alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Din Lligwy

Mae Din Lligwy (weithiau Din Llugwy) yn olion nifer o dai ac adeiladau eraill yn dyddio o gyfnod y Rhufeiniaid ar arfordir dwyreinol Ynys Môn yn agos i bentref Moelfre, Ynys Môn; .

Saif Din Lligwy ar fryn isel heb fod ymhell o'r môr. Tu mewn i fur amgylchynol mae sylfeini nifer o adeiladau, rhai ohonynt yn grwn a rhai yn hirsgwar. Mae olion gweithio haearn yn rhai ohonynt. Credir fod yr adeiladau crwn yn dai a'r rhai hirsgwar yn weithdai. Er ei fod yn is nag yr oedd yn wreiddiol, mae'r mur allanol mewn cyflwr da.

Cofrestrwyd yr olion hyn gan Cadw a chânt eu hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: AN023. Bu cloddio archaeolegol yma, a gwnaed nifer o ddarganfyddiadau. Roedd rhai o'r rhain yn awgrymu fod y lle yn cael ei ddefnyddio yn y 4g OC, ond roedd hefyd dystiolaeth o adeiladau ar y safle cyn y rhai a welir, efallai yn dyddio i Oes yr Haearn. Cafwyd hyd i far o arian, crochenwaith wedi ei fewnforio ac eitemau gwydr.

Y farn gyffredinol o ystyried y darganfyddiadau hyn a'r tai crwn oedd fod Din Llugwy yn perthyn i uchelwr neu bennaeth brodorol oedd wedi ei ddylanwadu i ryw raddau gan ddiwylliant Rhufain ond yn parhau i gadw at bensaerniaeth draddodiadol yn bennaf. Mae'r safle yng ngofal Cadw. Gellir gweld nifer o hynafiaethau diddorol eraill gerllaw, Capel Llugwy o'r 12g a siambr gladdu Llugwy o'r cyfnod Neolithig.

Meddai CADW ar yr hysbysfwrdd (2010): 
Yn ystod gwaith cloddio'r adeilad petrual pellaf, canfuwyd llawer o slag haearn, a oedd yn sylfaen lle tân y tu fewn iddo, gan awgrymu bod yr adeilad wedi cael ei ddefnyddio fel gweithdy. Yn ogystal canfuwyd crochenwaith Brythonig-Rufeinig, pysgod cregyn, offeryn wedi ei wneud o asgwrn â rhiciau, ynghyd ag offer pigfain o esgyrn a dau ddarn o arian o'r 4g.

Cychwynwyd codi cytiau crynion tua 1,500 C.C. a daethant i ben tua'r adeg y daeth y Rhufeiniaid i Ynys Prydain. Mae'r brodorion a'u cododd hefyd yn gyfrifol am godi carneddau, beddrodau siambr, twmpathau, cylchoedd cerrig, bryngaerau a meini hirion. Maen nhw i'w canfod yng Ngwynedd, Môn, Sir Conwy a Sir Gaerfyrddin.

Llyfryddiaeth
 Frances Lynch, Gwynedd: A guide to ancient and historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Cyfeiriadau

Cadw
Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Oes yr Efydd yng Nghymru
Oes yr Haearn yng Nghymru
Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Gronw Pebr

Arglwydd Penllyn yn y Mabinogi Math fab Mathonwy oedd Gronw Pebr (Cymraeg Canol: Gronw Pebyr). Mae'r enw 'Gronw' yn ffurf gynnar ar yr enw personol 'G(o)ronwy'. Mwy anodd yw esbonio 'Peb(y)r'. Bu cymysgiad yn y testun. Ceir yr amrywiadau 'Pybyr', 'Pebyr' a 'Pef(y)r'. Os 'pybyr' yr ystyr yw "cryf, darbodus". Ystyr 'pefr' yw "disglair, hardd, golau" ac efallai mai hyn sydd fwyaf addas i Ronw.

Cynlluniodd Gronw gyda Blodeuwedd i ladd ei gŵr Lleu Llaw Gyffes. Gwyddai Blodeuwedd na ellid lladd Lleu fel dyn cyffredin, a holodd ei gyfrinach gan gymryd arni ei bod yn poeni amdano.
"Paid â phoeni," meddai Lleu. "Dim ond un ffordd y gellir fy lladd. Rhaid yn gyntaf i mi ymolchi mewn cafn a tho arno ar lan afon. Wedyn, os safaf ar un troed ar ymyl y cafn a’r llall ar gefn bwch, a’m taro â gwaywffon, yna gellir fy lladd. Ond rhaid bod blwyddyn yn gwneuthur y waywffon a hynny adeg gwasanaeth y Sul yn unig."

Adroddodd Blodeuwedd y gyfrinach wrth Gronw a dechreuodd wneud y waywffon. Ymhen blwyddyn roedd popeth yn barod. Roedd Blodeuwedd, Lleu a Gronw ar lan Afon Cynfal (ger Ffestiniog heddiw). Gofynnodd Blodeuwedd i Lleu ei hatgoffa sut y safai cyn y gellid ei ladd, a gwnaeth Lleu hyn heb wybod fod Gronw yn cuddio gerllaw.

Taflodd Gronw y waywffon at Lleu a throwyd ef yn eryr a chyda bloedd ofnadwy hedodd i ffwrdd. Yn fuan wedyn priodwyd Gronw Pebr a Blodeuwedd a phan glywodd Gwydion am hyn penderfynodd fynd i weld beth a ddigwyddodd i Lleu.

Gyda chymorth hwch daeth Gwydion o hyd i'w nai yn eistedd ar frigyn uchaf derwen. Meddyliodd ar unwaith mai Lleu oedd yr eryr a dechreuodd adrodd englynion wrtho, sef Englynion Gwydion, nes iddo ddisgyn ar lin Gwydion. Yna trawodd yr aderyn â hudlath gan ddychwelyd Lleu Llaw Gyffes i'w ffurf ei hun, ond yn wael iawn ei wedd.

"Mynnaf ddial y cam a gefais," meddai Gwydion, ac aeth i chwilio am Flodeuwedd. Daliwyd hi wrth Llyn y Morynion a dywedodd Gwydion wrthi,
"Ni chei dy ladd, ond cei dy droi yn aderyn ac oherwydd y cam a wnaethost â Lleu ni chei ddangos dy wyneb yn y dydd rhag ofn yr holl adar eraill. Ni cholli dy enw, gelwir di byth yn Blodeuwedd." A chyda hynny trowyd Blodeuwedd yn dylluan.
Bu raid i Gronw Pebr sefyll fel y gwnaeth Lleu ar lan Afon Cynfal a lladdwyd ef gan Lleu â gwaywffon.

Mytholeg Gymreig
Pedair Cainc y Mabinogi
Cabala

Cabbala, Hebraeg: קַבָּלָה‎, Qabbālāh, yn llythrennol "derbyn" yn yr ystyr "derbyn traddodiad". Mae'r Cabbala'n cynnig dadansoddiad esoterig o'r Beibl Hebraeg (Tanakh) ac ysgrifau clasurol Iddewiaeth (halakha ac aggadah) ac ymarferion (mitzvot), fel mynegiadau dysgedigaeth gyfriniol ynglŷn â natur Duw.

 Jewish mysticism and Kabbalah (www.jewfaq.org)
 Scientific refutation of the Bible codes (Saesneg)
 Kabbala, kliffot och den goetiska magin, av Thomas Karlsson (Ouroboros 2004)
 Om så kallad autentisk kabbala, Bnei Baruch och Baal HaSulam (Kabbalah.info)

 
Cyfriniaeth Iddewig
Yr ocwlt
Rhestr Eifftiaid Hynafol

Dyma restr o Eifftiaid hynafol:

Ahmose
Ahmose-Meritamon
Ahmose Nefertari
Ahmose Pen-Nekhebet
Ahmose, mab Ebana
Amenhotep I
Amenhotep II
Amenhotep III
Amenhotep IV (Akhenaten)
Aktoy
Amenpanufer
Ankhesenpaaten
Arius Didymus
Bay Irsu
Djar
Djedptahiufankh
Djediufankh
Djozer
Hatshepsut
Henutmehyt
Ibebi Sabu
Ibi
Imhotep
Ineni
Iuni
Kha (pensaer)
Khaemweset
Khafre
Khufu
Kiya
Manetho
Maya
Menkaure
Mereneith
Meritaten
Meritre
Mutnofret
Nefertari
Nefertiti*
Neferu
Nefrure
Pepi I
Petiese
Petosiris
Piankhi
Ptah-hotep
Ramose
Ramses I
Ramses II
Ramses III
Ramses IV
Rudjek
Sebni
Senemut
Setep
Seti I
Seti II
Setepenre
Shoshenq C
Sihathor
Sitre
Sneferu
Tetisheri
Thety Sabu
Tiy
Tutankhamun
Urhiya
Userhat
Weni
Wesirwer
Yuny
Zat-ini-Teti

*Cred rhai Eifftolegwyr fod Nefertiti wedi rheoli fel pharaoh dan sawl enw.

