alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Brethyn Cartref

Cyfrol o straeon byrion gan T. Gwynn Jones yw Brethyn Cartref: Ystraeon Cymreig.
Cyhoeddwyd y gyfrol yng Nghaernarfon, gan Cwmni y Cyhoeddwyr Cymreig yn Swyddfa Cymru, yn 1913.

Straeon digon cartrefol ydynt ar y golwg cyntaf, wedi'u hadrodd mewn iaith naturiol, ond ceir ynddynt gryn dipyn o smaldod ac eironi yn ogystal. Cyfrol i ddiddanu ydoedd, ac mae'r awdur yn ei thaflu i'r cyhoedd, fel petai, fel rhywbeth digon cyffredin a allai fod o fudd neu ddiddordeb i rywun, efallai.

Mae rhagair T. Gwynn yn ffug-ddiymhongar:
Feallai nad oes nemor gamp ar y torri a'r gwnïo, ond am y brethyn, y mae hwnnw cystal â dim sydd ar y farchnad. Gallaf roddi fy ngair trosto, canys nid myfi a'i gwnaeth, ond Natur. Am hynny, pe bae'r grefft cystal â'r deunydd, fe dalai'r Brethyn at hirddydd haf a hirnos gaeaf. Fel y mae, hwyrach y gwasanaetha ambell awr na bo'i amgenach wrth law, ryw ran o'r pedwar amser.

Ceir ynddi bymtheg stori fer, rhai ononynt yn fwy tebyg i frasluniau na straeon, i gyd bron wedi'u lleoli mewn pentrefi bach neu gefn gwlad. Maent yn cynnwys "Mab y Môr", "Ysmaldod y Sais Mawr", "Y Bardd", "Ci Dafydd Tomos" a "Ffrae Lecsiwn Llangrymbo". Erys rhai ohonynt yn eithaf darllenadwy heddiw.

Y Straeon

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Brethyn Cartref: Ystraeon Cymreig (Faded Page)

Casgliadau o straeon byrion Cymraeg
Llyfrau Cymreig 1913
T. Gwynn Jones
Llyfrau ar Wicidestun
Baglan, Castell-nedd Port Talbot

Pentref mawr a chymuned ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw Baglan.  Mae'n hen bentref a phlwyf cynt sydd nawr yn rhan o dref Porth Afan ar ochr ddwyreiniol Bae Abertawe. Mae gan ardal cymuned Baglan 6,488 o drigolion, 10% ohonynt yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2001).

Enwyd y pentref ar ôl Sant Baglan. Bu Sant Baglan yn cael ei ddysgu ym mynachlog Llanilltud Fawr gan Illtud, fel Dewi Sant a llawer o seintiau eraill. Fel nhw aeth allan i sefydlu mynachdai eraill. Mae ei enw ar bentrefi Baglan a Llanfaglan.

Mae Baglan ar lethrau Mynydd Baglan. Rhwng Baglan a'r môr mae ardal Bae Baglan, ardal dywydog sydd wedi bod yn gartref i ddywidiant ers yr Ail Ryfel Byd. Roedd gweithfeydd cemegol BP Baglan Bay yn amlwg i bawb am ddegawdau ond nawr maen nhw wedi cael eu disodli gan ddiwydiannau amgen modern fel rhan o ddatblygiad Parc Ynni Baglan.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
Ieuan Gethin ab Ieuan ap Lleision (bl. 1437–cyn 1490), bardd ac uchelwr
Thomas E. Williams, canwr ac arweinydd corawl

Cyfeiriadau

Cymunedau Castell-nedd Port Talbot
Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Llanilar

Tref fechan yng Ngheredigion yw Llanilar, sy'n gorwedd ar yr A485 tua 4 milltir i'r de-ddwyrain o Aberystwyth.  Roedd ganddi 1085 o drigolion, a 60% ohonynt yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2001).

Mae Afon Ystwyth yn rhedeg heibio i'r pentref. Ar y bryn gerllaw ceir castell mwnt a beili a godwyd gan y Normaniaid.

Saif Ysgol Gynradd Llanilar, swyddfa bost, meddygfa a garej yn y pentref. Sefydlwyd Sioe Llanilar ym 1903, a chynhelir y sioe amaethyddol hon yn flynyddol yn gynnar ym mis Awst.

Mae'r cyflwynydd teledu adnabyddus Dai Jones yn byw ac yn ffermio yn Llanilar.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Eglwys Sant Ilar

Yng nghanol y pentref saif Eglwys Sant Ilar, unig eglwys Sant Ilar. Fe'i cofrestrwyd gan Cadw yn Ionawr 1964 ar Radd II* oherwydd ei bod yn dyddio o'r Oesoedd Canol a bod ei tho pren, cerfiedig, yn nodedig iawn. Ceir maen y tu allan i'r eglwys, bellach yn rhan o'r wal, lle dywedir i Harri Tudur farchogaeth ei geffyl, ar ei daith drwy ogledd a chanolbarth Cymru i fyny at Machynlleth, cyn troi i'r dwyrain tuag at Maes Bosworth.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Sioe Llanilar 
Ysgol Gynradd Llanilar 

Cymunedau Ceredigion
 
Pentrefi Ceredigion
Llanarth, Ceredigion

Erthygl am bentref a chymuned yng Ngheredigion yw hon. Gweler hefyd Llanarth (gwahaniaethu).

Pentref a chymuned yng Ngheredigion yn agos at arfordir Bae Ceredigion yw Llanarth. Mae'n agos at Aberaeron (6 km i ffwrdd) a'r Ceinewydd (4 km). Mae ganddi 1504 o drigolion, a 57% ohonynt yn siarad Cymraeg.

Roedd y geiriadurwr Daniel Silvan Evans yn frodor o'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Ceredigion
Llanarth, Ceredigion
Pentrefi Ceredigion
Ciliau Aeron

Gweler hefyd Aeron (gwahaniaethu).

Pentref a chymuned yng Ngheredigion, 5 km i'r de-ddwyrain o Aberaeron yw Ciliau Aeron. Yn 2001 roedd ganddi 910 o drigolion, a 58% ohonynt yn siarad Cymraeg. Saif ar lan ddeheuol Afon Aeron.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Ceredigion
Pentrefi Ceredigion
Y Borth

Am y dref ar Ynys Môn, gweler Porthaethwy

Pentref a chymuned yng Ngheredigion yw y Borth. Saif ar arfordir Bae Ceredigion, 9 km i'r gogledd o Aberystwyth. Mae ganddi tua 1,463 o drigolion, 32.4% ohonynt yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2011).

Pentref bach pysgotwyr a morwyr fu'r Borth yn y gorffennol ond mae'r Borth, bellach, yn dref glan môr boblogaidd gyda sawl gwersyll carafanio yn y cylch. I'r dwyrain ceir corsdir eang o'r enw Cors Fochno ar lan aber Afon Dyfi. Ar un adeg gellid croesi gyda fferi bach o'r Ynys Las i'r gogledd o'r pentref i Aberdyfi dros Afon Dyfi.

Mae gan y Borth orsaf reilffordd ar Reilffordd y Cambrian.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Coedwig y Borth
Ar y traeth rhwng y Borth ac Ynyslas, pan fo'r môr ar drai, gellir gweld boncyffion hen goed sy'n profi fod tir yn gorwedd i'r gorllewin yn y gorffennol, cyn iddo gael ei foddi gan y môr ar ddiwedd y cyfnod Mesolithig. Yn Ionawr 2014, oherwydd y gwyntoedd cryfion dadorchuddiwyd rhagor o'r bonion coed pan gliriwyd llawer o'r tywod; ymhlith y gwahanol fathau o goed roedd: y binwydden, y wernen, y dderwen a'r fedwen. Gorwedda'r bonion hyn mewn mawn. Dyddiwyd y coed drwy garbon-ddyddio a cheir tystiolaeth eu bod rhwng 4,500 a 6,000 oed. Mae'r bonion yn ymestyn am tua dwy filltir a hanner.

Dyma un rheswm, mae'n debyg, am y chwedl gyfarwydd am Gantre'r Gwaelod, a gysylltir ag ardal Aberdyfi sydd ar yr ochr arall i'r afon, i'r gogledd.

