alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
1881

18g - 19g - 20g
1830au 1840au 1850au 1860au 1870au - 1880au - 1890au 1900au 1910au 1920au 1930au
1876 1877 1878 1879 1880 - 1881 - 1882 1883 1884 1885 1886

Digwyddiadau 

4 Mawrth - James Garfield yn dod Arlywydd yr Unol Daleithiau
 19 Chwefror - Sefydlu Undeb Rygbi Cymru
2 Gorffennaf - Mae Charles Julius Guiteau yn saethu James Garfield, Arlywydd yr Unol Daleithiau.
 Llyfrau
 Anatole France - Sylvestre Bonnard
 Daniel Owen - Y Dreflan
 Drama
 Henrik Ibsen - Ghosts
 Cerddoriaeth
 Franz Liszt - Nuages gris
 Jacques Offenbach - Les Contes d'Hoffman

Genedigaethau 
 12 Chwefror - Anna Pavlova, dawnswr (m. 1931)
 14 Chwefror - William John Gruffydd, gwleidydd (m. 1954)
 12 Mawrth - Kemal Atatürk, arweinydd Twrci (m. 1938)
 25 Mawrth - Béla Bartók, cyfansoddwr (m. 1945)
 1 Mai - Pierre Teilhard de Chardin, athronydd (m. 1955)
 16 Mehefin - Dafydd Jones (Isfoel), bardd (m. 1968)
 6 Awst - Syr Alexander Fleming, meddyg a difeisiwr (m. 1955)
 31 Awst - R. T. Jenkins, hanesydd (m. 1969)
 25 Hydref - Pablo Picasso, arlunydd (m. 1973)
 25 Tachwedd - Pab Ioan XXIII (m. 1963)

Marwolaethau 
 19 Ionawr - John Roose Elias, bardd, 61
 28 Ionawr - Fyodor Dostoevsky, nofelydd, 59
 13 Mawrth - Alexander II, tsar Rwsia, 62
 19 Ebrill - Benjamin Disraeli, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, 76
 20 Ebrill - William Burges, pensaer, 53
 19 Medi - James A. Garfield, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 49

Eisteddfod Genedlaethol (Merthyr Tudful) 
 Cadair: Evan Rees
 Coron: Watkin Hezekiah Williams

Tywydd

Gaeaf 1880-81
Heth 1880 – 1881
“Yn 2013 cafwyd gaeaf oer a hir. Wrth drawsgrifio rhai o ddyddiaduron Edward Evans,  sylweddolais bod rhywbeth tebyg wedi digwydd yn ystod y gaeaf 1880 – 1881. Ffermwr oedd EE ac yr oedd yn cofnodi’r tywydd bob dydd. Fe’i syfrdanwyd gan eira buan a syrthiai ar 20 Hydref 1880. Roedd hyn yn gychwyn wythnos o dywydd oer. Ail-gychwynnodd y tywydd hynod o oer yn y flwyddyn newydd ar 4 Ion 1881 efo rhew caled am wythnos. Parhâi’r tywydd hwn efo wythnos eiräog ar yr 11 Ion 1881. Gwaethygodd y tywydd fwy fyth ar 17 Ion 1881 efo storm eira tri diwrnod, ac fe gafodd ei adrodd mewn papurau newyddion yn fynych. Yn ei ddyddiadur, mae EE yn cyfeirio at achos o fenyw a aeth ar goll yn ystod y storm, a bron colli ei bywyd. Roedd ganddi blant adref heb wres. Parhaodd y tywydd oer tan ddiwedd y mis, a disgrifiai EE y problemau a wynebai wrth geisio teithio o gwmpas gogledd Sir Benfro yr adeg honno oherwydd y lluwchfeydd a fu’n gyndyn iawn o ddadlaith.
Bu pwl o dywydd oer arall, yn hwyr ym mis Chwefror â’r pridd yn rhy galed i aredig. Wedyn, o 20 Mawrth 1881 tan 8 Ebrill 1881 yr oedd rhew caled pob nos. Hyd yn oed ym mis Mai 1881, mae EE yn cofnodi effeithiau’r heth:
10 Mai 1881: torri eithyn – y rhew wedi lladd yr holl eithyn ym mhob man.
1880

18g - 19g - 20g
1830au 1840au 1850au 1860au 1870au - 1880au - 1890au 1900au 1910au 1920au 1930au
1875 1876 1877 1878 1879 - 1880 - 1881 1882 1883 1884 1885

Digwyddiadau
18 Ebrill - William Ewart Gladstone yn dod yn brif weinidog y Deyrnas Unedig am yr ail tro.
2 Tachwedd - Etholiad arlywyddol yr UDA: James Garfield yw'r enillwr.
9 Tachwedd - Daeargryn yn Zagreb.
yn ystod y flwyddyn - Sefydlu'r C.P.D. Tref y Bala.
Llyfrau
Amy Dillwyn - The Rebecca Rioter
Fyodor Dostoievski - Y Brodyr Karamazov
Cerddoriaeth
Giovanni Bottesini - Gran Duo Concertante
W. S. Gilbert a Syr Arthur Sullivan -  The Pirates of Penzance
Giacomo Puccini - Messa di Gloria
Gwyddoniaeth
Darganfyddiad yr elfen gemegol Gadoliniwm gan Jean Charles Galissard de Marignac.

Genedigaethau
26 Ionawr - Douglas MacArthur, milwr (m. 1964)
30 Mawrth - Sean O'Casey, dramodydd (m. 1964)
10 Ebrill - Mohammed Nadir Shah, brenin Affganistan (m. 1933)
9 Mai - Thomas Scott-Ellis, 8th Baron Howard de Walden (m. 1946)
11 Mai - David Davies, 1af Arglwydd Davies (m. 1944)
20 Mai - Robert John Rowlands (Meuryn), llenor (m. 1967)
27 Mehefin - Helen Keller, awdures (m. 1968)
 31 Mai - Edward Tegla Davies, gweinidog a llenor (m. 1967)
2 Medi - Isaac Daniel Hooson, bardd (m. 1948)
15 Medi - William Charles Williams, arwr rhyfel (m. 1915)
22 Medi - Christabel Pankhurst (m. 1958)
15 Hydref - Marie Stopes, botanegydd (m. 1958)
 1 Tachwedd - Alfred Wegener, geologydd ac meteorologydd (m. 1930)

Marwolaethau
23 Ebrill - Robert Thomas (Ap Vychan), llenor, 70
8 Mai - Gustave Flaubert, nofelydd, 78
9 Mehefin - William Watkin Edward Wynne, fonheddwr, 78
5 Hydref
Jacques Offenbach, cyfansoddwr, 61
William Lassell, seryddwr, 81
14 Hydref - Victorio, arweinydd Apache, 55
11 Tachwedd - Ned Kelly, 35?
22 Rhagfyr - George Eliot, nofelydd, 81

Eisteddfod Genedlaethol (Caernarfon)
Cadair: W. B. Joseph
Coron: Ellis Roberts (Elis Wyn o Wyrfai)

Tywydd

Gaeaf 1880-81
Heth 1880 – 1881
“Yn 2013 cafwyd gaeaf oer a hir. Wrth drawsgrifio rhai o ddyddiaduron Edward Evans,  sylweddolais bod rhywbeth tebyg wedi digwydd yn ystod y gaeaf 1880 – 1881. Ffermwr oedd EE ac yr oedd yn cofnodi’r tywydd bob dydd. Fe’i syfrdanwyd gan eira buan a syrthiai ar 20 Hydref 1880. Roedd hyn yn gychwyn wythnos o dywydd oer. Ail-gychwynnodd y tywydd hynod o oer yn y flwyddyn newydd ar 4 Ion 1881 efo rhew caled am wythnos. Parhâi’r tywydd hwn efo wythnos eiräog ar yr 11 Ion 1881. Gwaethygodd y tywydd fwy fyth ar 17 Ion 1881 efo storm eira tri diwrnod, ac fe gafodd ei adrodd mewn papurau newyddion yn fynych. Yn ei ddyddiadur, mae EE yn cyfeirio at achos o fenyw a aeth ar goll yn ystod y storm, a bron colli ei bywyd. Roedd ganddi blant adref heb wres. Parhaodd y tywydd oer tan ddiwedd y mis, a disgrifiai EE y problemau a wynebai wrth geisio teithio o gwmpas gogledd Sir Benfro yr adeg honno oherwydd y lluwchfeydd a fu’n gyndyn iawn o ddadlaith.
Bu pwl o dywydd oer arall, yn hwyr ym mis Chwefror â’r pridd yn rhy galed i aredig. Wedyn, o 20 Mawrth 1881 tan 8 Ebrill 1881 yr oedd rhew caled pob nos. Hyd yn oed ym mis Mai 1881, mae EE yn cofnodi effeithiau’r heth:
10 Mai 1881: torri eithyn – y rhew wedi lladd yr holl eithyn ym mhob man.
1870au

