alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Criced

Mae criced yn gamp bat a phêl ym myd chwaraeon sydd gan amlaf yn cael ei chwarae rhwng dau dîm o un ar ddeg chwaraewr. Caiff ei chwarae ar gae gwair newydd ei dorri (sydd fel arfer yn siap ofal) a sydd â 'llain' o dir, dwy lath ar hugain o hyd, sy'n ddi-wair ar y cyfan. Chwaraeir y gêm gan 120 miliwn o bobl drwy'r byd, mewn nifer o wledydd, gan ei gwneud yr ail gamp fwyaf poblogaidd. Mae tri math o griced - criced undydd (50 pelawd ar lefel ryngwladol), criced 5 niwrnod a chriced 20 pelawd.

Ar bob pen y llain, mae strwythur pren wedi ei ffurfio o dri pholyn paralel, fertigol (a elwir yn 'stympiau') wedi eu gyrru i mewn i'r ddaear a dau ddarn croes (caten/catiau) yn gorwedd ar ben y stympiau. Gelwir y strwythurau hyn yn 'wicedi'. Bydd un o chwaraewyr y tîm sy'n maesu (y 'bowliwr') yn bowlio pêl ledr o un wiced tuag at y wiced arall, gan geisio ei tharo. Wedi ei 'bowlio', fel arfer, bydd y bêl yn adlamu unwaith oddi ar y llain cyn cyrraedd chwaraewr o'r tîm arall (y 'batiwr'), sy'n amddiffyn y wiced rhag y bêl gyda bat criced pren. Ceir 6 phelen mewn 'pelawd' a cheir nifer o belawdau mewn gêm ee 20, 40 neu 50.

Mewn criced proffesiynol, mae hyd y gêm yn amrywio o 20 pelawd (Twenty20) (i bob tîm) - i griced prawf a chwaraeir dros gyfnod o bum niwrnod. Y 'Cyngor Criced Rhyngwladol' (yr ICC) a Chlwb Criced Marylebone (MCC) sy'n gyfrifol am gyfreithiau'r gêm undydd a phrawf.

Dywedir i griced gael ei chwarae yn gyntaf yn ne Lloegr tua'r 16eg ganrif ac erbyn y 18fed ganrif datblygodd i fod yn brif gamp genedlaethol yn Lloegr. Lledodd y chwarae i nifer o wledydd yr Ymerodraeth Brydeinig a chwaraewyd y gêm ryngwladol gyntaf ganol y 19eg ganrif. Mae gan yr ICC ddeg aelod llawn (deg gwlad) a 37 o aelodau cysylltiol. O ran niferoedd mae criced yn fwyaf poblogaidd yn Awstralia, Lloegr, India, Pacistan, India'r Gorllewin a gwledydd de Affrica.

Geirdarddiad

"Creckett" oedd y sillafiad gwreiddiol a chofnodwyd hynny mewn llys barn yn Surrey yn 1598. Mae'n bosibl mai tarddiad y gair ydy cricc neu cryce sef yr Hen Saesneg am ffon gerdded, neu fagl.  Mae Samuel Johnson yn ei eiriadur Dictionary, yn nodi mai o'r gair Sacsoneg "cryce, y daw, sef ffon". Fodd bynnag, mae'r gair Ffrangeg criquet hefyd yn golygu 'ffon', felly nid oes sicrwydd pendant.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan y BBC - Chwaraeon Criced
Gwefan Golwg360 - Criced
expertcricket 

 
Chwaraeon bat a phêl
Chwaraeon tîm
Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Fflint 1969

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1969 yn y Fflint, Sir y Fflint.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

Fflint 1969
1969
Fflint
Hanes Sir y Fflint
Y Fflint
1969
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Clwyd 1973

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Clwyd 1973 ar y Maes yng Nghae Ddôl, Rhuthun, Sir Ddinbych.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

Dyffryn Clwyd 1973
1973, Dyffryn Clwyd
Dyffryn Clwyd
Hanes Sir Ddinbych
Rhuthun
1973
Eisteddfod Genedlaethol Cymru De Powys 1993

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru De Powys 1993 yn Llanelwedd, Powys.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

De Powys 1993
1993
De Powys
Hanes Powys
1993
Hedda Gabler

Drama enwog yn yr iaith Ddaneg gan y dramodydd Norwyaidd Henrik Ibsen yw Hedda Gabler (1890).

Dramâu 1890
Dramâu Daneg gan ddramodwyr o Norwy
Kyiv

Kyiv (Wcreineg: ) yw prifddinas Wcráin. Saif ar afon Dnieper.

Dan drefn yr Undeb Sofietaidd roedd Kyiv yn brifddinas Gweriniaeth Sofietaidd Wcráin hyd at 1991. Yn y ddinas y digwyddodd y "Chwyldro Oren" yn 2004, gwrthryfel am newid y llywodraeth. Viktor Yushchenko a enillodd yr etholiad yn 2005.

Diwylliant 
Un o weithiau cerddorol enwocaf a grymusaf y cyfansoddwr Modest Mussorgsky ydy Pyrth Mawr Kiev, yn ei gyfres enwog Darluniau mewn Arddangosfa.

Enwogion 
 Mikhail Bulgakov (1891–1940), nofelydd a dramodydd
 Golda Meir (1898–1978), gwleidydd
 Viktor Nekrasov (1911–1987), llenor
 Milla Jovovich (g. 1975), actores

Oriel

Gweler hefyd 
 Santes Olga, tywysoges Kyiv yn y 10g.

 
Dinasoedd Wcráin
Prifddinasoedd Ewrop
Gweriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Wcráin

Cyn wladwriaeth a fu'n rhan o'r Undeb Sofietaidd oedd Gweriniaeth Sosialaidd Sofietaidd Wcráin. Cyn hynny roedd yr Wcráin ei hun yn rhan o Ymerodraeth Rwsia. Ffiniai â Gweriniaeth Sofiet Sosialaidd Belarws (Belarws heddiw), Gweriniaeth Sofietaidd Moldofa (Moldofa) a Gweriniaeth Sofietaidd Ffederal Rwsia (Rwsia). Daeth yn wlad annibynnol ar Rwsia yn 1991, ar ddiwedd y Rhyfel Oer, fel Gweriniaeth Wcráin.

Gweler hefyd
 Gweriniaeth Pobl Gorllewin Wcráin
 Gweriniaeth Pobl Wcráin

 
20fed ganrif yn Wcráin
Comiwnyddiaeth yn Wcráin
Wcrain
Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1919
Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1991
Hanes gwleidyddol Wcráin
Lindsay Lohan

Actores a chantores Americanaidd sydd wedi ymddangos ym Mean Girls (2004) a Freaky Friday (2003) yw Lindsay Dee Lohan (ganwyd 2 Gorffennaf 1986). F'i ganwyd yn Ninas Efrog Newydd yn yr Unol Daleithiau. Mae hi'n byw yn Beverly Hills yng Nghaliffornia.

Damwain Car 

Ym Mis Tachwedd 2006, Cafodd fân anafiadau mewn damwain car pan oedd Paparazzo yn ei dilyn yn Los Angeles.

Ffilmiau 
 Dare to Love Me (2008)
 I Know Who Killed Me (2007)
 Georgia Rule (2007)
 Chapter 27 (2007)
 Bobby (2006)
 A Prairie Home Companion (2006)
 Just My Luck (2006)
 Herbie: Fully Loaded (2005)
 Mean Girls (2004)
 Confessions of a Teenage Drama Queen (2004)
 Freaky Friday (2003)
 The Parent Trap (1998)

Gwaith Teledu 
 That '70s Show (2004) (episôd: Mother's Little Helper)
 Get a Clue (2002)
 Bette (2000-2001)
 Life-Size (2000)
 Another World (Aelod rhwng 1996-1997)

Caneuon 
Albymau
 Speak (2004)
 A little more personal (2005)
 Spirit in the dark (2009)

Senglau

Bossy (2008)
I Live for the Day (2006)
Confessions of a Broken Heart (Daughter to Father) (2005)
 First (2005)
 Over (2005)
 Rumors (2004)
 Drama Queen (That Girl) (2004)

Genedigaethau 1986
Actorion Americanaidd
Cantorion Americanaidd
Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Ovaltine

Cynhwysyn a werthir er mwyn rhoi blas brag (malt) ar laeth cynnes yw Ovaltine (Ovomaltine yn wreiddiol). Mae'n cynnwys maidd a siwgwr (ar wahân i'r rhai a werthir yn y Swistir), ac yn yr Unol Daleithiau nid oes flas brag ychwaith yn yr Ofaltine mewn pacedi glas. Ceir amrywiadau a gall rhai mathau gynnwys cocoa. Perchennog y cwmni sydd bia'r nod masnach cofrestredig yw'r Associated British Foods, a chaiff ei wneud gan Wander AG, un o is-gwmnïau Twinings a brynnodd y nod masnach oddi wrth Novartis yn 2003, drwy'r byd, oddigerth i'r UDA, ble prynnodd Nestlé yr hawl i'r enw oddi wrth Novartis.

