alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Cymdeithas Dafydd ap Gwilym

Cymdeithas Dafydd ap Gwilym yw cymdeithas Gymraeg Prifysgol Rhydychen.

Cymdeithas Gymraeg yw hi, yn hytrach na Saesneg fel ei chwaer-gymdeithas, Cymdeithas y Mabinogi yng Nghaergrawnt.

Hanes
Sefydlwyd y Gymdeithas yn 1886, sy’n ei gwneud y gymdeithas hynaf ym Mhrifysgol Rhydychen, ar wahân i gymdeithas yr Undeb. Adwaenir ar lafer i’w haelodau fel “Y Dafydd”. Yn y 1990au ymddangosodd sawl rhifyn o gylchgrawn y gymdeithas, Yr Aradr, sy'n cynnwys erthyglau a gwaith creadigol gan yr aelodau yn bennaf, ond hefyd gan rai o'r siaradwyr gwadd.

Ym mysg yr aelodau sylfaenol oedd O. M. Edwards a John Morris-Jones.
Derbyniwyd merched yn aelodau yn ystod y flwyddyn academaidd 1966-1967. Cedwir y llyfrau cofnodion yn Llyfrgell Bodley.

Traddodiadau
Enwyd y Gymdeithas ar ôl y bardd Dafydd ap Gwilym, a bu’n draddodiad i bob cyfarfod gychwyn gyda darlleniad o’i waith gan y Caplan, a thrafodaeth arno.

‘Roedd gan y Gymdeithas rhai defodau ffurfiol a swyddi gyda theitlau mawreddog, er mae y bwriadwyd y rhain i fod yn eironig. Erbyn heddiw cadwyd y teitl Caplan ar gyfer y cadeirydd, a chadwyd swydd mawreddog yr Archarogldarthydd.

Bu’n draddodiad ar un adeg i aelodau a chyn-aelodau’r gymdeithas gyfarfod yn flynyddol ar faes yr Eisteddfod Genedlaethol.

Llywyddion
Dyma rai o gyn-Gymrodorion y Brifysgol sydd wedi gwasanaethu, neu sy'n gwasanaethau heddiw fel Llywydd anrhydeddus ar y Gymdeithas:

 Syr John Rhys (1886-1919)
 Goronwy Edwards (1919-1948)
 Syr Idris Foster (1948-1978)
 D. Ellis Evans (1930-2013)
 Syr Rees Davies (1938–2005)
 Robert Evans (g.1943)
 Rosalind Temple
 David Willis

Rhai cyn-aelodau
 O. M. Edwards - llenor ac addysgwr
 Ifan ab Owen Edwards  - sylfaenydd yr Urdd
 Gwynfor Evans  - gwleidydd
 Bruce Griffiths - geiriadurwr
 W. J. Gruffydd - ysgolhaig a gwleidydd
 Guto Harri - darlledwr
 John Puleston Jones - diwynydd a llenor
 R. Tudur Jones - ysgolhaig
 D. Densil Morgan - diwynydd ac ysgolhaig
 Rhodri Morgan - gwleidydd
 John Morris-Jones - ysgolhaig
 Elan Clos Stephens y ferch gyntaf i fod yn aelod ac i fod yn Gaplan
 D. J. Williams - llenor a chenedlaetholwr
 Gwilym Owen Williams - archesgob
 Thomas Parry-Williams – bardd ac ysgolhaig
 J. E. Meredith - awdur a gweinidog Presbyteraidd

Llenyddiaeth
 Cofio’r Dafydd: Cymdeithas Dafydd ap Gwilym 1886–1986, gol. D. Ellis Evans ac R. Brinley Jones (Abertawe: Tŷ John Penry, 1987)

Dolenni allanol
 
 Merched Dafydd

Dafydd ap Gwilym
Dafydd ap Gwilym
Diwylliant Cymru
Llên Cymru
Prifysgol Rhydychen
Ifan ab Owen Edwards

Academydd ac awdur oedd Syr Ifan ab Owen Edwards (25 Gorffennaf 1895 – 23 Ionawr 1970). Mae'n fwyaf adnabyddus am sefydlu Urdd Gobaith Cymru yn y flwyddyn 1922.

Am gyfnod golygai'r cylchgrawn Cymru'r Plant ac ef oedd yn bennaf gyfrifol am sefydlu Ysgol Gymraeg yr Urdd, Aberystwyth yn 1939. Gyda chymorth John Ellis Williams, cynhyrchodd y ffilm lafar Gymraeg gyntaf, Y Chwarelwr, ar gyfer sinema deithiol.

Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd yn Nhremaran, Llanuwchllyn, Meirionnydd, yn fab i Syr Owen Morgan Edwards ac Ellen Elizabeth Edwards (née Davies). Magwyd yn Rhydychen nes dychwelodd y teulu i Lanuwchllyn yn 1907. Aeth i ysgol ramadeg y Bala ac yna i Goleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth (1912–1915).