18g - 19g - 20g
1820au 1830au 1840au 1850au 1860au - 1870au - 1880au 1890au 1900au 1910au 1920au 
1870 1871 1872 1873 1874 1875 1876 1877 1878 1879

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
 Pab Pïws IX
 Pab Leo XIII
 Brenhines Victoria (y Deyrnas Unedig)
 Prif Weinidog William Ewart Gladstone (y Deyrnas Unedig)
 Prif Weinidog Benjamin Disraeli (y Deyrnas Unedig)
 Arlywydd Ulysses S. Grant (Unol Daleithiau)
 Arlywydd Rutherford B. Hayes (Unol Daleithiau)
 Brenin Vittorio Emanuele II (Yr Eidal)
 Brenin Umberto I (Yr Eidal)
 Ymerawdwr Wilhelm I (Prwsia, Yr Almaen o 1871)
 Tsar Alexander II (Rwsia)

Diddanwyr

Chwaraeon
1879

18g - 19g - 20g
1820au 1830au 1840au 1850au 1860au - 1870au - 1880au 1890au 1900au 1910au 1920au
1874 1875 1876 1877 1878 - 1879 - 1880 1881 1882 1883 1884

Digwyddiadau

22 Chwefror - Brwydr Rorke's Drift
Llyfrau
William Harrison Ainsworth - Beau Nash
George Meredith - The Egoist
Cyhoeddi cyfrol olaf (o 10) Y Gwyddoniadur Cymreig
Drama
Henrik Ibsen - Et dukkehjem
Cerddoriaeth
Henri Duparc - Le Manoir de Rosemonde
Pedr Ilyich Tchaikovsky - Eugène Onegin (opera)
Gwyddoniaeth
Darganfod yr elfennau cemegol Thwliwm, Samariwm a Scandiwm.

Genedigaethau
 1 Ionawr - E. M. Forster, nofelydd (m. 1970)
 8 Mawrth - Otto Hahn, chemegydd (m. 1968)
 14 Mawrth - Albert Einstein, ffisegydd (m. 1955)
 8 Mai - Roxy Barton, actores (m. 1962)
 21 Hydref - Joseph Canteloube, cyfansoddwr (m. 1957)
 26 Hydref - Leon Trotsky, gwleidydd (m. 1940)
 28 Hydref - E.M. Forster, nofelydd (m. 1970)
 29 Hydref - Franz von Papen, Ganghellor yr Almaen (m. 1969)
 10 Tachwedd - Patrick Pearse, bardd (m. 1916)

Marwolaethau
23 Medi - Francis Kilvert, ficer Clyro, 39
5 Tachwedd - James Clerk Maxwell, mathemategydd a ffisegydd, 48
11 Rhagfyr - William Thomas (Gwilym Marles), bardd, 54
Blaenau Gwent

Am yr etholaeth Westminster, gweler Blaenau Gwent (etholaeth seneddol)

Mae Blaenau Gwent yn fwrdeistref sirol yn rhanbarth Gwent, de-ddwyrain Cymru. Mae'n ffinio ag ardaloedd awdurdod unedol o Dorfaen a Sir Fynwy i'r dwyrain, Caerffili i'r gorllewin, a Phowys i'r gogledd. Abertyleri, Brynmawr, Glyn Ebwy, a Thredegar yw'r prif drefi.

Llywodraeth 
Sefydlwyd y fwrdeistref ym 1974 fel dosbarth llywodraeth leol o Went. Cyfunwyd hen ddosbarthau trefol Sir Fynwy, gan gynnwys Abertyleri, Glyn Ebwy, Nant-y-glo, y Blaenau a Thredegar, yn ogystal â Brynmawr a phlwyf Llanelli yn Sir Frycheiniog.

Ailansoddiwyd ym 1996 fel bwrdeistref sirol, gan eithrio Llanelli a aiff yn lle i Sir Fynwy. Rheolir yr ardal gan Gyngor Bwrdeistref Siriol Blaenau Gwent bellach.

Hanes 
Mae pobl wedi byw yn yr ardal hon ers dros 4,000 o flynyddoedd. Dyma ble roedd pobl Geltaidd o'r enw'r Silwriaid yn byw. I'r Cymry, yr enw ar yr ardal hon rhwng Afon Sirhywi ac Afon Gwy oedd Gwent. Roedd pobl Gwent yn siarad tafodiaith Gymraeg o'r enw 'Gwenhwyseg' am amser hir iawn. Ym 1542, daeth enw newydd i'r ardal - Sir Fynwy. Yna, daeth y Chwyldro Diwydiannol a daeth newid. Agorodd gwaith haearn yn Sirhywi ym 1779 ac wedyn mewn llefydd fel Glyn Ebwy, Tredegar, a Nant-y-glo. Daeth llawer o bobl newydd i'r ardal i weithio ac roedd llawer iawn yn Gymry Cymraeg. Wedyn, daeth y gwaith glo ac wedyn y gwaith dur. Roedd llawer iawn o bobl yn dod i'r ardal ac roedd iaith y Cymoedd yn newid yn araf o Gymraeg i Saesneg. Ym 1801, roedd 45,000 o bobl yn byw yn yr hen Sir Fynwy ac erbyn 1901, roedd 450,000 o bobl yn yr ardal ac roedd y rhan fwyaf yn siarad Saesneg. Ym 1991, dim ond 2.2% o'r bobl oedd yn gallu siarad Cymraeg, ond erbyn 2001, roedd 9.5% yn siarad Cymraeg ac mae nifer y bobl ifanc sy'n siarad yr iaith yn codi bob blwyddyn, gan fod ysgol gynradd Gymraeg newydd yno o'r enw Ysgol Gynradd Bro Helyg a leolir yn y Blaenau (Ysgol Gymraeg Brynmawr] cyn hynny); Ysgol Gymraeg Bro Helyg.

Cymunedau 
 Abertyleri
 Badminton
 Bryn-mawr
 Cendl
 Cwm
 De Glynebwy
 Gogledd Glynebwy
 Llanhiledd
 Nantyglo a Blaenau
 Tredegar

Gwybodaeth arall 
Mae gan Blaenau Gwent y lefel uchaf o dlodi plant difrifol yng Nghymru, fel y datgelir gan ddata ystadegol yn ôl adroddiad gan Achub y Plant.

Yn ôl y Cyfrifiad 2011, mae 5,284 o breswylwyr y sir (neu 7.8%) yn gallu siarad Cymraeg, mewn cymhariaeth â 6,417 o siaradwyr (neu 9.5%) yn 2001.

Gefeilldref 
 - Oberhausen Rheinhausen

Gweler hefyd 
Blaenau Gwent (etholaeth)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
Cyngor Blaenau Gwent 
Cell Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, Blaenau Gwent a Chaerffili

Awdurdodau unedol Cymru
Sir Aberteifi

Cyngor Sir Aberteifi oedd awdurdod llywodraeth leol sir Aberteifi, Cymru, sefydlwyd ym 1889 o dan Ddeddf Llywodraeth Leol 1888. Fe'i disodlwyd gan Gyngor Sir Dyfed.

Cynhaliwyd yr etholiad cyntaf ym 1889 a daliodd y Blaid Ryddfrydol fwyafrif helaeth o'r seddi hyd at y Rhyfel Byd Cyntaf, gan adlewyrchu ei goruchafiaeth dros wleidyddiaeth y sir.

Roedd cyfarfod cyntaf y cyngor yn drobwynt nodedig, wrth i Morgan Evans o Oakford gynnig y dylid, er tegwch i fusnes cynghorwyr Cymru, gael ei drafod yn Gymraeg yn ogystal ag yn Saesneg. Aeth ymlaen i gynnig y crefftwyr o Aberystwyth Peter Jones, a etholwyd i gynrychioli Trefeurig wledig yn gadeirydd. Eiliwyd y cynnig hwn gan Iarll Lisburne.

Erbyn blynyddoedd cynnar yr ugeinfed ganrif roedd llawer o'r brwdfrydedd cynharach wedi mynd yn wasgaredig a dim ond ychydig o gyfarfodydd y flwyddyn a fynychai llawer o'r aelodau.

Yn y blynyddoedd cynnar cynhaliodd y cyngor sir eu cyfarfodydd yn Neuadd y Dref Llanbedr Pont Steffan. Sefydlodd y cyngor sir swyddfeydd i swyddogion y sir a'u hadrannau yn hen neuadd y dref yn Aberaeron yn 1910 ac nid tan 1950 y sefydlodd y cyngor ganolfan barhaol yn Swyddfa'r Sir yn Aberystwyth. Arhosodd rhai adrannau, gan gynnwys adrannau'r syrfëwr sirol a'r pensaer sirol, yn Aberaeron.

Diddymwyd yr awdurdod yn dilyn ad-drefnu llywodraeth leol ym 1974 pan ddaeth yr ardal dan weinyddiaeth Cyngor Sir Dyfed a Cyngor Dosbarth Ceredigion.

