Afon Mississippi

Yr ail afon hiraf yn Unol Daleithiau America yw'r Mississippi, yng nghanolbarth y wlad. Ganddi hi, hefyd mae'r ail basn draenio mwyaf yng Nghyfandir Gogledd America.

Mae'r afon yn tarddu yn Llyn Itasca, yng ngogledd Minnesota ac yn llifo i'r de i aberu yng Ngwlff Mecsico. Gyda Afon Missouri, sy'n ymuno â hi fymryn i'r gogledd o ddinas St. Louis, mae'n ffurfio'r 3ydd system afon hiraf yn y byd (6050 km / 3759 milltir) ac mae ganddi'r basin draenio trydydd mwyaf yn y byd yn ogystal (3,222,000 km² / 1,243,753m²). Oherwydd y perygl o orlifo, fel y profwyd yn Orleans Newydd yn Awst 2005, mae ganddi system gymhleth o gloddiau dŵr (levees) am hanner olaf ei chwrs.

Mae Americanwyr Brodorol wedi byw ar hyd Afon Mississippi a'i llednentydd ers miloedd o flynyddoedd. Helwyr-gasglwyr oedd y mwyafrif, ond roedd rhai, fel Adeiladwyr y Mwnt, yn ffurfio gwareiddiadau amaethyddol a threfol gwaraidd iawn. Newidiodd dyfodiad Ewropeaid yn yr 16g y ffordd frodorol o fyw wrth i archwilwyr cyntaf, yna ymsefydlwyr, fentro i'r basn. Gwasanaethodd yr afon yn gyntaf fel rhwystr, gan ffurfio ffiniau ar gyfer Sbaen Newydd, Ffrainc Newydd, a'r Unol Daleithiau cynnar, ac yna fel priffordd i gludo a chyfathrebu newyddion a gwybodaeth.

Wedi'i ffurfio o haenau trwchus o ddyddodion (deposits) silt yr afon, mae basn y Mississippi yn un o ardaloedd mwyaf ffrwythlon yr Unol Daleithiau; defnyddiwyd agerlongau yn helaeth yn y 19g a dechrau'r 20g i gludo nwyddau amaethyddol a diwydiannol. Yn ystod Rhyfel Cartref America, roedd cipio’r Mississippi gan luoedd yr Undeb yn nodi trobwynt bwysig, tuag at fuddugoliaeth, oherwydd lleoliad strategol yr afon. Oherwydd twf sylweddol ei dinasoedd a'r llongau a'r cychod hwylio gwell a ddisodlodd y cychod stêm, yn ystod degawdau cyntaf yr 20g, adeiladwyd gwaith peirianneg enfawr fel llifgloddiau, lociau ac argaeau.

Ers yr 20g, mae Afon Mississippi hefyd wedi gwaethygu o ran llygredd ac mae ganddi broblemau amgylcheddol mawr - yn fwyaf arbennig lefelau maetholion a chemegol uwch o ddŵr ffo amaethyddol, a hi yw'r prif gyfrannwr i "barth marw Gwlff Mecsico".

Geirdarddiad
Daw'r gair 'Mississippi'" ei hun o 'Misi zipi', y gair Ffrengig o'r enw 'Anishinaabe' (Ojibwe neu Algonquin) a ddefnyddid am yr afon, Misi-ziibi (Afon Fawr).

Ei chwrs 
Lleolir tarddle Afon Mississippi yn y corsdiroedd eang ger Duluth (ar lan Llyn Superior) yng ngogledd Minnesota. Yn y dalaith honno mae hi'n llifo heibio i ddinasoedd Minneapolis a St. Paul. Rhwng de Minnesota a St. Louis mae'r afon yn nodi'r ffin rhwng taleithiau Iowa a Missouri i'r gorllewin a Wisconsin ac Illinois i'r dwyrain. Ger Davenport yn Iowa mae camlas yn cysylltu'r afon â Llyn Michigan, i'r gogledd o Chicago. Yn ymyl St. Louis mae afon fawr Missouri yn ymuno â hi o'r gorllewin. Yn nes ymlaen i'r de, ger tref Cairo, daw Afon Ohio i ymuno â'r afon fawr; mae ffiniau tair talaith - Missouri, Illinois a Kentucky - yn cwrdd yno.

