alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Cymru Fydd

Gweler hefyd Cymru Fydd (gwahaniaethu)

Cymru Fydd yw enw mudiad gwladgarol a sefydlwyd gan rai o Gymry Llundain yn 1886. Elfen ganolog i raglen y mudiad oedd hunanlywodraeth i Gymru. Yr enw Saesneg ar y mudiad oedd Young Wales, sy'n adlewyrchiad bwriadol o'r mudiad Gwyddelig cyfoes dros hunanlywodraeth i Iwerddon Young Ireland. Y pwnc llosg arall gan y mudiad oedd datgysylltu'r Eglwys Anglicanaidd yng Nghymru. Yn y gyfrol Wales (gol. Keidrych Rhys) dywed gwynfor Evans, (Cyfrol V; Rhif 8/9) Roedd y mudiad yn cynnig dyfodol gwell i bobl, a gafaelodd ym meddyliau'r Cymry; trawsnewidiwyd y mudiad yn 1894, a phersonoliaeth byrlymus Lloyd george oedd yn gyfrifol am y trawsnewid hwnnw.'

Ymhlith aelodau mwyaf blaengar Cymru Fydd yr oedd yr hanesydd J.E. Lloyd (1861 – 1947), y llenor ac addysgwr O.M. Edwards (1858 – 1920) a'r ddau wleidydd Rhyddfrydol Tom Ellis (1859 – 1899)a David Lloyd George (1863 – 1945). Aelodau gweithgar eraill o'r mudiad oedd Beriah Gwynfe Evans (1848 – 1927) a Michael D. Jones (1822 – 1898).

Roedd cylchgrawn o'r un enw'n bodoli cyn ffurfio'r mudiad (yn debyg i Gymdeithas yr iaith). Cyhoeddai'r mudiad ddau gylchgrawn, Cymru Fydd yn Gymraeg a Young Wales yn Saesneg. Bu'r mudiad yn ei anterth rhwng 1894–95, ond yna unodd gyda Ffederasiwn Rhyddfrydwyr Gogledd Cymru (ar 18 Ebrill 1895) gan alw'i hun 'Y Ffederaisn Gymreig Genedlaethol'.

Yng Nghas-gwent, yng ngwanwyn 1896, cafodd ergyd farwol, ond erbyn hynny, roedd llawer o ganghennau wedi eu sefydlu ledled Cymru, ac egin annibyniaeth wedi'i sefydlu ym meddyliau pobl. Roedd gan y mudiad aelod o staff llawn amser a thros 10,000 o aelodau yn ne Cymru. Mae'n debygol iawn, yn ôl William George yn ei gyfrol History of the First National Movement (Gwasg y Brython), mai gwrthdaro rhwng aelodau o'r Rhyddfrydwyr, a llwyddiant a ddaeth yn rhy gynnar, yn rhy fuan oedd y rheswm pam y methodd y mudiad. David Alfred Thomas oedd yr arweinydd yn erbyn annibyniaeth. Bu farw 4 o'r arweinyddion hefyd, tua'r un pryd: Thomas Gee (m. 1898), Tom Ellis (m. 1899), Michael D. Jones (m. 1898) a William Ewart Gladstone (m. 1898) - gwleidydd arall Rhyddfrydol a gredai mewn annibyniaeth i Iwerddon.

Gwelai Lloyd George fod yma gyfle i greu Cymru rydd, rhyddfrydol, gan dorri'r cysylltiad rhwng Rhyddfrydwyr Cymru a Rhyddfrydwyr Lloegr.

Ymgyrchodd dros yr un hawliau i Gymru ag oedd gan y 'Genhedloedd Gartref' gan fwyaf, a hynny o fewn Ymerodraeth Prydain. Rhoddodd y Rhyfel Mawr ddiwedd arni, a thawel oedd yr ymgyrchu dros annibyniaeth nes i Saunders Lewis ail gynnau'r fflam pan sefydlodd Blaid Cymru (neu'r 'Blaid Genedlaethol' yn wreiddiol) yn 1925.

Cyfeiriadau

Mudiadau gwleidyddol Cymru
Ymwahaniad
19eg ganrif yng Nghymru
Cenedlaetholdeb Cymreig
Gwleidyddiaeth Cymru
Sefydliadau 1886
Cymru Fydd (gwahaniaethu)

Gall Cymru Fydd gyfeirio at:

Cymru Fydd - mudiad cenedlaetholgar ddiwedd y 19eg ganrif
Cymru Fydd - cylchgrawn y mudiad hwnnw
Cymru Fydd - drama gan Saunders Lewis
Undeb Cymru Fydd - cymdeithas ddiwylliannol wladgarol (1941-69)
Cymdeithas y Mabinogi

Cymdeithas y Mabinogi yw cymdeithas Cymry Prifysgol Caergrawnt.

Cymdeithas Saesneg yw hi, yn hytrach na'r Chymraeg ei chwaer-gymdeithas, Cymdeithas Dafydd ap Gwilym yn Rhydychen.

Amcanion
Mae'r gymdeithas yn anwleidyddol ac yn ddwyieithog (Cymraeg a Saesneg) a'i phrif amcanion yw i hyrwyddo a meithrin diddordeb yng Nghymru, yr Iaith Gymraeg a materion Cymreig.

Mae aelodaeth yn agored i unrhyw aelod o Brifysgol Caergrawnt, ac unrhyw un arall sydd â diddordeb (yn amodol ar ganiatâd y pwyllgor).

Dolenni allanol
Facebook y gymdeithas

Prifysgol Caergrawnt
Donny Tourette

Prif ganwr y band roc Saesnig, Towers of London yw Donny Tourette (ganwyd Patrick Bannon ar 4 Mawrth 1981 yn Lerpwl).

Roed yn un o'r cystadlewyr ar Celebrity Big Brother 2007 .

Tourette, Donny
Tourette, Donny
Tourette, Donny
Excelsior

Drama ddychanol gan Saunders Lewis yw Excelsior, a gyhoeddwyd fel drama lwyfan yn 1980.

Fe'i sgwennwyd gan Saunders Lewis fel drama deledu ar gais y BBC i'w dangos ar Ddygwyl Dewi 1962 a'i hail-ddarlledu ar ôl hynny. Ond achoswyd cymaint o helbul gan y darllediad cyntaf fel na ddarlledwyd hi am yr ail dro yn wyneb bygythiad gan yr Aelod Seneddol Lafur Leo Abse i fynd â'r awdur a'r Gorfforaeth i'r gyfraith am enllib. Ceir yr hanes yn llawn yn rhagymadrodd Saunders i'r ddrama lwyfan.

Comedi ddychanol am fyd gwleidyddiaeth Cymru a geir yn Excelsior; golwg deifiol ar ysbryd uchelgais mewn unigolion a pharodrwydd gwleidyddion (o bob lliw) i werthu eu hegwyddorion.

Llyfryddiaeth
Excelsior, 1980 (Gwasg Christopher Davies)

Cyfeiriadau

Llyfrau Cymreig 1980
Saunders Lewis
Dramâu Cymraeg
Dramâu 1980
Bechbretha

Llyfr Cyfraith canoloesol yn yr iaith Wyddeleg sy'n ymwneud â chyfraith Gwyddelig cadw gwenyn mêl yw Bechbretha.

Mae'n destun hynafol Hen Wyddeleg a ysgrifennwyd tua'r 8g, yn ôl pob tebyg. Fe'i cedwir y fersiwn hynaf (a'r unig destun cyfan) yn llawysgrif H.2.15A, yn Llyfrgell Coleg y Drindod, Dulyn, sydd y llawysgrif gyfraith Wyddeleg hynaf sydd wedi goroesi.

Mae'r rheolau cyfreithiol ynglŷn â gwenyn yn hynod fanwl ac yn adlewyrchu pwysigrwydd mêl, a ddefnyddid i wneud y diod meddwol medd, ymhlith pethau eraill, yn y gymdeithas Wyddelig gynnar.

Ceir testunau cyffelyb yn y llyfrau cyfraith Cymreig, ond nid ydynt mor fanwl.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Gwenynen Fêl - adran ar lên gwerin gwenyn a mêl.

Llyfryddiaeth
Bechbretha: An Old Irish Tract on Beekeeping, gol. T. Charles-Edwards a F. Kelly (Dulyn, 1983)

Gwenynyddiaeth
Llyfrau Gwyddeleg
Aelod Seneddol

Cynrychiolydd a etholir gan etholwyr i Senedd yw Aelod Seneddol, neu AS. Fel rheol mae aelod seneddol yn ymuno ag ASau eraill mewn pleidiau gwleidyddol ond ceir enghreifftiau o ASau annibynnol hefyd.

Ceir aelodau seneddol mewn sawl gwlad sydd â system lywodraethu seneddol, yn cynnwys Awstralia, Canada, Yr Eidal, India, Iwerddon, Libanus, Maleisia, Pacistan, Gwlad Pwyl, Seland Newydd, Singapôr, Sri Lanca a Sweden.