Cyfeiriadau

Ceredigion
Llywodraeth leol yng Nghymru
Pyotr Ilyich Tchaikovsky

Cyfansoddwr o Rwsia oedd Pyotr Ilyich Tchaikovsky (Rwseg: Пётр Ильич Чайковский) (25 Ebrill (hen steil)/7 Mai (steil newydd) 1840 - 6 Tachwedd 1893).

Cyfansoddiadau 
 Opus 20 Llyn yr Alarch (bale)
 Opus 23 Concerto i biano rhif 1
 Opus 31 Marche Slave
 Opus 35 Concerto i Fiolin yn D fwyaf
 Opus 36 Symffoni rhif 4
 Opus 45 Capriccio Italien
 Opus 49 Agorawd 1812
 Opus 64 Symffoni rhif 5
 Opus 66 Sleeping Beauty (bale)
 Opus 71a Nutcracker (balet)
 Opus 74 Symffoni rhif 6 ("Pathétique")

Cyfansoddwyr Rwsiaidd
Genedigaethau 1840
Marwolaethau 1893
Pobl o Oblast Kirov
1878

18g - 19g - 20g
1820au 1830au 1840au 1850au 1860au - 1870au - 1880au 1890au 1900au 1910au 1920au
1873 1874 1875 1876 1877 - 1878 - 1879 1880 1881 1882 1883

Digwyddiadau

Ionawr - Mae'r "Nodwydd Cleopatra" yn dod i Llundain.
 3 Mawrth - Cytundeb Heddwch San Stefano yn dod â'r rhyfel rhwng Rwsia ac Ymerodraeth yr Otomaniaid i ben.
Llyfrau
William Rees (Gwilym Hiraethog) - Llythyrau 'Rhen Ffarmwr
Lev Tolstoy - Anna Karenina
Cerddoriaeth
W. S. Gilbert a Syr Arthur Sullivan - HMS Pinafore
Gwyddoniaeth
Darganfyddiadau yr elfennau cemegol Yterbiwm gan Jean Charles Galissard de Marignac a Holmiwm gan Marc Delafontaine a Jacques Louis Soret

Genedigaethau
12 Ionawr - Ferenc Molnar, dramodydd (m. 1952)
8 Chwefror - Martin Buber, athronydd  (m. 1965)
3 Mawrth - Edward Thomas, bardd (m. 1917)
26 Mai - Isadora Duncan
1 Mehefin - John Masefield, bardd (m. 1967)
28 Mehefin - Evan Roberts (m. 1951)
18 Rhagfyr - Joseph Stalin, gwleidydd (m. 1953)
25 Rhagfyr - Louis Chevrolet
31 Rhagfyr - Caradoc Evans, awdur (m. 1945)

Marwolaethau
3 Ionawr - Morris Williams (Nicander), awdur, 68
7 Chwefror - Pab Pïws IX, 85
25 Ebrill - Anna Sewell, nofelydd
20 Tachwedd - William Thomas (Islwyn), bardd, 46
John Charles

Roedd John Charles (27 Rhagfyr 1931 – 21 Chwefror 2004) yn chwaraewr pêl-droed o Abertawe — y chwaraewr gorau mae Cymru erioed wedi'i gynhyrchu, yn ôl rhai.

Gyrfa
Fe'i ganwyd yng Nghwmdu, ger Abertawe, a bu'n chwarae dros glwb pêl-droed Leeds United o 1949 i 1957. Yn ystod yr adeg hon, fe sgoriodd 150 o goliau, gan gynnwys 42 o goliau yn y tymor 1953-1954.

Ym 1957 fe'i trosglwyddwyd i'r tîm enwog Eidalaidd, Juventus, am dâl o £65,000, a oedd yn record ar y pryd. Bu'n chwarae dros Juventus am bum mlynedd, gan sgorio 93 o weithiau mewn 155 o gêmau. Enillodd y scudetto (pencampwriaeth y cynghrair Eidalaidd) dair gwaith, a'r Cwpan Eidaleg ddwywaith. Ei lysenw yn yr Eidal oedd Il Gigante Buono, neu Y Cawr Caredig, gan na chafodd ei rybuddio na'i anfon o'r cae trwy gydol ei yrfa.

Ar ôl iddo adael Juventus ym 1962, chwaraeodd dros glwb Leeds United eto, ac A.S. Roma yn yr Eidal, a gorffennodd ei yrfa gyda chlwb Dinas Caerdydd.

Chwaraeodd John Charles am y tro cyntaf dros dîm pêl-droed cenedlaethol Cymru pan oedd yn 18 mlwydd a 71 diwrnod o oedran. Charles oedd calon tîm Cymru yng Nghwpan y Byd 1958 yn Sweden pan gollodd Cymru y rownd chwarter-derfynol 1-0 i dîm Brasil, enillwyr y twrnamaint—ni chwaraeodd Charles yn y gêm hon oherwydd anaf.

Tra'n hybu llyfr ym Milano yn yr Eidal yn Ionawr 2004, fe ddioddefodd drawiad ar y galon, a bu'n rhaid torri rhan o'i droed cyn ei hedfan yn ôl i Loegr. Yn gynnar ar fore Dydd Sadwrn, 21 Chwefror, bu farw yn ysbyty Pinderfields yn Wakefield.

Roedd ei frawd Mel Charles hefyd yn beldroediwr rhyngwladol.

Gweler hefyd
Cliff Jones (g. 7 Chwefror 1935),  Cymru, Abertawe a Tottenham Hotspur

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1931
Marwolaethau 2004
Pêl-droedwyr Cymreig
Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Pobl o Abertawe
Chwaraewyr C.P.D. Dinas Caerdydd
1877

18g - 19g - 20g
1820au 1830au 1840au 1850au 1860au - 1870au - 1880au 1890au 1900au 1910au 1920au
1872 1873 1874 1875 1876 - 1877 - 1878 1879 1880 1881 1882

Digwyddiadau
9 Gorffennaf - Dechreuad y Pencampwriaethau tenis cyntaf yn Wimbledon.
1 Medi - Brwydr Lovcha yn Bwlgaria.
22 Hydref – Tanchwa Blantyre yn yr Alban.  Collodd 207 ddynion a bechgyn eu bywydau.
Llyfrau
Richard Davies (Mynyddog) - Y Trydydd Cynnig
William Rees (Gwilym Hiraethog) - Helyntion Bywyd Hen Deiliwr
Anna Sewell - Black Beauty
Drama
Henrik Ibsen - Samfundets støtter
Cerddoriaeth
Johannes Brahms - Symffoni rhif 2
Camille Saint-Saëns - Samson et Dalila (opera), gyda libretto gan Ferdinand Lemaire.

Genedigaethau
17 Chwefror - André Maginot, gwleidydd (m. 1932)
2 Gorffennaf - Herman Hesse, awdur (m. 1962)
26 Medi - Edmund Gwenn, actor (m. 1959)
Tachwedd - Leigh Richmond Roose, pêl-droedwr (m. 1916)

Marwolaethau
4 Ionawr - Cornelius Vanderbilt
 1 Mawrth - Antoni Patek, oriadwr, 65
5 Medi - Thasuka Witco (Crazy Horse), arweinydd y Sioux Lakota, tua 30
14 Gorffennaf - Richard Davies (Mynyddog), bardd, 44
27 Gorffennaf - John Frost, Siartydd, 93
5 Awst - Robert Williams (Trebor Mai), bardd, 47
29 Awst - Brigham Young, arlywydd y Mormoniaid, 76
7 Tachwedd - Calvert Jones, ffotograffiwr ac arlunydd, 72
1876

18g - 19g - 20g
1820au 1830au 1840au 1850au 1860au - 1870au - 1880au 1890au 1900au 1910au 1920au
1871 1872 1873 1874 1875 - 1876 - 1877 1878 1879 1880 1881

Digwyddiadau
22 Chwefror - Sylfaen y Prifysgol Johns Hopkins
15 Mehefin - Alfred Johnson, y dyn cyntaf i hwylio dros Fôr Iwerydd ar ben ei hun, yn glanio yn Abercastell, Sir Benfro
25 Mehefin - Brwydr Little Big Horn
13 Awst - Sylfaen y Gwyl Bayreuth
Llyfrau
Rhoda Broughton - Joan
Mark Twain - The Adventures of Tom Sawyer
Jules Verne - Michael Strogoff
Barddoniaeth 
Gerard Manley Hopkins - "The Wreck of the Deutschland"
Walt Whitman - Leaves of Grass
Drama
Émile Augier - Madame Caverlet
Cerddoriaeth
Johannes Brahms - Symffoni rhif 1
César Franck - Les Éolides
Richard Wagner -  Siegfried (opera)

Genedigaethau
5 Ionawr - Konrad Adenauer, gwleidydd (m. 1967)
29 Ionawr - Havergal Brian, cyfansoddwr (m. 1972)
12 Ionawr - Jack London, nofelydd (m. 1916)
19 Chwefror - Constantin Brancusi, arlunydd (m. 1957)
2 Mawrth - Pab Piws XII (m. 1958)
22 Mehefin - Gwen John, arlunydd (m. 1939)
7 Awst - Mata Hari (m. 1917)
23 Tachwedd - Manuel de Falla, cyfansoddwr (m. 1946)

Marwolaethau
3 Mehefin - William Williams (Gwilym Cyfeiliog), bardd, 75
8 Mehefin - George Sand, awdures, 71
25 Mehefin - George Armstrong Custer, milwr, 36
19 Gorffennaf - George E. Pugh, gwleidydd, 53
17 Tachwedd - Thomas Rees (Twm Carnabwth), paffiwr, tua 70
Caergrawnt

Dinas yn Swydd Gaergrawnt, Dwyrain Lloegr, ydy Caergrawnt (Saesneg: Cambridge). Hi yw'r tref sirol ac mae hi'n gartref i ail brifysgol hynaf y byd Seisnig, Prifysgol Caergrawnt.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Caergrawnt boblogaeth o 145,818.

