alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Jim Griffiths

Aelod seneddol o 1936 hyd 1970 dros Etholaeth Llanelli oedd James "Jim" Griffiths (19 Medi 1890 – 7 Awst 1975). Fe'i ganwyd yn Rhydaman, Sir Gaerfyrddin, ac aeth i mewn i wleidyddiaeth drwy'r mudiad undebol gan iddo ddod yn swyddog yn Undeb y Glowyr.

Roedd yn un o'r bobl allweddol i sicrhau sefydlu y Swyddfa Gymreig yn 1964 ac ef oedd y cyntaf  i fod yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru (1964–1966).

Ysgrifennodd D. Ben Rees gofiant iddo, sef Arwr Glew y Werin (Y Lolfa, 2014).

Llyfryddiaeth
 Pages From Memory (hunangofiant) Dent
 James Griffiths and his times. Y Blaid Lafur 1978
 Cofiant Jim Griffiths: Arwr Glew y Werin. D. Ben Rees Y Lolfa 2014

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Genedigaethau 1890
Marwolaethau 1975
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Ysgrifenyddion Gwladol Cymru
Simon de Montfort

Ffrancwr oedd Simon de Montfort, 6fed Iarll Caerlŷr, (1208 – 4 Awst 1265). Ef oedd mab ifanca Simon de Montfort, 5ed Iarll Caerlŷr ac yn un o'r bobl allweddol yn y gwrthwynebiad barwnol i Harri III, brenin Lloegr. Priododd ag Elin, chwaer Harri III.

Hanes
Roedd ei fam yn etifeddes i Iarllaeth Caerlŷr ac ystad fawr yn Lloegr.

Roedd yn filwr caled a diwyro ac yn weinyddwr medrus. Daeth i wrthdaro â'r brenin oherwydd i'r brenin fethu ymateb i'r anfodlonrwydd cynyddol yn y wlad oherwydd nifer o bethau gan gynnwys newyn. Fe enillodd frwydr bwysig yn erbyn y brenin yn 1264 ond wedyn fe wnaeth Edward I, Brenin Lloegr ei orchfygu a'i ladd ym Mrwydr Evesham, yn 1265. Yn gynharach yn y flwyddyn honno arwyddodd Gytundeb Pipton i selio'r cynghrair rhyngddo â Llywelyn ap Gruffudd.

Daeth Elinor de Montfort, merch Simon ac Elin, yn wraig i Llywelyn ein Llyw Olaf. Fe'i priodwyd yn Eglwys Gadeiriol Caerwrangon yn 1278. Bu Elin farw yn 1281 gan adael un ferch sef Gwenllian, nad oedd ond baban. Ar ôl i'w thad gael ei ladd rhoddodd ei chefnder Edward I, brenin Lloegr, Gwenllian yn Lleiandy Sempringham, Swydd Lincoln. Bu farw yn 1337 yn 56 blwydd oed.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1208
Hanes Lloegr
Ieirll ym Mhendefigaeth Lloegr
Marwolaethau 1265
Pobl o Gaerlŷr
Pobl y 13eg ganrif
Penrhyn Gŵyr

Gweler hefyd Gŵyr a Penrhyn (gwahaniaethu).

Mae Penrhyn Gŵyr rhwng Bae Abertawe a Bae Caerfyrddin, ym Morgannwg, Cymru; mae wedi'i ddynodi'n Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol. Gan fod y creigiau o gerrig calch mae nifer o gilfachau ac ogofeydd yno. Yma mae Ogof Paviland, lle darganfuwyd sgerbwd dyn o ryw 25,000 o flynyddoedd yn ôl.

Blodeuodd 'teyrnas Gŵyr' yma am gyfnod byr - yn yr Oesoedd Canol Cynnar.

Bu i Ffleminiaid a Saeson ymsefydlu ar rannau deheuol y penrhyn yn y ddeuddegfed ganrif yn sgîl goresgyn iseldiroedd arfordir de Cymru gan y Normaniaid, ac o ganlyniad, Saesneg yw prif iaith yr ardal hon ers hynny. Arhosodd pentrefi gogledd-ddwyrain y penrhyn yn Gymraeg eu hiaith hyd ail hanner yr ugeinfed ganrif a chlywir gwahaniaeth amlwg yn acenion a ffordd o siarad y ddwy ardal hyd heddiw.

Ymwelodd Gerallt Gymro â Gŵyr yn ystod ei daith trwy Gymru yn 1188. Yn ei lys yn Ynysforgan ar benrhyn Gŵyr trigai Hopcyn ap Tomas (tua 1337-1408), noddwr beirdd a chasglwr llawysgrifau, a gysylltir â Llyfr Coch Hergest.

Mae Penclawdd sydd ar yr arfordir gogleddol yn enwog am y cocos a gesglir oddi ar y traeth.

Heddiw mae Bro Gŵyr yn boblogaidd iawn gyda thwristiaid dros fisoedd yr haf. Erys amaethyddiaeth yn bwysig iawn yn yr economi lleol ond gwelir llawer o bobl yn ymddeol o ardaloedd eraill Cymru a Lloegr i fyw ym mhentrefi Bro Gŵyr, ac felly'n codi pris tai o afael y brodorion.

Pentrefi Bro Gŵyr
Ceir cymysgfa o enwau Cymraeg a Saesneg ar bentrefi'r penrhyn, sy'n ddrych i'w hanes. Ceir rhai pentrefi gydag enwau Cymraeg yn unig, eraill gydag enwau yn y ddwy iaith, ac eraill ag enwau Saesneg yn unig.
Crofty
Y Crwys
Llandeilo Ferwallt
Llanddewi
Llangynydd (Llangenydd)
Llanilltud Gŵyr
Llanmadog
Llanmorlais
Llanrhidian
Llan-y-tair-mair
Nicholaston
Oldwalls
Oxwich
Pen-clawdd
Penrhys
Port Einon
Reynoldston
Rhosili
Southgate
Tre-gŵyr
Wern-olau

 
Ardaloedd o Harddwch Naturiol Eithriadol yng Nghymru
Arfordir Abertawe
Gorynysoedd Cymru
Morgannwg
Traethau Cymru
Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Cefnfor y De

Cefnfor o gwmpas Antarctica yw Cefnfor y De. Fel arfer, mae'r môr sydd i'r de'r lledred 60 gradd yn cael ei ystyried fel Cefnfor y De, ond mae hynny yn wahanol mewn rhai wledydd fel, er enghraifft Awstralia ble y mae e'n cynnwys yr holl môr rhwng Awstralia a Seland Newydd.

Mae Cefnfor y De yn rhan deheuol Cefnfor Iwerydd a'r Cefnfor Tawel a mae e'n cynnwys nifer o foroedd bychain: Môr Weddell, Môr Bellingshausen, Môr Amundsen a Môr Ross. Mae sgafelliau iâ a phacrew yn gorchuddio ar ei wyneb ger cyfandir Antarctica ac iâ yn drifftio ar llawer ei wyneb.

 
Yr Antarctig
De
Y Môr Celtaidd

Y môr sydd rhwng Iwerddon, Cymru a Lloegr (Cernyw, Dyfnaint ac Ynysoedd Scilly) i'r de Sianel San Siôr yw'r Môr Celtaidd. Cafodd ei enwi gan weithwyr olew.

Yn chwedloniaeth Pedair Cainc y Mabinogi dywedir i'r cawr Bendigeidfran gerdded ar draws y môr rhwng Cymru a'r Iwerddon er mwyn achub ei chwaer, Branwen ferch Llŷr.

Bydd cystadlaethau rhwyfo ar draws y Môr Celtaidd a cynhelir Ras Rwyfo'r Her Geltaidd bob yn ail flwyddyn wrth i rwyfwyr o Gymru, Iwerddon a thu hwnt rwyfo o Arklow yn Iwerddon i Aberystwyth yng Nghymru.

Gweler hefyd 
 Y Celtiaid

Daearyddiaeth Cymru
Daearyddiaeth Lloegr
Daearyddiaeth Iwerddon
Celtaidd
Yr Horn

Gweler hefyd Penrhyn (gwahaniaethu).

Penrhyn mwyaf deheuol De America yw'r Horn ( 55° 58' 48" lledred deheuol, 67° 17' 21" hydred gorllewinol). Y bobl cyntaf i hwylio rownd yr Horn oedd Willem Cornelis Schouten a Jacob Le Maire, morwyr o'r Iseldiroedd, ar 26 Ionawr, 1616, ac felly fe'i enwyd ar ôl y dref lle ganwyd Schoutens, Hoorn yn yr Iseldiroedd.

Dydy'r Horn ddim ar gyfandir De America ei hun ond ar Ynys Hornos sydd yn perthyn i Tierra del Fuego. Penrhyn mwyaf deheuol y cyfandir ei hun yw gorynys Brunswick sydd tua 260 km i'r gogledd.