Gwasanaethodd fel milwr yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf rhwng 1915 ac 1918. Wedi'r rhyfel aeth i Goleg Lincoln, Rhydychen rhwng 1918 ac 1920 a graddio mewn hanes.

Bywyd personol
Priododd Eirys Mary Lloyd Phillips, Lerpwl ar 18 Gorffennaf 1923. Cartref cyntaf y pâr oedd Neuadd Wen, Llanuwchllyn, cyn symud i Aberystwyth yn 1930. Ganed dau fab iddynt, Owen a Prys. Daeth Owen Edwards yn newyddiadurwr, darlledwr ac yn Brif Weithredwr cyntaf S4C. Roedd ei frawd Prys Edwards yn bensaer a weithiodd drwy ei oes gyda'r Urdd.

Llyfrau ab Owen

1. Gwreichion y Diwygiadau wedi eu casgku gan Garneddog. 1905.
2. Clych adgof. Penodau yn hanes fy addysg gan Owen M. Edwards. 1906.
3. Tro trwy'r wig gan Richard Morgan. Cyfrol 1. 1906.
4. Cerrig y Rhyd gan Winnie Parry. 1907.
5. Capel Ulo gan Elwyn. 1907.
6. Tro trwy'r gogledd gan Owen M. Edwards. 1907.
7. Robert Owen, Apostol Llafur, Cyfrol 1. 1907.
8. Dafydd Jones o Drefriw gan y Parch. O. Gaiannydd Williams. 1907.
9. Tro i'r De gan Owen M. Edwards. 1907.
10. Gwaith Hugh Jones, Maesglasau : i. Cydymaith yr Hwsmon, 1774. ii. Hymnau newyddion, 1797 1907.
11. Trwy India'r Gorllewin gan y Parch. D. Cunllo Davies. dim dyddiad.
12. Ceris y Pwll gan Owen Williamson, Dwyran, Môn. 1908.
13. Robert Owen, Apostol Llafur, Cyfrol II. 1910.
14. Caniadau Buddug wedi eu casglu a'u dethol gan ei phriod. 1911.
15. Brut y Tywysogion. Cyfrol I. 1913.
16. Cyfrinach y Dwyrain gan y Parch. D. Cunllo Davies. 1914.
17. Dr. W. Owen Pughe gan y Parch. T. Mordaf Pierce. 1914.

Argraffwyd y cwbl gan Gwmni y Cyhoeddwyr Cymreig, Swyddfa "Cymru," Caernarfon. 'Ab Owen' sydd ar waelod y meingefn, ac eithrio bod enw 'Wrexham, Hughes a'i Fab' ar rai copïau. Mae'n debyg mai llenni gwreiddiol wedi eu rhwymo'n ddiweddarach yn Wrecsam yw'r copïau hynny, gan y ceir copïau gwreiddiol o'r un llyfrau gydag 'Ab Owen' ar y meingefn. Sylwer ar y nifer a ymddangosodd yn 1907, blwyddyn na chyhoeddodd ynddi ond un gyfrol o Gyfres y Fil.

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
Norah Isaac, Ifan ab Owen Edwards (Caerdydd, 1972). Golwg ar ei fywyd a'i waith.

Genedigaethau 1895
Marwolaethau 1970
Urdd Gobaith Cymru
Pobl o Lanuwchllyn
Gwyddorau cymdeithas

Astudiaethau sy'n ymwneud ag agweddau cymdeithasol a diwylliannol bodau dynol yw'r gwyddorau cymdeithas. Perthnasau a chysylltiadau cymdeithasol rhwng unigolion a grwpiau yw canolbwynt y gwyddorau cymdeithas. Yn eu cwmpas mae anthropoleg ddiwylliannol a chymdeithasol, cymdeithaseg, seicoleg gymdeithasol, gwyddor gwleidyddiaeth, ac economeg. Yn aml cynhwysir hefyd daearyddiaeth gymdeithasol ac economaidd, agweddau cymdeithasol addysg, hanes, astudiaethau cymharol o'r gyfraith, a rheolaeth a busnes.

Datblygodd y ddisgyblaeth hon yn sgil dyfodiad y dull gwyddonol yn ystod oes yr Oleuedigaeth. Yn y 19g fe'i rhennir yn anthropoleg, gwyddor gwleidyddiaeth, seicoleg, a chymdeithaseg, a chafodd damcaniaethau eang effaith sylweddol ar y maes. Ymhlith enwau mawr y cyfnod hwn oedd Auguste Comte, Karl Marx a Herbert Spencer. yn yr 20g datblygodd methodoleg y gwyddorau cymdeithas yn sylweddol: ymchwil mesurol, ystadegaeth, empiriaeth, a chymwyso'r maes at ddefnydd ymarferol.

Ers y 1950au defnyddir y term gwyddorau ymddygiad hefyd am yr un bynciau a gwmpasir gan y gwyddorau cymdeithas. Mae'r term hwn yn tynnu sylw at y cysylltiad rhwng y gwyddorau cymdeithas a'r gwyddorau bywyd sy'n ymwneud ag ymddygiad dynol, megis anthropoleg fiolegol a seicoleg ffisiolegol.