Mae dinasyddion Cymru yn ethol Aelodau o'r Senedd i Senedd Cymru yn ogystal ag ASau i Dŷ'r Cyffredin.

Deddfwyr
Llên gwerin

Llên gwerin yw diwylliant materol, cymdeithasol a llafar cymdeithas gyn-ddiwydiannol, yn ôl y diffiniad traddodiadol, er bod gan y gymdeithas fodern ei llên gwerin hwythau hefyd. Ffordd arall o'i disgrifio fyddai fel diwylliant traddodiadol anysgrifynedig y werin.

Yn nhermau diwylliant materol, mae llên gwerin yn cynnwys pensaernïaeth frodorol, celf a chrefft. Yn gymdeithasol mae'n cynnwys ffurfiau fel gwyliau, dawns a defodau crefyddol (ac eithrio defodau swyddogol yr eglwys ei hun). Yn nhermau'r diwydiant llafar, mae'r term yn cynnwys caneuon, chwedlau o bob math, diharebion a phosau.

Dechreuwyd casglu ac astudio llên gwerin yn y 18g. Un o'r casgliadau cynnar pwysicaf yn Saesneg oedd Reliques of Ancient English Poetry gan yr Esgob Thomas Percy, a oedd hefyd yn cynnwys nifer o draddodiadau ar gân o dde'r Alban. Yn yr Almaen cyhoeddodd y Brodyr Grimm eu casgliad arloesol yn 1812-1814. Yng Nghymru gwelid cynnydd yn niddordeb yr hynafiaethwyr yn nhraddodiadau llafar y wlad yn ystod y 19g; mae'r gyfrol Ystên Sioned yn un o'r casgliadau cynharaf i weld golau dydd mewn print.

Ar gasglwyr Cymreig rhwng 1700 ac 1900, gw. E. Wyn James a Tecwyn Vaughan Jones (gol.), Gwerin Gwlad: Ysgrifau ar Ddiwylliant Gwerin Cymru, Cyfrol 1 (Gwasg Carreg Gwalch, 2008)

Gweler hefyd
Llên gwerin Cymru
Canu gwerin

 
Diwylliant gwerin
Gwerin, Llen
Traddodiadau
Magnús Magnússon

Newyddiadurwr, hanesydd a chyflwynydd teledu oedd Magnús Magnússon (12 Hydref 1929 - 7 Ionawr 2007).

Cafodd ei eni yn Reykjavik, Gwlad yr Iâ, ond symudodd ei deulu i fyw yn yr Alban pan oedd Magnússon yn dal yn blentyn. Aeth i'r ysgol yng Nghaeredin. Graddiodd yn Saesneg o Goleg yr Iesu, Rhydychen, a gweithiodd fel newyddiadurwr ar y Scottish Daily Express ac wedyn fel is-olygydd ar The Scotsman. Gweithiai ym myd darlledu o 1967 ymlaen a daeth yn enwog fel cyflwynydd hir-dymor y gyfres gwis eiconaidd Mastermind. Roedd yn awdur nifer o lyfrau gan arbenigo ar hanes a llenyddiaeth y Llychlynwyr.

Teledu
Chronicle
Mastermind (1972-1997)
BC: The Archaeology of the Bible Lands
Vikings!
Birds for All Seasons

Llyfryddiaeth
The Vikings

Genedigaethau 1929
Marwolaethau 2007
Hanesyddion
Newyddiadurwyr
Islandwyr
Pobl fu farw o ganser y pancreas
Anghydffurfiaeth

Anghydffurfiaeth neu ymneilltuaeth yw'r term a ddefnyddir i ddisgrifio Cristnogion sy'n gwrthod cydymffurfio ag athrawiaeth ac arferion Eglwys Sefydledig.

Daeth Anghydffurfiaeth i fod yn sgil y Diwygiad Protestannaidd yn y 16g. Yng ngwledydd Prydain arferir yr enw ar gyfer safle ac athrawiaeth enwadau fel y Methodistiaid (Calfinaidd a Wesleaidd), yr Annibynwyr a'r Bedyddwyr, ynghyd â rhai o'r enwadau llai uniongred megis y Crynwyr a'r Undodiaid.

Gorwedd Anghydffurfiaeth rhwng Pabyddiaeth ar y naill law a Phiwritaniaeth ar y llall. Cred yr Anghydffurfwyr fod yr Eglwys Sefydledig wedi gwyro oddi ar lwybr yr Eglwys Fore. Seiliant eu hawdurdod ar y Beibl.

Cymru

Y Cymro Anghydffurfiol cyntaf o bwys oedd John Penry, a ferthyrwyd ym 1593. Yr eglwys Anghydffurfiol gyntaf yn y wlad oedd honno yn Llanfaches (Sir Fynwy) a sefydlwyd gan Annibynwyr a Bedyddwyr ym 1639.

Ym myd gwleidyddiaeth tueddai'r Anghydffurfwyr cynnar i osgoi ymyrryd yn uniongyrchol yn y byd a'i bethau (heblaw am faterion eglwysig). Am gyfnod gellid dweud bod Ymneilltuaeth Gymreig wedi bod yn geidwadol ond erbyn y 19g dechreuai Ymneilltuwyr chwarae rhan gynyddol bwysig yng ngwleidyddiaeth y wlad ac erbyn ail hanner y ganrif honno tueddai'r achos Ymneilltuol i fod ynghlwm wrth Radicaliaeth a'r galw am Ddatgysylltu'r Eglwys Anglicanaidd yng Nghymru a hunanlywodraeth (neu Ymreolaeth) i Gymru. Un o ganlyniadau hyn oedd ffurfio mudiadau radicalaidd fel Cymru Fydd a chwyddo'r gefnogaeth i Ryddfrydiaeth.

Roedd cyfraniad awduron Anghydffurfiol i lenyddiaeth Gymraeg yn sylweddol iawn, ac er i'r enwadau dueddu i fod yn gul eu gorwelion llenyddol (yn erbyn y nofel, er enghraifft), esgorodd Anghydffurfiaeth ar rai o lenorion pwysicaf y Gymraeg, fel Morgan Llwyd, Ann Griffiths, William Williams Pantycelyn, Daniel Owen ac Owen Morgan Edwards.

Gweler hefyd
Piwritaniaeth
Ymneilltuaeth yng Nghymru
Yr Ysgol Sul

Llyfryddiaeth ddethol
James Evans (gol.), Dylanwad Ymneilltuaeth ar Fywyd y Genedl (1913)
R.I. Parry, Ymneilltuaeth (1962)

Anghydffurfiaeth
Cristnogaeth

bg:Антиконформизъм
uk:Нонконформізм
Ymneilltuaeth yng Nghymru

Mae ymneilltuaeth yng Nghymru (neu Anghydffurfiaeth) wedi bod yn ddylanwad mawr ar fywyd y genedl Gymreig ers yr 16g. Mae ei gwreiddiau i'w cael yn y Diwygiad Protestannaidd pan dorrodd nifer o wledydd yng ngogledd Ewrop yn rhydd o awdurdod yr Eglwys Gatholig.

Y Cymro Anghydffurfiol cyntaf o bwys oedd John Penry, a ferthyrwyd yn 1593. Yr eglwys Anghydffurfiol gyntaf yn y wlad oedd honno yn Llanfaches (Sir Fynwy) a sefydlwyd gan yr Annibynwyr yn 1639.

Ym myd gwleidyddiaeth tueddai'r Anghydffurfwyr cynnar i osgoi ymyrryd yn uniongyrchol yn y byd a'i bethau (heblaw mewn materion eglwysig). Am gyfnod gellid dweud fod Ymneilltuaeth Gymreig wedi bod yn geidwadol ond erbyn y 19g dechreuai Ymneilltuwyr chwarae rhan gynyddol bwysig yng ngwleidyddiaeth y wlad ac erbyn ail hanner y ganrif honno tueddai'r achos Ymneilltuol i fod ynghlwm wrth Radicaliaeth a'r alwad i Ddatgysylltu'r Eglwys Anglicanaidd yng Nghymru a hunanlywodraeth (neu Ymreolaeth) i Gymru. Un o ganlyniadau hyn oedd ffurfio mudiadau radicalaidd fel Cymru Fydd a chwyddo'r gefnogaeth i Ryddfrydiaeth.

Yn ddi-os, cafwyd effaith bell-gyrhaeddiol ar Gymru gan ddominyddiaeth Anghydffurfiaeth. Roedd cyfraniad awduron Anghydffurfiol i lenyddiaeth Gymraeg er enghraifft yn sylweddol iawn, ac esgorodd Anghydffurfiaeth ar rai o lenorion pwysicaf y Gymraeg, fel Morgan Llwyd, Ann Griffiths, William Williams Pantycelyn, Daniel Owen ac Owen Morgan Edwards. Er hyn, bu rhai beirniaid yn yr 20g, megis Saunders Lewis a John Rowlands, yn feirniadol iawn o effaith Anghydffurfiaeth ar ddiwylliant Cymru, gan ddadlau y cafodd ceidwadaeth celfyddydol yr enwadau effaith orthrymol ar ddiwylliant Cymreig (ym maes y nofel er enghraifft).