Oriel luniau

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Trigolion o nod 
Lindsay Ashford, nofelydd trosedd

Gweler hefyd
 Borth - Clarach (SoDdGA)
 Twyni Tywod Ynyslas

Cyfeiriadau

 
Arfordir Ceredigion
Cymunedau Ceredigion
Pentrefi Ceredigion
Traethau Cymru
Lledrod

Am y pentrefan o'r un enw ym Mhowys, gweler Lledrod, Powys.

Pentref a chymuned yng nghanolbarth Ceredigion yw Lledrod, hanner ffordd rhwng Aberystwyth a Thregaron.

Yn 2001 roedd 707 o bobl yn byw yn ardal cymuned Lledrod, 62% ohonynt yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2001).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Ffair Lledrod
Roedd ffair flynyddol Lledrod yn un o'r bwysicaf yng nghanolbarth Ceredigion. Fe'i cynhelid ar 7 Hydref. Ceir cyfeiriadau ati yn yr hen almanaciau mor gynnar â 1776. Gwerthai ffermwyr yr ardal eu gwartheg yn y ffair, a chawsent eu gyrru oddi yno i Dregaron i'r porthmyn eu gyrru i farchnadoedd Lloegr. Dirwynodd y ffair i ben ar ddechrau'r 20g.

Pobl o Ledrod
 Evan Evans (Ieuan Fardd) (1731-1788), bardd ac ysgolhaig.
 Dafydd Morris (David Morris) (1744-1791), emynydd
 Evan Davies (1805-1864), cenhadwr

Cyfeiriadau

Cymunedau Ceredigion
Lledrod
Pentrefi Ceredigion
Plwyfi Cymru
Aberafan

Mae'r erthygl hon am y dref.  Am ystyron eraill, gwelwch Aberafan (gwahaniaethu).

Tref a chymuned ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw Aberafan (Saesneg: Aberavon). Fe'i lleolir yng nghanol Port Talbot ar lan orllewinol Afon Afan. Roedd 5,452 o bobl yn byw yng nghymuned Aberafan yn 2011, 7.9% ohonynt yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2001). Arwynebedd y gymuned yw 563 hectar. Saif y dref o fewn cymunedau Aberafan ei hun, Gorllewin Traethmelyn a Dwyrain Traethmelyn.

Hanes
Tyfodd Aberafan o amgylch castell pren a adeiladwyd ar ddechrau'r 12g gan Garadog ap Iestyn, un o Arglwyddi Afan tua 1100 O.C ar ochor orllewinol afon Afan. Llosgwyd y castell i lawr ym 1153 ac adeiladwyd y castell o garreg gan Morgan ap Caradoc.  Erbyn 1373 roedd y dre yn nwylo Arglwydd Morgannwg, Edward Le Despenser. Daeth yn un o wyth bwrdeisdref seneddol Sir Forgannwg, ond ychydig iawn y tyfodd wedi hynny.

O ddiwedd y 18g ymlaen ddechreuodd diwydiant ddatblygu yn yr ardal - yn cynnwys gweithio tun a chopr.  Ym 1840 agorodd y teulu Talbot o Hampshire ddociau yn agos a'u enwi'n "Port Talbot". Yn 1850 cyrhaeddodd y rheilffordd. Mae'r ardal yn dal yn adnabyddus am weithio dur. Dros amser tyfodd Aberafan a'r pentrefi cyfagos (yn cynnwys Baglan, Taibach a Margam) yn un, gan greu'r dref gyfoes Port Talbot.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Aberafan ym 1932 a 1966. Am wybodaeth bellach gweler:

Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberafan 1932
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberafan 1966

Gweler hefyd
Arglwyddi Afan

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Castell-nedd Port Talbot
Trefi Castell-nedd Port Talbot
Cymdeithaseg

Astudiaeth cymdeithas a gweithredoedd cymdeithasol bodau dynol yw cymdeithaseg. Yn gyffredinol mae'n ymwneud â rheolau a phrosesau cymdeithasol sy'n cysylltu a gwahanu pobl nid yn unig fel unigolion, ond fel aelodau cymunedau, grwpiau, a sefydliadau, ac yn cynnwys astudiaeth o drefniadaeth a datblygiad bywyd cymdeithasol dynol. Mae ymchwil cymdeithasegol yn amrywio o ddadansoddiad cysylltiadau byrion rhwng unigolion dienw ar y stryd i astudiaeth prosesau cymdeithasol byd-eang. Mae'r rhan fwyaf o gymdeithaswyr yn gweithio mewn un arbenigedd neu fwy.

Mae'r gair cymdeithaseg yn tarddu o'r olddodiad "-eg" sy'n golygu "astudiaeth", a'r gair "cymdeithas" (sef, mewn ystyr llac, "pobl"). Gwyddor cymdeithas sy'n cynnwys astudiaeth bywydau cymdeithasol pobl, grwpiau, a chymdeithasau yw e, a ddiffinir weithiau fel astudiaeth rhyngweithiadau cymdeithasol. Fel disgyblaeth academaidd mae cymdeithaseg yn weddol ifanc – cafodd ei datblygu yn y 19g.

Oherwydd bod cymdeithaseg yn bwnc mor eang, gall fod yn anodd i'w diffinio, hyd yn oed i gymdeithaswyr proffesiynol. Un ffordd ddefnyddiol i ddisgrifio'r ddisgyblaeth yw fel clwstwr o is-feysydd sy'n astudio agweddau gwahanol ar gymdeithas. Er enghraifft, mae haeniad cymdeithasol yn astudio anghyfartaledd a'r strwythur dosbarth; mae demograffeg yn astudio newidiadau mewn meintiau a mathau poblogaethau; mae troseddeg yn astudio ymddygiadau troseddol; mae cymdeithaseg wleidyddol yn astudio llywodraeth a'r gyfraith; ac mae cymdeithaseg hil a chymdeithaseg rhyw yn astudio adeiladwaith hiliau a rhywiau yn ogystal ag anghyfartaledd hiliol a rhywiaethol yng nghymdeithas. Mae is-feysydd cymdeithasegol dal i ymddangos – megis dadansoddiad rhwydwaith – ac mae nifer ohonynt yn groes-ddisgyblaethol eu natur.

Mae nifer o gymdeithaswyr yn gwneud ymchwil defnyddiol y tu allan i'r academi. Mae eu darganfyddiadau yn cynorthwyo addysgwyr, deddfwyr, gweinyddwyr, datblygwyr, arweinwyr busnes, a phobl sydd â diddordeb yn natrys problemau cymdeithasol a ffurfio polisi cyhoeddus.

 
Cymdeithas
Gwyddorau cymdeithas
Veneto

Rhanbarth yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal yw Veneto. Fenis yw'r brifddinas.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y rhanbarth boblogaeth o 4,855,904.

Rhennir y rhanbarth yn saith talaith a enwir ar ôl eu canolfannau gweinyddol, sef:

 Belluno
 Fenis
 Padova
 Rovigo
 Treviso
 Verona
 Vicenza

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Gwefan Swyddogol y Rhanbarth

 
Rhanbarthau'r Eidal
Cymuned

Am ystyron eraill, gweler Cymuned (gwahaniaethu).

Mae cymuned fel arfer yn cyfeirio at grŵp o bobl sy'n rhyngweithio ac yn rhannau pethau fel grŵp, ond gall hefyd cyfeirio at gasgliadau amrywiol o organebau byw sy'n rhannu amgylchedd, boed yn blanhigion neu'n anifeiliaid.

 
Cymdeithaseg
Daearyddiaeth ddiwylliannol
Abergwili

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin yw Abergwili. Saif ar gyrion tref Caerfyrddin.

Mae Afon Gwili yn aberu yn Afon Tywi yno. Mae ganddo 1520 o drigolion, 59% ohonynt yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2001).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Pobl o Abergwili
 Richard Davies (?1501-1581), Esgob Llanelwy a gladdwyd yma
Ben Simon (tua 1703–1793), bardd Cymraeg a hynafiaethydd

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Llanarthne

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Llanarthne (Saesneg: Llanarthney). Fe'i lleolir 12 km i'r dwyrain o Gaerfyrddin a 10 km i'r de-orllewin o Landeilo. Mae'n gartref i Ardd Fotaneg Genedlaethol Cymru ers y flwyddyn 2000. Mae 721 o bobl yn byw yng nghymuned Llanarthne, 61% ohonynt yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2001).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Y Gymuned
Mae pentrefi'r gymuned yn cynnwys:
Llanarthne
Maes-y-bont

Pobl Llanarthne
 Edward Hamlyn Adams (1777 – 1842) Aelod Seneddol Sir Gaerfyrddin (tad-cu Alice Abadam, isod)
 Alice Abadam  (1856 –1940) swffragét ac ymgyrchydd dros hawliau menywod

Adnoddau
 Neuadd Llanarthne Gwefan Neuadd Llanarthne

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Llanboidy

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Llanboidy, 6 km i'r gogledd o Hendy-gwyn ar Daf.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Pentref
Ceir dwy ran i bentref Llanboidy, sef Llanboidy Uchaf a Llanboidy Isaf.