Yr Hen Aifft
Eifftiad Hynafol
Eifftiaid Hynafol
Paganiaeth

Mae Paganiaeth, o'r Lladin paganus, "dyn cefn gwlad" neu "dinesydd", yn derm mantell a ddefnyddir i gyfeirio at gasgliad eang o gredau ysbrydol neu draddodiadau crefyddol an-Abrahamig, amldduwiol ac animistaidd amrywiol. Fe'i defnyddir yn bennaf o fewn ystyr hanesyddol, gan gyfeirio at amldduwiaeth Roeg-Rufeinig yn ogystal â thraddodiadau amldduwiol Ewropeaidd cyn cael eu Cristnigo. Mewn ystyr ehangach, mae'n cynnwys casgliad eang o grefyddau'r Dwyrain, a'r traddodiadau brodorol o'r Amerig, Canolbarth Asia, Awstralia ac Affrica, yn ogystal â chrefydd gwerin an-Abrahamig yn gyffredinol. Nid yw diffiniadau mwy cul yn cynnwys unrhyw grefydd y byd ac yn cyfyngu'r term i draddodiadau lleol neu wledig sydd ddim yn cael eu trefnu fel crefyddau gwladol. Ar y cyfan, nid yw traddodiadau a chrefyddau Paganaidd yn proselytio ond yn cynnwys mytholeg fyw, sy'n egluro pam mae arferion crefyddol ynddi.

Addasiad Cristnogol o'r gair Iddewig "Cenhedlig" yw'r term pagan, ac o ganlyniad mae tuedd Abrahamig cynhenid ganddo, yn ogystal â chynodiadau pejoratif ymysg monotheistiaid. Oherwydd ei hystyron ansicr, amrywiol, mae ethnolegwyr yn tueddu osgoi'r term "paganiaeth" wrth gyfeirio at ffeithiau hanesyddol neu draddodiadol - mae'n well defnyddio categorïau mwy trachywir megis amldduwiaeth, siamanaeth, pantheistiaeth, neu animistiaeth.

Gwêl yr hanesydd Dr John Davies gysylltiad rhwng y gair â'r ardal honno yng nghanolbarth Cymru,  "Powys". Dywed, "Mae'n debygol bod perthynas rhwng y gair pagus a'r enw "Powys"; maent yn gytras felly â'r gair "pagan". Credir mai cnewyllyn teyrnas Powys oedd pagus neu gefn gwlad teyrnas y Cornovii ac i Bowys ehangu i gynnwys y diriogaeth honno..."

Cyfeiriadau

 
Amldduwiaeth
Credoau, traddodiadau a mudiadau crefyddol
Tegeingl

Cantref yng ngogledd-ddwyrain Cymru oedd Tegeingl. Fe'i enwir ar ôl y Deceangli, un o lwythau Celtaidd Cymru yn Oes yr Haearn a'r cyfnod Rhufeinig.

Mae'r cantref yn gorwedd yn nwyrain y Berfeddwlad ar arfordir y Gogledd rhwng Afon Clwyd yn y gorllewin a Glannau Dyfrdwy yn y dwyrain. I'r gorllewin mae'n ffinio â chantrefi Rhos a Rhufoniog, yn y de-orllewin â chwmwd Dogfeiling yng nghantref Dyffryn Clwyd, ac yn y de-ddwyrain ag Ystrad Alun a Phenarlâg. Roedd y diriogaeth yn cyfateb yn fras i Sir y Fflint heddiw.

Yn Oes y Tywysogion roedd Tegeingl yn cynnwys tri chwmwd Rhuddlan, Prestatyn a Cwnsyllt. Perthynai'r cantref i dywysogion cynnar teyrnas Gwynedd, ond a ddiwedd yr 8g fe'i goresgynnwyd gan y Mersiaid, gelynion mawr Gwynedd a Phowys. Arosodd yn nwylo'r Saeson a'r Normaniaid nes i Owain Gwynedd ei adfer i Wynedd yn y 12g. Newidiai ddwylo sawl gwaith yn yr ymgiprys rhwng tywysogion Gwynedd a Choron Lloegr yn y ganrif olynol.

Rhuddlan oedd ei ganolfan, ond roedd Diserth yn bwysig hefyd. Yn ddiweddarach sefydlwyd mynachlog yn Ninas Basing.

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Cantrefi Cymru
Hanes Sir y Fflint
Cemais (cantref yn Nyfed)

Gweler hefyd Cemais, cantref ar Ynys Môn.

Cantref yn nheyrnasoedd Dyfed a Deheubarth yn yr Oesoedd Canol oedd Cemais. Fe'i lleolir yng ngogledd-ddwyrain y Sir Benfro bresennol gyda mynyddoedd Y Preseli yn asgwrn cefn iddo yn y de.

Ymestynnai o gyffiniau Aberteifi heddiw hyd arfordir gogledd Penfro i ffinio â chantref Pebidiog yn y gorllewin; dynodai Afon Gwaun y ffin. Yn y de rhannai ffin â chantref Daugleddau tra yn y dwyrain ffiniai â San Clêr a chwmwd annibynnol Emlyn. Fe'i ymrennid yn ddau gwmwd Uwch Nyfer ac Is Nyfer gan Afon Nyfer.

Ei ganolfan eglwysig oedd yr hen glas Celtaidd yn Nanhyfer (Nyfer). Nid oes sicrwydd am leoliad ei faenor (prif lys) ond mae'n bosibl ei fod yn Nanhyfer hefyd. Codwyd Castell Nanhyfer gan y Normaniaid ar ddechrau'r 12g ond daeth i feddiant yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth.

Gorwedd y cantref yng nghanol gwlad y Demetae, un o lwythau Celtaidd Cymru. Lleolir y rhan fwyaf o ddigwyddiadau Cainc Gyntaf a Thrydedd Gainc y Mabinogi - Pwyll Pendefig Dyfed a Manawydan fab Llŷr - yn y cantref.

Cysylltir Cuhelyn Fardd (fl. 1100-30?), un o noddwyr beirdd mawr y de-orllewin yn y 12g a bardd hefyd efallai, â'r cantref.

Barwniaeth Normanaidd
Fel Barwniaeth Cemais, roedd yn un o arglwyddiaethau'r Mers a ymestynnai o Sir Benfro trwy dde Cymru a'r Gororau hyd at Arglwyddiaeth Dinbych yn y gogledd. Roedd ei harglwyddi yn cynnwys Robert fitz Martin, sylfaenydd Castell Nanhyfer.

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru
Deheubarth

Arglwyddiaethau'r Mers
Cantrefi Cymru
Daearyddiaeth Sir Benfro
Hanes Sir Benfro
Teyrnas Dyfed
Teyrnas Deheubarth
Cymathiad

Math o gyfnewid seinegol lle mae sain yn newid i fod yn debycach i sain arall yn ei gyd-destun yw cymathiad.

Gelwir cymathiad lle mae sain yn dylanwadu ar sain ddilynol yn gymathiad blaen. Enghraifft o gymathiad blaen yn y Gymraeg yw simme a glywir ar lafar yn y gorllewin am simne. Yma mae'r m wedi troi'r n sy'n ei dilyn yn m hefyd.

Gelwir cymathiad lle mae sain yn dylanwadu ar sain flaenorol yn gymathiad ôl. Enghraifft o gymathiad ôl yn y Gymraeg yw tac-cu, a glywir yn aml am tad-cu yn y de. Yma mae'r c yn y cu wedi troi'r d ar ddiwedd tad yn c; mae hwn yn gymathiad llwyr. Mae campunt, a glywir yn gyffredin ar lafar am canpunt, yn enghraifft o gymathiad ôl rhannol. Yma mae'r p yn punt wedi dylanwadu ar y llythyren n flaenorol a'i thynnu yn nes at ei sain ei hun, drwy ei throi yn m. Enghraifft o gymathiad ôl sy'n effeithio ar lafariaid yw bwgwth am bygwth.

Ffonoleg
Ieithyddiaeth hanesyddol
Eifionydd

Gorwedd Eifionydd yn sir Gwynedd, gogledd-orllewin Cymru. Mae'r ardal yn cynnwys de-ddwyrain Penrhyn Llŷn er nad yw'n rhan o'r Llŷn draddodiadol. Mae'n ymestyn o gyffiniau Porthmadog yn y dwyrain, lle mae'r Traeth Mawr yn ffin iddi, hyd Afon Erch, ychydig i'r dwyrain o dref Pwllheli. Yn wreiddiol roedd yn un o ddau gwmwd cantref Dunoding, ond yn wahanol i lawer o gymydau Cymru, mae'r enw yn parhau i gael ei ddefnyddio am yr ardal.