Llyfryddiaeth
James Evans (gol.), Dylanwad Ymneilltuaeth ar Fywyd y Genedl (1913)
R.M. Jones, Llên Cymru a Chrefydd (1977)
R.I. Parry, Ymneilltuaeth (1962)
T. Rees, History of Protestant Nonconformity in Wales (1861)
Saunders Lewis, Daniel Owen (1936)
John Rowlands, Ysgrifau ar y Nofel (1992)

Cyfeiriadau

 
Anghydffurfiaeth
Mudiadau Cymru
Baner Dewi Sant

Croes aur ar faes du yw baner Dewi Sant.

Gweler hefyd
Baner yr Eglwys yng Nghymru
Baneri Cymru

Dewi Sant
Cristnogaeth yng Nghymru
Dewi Sant
Llanfaches

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Casnewydd yw Llanfaches (Saesneg: Llanvaches), nid nepell o Gas-gwent.

Ceir yr enghraifft gynharaf o'r enw 'Llanfaches' mewn dogfen o 1566; cyn hynny caed yr enw 'Merthyr Maches' ym 1254. Merch Gwynllyw oedd Maches; enwir cantref Gwynllŵg yng Ngwent ar ei hôl hefyd (gweler hefyd Llanfachraeth ym Môn).

Rhoddodd William Wroth (1576- 1641) y gorau i'w reithoriaeth yn Llanfaches yn 1638 ac yna yn 1639 daeth yn weinidog Annibynwyr cyntaf Cymru.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Casnewydd
Pentrefi Casnewydd
Ymneilltuaeth yng Nghymru
Gwyndodeg

Gwyndodeg yw tafodiaith Gymraeg gogledd-orllewin Cymru. Fe'i gelwir yn Wyndodeg am fod ei thiriogaeth yn gyfateb yn fras i diriogaeth yr Wynedd hanesyddol. Daw'r gair o'r enw Gwyndyd ('Gwynedd'; 'pobl Gwynedd'), hen ffurf ar y gair Gwynedd, sy'n dod o'r gair Brythoneg (tybiedig) Uenedoti (sail y gair Lladin Canol Venedotia, Gwynedd).

Clywir y Wyndodeg heddiw yn siroedd Môn, Gwynedd, a gorllewin Conwy. I'r dwyrain mae'r Wyndodeg yn troi'n Bowyseg yn ardal Clwyd. Ceir sawl tafodiaith leol o fewn y Wyndodeg yn ogystal - is-dafodieithoedd fel petai - a gellid sôn am Wyndodeg Môn, Gwyndodeg Arfon, Gwyndodeg Llŷn ac Eifionydd, a Gwyndodeg Meirionnydd. Un yr un modd ag y mae'r brif dafodiaith, y Wyndodeg, yn perthyn i diriogaeth hen deyrnas Gwynedd y mae'n diddorol nodi bod yr is-dafodieithoedd hyn (a nodweddir gan wahaniaethu geirfa ac acen yn bennaf) yn perthyn yn fras i'r hen gantrefi a chymydau: mae seiliau hanesyddol yr iaith Gymraeg yn hen iawn.

Nodweddion Seinegol

Dosbarthiad Daearyddol
Mae'r ffin ieithyddol hyn yn rhedeg o gyffiniau Bae Colwyn yn y gogledd i Aberdyfi yn y de ac yn gyfateb yn fras i'r hen Sir Wynedd, ac eithrio Penllyn yn y dwyrain a de-ddwyrain Sir Feirionnydd.

Astudiaethau
Un o'r cyfraniadau pwysicaf i astudiaethau ar y Wyndodeg yw cyfrol arbennig yr ieithgi Osbert Henry Fynes-Clinton, The Welsh Vocabulary of the Bangor District, sy'n cyflwyno geirfa helaeth a gasglwyd o lafar gwlad yn bennaf yn yr ardal o gwmpas Bangor, Gwynedd. Er ei fod yn astudiaeth o dafodiaith gogledd-ddwyrain yr hen Sir Gaernarfon mae nifer o elfennau yn y dafodiaith honno i'w gweld yng ngweddill tiriogaeth y Wyndodeg hefyd.

Llên
Dros y blynyddoedd mae nifer o lyfrau wedi ymddangos sydd naill ai wedi'u sgwennu yn y dafodiaith neu'n cynnwys deialog ynddi. Gellid crybwyll gwaith cynnar Kate Roberts (e.e. Traed Mewn Cyffion a Te yn y Grug), Un Nos Ola Leuad Caradog Prichard, nofelau Angharad Tomos a dramâu Wil Sam (e.e. Toblerôn).

Rhai geiriau ac ymadroddion
cur yn y pen - pen tost (gwayw yn y pen yw'r ymadrodd mewn rhannau o Lŷn).
lobsgows - cawl, math o stiw o gig, tatws a llysiau (gair benthyg o'r Saesneg dafodieithol labscouse gan bobl Lerpwl; tarddiad y gair Scouser yn Saesneg); hefyd 'llanast' fel trosiad.
stomp - llanast, blerwch
mae gyna fo gnonyn yn ei din! - am rywun sydd ddim yn medru cadw'n llonydd (cnonyn, 'cynrhonyn')

Llyfryddiaeth
O.H. Fynes-Clinton, The Welsh Vocabulary of the Bangor District (Rhydychen, 1913)
Bedwyr Lewis Jones, Blas ar Iaith Llŷn ac Eifionydd (Gwasg Carreg Gwalch, Llanrwst, 1987)
Henry Sweet, "Spoken North Welsh", yn Transactions of the Philological Society, 1882-4 (Rhan III), tt. 409-484
Alan R. Thomas, The Linguistic Geography of Wales (Caerdydd, 1973)
J.E. Caerwyn Williams (gol.), Llên a Llafar Môn (Llangefni, 1963)

Gweler hefyd
Cymraeg y Gogledd
Tafodiaith Môn
Tafodiaith Arfon
Tafodiaith Llŷn ac Eifionydd
Tafodiaith Meirionnydd

 
Gwyndodeg
Gwyndodeg
Chetwode

Pentref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Buckingham, De-ddwyrain Lloegr, ydy Chetwode. Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Swydd Buckingham. Saif tua 6 km (4 milltir) i'r gorllewin i Buckingham.

Mae'r elfen chet- yn yr enw yn dod o'r enw Brythoneg ar y pentref, sy'n gytras â Chymraeg Diweddar coed. Ychwanegwyd yr elfen wood o Hen Saesneg yn cyfleu'r un ystyr â'r enw gwreiddiol.
Mae'r enw cyfansawdd yn ymddangos yn Hen Saesneg fel Cetwuda. Erbyn Goresgyniad Normanaidd Lloegr, roedd manordy yn Chetwode, yn nwylo Esgob Odo o Bayeux a Robert de Thain oddi tano yn 1086 yn ôl Llyfr Dydd y Farn. Sylfaenwyd priordy Awstinaidd yno yn 1244 gan Ralphe de Norwich. Datodwyd y priordy yn 1460 o achos ei dlodi, gan ddod yn rhan o Abaty Nutley yn Long Crendon gerllaw.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 173.

Cyfeiriadau

Awdurdod unedol Swydd Buckingham
Pentrefi Swydd Buckingham
Llefydd yn Lloegr ag enwau o darddiad Brythoneg
Llanystumdwy

Pentref a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw Llanystumdwy (). Saif yn ardal Eifionydd ar yr A497 rhwng Cricieth a Pwllheli, ar lannau Afon Dwyfor. Ystyr yr enw yw "yr eglwys wrth y tro ar Afon Dwy".

Mae'n enwog am ei chysylltiadau â Lloyd George. Treuliodd y 'Dewin Cymreig' ei blentyndod yn y pentref tan oedd yn 15eg oed, yng ngofal ei ewythr Richard Lloyd, crydd wrth ei grefft a gweinidog cynorthwyol yn y capel lleol: Capel Moreia. Cafodd Lloyd George ei gladdu yn Llanystumdwy.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Yn Llanystumdwy ym 1912 roedd protest enwocaf y Swffragetiaid yng Nghymru, pan ddychwelodd Lloyd George yma i agor neuadd newydd  y pentref. Gwaeddodd y Swffragetiaid ar draws ei araith gan alw am bleidleisiau i ferched. Cafodd y merched eu llusgo o'r neuadd yn filain iawn a'u curo. Cafodd un ohonynt ei dillad wedi’u tynnu a bu bron i un arall gael ei thaflu oddi ar pont Afon Dwyfor gerllaw, ac i’r creigiau oddi tano.