Allforiwyd Ovaltine i wledydd Prydain yn gyntaf yn 1909 dan yr enw Ovomaltine. Yn yr Eidal, yr enw ydy Ovalmaltina.

Hanes
Datblygwyd y blas yn gynyrch y gellid ei werthu yn Bern, y Swistir, ac yno mae'n dal i gael ei alw gyda'r enw gwreiddiol, sef Ovomaltine sy'n tarddu o'r gair "ofwm", sef y Lladin am wy, un o'r prif gynhwysion gwreiddiol. Ychydig wedi iddynt ddyfeisio'r cynnyrch Ovaltine, symudodd y cwmni ychydig filltiroedd i'r gorllewin o Berne, i bentref o'r enw Neuenegg, ac yno y maent hyd heddiw.

Cyfeiriadau

Diodydd
EastEnders

Opera sebon a leolir yn nwyrain Llundain yw EastEnders. Lawnsiwyd y gyfres gan y BBC ar y 19eg o Chwefror 1985. Un o amcanion y rhaglen yw dangos bywyd pob dydd trigolion dwyrain Llundain.

Mae EastEnders yn opera sebon sydd wedi ennill nifer o wobrau. O ran y nifer o wylwyr mae EastEnders yn un o'r rhaglenni mwyaf poblogaidd yn y Deyrnas Unedig, ac yn aml mae'n agos neu ar frig siart BARB. Mae llinynnau stori'r rhaglen yn astudio bywydau personol a phroffesiynol trigolion Albert Square, sgwâr Fictorianaidd o dai teras, tafarn, stryd farchnad ac nifer o fusnesau bychain yn Nwyrain Llundain, y Deyrnas Unedig.

Yn wreiddiol, cafodd y rhaglen ei darlledu ddwy waith yr wythnos am hanner awr. Erbyn hyn, darlledir pedair rhaglen yr wythnos ar BBC1 (gyda phob rhaglen yn cael ei ail-darlledu ar BBC 3 am 10y.h.) ac omnibws ar brynhawn dydd Sul. O fewn wyth mis o lawnsio'r rhaglen, roedd wedi cyrraedd y brig o ran y nifer o wylwyr. Ar gyfartaledd, mae pob rhaglen yn derbyn tua 35 i 45% o'r gynulleidfa. Crëwyd y rhaglen gan Julia Smith a golygydd y sgript oedd Tony Holland. Mae'r rhaglen wedi ymdrin â nifer o bynciau llosg a dadleuol, gyda nifer o'r pynciau hynny'n cael eu gweld am y tro cyntaf ar deledu ym Mhrydain.

Cymeriadau

Hen Cymeriad 

Rhaglenni teledu'r BBC
Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1985
Operâu sebon
Rhaglenni teledu'r 1980au
Rhaglenni teledu'r 1990au
Rhaglenni teledu'r 2000au
Rhaglenni teledu'r 2010au
Mayim Bialik

Actores a aned yn San Diego, Califfornia, yn yr Unol Daleithiau (ganed 12 Rhagfyr 1975) ydy Mayim Bialik.

Astudiodd niwrowyddoniaeth yn UCLA. Yn 1989, enillodd yr "Young Artist Award" am ei rhan yn Beaches (1988). Roedd hi'n chwarae'r brif ran yn Blossom (1991–5). Ers 2010 mae hi wedi chwarae rhan Amy Farrah Fowler yn The Big Bang Theory.

Actorion Americanaidd
Genedigaethau 1975
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Civilization III

Gêm gyfrifiadurol a grewyd gan Atari a Sid Meier yw Sid Meier's Civilization III. Mae gan Civilization III ddau ehangiad hefyd, sef Play the World a Conquests. Roedd Civilization III yn dilyn Civilization a Civilization II.

Y Gwareiddiadau sydd yn yr gêm

Cyfres eraill Sid Meier 
Colonization
Civlization
Civilization II
Settlers

Gemau fideo
Turner Network Television

Rhwydwaith teledu yn yr Unol Daleithiau sy'n dangos ffilmiau clasurol a'r rhaglenni Law and Order a Judging Amy, ymhlith pethau eraill, ydy Turner Network Television neu TNT. Cafodd ei sefydlu yn 1988.

Darlledwyd fel TNT yng ngwledydd Prydain hyd 2000, ac ar ôl hynny lawnsiwyd sianel newydd, TCM (Turner Classic Movies) yn 1999. Roedd TNT ym Mhrydain yn dangos ffilmiau clasurol yn unig yn y 1990au ond erbyn heddiw mae'n dangos reslo a chyfresi poblogaidd fel Freddy Kruger.

Gweler hefyd 
Turner Broadcasting System
CNN
Cartoon Network
Boomerang
TCM

Sianeli teledu
Teledu yn yr Unol Daleithiau
Mongolia

Gwlad dirgaeedig i'r gogledd o Weriniaeth Pobl Tsieina ac i'r de o Rwsia yw Mongolia. Roedd hi'n rhan o Tsieina hyd 1921 pan enillodd ei hannibyniaeth. Prifddinas y wlad yw Ulan Bator. Mongolia yw ail wlad dirgaeedig fwyaf y byd, ar ôl Casachstan.

Daearyddiaeth

Hanes

Gwleidyddiaeth

Diwylliant

Economi 

 
Gwledydd Asia
Gwledydd Canolbarth Asia
Peirianneg meddalwedd

Proffesiwn sy'n creu a chynnal cymwysiadau meddalwedd yw peirianneg meddalwedd.

 
Cyfrifiadureg
Meddalwedd
Meddalwedd
Gene Pitney

Canwr Americanaidd oedd Gene Francis Alan Pitney (17 Chwefror 1941 – 5 Ebrill 2006). Roedd e'n ganwr llwyddiannus yn yr 1960au. Cafodd lwyddiant eto yn yr 1980au pan ganodd "Something's Gotten Hold of My Heart" gyda Marc Almond, cân a aeth i rif 1 yn y siartiau.

Ganwyd yn Hartford, Connecticut yn yr Unol Daleithiau. Bu farw yn ngwesty'r Hilton Caerdydd ar ôl perfformio mewn cyngerdd y noson cynt yn Neuadd Dewi Sant.

Caneuon 
Dydw i ddim yn cael pob caneuon 'ma.

"(I Wanna) Love My Life Away"
"It Hurts to be in Love"
"Town Without Pity"
"(The Man Who Shot) Liberty Valance"
"If I Didn't Have a Dime"
"Only Love Can Break a Heart"
"Half Heaven-Half Heartache"
"Backstage"
"Twenty-Four Hours from Tulsa"

Caneuon wedi ysgrifennu gan Gene Pitney
"Hello, Mary Lou"
"Rubber Ball"
"He's a Rebel"

Cantorion Americanaidd
Genedigaethau 1941
Marwolaethau 2006
Ellen Corby

Actores yn The Waltons a The Wonderful Life oedd Ellen Corby (3 Mehefin 1911 – 14 Ebrill 1999).

Roedd hi'n  chwarae rhan y "famgu" yn y gyfres deledu The Waltons yn y 1970au. Bu'n actio ers yr 1920au.

Fe'i ganwyd yn Racine, Wisconsin, ond cafodd ei magu yn Philadelphia, Pennsylvania.

Roedd hi'n briod â Francis Corby o 1934 hyd 1944.

Actorion Americanaidd
Pobl o Wisconsin
Genedigaethau 1911
Marwolaethau 1999
Merched yr 20fed ganrif
Asgwrn cefn

Mae'r asgwrn cefn (neu'r golofn gefn neu golofn y cefn) yn gyfres o fertebrâu cymalog wedi'u gwahanu gan ddisgiau rhyngfertebrol sy'n amddiffyn madruddyn y cefn mewn anifeiliaid, gan gynnwys bodau dynol.