Cyn adeiladu Camlas Panamá (agorwyd ym 1914) yr oedd rhaid fynd o gwmpas yr Horn pan yn teithio o Gefnfor Iwerydd i'r Cefnfor Tawel - neu i'r gwrthwyneb - ar long, heblaw am fynd o gwmpas Penrhyn Gobaith Da ac Asia. Beth bynnag, roedd hwylio rownd yr Horn yn beryglus iawn am fod y gwynt o'r gorllewin yn cryf iawn a'r tonnau yn uchel ac felly roedd pawb yn ei ofni, yn bennaf pan yn mynd o'r dwyrain i'r gorllewin. Roedd llawer o longau yn hwylio trwy Gulfor Magellan i'r gogledd, rhwng ynysoedd Tierra del Fuego a'r tir mawr, i osgoi'r Horn, ond roedd hwylio trwy'r culfor yn cymryd llawer mwy o amser.

Cefnfor yr Iwerydd
Horn
Pentiroedd
Tierra del Fuego
Glofa Gresffordd

Pwll glo ger Wrecsam yw Glofa Gresffordd, rhan o Faes Glo Gogledd Cymru, sydd bellach wedi'i gau. Mae'n enwog am y drychineb a ddigwyddodd ar 22 Medi, 1934, pan gafodd 266 o bobl eu lladd trwy ffrwydrad nwy yn y pwll. Mae hi'n un o'r trychinebau pyllau glo mwyaf erchyll yn hanes gwledydd Prydain.  Roedd mynediad y pwll ger pentref Y Pandy, Gresffordd, lle mae cofeb i'r digwyddiad yn sefyll heddiw.

Digwyddodd y drychineb yn ystod y sifft nos, pan oedd tua 500 o lowyr yn gweithio dan y ddaear, llawer ohonynt yn gweithio sifftiau dwbl. Lladdwyd 266 o fechgyn. Hyd heddiw, does neb yn gwybod beth achosodd y ffrwydrad nwy a laddodd cymaint ohonynt. Bu'n rhaid cau'r lofa lle digwyddodd y drychineb am gryn amser rhag ofn y digwyddai ffrwydriadau eraill ac o ganlyniad bu raid gadael 254 o gyrff yn y pwll.  Ailagorwyd y pwll chwech mis yn ddiweddarach, heblaw am ran "Denis" y pwll lle digwyddodd y damwain.

Gadawai'r glowyr a gollodd eu bywydau weddwon a phlant. Casglwyd dros £566,500 mewn cronfa arbennig a sefydlwyd gan Faer Wrecsam ar eu cyfer.

Y rhai a fu farw

Dolenni allanol
 Pwll Glo Gresffordd (CBSW) 
  Llyfr Coffadwriaeth Gresffordd Ar-Lein (CBSW) 

1934 yng Nghymru
Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Diwydiant glo Cymru
Hanes Wrecsam
Trychinebau 1934
Trychinebau diwydiannol
Trychinebau yng Nghymru
Freeview (UK)

Freeview yw'r enw a roddir ar deledu digidol y gellwch ei dderbyn drwy ddefnyddio erial. Mae angen bocs digidol er mwyn addasu'r signal neu fe ellir prynu set deledu Freeview sy'n gweithio heb focs. Mae hyd at tua 40 o sianeli ac 20 o orsafoedd radio ar Freeview, y mwyafrif yn Saesneg ond mae dwy sianel deledu (sef S4C Digidol a S4C2) ac un gorsaf radio (sef BBC Radio Cymru) yn Gymraeg.

Gellwch gael y pum sianel arferol (BBC One a.y.y.b.) trwy'r bocs Freeview hefyd.

Dolenni allanol 
 Freeview

Teledu digidol
Teledu yn yr Alban
Teledu yng Nghymru
Teledu yng Ngogledd Iwerddon
Teledu yn Lloegr
Teledu yn y Deyrnas Unedig
John Gwyn Griffiths

Roedd John Gwyn Griffiths (enw llawn: John Gwynedd Griffiths; 7 Rhagfyr 1911 - 15 Mehefin 2004) yn ysgolhaig, yn feirniad, yn olygydd ac yn genedlaetholwr Cymreig a aned yn y Porth, y Rhondda.

Bywgraffiad
Cyhoeddodd J. Gwyn Griffiths astudiaethau ar destunau Groeg a Lladin ac ar grefydd yr Aifft. Bu'n athro yn y Clasuron ac Eifftoleg yng ngholeg Prifysgol Cymru, Abertawe.

Roedd yn fab i'r Parchedig Robert Griffiths, gweinidog gyda'r Bedyddwyr yn eglwys Moreia, yn y Pentre, Rhondda. Cafodd ei addysg yn Ysgol Sir y Bechgyn, yn y Porth, graddio mewn Lladin a Groeg yng Ngholeg y Brifysgol, Caerdydd. Yna astudiodd Eiffteg a Hebraeg ym Mhrifysgol Lerpwl am dair blynedd, cyn bod yn fyfyriwr ymchwil yn Rhydychen. Bu'n athro Lladin yn ei hen ysgol yn y Porth ac yn y Bala cyn cael ei apwyntio yn 1946 yn ddarlithydd cynorthwyol yn Adran y Clasuron yng Ngholeg y Brifysgol, Abertawe.

Roedd yn llenor ac yn un o sylfaenwyr Cylch Cadwgan gan gyhoeddi cyfrolau o farddonaieth ac astudiaethau llenyddol. Roedd yn genedlaetholwr brwd a safodd etholiadau dros Blaid Cymru.

Roedd yn briod â'r llenor a'r arbenigwraig ar Eifftoleg, sef Kate Bosse Griffiths a chawsant ddau fab, yr awduron Robat Gruffudd (ganwyd 1943), sefydlydd Gwasg y Lolfa, a Heini Gruffudd (ganwyd 1946), awdurdod ar ddysgu'r Gymraeg i oedolion ac ymgyrchydd brwd.

Llyfryddiaeth
Conflict of Horus and Seth (1961)
Origins of Osiris (1966)
Plutarch's de Iside et Osiride (1970)
Metamorphoses, Apuleius (1975)
The Origins of Osiris and Isis Cult (1980)
The Divine Verdict (1991)
Barddoneg Aristoteles (1978, 2001) - cyfieithiad o Barddoneg gan Aristoteles
barddoniaeth:
Yr Efengyl Dywyll (1944)
Ffroenau'r Ddraig (1961)
Cerddi Cairo (1969)
Cerddi'r Holl Eneidiau (1981)
Anarchistiaeth (1944)
Y Patrwm Cydwladol (1949)
I Ganol y Frwydr (1970)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Llith goffa gan Heini Griffiths (darllenwyd 9 Gorffennaf 2006)
 Meic Stevens ar wefan BBC Cymru (darllenwyd 9 Gorffennaf 2006)

Academyddion Cymreig
Beirdd Cymraeg
Eifftolegwyr
Genedigaethau 1911
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 2004
Plaid Cymru
Pobl o Rondda Cynon Taf
Ysgolheigion Cymraeg
Cylch Cadwgan

Cylch llenyddol yn y Rhondda yw Cylch Cadwgan. Ymhlith sylfaenwyr y cylch oedd Pennar Davies, J. Gwyn Griffiths, Rhydwen Williams a Kate Bosse Griffiths.

Dolenni allanol
Gwefan Cylch Cadwgan 

Llenyddiaeth Gymraeg
Tanni Grey-Thompson

Athletwraig cadair olwyn yw Tanni Grey-Thompson (ganwyd 26 Gorffennaf 1969 yng Nghaerdydd).

Mae hi wedi ennill 11 medal aur mewn pump o Gemau Paralympaidd, chwech Marathon Llundain a thros 30 record byd. Ond efallai yn bwysicach na dim yw ei chyfraniad i normaleiddio agweddau pobl tuag at ddefnyddwyr cadair olwyn, ac mae wedi gwneud hyn yn bennaf drwy fod yn hi ei hun.

Un o'i harwyr mwyaf yw Gareth Edwards.

Mae ganddi radd mewn gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth cymdeithasol.

Bu hefyd yn gapten tîm Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad yn 2006.

Ysgrifennodd lyfr yng nghyfres Stori Sydyn yn 2007, sef Aim High sy'n disgrifio uchafbwyntiau ei gyrfa a'i hysbrydoliaeth. (ISBN 9781905170890)

Daeth yn aelod o'r Orsedd yn Eisteddfod Meirion yn 2009.