Eifionydd oedd y rhan ogleddol o gantref Dunoding. Yn ôl y traddodiad cafodd ei enw o Eifion fab Dunod. Roedd Dunod, a roddodd ei enw i'r cantref, yn un o feibion Cunedda Wledig. Canolfan y cantref yn y cyfnod diweddar oedd Cricieth, ond efallai y bu canolfan gynharach yn Nolbenmaen.

Ar hyn o bryd nid yw Eifionydd yn uned o lywodraeth leol, ond defnyddir yr enw yn gyffredin, er enghraifft "Ysgol Eifionydd" ym Mhorthmadog. Mae Eifionydd yn cynnwys pentrefi Abererch, Chwilog, Llanaelhaearn, Pencaenewydd, Llanarmon, Llangybi, Llanystumdwy, Rhoslan, Pentrefelin, Penmorfa, Garndolbenmaen, Golan  Bryncir a Pantglas.

Enwogion
Syr Hywel y Fwyall (1300?-1381?)
Ieuan ap Robert (1437-1468)
Cadwaladr Cesail (1560?-1625?)
John Owen, Plas Du (1564?-1622?)
Syr John Owen, Clenennau (1600-1666)
Owen Gruffydd, Llanystumdwy (1643-1730)
Edward Samuel (1673-1748)
Dafydd y Garreg Wen (1711-1741)
John Thomas (hynafiaethydd) (1736-1769)
Robert Jones, Rhoslan (1745-1829)
Robert ap Gwilym Ddu (1767-1850)
Pedr Fardd (1775-1845)
Dewi Wyn o Eifion (1784-1841)
Ellis Owen, Cefny-y-meysydd (1789-1868)
Eben Fardd (1802-1863)
Morris Williams (Nicander) (1809-1874)
Eifion Wyn (1867-1926)
David Lloyd George - Prif Weinidog Y Ddeyrnas Unedig rhwng 1916 - 1922
Wil Sam - dramodydd
Meic Povey - dramodydd
Guto Roberts - actor

Llyfryddiaeth
John Edward Lloyd, A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, Green & Co, 1937)
William Rowland, Gwŷr Eifionydd (Gwasg Gee, 1953)

 
Cymydau Cymru
Gwynedd
Afon Cegin

Mae Afon Cegin yn afon fechan sy'n llifo i Afon Menai ychydig i'r dwyrain o ddinas Bangor, Gwynedd.

Tarddle'r afon yw Ffynnon Cegin Arthur, gerllaw Penisarwaen. Mae'n llifo heibio Pentir a Glasinfryn, yna rhwng Stâd Ddiwydiannol Llandygai a stâd dai Maesgeirchen cyn cyrraedd y môr yn Abercegin, lle'r adeiladwyd porthladd Porth Penrhyn. Afon Cegin oedd y ffin rhwng cantrefi Arfon ac Arllechwedd.

Bu farw'r bardd Dafydd Ddu Eryri trwy foddi yn yr afon yn 1822.

Ail-agorwyd trac yr hen reilffordd oedd yn rhedeg wrth ochr yr afon fel Lôn Las Ogwen ar gyfer beicwyr a cherddwyr.

Cegin
Cegin
Afon Menai
Bangor
Y we fyd-eang

Mae'r We Fyd-Eang yn gasgliad o ddogfennau uwch-destun (neu hypertext; gweler HTTP), lle defnyddir y rhyngrwyd i'w cysylltu. Gyda phorwr gwe, gall defnyddiwr weld tudalennau sy'n cynnwys testun, delweddau, sain a fideo, a theithio o dudalen i dudalen gan ddefnyddio hyperlinks.

Dyfeisiwyd y We Fyd Eang gan Tim Berners-Lee a Robert Cailliau pan roeddent yn gweithio yn CERN yng Ngenefa, Y Swistir a Ffrainc yn 1989.  Ceir sawl dyddiad am enedigaeth y We fyd-eang, a'r mwyaf poblogaidd o'r rhain yw'r dyddiad pan gyhoeddodd Tim Berners-Lee femo yn gwahodd pobl y tu allan i CERN i gydweithio ar y prosiect.

Ar 30 Ebrill 1993, rhoddodd CERN ganiatad i'r we gael ei defnyddio'n agored ac am ddim gan weddill y byd.

Y We yn Gymraeg
Y tro cyntaf y soniwyd yn Gymraeg am y we oedd ar 23 Gorffennaf 1969 gan y gwyddonydd Owain Owain: 'Yn syml, mae'r gyfundefn hwn o gyfrifyddion (neu gyfrifiaduron) yn ei gwneud hi'n bosib i gofnodi y cyfan o wybodaeth yr hil ddynol drwy'r oesau mewn un lle, mewn modd sy'n galluogi unrhyw unigolyn - o'i gartref ei hun er enghraifft - archebu a derbyn unrhyw ran o'r wybodaeth honno.... Rydych am weld cerflun mwyaf o geffyl sydd mewn bod? Yna, o'ch cadair freichiau, a chyn i'r bys olaf adael y botwm olaf, fe fydd llun y ceffyl ar y llen deledu yn eich ystafell.' Neu gynllun pensaernïol Eglwys S. Pedr yn Rhufain? Pwyswch fotymau eraill a dyna'r cynllun pensaernïol yn dilyn y ceffyl mewn llai na chwinciad!'

Y wefan Gymraeg gyntaf oedd Curiad a lansiwyd gan Dafydd Tomos ar y rhestr ebyst WELSH-L ar 13 Ebrill 1995. Roedd y wefan yn cynnwys gwybodaeth am gigs, bandiau, adolygiadau a siartiau Cymraeg. Roedd yn gwbl ddwyieithog i ddechrau cyn ail-lansio yn uniaith Gymraeg yn 2005. Mae rhan helaeth o'r deunydd ar gael hyd heddiw wedi'i archifo.

Rhoddwyd y gyfrol Gymraeg gyntaf ar y we ar 1 Rhagfyr 1996, sef cyfrol o farddoniaeth gan Robin Llwyd ab Owain: Rebel ar y we.

Cyfeiriad
Llong hwylio

Llong hwylio yw’r term a ddefnyddir am long sy’n defnyddio hwyliau yn hytrach na pheiriant neu rwyfau i’w symud. Dylid nodi fod y term “llong” hefyd ag ystyr arbennig yn ystod oes aur llongau hwyliau, pan oedd yn cael ei ddefnyddio am un math arbennig ar long.

Mae defnyddio hwyliau yn mynd yn ôl o leiaf i gyfnod yr Hen Aifft. Yn yr hen fyd roedd yr hwyliau yn aml yn cael eu defnyddio ar y cyd a rhwyfau, er enghraifft yn y trireme Groegaidd. Roedd hyn yn nodweddiadaol o longau rhyfel, tra’r oedd llongau masnach yn tueddu I ddefnyddio hwyliau yn unig.

Y 19g oedd oes aur y llongau hwyliau ar gyfer masnach. Tua chanol y ganrif dechreuwyd rhoi periant ager bychan yn rhai ohonynt, i’w defnyddio pan nad oedd gwynt; roedd y Royal Charter yn esiampl o’r rhain. Yn raddol daeth llongau ager y fwy effeithiol ac yn rhatach,  ac ni fu fawr o adeiladu llongau hwyliau newydd yn y gorllewin ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf. Ychydig o longau hwyliau sy’n cael eu defnyddio yn y gorllewin bellach, weithiau ar gyfer hyfforddi llongwyr, er fod nifer fawr o gychod hwylio yn cael eu defnyddio ar gyfer pleser. Mae mwy o ddefnydd arnynt yn rhai o wledydd y dwyrain, er enghraifft mae nifer yn parhau i gael eu defnyddio i gludo nwyddau rhwng ynysoedd Indonesia.

Mathau o longau hwylio
Roedd llongau hwylio yn cael eu rhannu yn nifer fawr o wahanol fathau, yn aml yn dibynnu ar y nifer o fastiau a’r dull roedd yr hwyliau wedi eu gosod. Gellir gosod yr hwyliau mewn dau ddull gwahanol, ar hyd y cwch (fore and aft rig yn Saesneg)  fel ar iotiau heddiw, neu yn groes i’r cwch (square rig). Rhai o’r prif fathau oedd:

Carafel : math a ddefnyddid gan forwyr Portiwgal a Sbaen ar ddiwedd yr Oesoedd Canol a dechrau'r cyfnod modern.

Sgwner : dau neu dri mast, y prif hwyliau I gyd ar hyd y cwch.

Barc : tri neu bedwar mast, y ddau neu dri mast blaenaf gyda’r prif hwyliau’n groes, y mast cefn gyda’r hwyliau ar hyd y cwch.

Barcentin: tri mast neu fwy,y mast blaen a'r hwyliau'n groes a'r mastiau eraill a'r hwyliau ar hyd y cwch.