Ger y pentref ceir mwnt Llanboidy; codwyd y castell mwnt a beili hwn yng nghyfnod y Normaniaid.

Cymuned
Mae 957 o bobl yn byw yng nghymuned Llanboidy (sy'n cynnwys pentrefi Llanglydwen, Cefn-y-pant a Rhydowen hefyd), 50% ohonynt yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2001).

Yng nghymuned Llanboidy y saif Abaty Hendy-gwyn ar Daf.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Rhestr prifddinasoedd cenedlaethol

Rhestr prifddinasoedd cenedlaethol.

Prifddinasoedd cenedlaethol
Lofsöngur

Anthem genedlaethol Gwlad yr Iâ yw Lofsöngur ("Cân moliant") neu Ó Guð vors lands ("Duw ein gwlad"). Ysgrifennwyd y geiriau gan Matthías Jochumsson, a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Sveinbjörn Sveinbjörnsson yn 1874. Fe'i perfformiwyd am y tro cyntaf ar 2 Awst 1874 mewn gwasanaeth i ddathlu milflwyddiant gwladychu Gwlad yr Iâ. Mae'r testun yn cyfeirio at Psalm 90, oedd wedi'i ddewis fel testun y pregeth. Fe'i cydnabyddwyd fel anthem genedlaethol y wlad pan enillwyd hunanlywodraeth yn 1918, ac fe'i mabwysiadwyd yn swyddogol mewn cyfraith o 1983.

Geiriau'r anthem

Dolenni
 National Anthem: Iceland - Lofsöngur
 

Gwlad yr Iâ
Anthemau cenedlaethol
Sefydliad Wicimedia

Sefydliad di-elw elusennol ydy Sefydliad Wicimedia (Saesneg: Wikimedia Foundation). Mae ei bencadlys yn  San Francisco, Califfornia, Unol Daleithiau America, trefnir eu gweithgareddau o dan cyfraith talaith Florida, lle seilwyd y sefydliad yn wreiddiol. Mae'n gweithredu sawl prosiect wici cydweithredol ar y we, gan gynnwys Wicipedia, Wiciadur, Wiciddyfynnu, Wicilyfrau, Wicitestun, Comin Wikimedia, Wicirywogaeth, Wicinewyddion, Wiciversity, Wikimedia Incubator a Meta-Wici. Y prosiect mwyaf yw'r Wicipedia Saesneg, sy'n un o'r deg gwefan a gaiff ei ymweld amlaf yn fyd-eang.

Ffynonellau

 
Elusennau
Cwmnïau cyfryngau
Cwmnïau'r Unol Daleithiau
Cwmnïau a sefydlwyd yn 2003
Rhestr ieithoedd yn nhrefn nifer eu siaradwyr brodorol

Rhestr o ieithoedd yn ôl nifer eu siaradwyr iaith gyntaf.

Ieithoedd â rhagor na 100 miliwn o siaradwyr

Cyfeiriadau 
 Ethnologue
 CIA - The World Factbook 
 The World Almanc

Demograffeg
Trefn eu siaradwyr brodorol
Llanddowror

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Llanddowror.  Saif 3 km i'r de-orllewin o Sanclêr ar yr A477. Roedd 796 o bobl yn byw yng nghymuned Llanddowror (sy'n cynnwys New Mill a Llanmilo hefyd), 28% ohonynt yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2001).

Mae Llanddowror yn enwog fel cartref Griffith Jones, sylfaenydd yr Ysgolion Cylchynol Cymreig yn y 18g, am y rhan fwyaf o'i oes (1716-1761).

Ceir stori annhebygol i'r pentref fenthyg ei enw i Landour yn ne-orllewin yr Himalaya yng Ngogledd India yng n ghyfnod y ''British Raj'. Fe'i sefydlwyd yn 1827 fel ysbyty ar gyfer milwyr Prydeinig y cyfnod.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Absalom Fy Mab

Drama fydryddol gan Cynan yw Absalom Fy Mab, a gyhoeddwyd yn 1957.

Comisiynwyd y ddrama fydryddol dair-act hon gan Gomisiwn Eisteddfod Genedlaethol Cymru ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol Cymru Môn 1957.

Mae'n ddrama rymus sy'n portreadu'r ymryson gwleidyddol ac ysbrydol trionglog rhwng Dafydd, brenin Jwda, Absalom fab Dafydd, a Solomon.

Dyma oedd beirniadaeth T. H. Parry-Williams, oedd yn Llywydd Llys yr Eisteddfod yn 1957, amdani:

Rhyfeddaf yn ddirfawr at y modd y llwyddwyd i wneud y cymeriadau'n bobl gyfan a chryno, ac i wneud y stori a'r plot mor glir a diddryswch. Y mae'r elfen ddramatig wedi ei thrafod yn feistrolgar dros ben ac yn artistig o gynnil, ac y mae gafael eithriadol ar y ddeialog drwyddi, a'r cyffyrddiadau barddonol yn ireiddio'r mynegi.

Albert Evans-Jones (Cynan)
Dramâu Cymraeg
Dramâu 1957
Ffarwel Weledig

Nofel fer gan Cynan a gyhoeddwyd gan Wasg Y Brython (Lerpwl, 1946) yw Ffarwel Weledig.

Mae'r teitl yn adlais o'r casgliad emynau Ffarwel Weledig, Groesaw Anweledig Bethau (1763-1769), gan William Williams (Pantycelyn).

Ei his-deitl yw Rhamant am Facedonia. Fe'i lleolir yn ardal Macedonia ar ddechrau'r Ail Ryfel Byd.

Nofel epistolaidd ydyw, ar ddull llythyr y mae milwr o Gymro ifanc o'r enw Gwilym Bowen yn ysgrifennu adref, er bod ei deulu ac eraill yn tybio ei fod wedi ei ladd gan y gelyn. Ond yn hytrach na chael ei ladd fe'i achubwyd gan bennaeth y Romani ym Macedonia. Ym mynyddoedd gwyllt y Balcanau mae'r arwr yn dysgu llawer amdano'i hun a'r byd.

Stori ddigon rhamantaidd ydyw ar un ystyr - mae'r arwr yn syrthio mewn cariad â merch Romani ddel o'r enw Carita, er enghraifft - ond mae hi hefyd yn nofel sy'n ymdrin â natur gormes a thrais mewn ffordd gynnil a threiddgar, heb bregethu yn eu cylch.

Mae'n nofel anodd ei chategoreiddio, ond erys yn glasur bach sy'n deffro'r dychymyg ac yn swyno'r synhwyrau.

Albert Evans-Jones (Cynan)
Llyfrau Cymreig 1946
Nofelau Cymraeg
Nofelau 1946
Swedeg

Iaith Sweden yw'r Swedeg. Fe'i siaredir mewn ardaloedd ar arfordir de-orllewinol Y Ffindir hefyd, a chan ymfudwyr a'u disgynyddion yn Awstralia a Gogledd America. Mae'n perthyn i gangen ogleddol yr ieithoedd Germanaidd, ynghyd â Daneg, Norwyeg, Islandeg a Ffaröeg. Mae hi'n iaith swyddogol yn Sweden a'r Ffindir (ynghyd â'r Ffinneg).

Orgraff
Ysgrifennir y Swedeg gyda gwyddor Lladin, sydd defnyddio 29 llythyren yn draddodiadol:

 
Ieithoedd Germanaidd gogleddol
Sweden
Ieithoedd Germanaidd Gogleddol

Cangen o'r ieithoedd Germanaidd, rhan o'r teulu o ieithoedd Indo-Ewropeaidd yw'r ieithoedd Germanaidd gogleddol. Mae'r gangen yn cynnwys ieithoedd Llychlyn: Daneg, Ffaröeg, Islandeg, Norwyeg a Swedeg. Maen nhw i gyd yn tarddu'n hanesyddol oddi wrth Hen Norseg. Fe'u siaredir yn frodorol dros gwledydd y Llychlyn, Denmarc, Gwlad yr Iâ, Norwy a Sweden a hefyd gan leiafrif yn y Ffindir.