Gweler hefyd 
 Athroniaeth
 Y dyniaethau
 Ysgolheictod

Cyfeiriadau 

 
Cymdeithas
Disgyblaethau academaidd
Orion (Star Trek)

Yn y gyfres deledu Star Trek, Orion yw'r enw ar blaned a'r bobl werdd sy'n byw arni.

Ffuglen wyddonol
Star Trek

en:List of Star Trek races#O
Ffilm Gymraeg

Mae ffilm Gymraeg yn mynd yn ôl i Y Chwarelwr yn 1935, ffilm ddu a gwyn, gyda thrac sain Cymraeg ar riliau ar wahân, yn dangos agweddau bywyd chwarelwr ym Mlaenau Ffestiniog, yn cynnwys ei fywyd cartref, gwaith a'r capel. Cafodd ei chynhyrchu gan Syr Ifan ab Owen Edwards, sylfaenydd yr Urdd, a'i hysgrifennu a'i chyfarwyddo gan John Ellis Williams. Cafodd y ffilm ei dangos mewn nifer o sinemâu cludadwy ar hyd a lled Cymru rhwng 1935 ac 1940, ac roedd hi'n llwyddiannus iawn yn y Gogledd. Dywedwyd mewn llythyr yn Y Cymro ym Mawrth 1936:
Mewn byd lle mae'r ffilmiau Saesneg yn cael eu perffeithio, teimlad rhyfedd oedd eistedd i lawr i edrych ar blentyn cyntaf-anedig y sinema Gymraeg. Pan sylweddolir fod y 'talkie' Americanaidd wedi bod mewn bri ers tua deuddeng mlynedd a'r ffilm ddistaw o flaen hynny rhaid cyfaddef bod rhywbeth o'i le pan sylweddolir fod Cymru wedi gorfod aros tan 1935 am enedigaeth ffilm genedlaethol.

Un o'r ffilmiau Cymraeg enwocaf yw Hedd Wyn (1992) gan Paul Turner. Cafodd ei henwebu am Oscar yn y categori ffilm iaith dramor orau yn 1994. Derbyniodd Hedd Wyn llawer o gymeradwyaeth nid yn unig yng Nghymru gan ei fod yn hybu'r Gymraeg, ond ar draws y byd am ei thechnegau ffilm a'i themâu dwfn. Yr unig ffilm Gymraeg arall i gael ei henwebu am Oscar yw Solomon & Gaenor (1999), hanes Iddew ifanc (Ioan Gruffudd) yn ystod terfysgoedd gwrth-Semitaidd yng Nghymru yn 1911.

Gweler hefyd
 Rhestr ffilmiau Cymraeg

Cyfeiriadau

 
Diwylliant Cymraeg
Cymraeg
Morafia

Rhanbarth hanesyddol yn nwyrain y Weriniaeth Tsiec, yng nghanol Ewrop, yw Morafia (Tsieceg a Slofaceg ; Almaeneg Mähren; Hwngareg Morvaország; Pwyleg Morawy). Daw'r enw o Afon Morafa sydd a'i ffynhonnell yng ngogledd-orllewin yr ardal ac roedd yn un o dri prif rhanbarth y wlad (gyda Bohemia a Czech Silesia). Arferai fod yn un o 17 ardal y goron yn Ymerodraeth Awstria-Hwngari rhwng 1867–1918 ac yn un o 5 prif rhanbarth Tsiecoslofacia rhwng 1918–1928. Prifddinas Morafia yw Brno; cyn y Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain roedd yma dwy brifddinas: Olomouc a Brno.

Daearyddiaeth
Mae Morafia'n dalp helaeth o'r Wladwriaeth Tsiec, ac yn cynnwys Rhanbarth De Morafia ac ardal y Zlín, yn ogystal ag ardal Moravian-Silesian, Olomouc, Pardubice, Vysočina a De Bohemia.

Mae Morafia'n ffinio gyda Gwlad Pwyl yn y gogledd, Czech Silesia yn y gogledd-ddwyrain, De Awstria yn y de a Bohemia yn y gorllewin. Mynyddoedd y Sudetes yw ei ffin gogleddol, sydd o fewn dim yn troi'n Garpatiau yn y dwyrain. Nadredda'r Dyje yn ffin rhwng Morafia ac Awstria a cheir ardal gadwriaeth o bopty'r afon yn yr ardal a elwir yn Hardegg.

Cyfeiriadau

Oriel

 
Rhanbarthau hanesyddol Tsiecia
Pannonia

Un o daleithiau'r Ymerodraeth Rufeinig oedd Pannonia. Ei brifddinas oedd Carnutum. Roedd y dalaith yn cynnwys gorllewin Hwngari, rhan o ddwyrain Awstria, ac ardaloedd yng Nghroatia a Slofenia.