Mae'n bentref deniadol lle gwelir nifer o fythynnod a thai sy'n dyddio o'r 17g a'r 18g, wedi'u hadeiladu o gerrig tywyll lleol. Mae pont ddwy fwa sy'n dyddio o'r 17g ar Afon Dwyfawr ar gyrion Llanystumdwy.

Pobl o Lanystumdwy
Owen Gruffydd (c. 1643-1730) - bardd, hynafiaethydd, ac achyddwr, a dreuliodd ei oes yn y plwyf.
Robert Jones, Rhoslan (1745 - 1829) - ganed awdur Drych yr Amseroedd (1820) ar fferm ger Y Suntur ym mhlwyf Llanystumdwy.
Robert Williams (Robert ap Gwilym Ddu) (1766-1850) - bardd ac emynydd
Richard Jones (Cymro Gwyllt) (1772-1833) - emynydd.
David Owen (Dewi Wyn o Eifion) (1784-1841) - bardd.
Morris Williams (Nicander) - cafodd y bardd ei addysg gynnar yn y pentref.
David Lloyd George - treuliodd Lloyd George ei blentyndod yn y pentref (1864 - 1880).
W. S. Jones ("Wil Sam") - dramodydd ac awdur.

Atyniadau

Ceir Amgueddfa am fywyd a gwaith Lloyd George yn y pentref. Mae ei fedd, a gynlluniwyd gan y pensaer Clough Williams-Ellis (Portmeirion), ynghyd â'r capel coffa gerllaw, dros yr hen bont ar gyrion y pentref.

Mae Tafarn y Plu yn dafarn Gymreig draddodiadol a adeiladwyd yn 1813 ac sydd prin wedi newid ers hynny.

Addysg
Lleolir Ysgol Llanystumdwy yn y pentref. Mae'r ysgol gynradd Gymraeg hon yn rhan o dalgylch Ysgol Eifionydd, Porthmadog.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Oriel

Cyfeiriadau

Cymunedau Gwynedd
Eifionydd
 
Pentrefi Gwynedd
Gyffin

Pentref bychan yng nghymuned Conwy, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Gyffin. (Mae'r enw llawn y Gyffin yn gywirach, ond mae pawb yn ei alw'n "Gyffin".) Fe'i lleolir ar lôn y B5106 tua hanner milltir i'r de-orllewin o dref Conwy, rhwng muriau'r dref honno a Bryn Eithin. Llifa Afon Gyffin ar hyd ochr ogleddol y pentref ar ei ffordd i aberu yn Afon Conwy, gan basio dan hen bont yng nghanol y pentref. Mae'r hen ffordd o Gonwy i Lanrwst yn rhedeg trwy'r pentref.

Hanes
Er nad yw'n fawr o le heddiw a bod y rhan fwyaf o'r tai'n bur ddiweddar, mae gan Gyffin hanes hir. Safai treflan yn y Gyffin cyn i Edward I, brenin Lloegr, godi castell a thref gaerog Conwy. Roedd llawer o'r tir yn perthyn i Abaty Aberconwy.

Mae Eglwys Gyffin yn hynafol. Fe'i cysgegrir i Sant Bened heddiw ond tybir ei bod wedi'i chysegru i sant lleol yn wreiddiol.

Ganwyd y Dr Richard Davies, a gyfieithodd y Testament Newydd i'r Gymraeg, yn Gyffin yn y flwyddyn 1501. Plas y Person oedd ei gartref, ar safle ger y rheithordy presennol, ond does dim i'w weld o'r hen dŷ heddiw.

Pobl o Gyffin
Richard Davies (1501–81), esgob Llanelwy a Thyddewi 
John Gibson (1790–1866), cerflunydd

Oriel

Cyfeiriadau

Conwy (tref)
Pentrefi Conwy
Richard Davies

Am enghreifftiau eraill o bobl o'r enw Richard Davies, gweler Richard Davies (gwahaniaethu).

Esgob a chyfieithydd oedd Richard Davies (?1501 – 7 Tachwedd 1581). Fe'i ganed yn y Gyffin, ger tref Conwy. Yn ystod ei yrfa eglwysig bu'n Esgob Llanelwy a Thyddewi. Fe'i cofir yn bennaf am ei waith ar y cyd â William Salesbury yn cyfieithu'r Testament Newydd i'r Gymraeg. Roedd yn ewythr i'r ysgolhaig Siôn Dafydd Rhys (John Davies).

Bywgraffiad
Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Rhydychen lle daeth dan ddylanwad y diwygwyr Protestannaidd. Ar ôl treulio cyfnod mewn alltudiaeth yn ninas Frankfurt yn yr Almaen oherwydd ei ffydd ar ddiwedd teyrnasiad Mari I, dychwelodd i Gymru a chafodd ei apwyntio'n Esgob Llanelwy ac yna ym 1561 yn Esgob Tyddewi.

Gweithiai'n ddyfal gyda William Salesbury i berswadio senedd San Steffan i basio deddf i awdurdodi cyfieithu'r Beibl a'r Llyfr Gweddi Gyffredin i'r Gymraeg a phan gafwyd y ddeddf honno ym 1563 gwahoddod Salesbury I ymuno ag ef yn ei blas yn Abergwili i gyfieithu'r Testament Newydd. Richard Davies yw awdur yr Epistol at y Cembru ('Llythyr at y Cymry') a geir ar ddechrau Testament Newydd 1567; cafodd ddylanwad mawr ar hanesyddiaeth Cymru.

Roedd Richard Davies yn noddwr hael i feirdd a llenorion ei oes a gwnaeth gryn dipyn i gael gwared â'r llygredd oedd yn rhemp yn yr eglwys ar y pryd. Bu farw yn Abergwili, lle'i claddwyd.

Llyfryddiaeth
D. R. Thomas, The Life and Work of Richard Davies and William Salesbury (Croesoswallt, 1902)
Glanmor Williams, Bywyd ac Amserau'r Esgob Richard Davies (Caerdydd, 1953)

Cyfieithwyr y Beibl
Cyfieithwyr Cymreig
Cristnogaeth yng Nghymru
Esgobion Tyddewi
Esgobion Llanelwy
Genedigaethau 1501
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 16eg ganrif
Marwolaethau 1581
Pobl o Gonwy
Henryd

Pentref bach a chymuned ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Henryd. Mae'r pentref gwledig tawel yn gorwedd yn rhan isaf Dyffryn Conwy ar lan orllewinol Afon Conwy, tua 1 filltir o'r afon honno a thua 4 milltir o dref Conwy. Rhed Afon Henryd trwy'r pentref, sy'n cymryd ei enw o'r "hen ryd" ar yr afon honno.

Saif y rhan hynaf o'r pentref o gwmpas yr hen gapel, a godwyd yn 1822, ar groesffordd lle cwrdd y lôn fach o Gonwy â lôn dawel arall sy'n dringo i'r ffriddau uchel ar lethrau dwyreiniol Tal-y-Fan (yr olaf o'r Carneddau). Dwy filltir i'r de-orllewin mae hen eglwys Llangelynnin. Tua milltir o Henryd mae Melin Wenddar.

Yn rhan newydd y pentref, i'r gogledd o'r groesffordd, ceir ysgol gynradd a nifer o dai newydd. Mae Cymreictod y pentref wedi dirywio cryn dipyn dros y blynyddoedd gan fod yr A55 mor agos.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cludiant
Mae gwasanaeth bws afreolaidd yn cysylltu Henryd â Chonwy. Yr orsaf trenau agosaf yw'r honno a geir yn y dref honno.

Gweler hefyd
Coed Benarth
Dyffryn Conwy
Hen Eglwys Llangelynnin

Cyfeiriadau

Cymunedau Conwy
 
Pentrefi Conwy
Ffordd Rufeinig Caer-Segontiwm

Mae ffordd Rufeinig Caer - Segontiwm yn rhedeg rhwng hen gaer Rufeinig Deva (Caer heddiw) a Segontiwm (tu allan i Gaernarfon) ar draws gogledd Cymru. Am ran gyntaf ei chwrs, o Gaer hyd Afon Clwyd, mae'r A55 bresennol yn dilyn llwybr yr hen ffordd Rufeinig.

Mae union ddyddiad adeiladu'r ffordd yn anhysbys, ond mae'n debyg i'r gwaith cyntaf gael ei wneud tua diwedd y ganrif gyntaf OC ac iddi gael ei gwblhau yn hanner cyntaf y ganrif nesaf.

O Deva mae'r ffordd yn rhedeg ar gwrs gogledd-orllewinol i gyffiniau Dinas Basing, ar Lannau Dyfrdwy, ar ôl croesi Afon Dyfrdwy ei hun ger y bont bresennol tu allan i Gaer. Cafwyd hyd i olion Rhufeinig ger y ffordd ym Mhentre (Sir Fflint). O Ddinas Basing try i'r gorllewin ac mae'n parhau felly hyd Segontiwm. Ger Llanelwy mae'n croesi Afon Elwy ac Afon Clwyd ar ôl bylchu Bryniau Clwyd ger Rhuallt (mae'r A55 yn dilyn yr un cwrs yn union). Credir y lleolwyd caer Rufeinig Varis yn Llanelwy, ond hyd yn hyn mae ei lleoliad yn ansicr.