Dosbarthiad 
Yn draddodiadol, fe ddosberthir yr ieithoedd Germanaidd gogleddol yn ddau grŵp: y grŵp gorllewinol, yn cynnwys Islandeg, Ffaröeg a Norwyeg, a'r grŵp dwyreiniol, Daneg a Swedeg. Mae'r dosbarthad hwnnw yn adlewyrchu ffactorau hanesyddol, gan fod yr Islandeg a'r Ffaröeg wedi datblygu allan o dafodieithoedd Hen Norseg a siaradwyd yn Norwy. Heddiw tueddir hefyd i ddefnyddio dosbarthiad yn Scandinafeg Ynysig (Islandeg a Ffaröeg) a Scandinafeg Gyfandirol (Daneg, Swedeg a Norwyeg). Mae'r ail ddosbarthiad yn rhoi blaenoriaeth i ffactorau synchronig, yn enwedig, debygrwydd yr ieithoedd heddiw, gan gynnwys gradd cyd-ddealtwriaeth rhyngddynt.

Mae'r gwahaniaethau ieithyddol rhwng yr ieithoedd Scandinafaidd Cyfandirol heddiw yn fychan. Mae'r rhesymau dros eu rhannu nhw'n dair iaith heddiw yn bennaf yn wleidyddol, cymdeithasol a diwylliannol, yn hytrach nag yn ieithyddol. Mae gradd uchel ar gyd-ddealltwriaeth rhyngddynt, yn enwedig rhwng Bokmål Norwyeg a Daneg.

Gogleddol
Ieithoedd Germanaidd

Mae canghennau'r ieithoedd Germanaidd (Germaneg), yn cael eu dosbarthu yn dri grŵp ieithyddol neu is-ganghennau:

Germaneg Orllewinol 
 ieithoedd Eingl-Ffrisiaidd
 Hen Saesneg†
 Saesneg
 Sgoteg
 Hen Ffriseg†
 Ffriseg y Gorllewin
 Saterffriseg
 Ffriseg y Gogledd
 ieithoedd cyfandirol
 Hen Sacsoneg†
 Isel Almaeneg
 Isel Ffranconeg†
 Iseldireg
 Affricaneg
 Limbwrgeg
 Hen Almaeneg Uchel†
 Almaeneg

Germaneg Ogleddol 
 Hen Norseg†
 Ffaröeg
 Islandeg
 Norwyeg
 Swedeg
 Daneg

Germaneg Ddwyreiniol 
 Gotheg†
 Gotheg y Crimea†

 
Ieithoedd Indo-Ewropeaidd
Nofel epistolaidd

Nofel ar ddull llythyr neu gyfres o lythyrau yw Nofel epistolaidd.

Gall nofel epistolaidd fod ar ffurf llythyraeth gan unigolyn at ddarllenydd dychmygol neu fel cyfres o lythyrau rhwng dau neu ragor o gymeriadau ffuglen. Mae'r nofel fer Ffarwel Weledig (1946) gan Cynan yn enghraifft dda o'r ffurf flaenorol yn y Gymraeg.

Roedd y nofel epistolaidd yn arbennig o boblogaidd gan lenorion y 18g yn Ewrop. Mae enghreifftiau adnabyddus yn cynnwys:

Les Lettres portugaises (1669) yn Ffrangeg gan Claude Barbin
Love-Letters Between a Nobleman and His Sister (1684) yn Saesneg gan Aphra Behn
Pamela (1740) yn Saesneg gan Samuel Richardson
Clarissa (1748) yn Saesneg gan Samuel Richardson
Fanny Hill (1748) yn Saesneg gan John Cleland
Julie, ou la Nouvelle Héloïse (1761) yn Ffrangeg gan Jean-Jacques Rousseau
The Expedition of Humphry Clinker (1771) yn Saesneg gan Tobias Smollett
Geschichte des Fräuleins von Sternheim (1771) yn Almaeneg gan Sophie von La Roche
Die Leiden des jungen Werthers (1774) yn Almaeneg gan Johann Wolfgang von Goethe
Les Liaisons dangereuses (1782) yn Ffrangeg gan Choderlos de Laclos 
Ultime lettere di Jacopo Ortis (1802) yn Eidaleg gan Ugo Foscolo
Frankenstein, or The Modern Prometheus (1818) yn Saesneg Mary Shelley
The Tenant of Wildfell Hall (1848) yn Saesneg gan Anne Brontë

 
Termau llenyddol
Gotheg

Iaith y Gothiaid oedd Gotheg. Mae hi ar glawr heddiw yn bennaf mewn cyfieithiad cyflawn o'r Beibl a wnaethpwyd gan Esgob Ulfilas yn y 4g OC. Mae'n perthyn i gangen ddwyreiniol yr ieithoedd Germanaidd, yr unig iaith yn y gangen honno sydd wedi gadael olion sylweddol hyd heddiw.

Gothiaid
Ieithoedd Germanaidd dwyreiniol
Pierre Choderlos de Laclos

Llenor o Ffrancwr oedd Pierre Ambroise François Choderlos de Laclos (18 Hydref 1741 – 5 Medi 1803), a aned yn Amiens, Ffrainc.

Swyddog artileri yn y fyddin Ffrengig oedd Laclos wrth ei alwedigaeth. Roedd yn fab i glerc canolradd yn Amiens lle cafodd ei eni yn 1749. Graddiodd fel swyddog artileri o ysgol filwrol La Fère yn 1763 ond yn yr un flwyddyn arwyddwyd Cytundeb Paris (1763) a ddaeth â heddwch i Ffrainc am 30 mlynedd a chafodd Laclos ei hun mewn sefyllfa diflas o wasanethu mewn garsiynau rhanbarthol heb obaith o ddyrchafiad.

Pan ymledodd fflam gwerinaetholdeb trwy Ffrainc adeg y chwyldro yn America yn 1779 ymroddodd Laclos i lenydda. Yn 1782 cyhoeddodd ei waith mwyaf adnabyddus, y nofel epistolaidd Les Liaisons dangereuses, ar ffurf cyfres o lythyrau rhwng Valmont a Madame Merteuil, sy'n portreadu moesau gwyriedig rhai elfennau o'r dosbarth uchel yn Ffrainc yn ail hanner y 18g.

Mae ei weithiau eraill yn cynnwys De l'Education des Femmes (1785) a'r feirniadaeth lenyddol ddychanol Lettre à MM. de l'Academie Française sur l'Eloge de Vauban (1786). Yn y flwyddyn honno priododd Marie Duperré, y wraig y byddai'n ffyddlon iddi am weddill ei oes.

Yn 1788 cafodd swydd gyda'r Dug Orléans ac aeth efo fo i Lundain yn sgîl Goregyniad y Bastille. Ar ei ddychweliad i Paris bu'n aelod ymroddgar o'r Club des Jacobins. Cafodd ei benodi'n llywodraethwr cyffredinol ar y tiriogaethau Ffengig yn India lle cafodd ei garcharu am gyfnod am ei gefnogaeth i blaid yr Orléanistes. Ar ôl dychwelyd i Ffrainc ymyrodd ei gyfaill Thermidor i achub ei groen yn ystod dyddiau duaf y Chwyldro Ffrengig ac ysgrifennodd draethawd ar ryfel a heddwch, De la Guerre et de la Paix. Bu farw yn 1803 yn Tarento tra'n gwasanaethu fel cadfridog yn yr artileri.

Camfernir ei nofel enwog yn aml am fod yn wrth-fenywaidd ond ystyriai Laclos ei fod yn gweithio o blaid benywod mewn cymdeithas ac yn ceisio dyrchafu moes ei oes trwy ddulliau llenyddol arloesol. Yn ei eiriau ei hun,
Peut-être ces mêmes Liaisons dangereuses, tant reporchées aujourd'hui par les femmes, sont une preuve assez forte que je me suis beaucoup occupé d'elles.
(Efallai'n wir bod y Liaisons dangereuses hynny eu hunain, a feirniadir gymaint gan y merched, yn brawf digon cryf fy mod wedi ymroi llawer i'w hachos.)