Brig : dau fast, y ddau a'r hwyliau'n groes.

Brigantin : dau fast, y mast blaen a'r hwyliau'n groes a'r mast cefn a'r hwyliau ar hyd y cwch.

"Llong" : tri neu bedwar mast, gyda’r prif hwyliau yn groes ar bob mast.

Oriel

 
Hwylio
Hwylio
Pont-rhyd-y-groes

Pentref bach yng ngogledd-ddwyrain Ceredigion yw Pont-rhyd-y-groes. Mae'r Ystwyth yn llifo drwy'r pentref, a enwir ar ôl y bont sy'n croesi'r afon yn y lle hwn.

Pentref mwyngloddio oedd Pont-rhyd-y-groes yn y gorffennol ac ar ddechrau'r ganrif ddiwethaf roedd tua naw tafarn yn y lle.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Pentrefi Ceredigion
Ysbyty Ystwyth
Rheilffordd Dyffryn Conwy

Mae Rheilffordd Dyffryn Conwy yn rheilffordd yng nghalon gogledd Cymru. Mae'n rhedeg rhwng Llandudno trwy Gyffordd Llandudno i Flaenau Ffestiniog. Yn wreiddiol roedd hi'n rhan Rheilffordd Llundain a'r Gogledd-orllewin, a chafodd ei hagor fesul rhan hyd 1879. Mae'n rheilffordd trac unigol rhwng y Gyffordd a Blaenau Ffestiniog sy'n cynnwys twnnel rheilffordd trac unigol hiraf gwledydd Prydain (dros 2½ milltir / 4.22 km), rhwng Dyffryn Lledr a'r Blaenau. Rhwng y Gyffordd a Llandudno mae'n defnyddio trac dwbl Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru.

Y bwriad wrth agor y rheilffordd oedd dwyn llechi o chwareli Stiniog i gei Degannwy. Agorwyd y rhan gyntaf, o'r Gyffordd i Lanrwst, yn 1863. Cyrhaeddwyd Betws-y-Coed yn 1868.

Rhedir y rheilffordd heddiw gan Trafnidiaeth Cymru. Mae'r golygfeydd bendigedig yn ei gwneud yn atyniad twristaidd pwysig yn yr haf ond mae hi'n parhau i fod yn wasanaeth hanfodol i bobl leol yn ogystal. Mae llifogydd Afon Conwy yn amharu ar y rheilffordd yn rheolaidd ac yn bygwth dyfodol y lein.

Trefi a phentrefi ar y lein
Llandudno
Degannwy
Cyffordd Llandudno (cysylltiad â Rheilffordd Arfordir y Gogledd)
Glan Conwy
Tal-y-Cafn
Dolgarrog
Llanrwst
Betws-y-Coed
Pont-y-Pant
Dolwyddelan
Y Bont Rufeinig
Blaenau Ffestiniog (cysylltiad â Rheilffordd Ffestiniog)

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol
Oriel Fotopic.net
Sul y Blodau

Sul y Blodau yw'r Sul cyn y Pasg. Mae'n cofio taith olaf Iesu Grist i Jerwsalem, a ddisgrifir yn Yr Efengyl yn ôl Marc (10). Mae'n arfer hyd heddiw mewn nifer o eglwysi i addurno'r eglwys â blodau a changhennau palmwydden (dyna pam y'i gelwir Palm Sunday yn Saesneg) a'u rhoi i'r addolwyr.

Ar Sul y Blodau 30 Mawrth, 1980,  arestiwyd dros 50 o genedlaetholwyr gan yr heddlu yn eu hymgais i ddal aelodau o'r ymgyrch llosgi tai haf, ni chafwyd cyhuddiad yn erbyn unrhyw un o'r rhai a arestwyd.

Cyfeiriadau

Blodau
Gwyliau Cristnogol
Yr Efengyl yn ôl Marc

Yr Efengyl yn ôl Marc (talfyriad: Mc.) yw ail lyfr y Testament Newydd yn y Beibl. Yn ôl y traddodiad Beiblaidd, ei awdur yw'r efengylwr Marc. Mae'n un o'r pedair efengyl a briodolir i Fathew, Ioan a Luc, yn ogystal â Marc ei hun. Pwnc y testun yw bywyd a marwolaeth Crist a'i Atgyfodiad.

Llyfrau'r Testament Newydd
Sgwner

Mae sgwner yn llong hwylio gyda dau neu fwy o fastiau a'r prif hwyliau ar bob un o'r mastiau wedi ei gosod i redeg ar hyd y llong (fore and aft rig) fel mewn iotiau heddiw, yn hytrach nag yn groes i'r llong (square rig). Datblygodd sgwneri yn yr Iseldiroedd yn y 16g neu'r 17g, a datblygwyd y ffurf ymhellach yng ngogledd America.

Roedd gan y rhan fwyaf o sgwneri ddau neu dri mast, ond gellid cael mwy o fastiau; roedd gan ambell i sgwner chwech, ond roedd hyn yn brin. Roedd y mast blaen ychydig yn fyrrach na'r mastiau eraill, neu yr un taldra. Roedd gan rai sgwneri hwyl uchaf yn rhedeg yn groes i'r llong ar y rhan uchaf o'r mast blaen (topsail schooner).

Roedd y sgwner arbennig o boblogaidd yn yr Unol Daleithiau, ond daeth yn bur boblogaidd yng Nghymru hefyd. Roedd dwy fantais i'r sgwner dros fathau eraill o long hwylio. Gellid hwylio sgwner gyda llai o griw na mathau eraill o long hwylio fel brig neu farc o'r un maint, ac roedd y sgwner hefyd yn medru hwylio yn erbyn y gwynt yn well. Adeiladwyd nifer fawr o sgwneri ym mhorthladdoedd bychan Cymru yn ystod ail hanner y 19g. Efallai mai'r mwyaf enwog ohonynt oedd y sgwneri tri mast a adeiladwyd ym Mhorthmadog rhwng 1891 a 1913. Adnabyddid y rhain fel y Western Ocean Yachts, a dywedir eu bod ymysg y llongau hwylio prydferthaf a adeiladwyd erioed.

Llongau hwylio
Barc

Mae barc yn llong hwylio sydd a thri neu fwy o fastiau, gyda'r hwyliau ar y mast cefn yn rhedeg ar hyd y llong (fore-and-aft rig) tra mae'r hwyliau ar y mastiau eraill yn rhedeg yn groes i'r llong (square rig).

Credir fod y gair barc yn dod o wahanol ieithoedd Celtaidd, gyda'r Saesneg yn defnyddio bark, efallai o'r Wyddeleg a'r Ffrangeg yn defnyddio barque, efallai o'r Galeg. Yn ddiweddarach daeth barque i'w ddefnyddio yn Lloegr hefyd, tra mae'r Unol Daleithiau yn defnyddio bark.

Gellid hwylio barc gyda llai o griw na rig llong (hynny yw, yr hwyliau i gyd yn groes) neu brig. Ymysg llongau adnabyddus o'r math yma yng Nghymru mae Afon Alaw ac Afon Cefni.

Llongau hwylio
Llys Rhosyr

Cynhelid un o lysoedd pwysicaf Twysogion Gwynedd yn Llys Rhosyr, ger pentref Niwbwrch yn ne-orllewin Môn heddiw. Dyma maenor Cantref Rhosyr, i'r de o gantref brenhinol Aberffraw.

Fel pob maenor cwmwd a chantref arall yn y deyrnas byddai Rhosyr a'i swyddogion wastad yn barod i groesawu ymweliad gan y tywysog a'i lys pan âi ar ei gylchdaith yng Ngwynedd. Roedd y llys ei hun ynghanol maerdref fach yng nghwmwd Menai oedd yn ei chynnal ar ran y tywysog.

Yn 1992 dechreuodd Ymddiriedolaeth Archaeoleg Gwynedd gloddio ar y safle ac fe'i agorwyd i'r cyhoedd am y tro cyntaf yn 1995. Llys Rhosyr yw'r unig safle o'i fath sydd wedi'i gloddio hyd yn hyn. Erbyn heddiw mae olion tua chwarter y muriau yn y golwg, yn cynnwys y prif fur amgylchynnol a sylfeini a muriau isaf tri adeilad mawr. Tybir fod y mwyaf o'r rhain yn gartref i'r llys ei hun a bod adeilad cyfagos yn ystafell neu ystafelloedd frenhinol. Byddai disgwyl i un o'r stafelloedd gael ei ddefnyddio fel trysordy lleol yn ogystal. Cafwyd hyd i nifer o wrthrychau archaeolegol, gan gynnwys crochenwaith a darnau arian bath.