Canlyniadau 
1988
Gemau Paralympaidd, Seoul
 3ydd 400m

1992
Gemau Paralympaidd, Barcelona
 1af 100m (Record y Byd)
 1af 200m
 1af 400m (Record y Byd)
 1af 800m
 2il 4x100m

1996
Gemau Paralympaidd, Atlanta
 1af 800m (Record y Byd)
 2il 100m
 2il 200m
 2il 400m

2000
Gemau Paralympaidd, Sydney
 1af 100m
 1af 200m
 1af 400m
 1af 800m

2004
Gemau Paralympaidd, Athen
 1af 100m
 1af 400m

Athletwyr Cymreig
Pobl o Gaerdydd
Genedigaethau 1969
Enillwyr Gwobr Personoliaeth Chwaraeon Cymreig BBC Cymru
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Sant Cyres
1700au

17g - 18g - 19g
1650au 1660au 1670au 1680au 1690au - 1700au - 1710au 1720au 1730au 1740au 1750au
1700 1701 1702 1703 1704 1705 1706 1707 1708 1709

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
Pab Clement XI
Wiliam III & II, brenin Lloegr a'r Alban
Anne (Prydain Fawr)
Brenin Louis XIV (Ffrainc)
Pedr I (Rwsia)
Frederic I (yr Almaen)
Pedr I, tsar Rwsia

Tsar Rwsia o 1682 tan 1725 oedd Pedr I neu Pedr Fawr (Pyotr Alekseyvich) (30 Mai/9 Mehefin 1672, Moscfa – 28 Ionawr/8 Chwefror 1725, St Petersburg). Edrychir arno fel un o ymerodron pwysicaf hanes Rwsia. Roedd yn gyfrifol am newid llwyr yn agwedd Rwsia tuag at orllewin Ewrop. Cyflwynodd gyfres o ddiwygiadau a anelodd at ddod â Rwsia yn agosach at wledydd gorllewin Ewrop, yn enwedig yr Almaen a'r Iseldiroedd.

Ei wraig oedd Catrin I o Rwsia.

Plant 
 Aleksey Petrovich (1690-1718)
 Alexander Petrovich (1691-1692)
 Paul Petrovich (1693)
 Anna Petrovna (1708-1728)
 Elisabeth Petrovna (1709-1762)
 Natalia Petrovna (1713-1715)
 Margarita Petrovna (1714-1715)
 Peter Petrovich (1715-1719)
 Paul Petrovich (1717)
 Natalia Petrovna (1718-1725)

Genedigaethau 1672
Marwolaethau 1725
Pobl o Foscfa
Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Teyrnoedd y 18fed ganrif
Tsariaid Rwsia
Ayerbe

Mae Ayerbe yn dref yn Aragón, Sbaen. Lleolir y dref ar Afon Gállego, 28 km i'r gogledd-orllewin o Huesca tuag at Bamplona. Mae llawer o adeiladau o ddiddordeb hanesyddol yno.

Dolenni allanol
 Reino de los Mallos
 www.ayerbe.es
 Carnicraba 
  Himno a la Virgen de Casbas Fichero Audio (MID) 

Aragón
Trefi Sbaen
Antonio Vivaldi

Cyfansoddwr, feiolinydd meistrolgar a chlerigwr o'r Eidal oedd Antonio Vivaldi (4 Mawrth 1678 – 28 Gorffennaf 1741).

Fe'i gelwid yn yr Offeiriad Coch (il Prete Rosso) o achos ei liw gwallt.

Cyfansoddiadau dethol
Juditha triumphans (oratorio)
Gloria
Stabat Mater
Nisi Dominus
Beatus vir
Magnificat
Dixit Dominus
Le quattro stagioni

Cyfansoddwyr Eidalaidd
Genedigaethau 1678
Marwolaethau 1741
Pobl o Fenis
1690au

16g - 17g - 18g
1640au 1650au 1660au 1670au 1680au - 1690au - 1700au 1710au 1720au 1730au 1740au
1690 1691 1692 1693 1694 1695 1696 1697 1698 1699

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
Pab Innocentius XII
Y Brenin Gwilym III o Loegr ar y cyd â'r Frenhines Mari II (Lloegr a'r Alban)
Brenin Louis XIV (Ffrainc)
Pedr I (Rwsia)
Frederic I (yr Almaen)
1680au

16g - 17g - 18g
1630au 1640au 1650au 1660au 1670au - 1680au - 1690au 1700au 1710au 1720au 1730au
1680 1681 1682 1683 1684 1685 1686 1687 1688 1689

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
Pab Innocentius XI
Pab Alecsander VIII
Brenin Siarl II o Loegr a'r Alban
Brenin Iago II o Loegr a'r Alban
Y Brenin Gwilym III o Loegr ar y cyd â'r Frenhines Mari II (Lloegr a'r Alban)
Brenin Louis XIV (Ffrainc)
Fyodor III
Pedr I (Rwsia)
Eidaleg

Eidaleg (italiano) yw iaith Yr Eidal, San Marino, Swistir a'r Fatican. Yn ôl ystadegau yr Undeb Ewropeaidd, siaredir Eidaleg fel mamiaith gan 65 miliwn o bobl yn yr UE (13% o boblogaeth yr UE), yn Yr Eidal yn bennaf, ac fel ail iaith gan 14 miliwn o bobl (3%). Gan gynnwys siaradwyr Eidaleg mewn gwledydd nac ydynt yn rhan o'r UE (megis Y Swistir ac Albania) ac ar gyfandiroedd eraill, mae yna dros 85 miliwn o bobl yn siarad yr iaith.

Ymadroddion cyffredin 
 italiano : Eidaleg
 gallese : Cymraeg
 inglese : Saesneg
 'salve! : helô! / hwyl fawr! (Gallwch ddweud salve! wrth gyfarfod neu wrth ymadael.)
 ciao!: shwmâi! / hwyl! (yn debyg i salve! ond yn anffurfiol)
 saluti! : cyfarchion! (yn debyg i salve! ond yn fwy ffurfiol)
 come sta? : sut mae?
 buongiorno!: bore da!
 buonasera! : p'nawn da! / noswaith dda!
 arrivederci!: da boch chi! / Hwyl fawr!
 buona notte! : nos da!
 mi scusi! : esgusodwch fi! (er mwyn tynnu sylw)
 permesso! : esgusodwch fi! (er mwyn mynd heibio)
 prego? : esgusodwch fi? (os ydych chi ddim wedi deall)
 per favore / per piacere: os gwelwch chi'n dda
 grazie: diolch
 no grazie : dim diolch!
 molte grazie / tante grazie : diolch yn fawr
 prego! : da chi! (pan fydd rhywun yn dweud grazie!, atebwch gyda prego!.)
 mi dispiace: mae’n ddrwg gen i, mae'n flin gen i
 sì : ïe / do / oes ayyb.
 no : nage / naddo / nac oes ayyb.
 salute! / cin cin!: Iechyd da!

Llyfryddiaeth

Cyfeiriadau

Eidaleg
Ieithoedd Romáwns
Ieithoedd yr Eidal
Robin Williams (llenor)

Am bobl eraill o'r un enw gweler Robin Williams.
Roedd Robin Williams (y Parch R. O. G. Williams, 1923 – Rhagfyr 2003) yn bregethwr, yn gyflwynydd teledu ac yn awdur.

Cafodd ei eni ym Mhenycaerau, Llŷn, a'i fagu yn Llanystumdwy.  Fe'i haddysgwyd yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru Bangor, ac yng Ngholeg Diwinyddol yr Eglwys Bresbyteraidd yn Aberystwyth. Roedd yn aelod o Driawd y Coleg a oedd yn canu ar y rhaglen radio Noson lawen a gynhyrchwyd gan yr enwog Sam Jones.

Treuliodd gyfnodau yn weinidog yn Ninmael a Phenrhyndeudraeth. Ddechrau'r saithdegau gadawodd y weinidogaeth a symud i Ros-lan ger Cricieth, gan weithio ar ei liwt ei hun fel awdur a darlledwr. Bu ganddo golofn wythnosol yn Yr Herald Cymraeg.

Bu'n cyflwyno'r rhaglenni teledu crefyddol Dechrau Canu, Dechrau Canmol a Seiat Holi'r Naturiaethwyr ar S4C. Bu'n crwydro'r wlad gyda'i ddarlith enwog 'Y Tri Bob', sef Bob Owen, Croesor, Bob Lloyd (Llwyd o’r Bryn) a Bob Tai’r Felin.

Cyhoeddodd 14 cyfrol, gan gynnwys ysgrifau a llyfrau taith, a'i gyfrol enwocaf Y Tri Bob (Gwasg Gomer, 1970).

Brawd iddo oedd John Griffith Williams.