O Ddyffryn Clwyd mae'r ffordd yn codi ac yn croesi'r bryniau isel tua deg milltir o'r arfordir, gan osgoi tir corsiog a choed yr iseldiroedd. Mae'n cyrraedd Dyffryn Conwy ger Eglwysbach. Sefydlwyd fferi yn Nhal-y-Cafn i groesi Afon Conwy a chodwyd caer bwysig yng Nghaerhun, yr ochr arall i'r afon.

O Gaerhun mae'r ffordd yn codi ac yn ymuno â llwybr cynhanesyddol, heibio i gromlechi megis Maen y Bardd a meini hirion hynafol i gyrraedd Bwlch-y-Ddeufaen. (Y bwlch hwnnw oedd y ffordd hawsaf i groesi cadwyn y Carneddau hyd yn gymharol ddiweddar). O'r bwlch mae'n disgyn heibio i lethrau Foel Ganol a'i hen gaer Geltaidd ac i lawr y llethrau trwy'r Rhiwiau Uchaf ac Isaf rhwng Llanfairfechan ac Abergwyngregyn. Ger y Rhiwiau Uchaf cafwyd hyd i hen garreg filltir Rufeinig sydd yn Amgueddfa Segontiwm bellach; mae'n dwyn enw yr ymerodr Traianus Decius ac felly i'w dyddio i 249 - 251 O.C.

Ger Abergwyngregyn mae'r ffordd yn cyrraedd yr arfordir ac yn rhedeg yn bur agos iddo yr holl ffordd i Segontiwm.

Caer-Segontiwm
Gogledd Cymru
Safleoedd archaeolegol Conwy
Chwalfa

Nofel gan T. Rowland Hughes yw Chwalfa, a gyhoeddwyd ym 1946.

Mae'n croniclo hanes teulu o'r enw Ifans mewn pentref chwareli dychmygol Llechfaen  - ond mae'r hanes yn amlwg yn seiliedig ar ddigwyddiadau go iawn ym Methesda ar adeg y Streic Fawr yn Chwarel y Penrhyn yn 1900-1903.

Bethesda
Llyfrau Cymreig 1946
Nofelau 1946
Nofelau Cymraeg
T. Rowland Hughes
Glannau Dyfrdwy

Ardal arfordirol yng ngogledd-ddwyrain Cymru, ar lan Afon Dyfrdwy ac o gwmpas ei haber yw Glannau Dyfrdwy (Saesneg Deeside). Yn ddaearyddol mae'n cynnwys arfordir gorllewinol penrhyn Cilgwri yng Ngogledd-orllewin Lloegr.

Mae'r ardal yn gytref ddiwydiannol o drefi a phentrefi yn Sir y Fflint ger y ffin rhwng Cymru a Lloegr, ac yn gorwedd ar ddwy ochr y darn camlasedig o Afon Dyfrdwy sy'n llifo o Gaer i mewn i Aber Dyfrdwy. Mae'r aneddiadau hynny'n cynnwys Cei Connah, Shotton, Queensferry, Aston, Garden City, Sealand, Brychdyn, Bretton, Penarlâg, Ewlo, Mancot, Pentre, Saltney a Sandycroft.

Gweler hefyd
Ysbyty Cymunedol Glannau Dyfrdwy

Aberoedd Cymru
Aberoedd Lloegr
Cilgwri
Sir y Fflint
Bistre

Ardal faestrefol yn nhref Bwcle, Sir y Fflint, Cymru, yw Bistre. Fel nifer o enwau lleoedd eraill yr ardal, daw'r enw o enw Saesneg wedi'i Gymreigio: daw o'r Saesneg Bishopstree "Coeden yr esgob".

Dolen allanol
  "Bistre", Genuki

Cyfeiriadau

Bwcle
Pentrefi Sir y Fflint
Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Bagillt

Tref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw Bagillt. Saif rhwng Treffynnon (3 km i'r gorllewin) a'r Fflint (2 km i'r de-ddwyrain). Poblogaeth Cymuned Bagillt yw 3,918 (Cyfrifiad 2001).

Yn Llyfr Dydd y Farn (1086), ei enw oedd Backelie. Benthyciad o'r Saesneg, wedi'i Gymreigio, yw'r enw felly. Mae Backelie yn ffurf ar y Saesneg Bacga's lea 'llannerch Bacga'. Gerllaw, ceir tomen mwnt a beili o'r enw Mwnt Bryn Castell.

Tyfodd Bagillt yn gyflym yn y 19eg ganrif. Codwyd Eglwys y Santes Fair yno rhwng 1837 a 1839 fel ymateb i hynny. Poblogaeth y plwyf yn 1901 oedd 2,637.

Mae Bagillt yn enwog am greu'r rhod ddŵr enwog yn Laxey, Ynys Manaw.

Enwyd llyn ar ôl y pentref yn Chubut, Patagonia, Yr Ariannin; sef Llyn Bagillt.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
Dafydd ap Llywelyn (tua 1215 - 1246) - Tywysog Cymru (ganwyd yng Nghastell Hen Blas)
Paul Panton (1727 - 1797) - hynafiaethydd a chasglwr llawysgrifau Cymreig

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Cymdeithas Etifeddiaeth Bagillt
  Clwb Hanes Bagillt

 
Cymunedau Sir y Fflint
Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Trefi Sir y Fflint
Cynghrair y Cenhedloedd

Corff cydwladol a grëwyd ym 1920 oedd Cynghrair y Cenhedloedd. Fe'i sefydlwyd yn sgil y Rhyfel Byd Cyntaf gyda'r bwriad o sefydlu heddwch yn y byd. Cyfarfu am y tro cyntaf ar 10 Ionawr 1920, yng Ngenefa yn y Swistir.

Ymgorfforwyd 'Cyfamod Cynghrair y Cenhedloedd' (ei dogfen sefydlu) yn y cytundebau heddwch a wnaed ar ôl y Rhyfel Mawr, ond gwrthodai'r Unol Daleithiau dderbyn Cytundeb Versailles ac o ganlyniad cafodd ei diarddel o'r Gynghrair. Roedd hyn yn llesteirio gwaith y sefydliad o'r cychwyn cyntaf bron. Serch hynny, llwyddai'r Gynghrair i wneud gwaith pwysig yn datrys anghydfod, yn trefnu cyngresau rhyngwladol ar sawl pwnc ac yn cyflawni gwaith dyngarol.

Fodd bynnag, methodd y Gynghrair a delio â'r sefyllfa ryngwladol a ddatblygai yn y tridegau, megis rhyfel Siapan yn Tsieina, yr Eidal yn Ethiopia ac yn bennaf oll achos yr Almaen, a dynnodd allan o'r Gynghrair ym 1933.

Cymerodd y Cenhedloedd Unedig le'r Cynghrair ar ôl yr Ail Ryfel Byd.

Aberystwyth
Un o brif noddwyr a chefnogwyr y Gynghrair yng Nghymru oedd David Davies, Aelod Seneddol sir Drefaldwyn, ŵyr y diwydiannwr enwog o'r un enw ag ef. Roedd hefyd yn Llywydd Prifysgol Aberystwyth. Pan gynigiwyd, ym 1925, na ddylid cynnal y gynhadledd flynyddol (a oedd i fod yn Dresden), yn yr Almaen, cynigiodd David Davies Aberystwyth fel lleoliad iddi, a derbyniwyd hynny. Y flwyddyn wedyn, rhwng 29 Mehefin a 3 Gorffennaf 1926, cynhaliwyd Cynhadledd Flynyddol Cynghrair y Cenhedloedd yn Abersytwyth..

Dyma rai o'r llefydd yr ymwelodd y Gynghrair â nhw:
1919 Paris. 
1919 Llundain. 
1919 Brwsel. 
1920 Milan. 
1920 Genefa. 
1922 Prag. 
1923 Fienna. 
1924 Lyon. 
1925 Warsaw. 
1926 Aberystwyth. 
1927 Berlin. 
1928 Yr Hâg. 
1928 Prag. 
1929 Madrid. 
1934 Brwsel. 
1936 Genefa.

Cyfeiriadau

 
Y cyfnod rhwng y rhyfeloedd
Sefydliadau 1920
Sefydliadau rhyngwladol
Melin y Wig

Mae Melin y Wig () yn bentref bychan gwledig yn ne Sir Ddinbych, ger Coedwig Clocaenog, ar lan Afon Clwyd. Mae 107.4 milltir (172.8 km) o Gaerdydd. Dwy filltir i'r de ohono mae Betws Gwerful Goch a phedair milltir i'r gorllewin mae Llanfihangel Glyn Myfyr. Yn hanesyddol mae'n ran o blwyf Gwyddelwern.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Hwiangerdd
Efallai fod y pentref yn fwyaf adnabyddys am i'w enw ymddangos yn yr hen hwiangerdd:

Bachgen bach o Felin y Wig,
Welodd o 'rioed damaid o gig;
Gwelodd falwen ar y bwrdd,
Cipiodd ei gap, a rhedodd i ffwrdd.