Ceir 33 fertebra o fewn yr asgwrn cefn, gellir eu grwpio'n 5 teulu:

 fertebrâu'r cwtyn (h.y. cwtyn y cefn): 4 fertebra
 fertebrâu sacrol: 5 fertebra
 fertebrâu meingefnol - 5 fertebra
 fertebrâu thorasig - 12 fertebra
 fertebrâu gyddfol - 7 fertebra

System ysgerbydol
Siarl IX, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 5 Rhagfyr 1560 hyd ei farwolaeth, oedd Siarl IX neu Siarl-Maximilien (27 Mehefin 1550 – 30 Mai 1574). Mab y brenin Harri II, brenin Ffrainc, a'i wraig Catrin de Medici oedd Siarl.

Teulu

Gwraigedd 
 Elisabeth o Awstria

Plant 
 Marie-Elisabeth (1572–1578)

Brenhinoedd Ffrainc
Ffrancod yr 16eg ganrif
Genedigaethau 1550
Marwolaethau 1574
Pobl o Yvelines
Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Daniel Jones (cyfansoddwr)

Cyfansoddwr o Gymro oedd Daniel Jones (7 Rhagfyr 1912 – 23 Ebrill 1993).

Cafodd ei eni ym Mhenfro ond fe'i fagwyd yn Abertawe. Roedd yn gyfoeswr â Vernon Watkins ac â Dylan Thomas, a fagwyd yn Abertawe hefyd. Ar ôl astudio Saesneg yng Ngholeg y Brifysgol, Abertawe, aeth i astudio cerddoriaeth yn yr Academi Frenhinol, Llundain.

Cyfansoddodd Daniel Jones un opera, tair symffoni ar ddeg, sawl concerto, gweithiau corawl a cherddoriaeth siambr, ynghyd â sonata arbrofol i dri drwm cegin.

Dolenni allanol
Tudalen Tŷ Cerdd 

Cyfansoddwyr Cymreig
Genedigaethau 1912
Marwolaethau 1993
Pobl addysgwyd yn Ysgol yr Esgob Gore
Terfysg Paris 1968

Dechreuodd Terfysg Paris 1968 ym Mai 1968 wrth i fyfyrwyr brotestio ar y strydoedd yn erbyn gor wario ar amddiffyn gan fynnu mwy o wariant ar addysg. Cefnogwyd y myfyrwyr gan y gweithwyr a chafwyd streic cyffredinol yn erbyn Arlywydd Ffrainc, Charles de Gaulle. Bu rhaid iddo gyfaddawdu gan addo i'r myfyrwyr y byddai yna ddiwygiadau a lleiafswm cyflog i'r gweithwyr.

1968 yn Ffrainc
Gwleidyddiaeth yr adain chwith
Hanes Paris
Protestiadau myfyrwyr
Protestiadau yn Ffrainc
Streiciau
Paris 1968
Louis XI, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 22 Gorffennaf 1461 hyd ei farwolaeth oedd Louis XI (3 Gorffennaf 1423 – 30 Awst 1483).

Llysenw: "Y brenin adyrgop"

Cafodd ei eni yn Bourges.

Teulu

Gwragedd 
 Mari o'r Alban (rhwng 1436 a 1445)
 Charlotte o Savoy (rhwng 1451 a 1483)

Plant 
 Anne o Beaujeu (1461–1522)
 Jeanne (1464–1505)
 Charles VIII (1470–1498)

Brenhinoedd Ffrainc
Ffrancod y 15fed ganrif
Genedigaethau 1423
Marwolaethau 1483
Pobl o Cher
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1926

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1926 yn Abertawe, Sir Forgannwg (Sir Abertawe bellach).

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Abertawe

Dolen allanol
BBC Cymru: "Canrif y Brifwyl"

Abertawe 1926
Abertawe 1926
1926
Hanes Abertawe
1926
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1964

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1964 yn Abertawe, Sir Forgannwg (Sir Abertawe bellach).

Archdderwydd yr eisteddfod oedd Cynan.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Abertawe

Abertawe 1964
Abertawe 1964
1964
Hanes Abertawe
1964
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe a'r Cylch 1982

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe a'r Cylch 1982 yn Abertawe, Gorllewin Morgannwg (Sir Abertawe bellach).

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Abertawe

Abertawe 1982
Abertawe 1982
1982
Hanes Abertawe
1982
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1902

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1902 ym Mangor, Sir Gaernarfon (Gwynedd bellach).

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod ym Mangor

Cyfeiriadau

Bangor
1902, Bangor
Bangor
Hanes Gwynedd
1902
Sain (ffiseg)

Am y cwmni recordio, gweler Cwmni Recordiau Sain. Am noson Gymraeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, gweler Sŵn (UMCA).
Cynhyrchir sain neu sŵn pan fydd gwyrthrych yn dirgrynnu. Mae egni'r dirgryniad yn cael ei drosglwyddo trwy'r aer ar ffurf tonnau sain, sef tonnau arhydol yn yr aer. Yr ydym yn clywed y sain wrth i'r dirgryniadau cyrraedd y glust a dirgrynnu tympan y glust.

Mae tonnau sain yn teithio trwy aer ar fuanedd o 343ms−1 o dan amodau safonol.

Gweler hefyd 
Acwsteg
Ton

 
Clyw
Tonnau
Bywyd Cudd Sabrina

Cartŵn Americanaidd sydd hefyd ar gael yn y Gymraeg yw Bywyd Cudd Sabrina (teitl gwreiddiol ). Ymddangosodd y gyfres ar deledu'r oriau brig ar Nickelodeon, y fersiwn cartŵn a fersiwn teledu. Fe ellir gwylio Bywyd Cudd Sabrina ar S4C. Mae'n olygwedd ar Planed Plant Bach.

Cynhyrchiwyd y fersiwn Saesneg gan DiC Entertainment. Ers 2000 mae'r Disney Channel yn darlledu'r cartŵn.

Gweler hefyd 
 Sabrina, the Teenage Witch (cyfres)

Rhaglenni teledu animeiddiedig Americanaidd
Rhaglenni teledu S4C
Ffrwydradau Llundain 7 Gorffennaf 2005

Cyfres o ffrwydradau bom cydamserol a darodd system cludiant cyhoeddus Llundain yn ystod cyfnod awr frys y bore oedd ffrwydradau Llundain 7 Gorffennaf 2005. Am 8:50 BST 7 Gorffennaf 2005, ffrwydrodd dri bom o fewn 50 eiliad o'i gilydd ar dri trên London Underground. Ffrwydrodd bedwaredd fom ar fws bron i awr yn hwyrach am 9:47 y.b. yn Sgwâr Tavistock. Arweiniodd y ffrwydradau at chwalfa ddygn o isadeiledd trafnidiaeth a thelathrebu y ddinas am weddill y diwrnod.

Lladdwyd 56 o bobl yn yr ymosodiadau, gan gynnwys y pedwar hunan-fomiwr, ac anafwyd 700. Hyn oedd yr ymosodiad terfysgol mwyaf difrifol yn y Deyrnas Unedig ers i Pan Am Flight 103 cael ei fomio dros dref Lockerbie, yr Alban, yn 1988 (a wnaeth lladd 270), a'r cyrch bomio a laddodd y fwyaf yn Llundain ers yr Ail Ryfel Byd.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
 Ffrwydradau Llundain 21 Gorffennaf 2005

2005 yn Lloegr
Gweithgareddau al-Qaeda
Hanes Llundain
Terfysgaeth yn 2005
Terfysgaeth Islamaidd
Terfysgaeth yn y Deyrnas Unedig
Cigysydd

Anifail sydd yn bwyta anifeiliaid eraill yw cigysydd. Ni fydd yn bwyta planhigion. Cigysyddion yw'r mwyafrif o famaliaid yn yr urdd Carnivora.

Mae ychydig o blanhigion yn bwyta anifeiliaid hefyd e.e. Magl Gwener.

Gweler hefyd
Llysysydd
Hollysydd

Ecoleg
Llysysydd

Anifail sydd wedi addasu ei gorff fel y gall fwyta rhannau o blanhigion, er enghraifft dail neu algâu morol planhigion yw llysysydd e.e. mae cwningod, benbyliaid, crancod, morgrug gwynion, ceffylau, coalas, ceirw a gwenyn yn llysysyddion. Ceir infertebratau hefyd e.e. gwyfynod, lindys, pryfaid genwair a malwod, a cheir ambell amffibiad a physgpd e.e. y penbwl ac ambell bysgodyn. Oherwydd hyn, mae rhanau o'u cyrff wedi esblygu ar gyfer y gwaith hwn e.e. mae dannedd llydan a fflat y ceffyl wedi'u siapio i dynnu ac yna malu'r glaswellt.