Mae'n debygol mai'r hanesydd Aurelius Victor oedd llywodraethwr y dalaith yn 361, dan yr ymerodr Julian.

Rhanbarthau a dinasoedd
Amddiffynid y ffin ar Afon Daniwb gan ddau golonia (ar gyfer hen filwyr) Aelia Mursia (Osijek) ac Aelia Aquincum (Óbuda) a sefydlwyd gan Hadrian.

Dan Diocletian rhanwyd y dalaith yn bedair rhan:
 Pannonia Prima yn y gogledd-orllewin, a'i phrifddinas yn Savaria/Sabaria (Szombathely),
 Pannonia Valeria yn y gogledd-ddwyrain, a'i phrifddinas yn Sopianae (Pécs),
 Pannonia Savia yn y de-orllewin, a'i phrifddinas yn Siscia (Sisak),
 Pannonia Secunda yn y de-ddwyrain, a'i phrifddinas yn Sirmium (Sremska Mitrovica)

Yn ogystal symudodd Diocletian rhannau o Slofenia allan o Pannonia a'u cynnwys yn Noricum.

Roedd y rhan fwyaf o'r trigfannau brodorol yn pagi (cantonau gwledig) a rennif yn vici (pentrefi), tra bod y rhan fwyaf o'r trefi mawr o darddiad Rhufeinig. Yn ogystal â'r dinasoedd uchod roeddetn yn cynnwys:
 Solva (Esztergom)
 Aquincum   (Gogledd-Budapest)
 Contra-Aquincum  (De-Budapest)
 Alba Regia (Székesfehérvár)
 Arrabona (Győr)
 Cibalae (Vinkovci)
 Gorsium-Herculia (Tác)
 Mursa (Osijek)
 Marsonia (Slavonski Brod)
 Scarbantia (Sopron)
 Taurunum (Zemun)
 Aquincum neu Acumincum (Stari Slankamen)
 Bononia (Banoštor)
 Cusum (Petrovaradin)
 Serbinum (Gradiška)

Taleithiau Rhufeinig
Hanes Awstria
Hanes Croatia
Hanes Hwngari
Hanes Slofenia
Bohemia

Ardal hanesyddol yng nghanol Ewrop yw Bohemia (, , ). Mae'n llenwi'r ddau draean gorllewinol o Tsiecia, gan gynnwys prifddinas y wlad, Praha. Mae'n cymryd ei enw oddi wrth llwyth Celtaidd, y Boii, oedd yn byw yn yr ardal yng nghyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig.

Cyfeiriadau

 
Rhanbarthau hanesyddol Tsiecia
Hanes Ewrop
Cyfansoddwr

Un sy'n cyfansoddi cerddoriaeth yw cyfansoddwr.

Gweler hefyd 
 Rhestr cyfansoddwyr
Hanes y Blynyddoedd o'r Blaen

Cronicl o Rws Kyiv sy'n adrodd hanes Slafiaid y Dwyrain o'r Dilyw hyd at y flwyddyn 1110 yw Hanes y Blynyddoedd o'r Blaen (Hen Slafoneg Dwyreiniol: Повѣсть времѧньныхъ лѣтъ trawslythreniad: Pověstĭ vremęnĭnyxŭ lětŭ). Daw enw'r gwaith o frawddeg agoriadol ei destun: "Dyma hanesion y blynyddoedd o'r blaen parthed tarddiad gwlad Rws, tywysogion cyntaf Kyiv, ac o ba ffynhonnell y dechreuodd gwlad Rws." Fe'i elwir hefyd yn Gronicl Cynradd Rwsia, Cronicl Kyiv, neu Gronicl Nestor.

Credir iddo gael ei gyfansoddi ar ei ffurf gynharaf yn ystod y 12g, gan ddechrau gyda fersiwn goll dybiedig a ysgrifennwyd yn Kyiv ym 1113. Priodolid yn draddodiadol i fynach o'r enw Nestor, ond bellach fe'i cydnabyddir yn gywaith neu gasgliad o sawl gwaith gwahanol, yn seiliedig ar ddeunydd o groniclau Bysantaidd, ffynonellau Slafig o'r de a'r gorllewin, dogfennau swyddogol Rws, a'r traddodiad llafar. Er ei fod yn gynharach o ran dyddiad cyfansoddi na'r holl groniclau canoloesol eraill sydd ar glawr heddiw o wledydd Rwsia, Belarws, ac Wcráin, cynhwysir y llawysgrif hynaf ohono yng Nghodecs Laurentius, sy'n dyddio o 1377. Y prif lawysgrifau eraill yw Codecs Ipatiev (oddeutu 1425), Cronicl Radziwiłł a Chronicl Academi Moscfa (y ddau o ddiwedd y 15g). Pery'r hanes yng Nghodecs Ipatiev hyd at 1117, yng Nghronicl Radziwiłł hyd at 1206, ac yng Nghronicl Academi Moscfa hyd at y 15g.