Ymysg cyn-drigolion y pentref mae John Edward Jones, cyn-ysgrifennydd a threfnydd Plaid Cymru.

Cyfeiriadau

Gwyddelwern
Pentrefi Sir Ddinbych
Llwybrau Byw
Betws Garmon

Am enghreifftiau eraill o enwau lleol sy'n cynnwys y gair Betws, gweler Betws (gwahaniaethu).

Pentref gwledig a chymuned yn ardal Arfon, Gwynedd, yw Betws Garmon (). Saif ar yr A4085 ar ymyl Eryri, traean o'r ffordd rhwng Caernarfon a Beddgelert; Cyfeirnod OS: SH 54546 56819. Ar hyd y ffordd i gyfeiriad y gogledd, Waunfawr yw'r pentref agosaf ac i'r de mae'r ffordd yn ei gysylltu â Salem a Rhyd-ddu, pentref genedigol T. H. Parry-Williams.

Mae lleoliad y pentref yng ngogledd Eryri gyda bryniau Moel Eilio (2382') i'r dwyrain a thalp Mynydd Mawr (2290') i'r de-orllewin. Llifa Afon Gwyrfai sy'n tarddu yn Llyn Cwellyn tair milltir i'r de, heibio i'r pentref, sy'n sefyll ar ei glan ddwyreiniol.
Filltir y tu allan i'r pentref i'r de, ar ymyl yr A4085, mae Melin y Nant a'i rhaeadr fach.

Safleodd cysylltiedig â Garmon
Mae'r eglwys, sy'n dyddio o 1842, yn un o nifer yng Nghymru sy'n gysegredig i Sant Garmon. Ond yr eglwys newydd yw honno, a cheir olion yr hen eglwys yn ei hymyl. Dim ond y bedyddfaen sy'n aros o'r hen eglwys, a hwnnw'n ddyddiedig 1634. I fyny ar un o'r bryniau gerllaw, Moel Smytho, ceir Ffynnon Armon, dros y cwm o'r eglwys bresennol, a rhwng y ffynnon a'r eglwys newydd mae olion hen addoldy syml o'r enw Capel Garmon. Un drws yn unig sydd iddo a'i hyd yw 23' a'i led 12.5'.

Hanes

Dyma'r argraffiadau cyntaf: mae cledrau rheilffordd  ar y gwaelod-chwith. Nid yw tyllau mwynglawdd haearn Moel Eilio wedi eu creu. Mae cof-golofn Owain Gwyrfai yn ymddangos fel ei fod yno yn y fynwent ond angen gwirio hynny. Bu farw yn 1874 naw mlynedd cyn tynnu'r llun. Dydd Gwener oedd y 10 Awst 1883 ond mae'r bobl i'w gweld fel petaent yn eu dillad gorau - achlysur arbennig ynteu dangos eu hunain i'r camera? Ffrwydrodd llosgfynydd Krakatoa tair wythnos wedyn. Gofynnodd Ifor Williams: ”a ddaeth y bobl allan gan wybod fod yna rhywun yn tynnu llun, neu bod y ffotograffydd wedi gofyn iddynt?

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Gwynedd
Oes y Seintiau yng Nghymru
Pentrefi Gwynedd
Meri Huws

Comisiynydd y Gymraeg rhwng 2012 a 2019 oedd Meri Huws (ganwyd Medi 1957). Yn enedigol o Gaerfyrddin, cafodd ei haddysg yn Ysgol Uwchradd Abergwaun, Prifysgol Cymru, Aberystwyth, lle astudiodd y gyfraith a gwleidyddiaeth, a Phrifysgol Rhydychen, lle astudiodd i fod yn weithiwr cymdeithasol. Mae hi'n bennaeth ar Adran Dysgu Gydol Oes, Prifysgol Bangor, ac yn ddirprwy is-ganghellor.

Hi oedd cadeirydd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg o 1981 i 1983, ac roedd yn aelod arferol o Fwrdd yr Iaith Gymraeg rhwng 1993 a 1997. Mae hi'n aelod o'r Blaid Lafur.

Bu'n Gadeirydd ar Fwrdd yr Iaith Gymraeg o 2004 nes y diddymwyd y Bwrdd yn mis Mawrth 2012. Yn 2012 fe benodwyd Meri Huws i swydd newydd Comisiynydd y Gymraeg.

Ar 1 Ebrill 2020 penodwyd Meri Huws fel Llywydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru. Hi yw'r wraig gyntaf yn hanes y Llyfrgell i ddal y swydd hon. Ymddiswyddodd ym mis Awst 2021.

Cyfeiriadau 

Cymraeg
Genedigaethau 1957
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Corc

Mae'r erthygl hon yn ymwneud â'r ddinas. Am ystyron eraill gweler Cork (gwahaniaethu).

Dinas yn ne Iwerddon ydy Corc (Gwyddeleg: Corcaigh; Saesneg: Cork''). Prifddinas Swydd Corc ac ail ddinas fwyaf Gweriniaeth Iwerddon yw hi.

Chwaraeron
Pêl-droed - cynrychiolir y ddinas ar y maes pêl-droed gan Cork City F.C.

Gefeilldrefi 
 - Abertawe
 - Cwlen
 - Roazhon
 - Coventry
 - Shanghai
 - San Francisco

Chwaraeon
Mae'r ddinas yn gartref achlysurol i dîm rygbi Munster sy'n chwarae yn y Pro14, er eu bod yn chwarae mwyafrif eu gemau yn Limerick.

Cyfeiriadau

Dinasoedd Gweriniaeth Iwerddon
Trefi Swydd Corc
Ferrara

Dinas a chymuned (comune) yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal yw Ferrara, sy'n brifddinas talaith Ferrara yn rhanbarth Emilia-Romagna. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 132,545.

Gefeilldref 
 : Abertawe

Cyfeiriadau

Dinasoedd Emilia-Romagna
 
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
Talaith Ferrara
Pau

Tref a chymuned yn département Pyrénées-Atlantiques, rhanbarth Aquitaine, yn ne-orllewin Ffrainc ger y Pyreneau ydy Pau. Yr ynganiad Ocsitaneg ydy [ˈpaw] a'r ynganiad Ffrangeg ydy [ˈpo]. Mae ganddi boblogaeth o 78,732 (1999).

Arwyddair: "Urbis Palladium et Gentis".

Hanes 
Pau oedd prifddinas Béarn o 1464 ymlaen, ond cyn hynny roedd Morlans ac Ortès yn brifddinasoedd y frenhiniaeth, ac doedd dim rôl arbennig gan Pau cyn y 10fed ganrif. Is-iarllaeth oedd Béarn, dan arweiniad ieirll Foish (Foix yn Ffrangeg), a oedd yn annibynnol ar adeg pan oedd teyrnasoedd Ffrainc a Lloegr yn cystadlu dros ardal Aquitaine, gyda chlymbleidio yn newid yn aml. O'r 10fed tan y 12fed ganrif, pentref gyda chastell oedd Pau, math o gastell a gyfeiriwyd ato yn yr hen Ocsitaneg fel "castelnau" (sef castell newydd), "casteth nau" yn nhafodiaeth Gasconeg Ocsitaneg erbyn hyn. "Baile" oedd yn rheoli'r castell, wedi ei benodi gan Ieirll Béarn. Gaston Febus o deulu Foish-Bearn penderfynodd cryfhau yr amddiffynfeydd, ac a dewisodd Pau yn brifddinas wrth iddo ddod i fyw yn y Castell. Roedd y castell wedyn yn gartref i frenhinoedd Nafarroa hyd at yr uno gyda Theyrnas Ffrainc ym 1620.

Geirdarddiad
Nid yw tarddiad yr enw Pau yn eglur. Yn ôl un damcaniaeth, mae'r enw yn cyfeirio at y gweundir yr adeiladwyd Pau arni, ger afon y Gave, a gyfeirwyd ato yn Lladin fel palus, paludis (f) < palud < pau. Yn ôl damcaniaeth arall, daw'r enw o'r Ffrangeg 'palissade' gan gyfeirio at ffensys amddiffynnol.

Trafnidiaeth 
Mae gan Pau orsaf drenau, gyda gwasanaethau i Baiona a Hendaia, Toulouse, Dax, Bordeaux a Pharis. Ym 1928 agorwyd lein trwy'r Pyreneau i Canfranc yn Sbaen, ond caewyd rhan o'r lein yn dilyn tirlithriad yn 1970. Dim ond o Pau i Bedous mae'r trenau yn rhedeg ar hyn o bryd, ond mae bwriad ail-agor y lein gyfan.