Mae gan ganran fawr o lysysyddion fflora perfedd cydymddibynnol (mutualistic) sy'n eu helpu i dreulio planhigion, sy'n fwy anodd ei dreulio na chig anifeiliaid. Mae'r fflora hwn yn cynnwys protosoaid neu facteria sy'n treulio seliwlos i planhigyn.

Gweler hefyd 
 Llysieuwr
 Hollysydd
 Cigysydd

Cyfeiriadau

Ecoleg
Diwrnod

Diwrnod (hefyd Dydd) yw un cylchdro cyfan o'r ddaear, a wneir mewn 24 awr. Wrth fod y ddaear yn cylchdroi bydd rhan o'r ddaear yn gwynebu'r haul a dyma'r rhan sy'n olau, yn hytrach na tywyllwch ar y gweddill. Pan na fydd y  rhan honno o'r ddaear yn wynebu'r haul dyna pryd y bydd hi'n nos ar y rhan honno o'r ddaear.

Gweler hefyd
Nos
Dyddiau'r Wythnos

Unedau amser
Unedau SI ychwanegol
Ofydd

Roedd Publius Ovidius Naso, neu Ofydd (20 Mawrth 43 CC–17 OC), yn fardd Lladin ac awdur Rhufeinig. Ysgrifennodd yn bennaf am serch a mytholeg glasurol.

Fe'i ganwyd yn Sulmona, yr Eidal, yn fab i eques. Cafodd ei addysg yn Nhrufain.

Ei gampwaith yw'r Metamorphoses ('Trawsffurfiadau'), sef cerdd 15 llyfr o hyd yn adrodd hanes y byd fel cyfres o gyfnewidiadau. Rhai o'r hanesion enwocaf yw hwnnw am y duw Apollo yn troi ei gariad Daphne yn lawryfen a'r un am Narcissus yn cael ei droi'n flodyn (y cenhinen bedr) ar ôl syllu ar ei adlewyrchiad yn y dŵr am gyfnod hir.

Drwy'r Canol Oesoedd a'r Dadeni Dysg dyma oedd y gwaith llenyddol mwyaf poblogaidd yn yr iaith Ladin ac mae wedi gadael ôl sylweddol ar lenyddiaeth y Gorllewin, o William Shakespeare (roedd hanes trasig y cariadon Pyramus a Thisbe yn ysbrydoliaeth ar gyfer Romeo and Juliet) i Saunders Lewis (a ysgrifennodd gyfieithiad farddonol o'r un stori, Puraf a Thisbe).

Gweithiau gan Ofydd sydd wedi goroesi 
 (10 CC) Amores
 (5 CC) Heroides neu  Epistulae Heroidum
 (5 CC) Remedium Amoris
 (5 CC) Medicamina Faciei Femineae
 (2 CC) Ars Amatoria
 (8 OC) Metamorphoses
 (9 OC) Ibis
 (10 OC) Tristia
 (10 OC) Epistulae ex Ponto
 (12 OC) Fasti

Beirdd Lladin
Genedigaethau 43 CC
Llenorion Rhufeinig
Marwolaethau 17
Leatherhead

Tref yn Surrey, De-ddwyrain Lloegr, yw Leatherhead. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf yn ardal an-fetropolitan Mole Valley.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Leatherhead boblogaeth o 32,522.

Mae enw'r dref yn dod o ddwy hen elfen Geltaidd yn cyfateb i llwyd a rhyd yn Gymraeg Modern. Felly "Y Rhyd Lwyd" yw ystyr enw Leatherhead.

Mae Caerdydd 199 km i ffwrdd o Leatherhead ac mae Llundain yn 29.1 km. Y ddinas agosaf ydy Dinas San Steffan sy'n 26.4 km i ffwrdd.

Cyfeiriadau

Ardal Mole Valley
Trefi Surrey
Surrey

Sir seremonïol a sir hanesyddol yn Ne-ddwyrain Lloegr yw Surrey. Mae'n un o'r Siroedd Cartref ac yn ffinio â siroedd Llundain Fwyaf, Caint, Dwyrain Sussex, Gorllewin Sussex, Hampshire, Swydd Buckingham a Berkshire. Y dref sirol hanesyddol yw Guildford, ond mae pencadlys Cyngor Sir Surrey yn nhref Kingston upon Thames sydd bellach yn rhan o Lundain Fawr. Mae gan Surrey boblogaeth o tua 1.1 miliwn (amcangyfrif 2008).

Guildford yw tref fwyaf Surrey, gyda phoblogaeth o 66,773; Woking yw'r ail, gyda phoblogaeth o 62,796. Y trydydd dref fwyaf yw Ewell gyda 39,994 o bobl a'r pedwerydd yw Camberley gyda 30,155. Trefi gyda poblogaeth rhwng 25,000 a 30,000 ydy Ashford, Epsom, Farnham, Staines-upon-Thames a Redhill.

Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth

Ardaloedd awdurdod lleol
Rhennir y sir yn 11 ardal an-fetropolitan:

 Bwrdeistref Spelthorne
 Bwrdeistref Runnymede
 Bwrdeistref Surrey Heath
 Bwrdeistref Woking
 Bwrdeistref Elmbridge
 Bwrdeistref Guildford
 Bwrdeistref Waverley
 Ardal Mole Valley
 Bwrdeistref Epsom ac Ewell
 Bwrdeistref Reigate a Banstead
 Ardal Tandridge

Etholaethau seneddol
Rhennir y sir yn 11 etholaeth seneddol yn San Steffan:
 De-orllewin Surrey
 Dwyrain Surrey
 Epsom ac Ewell
 Esher a Walton
 Guildford
 Mole Valley
 Reigate
 Runnymede a Weybridge
 Spelthorne
 Surrey Heath
 Woking

Dolen allanol
 Cyngor Sir Surrey

 
Surrey
Edward Heath

Prif Weinidog y Deyrnas Unedig rhwng Mehefin 1970, a Mawrth 1974, oedd Y Gwir Anrhydeddus Syr Edward Richard George Heath (9 Gorffennaf 1916 – 17 Gorffennaf 2005).

Dolenni allanol 
Edward Heath ar Wefan 10 Stryd Downing 

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Arweinwyr y Blaid Geidwadol (DU)
Genedigaethau 1916
Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Marwolaethau 2005
Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig
Portiwgaleg

Mae Portiwgaleg (hefyd Portiwgeeg; português neu'n llaw: língua portuguesa) yn iaith Romáwns a siaredir hi'n bennaf ym Mrasil, Portiwgal a rhai gwledydd eraill yn Affrica a De-ddwyrain Asia gan gynnwys Angola, Penrhyn Verde, Gini Bisaw a Mosambic. Mae ganddi statws swyddogol hefyd yn Nwyrain Timor, Gini Gyhydeddol, a Macau.

Mae'n iaith sy'n agos iawn at y Galisieg, ac i raddau llai at y Sbaeneg a'r Gatalaneg, ac mae iddi elfennau sy'n debyg i'r Eidaleg a Ffrangeg gan fod gan yr holl ieithoedd hyn wreiddiau Lladin.

Portiwgaleg - Cymraeg

Cyfarchion 

Bom dia = Bore da 
Boa tarde = Prynhawn da 
Boa noite = Noswaith dda / Nos da
Oi = Helô
Olá = Helô
Como vai? = Sut mae?
Como estás?= Sut mae?
Bem = iawn
..., obrigado = ..., diolch (g)
..., obrigada = ..., diolch (b)

Cyflwyno chi'ch hun ac eraill 

(Eu) Sou [João] = [Siôn] ydw i
(Tu) és [Angharad] = [Angharad] wyt ti (anffurfiol, Brasil)
(Você) é [Carlos] = [Siarl] wyt ti
(Ele) é [...] = [...] ydy e(o)
(Ela) é [...] = [...] ydy hi
(Nós) somos [...] e [...] = [...] a [...] ydyn ni
(A gente) é [...] = [...] ydyn ni (anffurfiol, Brasil)
(Vós) sois [...] = [...] ydych chi
(Vocês) são [...] = [...] ydych chi (anffurfiol, Brasil)
(Eles) são [...] = [...] ydyn nhw (g)
(Elas) são [...] = [...] ydyn nhw (b)

Ffurfiau negyddol

Rhoi 'não' o flaen y berfau:

Eu sou professor = Athro ydw i
Eu não sou professor = Dim athro ydw i

Ffurfiau gofynnol

Rhoi '?' ar y diwedd

Você é professor = Athro wyt ti
Você é professor? = Athro wyt ti? (Ydy e'n gywir?)
Ela não é médica > Ela não é médica?
[médica = meddyg]

Cyfeiriadau
Lisbon

Prifddinas Portiwgal yw Lisbon neu Lisboa (Lisboa yw'r enw Portiwgaleg). Fe'i lleolir ar yr arfordir gorllewinol yng nghanolbarth Portiwgal. Hon yw canolfan fasnachol, gwleidyddol a diwylliannol y wlad. Mae'n gartref i lywodraeth Portiwgal ynghyd â saith prifysgol. Porthladd pwysica'r wlad yw Lisbon hefyd. Mae gan y ddinas ei hun boblogaeth o 564,477, gyda tua 2.8 miliwn yn yr ardal fetropolitaidd.