Ynghyd â Chronicl Cyntaf Novgorod, mae Hanes y Blynyddoedd o'r Blaen yn arbennig o bwysig am ei fod yn disgrifio digwyddiadau cynnar yn hanes Slafiaid y Dwyrain. Er enghraifft, mae'n adrodd sut y daeth tri brawd Llychlynnaidd a'u llwyth, y Rws, i greu seiliau gwladwriaeth Rws Kyiv yn 862:
"Dywedodd y Chud (llwyth Ffinnaidd) a'r Slovene a'r Krivichi (llwythi Slafaidd) a phawb wrth y Rws, "Mae ein gwlad yn fawr ac yn gyfoethog, ond nid oes trefn ynddi. Dewch i deyrnasu ac i reoli arnon ni." A dewisiwyd tri brawd a'u hil, a daethant â'r holl Rws gyda nhw, ac ymgartrefodd yr hynaf, Rurik, yn Novgorod, a'r ail, Sineus, yn Beloozero, a'r trydydd, Truvor, yn Izborsk. Ac o'r Farangiaid hyn y mae gwlad Rwsia yn cymryd ei henw."

Mae hefyd yn adrodd am ddyfodiad Cristnogaeth i Slafiaid y Dwyrain dan ddylanwad Olga o Kiev, a'r brwydrau cynnar rhwng tywysogion Slafiaid y Dwyrain.

Ffynonellau
Likhachev, D. S. a Adrianova-Peretts, V. P. 1996. Povest' Vremennykh Let. St. Petersburg: Nauka.

Croniclau
Gweithiau 1113
Hanes traddodiadol Rwsia
Llawysgrifau
Llên Rwsia yn y 12fed ganrif
Llên Wcráin yn y 12fed ganrif
Y Byd Arabaidd

Mae'r Byd Arabaidd yn cynnwys nifer o wledydd y Dwyrain Canol a gogledd Affrica (Arabeg: العالم العربي Al-Alam Al-Arabi). Yn hanesyddol yr oedd hefyd yn cynnwys Al-Andalus yn ne Sbaen.

Aelodau Cynghrair y Gwledydd Arabaidd 

 Gogledd a Dwyrain Affrica
 Yr Aifft
 Algeria
 Comoros
 Jibwti
 Eritrea
 Libia
 Mauritania
 Moroco (yn cynnwys Ceuta a Melilla)
 Somalia
 Swdan
 Tiwnisia
 Y Dwyrain Canol ac Arabia
 De Iemen (Aden)
 Emiradau Arabaidd Unedig (yn cynnwys Abu Dhabi a Bahrein)
 Gwlad Iorddonen
 Irac
 Ciwait
 Libanus
 Oman
 Qatar
 Sawdi Arabia
 Syria
 Iemen
Wenglish

Mae Wenglish fel arfer yn cyfeirio at y tafodieithoedd o Saesneg a siaredir yn ne Cymru.  Mae dylanwad gramadeg a geirfa'r iaith Gymraeg yn drwm arni, ac mae'n cynnwys nifer o eiriau unigryw.

Mae John Edwards wedi ysgrifennu'n ddifyr iawn am Saesneg y Cymoedd.  Mae rhai pobl, yn enwedig pobl y tu allan i Gymru, yn defnyddio Wenglish i gyfeirio at bob ffurf ar Saesneg a siaredir yng Nghymru.

Ynganiad a Nodweddion
Dyma rai o nodweddion Wenglish sy'n ei gwneud yn wahanol i Saesneg 'safonol':

 Gwahaniaethau mawr o ran traw sy'n rhoi'r effaith "canu".
 Gwneud llafariaid yn hir, yn enwedig yn acenion Cymoedd y De e.e Vaaalleys.
 Gwahaniaethu wrth ynganu rhwng y parau canlynol rude a rood, threw a through, chews a choose, chute a shoot.
 Seinio year, here a ear yr un peth.
 Ynganu -ng ar ddiwedd berfau yn -in  e.e. Singin I was.
 Colli 'h-' ddechreuol e.e. 'E's 'ell uv a good shaag, mind!
 Defnydd mynych o eiriau llanw fel like.

Dylanwad y Gymraeg 
 Tueddiad i rolio 'r'.
 Geirfa, fel  cwtsh, didoreth, as diflas as pechod!
 Blaenu i ddangos pwyslais fel It's Brains you want, Jokin' I was, mun, Bad in bed under the doctor I was.
 Cyfieithu ymadroddion o'r Gymraeg e.e.  There's lovely it is  (< Dyna hyfryd yw e) a keep the dishes (< cadw'r llestri), lose the bus (< colli'r bws), rise a ticket (< codi tocyn).
 Defnydd o is it? ar ddiwedd brawddeg e.e. Goin' shoppin', is it? (< Mynd i siopa, ife?)