Enw rhwydwaith bysys y dref yw Idelis +, sy'n cael ei redeg gan la Société des transports de l'agglomération paloise, (STAP). Mae lein arbennig y Fébus a lansiwyd yn 2019 yn defnyddio bysiau tanwydd hydrogen.

Lleolir maes awyr Pau-Pyrénées, cod PUF, yn Uzein, 7 km o'r dref.

Mae traffordd yr A64, rhan o'r E80, yn cysylltu Pau gyda Toulouse yn y Dwyrain ac arfordir Gwlad y Basg yn y Gorllewin. Mae traffordd yr A65, rhan o'r E7, yn mynd o gyrion Pau i Langon ger Bordeaux.

Sefydliadau 
 Prifysgol Pau 

Sefydliadau sy'n hyrwyddo'r iaith Ocsitaneg:

 Institut Occitan 
 Calandretas   (coleg Ocsitaneg)
 Hestivoc 
 Carnaval Bearnes

Gefeilldrefi 
  - Abertawe (1982)
  - Goettingen (1983)
  - Pistoia (1975)
  - Setúbal (1981)
  - Zaragoza (1960)
  - Mobile, Alabama (1975)
  - Doela (1983)
  - Kofu (1977)
  - Xi'iana (1986)

Cymunedau Pyrénées-Atlantiques
Bae Caerdydd

Mae Bae Caerdydd hefyd yn drawsenw am Gynulliad Cenedlaethol Cymru.

Ardal yng Nghaerdydd, prifddinas Cymru, yw Bae Caerdydd. Roedd porthladd Caerdydd yn cael ei adnabod fel Tiger Bay, ac ar un adeg hwn oedd un o borthladdoedd mwyaf prysur y byd. Ar ôl cyfnod hir o ddirywiad, mae'r ardal wedi cael ei hadnewyddu ac yn cael ei hadnabod fel 'Bae Caerdydd'. Ond mae llawer o bobol leol yn dal i'w alw e'n Tiger Bay o hyd.
Mae'r ardal yn boblogaidd ar gyfer y celfyddydau, bywyd nos ac adloniant. Daw'r twf aruthrol yma ar ôl adeiladu morglawdd ar draws y bae, gan greu llyn enfawr. Roedd hyn yn ddadleuol iawn ar y pryd, ac yr oedd hefyd yn ofid fod y gymuned leol a oedd yn bodoli yn Tiger Bay yn cael ei chwalu.

Y Cynllun Datblygu
Yn 1987, sefydlwyd Corfforaeth Datblygu Bae Caerdydd er mwyn adfywio'r dociau, De Caerdydd a Phenarth a oedd yn dirywio.

Ei datganiad oedd: To put Cardiff on the international map as a superlative maritime city which will stand comparison with any such city in the world, thereby enhancing the image and economic well-being of Cardiff and Wales as a whole.

Gosodwyd rhai nodau ar gyfer yr ail datblygu:
Datblygu a hybu ardal efo amgylchedd arbennig i bobl fyw, gweithio a hamddena ynddo.
Ail-gysylltu'r CBD (canol busnes dref) efo'r bae.
Dod a datblygiadau i greu gwaith a fydd yn adlewyrchu gobeithion a dyheadau'r cymunedau lleol.
I wneud yn siŵr fod yr ardal yn cael ei weld yn ganolfan arbenigrwydd yn y maes ailddatblygiad trefol.

Ailddatblygwyd yr ardal efo chymysgedd canmoliaethus o dai, tir agored, masnachau, ardaloedd manwerthu, canolfeydd hamdden, a datblygiad diwydiannol. Canolbwynt y prosiect oedd y morglawdd i greu llyn dŵr croyw ac ardal ymyl dŵr fwyaf Ewrop.

Er mwyn cyrraedd yr holl nodau, gosodwyd targedau:
Creu morglawdd ar draws y bae i holltir llanw.
Ail gysylltu'r bae â'r ddinas efo rodfa gyda choed ar ei hyd.
Creu 30,000 swydd newydd.
Darparu 4 miliwn troedfedd sgwâr o adeiladau ar gyfer swyddfeydd.
Darparu 5 miliwn troedfedd sgwâr o le diwydiannol.
Darparu 6 mil o dai newydd.
Darparu De Caerdydd gyda ffordd gyswllt i gysylltu'r ddwy ochor gyda'r M4.

Y 2000'au
Daeth Corffolaeth datblygu Bae Caerdydd i ben yn y flwyddyn 2000. Cyngor Caerdydd sydd yn gyfrifol am y datblygiadau pellach.

Ym Mae Caerdydd yr ymsefydlodd Cynulliad Cenedlaethol Cymru, ac yno mae Canolfan y Mileniwm sydd yn gartref i Urdd Gobaith Cymru ac Opera Cenedlaethol Cymru.

Mae'r Eglwys Norwyaidd yn y bae, ar un o geiodd yr hen ddociau, lle cafodd yr awdur Roald Dahl ei fedyddio.

Gweler hefyd
 Tiger Bay

Cyfeiriadau

Caerdydd
Daearyddiaeth Caerdydd
Hanes Caerdydd
Arbutus

Genws o blanhigion blodeuol yn nheulu'r Ericaceae yw Arbutus. Mae'n cynnwys sawl rhywogaeth o goed a llwyni bythwyrdd a geir mewn rhanbarthau tymherus, cynnes yng Ngogledd America, Gorllewin Ewrop ac o gwmpas y Môr Canoldir.

Ericaceae
Coed
Tiberius

Tiberius Caesar Augustus neu Tiberius (16 Tachwedd 42 CC – 16 Mawrth 37 OC) oedd ail Ymerawdwr Rhufain. Ganwyd Tiberius Claudius Nero. Bu'n ymeradwr o 18 Medi 14 OC hyd ei farwolaeth.

Roedd yn fab i Tiberius Claudius Nero a Livia Drusilla, ac yn frawd i Drusus. Ail-briododd ei fam ag Augustus ar ôl cael ysgariad oddi wrth dad Tiberius, a thrwy fod yn fab maeth i Augustus, etifeddodd Tiberius yr ymerodraeth.

Bu blynyddoedd cyntaf teyrnasiad Tiberius yn llwyddiannus; sefydlogwyd y ffîn yn Germania a dangosodd ei hun yn weinyddwr galluog. Fodd bynnag, gwaethygodd y berthynas rhyngddo ef ac aelodau'r Senedd. Yn y flwyddyn 27 OC, aeth yr ymerawdwr i fyw i ynys Capri, ar yr arfordir gerllaw Napoli. Daeth pennaeth Gard y Praetoriwm, Lucius Aelius Seianus, yn ddylanwadol iawn. Ceisiodd Seianus droi Tiberius yn erbyn ei deulu, iddo ef ei hyn gael ei enwi fel ei etifedd, ond dienyddiwyd ef yn 31 OC. Gwnaeth brad ei gyfaill Seianus i'r ymerawdwr, oedd eisoes yn ddrwgdybus o'r Senedd, yn fwy drwgdybus byth, a dienyddiwyd nifer o Seneddwyr a gwŷr amlwg eraill yn ei flynyddoedd olaf.

Bu farw yn Misenum yn 77 oed, a dilynwyd ef gan Caligula.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 42 CC
Marwolaethau 37
Ymerodron Rhufeinig
Augustus

Augustus (Lladin IMP•CAESAR•DIVI•F•AVGVSTVS 23 Medi 63 CC–19 Awst 14 OC) oedd Ymerawdwr cyntaf Rhufain. Ganwyd Gaius Octavianus, a elwir hefyd Octavian. Bu'n ymeradwr o 16 Ionawr 27 CC hyd ei farwolaeth. Ni ddefnyddiai Augustus y gair "Imperator", gan ddewis ei alw ei hun yn Princeps.

Ganed ef yn Rhufain neu Velletri ar 23 Medi, 63 CC. Bu farw ei dad yn 58 CC pan oedd Augustus yn bedair oed. Roedd yn berthynas i Iŵl Cesar ac yn 46 CC gwasanaethodd yn y fyddin dan Cesar yn Hispania (Sbaen).

Wedi i Cesar gael ei lofruddio yn 44 CC, datgelwyd yn ei ewyllys ei fod wedi nodi Octavius fel ei etifedd. Cymerodd Octavius yr enw Gaius Julius Caesar. Ymunodd mewn cynghrair a Marcus Antonius a Marcus Aemilius Lepidus a chodwyd byddin i wrthwynebu y blaid oedd wedi llofruddio Cesar, oedd yn cael ei harwain gan Marcus Junius Brutus a Gaius Cassius. Wedi gorchfygu Brutus a Cassius ym Mrwydr Philippi, datblygodd cweryl rhwng Octavius a Marcus Antonius, oedd yn cael ei gefnogi gan Cleopatra, brenhines yr Aifft. Gorchfygwyd Antonius a Cleopatra ym Mrwydr Actium, a daeth Octavius yn unig reolwr yr ymerodraeth.