Cafodd y llys ei esguleuso ar ôl goresgyniad Gwynedd gan Edward I, brenin Lloegr, ym 1282. Symudwyd Cymry lleol o ardal Llan-faes i fwrdeistref newydd Niwbwrch ond mae tynged y llys yn y cyfnod hwnnw yn anhysbys. Gwyddom fod y Saeson wedi dinistrio llys Aberffraw a safleoedd eraill. Yng ngaeaf 1330 claddwyd y safle dan dywod yn ystod storm ofnadwy a laddodd dros gant o drigolion Niwbwrch.

Mae'r safle archaeolegol ar agor trwy'r amser a cheir arddangosfa yn y pentre yn ogystal.

Ailadeiladu
Agorwyd ailadeiladu'r llys yn yr Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan, yn Hydref 2018.

Llyfryddiaeth
Neil Johnstone, 'Cae Llys, Rhosyr: A Court of the Princes of Gwynedd', Studia Celtica Cyf. 33 (1999), t.251-295
eto, 'Llys Rhosyr, Anglesey' Current Archaeology Cyf. 150 (1996)
eto, 'Welsh royal court found in sand' British Archaeology Cyf, 18 (1996)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Tudalen am Lys Rosyr ar wefan Ymddiredolaeth Archaeolegol Gwynedd (Saesneg)

Hanes Ynys Môn
Rhosyr
Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Teyrnas Gwynedd
Afon Ffraw

Afon fechan yng ngorllewin Ynys Môn yw Afon Ffraw. Enwir pentref Aberffraw, sedd draddodiadol brenhinoedd a thywysogion Gwynedd, ar ei hôl ynghyd â'r cantref o'r un enw. Ystyr ffraw neu ffro yw "llif". Afon Ffrawf oedd yr hen ffurf.

Llwybr yr afon
Mae tarddle'r afon yn y caeau ger Heneglwys (yn ymyl maes awyr bach Mona sy'n perthyn i RAF y Fali), fymryn i'r gorllewin o Lyn Cefni. Afon Gwna yw enw'r afon ar ddechrau ei thaith. Mae'n llifo trwy blwyf Cerrigceinwen ac yn golchi ystlys siambr gladdu Din Dryfol. Ar bwys Bodorgan mae'n llifo dan bont sy'n dwyn Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru ac yn aberu yn Llyn Coron. O'r llyn honno llifa i'r de-orllewin trwy wlybdir a thywynod ar gwrs cyfochrog i'r lôn fawr rhwng Llangadwaladr ac Aberffraw. Fymryn cyn cyrraedd y pentref olaf mae ffrwd arall yn ymuno â hi o'r gogledd. Mae'r afon yn pasio dan bont hynafol Aberffraw, yn mynd heibio i'r pentref ac yn aberu yn y môr tua hanner milltir i'r de ohono. Traeth Mawr yw enw'r traeth yma a Bae Aberffraw yw enw'r bae bach.

Cyfeiriadau

Aberffraw
Ffraw
Ffraw
Bodorgan
Din Dryfol

Mae Din Dryfol yn garnedd gellog, sef math arbennig o siambr gladdu o'r cyfnod Neolithig gerllaw pentref Aberffraw ar Ynys Môn. Credir ei fod yn dyddio o tua 3000 C.C..
Difrodwyd y siambr gladdu yma yn sylweddol dros y blynyddoedd, gan gychwyn yn y cyfnod Rhufeinig.Mae'n heneb gofrestredig ac yn cael ei chynnal gan Cadw. Dangosodd cloddio archeolegol fod y siambr gladdu yma, fel Trefignath, wedi ei hail-adeiladu nifer o weithiau. Ar y dechrau yr oedd siambr bedair ochrog ar yr ochr orllewinol, yna adeiladwyd siambr arall i'r dwyrain o'r gyntaf, gyda physt pren ger y fynedfa, yn anarferol iawn. Yn ddiweddarach ymestynnwyd y siambrau ymhellach i'r dwyrain eto. Cafwyd hyd i grochenwaith ac esgyrn wedi eu llosg.

Llyfryddiaeth
 Frances Lynch, Gwynedd, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Cadw
Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Noam Chomsky

Athronydd ac ieithydd Americanaidd yw Avram Noam Chomsky (ganwyd 7 Rhagfyr 1928 yn Philadelphia, UDA). Roedd ei dad, William Chomsky, yn ysgolhaig Hebraeg. Treuliodd Noam gyfnod mewn cibwts. Bu farw ei wraig Carol yn 2008 yn dilyn 60 mlynedd o fywyd priodasol.

Athro Emeritws Ieithyddiaeth MIT ydyw. Cydnabyddir iddo greu damcaniaeth gramadeg cynhyrchiol, un o uchafbwyntiau ieithyddiaeth haniaethol yn yr 20g. Yn ogystal, mae ei waith wedi cael dylanwad ar seicoleg, ac ar athroniaeth iaith ac athroniaeth meddwl.

Gan gychwyn gyda'i wrthwynebiad i Ryfel Fiet Nam yn y 1960au, fe ddaeth i'r amlwg yn y cyfryngau am ei ymgyrchu gwleidyddol. Mae'n ddeallusyn allweddol i'r asgell chwith yng ngwleidyddiaeth Unol Daleithiau America. Mae'n feirniadol iawn o bolisïau tramor yr Unol Daleithiau. Disgrifia'i hun yn sosialydd rhyddewyllysiol ac yn gydymdeimlwr ag anarcho-syndicaliaeth.

Gweler hefyd
 Model propaganda

Gweithiau

Ieithyddiaeth
 Syntactic Structures (1957)
 Current Issues in Linguistic Theory (1964)
 Aspects of the Theory of Syntax (1965)
 Cartesian Linguistics (1965)
 Language and Mind (1968)
 The Sound Pattern of English with Morris Halle (1968)
 Reflections on Language (1975)
 Lectures on Government and Binding (1981)
 The Minimalist Program (1995)

Gwleidyddiaeth
 American Power and the New Mandarins (1969)
 For Reasons of State (1973)
 Counter-Revolutionary Violence: Bloodbaths in Fact & Propaganda with Edward S. Herman (1973)
 The Political Economy of Human Rights (1979)
 Towards a New Cold War (1982)
 The Fateful Triangle (1983)
 Pirates and Emperors (1986)
 Manufacturing Consent (1988)
 Necessary Illusions (1989)
 Deterring Democracy (1991)
 Letters from Lexington (1993)
 The Prosperous Few and the Restless Many (1993)
 World Orders Old and New (1994)
 Objectivity and Liberal Scholarship (1997)
 Profit over People (1999)
 9-11 (2001)
 Understanding Power (2002)
 Middle East Illusions (2003)
 Hegemony or Survival (2003)
 Getting Haiti Right This Time (2004)
 Imperial Ambitions (2005)
 Failed States: The Abuse of Power and the Assault on Democracy (2006)
 Interventions (2007)
 Gaza in Crisis (2010)
 Making the Future (2012)
 Occupy (2012)
 Requiem for the American Dream (2017)

Anarchwyr Americanaidd
Athronwyr Americanaidd
Ieithyddion Americanaidd
Genedigaethau 1928
Rhyddewyllyswyr
Ymgyrchwyr Americanaidd
Ymgyrchwyr gwrth-gorfforaethol
Hen Oes y Cerrig yng Nghymru

Mae cyfnod Oes yr Hen Gerrig yng Nghymru yn cynnwys hanes bodolaeth pobl yn y tir a elwir Cymru heddiw o'r cyfnod boreuaf hyd at tua 9000 CC. Enw arall ar Hen Oes y Cerrig yw'r Paleolithig. Ni wyddom i sicrwydd os bu pobl yn byw yng Nghymru yn y cyfnodau cynnes rhwng y gyfres o Oesoedd Iâ a gafwyd yn Ewrop gan fod y rhew wedi gorchuddio'r tir a dinistrio tystiolaeth bosibl ac eithrio yn achos rhimyn gul o dir ar arfordir y de. Ond mae'n bur bosibl fod ambell grŵp o bobl wedi croesi'r pont tir sych i hela ar y gwastadeddau gwelltog a adewid ar ôl y rhew yn y cyfnodau cynnes, efallai mor gynnar a 200,000-100,000 CP.

Rhennir Hen Oes y Cerrig yn dair rhan ac mae'n rhychwantu cyfnod hir o amser 227,000 - 11.700 CP:
 Hen Oes y Cerrig Isaf (Lower Paleo) - 2.5 miliwn CP - dyfodiad dyn (225,000 yng Nghymru) - Ogof Bontnewydd
 Hen Oes y Cerrig Canol (Middle) - 225,000-50,000 - Ogof Coygan ac Ogof Paviland
 Hen Oes y Cerrig Uchaf (Upper) - 50,000-10,000 - Ogof Paviland, Ogof Hoyle's Mouth ac Ogofâu Cae Gwyn a Ffynnon Beuno.

Yn Ogof Pontnewydd yn nyffryn Afon Elwy yn Sir Ddinbych cafwyd hyd i ddannedd a darn o ên yn perthyn i ffurf gynnar o Ddyn Neanderthal oedd yn byw rhwng 230,000 a 180,000 o flynyddoedd yn ôl.