Mae Pont Vasco da Gama, pont hwyaf Ewrop, yn croesi Afon Tagus (Afon Tejo) yn Lisbon, yn cysulltu'r ddinas â de Portiwgal. Ei hyd yw 17.2 km (10.7 milltir).

Adeiladau a chofadeiladau 
 Eglwys gadeiriol
 Gare do Oriente
 Mynachdy Jerónimos (gyda'r bedd Vasco da Gama)
 Oceanarium
 Padrão dos Descobrimentos 
 Pont 25 de Abril
 Tŵr Belém

Enwogion o Lisbon 
 Pab Ioan XXI (1215-1277)
 Nuno Valente (g. 1974), chwaraewr pêl-droed

Gweler hefyd 
 Cytundeb Lisbon

 
Dinasoedd Portiwgal
Prifddinasoedd Ewrop
Rhanbarth Lisbon
Arlywydd

Arweinydd gwlad sydd â chyfansoddiad gweriniaethol yw Arlywydd. Mae swydd yr arlywydd yn uwch na swydd Prif Weinidog mewn gwledydd sydd â chyfansoddiadau brenhinol am fod y brenin neu'r frenhines yn bennaeth y gwladwriaethau hynny tra bo'r arlywydd, ar y llaw arall, yn cynrychioli lefel uchaf llywodraeth y wlad.

Gweler hefyd
Arlywyddion yr Eidal
Arlywydd Ffrainc
Arlywydd Iwerddon
Arlywydd Unol Daleithiau America
Llywydd

 
Gwleidyddiaeth
Gweriniaeth

Gwlad neu wladwriaeth sydd yn cael ei harwain gan bobl nad ydynt yn ddibynnol am ei grym gwleidyddol ar unrhyw egwyddor mwy na'i bod yn atebol i bobl y wlad yw gweriniaeth. Er enghraifft ni all unrhyw wlad sydd â brenhiniaeth fod yn weriniaeth, gan mai sail brenhiniaeth yw bod Duw yn trosglwyddo'r hawl i frenin neu frenhines lywodraethu.

Mae Unol Daleithiau America er enghraifft yn weriniaeth ac yn ethol Arlywydd bob pedair blynedd. Gweriniaeth hefyd yw Ffrainc a nifer o wledydd eraill yn y byd.

Gweler hefyd 
 Gweriniaetholdeb

 
Gweriniaetholdeb
Ffurfiau llywodraeth
Epsom

Tref fach yng ngogledd Surrey, De-ddwyrain Lloegr, sy'n enwog am ei chae rasio a'i hen ffynnon swlffwr, yw Epsom. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Epsom ac Ewell. Saif tua 16 milltir (26 km) i'r de-dde-orllewin o Charing Cross, yn Llundain.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Epsom boblogaeth o 31,474.

Cynhelir y Derby yn flynyddol ar y twyndir i'r gorllewin y dref. Yn ras y Derby 1913, taflodd y swffragét Emily Davison ei hunan dan geffyl Siôr V gan ladd ei hunan mewn protest yn erbyn diffyg pleidlais i ferched. 

Mae'r dref wedi ymddangos yn rhestr deg uchaf o lefydd ble mae safon bywyd yn uchel (Halifax Quality of Life Survey 2011).

Adeiladau a chofadeiladau
Coleg Epsom
Eglwys Sant Martin
Neuadd y Dref
Tŵr y Gloch
Tŷ Ebbisham

Enwogion
John Piper (1903-1992), arlunydd
Petula Clark (g. 1932), cantores
Alex Kingston (g. 1963), actores
Mel Giedroyc (g. 1968), cyflwynydd teledu
Tom Felton (g. 1987), actor

Cyfeiriadau

Bwrdeistref Epsom ac Ewell
Trefi Surrey
Emily Davison

Swffraget oedd Emily Wilding Davison (11 Hydref 1872 – 8 Mehefin 1913) a fu farw pan daflodd ei hunan o dan "Anmer", geffyl brenin Lloegr, yn ystod ras fawr y 'Derby' yn Epsom fel rhan o'r ymgyrch dros ennill y bleidlais i ferched.

Wedi'i geni yn Blackheath, Llundain, roedd Davison eisoes wedi cael ei charcharu dros yr achos, wedi ymprydio ac wedi cael ei gorfodi i fwyta pan benderfynodd gyflawni ei gweithred fawr. Fel na fyddai neb yn camddeall ei rhesymau, fe gariodd gyda hi faner yn lliwiau'r swffragéts: gwyrdd a phorffor.

Denodd ei hangladd filoedd o'i chefnogwyr. Bu'n fyfyrwraig ar un adeg yng Ngholeg Sant Huw, Rhydychen, ac mae ei marwolaeth wedi'i chofnodi'n syml iawn yng nghofrestr y coleg â'r geiriau "Died at Epsom" heb ddim esboniad pellach. 
Mae cofeb gudd i Emily Davison wedi'i chuddio o dan Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan gan y gwleidydd Tony Benn.

Cyfeiriadau

20fed ganrif yn Lloegr
Genedigaethau 1872
Hawliau sifil
Marwolaethau 1913
Merched y 19eg ganrif
Merched yr 20fed ganrif
Pobl fu farw mewn damweiniau chwaraeon
Pobl fu farw mewn damweiniau marchogaeth
Pobl o Lundain
Saeson y 19eg ganrif
Saeson yr 20fed ganrif
Swffragetiaid
Tsiecoslofacia

Roedd Tsiecoslofacia (neu Czecho-Slovakia; yn Tsiec a Československo neu Česko-Slovensko yn Slofacieg) yn wladwriaeth sofren yng nghanol Ewrop a grewyd yn 1918 tan iddi ymrannu'n ddwy wlad ar 1 Ionawr 1993: Gweriniaeth Tsiec a Slofacia.

O 1939 hyd at 1945, yn dilyn ei gorfodi i ymrannu (a'i hintigreiddio'n rhannol i mewn i'r Almaen Natsiaidd) nid oedd y wlad yn bodoli, eithr rpedd ei llywodraeth alltud yn dal i gyfarfod.

Cyfeiriadau
CNN

Sianel deledu newyddion o'r Unol Daleithiau, ond a ddarlledir mewn llawer o wledydd ledled y byd drwy gêbl a lloeren erbyn hyn, yw Cable News Network (CNN). Perchennog CNN yw Time Warner. Sefydlodd Ted Turner CNN yn 1980.

Is-gwmnïau Time Warner
Sianeli teledu
Teledu yn yr Unol Daleithiau
M4

Traffordd yw'r M4, sy'n rhedeg o Chiswick, Llundain trwy siroedd Berkshire, Wiltshire a Swydd Gaerloyw yn Lloegr, ac yna ar draws de Cymru i Bont Abraham rhwng Rhydaman a Llanelli.

Gelwir ardal economaidd y draffordd yn Goridor yr M4.