Dylanwad y Saesneg
 Mae'n debyg bod yr ymadrodd where to? e.e. Where's 'e to?, neu Where to's tha' then? yn dod o Saesneg Gwlad yr Haf.
 Daw daps (esgidiau dal adar!) o'r tu draw i afon Hafren hefyd. Fodd bynnag, gallai'r term "daps" gyfeirio at arwydd yn ffatri "Dunlop Athletic Plimsoles". Cyfeiriwyd at y ffatri fel "Y Ffatri Daps".

Llenyddiaeth

Rhai enghreifftiau o awduron sydd wedi ysgrifennu Wenglish mewn nofelau ydy Rachel Trezise, Catrin Dafydd, Gwyn Thomas, Dylan Thomas, Trezza Azzopardi a Dannie Abse.

Dolenni allanol
 Talk Tidy:John Edwards, bathwr/poblogeiddiwr y term "Wenglish" a'i lyfrau a CDau ar y pwnc.
 Some thoughts and notes on the English of south Wales  : D Parry-Jones, National Library of Wales journal 1974 Winter, volume XVIII/4
 Samples of Welsh Dialect(s)/Accent(s) 
 BBC Voices: Recordiadau o Saesneg yn cael ei siarad gan Gymry mewn gwahanol rannau o'r wlad.
 David Jandrell: Introducing the Welsh Valleys Phrasebook on parallel.cymru

De Cymru
Yr iaith Saesneg yng Nghymru
Tafodieithoedd y Saesneg
Sofia

Prifddinas a dinas fwyaf Bwlgaria yw Sofia (Bwlgareg София / Sofia, Lladin Serdica). Lleolir yng ngorllwein Bwlgaria ger troed Mynydd Vitosha. Hi yw canolfan wleidyddol, ddiwylliannol a diwydiannol y wlad. Ei boblogaeth yw 1,377,531 (2006) (Cyfrifiad 2001: dinas: 1 170 842, dinas a rhanbarth: 1,444,082).

Hanes y ddinas
Mae tystiolaeth archaeolegol yn dangos bod pobl yn byw ar safle dinas Sofia ers y 7c CC, sy'n golygu mai un o ddinasoedd hynaf Ewrop yw hi. Ei henw wreiddiol oedd Serdica, ar ôl y Serdi, y llwyth Thracaidd oedd wedi sefydlu'r ddinas. Goresgynnod y Rhufeiniaid yr ardal yn OC 29. Blodeuodd o dan eu rheolaeth, gan ddod yn prifddinas i dalaith Rufeinig Dacia Mediterranea. Mae olion y magwyr Rhufeinig i'w gweld mewn gwahanol fannau ar draws y ddinas hyd heddiw.

Yn yr oesoedd canol, daeth Sofia yn rhan o Deyrnas Gynta'r Bwlgariaid o dan Khan Krum yn 811. Ei henw erbyn hyn oedd Sredets, ffurf Slafoneg ar ei henw Lladin. Daeth yn gaer pwysig ac yn ganolfan wleidyddol a masnachol. Ailenwyd y ddinas yn Sofia ym 1376 ar ôl Eglwys Santes Sofia.

Cipiwyd y ddinas gan yr Otomaniaid ym 1386. Er iddi ddod yn gartref i beylerbey (llywodraethwr rhanbarthol) Rwmelia, roedd yn dirywio'n raddol. Erbyn 1878, dyddiad ei rhyddháu gan y Cadfridog Rwsieg Iosip Gurko, doedd ganddi ond ugain mil o drigolion. Yng nhyfarfod cynta'r Cynulliad Cyfansoddol yn Veliko Tarnovo ym 1879, datganwyd Sofia yn brifddinas y dywysogaeth. Adeiladwyd Egwlys Sant Alecsandr Nefski, un o adeiladau mwyaf nodedig y ddinas, er anrhydedd i'r mliwyr Rwsieg a'i rhyddhaodd. Yn y cyfnod ar ôl annibyniaeth, dechreuodd y ddinas ddiwygio a daeth mwy o bobl yno i fyw. Erbyn 1939, roedd poblogaeth y ddinas wedi tyfu hyd at 300,000.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cafodd Sofia ei bomio'n drwm gan awyrennau'r Cynghreiriaid. Ar ôl cyhoeddiad rhyfel yn erbyn Bwlgaria gan yr Undeb Sofietaidd, meddiannwyd y ddinas gan y Fyddin Goch ym 1944, a daeth yn brifddinas i Weriniaeth Pobl Bwlgaria tan chwyldro 1989.

Adeiladau a chofadeiladau
Amgueddfa Hanes Genedlaethol
Eglwys Boyana
Eglwys Gadeiriol Alecsandr Nefski
Eglwys Sant Niclas
Eglwys Sant Sofia
Hotel Rodina
Neuadd y farchnad
Senedd

Gefeilldrefi

Dinasoedd Bwlgaria
Prifddinasoedd Ewrop
Cymraeg y Wladfa

Tafodiaith Cymraeg a sieredir yn y Wladfa yw Cymraeg y Wladfa. Mae rhwng 5,000 a 12,500 o bobl yn ei siarad fel mamiaith.