Mae ein gwybodaeth yn dibynnu ar dystiolaeth archaeolegol o'r ogofâu a breswylid gan bobl Paleolithig. Daw'r darganfyddiadu cynharaf ar ddiwedd Oes yr Hen Gerrig o ogofâu calchfaen yng ngogledd a de-orllewin Cymru. Gellir cymharu'r offer callestr o'r cyfnod hwnnw gydag offer cyffelyb sy'n perthyn i ddiwylliant Aurignac (a elwir ar ôl ogofâu ger Aurignac, de Ffrainc).

Mae'r sgerbwd a ddarganfuwyd yn Ogof Paviland yn 1823 yn dyddio o tua 16,500 CC. Roedd diwylliant y grwpiau bychain o helwyr yng Nghymru yn perthyn i'r diwylliant paleolithig a elwir yn Greswelaidd ac a geir yn gyffredinol yn ne Prydain. Ychydig iawn o bobl fu'n byw yng Nghymru, efallai cyn lleied â rhai cannoedd ohonyn nhw, ac roeddent yn rhannu'r tir ag anifeiliaid gwyllt megis y mamothiaid diflanedig, eirth a cheirw anferth tebyg i'r elc yng ngogledd America. Yn ogystal â hela anifeiliaid roeddent yn hel llysiau a bwyd gwyllt arall. Does dim tystiolaeth ddibyniadwy am baentio ar furiau ogofâu.

Safleoedd Paleolithig eraill
Ogof Nana, Ynys Bŷr
Plas-y-Cefn, Sir Ddinbych

Dolenni allanol
 Ceir rhestr gyflawn o holl ogofâu'r cyfnod ar y wefan hon 

Cynhanes Cymru
 
Archaeoleg Cymru
Brig

Mae'r erthygl yma yn ymdrin â'r llong. Am y dref o'r un enw yn y Swistir gweler Brig (tref).

Mae brig yn fath o long hwylio gyda dau fast, a'r prif hwyliau ar y ddau wedi eu gosod yn groes i'r llong (square rig). Gelwir llong dau fast sydd a'r hwyliau ar y mast cefn yn rhedeg ar hyd y llong (fore-and-aft rig) yn frigantin.

Defnyddid brigiau fel llongau masnach ac fel llongau rhyfel. Cofnodir y math yma o long cyn 1600, ond y 19g oedd oes aur y brig. Roedd y brig yn llong gyflym a hawdd ei thrin, ond roedd angen mwy o griw nag ar sgwner o'r un maint.

Roedd y brig yn fath boblogaidd o long ym mhorthladdoedd Cymru yn ystod y rhan fwyaf o'r 19ed ganrif, ond tua diwedd y ganrif daeth y sgwner yn fwy poblogaidd. Ar y cyfan, tueddai brig i fod yn fwy na sgwner, ond roedd hyn yn amrywio. Ymysg brigiau adnabyddus mae HMS Beagle, y llong y teithiodd Charles Darwin arni, a'r Mary Celeste.

Llongau hwylio
Brigantin

Mae  brigantin yn fath o long hwylio â dau fast, gyda’r hwyliau wedi eu gosod yn groes i’r llong (square rig) ar y mast blaen, ac ar hyd y llong (fore-and-aft rig) ar y mast cefn. Gelwir llong dau fast â’r hwyliau wedi eu gosod yn groes i’r llong ar y ddau fast yn frig.

Daw’r gair o’r Eidaleg "brigantino". Defnyddid y math yma o long, gyda rhwyfau yn ogystal â hwyliau, ar Fôr y Canoldir yn wreiddiol, ac roedd yn ffefryn gan forladron yno.

Llongau hwylio
Barcentin

Mae barquentin yn fath o long hwyliau sydd a thri mast neu fwy. Mae'r hwyliau wedi eu gosod yn groes i'r llong (square rig) ar y mast blaen, ac ar hyd y llong (fore-and-aft rig) ar y mastiau eraill. Mae brigantin yn debyg ond gyda dim ond dau fast, tra mae barc a'r hwyliau wedi eu gosod yn groes i'r llong ar bob mast heblaw yr un cefn.

Llongau hwylio
Cytundeb Versailles

Cytundeb rhyngwladol rhwng y Cynghreiriad a'r Almaen orchyfygiedig ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf oedd Cytundeb Versailles. Cafodd ei arwyddo yn Versailles, Ffrainc, ar ddiwedd Cynhadledd Heddwch Paris, ar 28 Mehefin yn y flwyddyn 1919.

Yn ôl termau'r cytundeb roedd yr Almaen yn euog o achosi'r rhyfel a gorchmynwyd iddi dalu iawndal a chyfyngu nerth ei lluoedd arfog. Yn ogystal bu rhaid iddi adfer tiriogaethau Alsace a Lorraine i Ffrainc, ildio rhannau o ddwyrain yr Almaen (Prwsia) i Wlad Pwyl a derbyn meddiant milwrol y Cynghreiriad ar y Rheinland. Ar ben hynny oll gwnaethpwyd y mwyafrif o drefedigaethau'r Almaen - yn Affrica yn bennaf - yn diriogaethau mandad yng ngofal Cynghrair y Cenhedloedd.

Gwrthododd yr Unol Daleithiau arwyddo'r cytundeb tan 1921.

Un o ganlyniadau termau Cytundeb Versailles oedd y dirwasgiad mawr yn yr Almaen yn y 1920au a dechrau'r 1930au. Yn ogystal porthai teimladau cenedlaetholgar ac imperialistaidd ymhlith yr Almaenwyr. Arweiniai hyn yn y pen draw at dwf Natsïaeth a llywodraeth ffasgaidd Adolf Hitler.

Llofnodwyd Cytundeb Trianon gyda Hwngari yn 1920.

Dolenni allanol 
 https://www.llyfrgell.cymru/davidlloydgeorge/ 

Y Rhyfel Byd Cyntaf
Versailles
Versailles
Hanes Ewrop
Llansadwrn, Ynys Môn

Am y pentref o'r un enw yn Sir Gaerfyrddin, gweler Llansadwrn, Sir Gaerfyrddin.

Pentref yng nghymuned Cwm Cadnant, Ynys Môn, yw Llansadwrn (). Saif yn ne-ddwyrain yr ynys, tua hanner y ffordd rhwng Pentraeth a Biwmares. Yn yr Oesoedd Canol roedd yn rhan o gwmwd Dindaethwy, cantref Menai.

Eglwys Sadwrn Sant
Eglwys Sadwrn Sant yw eglwys y plwyf, a sefydlwyd gan Sadwrn, a elwir hefyd yn Sadwrn Farchog, yn y 6g, er bod yr adeilad presennol yn llawer mwy diweddar. Tybir fod yr eglwys yn ganolfan i glas (cymuned neu fynachlog) ar y safle. Yn 1742 cafwyd hyd i garreg fedd yn y fynwent, sydd yn awr wedi ei gosod ym mur yr eglwys. Yn ôl Nash-Williams, mae’r arysgrif arni yn darllen:

 HIC BEATUS (-) SATURNINUS SE(PULTUS) (I)ACIT ET SUA SA[NCTA] CONIU(N)X PA(X) (VOBISCUM SIT)

Gellir ei gyfieithu fel:

Yma y claddwyd y bendigaid Saturninus a’i wraig sanctaidd. Boed heddwch iddynt.

Roedd Sadwrn yn frawd i Illtud, a fu farw rhwng 527 a 537, felly gellir dyddio’r garreg tua 530 O.C..

Pobl o Lansadwrn
 William John Griffith (1875-1931). Er iddo gael ei eni yn Aberffraw, magwyd yr awdur yn y pentref.
 Wyn Roberts (1930 - 2013). Gweleidydd a newyddiadurwr
 Eifion Roberts (1927 - 2019). Barnwr a gwleidydd a brawd y gwleidydd Wyn Roberts

Cyfeiriadau

Clasau
Cwm Cadnant
Pentrefi Ynys Môn
Plwyfi Cymru
Dewiniaeth sympathetig

Mae dewiniaeth sympathetig, hefyd a elwir yn dewiniaeth ddynwaredol, yn fath o ddewiniaeth a seilir ar ddynwarediad neu gyfatebiaeth.

Dynwarediad a dewiniaeth sympathetig
Mae dynwarediad yn cynnwys defnyddio arddelwau, eilunod neu bopedi er mwyn effeithio amgylchedd pobl, neu bobl eu hun ar adegau. Mae doliau fwdw'n enghreifftiau o bopedi a ddefnyddir yn y ffordd hon.