Beic ydy modd cludiant llawer o bobl yng Nghaergrawnt, oherwydd y brifysgol, a'r diffyg bryniau.

Hanes 
Anheddwyd yr ardal er cyn y Rhufeiniaid ond datblygodd gyda dyfodiad y Rhufeiniaid tua 40 O.C. Yn dilyn ymadawiad y Rhufeiniaid, gwladychwyd yr ardal gan y Sacsoniaid. Nodir dyfodiad y Llychlynwyr mewn cronicl yn 878.

Gwraidd Gwasg Prifysgol Caergrawnt oedd rhoi trwydded argraffu yn 1534. Sefydlwyd Ysbyty Addenbrooke (Addenbrooke's Hospital) yn 1719.

Adeiladau a chofadeiladau
Amgueddfa Fitzwilliam
Capel Coleg y Brenin
Eglwys Mawr Santes Fair
Kettle's Yard
Pont y Gegin (1709)
Pont Mathemategol (1905)
Ysgol Pythagoras (c. 1200)

Enwogion
Christopher Cockerell (1910-1999), peiriannydd
Ronald Searle (g. 1920), arlunydd
Richard Attenborough (g. 1923), actor a chyfarwyddwr ffilm
David Gilmour (g. 1946), cerddor
Olivia Newton-John (g. 1948), cantores
Jeremy Northam (g. 1961), actor

Gefeilldrefi
 - Heidelberg (1957)
 - Szeged (1987)

Gweler hefyd
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Cyngor y Ddinas

 
Dinasoedd Lloegr
Trefi Swydd Gaergrawnt
1875

18g - 19g - 20g
1820au 1830au 1840au 1850au 1860au - 1870au - 1880au 1890au 1900au 1910au 1920au
1870 1871 1872 1873 1874 - 1875 - 1876 1877 1878 1879 1880

Digwyddiadau
12 Ionawr - Kwang-Su yn dod yn ymerawdwr Tsieina.
24 Chwefror - Mae'r SS Gothenburg yn suddio ger Awstralia; 102 o bobol yn colli ei bywydau.
7 Medi - Brwydr Agurdat yn yr Aifft.
16 Hydref - Sylfaen Prifysgol Brigham Young yn Utah, UDA.
Llyfrau
David Stephen Davies - Adroddiad
Isaac Foulkes - Y Ddau Efell, neu Llanllonydd
Owen Jones (Meudwy Môn) (gol.) - Cymru, yn Hanesyddol, Parthedegol, a Bywgraphyddol
John Goronwy Mathias - Y Dywysen Aeddfed
Anthony Trollope - The Way We Live Now
Drama
Alfred Tennyson - Queen Mary
Barddoniaeth
Evan Rees (Dyfed) - Caniadau Dyfedfab
Cerddoriaeth
Georges Bizet - Carmen (opera)
Johannes Brahms - Liebeslieder
Gabriel Fauré - Cantique de Jean Racine
W. S. Gilbert & Syr Arthur Sullivan - Trial by Jury
Gwyddoniaeth
Darganfyddiad yr elfen gemegol Galiwm gan Paul Émile Lecoq de Boisbaudran

Genedigaethau
14 Ionawr - Albert Schweitzer, cenhadwr (m. 1965)
22 Ionawr - D. W. Griffith, cyfarwyddwr ffilm (m. 1948)
7 Mawrth - Maurice Ravel, cyfansoddwr (m. 1937)
25 Mawrth - Beatrice Ferrar, actores (m. 1958
8 Ebrill - Albert I, brenin y Wlad Belg (m. 1934)
9 Mehefin
Erma Bossi, arlunydd (m. 1952)
Henry Hallett Dale, meddyg a biocemegydd (m. 1968)
3 Medi
Ferdinand Porsche, gwneuthurwr ceir (m. 1951)
Kate Freeman Clark, arlunydd (m. 1957)
10 Medi - John Evans, gwleidydd (m. 1961)
26 Hydref - Syr Lewis Casson, actor a chynhyrchydd dramâu (m. 1969)
31 Hydref - Eugene Meyer, ariannwr a chyhoeddwr (m. 1959)

Marwolaethau
4 Ionawr - Thomas Stephens, ysgolhaig Cymreig
23 Ionawr - Charles Kingsley, nofelydd, 55
4 Awst - Hans Christian Andersen, awdur plant, 70
15 Awst - Robert Stephen Hawker, awdur a hynafiaethydd, 72
19 Awst - Robert Elis (Cynddelw), bardd, 63
27 Gorffennaf - Connop Thirlwall, esgob, 78
1874

18g - 19g - 20g
1820au 1830au 1840au 1850au 1860au - 1870au - 1880au 1890au 1900au 1910au 1920au
1869 1870 1871 1872 1873 - 1874 - 1875 1876 1877 1878 1879

Digwyddiadau 
3 Ionawr - Brwydr Caspe yn Sbaen
18 Mawrth - Cytundeb rhwng Hawaii a'r Unol Daleithiau
14 Mehefin - Michel Domingue yn dod arweinydd Haiti
1 Gorffennaf - Agoriad y Sŵ Philadelphia
19 Hydref - Sylfaen y Prifysgol Zagreb
Llyfrau
José de Alencar - Ubirajara
Jules Amédée Barbey d'Aurevilly - Les Diaboliques
Cerddoriaeth
Johann Strauss II - Die Fledermaus (opera)
Giuseppe Verdi - Requiem

Genedigaethau 
25 Ionawr - W. Somerset Maugham, awdur (m. 1965)
3 Chwefror - Gertrude Stein, ysgrifennwr (m. 1946)
15 Chwefror - Ernest Shackleton (m. 1922)
20 Chwefror - Mary Garden, cantores (m. 1967)
24 Mawrth - Harri Houdini (m. 1926)
26 Mawrth - Robert Frost, bardd (m. 1963)
25 Ebrill - Guglielmo Marconi, difeisiwr (m. 1937)
9 Mai - Howard Carter (m. 1939)
 29 Mai - G. K. Chesterton, llenor (m. 1936)
15 Gorffennaf - Gwyn Nicholls, chwaraewr Rygbi'r Undeb (m. 1939)
 13 Medi - Arnold Schoenberg, cyfansoddwr (m. 1951)
21 Medi - Gustav Holst, cyfansoddwr (m. 1934)
10 Awst - Herbert Hoover, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1964)
3 Hydref - James Henry Thomas, gwlediydd (m. 1949)
 21 Hydref - W. D. Owen, nofelydd (m. 1925)
26 Hydref - Martin Lowry, cemegydd (m. 1936)
 16 Tachwedd [N.S.] - Aleksandr Kolchak (m. 1920)
 30 Tachwedd
Lucy Maud Montgomery, nofelydd (m. 1942)
Winston Churchill, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig (m. 1965)

Marwolaethau 
19 Ionawr - John Parry, golygydd, 61
8 Mawrth - Millard Fillmore, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 74
13 Ebrill - Etō Shimpei, gwleidydd, 40
19 Ebrill - Owen Jones, pensaer, 65
8 Mai - Zephaniah Williams, un o arweinwyr Terfysg Casnewydd, 78
3 Hydref - Owen Williams (Owen Gwyrfai), bardd a hynafiaethydd, 84
14 Tachwedd - John Ambrose Lloyd, cerddor, 59
1873

18g - 19g - 20g
1820au 1830au 1840au 1850au 1860au - 1870au - 1880au 1890au 1900au 1910au 1920au
1868 1869 1870 1871 1872 - 1873 - 1874 1875 1876 1877 1878

Digwyddiadau 
12 Chwefror - Emilio Castelar yn dod yn brif weinidog y weriniaeth Sbaen.
1 Mawrth - Mae'r llong hwylio Chacabuco yn suddo ar y Gogarth.
9 Mai - Brwydr Montejurra yn Sbaen
2 Medi - Agoriad y Berlin Siegessäule
12 Awst - Cytundeb heddwch rhwng Rwsia a Khiva.
7 Tachwedd - Alexander Mackenzie yn dod yr ail Prif Weinidog Canada.