Cyfuniad o dafodieithoedd ar draws Cymru yw Cymraeg y Wladfa: clywir geiriau gogleddol a deheuol gan yr un siaradwr. Ceir dylanwad y Sbaeneg ar ynganiad ac ar eirfa, er enghraifft dywed nifer o Wladfawyr sobrino a sobrina yn lle'r geiriau Cymraeg "nai" a "nith". Enghraifft arall yw'r ymadrodd "siarad drwy'r ffôn", sy'n efelychu'r ffurf Sbaeneg por teléfono, yn hytrach na "siarad ar y ffôn" fel yng Nghymru. Defnyddir geiriau llanw Sbaeneg, megis este a bueno, wrth siarad Cymraeg.

Oriel luniau

Cyfeiriadau 

Yr iaith Gymraeg yn yr Ariannin
Gwladfa
Y Wladfa
Dingad (Llydaw)

Pentref a chymuned yn Llydaw Uchel (Dwyrain Llydaw) yw Dingad (Ffrangeg Dingé). Ei chod post yw 35440. Lleolir Dingad yn département Il-ha-Gwilun (Ille-et-Vilaine), ac yn esgobaeth (ardal) Sant-Maloù.

Coed Bourgoed, Coed Tannouarn ("Tânhaearn")

Enwau lleoedd eraill sydd yn Lydaweg hefyd efallai : 
Trabouic, Couabrac, Trigory, Landhuan

Enwau lleoedd Llydaweg ar leoedd ger Dingad : Lanrigan, Tranmel, Triandin

Cymunedau Il-ha-Gwilen
Gwartheg Morgannwg

Credid bod gwartheg Morgannwg wedi darfod ym Mhrydain ym mlynyddoedd cynnar y 1920au. Ond ym 1979 daethpwyd o hyd i fuches yn Sussex. Prynwyd y stoc cyfan o 11 a daethpwyd â hwy i  Barc Gwledig Margam er mwyn ceisio sicrhau y byddai'r rhywogaeth yn parhau. Mae'r fuches yn gryf o hyd ac mae dros 200 o wartheg wedi'u magu yno hyd yn hyn.  Credir bod gwartheg Morgannwg yn perthyn i rywogaeth gwartheg Pinzgaur o ganol Ewrop, a bwriedir ceisio canfod teip genetig gwartheg Morgannwg er mwyn cadarnhau hyn.  Os profir bod perthynas rhyngddynt, bydd modd cyflwyno gwaed newydd i'r stoc a bydd dyfodol y rhywogaeth yn gadarn.

Croen lliw castan sydd i wartheg Morgannwg a streipen wen lydan ar hyd eu cefn, i lawr eu cynffon, ac o dan eu bol.

Roedd gwartheg Morgannwg yn gyffredin yn hen siroedd Morgannwg, Mynwy, a Brycheiniog, ond prin y gwelid hwy i'r gorllewin o afon Dulais.  Dywedid bod y buchod yn fuchod godro da a roddai laeth bras. Roedd Siôr III, brenin Lloegr, yn hoff ohonynt ac roedd ganddo fuches ar ei fferm yn Windsor. Roedd ganddo ychain Morgannwg hefyd at waith fferm. Nid ystyrid bod y rhywogaeth yn rhoi llawer o gig, er nad oedd ansawdd y cig a roddai yn eisiau.  Yn ystod y 19g, deuai'n fwyfwy cyffredin i groesi gwartheg Morgannwg â rhywogaethau eraill fel gwartheg Henffordd, gwartheg Swydd Aeron, a gwartheg byrgorn.  Cafwyd mwy o gig yn sgil y croesi, er yn ôl rhai, roedd hyn ar draul ei ansawdd.  Gydag amser, bu bron i'r rhywogaeth ddiflannu oherwydd croesfridio a ffermwyr yn gwerthu'u buchesi i brynu gwartheg Henffordd neu wartheg byrgorn.

Dolenni allanol
Gwartheg Hynafol Cymru

Cyfeiriadau
R J Colyer, 'Some Welsh breeds of cattle in the nineteenth century', The Agricultural History Review 

Amaeth yng Nghymru
Bridiau o anifeiliaid sy'n tarddu o Gymru
Morgannwg
Bro Morgannwg
Parc Gwledig Margam

Parc ym Margam, Castell-nedd Port Talbot, yw Parc Gwledig Margam, sydd wedi'i leoli mewn 1,000 erw o barcdir.  Yno fe welir orendy o'r 18g, Castell Margam sy'n plasty Fictoraidd yn y dull Tudur-Gothig, cabidyldy o'r 12g, gerddi hanesyddol newydd a adferwyd o amgylch y castell, gerddi mynachaidd a theras yr orendy.