Llifa'r afon yn ei blaen trwy'r gwastadiroedd eang i dref Memphis ac yn nodi'r ffin rhwng Arkansas a Tennessee. Yr afon fawr nesaf i ymuno â hi yw Afon Arkansas ac mae'n llifo heibio i iseldiroedd talaith Mississippi ei hun ar ei lan ddwyreiniol. Yna mae'n rhedeg ar hyd y ffin rhwng Louisiana a Mississippi ond am ran olaf ei thaith hir rhed drwy Louisiana yn unig, gan fynd heibio i Baton Rouge a thorri i fyny yn gyfres o sianelu cymhleth a elwir the Passes wrth fynd heibio i Orleans Newydd a chyrraedd Gwlff Mecsico ar isthmws o dir aliwfial sy'n ymestyn allan i'r gwlff hwnnw.

Economeg 
Yn enwog am ei llongau stêm, mae'n un o afonydd masnachol prysuraf y byd, gyda phorthleoedd pwysig yn St. Louis ac Orleans Newydd. Newidiodd oes yr agerlongau fywyd economaidd a gwleidyddol y Mississippi, yn ogystal â natur teithio ei hun. Newidiwyd y Mississippi yn llwyr erbyn oes yr agerlong wrth iddi drawsnewid yn fasnach dwristaidd lewyrchus.

Rhaniadau
Gellir rhannu Afon Mississippi yn dair rhan: 
 y Mississippi Uchaf, yr afon o'i blaenddyfroedd i'r cymer ag Afon Missouri; 
 y Mississippi Canol, sy'n is i lawr o'r Missouri i Afon Ohio; a'r 
 Mississippi Isaf, sy'n llifo o'r Ohio i Gwlff Mecsico.

Hyd a dyfnder
Pan gaiff ei fesur o'i ffynhonnell draddodiadol yn Llyn Itasca, mae gan y Mississippi hyd o 2,320 milltir (3,730 km). Pan gaiff ei fesur o fan pellaf y ffynhonnell (sef tarddiad y nant hiraf) hy y ffynhonnell fwyaf pell o'r môr, Gwanwyn Brower yn Montana, mae ganddi hyd o 3,710 milltir (5,970 km), sy'n golygu mai hi yw'r bedwaredd afon hiraf yn y byd ar ôl afon Nîl, Amazonas a'r Yangtze.

Yn ei ffynhonnell yn Llyn Itasca, mae Afon Mississippi tua 3 troedfedd (0.91 m) o ddyfnder. Mae dyfnder cyfartalog Afon Mississippi rhwng Saint Paul a Saint Louis rhwng 9 a 12 troedfedd (2.7–3.7 m), a'r rhan ddyfnaf yw Llyn Pepin, sy'n 20–32 troedfedd (6–10 m) o ddyfnder ar gyfartaledd ac sydd â dyfnder mwyaf o 60 troedfedd (18 m). Rhwng Saint Louis, Missouri a Cairo, Illinois, mae'r dyfnder ar gyfartaledd yn 30 troedfedd (9 m). O dan Cairo, lle mae Afon Ohio yn ymuno â hi, mae'r dyfnder ar gyfartaledd yn 50–100 troedfedd (15–30 m). Mae rhan ddyfnaf yr afon yn New Orleans, lle mae'n cyrraedd 200 troedfedd (61 m) o ddyfnder.

Cymunedau'r afon

Many of the communities along the Mississippi River are listed below; most have either historic significance or cultural lore connecting them to the river. They are sequenced from the source of the river to its end.