Llyfrau
José de Alencar - Alfarrábios
Rhoda Broughton - Nancy
Thomas Hardy - Far From the Madding Crowd
Karolina Světlá - Nemodlenec
Drama
Henrik Ibsen - Kejser og Galilæer
Barddoniaeth
Paul Bourget - Au bord de la mer
Arthur Rimbaud - Une Saison en Enfer
Cerddoriaeth
Léo Delibes – Le Roi l'a dit (opera)
Daniel Kelly a Brewster M. Higley - "Home on the Range"

Genedigaethau 
28 Ionawr - Colette, nofelydd (m. 1954)
27 Chwefror - Enrico Caruso, canwr (m. 1921)
1 Ebrill - Sergei Rachmaninov, cyfansoddwr (m. 1943)
17 Mai - Henri Barbusse, awdur (m. 1935)
16 Tachwedd - W. C. Handy, cerddor (m. 1958)

Marwolaethau 
9 Ionawr - Napoleon III, ymerawdwr Ffrainc, 64
26 Ionawr - Josiah Thomas Jones, Gweinidog Ymneilltuol, awdur a chyhoeddwr Radicalaidd, 73
27 Ionawr - Adam Sedgwick, daearegwr, 87
1 Mai - David Livingstone, meddyg a fforiwr, 60
 8 Mai - John Stuart Mill, athronydd, 66
 9 Mai - Stéphanie de Virieu, cerflunydd, 87
27 Gorffennaf - Fyodor Tyutchev, bardd, 69
 1 Hydref - Edwin Henry Landseer, arlunydd, 71
 9 Hydref - John Evan Thomas, cerflunydd, 62
31 Hydref - William Ambrose (Emrys), bardd, 60
14 Rhagfyr - Louis Agassiz, daearegwr, 66

Cyfeiriadau
Amy Dillwyn

Roedd Elizabeth Amy Dillwyn (16 Mai 1845 - 13 Rhagfyr 1935) yn nofelydd, yn gymwynaswraig ac yn wraig fusnes, o Abertawe.

Fe'i ganed yn Sketty, yn ferch i Lewis Llewelyn Dillwyn ac Elizabeth (née De la Beche).  Roedd ei thad yn ŵr amlwg yn natblygiad diwydiannol ardal Abertawe a bu'n aelod seneddol Rhyddfrydol dros Abertawe rhwng 1855 a 1892. Bu farw dyweddi Amy Dillwyn, Llewellyn Thomas o Lwynmadog, yn ddisymwyth cyn eu priodas ym 1864. Bu farw ei mam ym 1866 ac ar ôl marwolaeth ei brawd ym 1890 a'i thad ym 1892, etifeddodd hi weithfeydd ei thad. Ymgymrodd â'r gwaith o reoli'r gweithfeydd ei hun ac felly daeth yn adnabyddus fel arloeswraig ym myd busnes a diwydiant.Gadawodd ei thad ddyled a fuasau yn cyfateb i £8m yng ngwerthoedd heddiw..Serch hynny arbedodd 300 o swyddi.

Roedd Amy Dillwyn yn gymeriad lliwgar ac fe ddaeth hi'n adnabyddus am ei barn di-flewyn-ar-dafod, ei gwisg ecsentrig a'i hoffter o ysmygu sigârs.  Rhwng 1880 ac 1892, cyhoeddodd Amy Dillwyn chwe nofel ac mae pob un yn ymdrin â safle menywod yn y gymdeithas Fictorianaidd. Etholwyd hi yn llywydd cangen Abertawe o'r NUWSS.

Bu farw yn 90 oed ar 13 Rhagfyr 1935; amlosgwyd hi a chladdwyd ei llwch ym mynwent Eglwys St Paul, Sketty.

Gweithiau llenyddol
The Rebecca Rioter (1880) (adargraffwyd yn 2004 gan Wasg Honno ) Gol. Katie Gramich 
Chloe Arguelle (1881)
Jill (1884) (adagraffwyd yn 2013 gan Wasg Honno ) Gol. Kirsty Bohata
Jill and Jack (1887)
Maggie Steele's Diary (1892)
A Burglary: Unconscious Influence (1883) (adargraffwyd yn 2009 gan Wasg Honno ) Gol. Alison Evans

Darllen pellach
 David Painting, Amy Dillwyn (1987)
 David Painting: Amy Dillwyn, Caerdydd : Gwasg Prifysgol Cymru, 2013, ISBN 978-0-7083-2672-5

Gwefannau perthnasol
 The Dillwyn Project  - project ymchwil Prifysgol Abertawe

Ffeministiaid Cymreig
Genedigaethau 1845
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1935
Merched y 19eg ganrif
Merched yr 20fed ganrif
Nofelwyr Cymreig
Nofelwyr Saesneg
Pobl o Abertawe
Ken Follett

Mae Ken Follett (ganwyd 5 Mehefin 1949) yn nofelydd, priod Barbara Follett.

Llyfryddiaeth
The Big Needle [hefyd The Big Apple yn UDA], ysgrifennu fel Simon Myles  (1974)
The Big Black, fel Simon Myles (1974)
The Big Hit, fel Simon Myles  (1975)
The Shakeout (1975)
Amok: King of Legend, fel Bernard L. Ross (1976)
The Bear Raid (1976)
The Modigliani Scandal, fel Zachary Stone (1976)
The Mystery Hideout [hefyd The Secret of Kellerman's Studio], fel Martin Martinsen (1976)
The Power Twins, fel Martin Martinsen (1976)
Paper Money, fel Zachary Stone (1977)
Capricorn One, fel Bernard L. Ross (1978)
Eye of the Needle [hefyd Storm Island] (1978)
Triple (1979)
The Key to Rebecca (1980)
The Man from St Petersburg (1982)
On Wings of Eagles (1983)
Lie Down with Lions (1985)
The Pillars of the Earth (1989)
Night Over Water (1991)
A Dangerous Fortune (1993)
A Place Called Freedom (1995)
The Third Twin (1996)
The Hammer of Eden (1998)
Code to Zero (2000)
Jackdaws (2001)
Hornet Flight (2002)
Whiteout (2004)
World Without End (2007)
Fall of Giants (2010)
Winter of the World (2012)
Edge of Eternity (2014)
A Column of Fire (2017)

Genedigaethau 1949
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Nofelwyr Cymreig
Nofelwyr Saesneg
1872

18g - 19g - 20g
1820au 1830au 1840au 1850au 1860au - 1870au - 1880au 1890au 1900au 1910au 1920au
1867 1868 1869 1870 1871 - 1872 - 1873 1874 1875 1876 1877

Digwyddiadau
5 Ionawr - Trychineb Glofa Coed-duon: 5 o bobol yn colli ei bywydau
12 Ionawr - Coroniad Yohannes IV, ymerawdwr Ethiopia, yn Axum
4 Mai - Brwydr Oroquieta yn Sbaen
5 Tachwedd - Etholiad arlywyddol yn yr UDA; Ulysses S. Grant yw'r enillwr.
29 Tachwedd - Dechreuad y Rhyfel Modoc yn America
 Sefydlu'r Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth

Llyfrau
Machado de Assis - Ressurreição
Richard Doddridge Blackmore  - The Maid of Sker (Y Ferch o'r Sger)
Thomas Hardy - Under the Greenwood Tree
Thomas Thomas - Hynodion Hen Bregethwyr Cymru
Drama
August Strindberg - Mäster Olof
Ivan Turgenev - Месяц в деревне, Mesiats v derevne
Cerddoriaeth
Georges Bizet - L'Arlésienne
Edvard Grieg - Concerto Piano

Genedigaethau
6 Ionawr - Alexander Scriabin, cyfansoddwr (m. 1915)
31 Ionawr - Zane Grey, nofelydd (m. 1939)
7 Mawrth - Piet Mondrian, arlunydd (m. 1944)
19 Mawrth - Sergei Diaghilev (m. 1929)
18 Mai - Bertrand Russell, athronydd (m. 1970)
31 Mai - Heath Robinson, arlunydd (m. 1944)
1 Gorffennaf - Louis Blériot, awyrennwr (m. 1936)
4 Gorffennaf - Calvin Coolidge, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1933)
3 Awst - Haakon VII, brenin Norwy (m. 1957)
21 Awst - Aubrey Beardsley, arlunydd (m. 1898)
8 Hydref - John Cowper Powys, nofelydd (m. 1963)
27 Hydref - Emily Post, awdures (m. 1960)

Marwolaethau

21 Ionawr - Franz Grillparzer, dramodydd, 81
10 Mawrth - Giuseppe Mazzini, gwladgarwr Eidalaidd, 66
2 Ebrill - Samuel Morse, difeisiwr, 80
3 Awst - William Davies Evans, chwaraewr gwyddbwyll, 82
18 Awst - Evan Jones, cenhadwr, 84
18 Medi - Siarl XV, brenin Sweden a Norwy, 46
16 Hydref - David Lewis, gwleidydd, tua 75
22 Hydref - János Arany, llenor, 65
23 Hydref - Theophile Gautier, bardd, 61
15 Rhagfyr - Mary Anne Disraeli, gwraig Benjamin Disraeli, 80
Rhydychen

Dinas yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, yw Rhydychen (, hen enw Oxenaford). Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Dinas Rhydychen. Hi yw tref sirol Swydd Rydychen.