Llyfryddiaeth
 Basged y Saer (1969)
 Y Tri Bob (1970)
 Wrthi (1971)
 Esgyrn Eira (1972)
 Blynyddoedd Gleision (1973)
 Mêl Gwyllt (1976)
 Cracio Concrit (1979)
 Lliw Haul (1980)
 Llongau'r Nos (1983)

Cyfeiriadau

Cyflwynwyr teledu Cymreig
Genedigaethau 1923
Marwolaethau 2003
Llenorion teithio Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion teithio Cymreig yn yr iaith Gymraeg
Pobl o Arfon
1670au

16g - 17g - 18g
1620au 1630au 1640au 1650au 1660au - 1670au - 1680au 1690au 1700au 1710au 1720au
1670 1671 1672 1673 1674 1675 1676 1677 1678 1679

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
Pab Clement X
Brenin Siarl II o Loegr a'r Alban
Brenin Louis XIV (Ffrainc)
Brenin Sion III (Gwlad Pwyl)
Aleksey I (Rwsia)
1660au

16g - 17g - 18g
1610au 1620au 1630au 1640au 1650au - 1660au - 1670au 1680au 1690au 1700au 1710au
1660 1661 1662 1663 1664 1665 1666 1667 1668 1669

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
Pab Alexander VII
Pab Clement IX
Brenin Siarl II o Loegr a'r Alban
Brenin Louis XIV (Ffrainc)
Michael Korybut Wisniowiecki (Gwlad Pwyl)
Aleksey I (Rwsia)
Ffrangeg

Mae'r Ffrangeg (français, IPA [fʁɑ̃sɛ]) yn iaith Romáwns sy'n cael ei siarad yn frodorol yn Ffrainc, Walonia a Rhanbarth Brwsel-Prifddinas yng Wlad Belg, y Swistir, Monaco, broydd Québec ac Acadia yng Nghanada, yn ogystal â chymunedau eraill, fel y Caribî. Yn wir, siaredir Ffrangeg mewn 53 o wledydd yn y byd.

Ceir y rhan fwyaf o'r gwledydd lle siaredir Ffrangeg fel ail iaith yng Ngogledd a Gorllewin Affrica.

Mae llenyddiaeth Ffrangeg yn un o lenyddiaethau mwyaf y byd.

Ymadroddion cyffredin 
 français : Ffrangeg
 gallois : Cymraeg
 anglais : Saesneg
 salut ! : helô! / hwyl! (Gallwch ddweud salut! wrth gyfarfod neu wrth ymadael.)
 ça va ? : sut mae?
 bonjour ! : bore/p'nawn da!
 bonsoir ! / bonne soirée! : noswaith dda!
 au revoir ! : da boch chi! / Hwyl fawr!
 bonne nuit ! : nos da!
 excusez-moi ! : esgusodwch fi! (er mwyn tynnu sylw)
 pardon ! : esgusodwch fi! (er mwyn mynd heibio)
 s'il vous plaît : os gwelwch chi'n dda
 merci / non merci : dim diolch (Gofalwch chi! Gall merci feddwl "diolch" neu "dim diolch". Peidiwch â dweud merci ! nes bod y peth yn ddiogel yn eich dwylo! Os ydy e ddim yn eich dwylo eto dywedwch je veux bien ! yn hytrach na merci ! neu gewch chi 'mohono fe.)
 merci bien : diolch
 merci beaucoup : diolch yn fawr
 de rien : da chi (pan fydd rhywun yn dweud merci beaucoup, atebwch gyda de rien.)
 (je suis) desolé(e) : mae'n flin gen i
 oui : ie / do / oes etc.
 si : ie / do / oes etc. pan fyddych chi'n anghytuno â rhywun.
 non : nage / naddo / nag oes etc.
 Bon appétit! : Mwynhewch eich bwyd!
 À votre santé! / À la vôtre! : Iechyd da!

Dywediadau 
 bordel : lle didrefn (yn wreiddiol - tŷ wedi wneud o fyrddiau pren), Bordel! : Yfflon wen!
 Ce n'est pas grave. : Dydy e ddim yn ddifrifol.
 Je m'en fiche! : Dwi'n malio dim! (neu braidd yn gryfach -) Je m'en fous! : Dwi'n malio 'mor diawl!
 oh là là! : o diar!

Geiriau diddorol 
 baragouiner : baldorddi (Maen nhw'n dweud mae dynwared y Llydáwyr yn baldorddi am y bara a'r gwin wrth fwyta ydy gwraidd y gair hwn.)
 chauffard : gyrrwr anystyriol/diofal

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Geiriadur Sylfaenol, Cymraeg - Ffrangeg, Ffrangeg - Cymraeg. 
 Geiriadur iaith Ffrangeg - Cymraeg 

 
Ieithoedd Romáwns
Ieithoedd Algeria
Ieithoedd Canada
Ieithoedd Ffrainc
Ieithoedd Gwlad Belg
Ieithoedd Moroco
Ieithoedd y Swistir
Ieithoedd Tiwnisia
1650au

16g - 17g - 18g
1600au 1610au 1620au 1630au 1640au - 1650au - 1660au 1670au 1680au 1690au 1700au
1650 1651 1652 1653 1654 1655 1656 1657 1658 1659

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
Pab Innocentius X
Pab Alecsander VII
Oliver Cromwell (Lloegr)
Brenin Louis XIV (Ffrainc)
Brenin John II (Gwlad Pwyl)
Aleksey I (Rwsia)
Baner yr Eidal

Baner drilliw yw baner yr Eidal â thri stribedyn unionsyth mewn gwyrdd (ar y chwith), gwyn a choch. Cyfeirir ati yn Eidaleg fel Il Tricolore. Defnyddiwyd patrwm tebyg ond â stribedi gorweddol, gan y Repubblica Cispadana ('Gweiniaeth Cispadanaidd'), gweriniaeth a sefydlwyd yng ngogledd yr Eidal yn 1796 gyda nawdd byddin Ffrainc o dan Napoléon Bonaparte. Mabwysiadwyd y faner drilliw ganddi ar 7 Ionawr 1797. Roedd nifer o weriniaethau bychan yn yr Eidal yn defnyddio baneri trilliw ar y pryd ar batrwm baner drilliw Ffrainc. Dewisiwyd coch a gwyn, lliwiau baner Milano, a gwyrdd, lliw gwisg Lleng Lombardi. Pryd ffurfiwyd y Repubblica Cisalpina ('Gweriniaeth Cisalpaidd') yn 1798, dewisodd faner sgwâr â stribedi unionsyth, yn debyg iawn i faner yr Eidal heddiw, a gafodd ei ddefnyddio tan 1802. Daeth y faner drilliw yn symbol o'r ymdrechion i uno'r Eidal yn ystod canol y 19eg ganrif, ac roedd nifer o weriniaethau yr Eidal yn defnyddio amrywiaethau arni. Pryd cyhoeddwyd Teyrnas yr Eidal yn 1861, mabwysiadwyd baner Teyrnas Sardegna-Piemonte fel baner genedlaethol y deyrnas newydd: roedd hon yn cynnwys arfbais Brenhinllin Savoia ar gefndir y faner drilliw. Parhaodd y faner hon tan 1948, pryd mabwysiadwyd y faner ar ei ffurf bresennol gyda diddymiad y brenin a datganiad Gweriniaeth Eidalaidd.

Eidal, Yr
Yr Eidal
1640au

16g - 17g - 18g
1590au 1600au 1610au 1620au 1630au - 1640au - 1650au 1660au 1670au 1680au 1690au
1640 1641 1642 1643 1644 1645 1646 1647 1648 1649

Digwyddiadau a Gogwyddion
 1642-1649 - Rhyfel Cartref Lloegr

Arweinwyr y Byd
 Pab Urbanus VIII
 Pab Innocentius X
 Brenin Siarl I (Lloegr)
 Brenin Louis XIV (Ffrainc)
 Brenin Sion II (Gwlad Pwyl)
 Tsar Aleksey I (Rwsia)
 Brenin Felipe IV (Sbaen)
 Brenhines Cristin (Sweden)
Siarl VII, brenin Ffrainc

Y brenin Siarl VII (22 Chwefror 1403 – 22 Gorffennaf 1461) oedd brenin Ffrainc o 1422 hyd 1461. Llysenwau: "le Victorieux", "le Bien-Servi".

Cafodd ei eni ym Mharis. Mab i Siarl VI, brenin Ffrainc a'i frenhines Isabeau o Bafaria oedd Siarl.

Teulu

Gwraig 
Priododd Mari o Anjou ar 18 Rhagfyr 1422.

Plant 
 Louis XI (1423–83), brenin Ffrainc 1461–1483
 Jean (1426)
 Radegonde de France (1428–44)
 Catrin (1428–1446), gwraig Charles le Téméraire yn 1440
 Jacques de France (1432-1437)
 Yolande de France (1434–78), priododd Amadeus IX, Dug o Savoie yn 1452
 Jeanne (1435–82), Priododd Jean II, Dug o Bourbon yn 1452
 Marged (1437–38)
 Mari (7 Medi 1438 – 14 Chwefror 1439)
 Jeanne (7 Medi 1438 – 26 Rhagfyr 1446)
 Magdalena (1443–95), priododd Gaston de Foix, Tywysog Viane, yn 1462
 Charles de Valois, Duc de Berry (1446–72)

Brenhinoedd Ffrainc
Ffrancod y 15fed ganrif
Genedigaethau 1403
Marwolaethau 1461
Pobl o Baris
Josef Haydn

Cyfansoddwr o Awstria oedd Franz Josef Haydn (31 Mawrth 1732 – 31 Mai 1809). Roedd yn un o brif gyfansoddwyr y cyfnod clasurol. Treuliodd y rhan helaethaf o'i yrfa fel cerddor llys i'r teulu cyfoethog Eszterhazy gerllaw dinas Eisenstadt.