Dewiniaeth sympathetig mewn meddwl hynafol
Ymddengys dewiniaeth sympathetig i fod yn elfen sylweddol o feddylfryd hynafol neu fytholegol: mae llawer o gymdeithasau traddodiadol yn credu y gall yr effaith ar un gwrthrych achosi effaith gydweddol ar wrthrych arall, heb unrhyw ddolen achosol amlwg rhwng y ddau wrthrych. Er enghraifft, mae llawer o chwedlau gwerin yn cynnwys direidyn a chanddo "bywyd" sy'n bodoli mewn gwrthrych arall, ac fel canlyniad ni ellir ei ladd heb ddinistrio'r gwrthrych arall hwnnw. Yn Wganda, credir bod gwraig hesb yn achosi gardd anffrwythlon, a gall ei ŵr ceisio ysgariad am resymau economaidd. Yn ei lyfr The Golden Bough dadleuodd Syr James Frazer fod y cred mewn dewiniaeth sympathetig yn un o'r stadau mwyaf cyntefig mewn meddwl dynol, sy'n cael ei ddilyn gan grefydd ac, wedyn, gwyddoniaeth. Er nad yw damcaniaethau Frazer yn cael eu rhannu gan y gymuned wyddonol yn gyffredin, mae'n amlwg bod dewiniaeth sympathetig yn gred hynafol ar led.

Tystiolaeth o ddewiniaeth sympathetig mewn paentiadau ogof Oes y Cerrig
Mae'r term yn cael ei ddefnyddio'n amlaf mewn archaeoleg mewn cyswllt â phaentiadau ogof Baleolithig fel y rhai ym mryniau Tassili a Hoggar yng Ngogledd Affrica a Lascaux yn Ffrainc. Mae'r ddamcaniaeth yn un am ymddygiad dynol cyntefig, wedi ei seilio ar astudiaethau ar gymdeithasau hela a chasglu modern. Y syniad yw bod y paentiadau wedi cael eu creu gan ddewiniaid Cro-Magnon. Byddai'r dewin yn cilio i mewn i dywyllwch yr ogofâu, mynd i mewn i stad perlewyg ac wedyn paentio delweddau o'i weledigaethau, efallai gyda'r syniad o dynnu pŵer allan o furiau'r ogofâu eu hun. Byddai hynny i raddau'n esbonio pellenigrwydd rhai o'r paentiadau (sydd yn aml wedi cael eu paentio mewn ogofâu bach neu ddwfn) ac amrywiaeth eu cynnwys (o ysglyfaeth i ysglyfaethwyr a phrintiau llaw ddynol). 
Serch hynny, fel yn achos cynhanes i gyd, mae'n amhosib fod yn sicr oherwydd y diffyg tystiolaeth faterol.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
Dewiniaeth sympathetig a drafodwyd yn The Golden Bough, a gadwyd yn Project Gutenberg
Gwneud glaw fel gweithrediad hud sympathetig, yn The Golden Bough
Hud sympathetig a gadwyd yn The Skeptic's Dictionary
Erthygl SkepticWiki  ynglŷn â dewiniaeth sympathetig

Anthropoleg ddiwylliannol
Sympathetig
Austin Osman Spare

Roedd Austin Osman Spare (30 Rhagfyr 1886 – 15 Mai 1956) yn arlunydd a dewin o Sais. Mae'n enwog ym myd ocwltiaeth am greu techneg y seliau.

Arlunwyr Seisnig
Genedigaethau 1886
Llenorion Saesneg
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1956
Pobl o Lundain
Americaneiddio

Term a ddefnyddir i ddisgrifio'r dylanwad sydd gan Unol Daleithiau America ar ddiwylliannau gwledydd eraill yw Americaneiddio. Mae busnesau a brandiau Americanaidd i'w cael ar draws y byd o ganlyniad i draddodiad cyfalafol yr Unol Daleithiau sydd yn hybu masnach rydd, globaleiddio, a'r cwmni amlwladol. Mae cyfryngau Americanaidd, gan gynnwys cerddoriaeth boblogaidd, rhaglenni teledu, a ffilmiau Hollywood, wedi ymledu nid yn unig i weddill y Saesneg ond ar draws yr holl fyd. Modd o imperialaeth ddiwylliannol neu neowladychiaeth yw Americaneiddio yn ôl rhai, ac mae rhai yn ei weld yn danwydd i wrth-Americaniaeth.

Cymhathiad diwylliannol
Diwylliant yr Unol Daleithiau
Frankie Laine

Canwr Americanaidd oedd Francesco Paolo LoVecchio neu Frankie Laine (30 Mawrth 1913 - 6 Chwefror 2007).

Cantorion Americanaidd
Genedigaethau 1913
Marwolaethau 2007
Seisnigo

Seisnigo neu Seisnigeiddio yw'r broses o ddisodli iaith frodorol a gosod y Saesneg yn ei lle.

Seisnigo yng Nghymru 
Am ganrifoedd, mae dylanwad yr iaith Saesneg yng Nghymru wedi arwain at Seisnigo helaeth yn y wlad, yn bennaf mae wedi bod yn gyfrifol am y gostyngiad yn y niferoedd sy'n siarad Cymraeg. Yn y 19g gorfodwyd y Saesneg ar drigolion mewn sawl ffordd, gan gynnwys gwneud y Saesneg yn iaith swyddogol gweinyddiaeth cyrff megis y Swyddfa Bost a chynghorau trefi a siroedd a holl ffurflenni cenedlaethol e.e. tystysgrifau geni a threth. Y Saesneg oedd iaith addysg hefyd a defnyddiwyd dulliau fel y Welsh Not i sicrhau na fyddai plant Cymru'n siarad Cymraeg yn ysgolion y wlad. Digwyddodd hyn yn ddiweddar mewn sawl ffordd: y mewnlifiad o Loegr i Gymru a thrwy'r cyfryngau Saesnig megis y teledu.

Gwelir effaith y Saesneg ar eiriau Cymraeg gyda thermau o darddiad Saesneg yn disodli hen eiriau Cymraeg, e.e. erbyn heddiw, defnyddir yr enw Lerpwl (Cymreigiad o Liverpool) llawer amlach na'r hen enw Llynlleifiad. Mae idiomau Saesneg hefyd wedi disodli llawer o'r idiomau cynhenid e.e. "cario mlaen" a glywir yn aml ar y cyfryngau yn hytrach na "dal ati". Mae'r Faner Newydd wedi bod yn flaenllaw yn eu hymgyrch i newid hyn.

Mae Seisnigo wedi arwain at ymateb tor-cyfraith gan rai Cymry, e.e. ymgyrch Cymdeithas yr Iaith i beintio arwyddion uniaith Saesneg yn yr 1970au, a llosgi tai haf yn yr 1980au i atal perchnogaeth o ail dai.

Ffynonellau a throednodion

Gweler hefyd 
Americaneiddio
Ffranceiddio ieithoedd brodorol Llydaw, Catalonia, Corsica a Gwlad y Basg.

Cymhathiad diwylliannol
Diwylliant Lloegr
Oes Ganol y Cerrig yng Nghymru

Oes y Cerrig Canol yng Nghymru yw'r cyfnod cynhanes sy'n llenwi'r bwlch rhwng Hen Oes y Cerrig ac Oes Newydd y Cerrig. Enw arall ar y cyfnod yw 'Mesolithig'. Roedd yn parhau o tua 9000 CC hyd tua 4000 CC.

Fel yn achos gweddill gogledd-orllewin Ewrop, roedd hyn yn gyfnod sy'n gorwedd rhwng diwedd yr olaf o Oesoedd yr Iâ yn Ewrop a dechrau amaethyddiaeth. Roedd pobl yn dal i fyw mewn grwpiau bychain o bobl, yn hela anifeiliaid gwyllt a hel bwydydd y môr, cnau a llysiau er mwyn cynnal eu hunain. Nodweddir eu diwylliant, sy'n perthyn i ddiwylliant Maglemosiaidd y cyfandir, gan yr arfer o wneud meicrolithiau (offer carreg bychain) a fyddai fel rheol yn cael eu gosod mewn handlau pren neu asgwrn neu ymhen gwaywffyn. Y ci oedd yr unig anifail domestig.

Yn y cyfnod hwn, sy'n dechrau tua 9000 CC (wrth reswm doedd 'na ddim trawsnewid dros nos), roedd yr hinsawdd yn gwella'n araf a'r dymheredd yn codi. Byddai'r amgylchedd yn adlewyrchu hyn. Tyfai coedwigoedd a diflannodd y mamothau olaf. Daeth pobl drosodd o'r cyfandir fesul dipyn, gan groesi'r pont tir rhwng Prydain ac Ewrop lle ceir Môr Udd heddiw. Roedd yr arfordir yn uwch nag y mae heddiw ac yn cynnig safleoedd deniadol i bobl. Bu rhywfaint o ymsefydlu yn y bryniau hefyd ond roedd bywyd ar yr arfordir yn haws. Defnyddiai pobl eu hoffer meicrolith - a oedd ymhell o fod yn gyntefig - i hela anifeiliaid a physgod.