Yng nghyfrifiad 2001 roedd y boblogaeth yn 134,248.

Llifa Afon Cherwell ac Afon Tafwys drwy ganol Rhydychen gan gyfarfod i'r de o ganol y ddinas. Fodd bynnag, yn Rhydychen ac am tua 10 milltir (16 km) a'r ardal gyfagos, gelwir Afon Tafwys yn "Isis".

Saif sy tua 60 milltir i'r gogledd-orllewin o Lundain.

Mae gan y ddinas ddwy brifysgol. Prifysgol Rhydychen yw'r brifysgol hynaf yn Lloegr; ymhlith y Cymry fu yno oedd Owain Glyndŵr ac O. M. Edwards. Mae Prifysgol Brookes (Oxford Polytechnic yn gynt) yna hefyd. Mae'r diwydiant ceir yn bwysig i'r economi lleol — cynhyrchir y BMW Mini yn Cowley yn ne-ddwyrain y ddinas — ond lleihawyd y cynnyrch ers y 1970au.

Mae hanes Rhydychen yn estyn yn ôl i gyfnod y Sacsoniaid. Ganwyd John, brenin Lloegr, yn Rhydychen. Defnyddiodd Brenin Siarl I Rydychen fel ei lys yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr.

Mae'r adeiladau yn Rhydychen yn adlewyrchu pob cyfnod pensaernïol yn hanes Lloegr ers dyfodiad y Sacsoniaid, gan gynnwys y Radcliffe Camera o ganol y 18g. Mae adeilad hynaf y ddinas, sef eglwys Mihangel Sant, yn dyddio o 1040. Adnabyddir Rhydychen fel y "city of dreaming spires", term a fathwyd gan y bardd Matthew Arnold i ddisgrifio pensaernïaeth adeiladau prifysgol Rhydychen.

Adeiladau a chofadeiladau 
Amgueddfa'r Ashmolean
Castell Rhydychen
Coffa'r Merthyron
Eglwys y Forwyn Fair
Llyfrgell Bodleian
Theatr Sheldonian
Tŵr Carfax

Enwogion
P. D. James (1920-2014), nofelydd
E. P. Thompson (1924-1993), hanesydd
Elizabeth Spriggs (1929-2008), actores
Stephen Hawking (1942-2018), ffisegydd
Jacqueline du Pré (1945-1987), cerddores
Miriam Margolyes (g. 1949), actores
David Oyelowo (g. 1976), actor

Gweler hefyd
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Gwefan y Cyngor

Dinas Rhydychen
Dinasoedd Lloegr
 
Trefi Swydd Rydychen
1871

18g - 19g - 20g
1820au 1830au 1840au 1850au 1860au - 1870au - 1880au 1890au 1900au 1910au 1920au
1866 1867 1868 1869 1870 - 1871 - 1872 1873 1874 1875 1876

Digwyddiadau 
 2 Ionawr - Mae Amadeus I yn dod brenin Sbaen.
Mawrth - Henry Morton Stanley yn mynd i chwilio am David Livingstone yn Affrica.
Awst - Agoriad yr orsaf reilffordd Llanharry.
 31 Awst - Mae Adolphe Thiers yn dod yn Arlywydd Ffrainc.
 10 Tachwedd - Mae Henry Morton Stanley yn dod o hyd i David Livingstone yn Affrica.
 Llyfrau
 Lewis Carroll - Through the Looking-Glass
 George Eliot - Middlemarch
 Robert Fowler, MD - A Complete History of the Case of the Welsh Fasting-Girl
 James Kenward - Ab Ithel
 Cerddoriaeth
Georges Bizet - Jeux d'enfants
 Giuseppe Verdi - Aida (opera)

Genedigaethau 
 5 Mawrth - Rosa Luxemburg, gwleidydd (m. 1919)
 31 Mawrth - Arthur Griffith, sylfaenydd ac arweinydd cyntaf Sinn Féin (m. 1922)
 6 Ebrill - Tywysog Alexander John o Gymru, mab Tywysog a Thywysoges Cymru (m. 7 Ebrill 1871)
 3 Gorffennaf - W. H. Davies, bardd (m. 1940)
 10 Gorffennaf - Marcel Proust, llenor (m. 1922)
 19 Awst - Orville Wright (m. 1948)
 28 Awst - Mabel Beardsley actores (m 1916
 30 Awst - Ernest Rutherford, ffisegydd (m. 1937)
 21 Medi - Alfred Brice, chwaraewr rygbi (m. 1938)
 1 Tachwedd - Stephen Crane, awdur (m. 1900)
 27 Tachwedd - Robert Evans (Cybi), llenor a hanesydd (m. 1956)

Marwolaethau 
 11 Mai - John Herschel, seryddiaethwr, 79
 2 Awst - David James (Dewi o Ddyfed), awdur, 68
 18 Hydref - Charles Babbage, mathemategydd, 79
1870

18g - 19g - 20g
1820au 1830au 1840au 1850au 1860au - 1870au - 1880au 1890au 1900au 1910au 1920au
1865 1866 1867 1868 1869 - 1870 - 1871 1872 1873 1874 1875

Digwyddiadau 
10 Mawrth - Sylfaen y Deutsche Bank yn Berlin
27 Ebrill - Antonio Guzmán Blanco yn dod yn Arlywydd Feneswela
26 Mehefin - Cyflawniad cyntaf yr opera Die Walküre gan Richard Wagner, ym München
2 Medi - Brwydr Sedan rhwng Ffrainc a Prwsia
6 Hydref - Mae'r dinas Rhufain yn dod prifddinas yr Eidal.
Llyfrau
Rhoda Broughton - Red as a rose is she
Richard Davies (Mynyddog) - Yr Ail Gynnig
Benjamin Disraeli - Lothair
John Ceiriog Hughes - Oriau'r Haf
Aleksis Kivi - Seitsemän veljestä (Saith Brodyr)
William Morris - The Earthly Paradise
Leopold von Sacher-Masoch - Venus im Pelz
Drama
Pietro Cossa - Nero
Cerddoriaeth
John Ambrose Lloyd - Aberth Moliant (emynau)
Richard Wagner - Die Walküre (opera)

Genedigaethau 
8 Ionawr - Miguel Primo de Rivera, unben
22 Ebrill - Vladimir Ilyich Lenin, chwyldroadwr (m. 1924)
30 Ebrill - Franz Lehár, cyfansoddwr (m. 1948)
25 Mehefin - Robert Erskine Childers, gwleidydd ac awdur (m. 1922)
27 Gorffennaf - Hilaire Belloc, awdur (m. 1953)
31 Awst - Maria Montessori, addysgwr (m. 1952)
27 Medi - Thomas Jones (T. J.), gwas sifil (m. 1955)
 18 Hydref - Daisetz Teitaro Suzuki, awdur Zen (m. 1966)
 22 Hydref - John Glyn Davies, ysgolhaig yr ieithoedd Celtaidd (m. 1953)
31 Hydref - Charles Alfred Bell, Tibetolowr (m. 1945)

Marwolaethau 
4 Ebrill - Owen Wynne Jones (Glasynys), bardd a llenor, 42
9 Mehefin
Charles Dickens, nofelydd, 58
Alida Kristina Rabe, arlunydd, 44
17 Medi - Joseph David Jones, cyfansoddwr, 43
12 Hydref - Robert E. Lee, milwr, 63
27 Hydref - Owen Jones Ellis Nanney, milwr a tirfeddiannwr, tua 80
5 Rhagfyr - Alexandre Dumas père, awdur, 68
Rhestr dawnswyr

Mikhail Baryshnikov
Pina Bausch
Isadora Duncan
Margot Fonteyn
Nadia Nerina
Vaslav Nijinsky
Rudolf Nureyev
Anna Pavlova
Wayne Sleep

Dawns
Dawnswyr
Dawnswyr
Rhestr dinasoedd y Deyrnas Unedig

Dyma restr o ddinasoedd y Deyrnas Unedig wedi'u trefnu yn ôl gwlad (Yr Alban, Cymru, Lloegr) a thalaith (Gogledd Iwerddon):