Cafodd ei eni yn Rohrau, yn Awstria ger ffin Hwngari. Roedd yn frawd i Michael Haydn, a oedd hefyd yn gyfansoddwr, ac i Johann Evangelist Haydn, a oedd yn denor.

Roedd ei dad Matthias Haydn yn gerddor gwerin brwd a dysgodd ei hun i ganu'r delyn. Roedd ei rieni wedi deall fod yna dalent yn eu mab, ac felly fe gytuno nhw ei fod yn mynd i fyw gyda perthynas iddyn nhw, Mattias Franck, ysgolfeistr a chorfeistr yn Hainburg rhyw ddeg milltir i ffwrdd, ac yntau ond yn chwech oed.

Cerdd
 Symffoni rhif 22 ("Yr Athronydd")
 Symffoni rhif 45 ("Ffarwel")
 Symffoni rhif 92 ("Rhydychen")
 Symffoni rhif 104 ("Llundain")
 Symffoni rhif 105 ("Sinfonia Concertante")
 Y Creadigaeth (oratorio)
 Offeren rhif 9 ("Nelson")

Cyfansoddwyr Awstriaidd
Genedigaethau 1732
Marwolaethau 1809
Cwm Elan

Cwm ger Rhaeadr Gwy ym Mhowys yw Cwm Elan, sef dyffryn afon Elan.

Ardal Cwm Elan 
Mae'n ardal brydferth a diarffordd wrth odre bryniau Elenydd ac ychydig i'r gogledd o Raeadr Gwy. Mae'n gorchuddio 70 milltir sgâr (180 km2)  - yn ddŵr ac yn dir amaethyddol, Llyn Elan a phentref Elan. Mae dros 80% o'r dyffryn wedi'i nodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

Agorwyd y cyntaf o gronfeydd Elan ar yr 21 Gorffennaf 1904 er mwyn cyflenwi dŵr i ddinas Birmingham yn Lloegr.  Cafodd dros gant o'r gweithwyr a oedd yn codi'r argae eu lladd yn ystod y gwaith.  Dioddefodd y bobl leol hefyd. Bu rhaid i tua chant o'r trigolion symud o'u cartrefi. Diflannodd yr ysgol, yr eglwys a'r capel, ynghyd â nifer o ffermydd a bythynnod.

Cronfeydd Cwm Elan 
Cronfa Caban Coch
Cronfa Craig Goch
Cronfa Garreg-ddu
Cronfa Penygarreg

Tua'r adeg hon y crewyd cronfa Claerwen, i'r gorllewin o Gwm Elan. Mae'r dwr yn llifo oddi yma i Loegr drwy draphont a phibell ddŵr Elan - Birmingham.

Mae'r SAS (byddin cudd Lloegr) yn ymarfer yn yr ardal.

Elan
Kate Bosse-Griffiths

Roedd Kate Bosse-Griffiths (16 Gorffennaf 1910 - 4 Ebrill 1998) yn arbenigwraig ar Eifftoleg, ac yn llenor Cymraeg. Ganed Kate yn Käthe.

Bywgraffiad
Ganed Kate Bosse-Griffiths yn Wittenberg, yr Almaen, lle'r oedd ei thad yn llawfeddyg. Aeth i brifysgolion Berlin, Bonn a Munich. Astudiodd y Clasuron ac Eifftoleg. Cafodd ei PhD ym 1935. 
Roedd hi'n Athro prifysgol yn Adran Eifftoleg Coleg Prifysgol Llundain am gyfnod byr cyn ymuno ag Adran Hynafiaethau Amgueddfa'r Ashmolean yn Rhydychen ym 1938. Roedd ei gẅr, J. Gwyn Griffiths yn Athro prifysgol yn Rhydychen. Priodasant ei gilydd ym 1939.
 
Symudodd Bosse-Griffiths a'i gŵr i Abertawe a dechrau gweithio yng Ngholeg Prifysgol Abertawe. Daeth yn aelod o Sefydliad Brenhinol De Cymru, lle daeth hi'n geidwad mygedol Archaeoleg.

Ysgrifennodd lyfrau ac erthyglau amrywiol yn Gymraeg, Saesneg ac Almaeneg.

Roedd yn fam i Robat Gruffudd, sylfaenydd gwasg gyhoeddi Y Lolfa a'r academydd a hyrwyddwr y Gymraeg, Heini Gruffudd. Roedd yn fam-gu i Efa Gruffudd Jones, cyn Brif Weithredwraig Urdd Gobaith Cymru.

Gweithiau

Eifftoleg 
 Die menschliche Figur in der Rundplastik der ägyptischen Spätzeit von der XXII. bis zur XXX. Dynastie. Glückstadt, Hamburg, New York 1936 (= Ägyptologische Forschungen ; 1)
 Tywysennau o'r Aifft. Llandybie 1970
 Amarna studies : and other selected papers. Hrsg. von John Gwyn Griffiths. Fribourg 2001 (= Orbis biblicus et orientalis ; 182)

Gweithiau llenyddol   
 Anesmwyth hoen. Llandybie 1941
 Fy chwaer Efa : a storïau eraill . Dinbych 1944
 Mae'r galon wrth y llyw : nofel. Aberystwyth 1957
 Cariadau. Talybont, Dyfed 1995
 Teithiau'r meddwl : ysgrifau llenyddol. Casglwyd a golygwyd gan J. Gwyn Griffiths. Talybont, Ceredigion 2004

Eraill 
 Mudiadau Heddwch yn Yr Almaen (Friedensbewegungen in Deutschland). 1943
 Trem ar Rwsia a Berlin. Llandysul 1962
 Byd y dyn hysbys : swyngyfaredd yng Nghymru. Talybont, Dyfed 1977

Academyddion Cymreig
Almaenwyr Iddewig
Archaeolegwyr Almaenig
Archaeolegwyr Cymreig
Anthropolegwyr Almaenig
Anthropolegwyr Cymreig
Cymry o dras Almaenig
Eifftolegwyr
Genedigaethau 1910
Llenorion Almaenig yn yr iaith Almaeneg
Llenorion Almaenig yn yr iaith Gymraeg
Llenorion Almaenig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1998
Merched yr 20fed ganrif
Nofelwyr Cymraeg
Pobl o Sachsen-Anhalt
Cytundeb Aberconwy

Cytundeb a arwyddwyd rhwng Llywelyn Ein Llyw Olaf ac Edward I, Brenin Lloegr yn 1277 oedd Cytundeb Aberconwy. Rhoddodd  Llywelyn ei sêl ar y ddogfen ar 9 Tachwedd, 1277. Trefnwyd y cytundeb yn Abaty Aberconwy gyda Tudur ab Ednyfed a Goronwy ap Heilin yn cynrychioli Tywysog Gwynedd yn y trafodaethau â chynrychiolwyr Edward I.

Cadwodd Llywelyn y teitl Tywysog Cymru, a chafodd ganiatâd i briodi Elinor de Montfort. Ond unig etifeddiaeth Llywelyn oedd Gwynedd Uwch Conwy - bu rhaid iddo ildio'r Berfeddwlad "yn dragwyddol" i Goron Lloegr - a doedd dim ond pump o fân-arglwyddi Cymru i dalu gwrogaeth iddo gan fod y gweddill i dalu gwrogaeth i Edward. Roedd Dafydd ei frawd i gael llywodraethu cantrefi Rhufoniog a Dyffryn Clwyd ac roedd Gruffudd ap Gwenwynwyn i gael Powys.

Er bod y cytundeb yn golygu gostyngiad sylweddol yn safle Llywelyn, a hynny ar ôl llawer o frwydro caled, yr oedd ymhell o fod yr hyn a ddymunai Edward, sef gostyngiad llwyr Gwynedd annibynnol a'i throi'n rhan o deyrnas Lloegr.

Gweler hefyd
Cytundeb Trefaldwyn, 29 Medi 1267
Cytundeb Penmachno, 19 Rhagfyr 1294
Cytundeb Middle, 1234

Cyfeiradau

1277
13eg ganrif yng Nghymru
Conwy (tref)
Aberconwy
Aberconwy
Aberconwy
Hanes Conwy
Oes y Tywysogion
1630au

16g - 17g - 18g
1580au 1590au 1600au 1610au 1620au - 1630au - 1640au 1650au 1660au 1670au 1680au
1630 1631 1632 1633 1634 1635 1636 1637 1638 1639

Digwyddiadau a Thueddiadau

Arweinwyr y Byd
Pab Wrban VIII
Siarl I (Lloegr a'r Alban)
Louis XIII, brenin Ffrainc (Ffrainc)
Ladislaus IV, brenin Gwlad Pwyl
Tsar Mikhail I (Rwsia)
Felipe IV, brenin Sbaen
Gustafus Adolfus, brenin Sweden
Cristin, brenhines Sweden
Cristian IV, brenin Denmarc a Norwy

1630au
Emrys Evans

Bancwr a Chymro oedd y Dr Emrys Evans (4 Ebrill 1924 – 18 Gorffennaf 2004). Enw llawn, William Emrys Evans.