Llyfryddiaeth
Roger Vailland, Laclos par lui-même (Paris, 1953)

Genedigaethau 1741
Llenorion Ffrangeg
Llenorion Ffrengig y 18fed ganrif
Marwolaethau 1803
Nofelwyr Ffrengig
Pobl o Somme
Nishapur

Mae Nishapur (neu Neyshâbûr; Perseg نیشابور) yn dref yn nhalaith Khorasan yng ngogledd-ddwyrain Iran.

Daearyddiaeth 
Lleolir Nishapur ar wastadedd ffrwythlon wrth droed Mynyddoedd Binalud, heb fod ymhell o'r brifddinas daleithiol Mashhad. Mae ganddi boblogaeth o tua 215,940 o bobl (2005).

Hanes 
Sefydlwyd Nishapur yng nghyfnod y Sassaniaid (O.C. 224 - 642)ma chafodd ei henwi ar ôl y brenin Shapur (O.C.255-271). Yn sgîl y goresgyniad Arabaidd daeth yn brifddinas talaith Khorasan ac erbyn y 10g roedd yn ddinas o bwys mawr. Fel Rayy a Gurgan roedd yn ewnog am ei chrochenwaith. Yn 1037 fe'i dewiswyd gan y brenin Toghril Beg yn brifddinas Persia.

Cafodd y ddinas ei hysgwyd gan daeargryn yn 1145 a dioddefodd dan law y Tyrcomaniaid yn 1153. Cafodd ei hailadeiladu erbyn 1216 ond byr fu ei hysbaid o dawelwch oherwydd hi oedd y ddinas gyntaf yn y wlad i gael ei difetha gan y Mongoliaid yn 1221 ar ddechrau eu cyrch brawychus trwy'r Dwyrain Canol. Er gwaethaf hyn ac ail ddaeargryn yn 1281 roedd hi'n ddinas lewyrchus unwaith eto erbyn y 14g. Ond yn ystod y canrifoedd nesaf collodd dir i Mashad a dioddefodd ymosodiad dinistriol gan yr Affganiaid yn 1722; ar ôl hynny fe'i disodlwyd gan Mashad fel prifddinas Khorasan.

Diwylliant 
Ganwyd Omar Khayyam yn Nishapur y 18 Mai, 1048; bu farw yno yn 1123 ac mae ei fedd i'w weld yng ngerddi cygegrfan Muhamed Mahruq. Roedd y ddinas yn gartref i'r bardd Fariduddin Attar yn ogystal; fe'i lladdwyd yno yn ystod ymosodiad y Mongoliaid ac mae ei feddrod i'w chael yn agos i feddrod Omar Khayyam.

Economi 
Mae economi ardal Nishapur yn seiliedig ar amaethyddiaeth, grawn a chotwn yn bennaf. Cloddir y maen glas gwerthfawr turquoise yn y bryniau ger llaw. Mae'r ddinas ei hun yn gartref i ddiwydiant, yr ail o ran ei phwysigrwydd economaidd yn y dalith, ac yn un o'r dinasoedd mwyaf weddol ffynnianus yn Iran.

Nishapur
Hogia'r Bonc

Grŵp o ardal Bethesda yw Hogia'r Bonc sydd yn mynd o gwmpas tafarndai, clybiau a neuaddau yn canu caneuon gwerin a phoblogaidd Cymraeg.

Maent wedi recordio dwy CD ar label Sain; Y Rheol Bump oedd y cyntaf ac Un Cam yn Nes yw'r ail. Mae Un Cam yn Nes yn cynnwys caneuon gan Meic Stevens, Dafydd Iwan, Mim Twm Llai, yn ogystal â chaneuon gwreiddiol gan aelodau'r grŵp.

Mae 11 aelod yn y grŵp, gydag 10 ohonynt yn aelodau hefyd o Gôr Meibion y Penrhyn, ac eleni (2018) maent yn. dathlu eu penblwydd yn 20 oed.

Maent yn canu i gyfeiliant gitar Acwstig a gitar fas. Gellir eu clywed yn canu caneuon gwerin a chaneuon poblogaidd o'r 70au - 90au, yn ogystal â chaneuon poblogaidd cyfoes a chaneuon gwreiddiol.

Mae'r hogia wedi rhyddhau 3 CD: Y Rheol Bump, UnCam yn Nes, Pesda Bach Ni (2018).

Aelodau
Alun Davies (gitâr acwstig a llais)
Alwyn Jones (gitâr fas)
Bryn Evans
Ieuan Hughes
Brynmor Jones
Gwyn Burgess
Tom Williams
Gareth Hughes
Brian Pritchard
Maldwyn Pritchard
Walter Williams

Mae'n draddodiad i'r grŵp deithio i'r Iwerddon yn flynyddol. Maent eisoes wedi bod yn Galway, Rosslare, Mulingar, Maynooth, yn ogystal a chanu mewn cyngherddau yn yr Unol Daleithiau.

Dolenni allanol
Safle'r grŵp 
Safle Côr Meibion y Penrhyn 

Bandiau Cymraeg
Bethesda
Ynysoedd Cook

Grŵp o bymtheg ynys yn Polynesia yn ne'r Cefnfor Tawel, sy'n gorwedd rhwng Polynesia Ffrengig a Ffiji yw Ynysoedd Cook.

Arwynebedd tir yr ynysoedd yw 240 km² yn unig, ond mae eu hardal economiadd forol yn cynnwys dros 2 filiwn km². Cyfanswm poblogaeth yr ynysoedd yw 21,388. Mae'r brifddinas Avarua ar y brif ynys, Rarotonga. Gorweddant rhwng 9 ac 20 gradd o hydred y de.

Daearyddiaeth 
Rhennir yr ynysoedd, a'r wlad, yn fras yn ddau grŵp, Grŵp y De a Grŵp y Gogledd.

Mae ynysoedd Grŵp y De, sy'n cynnwys Rarotonga, Aitutaki, Atiu, Mangaia, Manuae, Mauke, Mitiaro, Ynys Palmerston a Takutea, o ffurfiad fwlcanaidd uchel (hyd at 632m yn achos Rarotonga) gyda phridd ffrwythlon a thyfiant trofaol cyfoethog. Yr eithriadau yw atolau bach Manuae a Palmerston, ac mae Takutea yn forfa (key) dywodlyd. Rhyngddynt mae ynysoedd Grŵp y De yn cynrychioli tua 90 y cant o gyfanswm arwynebedd tir Ynysoedd Cook. Rarotonga yw'r ynys fwyaf (6,719 hectar) a Takutea yw'r lleiaf (122 hectares).

Yng Ngrŵp y Gogledd ceir Manihiki, Nassau, Tongareva (Ynys Penrhyn), Pukapuka, Rakahanga a Suwarrow. Ac eithrio Nassau, sy'n forfa dywodlyd, mae'r ynysoedd hyn i gyd yn atolau coral isel a chanddynt dyfiant prin (coed cnau cocos a pandanus, er enghraifft) a lagŵns mawr. Ynys Penrhyn yw'r ynys fywaf (984 hectar) a Suwarrow yw'r lleiaf (40 hectar).

Mae yna bellteroedd sylweddol rhwng yr ynysoedd. Yr ynys allanol agosaf i'r brif ynys Rarotonga yw Mangaia (204 km) a'r bellaf i ffwrdd yw Penrhyn (1,365 km). Y ddwy ynys sydd bellach i ffwrdd o'i gilydd yw Pukapuka, yn Ngrŵp y Gogledd, a Mangaia yng Ngrŵp y De, sy'n 1,470 km oddi wrth ei gilydd.

Mae Rarotonga tua 3,010 km i'r gogledd-ddwyrain o Auckland yn Seland Newydd, 1,140 km i'r de-orllewin o Tahiti, 2,300 km i'r dwyrain o Ffiji a 4,730 km i'r de o Hawaii.

Hinsawdd 
Mae gan yr ynysoedd hinsawdd gefnforol drofannol ac iddi ddau dymor. Yn ystod y tymor sych, o Ebrill i Dachwedd, ceir tymheredd o tua 26 gradd sentigradd ar ei uchaf a tua 20 gradd ar ei isaf. Mae'r tymor gwlypach, mwy glos, yn ymestyn rhwng Rhagfyr a mis Mawrth, gyda thymheredd o tua 28 gradd sentigradd ar ei uchaf a tua 22 gradd ar ei isaf. Yn ystod y tymor hwnnw mae Ynysoedd Cook yn tueddu i gael ystormydd trofannol cryf a chorwyntoedd yn ogystal ar adegau.