Cymerodd yr enw "Augustus" a'r teitl "Princeps". Dangosodd allu gwleidyddol anghyffredin i gadarnhau ei safle tra'n cadw llawer o nodweddion y cyfnod gweriniaethol, megis y Senedd. I bob golwg, y Senedd oedd yn rheoli Rhufain, ond mewn gwirionedd gan Augustus yr oedd y grym. Cymerodd rai blynyddoedd i ddatblygu fframwaith ar gyfer rheoli'r ymerodraeth. Ni dderbyniodd swydd dictator fel Iŵl Cesar pan gynigiwyd hi iddo gan bobl Rhufain. Rhoddodd y Senedd hawliau tribwn y bobl a censor iddo am oes, a bu'n gonswl hyd 23 OC. Yn rhannol, deilliai ei rym o'r ffaith mai ef oedd a rheolaeth dros y fyddin, ond deilliai hefyd o'i auctoritas (awdurdod) ef ei hun.

Er gwaethaf yr ymladd ar ffiniau'r ymerodraeth, dechreuodd teyrnasiad Augustus gyfnod o heddwch oddi mewn i'r ymerodraeth ei hun, y Pax Romana ("Heddwch Rhufeinig"). Heblaw am flwyddyn o ryfel cartref yn 69 OC, parhaodd hwn am dros ddwy ganrif.

Bu Augustus farw ar 19 Awst 14 OC, a dilynwyd ef gan Tiberius. Cafodd mis Awst ei enwi ar ei ôl.

Genedigaethau 63 CC
Marwolaethau 14
Ymerodron Rhufeinig
Dyfedeg

Y Ddyfedeg yw'r dafodiaith Gymraeg a sieredir yn Nyfed, de-orllewin Cymru. Diweddar yw'r gair ei hun (o'r Lladin Dimetia 'Dyfed', a'r Saesneg Demetian 'Dyfedeg') ond mae'r Ddyfedeg yn un o brif dafodieithoedd y Gymraeg a chanddi hanes hir.

Llyfryddiaeth
W. Meredith Morris, A Glossary of the Demetian Dialect of North Pembrokeshire (with Special Reference to the Gwaun Valley) (Tonypandy, 1910)
Alan R. Thomas, The Linguistic Geography of Wales (Caerdydd, 1973)

Gweler hefyd
Cymraeg y De
Ffin ieithyddol Sir Benfro

Dyfed
Dyfedeg
Claudius

Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus neu Claudius (1 Awst 10 CC – 13 Hydref 54) oedd pedwerydd Ymerawdwr Rhufain. Ganwyd Tiberius Claudius Drusus Nero Germanicus. Bu'n ymeradwr o 24 Ionawr 41 hyd ei farwolaeth.

Ganed ef yn Lugdunum (dinas Lyon yn Ffrainc heddiw), yn fab i Drusus ac Antonia Minor. Ef oedd yr ymerawdwr cyntaf i gael ei eni tu allan i'r Eidal.

Mae'n ymddangos fod Claudius yn dioddef o ryw fath o anabledd, ac o'r herwydd nid oedd ei deulu'n awyddus iddo gael gyrfa gyhoeddus. Pan fu farw Augustus yn 14 gofynnodd Claudius i'r ymerawdwr newydd, Tiberius am gael dechrau gyrfa gyhoeddus, ond ni chaniatawyd iddo. Cafodd fwy o amlygrwydd pan ddaeth Caligula yn ymerawdwr ar ôl marw Tiberius, ond dywedir fod Caligula yn hoffi cael hwyl am ei ben. Ar 24 Ionawr 41, llofruddiwyd Caligula. Aeth Claudius i ymguddio, ond darganfuwyd ef gan rai o'r milwyr a'i gyhoeddi'n ymerawdwr.

Ymestynnodd Claudius ffiniau'r ymerodraeth yn sylweddol, gan ychwanegu Thrace, Mauretania, Noricum, Pamphylia, Lycia a and Iudaea yn ogystal â choncro Prydain. Yn 43, gyrrodd Claudius Aulus Plautius gyda pedair lleng i Brydain i'w hychwanegu at yr ymerodraeth.

Bu farw Claudius ar 13 Hydref 54. Credir iddo gael ei wenwyno, a bod gan ei wraig Agrippina ran yn y cynllwyn. Dilynwyd ef gan Nero, mab Agrippina o briodas flaenorol.

Genedigaethau 10 CC
Marwolaethau 54
Pobl o Lyon
Ymerodron Rhufeinig
Cymraeg y gogledd

Cymraeg y Gogledd yw'r Gymraeg a sieredir yn y rhan fwyaf o Ogledd Cymru a rhannau gogleddol Canolbarth Cymru. Nid yw'n dafodiaith ynddi'i hun ond yn hytrach grŵp o dafodieithoedd sydd gyda'i gilydd yn ffurffio un o ddwy gangen dafodieithol y Gymraeg (Cymraeg y de yw'r llall).

Rhennir Cymraeg y Gogledd yn ddwy brif dafodiaith, sef Gwyndodeg a Phowyseg. Mae gan y ddwy dafodiaith hyn eu hymraniadau hwythau yn ogystal. Sylwer hefyd mai dosbarthiad cyffredinol yw hyn. Mewn rhai pethau mae'r Bowyseg a'r Ddyfedeg yn fwy agos i'w gilydd nag y maen nhw i'r Wyndodeg ar y naill law a'r Wenhwyseg ar y llall; yn wir mai'r Wyndodeg a'r Wenhwyseg yn rhannu sawl nodwedd â'i gilydd, e.e. petha am y gair 'pethau' (ond pethe yn y Bowyseg a'r Ddyfedeg).

Nodweddion cyffredinol
Efallai y nodwedd amlycaf yw'r ffurfiau ar eiriau cyffredin sy'n arbennig i'r gogledd. Y pwysicaf yw'r defnydd o'r o a fo am y rhagenwau e a fe yn y de. Mae teitl y rhaglen gomedi adnabyddus Fo a Fe gan Ryan a Ronnie yn adlewyrchu'r rhaniad ieithyddol sylfaenol hyn.

Llyfryddiaeth
Alan R. Thomas, The Linguistic Geography of Wales (Caerdydd, 1973)

Gweler hefyd
Y Bowyseg
Y Wyndodeg
Tafodiaith Môn
Tafodiaith Arfon
Tafodiaith Llŷn ac Eifionydd
Tafodiaith Meirionnydd

Gogledd Cymru
Tafodieithoedd y Gymraeg
Galba

Servius Galba Caesar Augustus neu Galba (24 Rhagfyr 3 CC – 15 Ionawr 69 OC) oedd chweched Ymerawdwr Rhufain. Ganwyd Servius Sulpicius Galba. Roedd yn un o bedwar ymerawdwr yn ystod Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr (69 OC).

Ganed Galba yn Tarracina, o deulu bonheddig. Yn ystod teyrnasiad Caligula daeth yn bennaeth ar fyddin Germania Superior. Cymerodd ran yng ngoresgyniad Prydain dan Claudius. Dan yr ymerawdwr Nero daeth yn Rhaglaw ar dalaith Hispania Tarraconensis yn Sbaen. Pan laddodd Nero ei hun yn 68 OC wedi gwrthryfel yn ei erbyn, penderfynodd y Senedd alw Galba i fod yn ymerawdwr.

Roedd Galba yn 71 oed ac yr oedd ei ddau fab wedi marw o'i flaen. Roedd felly yn bwysig ei fod yn dewis ei olynydd yn fuan. Roedd Marcus Salvius Otho wedi gobeithio cael ei ddewis ond yn y diwedd penderfynodd Galba enwi Lucius Calpurnius Piso Frugi Licinianus. Oherwydd hyn cynllwyniodd Otho yn erbyn Galba, a pherswadiodd y milwyr yng ngarsiwn Rhufain i'w gyhoeddi ef yn ymeradwr. Lladdwyd Galba gan rai o'r milwyr, a dilynwyd ef gan Otho.

Genedigaethau 3 CC
Marwolaethau 69
Ymerodron Rhufeinig
Cymraeg y de

Cymraeg y De yw'r Gymraeg a siaredir yn y rhan fwyaf o dde a de-orllewin Cymru ac yn rhannau deheuol Canolbarth Cymru. Nid yw'n dafodiaith ynddi'i hun ond yn hytrach grŵp o dafodieithoedd sydd gyda'i gilydd yn ffurffio un o ddwy gangen dafodieithol y Gymraeg (Cymraeg y gogledd yw'r llall).

Rhennir Cymraeg y de yn ddwy brif dafodiaith, sef Y Wenhwyseg a'r Ddyfedeg.

Llyfryddiaeth
Alan R. Thomas, The Linguistic Atlas of Wales (Caerdydd, 1973)

Gweler hefyd
Dyfedeg
Gwenhwyseg

De Cymru
Tafodieithoedd y Gymraeg