 Bemidji, Minnesota
 Grand Rapids, Minnesota
 Jacobson, Minnesota
 Palisade, Minnesota
 Aitkin, Minnesota
 Riverton, Minnesota
 Brainerd, Minnesota
 Fort Ripley, Minnesota
 Little Falls, Minnesota
 Sartell, Minnesota
 St. Cloud, Minnesota
 Monticello, Minnesota
 Anoka, Minnesota
 Coon Rapids, Minnesota
 Brooklyn Park, Minnesota
 Brooklyn Center, Minnesota
 Minneapolis, Minnesota
 Saint Paul, Minnesota
 Nininger, Minnesota
 Hastings, Minnesota
 Prescott, Wisconsin
 Prairie Island, Minnesota
 Diamond Bluff, Wisconsin
 Red Wing, Minnesota
 Hager City, Wisconsin
 Maiden Rock, Wisconsin
 Stockholm, Wisconsin
 Lake City, Minnesota
 Maple Springs, Minnesota
 Camp Lacupolis, Minnesota
 Pepin, Wisconsin
 Reads Landing, Minnesota
 Wabasha, Minnesota
 Nelson, Wisconsin
 Alma, Wisconsin
 Buffalo City, Wisconsin
 Weaver, Minnesota
 Minneiska, Minnesota
 Fountain City, Wisconsin
 Winona, Minnesota
 Homer, Minnesota
 Trempealeau, Wisconsin
 Dakota, Minnesota
 Dresbach, Minnesota
 La Crescent, Minnesota
 La Crosse, Wisconsin
 Brownsville, Minnesota
 Stoddard, Wisconsin
 Genoa, Wisconsin
 Victory, Wisconsin
 Potosi, Wisconsin
 De Soto, Wisconsin
 Lansing, Iowa
 Ferryville, Wisconsin
 Lynxville, Wisconsin
 Prairie du Chien, Wisconsin
 Marquette, Iowa
 McGregor, Iowa
 Wyalusing, Wisconsin
 Guttenberg, Iowa
 Cassville, Wisconsin
 Dubuque, Iowa
 Galena, Illinois
 Bellevue, Iowa
 Savanna, Illinois
 Sabula, Iowa
 Fulton, Illinois
 Clinton, Iowa
 Cordova, Illinois
 Port Byron, Illinois
 LeClaire, Iowa
 Rapids City, Illinois
 Hampton, Illinois
 Bettendorf, Iowa
 East Moline, Illinois
 Moline, Illinois
 Davenport, Iowa
 Rock Island, Illinois
 Buffalo, Iowa
 Muscatine, Iowa
 New Boston, Illinois
 Keithsburg, Illinois
 Oquawka, Illinois
 Burlington, Iowa
 Dallas City, Illinois
 Fort Madison, Iowa
 Nauvoo, Illinois
 Keokuk, Iowa
 Warsaw, Illinois
 Quincy, Illinois
 Hannibal, Missouri
 Louisiana, Missouri
 Clarksville, Missouri
 Grafton, Illinois
 Portage Des Sioux, Missouri
 Alton, Illinois
 St. Louis, Missouri
 Ste. Genevieve, Missouri
 Kaskaskia, Illinois
 Chester, Illinois
 Grand Tower, Illinois
 Cape Girardeau, Missouri
 Thebes, Illinois
 Commerce, Missouri
 Cairo, Illinois
 Wickliffe, Kentucky
 Columbus, Kentucky
 Hickman, Kentucky
 New Madrid, Missouri
 Tiptonville, Tennessee
 Caruthersville, Missouri
 Osceola, Arkansas
 Reverie, Tennessee
 Memphis, Tennessee
 West Memphis, Arkansas
 Tunica, Mississippi
 Helena-West Helena, Arkansas
 Napoleon, Arkansas 
 Arkansas City, Arkansas
 Greenville, Mississippi
 Mayersville, Mississippi
 Vicksburg, Mississippi
 Waterproof, Louisiana
 Natchez, Mississippi
 Morganza, Louisiana
 St. Francisville, Louisiana
 New Roads, Louisiana
 Baton Rouge, Louisiana
 Donaldsonville, Louisiana
 Lutcher, Louisiana
 Destrehan, Louisiana
 New Orleans, Louisiana
 Pilottown, Louisiana
 La Balize, Louisiana

Gweler hefyd 
 Mississippi, y dalaith.

Cyfeiriadau 

Afonydd Arkansas
Afonydd Illinois
Afonydd Iowa
Afonydd Kentucky
Afonydd Louisiana
Afonydd Minnesota
Afonydd Mississippi
Afonydd Missouri
Afonydd Tennessee
Afonydd Wisconsin