Hanes 
 Geoffrey Henry, Prif Weinidog ym 1983 a 1989–99

Diwylliant 
Mae trigolion brodorol Ynysoedd Cook yn Maori (Maori Ynysoedd Cook), grŵp ethnig Polynesiaidd sy'n perthyn yn agos i frodorion ynysoedd Tahiti a phobl Maori Seland Newydd. Sieredir Maori Ynysoedd Cook a Saesneg ar yr ynysoedd.

Mae'r ymadrodd Kia Orana ("Hir Oes i chi!") bron iawn yn arwyddair genedlaethol.

Dolenni allanol 
 Gwefan llywodraeth yr ynysoedd 
 Twristiaeth
 Diwylliant yr ynysoedd

Cook
Ynysoedd Cook
Tongareva (Ynys Penrhyn)

Gweler hefyd Penrhyn (gwahaniaethu).

Mae Tongareva neu Ynys Penrhyn neu Mangorongaro yn un o bymtheg ynys Ynysoedd Cook. Mae tua 984 o bobl yn byw arni.

Daearyddiaeth 
Mae Ynys Penrhyn yn enghraifft ragorol o atol, y fwyaf o'i math yn Ynysoedd Cook. Mae'n gorwedd 1365 km i'r gogledd-ddwyrain o Rarotonga, prif ynys Ynysoedd Cook, sy'n ei gwneud hi'r ynys fwyaf anghysbell yn y grŵp. Mae wedi ei lleoli ar ben llosgfynydd tanfor sy'n codi 4876m o lawr y cefnfor. Mae'n gylch 77 km o goral gyda lagŵn canolog 233 km² â'i chwarter yn orchuddiedig â chregynnau perl.

Hanes 
Pan dreuliodd E.H. Lamont flwyddyn ar yr ynys yn 1853 ar ôl llongdrylliad ei long, nid oedd y trigolion yn ystyried Tongareva fel un ynys unedig ond yn hytrach fel tair tiriogaeth lwythol, wedi'u gwahanu gan reefs, a ryfelai â'i gilydd yn aml. Te Pitaka (Y Cylch) oedd enw'r brodorion am yr ynys gyfan. I'r ynyswyr eraill ei henw oedd Tongareva, sy'n golygu "Tonga sy'n nofio mewn gofod". Yr enw Maori presennol arni yw Mangarongaro. Yr enw mwyaf cyfarwydd arni yw Ynys Penrhyn, ar ôl y llong Lady Penrhyn, dan y Capten William Cropton Lever, a laniodd yno ar 8 Awst, 1788. Enw Ewropeaidd arall ar yr ynys, nas defnyddir bellach, oedd Ynys Bennett.

Cyrhaeddodd cenhadon yn 1854. Roedd Tongareva, ac ynysoedd eraill yn ogystal, yn dioddef o ymosodiadau gan masnachwyr caethweision o Periw yn y 19g; yn 1863 cipiwyd tua 410 o'r bobl allan o boblogaeth o tua 500 trwy dwyll pedwar cenhadwr brodorol a'u meistri Sbaenaidd o Periw: cawsant eu prynu am 5 dolar y pen. Ar ôl y digwyddiad hwnnw enillodd yr ynys yr enw Ynys y Pedwar Efengylwr yn Periw.

Erbyn heddiw mae Tongareva yn mwynhau ei statws fel uned yng ngwlad annibynnol Ynysoedd Cook. Mae gan yr ynys ei gyngor ei hun, gyda maer, is-faer a 4 cynghorwr etholedig, ac mae'n anfon cynrychiolydd i gyfarfodydd y llywodraeth yn Avarua, prifddinas Ynysoedd Cook.

Y diwydiannau pwysicaf heddiw yw twristiaeth a'r diwydiant perlau duon, a gesglir o'r lagŵns.

Llyfryddiaeth 
 E.H. Lamont, Wild Life Among the Pacific Islanders (1867; adargraffiad clawr papur, 1994, ISBN 982-315-003-6). Llyfr Lamont am ei daith i Tahiti a'r Ynysoedd Cook deheuol, yn cynnwys ei gyfnod ar Ynys Penrhyn, 1853-1854.

Dolenni allanol 
 Gwefan swyddogol yr ynys a Phorth Cymunedol iddi 
 Hanes a diwylliant Ynys Penrhyn
 Map o'r ynys 
 Gwefan llywodraeth Ynysoedd Cook 

Ynysoedd Cook
Uwchiaith

Mewn rhesymeg a ieithyddiaeth, iaith a ddefnyddir i ddweud pethau ynglŷn â ieithoedd eraill yw uwchiaith.

Mathau

Swyddogaeth mewn trosiad

Cyfrifiadureg
Nid yw cyfrifiaduron yn ddeallus fel pobl felly nid ydynt yn cael ystyr syniad fel y byddai person. Dilyna cyfrifiaduron rhaglenni sydd yn setiau cyfarwyddiadau mewn iaith glîr a syml.  Mae datblygiad ieithoedd rhaglennu yn ymglymu defnydd uwchiaith. Ffurf Backus-Naur yw'r un o'r uwchieithoedd cynharach defnyddiwyd yng nghyfrifiadura a ddatblygwyd yn y chwedegau gan John Backus a Peter Naur. Enghraifftau o ieithoedd marcio yw HTML a XHTML a allai gael eu defnyddio i gyflwyno tudalennau gwe ar y rhyngrwyd gyda chyfryngau fel testun (wedi ei fformatio neu heb ei fformatio), graffigau, sain a fideo. Mae ieithoedd marcio yn wahanol i uwchieithoedd oblegid dim ond sut mae dogfen yn cael ei dangos, nid cystrawen iaith rhaglennu, maent yn eu disgrifio. XML yw'r uwchiaith a ddefnyddir i ddisgrifio XHTML fel defnyddir SGML i ddisgrifio HTML. Mae XHTML yn llymach nag HTML, e.e. mae XHTML yn gas sensitif tra nad yw HTML yn. Defnyddir XML i ddisgrifio dogfennau eraill fel "OpenDocument Text" sydd yn y fformat brodorol i raglen y prosesydd geiriau yn OpenOffice.org. Mae uwchieithoedd eraill wedi'u selio ar safon W3C XML 1.0, gan gynnwys:
XQuery
XLink
SVG
SMIL
Yn ychwanegol, mae ieithoedd marcio ar gyfer nodiant mathemategol a gwyddonol megis Tex a LaTeX.

Ieithyddiaeth
Lady Penrhyn (llong)

Gweler hefyd Penrhyn (gwahaniaethu).

Roedd y Lady Penrhyn yn llong transport 338 tunnell yn y Llynges Gyntaf fasnachol. Fe'i adeiladwyd ar lannau Afon Tafwys yn 1786.

Enwir y llong ar ôl Anne Susannah, Arglwyddes Penrhyn, merch ac unig etifeddes y Cadfridog Warburton o Winnington, a briododd Richard Pennant yn 1763.

Roedd ei feistr, William Cropton Lever, yn berchennog rhannol arni. Hwyliodd o Portsmouth yn Lloegr ar y 13 Mai, 1787, yn cludo 108 o gonficts benywaidd i Awstralia. John Turnpenny Altree oedd y meddyg oedd yn gyfrifol am y carcharorion ac Arthur Bowes Smyth oedd llawfeddyg y llong.

Cyrhaeddodd y Lady Penrhyn Port Jackson, ger Sydney heddiw, yn Awstralia, ar 26 Ionawr, 1788. Roedd hi wedi cael ei huro gan y British East India Company, a gadawodd Port Jackson ar 5 Mai yn yr un flwyddyn ar fordaith anuniongyrchol i Tsieina er mwyn codi cargo o de. Ond yn gyntaf ymwelodd â rhai o ynysoedd y Cefnfor Tawel, yn cynnwys Ynys Penrhyn yn Ynysoedd Cook, lle glaniodd ar 8 Awst, 1788; mae'r ynys yn dwyn ei henw hyd heddiw.

Cyrhaeddodd y Lady Penrhyn yn ôl i Portsmouth ganol Awst, 1789, wedi bod i ffwrdd am dros ddwy mlynedd o amgylch y byd.