Yn fab i ffermwr fferm fach yn Sir Drefaldwyn daeth yn bennaeth Banc y Midland yng Nghymru. Bu'n ddylanwad i Gymreigio'r banc hwnnw. Roedd yn gymwynaswr i nifer o elusennau gan gynnwys Barnados, Tenovus ac Arch Noa sef yr elusen dros sefydlu ysbyty plant yng Nghymru. Bu'n gadeirydd bwrdd rheoli Sioe Amaethyddol Cymru ac yn llywydd yr Eisteddfod Genedlaethol am dair blynedd. Bu hefyd yn drysorydd Undeb yr Annibynwyr.

Bu'n aelod o Gyngor yr Iaith Gymraeg a sefydlwyd yn 1973.

Bywyd personol
Priododd Mair Thomas yn 1946 a chawsant un ferch. Roedd y ddau yn byw yn Llundain tra oedd yn gweithio ym mhrif swyddfa'r banc cyn symud i Ddinas Powys, Bro Morgannwg yn 1972. Bu farw yn ei gartref ar 18 Gorffennaf 2004. Bu'r angladd yng nghapel Ebeneser, Stryd Siarlys, Caerdydd, 26 Gorffennaf a'i dilyn gan amlosgi yn Amlosgfa'r Ddraenen (Thornhill), Caerdydd.

Dolenni
 Bywgraffiad yn y Guardian

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1924
Marwolaethau 2004
ISO 639

Set o safonau rhyngwladol sy'n rhestru codau ar gyfer enwau ieithoedd yw ISO 639.

C

E

F

M

S

Gweler hefyd
 Rhestr ieithoedd
 ISO 639-6

Ieithoedd
Rhestrau
ISO 639
W. H. Davies

Llenor Cymreig a ysgrifenai yn yr iaith Saesneg, a chrwydryn oedd W. H. Davies (William Henry Davies) (3 Gorffennaf 1871 – 26 Medi 1940). Mae'n fwyaf nodedig am ei gyfrol The Autobiography of a Super-Tramp (1908), un o tua 50 o lyfrau a sgwennodd. Dathlodd ef ei ben-blwydd ar 20 Ebrill, ond 3 Gorffennaf sydd ar ei dystysgrif geni.

Roedd yn ffrind i'r beirdd Edward Thomas, Rupert Brooke a Siegfried Sassoon.

Magwraeth
Roedd yn fab i Francis Boase Davies, mowldiwr haearn, Casnewydd-ar-Wysg, a'i wraig Mary Ann. Cafodd ei eni yn 6 Heol Portland ym Mhillgwenlli, Casnewydd. Fe'i addysgwyd yn yr ysgol elfennol, lle magodd ddiddordeb mewn barddoniaeth.

Priododd Helen Matilda Payne yn 1923, a hithau'n 23 oed, yn y swyddfa gofrestru yn East Grinstead, Sussex. Nododd un o'r tystion fod Davies mewn panic llwyr. Disgrifiwyd ef ar y tystysgrif priodas fel 'awdur'. Nyrs oedd Helena gyfarfu Davies yn yr ysbyty; beichiogodd, ond collodd y plentyn ychydig cyn i'r ddau briodi.

Teithio
Wedi gorffen ei brentisiaeth fel cerfiwr a goreurwr, teithiodd yn helaeth drwy U.D.A. a Chanada. Ym Mawrth 1899, collodd ei goes wedi i'w droed dde gael ei mathru gan olwyn trên tra'n ceisio neidio ar drên yn Renfrew, Ontario.

Ysgrifennu
Dychwelodd o America i Gymru a lle treuliodd ei amser yn barddoni. Ar ôl llawer o anawsterau a siomedigaethau, cyhoeddodd ei lyfr cyntaf, The Soul's Destroyer and Other Poems (Mawrth 1905). Erbyn 1911 roedd yn fardd a llenor cydnabyddedig, yn awdur wyth o lyfrau, ac yn cael blwydd-dâl o restr sifil y Llywodraeth am ei drafferth. Yn 1929, fel gwobr am ei wasanaeth i lenyddiaeth, rhoddwyd iddo radd Doethur er anrhydedd iddo, gan Brifysgol Cymru. Bu farw yn Nailsworth, Swydd Gaerloyw, 26 Medi 1940. Caiff ei waith ei ddosbarthu i'r categori 'Gweithiau  Siorsiaidd', ond mae arddull a thema'r cerddi yn dra gahanol.

Llyfryddiaeth

Barddoniaeth
The Soul's Destroyer (1905)
New Poems (1907
Nature Poems (1908)
Farewell to Poesy (1910)
Songs of Joy (1911)
Foliage (1913)
Raptures (1918)
Secrets (1924)
The Collected Poems of W. H. Davies (1928)
The Loneliest Mountain (1939)

Hunangofiant
The Autobiography of a Super-Tramp (1908)

Taithlyfr
Poet's Pilgrimage (1918)

Cofiant
Young Emma (1980)

Cyfeiriadau

 
Genedigaethau 1871
Marwolaethau 1940
Pobl o Gasnewydd
Penrhyn Llŷn

Gweler hefyd Llŷn (gwahaniaethu) a Penrhyn (gwahaniaethu).

Gorynys yng ngogledd-orllewin Cymru yw Penrhyn Llŷn. Mae'n rhan o Wynedd. Mae'n ymestyn fel braich allan i'r môr tua gogledd Bae Ceredigion. Yr Eifl yw'r copa uchaf a'r prif drefi yw Aberdaron, Abersoch, Cricieth, Nefyn a Phwllheli. Creadigaeth bur diweddar yw'r term ei hun.

Mae'r penrhyn yn cael ei adnabod fel Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol. Ceir nifer o draethau braf, yn arbennig ar yr arfordir deheuol, baeau creigiog ar hyd arfordir y gogledd, a bryniau gosgeiddig fel Yr Eifl a Carn Fadryn.

Er gwaethaf mewnlifiad o siaradwyr Saesneg i leoedd fel Abersoch, erys Llŷn yn un o gadarnleoedd pwysicaf yr iaith Gymraeg.

Geirdarddiad 
Daw'r enw Llŷn o Laigin, brenhinllin Leinster/Laighin a sefydlodd gwladfa Wyddelig yng Ngogledd Cymru yn ystod Oes Gristnogol Gynnar Iwerddon (tua 400–800).

Copaon

Cymunedau (a chyn-gymunedau)

Gweler hefyd 
Llŷn - y cantref hanesyddol; Pen Llŷn
Eifionydd - cwmwd ac ardal hanesyddol; rhan dde-ddwyreiniol y penrhyn
Llwybr Arfordir Llŷn
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o gopaon Cymru

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth 
 Ó Corráin, D. "Prehistoric and Early Christian Ireland" yn The Oxford History of Ireland, golygwyd gan R. F. Foster (Rhydychen, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1989).
 Ioan Mai Evans, Gwlad Llŷn (Llandybie, 1968)

Ardaloedd o Harddwch Naturiol Eithriadol yng Nghymru
Arfordir Gwynedd
Daearyddiaeth Gwynedd
Llŷn
Gorynysoedd Cymru
1620au

16g - 17g - 18g
1570au 1580au 1590au 1600au 1610au - 1620au - 1630au 1640au 1650au 1660au 1670au
1620 1621 1622 1623 1624 1625 1626 1627 1628 1629

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
Pab Grigor XV
Pab Wrban VIII
Brenin Siarl I (Lloegr)
Brenin Louis XIII (Ffrainc)
Brenin Ladislaus IV (Gwlad Pwyl)
Tsar Mikhail I (Rwsia)
Brenin Felipe IV (Sbaen)
Brenin Gustafus Adolfus (Sweden)
Brenin Cristian IV, brenin Ddenmarc a Norwy
Christopher Reeve

Actor Americanaidd oedd Christopher Reeve (25 Medi 1952 - 10 Hydref 2004). Fe'i cofir yn bennaf am actio rhan Superman mewn sawl ffilm.

Ffilmiau
Superman (1978)
Superman II (1980)
Superman III (1983)
Superman IV (1987)
The Remains of the Day (1993)
Rear Window (1998)

Actorion Americanaidd
Genedigaethau 1952
Marwolaethau 2004
Pobl fu farw yn Efrog Newydd
1610au

16g - 17g - 18g
1560au 1570au 1580au 1590au 1600au - 1610au - 1620au 1630au 1640au 1650au 1660au
1610 1611 1612 1613 1614 1615 1616 1617 1618 1619

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
Pab Pawl V
Iago I, brenin Lloegr a'r Alban (Lloegr)
Harri IV, brenin Ffrainc (Ffrainc)
Louis XIII, brenin Ffrainc (Ffrainc)
Ladislaus IV, brenin Gwlad Pwyl (Gwlad Pwyl a Rwsia)
Felipe III, brenin Sbaen (Sbaen)
Gustafus Adolfus, brenin Sweden (Sweden)
Cristian IV, brenin Denmarc a Norwy
Louis XIII, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 1610 hyd ei farwolaeth oedd Louis XIII (27 Medi 1601 – 14 Mai 1643).