Yr Alban
 Aberdeen
 Caeredin
 Dundee
 Glasgow
 Inverness
 Perth
 Stirling

Cymru

Gogledd Iwerddon
 Armagh
 Belffast
 Derry/Londonderry
 Lisburn
 Newry

Lloegr
 Birmingham
 Bradford
 Brighton a Hove
 Bryste
 Caer (neu Caerlleon)
 Caerfaddon
 Caergaint
 Caergrawnt
 Caerhirfryn
 Caerliwelydd
 Caerlwytgoed (Lichfield)
 Caerloyw
 Caerlŷr
 Caersallog
 Caerwrangon
 Caerwynt
 Caerwysg
 Coventry
 Chelmsford
 Chichester
 Derby
 Durham
 Efrog
 Ely
 Henffordd
 Kingston upon Hull
 Leeds
 Lerpwl
 Lincoln
 Llundain
 Manceinion
 Newcastle upon Tyne
 Norwich
 Nottingham
 Peterborough
 Plymouth
 Portsmouth
 Preston
 Ripon
 Rhydychen
 St Albans
 Salford
 Sheffield
 Southampton
 Stoke-on-Trent
 Sunderland
 Truro
 Wakefield
 Wells
 Westminster
 Wolverhampton

Gweler hefyd
 Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Deyrnas Unedig, y
Dinasoedd y Deyrnas Unedig
Dinasoedd

pl:Miasta ze statusem City w Wielkiej Brytanii
1869

18g - 19g - 20g
1810au 1820au 1830au 1840au 1850au - 1860au - 1870au 1880au 1890au 1900au 1910au
1864 1865 1866 1867 1868 - 1869 - 1870 1871 1872 1873 1874

Digwyddiadau 
4 Mawrth - Ulysses S. Grant yn dod yn Arlywydd yr Unol Daleithiau
1 Mai - Sefydlu'r Western Mail
4 Mai - Brwydr Hakodate yn Japan
22 Mai - Agoriad y siop Sainsbury's cyntaf, yn Llundain
30 Hydref - Sefydlu'r Goleuad
 Llyfrau
 R. D. Blackmore - Lorna Doone
 Gustave Flaubert - L'Éducation sentimentale
 David Watkin Jones (Dafydd Morgannwg) - Yr Ysgol Farddol
 Robert Williams (Trebor Mai) - Geninen
 Cerddoriaeth
 Johannes Brahms - Ein deutsches Requiem
 Richard Wagner - Das Rheingold (opera)

Genedigaethau 
 10 Ionawr - Grigori Rasputin, gwleidydd (m. 1916)
 18 Mawrth - Neville Chamberlain, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig (m. 1940)
 21 Mawrth - Florenz Ziegfeld, impresario (m. 1932)
 10 Awst - Lawrence Binyon, bardd (m. 1943)
 3 Medi
Fritz Pregl, fferyllydd (m. 1930)
Helene Funke, arlunydd (m. 1957)
 6 Medi - Walford Davies, cyfansoddwr (m. 1944)
 2 Hydref - Mohandas Gandhi, gwleidydd (m. 1948)
 31 Rhagfyr - Henri Matisse, arlunydd (m. 1954)

Marwolaethau 
 18 Chwefror - Henry Rees, arweinydd crefyddol ac awdur, 71
 8 Mawrth - Hector Berlioz, cyfansoddwr, 65
 31 Mawrth - David Rees (Y Cynhyrfwr), awdur, 67
 7 Hydref - John Jones (Talhaiarn), bardd, 59
 8 Hydref - Franklin Pierce, Arlywydd Unol Daleithiau America, 64
1860au

18g - 19g - 20g
1810au 1820au 1830au 1840au 1850au - 1860au - 1870au 1880au 1890au 1900au 1910au 
1860 1861 1862 1863 1864 1865 1866 1867 1868 1869

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
 Pab Piws IX
 Brenhines Victoria (y Deyrnas Unedig)
 Prif Weinnidog Henry John Temple, 3ydd Is-Iarll Palmerston (y Deyrnas Unedig)
 Prif Weinidog Edward Geoffrey Smith Stanley, 14ydd Iarll Derby (y Deyrnas Unedig)
 Prif Weinidog John Russell, 1af Iarll Russell (y Deyrnas Unedig)
 Prif Weinidog William Ewart Gladstone (y Deyrnas Unedig)
 Prif Weinidog Benjamin Disraeli (y Deyrnas Unedig)
 Arlywydd James Buchanan (Unol Daleithiau)
 Arlywydd Abraham Lincoln (Unol Daleithiau)
 Arlywydd Andrew Johnson (Unol Daleithiau)
 Arlywydd Jefferson Davis (Taleithiau Cydffederal America)
 Brenin Vittorio Emanuele II (Yr Eidal)
 Ymerawdwr Napoleon III (Ffrainc)
 Ymerawdwr Wilhelm I (Prwsia)
 Tsar Alexander II (Rwsia)

Diddanwyr

Chwaraeon
1867

18g - 19g - 20g
1810au 1820au 1830au 1840au 1850au - 1860au - 1870au 1880au 1890au 1900au 1910au
1862 1863 1864 1865 1866 - 1867 - 1868 1869 1870 1871 1872

Digwyddiadau 
1 Ionawr - Agoriad y Bont Grog John A. Roebling rhwng Cincinnati a Covington, Kentucky, yn yr UDA
30 Ionawr - Tywysog Mutsuhito yn dod yn ymerawdwr Japan
19 Chwefror - Brwydr Afon Inlon yn Tsieina
1 Mawrth - Nebraska yn dod talaith yr UDA
11 Mai - Cytundeb Llundain
2 Medi - Priodas Meiji, ymerawdwr Japan, a Masako Ichijō (Ymerawdres Shōken)
Llyfrau
Rhoda Broughton - Cometh Up As A Flower
Fyodor Dostoievski - Игрок (Yr Hapchwaraewr)
Lewis Edwards - Traethodau Llenyddol
Emile Zola - Thérèse Raquin
Drama
Henrik Ibsen - Peer Gynt
Cerddoriaeth
Syr William Sterndale Bennett - The Woman of Samaria (cantata)
Johann Strauss II - "An der schönen, blauen Donau" (waltz)

Genedigaethau 
25 Mawrth - Arturo Toscanini, arweinydd cerddorfa (m. 1957)
16 Ebrill - Wilbur Wright, awyrennwr (m. 1912)
2 Mai - Eliseus Williams (Eifion Wyn), bardd (m. 1926)
6 Mai - Mair o Teck, Tywysoges Cymru a Brenhines y Deyrnas Unedig (m. 1953)
14 Awst - John Galsworthy, awdur (m. 1933)
 2 Medi
Hermine Munsch, arlunydd (m. 1904)
Siri Schotte, arlunydd (m. 1951)
8 Mehefin - Frank Lloyd Wright, pensaer (m. 1959)
28 Mehefin - Luigi Pirandello, dramodydd (m. 1936)
29 Medi - John Richard Williams (J.R. Tryfanwy), bardd (m. 1924)
7 Tachwedd - Marie Curie, cemegydd (m. 1934)

Marwolaethau 
14 Ionawr - Jean Auguste Dominique Ingres, arlunydd, 86
19 Mehefin - Maximilian I, ymerawdwr Mexico, 34
4 Awst - William Crawshay II, diwydiannwr a pherchennog, 79
25 Awst - Michael Faraday, cemegydd a ffisegydd, 75
31 Awst - Charles Baudelaire, bardd, 46
 23 Hydref - Franz Bopp, ieithegwr, 76
1866

18g - 19g - 20g
1810au 1820au 1830au 1840au 1850au - 1860au - 1870au 1880au 1890au 1900au 1910au
1861 1862 1863 1864 1865 - 1866 - 1867 1868 1869 1870 1871

Digwyddiadau 
 7 Chwefror - Brwydr Abtao
 2 Mai - Brwydr Callao
 24 Mai - Brwydr Tuyuti
 27 Mehefin - Brwydr Langensalza
Gorffennaf - Sefydlu'r papur Gymraeg Yr Australydd, yn Victoria, Awstralia.
 23 Awst - Cytundeb Prag
Yn ystod y flwyddyn - Sefydlu Undeb Bedyddwyr Cymru

Llyfrau

Iaith Cymraeg
 William Rees (Gwilym Hiraethog) - Nodiadau ar yr Epistol at yr Hebreaid

Ieithoedd eraill
 Fyodor Dostoievski - Trosedd a Chosb
 Elizabeth Gaskell (gyda Frederick Greenwood) - Wives and Daughters
 Rees Howell Gronow - Last Recollections
 Henry Richard - Letters on the Social and Political Condition of Wales

Barddoniaeth

Iaith Cymraeg
Richard Davies (Mynyddog) - Caneuon Mynyddog

Ieithoedd eraill
Paul Verlaine - Poèmes saturniens

Cerddoriaeth
 Jacques Offenbach - La Vie Parisienne
 John Thomas (Pencerdd Gwalia) - The Bride of Neath Valley (cantata)

Genedigaethau 
 29 Ionawr - Romain Rolland, awdur (m. 1901)
 13 Ebrill - Butch Cassidy, lleidr (m. 1909)
 17 Mai - Erik Satie, cyfansoddwr (m. 1925)
 28 Gorffennaf - Beatrix Potter, awdures plant (m. 1943)
 21 Medi - H. G. Wells, awdur (m. 1946)
 12 Hydref - James Ramsay MacDonald, gwleidydd (m. 1937)
 29 Hydref - Sydney Curnow Vosper, arlunydd (m. 1942)
 12 Tachwedd - Sun Yat-sen, gwladweinydd (m. 1925)