Darllen pellach
Gillen, Mollie, The Founders of Australia: a biographical dictionary of the First Fleet (Sydney, Library of Australian History, 1989)
Bateson, Charles, The Convict Ships, 1787-1868 (Sydney, 1974)

Llongau
Mordeithiau
Morfa Conwy

Mae Morfa Conwy yn drwyn isel o dir, a fu ar un adeg yn gorsdir tywodlyd yn bennaf, i'r gorllewin o dref Conwy.

Yn gefn i Morfa Conwy yn y de mae bryniau Mynydd Caer Seion (neu Mynydd y Dref), a goronir gan fryngaer Caer Seion, a chlogwynni serth Penmaen-bach. Rhwng y bryniau hyn a'r morfa ei hun ceir yr A55 heddiw; cyn hynny rhedai'r hen lôn bost wrth droed y bryniau i gysylltu Penmaenmawr â Conwy. Pan drowyd yr hen A55 yn ffordd ddeuol yn y 1980au cloddwyd twnnel dan Afon Conwy sy'n dechrau ar ymyl y Morfa.

Mae gogledd y Morfa yn gorwedd ar lan orllewinol aber Afon Conwy. Ar ei ochr orllewinol lle cwrdd â'r môr ceir traeth o dywod brad; pan fo'r llanw allan mae'r traeth yn eang iawn ac yn cynnwys banciau cregyn gleision enwog Bae Conwy. Mae'r traeth yn boblogaidd gan bysgotwyr lleol yn ogystal ag ymwelwyr.

Mae'r Morfa wedi newid cryn dipyn er canol y 19g.

Yn 1869 mentrodd tri Albanwr ar eu gwyliau yng ngogledd Cymru osod allan ychydig o dyllau golff ar y Morfa. Honnir mai dyna oedd y tro cyntaf i golff gael ei chwarae yng Nghymru. Yn 1875 agorodd aelodau o glwb golff Hoylake (y Royal Liverpool Golf Club) gwrs 12 twll ac yn 1890 ffurfiwyd Clwb Golff Sir Gaernarfon ar y safle. Yn 1895 ymunodd y clwb ag Undeb Golff Cymru. Pan dyfodd i fod yn gwrs 18 twll chwareuwyd Pencampwriaeth Golff gyntaf Cymru yno.

Mae'n gartref i ddau faes carafan mawr ac yn boblogaidd gan ymwelwyr. Mae stadau o dai wedi'u codi dros y blynyddoedd ar ymyl dde-ddwyreiniol y Morfa yn ogystal. Yn fwy diweddar codwyd ystâd ddiwydiannol ysgafn Parc Diwydiannol Caer Seion ar ymyl yr A55 ar ddiwedd y 1990au. Mae'r Morfa yn gartref i Glwb Pêl-droed Conwy yn ogystal.

Yr Harbwrs Mulberry
Yn ystod yr Ail Ryfel Byd gwelwyd angen am harbwr symudol a fyddai'n galluogi lluoedd y Cynghreiriaid i lanio ar arfordir gogledd-orllewin Ewrop. Dewiswyd Morfa conwy fel safle i adeiladu'r harbwrs hyn, a elwir Harbwrs Mulberry. Cafodd peirianydd o ogledd Cymru,Hugh Iorys Hughes, y dasg o brofi un o'r cynlluniau y buasai'n gweithio arno. Safle ger ail dwll y cwrs golff presennol oedd y prif leoliad ar gyfer y gwaith. Ar ôl iddynt gael eu lawnsio ar yr afon aethpwyd â'r harbwrs i dde Lloegr i baratoi ar gyfer glaniadau D-Day.

Darllen pellach
Mark Hughes, Conwy Mulberry Harbour. ISBN 0863817572

Dolenni allanol
Yr Harbwr Mulberry 
Traeth Morfa Conwy  

Arfordir Conwy
Conwy (tref)
Daearyddiaeth Conwy
Traethau Cymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 1999

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 1999 yn Llanbedrgoch, Ynys Môn.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Môn – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Ynys Môn

Ffynhonnell
Cyfansoddiadau a Beirniadaethau, Eisteddfod Genedlaethol Cymru Môn 1999,  ISBN 0-9519926-7-8

Mon 1999
Mon 1999
1999
Hanes Ynys Môn
Llanfair Mathafarn Eithaf
1999 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Ogwr 1998

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Ogwr 1998 ym Mhencoed, Pen-y-bont ar Ogwr.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

Ffynhonnell
Cyfansoddiadau a Beirniadaethau, Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Ogwr 1998,  ISBN 0-9519926-6-X

Bro Ogwr 1998
1998, Bro Ogwr
Bro Ogwr
Hanes Pen-y-bont ar Ogwr
1998 yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 1997

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Meirion a'r Cyffiniau 1997 yn Y Bala, Gwynedd.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 2009 – achlys arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod ym Meirion

Ffynhonnell
Cyfansoddiadau a Beirniadaethau, Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 1997,  ISBN 0-9519926-5-1

Meirion 1997
Meirion 1997
1997
Hanes Gwynedd
Y Bala
1997
Y Flying Dutchman (llong)

Mae'r Flying Dutchman yn enw a roddir ar long ysbrydol y dywedir ei bod yn hwylio moroedd de Affrica, yn bennaf Penrhyn Gobaith Da.

Yn ôl y traddodiad mae'n llong na all fyth ddychwelyd adre ac sydd wedi'i thyngedu i hwylio'r "Saith Fôr" hyd dragwyddoldeb. Credai morwyr fod unrhyw forwyr digon anffodus i'w gweld hi'n rhwym o gwrdd a thrychineb yn fuan wedyn. Roedd y Flying Dutchman yn cael ei gweld o hirbell fel rheol, weithiau'n disgleirio â goleuni gwyn annaearol. Os caiff y llong ei galw gan llong arall mae'r criw yn ceisio anfon negeseuon i'r tir mawr, i bobl sydd wedi marw ers blynyddoedd.

Dywedir ei bod yn hwylio am byth heb obaith o gyrraedd y lan eto fel cosb am greulondeb y capten, Vanderdecken, a'i griw.

Mae Richard Wagner wedi cyfansoddi opera enwog am y llong, sy'n dwyn ei henw.

Melltithion
Llên y môr
Llongau
Einir Dafydd

Cantores yw Einir Mai Dafydd (ganwyd 9 Mai 1989 yn Hwlffordd, Sir Benfro), sydd fwyaf enwog am ennill y drydedd gyfres o WawFfactor ar S4C, ac ennill Cân i Gymru 2007 gyda'i chân Blwyddyn Mas.

Dechreuodd Einir Dafydd ar ei gyrfa gerddorol fel y prif leisydd yn y band Garej Dolwen, ond daeth i amlygrwydd am y tro cyntaf wedi iddi ennill cystadleuaeth WawFfactor ar S4C ym Mawrth 2006, a hynny wedi iddi gyfareddu miloedd o wylwyr S4C gyda’i llais swynol a’i dawn naturiol o berfformio.

Roedd ennill “WawFfactor” yn drobwynt pwysig iawn yn ei gyrfa, gan iddo agor sawl drws i bob math o gyfleon. Yn ystod y flwyddyn honno, cafodd y cyfle i ymddangos droeon ar y teledu ar raglenni fel Uned 5, Wedi 7, Noson Lawen a Planed Plant.

Ym Mehefin 2006, rhyddhawyd CD cyntaf Einir gan S4C sef Y Garreg Las oedd yn cynnwys tair cân a fideo, “Y Garreg Las” gan Ryland Teifi, “Fel Bod Gatre’n Ôl” gan Caryl Parry Jones a Christian Phillips, a fersiwn arbennig o “W Capten” gan Eliffant.

Cafwyd noson i lansio’r CD newydd yn Theatr y Gromlech, Crymych yng nghwmni Elen Pencwm, Ryland Teifi a Caryl Parry Jones. Darlledwyd yn fyw o'r noson gan Terwyn Davies ar gyfer rhaglen C2 ar Radio Cymru.

Yn mis Rhagfyr 2006, rhannodd Einir lwyfan gyda Bryn Fôn a Bryn Terfel yng nghyngerdd Nadolig Llangollen a ddarlledwyd ar S4C.

Ym mis Mawrth 2007, daeth Einir i’r brig yng nghystadleuaeth Cân i Gymru gyda chân o’r enw “Blwyddyn Mas” - yr alaw wedi'i chyfansoddi ganddi, a’r Prifardd Ceri Wyn Jones yn gyfrifol am y geiriau.