Cyffyrdd 
2 Chiswick, North Circular Road, South Circular Road
3 Feltham, Hounslow
4 Uxbridge, Hayes, Heathrow
4B M25
5 Langley, Staines
6 Slough (Canol), Windsor
7 Slough (Gorllewin)
8/9 High Wycombe, Maidenhead
10 Reading (Dwyrain), Wokingham, Bracknell
11 Reading (Canol a De), Basingstoke
12 Reading (Gorllewin), Theale
13 Newbury, Rhydychen
14 Hungerford, Wantage
15 Marlborough, Swindon (Dwyrain), Rhydychen
16 Swindon (Gorllewin), Wootton Bassett, RAF Lyneham, Calne
17 Cirencester, Chippenham
18 Caerfaddon, Stroud
19 M32 Bryste
20 M5
21 M48 Cas-gwent (o'r Dwyrain yn unig)
22 M49 Avonmouth, De-orllewin Lloegr
Ail Groesfan Hafren
23 M48 Cas-gwent (o'r gorllewin yn unig)
23A Magwyr, Caldicot
24 Canolbarth Lloegr, Trefynwy, Casnewydd (Dwyrain)
25 Caerleon
25A Casnewydd (Canol), Cwmbrân (o'r dwyrain yn unig)
26 Casnewydd, Cwmbrân, Caerleon
27 High Cross
28 Casnewydd, Rhisga, Brynmawr
29 Caerdydd (Dwyrain a De)
30 Caerdydd (Dwyrain)
31 (dim yn bodoli eto)
32 A470 Caerdydd, Merthyr Tudful
33 Caerdydd (Gorllewin), Maes Awyr Caerdydd, Y Barri, Penarth
34 Llantrisant, Cwm Rhondda
35 Pen-y-bont ar Ogwr, Pencoed
36 Pen-y-bont ar Ogwr, Maesteg
37 Y Pîl, Porthcawl
38 Port Talbot
39 mynediad o Bort Talbot i'r gorllewin
40 Port Talbot, Cwm Afan
41 Port Talbot (o'r gorllewin), Llansawel (o'r dwyrain)
Pont Afon Nedd
42 Abertawe (o bob cyfeiriad), Llansawel (o'r dwyrain yn unig)
43 A465 Castell-nedd, Merthyr Tudful
44 Abertawe (Dwyrain)
45 Abertawe, Pontardawe
46 Llangyfelach, Felindre
47 Abertawe (Gorllewin)
Pont Afon Llwchwr
48 Llanelli, Hendy
49 A48 Caerfyrddin, A483 Llandeilo

Dolenni allanol 
  CBRD - Motorway Database 

Ffyrdd Cymru
Ffyrdd Lloegr
Llewelyn Lewellin

Clerigwr oedd Llewelyn Lewellin (3 Awst 1798 – 25 Tachwedd 1878).

Addysgwyd ef yn ysgol ramadeg y Bont-faen ac yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen; cafodd anrhydedd yn y dosbarth blaenaf yn yr arholiad terfynol yn y Clasuron, a graddio'n B.A. ym 1822, yn M.A. ym 1824, yn B.C.L. ym 1827, ac yn D.C.L. ym 1829. Cafodd urddau diacon ym 1822 ac fe'i gwnaed yn offeiriad ym 1823, ar law esgob Rhydychen. Ym 1826 cafodd gynnig, a derbyniodd, swydd prifathro ysgol ramadeg Bruton yng Ngwlad yr Haf. Ond yn hytrach na mynd yno, aeth, ym 1827, i Goleg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan fel ei brifathro cyntaf, a bu yno hyd ei farw ar 25 Tachwedd 1878. Bu hefyd yn ficer Llambed o 1843 ymlaen ac yn ddeon Tyddewi o 1843 ymlaen. Fe'i claddwyd yn Llambed.

Ffynhonnell
 Erthygl ar Lewelyn gan Thomas Iorwerth Ellis, in The Dictionary of Welsh Biography, Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, 1959.

Genedigaethau 1798
Marwolaethau 1878
Academyddion Cymreig
Cyn-fyfyrwyr Coleg yr Iesu, Rhydychen
Deddf yr Iaith Gymraeg 1993

Deddf seneddol yw Deddf yr iaith Gymraeg 1993, sydd yn ddeddf a basiwyd gan Senedd Sansteffan sydd yn rhoi i'r Gymraeg yr un statws a'r Saesneg yng Nghymru mor bell ag y mae'r sector gyhoeddus yn y cwestiwn.

Hanes 
Roedd Deddf Uno 1536 a 1542 wedi deddfu mai Saesneg yn unig fyddai iaith y llysoedd a sefydliadau gweinyddol a chyhoeddus  Roedd Deddf Llysoedd 1942 wedi rhoi yr hawl i ddefnyddio'r Gymraeg tra bod y siaradwr Cymraeg dan fantais wrth siarad Saesneg, ond roedd hyn yn cael ei ddiffinio yn gyfyng iawn. Gwrthdrôdd Deddf yr Iaith Gymraeg 1967 y deddfau hyn gan greu'r cysyniad o statws cyfartal rhwng y ddwy iaith. O ganlyniad paratôdd rhai adrannau o'r Llywodraeth a rhai awdurdodau lleol ddeunydd Cymraeg, ac yn dilyn ymgyrch o ddifrodi arwyddion codwyd rhai arwyddion dwyieithog.

Darpariaeth y Ddeddf 
Deddf Iaith 1993 a roddodd statws cyfatal i'r Gymraeg a'r Saesneg cyhyd a'i bod yn rhesymol, o ran awdurdodau lleol, cyrff cyhoeddus, y llysoedd a'r Llywodraeth.

Prif ofynion y ddeddf oedd:

 gorfodi cyrff cyhoeddus yng Nghymru i ddarparu gwasanaethau drwy gyfrwng y Gymraeg ac i baratoi cynllun i ddangos sut maen nhw'n bwriadu defnyddio'r iaith
 rhoi hawl i ddefnyddio'r Gymraeg mewn llys barn yng Nghymru
 rhoi'r hawl i gwmnïau ac i elusennau ddefnyddio rhai dogfennau swyddogol yn Gymraeg heb gyfieithiad i'r Saesneg
 creu Bwrdd yr Iaith Gymraeg i oruchwylio defnydd o'r iaith gan gyrff cyhoeddus ac i gymeradwyo cynlluniau iaith cyrff cyhoeddus

Roedd y ddeddf yn rhoi hawl i Ysgrifennydd Gwladol Cymru benodi 15 aelod o'r Bwrdd. Gyda sefydliad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, mae'r hawl i benodi aelodau i'r Bwrdd wedi pasio i'r cynulliad.

Pwnc llosg 
Mae’r ddeddf hon wedi bod yn bwnc llosg ers cyn ei derbyn. Cafodd y ddeddf ei phasio gan fwyafrif ond ni wnaeth mwyafrif ASau Cymru ei chefnogi. Yn wir, ni fyddai wedi llwyddo oni bai am gefnogaeth Ceidwadwyr o Loegr. Gwrthododd Rhodri Morgan gefnogi'r ddeddf ym 1993, gan ddweud:

"The Government calls this a Welsh Language Bill, but it would be better described as a Welsh Language Quango Bill. What one could call a Quango for the lingo ...... We shall be abstaining tonight because we hope to have the opportunity before long to do the job properly. That will be done when we revisit the question of a Welsh language messure when we are in Government." 

Yn y nawdegau, cyfeiriwyd ati fel enghraifft glasurol pam bod angen datganoli a chynulliad i Gymru. Beirniedir y ddeddf gan rai, yn enwedig Cymdeithas yr Iaith am nad oes gorfodaeth ar y sector breifat i gydymffurfio â’i gofynion. Mae Cymdeithas yr Iaith hefyd wedi beirniadu'r ddeddf yn llym am nad yw'n ymdrin â phroblemau cymunedau gwledig Cymraeg eu hiaith.

Ffynonellau

Gweler hefyd 
Deddf yr Iaith Gymraeg 1967

Dolenni allanol
 Testun Deddf Iaith 1993

Iaith Gymraeg 1993
Deddfau Senedd y Deyrnas Unedig 1993
Gwleidyddiaeth Cymru
Hanes y Gymraeg
Hawliau iaith
Marco Polo

Masnachwr a fforiwr o'r Eidal oedd Marco Polo (; 15 Medi 1254 – 8 Ionawr 1324). Aeth ar daith hir dros Asia i Tsieina yng nghyfnod Brenhinllin Yuan, gan ddilyn Llwybr y Sidan o arfordir dwyreiniol y Môr Canoldir a thrwy Ganolbarth Asia a Mongolia i Tsieina. Cofnodwyd ei deithiau yn Livres des merveilles du monde ("Llyfr Rhyfeddodau'r Byd") gan Rustichello da Pisa, llyfr a gyflwynodd Canol Asia a Tsieina i'r Ewropeaid.