Cafodd ei eni yng nghastell Fontainebleau ger Paris. Ei dad oedd Harri IV, brenin Ffrainc. Ei fam oedd Marie de Medicis.

Teulu

Gwraig
 Ann o Awstria

Plant 
 Louis o Frainc (XIV, brenin Ffrainc) (1638–1715)
 Philippe o Frainc, Dug Orléans (1640–1701)

Brenhinoedd Ffrainc
Ffrancod yr 17eg ganrif
Genedigaethau 1601
Marwolaethau 1643
Pobl o Seine-et-Marne
Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Daniel Rowland

Roedd Daniel Rowland, Llangeitho (1713 – 16 Hydref 1790) yn un o arweinwyr y diwygiad Methodistaidd yng Nghymru yn y ddeunawfed ganrif, ynghyd â William Williams a Howel Harris. Cafodd droedigaeth wrth wrando ar Griffith Jones tua 1735.

Hanes
Treuliodd y rhan fwya o'i fywyd yn giwrad ym mhlwyfi Nantcwnlle a Llangeitho, Ceredigion. Cydnabyddwyd ef fel pregethwr ac fe drodd e Langeitho yn ganolfan i Fethodistiaeth Galfinaidd yng Nghymru.

Cafodd ei luchio o'r Eglwys Anglicanaidd am i'w bregethu achosi'r fath ferw - y diwygiad Methodistaidd yn arbennig. Wedi hynny, sefydlodd achos Methodistaidd yn Llangeitho.

Roedd ei bregethau cynnar yn adnabyddus fel rhai dychrynllyd, am eu bod yn sôn cymaint am Farn Duw ynddynt. Ond wrth aeddfedu, rhoddai fwy o bwyslais ar y waredigaeth ar y Groes.  Ystyrid ei ddiwinyddiaeth a'i gymeriad yn fwy cyson a sefydlog na'i gyfaill Howel Harris yn ystod y diwygiad.

"Dros y Mynydd Bach" y byddai pererinion Anghydffurfiol o mor bell i'r gogledd ag Arfon a Llŷn yn dod i wrando pregethu Daniel Rowland yn Llangeitho. Roedd ffynnon ar lethrau'r Mynydd tua dwy filltir o Langeitho lle byddent yn ymgynnull i gael lluniaeth, diod a gorffwys ar ôl teithio trwy'r nos dros y Mynydd. Byddent yn dod o Sir Gaernarfon bob ail fis gan hurio cychod pysgota o Aberdaron, Abersoch, Pwllheli neu Borthmadog, i Aberystwyth, gan gychwyn i'w taith ddydd Gwener. Ar y Sadwrn cerddent o Aber i Langeitho dros y Mynydd Bach a dychwelyd yr un ffordd nos Sul.

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth ddethol
D. J. Odwyn Jones, Cofiant Daniel Rowland (1938)

Cymry'r 18fed ganrif
Genedigaethau 1713
Llangeitho
Marwolaethau 1790
Pregethwyr Cymreig
Pobl o Geredigion
Ymneilltuaeth yng Nghymru
Catrin Finch

Telynores yn wreiddiol o Lanon, Ceredigion yw Catrin Finch (ganwyd 24 Ebrill 1980).

Cafodd ei gwersi telyn cyntaf gan Elinor Bennett pan nad oedd ond wyth oed. Bu yn Ysgol Purcell yn Llundain pan oedd yn 16 oed, gan astudio dan law Skaila Kanga, ac aeth ymlaen wedyn i'r Academi Gerdd Frenhinol yn Llundain.

Enillodd Gystadleuaeth Telyn Ryngwladol Lily Laskine yn 1999 un o brif wobrau'r byd i'r delyn, ac enillodd Gyfweliadau Rhyngwladol Artistiaid Cyngerdd Ifanc yn Efrog Newydd. Mae wedi teithio yn eang yn yr Unol Daleithiau.

Mae wedi gweithio gyda Karl Jenkins, Bryn Terfel, James Galway, Julian Lloyd-Webber a Katherine Jenkins.

Fe'i penodwyd yn delynores frenhinol i Dywysog Cymru yn y flwyddyn 2000.

Bywyd personol
Yn 2003, priododd â Hywel Wigley, mab Dafydd Wigley ac Elinor Bennett. Mae ganddynt ddau o blant.

Gwahanodd oddi wrth ei gŵr yn 2017 ac yn fuan wedyn cafodd ddiagnosis o ganser y fron a chafodd driniaeth yn ystod hanner cyntaf 2018. Mae'n cario y genyn BRCA1 sy'n cynyddu'r risg o gael canser y fron ond penderfynodd beidio cael mastecomi rhai blynyddoedd ynghynt oherwydd prysurdeb ei gyrfa. Wedi'r driniaeth cemotherapi cafodd fastecomi dwbl a llaw-driniaeth i ail-adlunio'r fron.

Priododd ei chymar Natalie yn Ninbych-y-pysgod ar 14 Rhagfyr 2019.

Disgyddiaeth

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 

Genedigaethau 1980
Cyfansoddwyr clasurol Cymreig
Telynorion Cymreig
Pobl o Geredigion
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Ynys Seiriol

Ynys gyferbyn â Phenmon oddi ar arfordir de-ddwyreiniol Ynys Môn yw Ynys Seiriol (hen enw: Ynys Lannog). Fe'i lleolir yng Llangoed. Dyma'r nawfed ynys fwyaf ar arfordir Cymru. Mae goleudy amlwg yn sefyll ar ddarn o graig yn y môr rhwng Ynys Seiriol a'r Trwyn Du, ac mae hwnnw yng ngofal Trinity House. Perchennog yr ynys, bellach, yw Ystad Bryn y Barwn.

Hanes
Enwir yr ynys ar ôl Sant Seiriol, a oedd yn byw yn y 6g, ac ar un adeg, yn ôl yr hanes, roedd clas (mynachlog) yno a sefydlwyd gan Seiriol ei hun. Mae olion capel bach gyda thŵr sgwâr ag iddo ben trionglog, sy'n dyddio o'r 12g, yn sefyll yng nghanol yr ynys; mae'n gysylltiedig â Priordy Penmon. Darganfuwyd yn ogystal olion tŷ gweddi (oratorium) sydd yn dyddio o'r 8g, efallai, ac yn debyg i rai o'r tai gweddi Celtaidd cynnar sydd yn Iwerddon, fel "Tŷ Sant Columba" yn Kells. Tybir hefyd bod olion rhai o'r celloedd meudwy gwreiddiol i'w gweld yno. Erbyn hyn nid oes neb yn byw ar yr ynys.

Yr enw a roddodd y Llychlynwyr ar yr ynys yw Priestholm, sef "Ynys yr Offeiriaid". Hen enw arall ar yr ynys yn ôl traddodiad yw Ynys Lannog, (hefyd "Ynys Lannawg" neu "Ynys Glannawg"), sy'n cyfeirio at yr arwr chwedlonol Helig ap Glannog a'r chwedl am ei lys a aeth dan ddŵr; mae'n bosbil fod yr enw hwn ar yr ynys yn gynharach na'r enwau eraill i gyd. Mae Gerallt Gymro yn cyfeirio at yr ynys yn ei lyfr Hanes y Daith Trwy Gymru (1188).
'Y mae hefyd wrth ystlys Môn, a bron yn un â hi, ynys fechan nad oes yn ei phreswylio ond meudwyaid yn byw ar lafur eu dwylo, ac yn gwasanaethu Duw. Testun rhyfeddod ynglŷn â hwy yw, pan gaffer hwynt weithiau, fel y digwydd ar dro, yn anghytûn â'i gilydd o achos nwydau dynol, ar unwaith, y mae llygod pitw bach, y mae'r ynys yn orlawn ohonynt, yn bwyta ac yn halogi eu holl fwydydd a'u diodydd. Ond pan beidio'r anghytundeb, yn ddiymdroi peidia'r molest yntau. // Ynys Lannog, hynny yw, yr Ynys Eglwysig, y gelwir yn Gymraeg yr ynys uchod: oherwydd y llu saint y mae eu cyrff yn gorwedd yno. Ac nid â benywod i mewn i'r ynys hon'.

Rhoddodd y tywysog Llywelyn Fawr roddion i "Brior a chanoniaid Ynys Glannawg" mewn dau siarter dyddiedig 1221 a 1237.