Rhyddhawyd Ffeindia Fi yn ystod yr haf 2007 ar label Rasp. Roedd yr EP yn cynnwys 6 o ganeuon - dwy gân gan Caryl Parry Jones, sef “Gwerth y Byd” a “Sibrydion ar y Gwynt”; “Eira Cynnes” a “Blwyddyn Mas” o waith Einir ei hun a Ceri Wyn Jones, a dwy gân gan Ryland Teifi sef “Bachgen Wyt Ti” a’r ddeuawd a ganwyd gan y ddau ar raglen C2: Yn y Ciwb ar Radio Cymru, Ffeindia Fi.

Disgograffi

EP
 Y Garreg Las, 2006, (Fflach)
 Ffeindia Fi, 2007, (Fflach)

Cysylltiadau allanol
 Einir yn ennill Wawffactor, S4C
 Einir yn ennill, BBC

Cerddorion Cymreig
Cantorion Cymreig
Cyfansoddwyr Cymreig
Pobl o Sir Benfro
Genedigaethau 1989
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Pobl addysgwyd yn Ysgol y Preseli
Y Gêm

Ffenomen gymdeithasol a gêm yw Y Gêm. Yr unig peth rydych angen i chwarae ydy gwybod fod y Gêm yn bodoli. Amcan y Gêm ydy peidio â meddwl am y gem. Lledaenir y Gêm ar lafar, felly mae sawl fersiwn gwahanol, ond maent i gyd yn rhannu'r rheolau sylfaenol:

 Gwybod am y Gêm ydy'r unig peth rydych angen i chwarae.
 Mae meddwl am Y Gêm yn wneud i chi golli'r gêm.
 Mae rhaid i rhywyn sydd yn colli'r Gêm dweud hynny.

Mae yna wahanol fathau o'r Gêm, er enghraifft: mewn un fersiwn, pan mae chwaraewr yn dweud ei fod wedi colli'r Gêm, mae pob chwaraewr arall sydd yn presennol yn cael dipyn o amser i anghofio am y Gêm (5-30 munud). Ar ôl hynny, maent yn parhau i chwarae. Toes ddim diwedd i'r Gêm; fedrith chwaraewyr colli nifer o weithiau.

Gemau
Gwyddoniaeth

Mae 'Gwyddonydd' yn ailgyfeirio i'r dudalen hon. Am y cylchgrawn Cymraeg gweler Y Gwyddonydd.

System o wybodaeth a dealltwriaeth o'r byd ffisegol, sy'n defnyddio dulliau a ellir eu gwirio yw gwyddoniaeth. Yn benodol, mae'n cyfeirio at system o ganfod gwybodaeth sy'n seiliedig ar empiriaeth, arbrofi, a methodolegol rheysmegol ac at y corff o wybodaeth mae pobl wedi'u casglu trwy ymchwil o'r fath. Athroniaeth gwyddoniaeth yw astudiaeth haniaethol o natur a chyfiawnhâd gwybodaeth wyddonol.

Mynna gwyddonwyr bod yn rhaid i ymchwil wyddonol ufuddhau i'r dull gwyddonol, gan egluro digwyddiadau yn nhermau achosion naturiol, a gwrthod syniadau goruwchnaturiol na ellir ei brofi. Hynny yw, nid lle gwyddoniaeth ydy gofyn 'Oes na Dduw?'

Dosberthir meysydd gwyddoniaeth yn ddau brif grŵp: gwyddorau naturiol, a gwyddorau cymdeithasol. Mae Mathemateg yn arf hanfodol i'r gwyddonydd, ac mae Mathemateg yn debyg (ac yn rhan o) Wyddoniaeth gan ei bod yn astudiaeth drwyadl a rhesymegol o bynciau megis rhif, maint, strwythur, gofod, a newid. Fodd bynnag, ni ellir ystyried Mathemateg yn Wyddoniaeth bur, gan fod y dull mathemategol yn gwbl wahanol i'r dull gwyddonol.

Dros y canrifoedd cafwyd llawer o Gymry a fu'n flaenllaw iawn y myd Gwyddoniaeth gan gynnwys dau enillydd y wobr Nobel: Brian David Josephson (g. 1940) a Bertrand Russell, y biolegydd Alfred Russel Wallace a'r economegydd Clive W. J. Granger (g. 1934). Robert Recorde (1510–1558) o Ddinbych-y-pysgod a greodd symbol yr hafaliad (=) ac William Jones (1675–1749) oedd y cyntaf i ddefnyddio'r symbol  () i gynrychioli cymhareb y cylchedd i'r diamedr yn 1796.

Gwyddoniaeth naturiol 

Ystyr draddodiadol Gwyddoniaeth Naturiol yw astudiaeth o agweddau di-ddynol y byd. Fel casgliad, gwahaniaethwyd y gwyddoniaethau naturiol oddi wrth diwinyddiaeth a'r gwyddoniaethau cymdeithasol ar un llaw, a'r celfyddydau a dyniaethau ar y llaw arall.

Gwyddoniaeth bur 

Cangen o wyddoniaeth sy'n disgrifio'r gwrthrychau a'r grymoedd mwyaf gwaelodol a sylfaenol ynghyd â'r berthynas rhyngddynt a'r deddfau sy'n eu llywodraethu fel y gellir dweud fod pob ffenomen naturiol yn deillio ohonynt yw gwyddoniaeth bur neu wyddoniaeth waelodol (Saesneg: fundamental science).

Gwyddoniaeth gymhwysol 

Defnyddio gwybodaeth wyddonol a'i chymhwyso i broblemau ymarferol yw gwyddoniaeth gymhwysol.

Gweler hefyd 
 Gwyddoniaeth a thechnoleg yng Nghymru
 Gwyddorau cymdeithas
 Gwyddorau daear
 Gwyddor iechyd
 System Ryngwladol o Unedau

Cyfeiriadau
Oregon

Talaith yng ngogledd-orllewin Unol Daleithiau America ydy Oregon.

Dinasoedd Oregon

Dolen allanol 
  www.oregon.gov

 
Gorllewin yr Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Ffarwel Weledig, Groesaw Anweledig Bethau

Enw pumed casgliad o emynau William Williams (Pantycelyn) yw Ffarwel Weledig, Groesaw Anweledig Bethau. Cyfeirir ato'n aml fel Ffarwel Weledig.

Fe'i cyhoeddwyd mewn tair rhan rhwng 1763 a 1769. Ceir 84 emyn yn y rhan gyntaf a 85 yr un yn y ddwy ran olaf.

Mae Ffarwel Weledig yn cael ei ystyried fel un o'r enghreifftiau gorau o waith Pantycelyn sy'n dangos ei awen ar ei haeddfetaf.

Mae teitl y nofel fer Ffarwel Weledig gan Cynan (1946) yn adlais o enw casgliad Pantycelyn.

Emynau Cymraeg
Llyfrau Cymraeg
Llyfrau Cymreig y 18fed ganrif
Llyfrau'r 1760au
William Williams (Pantycelyn)
Pont Waterloo

Am y bont yn Llundain o'r un enw gweler Pont Waterloo, Llundain.
Pont haearn hynafol ar Afon Conwy ger Betws-y-Coed, Sir Conwy, yw Pont Waterloo.

Lleolir y bont rhyw hanner milltir i'r de-ddwyrain o'r pentref. Fe'i codwyd gan y peiriannydd sifil enwog Thomas Telford. Mae arysgrifen ar fwa'r bont yn cofnodi iddi gael eu hadeiladu yn yr un flwyddyn â Brwydr Waterloo: ond tra bod y bont wedi ei chynllunio a'r rhannau haearn wedi eu hadeiladu yn 1815, ni chwblhawyd codi'r bont yn y flwyddyn honno. Cafodd ei godi i gludo'r hen Lôn Caergybi (yr A5 bellach). Mae Pont Waterloo wedi ei gwneud yn gyfangwbl o haearn (ac eithrio'r ddau fastion carreg sy'n ei chynnal ar y ddwy lan), y seithfed bont yn y byd i gael ei chreu felly.

Gweler hefyd
Pont-y-Pair, Betws-y-Coed
Pont Bangor-is-y-Coed

Cyfeiriadau
 Quartermaine et al (2003) Thomas Telford's Holyhead Road: The A5 in North Wales, Council for British Archaeology  ISBN 1-902771-34-6

Adeiladau rhestredig Gradd I Conwy
Betws-y-Coed
Bro Garmon
Waterloo
Dyffryn Conwy