Dysgodd y grefft o farchnata gan ei dad a'i ewyrth (Niccolò a Maffeo Polo) a deithiodd drwy Asia ac a ddaethant wyneb yn wyneb gyda Kublai Khan. Yn 1269 y cychwynodd y tri eu taith gan ddychwelyd 24 blynedd yn ddiweddarach – i ganol rhyfel rhwng Fenis a Genova. Carcharwyd Marco a llefarodd ei helyntion yn Asia wrth ei gyd-carcharor Rusticello da Pisa, a gofnododd y cyfan ar ei ran. Cafodd ei ryddhau yn 1299 a daeth yn fasnachwr cyfoethog; priododd a chawsant dri o blant. Bu farw yn 1324 ac fe'i claddwyd yn Eglwys San Lorenzo, Fenis.

Cyfeiriadau

Fforwyr Eidalaidd
Genedigaethau 1254
Marwolaethau 1324
Llenorion teithio Eidalaidd y 13eg ganrif
Llenorion teithio Eidalaidd y 14eg ganrif
Pobl o Fenis
Bill Gates

William Henry Gates III (ganed 28 Hydref 1955) neu Bill Gates yw cyd-sylfaenydd a phennaeth cwmni cyfrifiadurol Microsoft. Mae'n un o bobl cyfoethocaf yn y byd ers 1987. Gadawodd Brifysgol Harvard heb raddio er mwyn dilyn ei freuddwyd o greu meddalwedd gyfrifiadurol. Oherwydd ei ddulliau dadleuol o hybu llwyddiant Microsoft drwy sathru ar unrhyw gystadleuaeth a cheisio creu monopoli i'w gynnyrch, mae wedi ennyn cryn dipyn o feirniadaeth ar hyd y blynyddoedd; ond dywed ei bleidwyr ei fod yn ddyngarwr.

Ers gadael gwaith dydd-i-ddydd gyda Microsoft yn 2008 mae wedi gweithio ar brosiectau dyngarol gyda'i sefydliad Bill & Melinda Gates Foundation. Yn 2009, gyda Warren Buffett, ymrwymodd i roi o leia hanner ei gyfoeth i achosion da.

Genedigaethau 1955
Pobl o Seattle
Gerhard Schröder

Gwleidydd Almaenig yw Gerhard Fritz Kurt Schröder (ganwyd 7 Ebrill 1944). Ef oedd canghellor yr Almaen o 1998 hyd at Dachwedd 2005. Mae'n aelod o'r SPD, Plaid Democratiaid Cymdeithasol y wlad, sydd i'r chwith o'r canol. Pan yn ganghellor, roedd yn bennaeth ar glymblaid rhwng yr SPD a Phlaid Werdd yr Almaen.

Cangellorion yr Almaen
Genedigaethau 1944
Gareth Edwards

Cyn-chwaraewr rygbi'r undeb dros Gymru yw Gareth Owen Edwards (ganwyd 12 Gorffennaf 1947, ym Mhontardawe). Mae'n dal y record am chwarae y nifer fwyaf o gemau prawf yn olynol i Gymru, sef 53 gêm. Yn ystod ei yrfa dros Gymru sgoriodd ugain o cheisiau mewn gemau prawf.

Genedigaethau 1947
Chwaraewyr rygbi'r undeb Cymreig
Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gymunedol Cwmtawe
Palas Buckingham

Gorwedd Palas Buckingham yng nghanol Llundain, Lloegr, ger gorsaf Victoria, Parc Iago Sant a Green Park.

Mae brenin neu frenhines y DU yn byw yno ac yng Nghastell Windsor.

Mae rhai 'stafelloedd yn agored i ymwelwyr yn yr haf, ond mae llawer o dwristiaid yn mynd i Balas Buckingham trwy'r flwyddyn, i'w weld o'r tu allan pan ei fod ar gau i'r cyhoedd.

Dolenni allanol 
 Gwefan swyddogol

Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Westminster 
Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Buckingham
Pensaernïaeth Sioraidd
Pensaernïaeth Edwardaidd
Twfalw

Mae Twfalw yn wlad ynysol yn y Cefnfor Tawel; y ddinas fwyaf ydy Fongafale sydd a phoblogaeth o tua 4,000.

Mae'r ynyswyr yn derbyn miliynau o ddoleri oddi wrth gwmnïau yn y maes cyfryngau am yr hawl i ddefnyddio'r parth lefel uchaf ".tv" ar ddiwedd eu henwau parth.

Yr hen enw ar yr ynysoedd oedd Ynysoedd Ellice a bu, am gyfnod, mewn undod ag Ynysoedd Gilbert, sef prif ran gweriniaeth Ciribati heddiw.

Gwledydd Oceania
Polynesia
 
Ynysoedd y Cefnfor Tawel
Anod

Anod yw electrod bositif mewn system electrocemegol. Mae gan yr anod potensial llawer fwy bositif na'r cathod, sef yr electrod negatif, felly mae ganddo'r tuedd i golli electronau trwy wifren o'r anod. Mae'r adweithiau cemegol sydd yn digwydd ynddo yn trosglwyddo fwy o electronau i'r anod gan ocsidio'r ïonau negatif i'w helfennau.

Cemeg
Mari waedlyd (coctel)

Coctêl poblogaidd ydyw Mair waedlyd (Saesneg Bloody Mary) ac mae'n cynnwys cynnwys fodca, sudd tomato a sbeis neu rhywbeth arall i roi blas ar y ddiod e.e. Worcestershire sauce, Tabasco, saws piri piri, consommé cig eidion neu giwb  bouillon, rhuddugl, seleri, olifs, halen, pupur du, pupur cayenne neu sudd lemwn. Cafodd enw drwg o fod 'y coctêl anoddaf i'w wneud'.

Nid yw'n glir pwy wnaeth ei ddyfeisio (neu ei greu). Honodd Fernand Petiot iddo ef wneud hynny yn 1921, cyn i neb arall honi hynny, tra'r oedd yn gweithio mewn bar yn Efrog Newydd; newidiwyd enw'r bar yn ddiweddarach i Harry's New York Bar.

Y gred (anghywir) yw ei fod yn wych am setlo'r stumog ar ôl noson allan ar y teils.

Cyfeiriadau

Coctels
Corgi

Math o gi corlanu, neu gi sodli, llwynogaidd yr olwg yw'r corgi sy'n frodorol o Gymru. Mae'r enw'n 'corgi' yn air cyfansawdd, sy'n cynnwys dwy elfen: 'cor' am bach, fel yn 'corrach', a 'ci', ac un o'r ychydig eiriau Cymraeg sydd wedi cael eu mabwysiadu gan y Saesneg.
Ceir dau frid neu fath o gorgwn Cymreig, sef corgi Sir Benfro (y mwyaf poblogaidd) a chorgi Sir Aberteifi (a elwir hefyd yn Gorgi Dyfed ac yn Gorgi Ceredigion. Ci byrgoes ydyw gyda chot felen gyda gwyn dan yr ên yn aml. Ci gyrru gwartheg oedd y corgi - yn ddigon bach a sydyn i sodli'r gwartheg (sef brathu'r sodlau) - er mwyn gyrru'r gwartheg, merlod a chobiau neu ddefaid gan fwyaf. Maent yn llwyddiannus iawn mewn sioeau ond cŵn anwes yw corgwn gan mwyaf heddiw.

Yn ôl traddodiad, roedd yn well gan y Tylwyth Teg farchogaeth y corgi nag unrhyw anifail arall. Cyfeiriodd y nofel Saesneg Korgi (Top Shelf Productions) at y cysylltiad hwn gan fodau o deulu'r Tylwyth Teg, o'r enw "Mollies", yn cyd-fyw gyda'u cyfeillion 'Korgi' a edrychai'n ddigon tebyg i Gorgwn Sir Benfro.

Weithiau defnyddiwyd y gair 'corgi' yn ffigyrol am berson neu blentyn sarrug ac afrywiog (yng Ngogledd a rhannau o Dde Cymru) a chyfrwys (yng Ngheredigion).

Ceir y cyfeiriad cyntaf at y corgi yn Llawysgrifau Hengwrt a sgwennwyd yn y 14g (HMSS ii. 296): ef awelei lawnslot drwy y hun. bot corrgi yn y gyfarth. Canodd y bardd Guto'r Glyn yn y 15g hefyd (GGl 6): Na helied yn hoywalawnt / gorgwn mân garw gwinau Mawnt.