Bywyd Gwyllt
Mae llawer o adar ar yr ynys gan gynnwys y pâl. Ar un adeg roedd nifer fawr o balod yma, a rhoddwyd yr enw Saesneg "Puffin Island" ar yr ynys gan ymwelwyr ar ddiwedd y 19g. Lleihaodd y nifer o balod yn fawr oherwydd llygod mawr a gyrhaeddodd yr ynys fel canlyniad i longddrylliad. Yn ddiweddar bu cynllun dan arolygaeth Comisiwn Cefn Gwlad Cymru i ddifa'r llygod mawr ac mae nifer y palod wedi cynyddu. Mae nifer sylweddol o adar eraill megis y Fulfran, y Fulfran werdd, y Llurs a'r Gwylog hefyd yn nythu ar yr ynys.

Darllen pellach
Thomas Jones (cyf.), Gerallt Gymro (Caerdydd, 1938)
H. Harold Hughes a Herbert L. North, The Old Churches of Snowdonia (Bangor, 1924; argraffiad newydd gan Gymdeithas Parc Cenedlaethol Eryri, 1984)

Afon Menai
Clasau
Hanes Ynys Môn
Llangoed
Oes y Seintiau yng Nghymru
Seiriol
Castell Cydweli

Saif Castell Cydweli yn nhref Cydweli, wrth aber Afon Gwendraeth Fach yn Sir Gaerfyrddin. Codwyd y castell gan yr arglwydd Normanaidd, William de Londres, tua'r flwyddyn 1100, i reoli Cwmwd Cydweli yn y Cantref Bychan.

Yn ymyl y castell yn 1136 ymladdwyd Brwydr Maes Gwenllian rhwng Gwenllian, gwraig Gruffudd ap Rhys o Caeo, a Maurice de Londres. Lladdwyd y dywysoges yn y frwydr.

Cipiodd yr Arglwydd Rhys y castell ar ddechrau'r 1190au.

Yn 1231 fe'i cipiwyd gan Llywelyn Fawr yn ystod ei ymgyrch mawr yn y de.

Ar 23 Mai 1991 dadorchuddiwyd gofeb er cof am Gwenllian yn y castell. Codwyd yr arian at hyn gan Ferched y Wawr ledled Cymru. Arweiniwyd y seremoni gan Gwynfor Evans.

Brwydr Cydweli (1258) 

Roedd buddugoliaeth Byddin y Cymry dros y Saeson ym Mrwydr Cydweli yn un eithriadol o bwysig.

Roedd yn un o gyfres o ymgyrchoedd a arweiniwyd gan y Tywysog Llywelyn yn erbyn y Saeson (neu'r 'Anglo-Normaniaid') ac yn dilyn yn agos at fuddugoliaeth y Cymry ym Brwydr Coed Llathen a chipio nifer o gestyll yn ôl i feddiant Llywelyn, gan gynnwys Talacharn, Llansteffan ac Arbeth. Ym Mrwydr Cydweli, arweiniwyd y Saeson gan Patrick de Chaworth. Cyfeiria'r Annales Cambriae at y frwydr hon.

Oriel

Cyfeiriadau

Adeiladau ac adeiladwaith y 12fed ganrif
Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Gaerfyrddin
Cydweli
Cydweli
Cydweli
Cydweli
James Ramsay MacDonald

Gwleidydd o'r Alban oedd James Ramsay MacDonald (12 Hydref 1866 - 9 Tachwedd 1937).

Roedd yn Brif Weinidog y Deyrnas Unedig rhwng Ionawr 1924 a Tachwedd 1924, a rhwng Mehefin 1929 a Mehefin 1935. Ef oedd y Prif weinidog cyntaf a oedd yn aelod o'r Blaid Lafur.

Dolenni allanol 
James Ramsay MacDonald ar Wefan 10 Stryd Downing

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1866
Gwleidyddion Albanaidd y 19eg ganrif
Gwleidyddion Albanaidd yr 20fed ganrif
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Marwolaethau 1937
Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig
Arweinwyr y Blaid Lafur (DU)
Leonard Bernstein

{{Person
| fetchwikidata=ALL
| onlysourced=no 
| suppressfields= cenedl dinasyddiaeth
| dateformat = dmy
| image = Leonard Bernstein 1971.jpg
| caption = Leonard Bernstein (1971)
}}
Cyfansoddwr, pianydd ac arweinydd cerddorfa o'r Unol Daleithiau oedd Leonard Bernstein''' (25 Awst 1918 - 14 Hydref 1990).

Cafodd ei eni yn Lawrence, Massachusetts.
Mae'n enwog fel arweinydd cerddorfa Philharmonig Efrog Newydd, ac am gyfansoddi'r sioe gerdd West Side Story.

 Gwaith 
 Fancy Free (ballet)
 Candide West Side Story Symffoni rhif 1, 1944
 Symffoni rhif 2, 1949
 Symffoni rhif 3, 1963
 Chichester Psalms, 1965
 Dybbuk, 1975
 Songfest, 1977
 Divertimento'', 1980

Arweinyddion Americanaidd
Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Cyfansoddwyr Americanaidd
Genedigaethau 1918
Marwolaethau 1990
Pobl o Massachusetts
Pobl fu farw yn Ninas Efrog Newydd
Pobl fu farw o niwmonia
30 Chwefror

Yng Nghalendr Gregori mae mis Chwefror yn cynnwys 28 neu 29 o ddyddiau. Er hynny, tair gwaith yn hanes y byd mewn rhai gwledydd, mae ne 30 Chwefror wedi bod.

Sweden 
Bwriadai teyrnas Sweden (yn cynnwys Y Ffindir bryd hynny) newid o Galendr Iŵl i Galendr Gregori trwy hepgor y dyddiau naid am 40 o flynyddoedd, yn dechrau yn y flwyddyn 1700. Felly doedd 1700 ddim yn flwyddyn naid yn nheyrnas Sweden, er ei bod yn flwyddyn naid yng ngweddill Ewrop. Yn anffodus, anghofiwyd am y cynllun yn 1704 a 1708 gan eu trin fel blynyddoedd naid. Oherwydd hyn roedd Calendr Sweden diwrnod o flaen Calendr Iŵl ond 10 diwrnod ar ôl Calendr Gregori. Dychwelwyd at Galendr Iŵl yn 1712 trwy gael dau ddiwrnod naid ym mis Chwefror, sef 29 a 30 Chwefror. Cyfatebai 30 Chwefror i 29 Chwefror yng Nghalendr Iŵl ac 11 Mawrth yng Nghalendr Gregori. Llwyddwyd i newid i Galendr Gregori yn 1753.

Yr Undeb Sofietaidd 
Yn 1929, dechreuodd llywodraeth yr Undeb Sofietaidd ddefnyddio Calendr Chwyldroadol y Sofiet. Cynhwysai'r calendr 12 'mis gwaith' o 30 diwrnod yr un. Gwyliau achlysurol heb fod yn perthyn i unrhyw fis oedd y 5 neu 6 diwrnod arall yn y flwyddyn. Yn ôl y calendr hwn roedd yna Chwefror 30 yn ystod y blynyddoedd 1930 a 1931. Ar yr un pryd parhawyd i ddefnyddio Calendr Gregori yn yr Undeb Sofietaidd. Er enghraifft, ceir 28 rhifyn o Pravda, sef papur newydd dyddiol swyddogol y blaid gomiwnyddol, ym mis Chwefror 1930 a 1931 a 29 rhifyn yn 1932. Mae hyn yn cyfateb i arfer Calendr Gregori y cyfnod. Yn 1932 dychwelodd yr Undeb Sofietaidd i'r calendr traddodiadol.

Calendr Iŵl cynnar 
Honnai'r ysgolhaig Sacrobosco yn y 13g bod gan Galendr Iŵl 30 diwrnod mewn blynyddoedd naid rhwng 45CC a 8CC. Honnai bod Cesar Awgwstws wedi byrhau mis Chwefror, gan ddechrau yn 8CC, er mwyn ymestyn mis Awst (Lladin: Augustus), a enwyd ar ei ôl, i 31 diwrnod. Byddai hyd fis Awst wedyn yn cyfateb â hyd fis Gorffennaf (Lladin: Iulius), a oedd wedi ei enwi ar ôl ei ewythr Iŵl Cesar. Ond mae'r holl dystiolaeth arall a geir ynglŷn â Chalendr Iŵl yn gwrthddweud honiad Sacrobosco.

Calendrau artiffisial 
Ceir calendrau artiffisial â 30 diwrnod ym mis Chwefror. Gellir symleiddio modelau hinsawdd ag ati trwy osod hyd bob mis yn 30 diwrnod. Model Hinsawdd y Byd Canolfan Hadley]

Ffynonellau 
 The Oxford Companion to the Year, gol. Bonnie Blackburn & Leofranc Holford-Strevens (Oxford University Press, 1999), tt 98-99
 Almanac naturiaethwyr Chwefror 30 
 30 diwrnod yn Chwefror 1712 
 Newid calendrau yn Sweden 

0230