Ychydig iawn o olion pobl y cyfnod sydd wedo goroesi. Roedd eu trigfannau'n gysgodfeydd ac adeiladau pren ysgafn yn ôl pob tebyg, a byddent yn mudo'n aml i ddilyn preiddiau anifeiliaid neu hel bwydydd y môr yn ôl y tymor. Fel rheol dim ond drylliau bychain o gallestr wedi'u gwasgaru ar y llawr sydd i'w cael ond ceir olion mwy sylweddol mewn ambell ogof, e.e. Ogof Nana ar Ynys Bŷr oddi ar arfordir Sir Benfro.

Nid yw'n amhosibl fod rhai o'r traddodiadau a geir yn llên gwerin Cymru yn dyddio o'r cyfnod hwn, yn arbennig y chwedlau am diroedd boddiedig fel Cantre'r Gwaelod.

Safleoedd Mesolithig yng Nghymru
Ogof Nana ar Ynys Bŷr oddi ar arfordir Sir Benfro
Nab Head, Sir Benfro sef yr olion Mesolithig cynharaf yng Nghymru: tua 11,200 CC. Darganfuwyd dros chwe chant o fwclis cerrig tyllog yno.
Llyn Brenig

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Oes Ganol y Cerrig

Archaeoleg Cymru
Cynhanes Cymru
Cymru
Llyn Cerrig Bach

Mae Llyn Cerrig Bach yn llyn bychan yng ngogledd-orllewin Ynys Môn, gerllaw maes awyr RAF y Fali a heb fod ymhell o bentref Caergeiliog. Mae'n rhan o gymuned Llanfair-yn-Neubwll. Mae'n adnabyddus oherwydd i nifer fawr o eitemau o Oes yr Haearn gael eu darganfod yno yn 1942; i bob golwg wedi eu rhoi yn y llyn fel offrymau. Ystyrir y rhain ymysg y casgliadau pwysicaf o gelfi La Tène yn Ynysoedd Prydain.

Archaeoleg
Gwnaed y darganfyddiad gan William Owen Roberts pan oedd y tir yn gael ei glirio i ymestyn y maes awyr i'r Awyrlu Brenhinol ger Y Fali yn 1942. Roedd mawn yn cael eu gasglu er mwyn ei daenu dros y tir tywodlyd, a chafwyd hyd i'r celfi wrth gasglu mawn o Gors yr Ynys ar lan ddeheuol Llyn Cerrig Bach. Y peth cyntaf i'w ddarganfod oedd cadwyn haearn, wedi ei bwriadu ar gyfer caethweision. Nid oedd neb yn sylweddoli fod y gadwyn yn hen, ac fe'i defnyddiwyd i dynnu lorïau o'r mwd gyda thractor. Er ei bod tua 2,000 o flynyddoedd oed, gallodd wneud y gwaith yma heb broblemau.

Pan sylweddolwyd oed y gadwyn, chwiliwyd am gelfi eraill, a chafwyd hyd i nifer fawr ohonynt. Roedd y rhan fwyaf yn waith haearn ond roedd rhai celfi efydd hefyd. Cafwyd hyd i gyfanswm o 181 o gelfi. Maent yn cynnwys cleddyfau, pennau gwaywffon, tariannau,  darnau o gerbydau a harnes ceffylau, cadwyn arall ar gyfer caethion a gwahanol gelfi. Roedd rhai barau haearn, oedd efallai yn cael eu defnyddio fel arian.

Roedd llawer o'r eitemau hyn wedi eu torri'n fwriadol, a chredir eu bod wedi eu rhoi yn y llyn fel offrymau. Gwaith lleol oedd rhai o'r celfi, roedd rhai wedi eu gwneud yn Iwerddon, ond roedd llawer ohonynt wedi eu gwneud yn ne Lloegr. Efallai fod Llyn Cerrig Bach yn safle mor sanctaidd ac enwog fel bod llwythau pellenig yn gyrru offrymau. Ar y llaw arall, efallai fod y bobl leol wedi eu cael y celfi hyn trwy fasnach neu wedi eu cipio fel ysbail rhyfel. Mae'r eitemau yn dyddio o'r cyfnod rhwng yn 2g cyn Crist hyd o gwmpas dyfodiad y Rhufeiniaid.

Pan ymosododd byddin Rufeinig dan Gaius Suetonius Paulinus ar Ynys Môn yn O.C. 60 neu 61, yn ôl yr hanesydd Rhufeinig Tacitus roedd yr ynys yn ganolfan bwysig i'r Derwyddon. Efallai fod rhai o'r offrymau yn ymateb i fygythiad y Rhufeiniaid. Nid oes arwydd o ddylanwad Rhufeinig uniongyrchol ar yr un o'r eitemau. Gellir gweld y rhan fwyaf ohonynt yn Amgueddfa Genedlaethol Cymru yng Nghaerdydd.

Gweler hefyd
Crannog

Llyfryddiaeth
 Cyril Fox (1945).  A find of the early Iron Age from Llyn Cerrig Bach, Anglesey: interim report (Amgueddfa Genedlaethol Cymru).
 Frances Lynch (1970). Prehistoric Anglesey: the archaeology of the island to the Roman conquest (Cymdeithas Hynafiaethwy Môn).

Cyfeiriadau

Celf gynhanesyddol yng Nghymru
Llanfair-yn-Neubwll
Cerrig Bach
Cerrig Bach
Oes yr Haearn yng Nghymru
Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Sadwrn (sant)

Sadwrn, a elwir hefyd yn Sadwrn Farchog (ganed tua 480) oedd sylfaenydd eglwysi Llansadwrn (Sir Gaerfyrddin) a Llansadwrn (Ynys Môn). Ffurf Ladin ei enw oedd Saturnus neu Saturninus. Cymysgir ef yn aml gyda Saturnin, sant a ddanfonwyd o Rufain i Toulouse gan y Pab Fabian yn y ganrif gyntaf O.C.

Hanes a thraddodiad
Roedd Sadwrn yn frawd i Illtud a mab i Bican. Mae'r enw yn awgrymu iddo fod yn filwr. Dywedir iddo briodi Canna, a bu ganddynt fab, Sant Crallo.

Yn 1742 cafwyd hyd i garreg fedd ym mynwent eglwys Llansadwrn, Môn, sydd yn awr wedi ei gosod ym mur yr eglwys. Yn ôl V. E. Nash-Williams, mae’r arysgrif arni yn darllen:

 HIC BEATUS (-) SATURNINUS SE(PULTUS) (I)ACIT ET SUA SA[NCTA] CONIU(N)X PA(X) (VOBISCUM SIT)

Gellir ei gyfieithu fel:
Yma y claddwyd y bendigaid Saturninus a’i wraig sanctaidd. Boed heddwch iddynt.

Gŵyl mabsant Sant Sadwrn yw 29 Tachwedd, ond mae'n debyg fod hyn oherwydd iddo gael ei gymysgu a Sant Saturninus o Toulouse. Mae cerflun ohono ar fedd yn eglwys Biwmares sy'n ei ddangos fel marchog barfog.

Eglwysi

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Sadyrnin

Cymry'r 5ed ganrif
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Pobl o Ynys Môn
Seintiau Cymru
Rhestr o hynafiaethau Ynys Môn

Mae hon yn Rhestr o hynafiaethau Ynys Môn hyd at tua 1300. Mae'r ynys yn arbennig o gyfoethog mewn hynafiaethau o Oes Newydd y Cerrig (y cyfnod Neolithig).

Cyfnod Mesolithig
 Trwyn Du (Aberffraw)

Cyfnod Neolithig

Siamberi claddu
 Barclodiad y Gawres
 Bodowyr
 Bryn Celli Ddu
 Din Dryfol
 Hendrefor
 Llugwy
 Pant y Saer
 Plas Newydd
 Presaddfed
 Trefignath
 Tŷ Mawr
 Tŷ Newydd

Oes yr Efydd
 Bedd Branwen
 Bryn Celli Ddu
 Meini hirion Bryn Gwyn
 Llanddyfnan (mynwent)
 Meini Hirion Penrhos Feilw

Oes yr Haearn

Bryngaerau
 Caer y Tŵr
 Dinas Gynfor
 Parciau

Cytiau/Tai
 Castell Bryn Gwyn
 Caer Lêb
 Porth Dafarch
 Tŷ Mawr (cytiau)

Cyfnod y Rhufeiniaid
 Caer Gybi
 Caer y Tŵr
 Din Lligwy

Oes y Seintiau
 Tywyn y Capel

Yr Oesoedd canol Cynnar
 Croes Priordy Penmon
 Priordy Penmon
 Llys Rhosyr

Archaeoleg Cymru
Adeiladau ac adeiladwaith yn Ynys Môn
Hanes Ynys Môn
Hynafiaethau Ynys Mon
Safleoedd archaeolegol Ynys Môn