Hanes

Corgi Ceredigion yw un o fridiau hynaf gwledydd Prydain a gweithiodd yn ddi-dor am ganrifoedd yn gyrru gwartheg. Credir i Gorgi Sir Benfro, fodd bynnag, gael ei fewnforio i Ynys Prydain gan y Fflemiaid oddeutu 920 neu 1100.  Ceir posibilrwydd arall, sef fod y corgi hwn wedi'i groes-fridio o ddau gi: y Vallhund Danaidd a'r Spitz a ddygwyd yma gan y Llychlynwyr.

Yn 1925 yr ymddangosodd y corgi mewn sioe gŵn am y tro cyntaf, a'r rheiny wedi dod yn syth o'r fferm lle roeddent yn gweithio. Ychydig o sylw a gawsant ar y cychwyn, ond cychwynwyd ei fagu i edrych yn ddel, a daeth yn boblogaidd dros nos.
 Am rai blynyddoedd, un brid oedd Sir Benfro a Sir Aberteifi, a gan iddynt gael eu magu am ganrifoedd o fewn milltiroedd i'w gilydd ar fryniau, yn gwneud yr un gwaith. Maent felly'n ddigon tebyg i'w gilydd. Gwyddys iddynt groes-fridio rhywfaint.

Bridiau tebyg
Vallhund - y corgi Swedaidd

Niferoedd
Bu cryn bryder ers y 2000au fod y nifer o gorgwn Cymreig yn prinhau a rhodwyd y brid hwn ar Restr Cŵn Prin Clwb Cennel Prydain. Yn 2013, dim ond 241 Corgi Cymreig oedd wedi'u cofrestru. I dynnu'r corgi o'r rhestr hon, mae'n rhaid cael dros 300.

Gweler hefyd
 Ci
 Ci defaid Cymreig
 Ci hela Cymreig
 Daeargi Cymreig
 Daeargi Sealyham 
 Sbaengi hela Cymreig

Cyfeiriadau

Bridiau o gŵn
Bridiau o gŵn sy'n tarddu o Gymru
Cŵn sodli
Tegell

Mae'r tegell yn declyn yn y gegin a ddefnyddir i ferwi dŵr, gan amlaf i baratoi te neu goffi. Trydan ydy'r rhan fwyaf o degelli y dyddiau hyn; fe'u defnyddir y dyddiau hyn i ferwi dŵr wrth goginio pasta neu reis gan ei bod hi'n ddull cyflymach na phoethi'r dŵr mewn sosban. Yn aml, defnyddir tebot ochr yn ochr gyda'r tegell i ddal y dail te a'r dŵr poeth, er mwyn i'r dail fwydo, fel bod eu blas yn mynd drwy'r dŵr berw.

Daw'r gair tegell (a'r Saesneg "kettle") o'r Lladin catillus, sy'n golygu "bowlen fâs neu ddofn", neu "lestr siap twmffat".

Offer coginio
Cegin

''Gweler hefyd Afon Cegin

Ystafell lle y gwneir y coginio yw cegin yn yr oes fodern. Yn draddodiadol yng Nghymru byddai cegin bron a bod yn cyfateb i ystafell fyw lle yr oedd y lle tân. Ar ffermydd Cymru byddai yn aml gegin fach a chegin fawr.

Mae enghraifft o gegin draddodiadol ynghyd ag offer cegin i'w gweld yn y Plasdy yn Amgueddfa Werin Cymru, San Ffagan. Ysgrifennodd Iorwerth Peate, curadur cyntaf yr Amgueddfa Werin soned enwog am gegin yr amgueddfa

Coginio
Ystafelloedd
Tŷ

Mae 'tai' yn ailgyfeirio i'r dudalen hon. Gweler hefyd: Thai.

Adeilad gyda muriau a tho yw tŷ (lluosog: tai). Rhes tai yw stryd. Mae pobol a'u hanifeiliaid nhw yn byw mewn tai; mae rhywun sydd heb dŷ i fyw ynddo yn ddigartref. Tŷ un llawr heb grisiau yw byngalo.

Mae'r dywediad hwn yn help i gofio fod "to bach" (acen gron) ar y gair tŷ yn Gymraeg: "Mae 'to' ar y tŷ ond dim ar y to".

Gweler hefyd 
 Bwthyn
 Byngalo
 Plasdy
 Tŷ bach
 Tŷ Hyll
 Stryd

 
Adeiladau ac adeiladwaith
Stryd

Ffordd mewn tref neu ddinas yw stryd fel arfer, gyda siopau neu tai (a.y.y.b.) bob ochr iddi.

Defnyddir y term 'stryt' (i'w odli â 'sut') mewn Cymraeg y gogledd ddwyrain. Gwelir y gair ar arwyddion trefi a phentrefi o gwmpas yr ardal ac fe'i clywir gan drigolion yr ardal hefyd.

Adeiladau ac adeiladwaith
Bracla

Maestref yn nhref Pen-y-bont ar Ogwr a chymuned ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr yw Bracla (weithiau Bragle; Saesneg: Brackla). Mae'n ystad breswyl enfawr ar lethr deheuol Bryn Bragle yn nwyrain y dref.

Fe'i codwyd ar diroedd Tŷ Waunscil a Fferm Tremaen. Cododd y cyngor lleol yr ystad wreiddiol yn y gorllewin o amgylch chwarel Tremaen yn y 50au, ond codwyd y rhan fwyaf o'r ystad gan gwmnïau preifat o'r 70au ymlaen. O dan yr ystad mae nifer o dwnelau a ddefnyddiwyd yn yr Ail Ryfel Byd i storio arfau a gynhyrchwyd yn ffatri Tredŵr gerllaw. Defnyddiwyd rhai o'r twnelau wedyn gan GCHQ. Mae nifer o nentydd bychain yn codi o ffynhonnau yn y galchfaen sydd yn y bryn ac yn llifo i lawr i Afon Ewenni yn Nhredŵr. Yr un fwyaf yw Nant Sana.

Mae'r ystad yn dal i ehangu ar weddill tiroedd Fferm Tremaen (sy'n cynnwys y ffermdy ei hun!) ac ar draws dolau Nant Morfa tuag at bentref Coety i'r gogledd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ysgolion
Mae yna bedair ysgol ar yr ystad.

Ysgol Gynradd Gymraeg Bro Ogwr
Ysgol Archddeon John Lewis yr Eglwys yng Nghymru
Ysgol Gynradd Tremaen
Ysgol Gynradd Bragle

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Cyngor Cymuned Bragle

 
Cymunedau Pen-y-bont ar Ogwr
Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Minnesota

Mae Minnesota yn dalaith yn Unol Daleithiau America. Ei llysenw yw Talaith Seren y Gogledd. Y ddwy ddinas fwyaf yw Minneapolis a Saint Paul, y Gefellddinasoedd.

Mae hi'n oer iawn yn ystod y gaeaf ac yn boeth iawn yn yr haf.  Gall amrediad tymheredd fod cymaint â 96.6 °C.

Dinasoedd Minnesota

Gwybodaeth Amrywiol

Symbolau 
 Pysgodyn - Walleye
 Diod - Llaeth
 Aderyn - Loon
 Anthem - "Hail! Minnesota"
 Llysenwau - Talaith Seren Y Gogledd, Talaith y 10,000 o lynnoedd

Enwogion 
 Bob Dylan
 Al Franken
 F. Scott Fitzgerald
 Garrison Keillor
 Hubert Humphrey
 Peter Krause
 Terry Gilliam
 Y Cawr Gwyrdd Llawen

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
   mn.gov

 
Gorllewin Canol yr Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
O Law i Law

Mae O Law i Law yn nofel Gymraeg gan T. Rowland Hughes, am fywyd chwarelwyr a'u teuluoedd mewn pentref chwarel llechi yng ngogledd Cymru. Cyhoeddwyd yr argraffiad cyntaf yn 1943.

Mae'r teitl yn fenthyciad o'r ymadrodd adnabyddus "(byw) o law i law", ac yn cyfeirio at galedi bywyd y chwarelwyr, ond mae'n drosiad hefyd sy'n adlewyrchu un arall o brif themau'r nofel, bod diwylliant a gwerthoedd yn cael eu trosglwyddo o genhedlaeth i genhedlaeth er gwaethaf pawb a phopeth.

Bu hefyd yn un o'r llyfrau Cymraeg cyntaf i'w recordio fel llyfr llafar ar gyfer y deillion. Gwnaed hynny gan Gymdeithas Deillion Gogledd Cymru yn yr 1960au cynnar.

T. Rowland Hughes
Llyfrau Cymreig 1943
Nofelau Cymraeg
Nofelau 1943
Llyfrau ar Wicidestun