Marwolaethau 
16 Ionawr - David Owen (Brutus), llenor, 69
 23 Ionawr - Thomas Love Peacock, llenor, 80
 27 Ionawr - John Gibson, cerflunydd, 75
29 Mawrth - Thomas Jones (Glan Alun), bardd
 20 Mehefin - Bernhard Riemann, mathemategydd, 39
 16 Hydref - Angharad Llwyd, hynafiaethydd, 86  
1 Rhagfyr - Syr George Everest, tirfesurydd, 76

Cyfeiriadau
Tyddewi

Dinas bach yn Sir Benfro, Cymru, yw Tyddewi (Saesneg: St Davids). Hi yw dinas leiaf Cymru a sedd esgobaeth Tyddewi. O ran llywodraeth leol fe'i lleolir yng nghymuned Tyddewi a Chlos y Gadeirlan. Mynyw oedd ei henw mewn Cymraeg Canol, o'r enw lle Lladin, Menevia. Yn ôl traddodiad fe'i sefydlwyd gan Dewi Sant yn y 6g. Mae Eglwys Gadeiriol Tyddewi yn dominyddu'r dref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes 
Mynyw (Lladin: Menevia) yw'r hen enw am y fan lle y sefydlodd Dewi Sant ei abaty. Enw arall ar y lle yw Glyn Rhosyn. Mae cyfeiriad at y fynachlog mewn llawysgrif Wyddelig a ysgrifennwyd tua 800, sef merthyradur Oengus. Roedd yn safle brysur yn y cyfnod hwn gan fod y rhan fwyaf o'r teithio yn y cyfnod hwn yn cael ei wneud ar y môr, o'r cyfandir, o Lydaw a Chernyw i Iwerddon ac i'r gogledd.

Ymwelodd Gerallt Gymro â Thyddewi yn ystod ei daith trwy Gymru yn 1188.

Eisteddfod 
Cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yma yn 2002.

Oriel

Gweler hefyd 
 Arfordir Tyddewi (SoDdGA)
 Annales Cambriae
 Esgob Tyddewi
 Esgobaeth Tyddewi

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Tyddewi
  Yr eglwys gadeirol

Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Arfordir Sir Benfro
Dewi Sant
Dinasoedd Cymru
Dinasoedd sanctaidd
Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Trefi Sir Benfro
 
Tyddewi a Chlos y Gadeirlan
Ffrwydradau trenau Madrid 11 Mawrth 2004

Ymosodiadau bom yn Madrid, 11 Mawrth 2004.
Dydd Iau, 11 Mawrth 2004, ffrwydrodd deg bom ar cercanías (trenau lleol) yn ninas Madrid, Sbaen rhwng 07:39 a 07:42 yn y bore. Bu farw 190 o bobl, o leiaf, a chafodd dros 1,800 o bobl eu hanafu.

Ffrwydrodd tair bom, ym mlaen, canol, a thu ôl y trên ym mhrif orsaf y ddinas, Atocha, am 07:39, a hefyd ffrwydrodd pedair bom ar yr un pryd ar drên arall tu allan i orsaf Atocha, yn Calle Téllez. Am 07:41 ffrwydrodd dwy fom ar drên arall yng ngorsaf El Pozo del Tío Raimundo, ac am 07:42 ffrwydrodd un bom ar drên yng ngorsaf Santa Eugenia.

Bu farw'r mwyafrif o'r dioddefwyr yn Atocha/Téllez (89 o bobl), ac El Pozo (67), efo 17 yn Santa Eugenia.

Roedd 41 o'r meirwon yn dod o 13 gwlad dramor—15 o Rwmania, 5 yr un o Ecwador a Pheriw, 4 o Wlad Pwyl, 3 o Colombia, 2 o Hondwras, ac un yr un o Bwlgaria, Tsile, Ciwba, Gweriniaeth Dominica, Gini Bisaw, Ffrainc a Moroco.

Pwy oedd ar fai? 
Roedd llywodraeth Sbaen yn beio'r mudiad Basg, ETA, ar y dechrau, ond roedd modd yr ymosodiad yn anarferol i ETA—byddan nhw fel arfer yn rhoi rhybudd, neu yn ymosod ar blismyn neu swyddogion y llywodraeth. Ar 11 Mawrth gyda'r hwyr, dywedodd y papur newydd Arabeg rhyngwladol Al-Quds Al-Arabi, a gyhoeddir yn Llundain, eu bod wedi cael e-bost gan rywun yn dweud mai Al Qaeda oedd yn gyfrifol am yr ymosodiad.

Tri diwrnod ar ôl yr ymosodiad, collodd Aznar yr etholiad, mewn canlyniad syn.

2004
Hanes Madrid
Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth
Terfysgaeth yn Sbaen
1865

18g - 19g - 20g
1810au 1820au 1830au 1840au 1850au - 1860au - 1870au 1880au 1890au 1900au 1910au
1860 1861 1862 1863 1864 - 1865 - 1866 1867 1868 1869 1870

Digwyddiadau 
 9 Ebrill - Y Cadfridog Robert E. Lee yn ildio i Ulysses S. Grant yn Appomattox gan ddod â Rhyfel Cartref America i ben.
 14 Ebrill - asasineiddio'r Arlywydd Abraham Lincoln
 28 Mai - Y fintai gyntaf yn mynd allan i'r Wladfa ar y Mimosa
 18 Rhagfyr - Diwedd caethwasanaeth yn Unol Daleithiau America
 Llyfrau
 Lewis Carroll - Alice in Wonderland
 Charles Dickens - Our Mutual Friend
 John Evans (I. D. Ffraid) - Coll Gwynfa (cyfieithiad Paradise Lost gan John Milton)
 John Ceiriog Hughes - Y Bardd a'r Cerddor
 John Jones (Mathetes) - Pregeth i Fyfyrwyr Coleg Hwlffordd ...
 John Thomas (Ifor Cwmgwys) - Diferion Meddyliol
 Lev Tolstoy - Rhyfel a Heddwch
 Cerddoriaeth
 Antonín Dvořák - Symffoni rhif 1
 Thomas Gruffydd Jones (Tafalaw Bencerdd) - Gwarchae Harlech (cantata)
 Richard Wagner - Tristan und Isolde (opera)

Genedigaethau 
 3 Mehefin - Siôr V, brenin y Deyrnas Unedig (m. 1936)
 23 Medi - William Brace, gwleidydd (m. 1947)
 26 Hydref - Benjamin Guggenheim, casglwr (m. 1912 ar y Titanic)
 2 Tachwedd - Warren G. Harding, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1923)
 8 Rhagfyr - Jean Sibelius, cyfansoddwr (m. 1957)
 30 Rhagfyr - Rudyard Kipling, bardd ac awdur (m. 1936)

Marwolaethau 
 21 Chwefror - Syr Stapleton Cotton, milwr, 91
 15 Ebrill - Abraham Lincoln, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 56
 26 Ebrill - John Wilkes Booth, llofrudd Abraham Lincoln, 26
 29 Ebrill - Thomas Evans (Telynog), bardd, 24
 10 Rhagfyr - Leopold I o Wlad Belg, 74

Yr Amgylchedd
Roedd 1865 yn arbennig o dda i wyfyn mwyaf Cymru, ac yn fewnfydwr mewn blynyddoedd ffafriol, sef gwalchwyfyn y benglog

Cyfeiriadau
Henffordd

Dinas yn Swydd Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw Henffordd (Saesneg: Hereford) sydd yn brif dref y sir. Enw Cymraeg hynafol ar y ddinas oedd Caerffawydd. Mae hi bron iawn ar y ffin rhwng Cymru a Lloegr, ac mae Afon Gwy yn rhedeg trwyddi. Mae ganddi nifer o adeiladau hanesyddol, gan gynnwys ei heglwys gadeiriol Gothig.

Hanes 
Ymwelodd Gerallt Gymro â Henffordd yn 1188 ar ddiwedd ei daith trwy Gymru.

Adeiladau a chofadeiladau
Amgueddfa Henffordd
Eglwys Gadeiriol Henffordd

Enwogion 
Yn ôl traddodiad roedd yr actores Nell Gwyn (1650 - 1687), gordderch Siarl II, brenin Lloegr, yn enedigol o'r dref.
John Davies o Henffordd (c.1565-1618), bardd
Thomas Traherne (1637–1674), bardd
David Garrick (]1717–1779), actor
Frank Oz (g. 1944), pypedwr
Ellie Goulding (g. 1986), cantores

Gweler hefyd
Gorsaf reilffordd Henffordd
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Cyngor Dinas Henffordd  (Saesneg)
 Cyngor Swydd Henffordd (Saesneg)
 Y Mappa Mundi, map hen enwog o Henffordd

Dinasoedd Lloegr
 
Trefi Swydd Henffordd