Mae'r Parc yn cynnwys teithiau cerdded, y rheilffordd gul newydd sy'n arwain at le chwarae antur i blant, y ganolfan achub adar rheibus, llwybr fferm a chornel anifeiliaid anwes, y pentref tylwyth teg, a llyn pysgota. Mae dau fath o geirw - ceirw cochion a cheirw Père David -yn crwydro'r parcdir, a Pharc Margam yw cartref gwartheg Morgannwg.

Dolenni allanol
Parc Gwledig Margam 

Castell-nedd Port Talbot
Margam
Bwlgareg

Iaith Slafeg Ddeheuol yw Bwlgareg. Heddiw iaith swyddogol Bwlgaria yw hi, ac, yn ôl cyfrifiad Bwlgaria 2001, mae 6,697,158 o bobl yn siarad Bwlgareg fel mamiaith ym Mwlgaria (84.5% o'r boblogaeth). Ceir lleiafrifoedd Bwlgareg eu hiaith yn Wcrain, Gwlad Groeg, Twrci ac yn gyffredinol dros wledydd y Balcanau. Mae cyfanswm o 8–9 miliwn o bobl yn ei siarad. Ysgrifennir Bwlgareg â'r wyddor Gyrilig. Mae cyfnodion yr iaith yn dyddio i'r 9g, pan gynhyrchiwyd nifer o lawysgrifau ym Mwlgaria yn Hen Slafoneg Eglwysig, iaith lenyddol gyntaf y Slafiaid, wedi'i seilio ar dafodieithoedd Slafeg Macedonia a Bwlgaria. Parhaodd traddodiad llenyddol llewyrchus yn yr iaith yn y cyfnod Bwlgareg Canol (12g – 15g), ond dirywiodd ei statws yn ystod rheolaeth yr Otomaniaid. Crëwyd iaith safonol newydd yn y 14g fel rhan o ddiwygiad cenedlaethol Bwlgaria. Mae'r iaith gyfoes yn wahanol iawn i Hen Slafoneg Eglwysig. Mae wedi colli'r system gymhleth o gyflyrau enwol oedd gan yr iaith honno, ac wedi profi nifer o gyfnewidiadau fel rhan o ardal ieithyddol y Balcanau sydd wedi dod â hi'n nes yn ei strwythur at ieithoedd o grwpiau eraill megis Groeg, Albaneg, Rwmaneg a Thyrceg.

Orgraff 
Defnyddir amrywiaeth ar yr wyddor Gyrilig i ysgrifennu Bwlgareg. Yr wyddor gyfoes (a gwerthoedd IPA y llythrennau) yw:

Cyn diwygiad orgraffol 1945, defnyddid dwy lythyren ychwanegol, yat (Ѣ ѣ) /æː/ a yus fawr (Ѫ ѫ) /ɔ̃/. Defnyddid yus fawr i gyfleu'r un sain, schwa /ə/, â Ъ ъ. Defnyddir yat i gyfleu /a/ neu /e/ yn ôl ei safle yn y gair.

<table align="center">
Hen orgraffOrgraff newyddYnganiadYstyr
бѣлъбял/bjal/'gwyn (gwrywaidd)'</tr>
бѣлибели/beli/'gwynion (lluosog)'</tr>
зѫбъзъб/zɤ̞b/'dant'
</table>

Seineg a ffonoleg

Morffoleg

Cystrawen

Geirfa 

 
Bwlgaria
Ieithoedd Bwlgaria
Ieithoedd Slafonaidd
Cerddoriaeth Gymraeg

Cerddoriaeth Gymraeg.

Roc

Pop

Canu gwlad

Gweler hefyd
 Cerddoriaeth Cymru, sy'n arolwg o'r traddodiad cerddorol yng Nghymru yn y ddwy iaith, ynghyd â cherddoriaeth glasurol ac offerynnol y wlad.

Dolenni allanol
gwefan Curiad

 

Cymraeg
Diwylliant Cymraeg
Christopher Marlowe

Bardd a dramodydd Seisnig oedd Christopher Marlowe (26 Chwefror 1564 – 30 Mai 1593). Cafodd ei eni yng Nghaergaint a'i ladd gan asasin a'i gladdu yn Deptford, de Llundain ar 30 Mai 1593.

Llyfryddiaeth

Barddoniaeth 
 Cyfieithiad o Pharsalia Lucan (dyddiad anhysbys)
 Cyfieithiad o Elegïau Ofydd (1580au)
 The Passionate Shepherd to His Love (1590au)
 Hero and Leander (c. 1593)

Drama 
 Dido, Queen of Carthage (c. 1583) (gyda Thomas Nashe)
 Tamburlaine (c. 1587)
 Doctor Faustus (c. 1589)
 The Jew of Malta (c. 1589)
 Edward II (c. 1592)
 The Massacre at Paris (c. 1593)
 Lust's Dominion  (o bosib ond mae rhai yn amau ei dilysrwydd)

Beirdd Seisnig yn yr iaith Saesneg
Dramodwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1564
Llenorion Seisnig yr 16eg ganrif
Marwolaethau 1593
Pobl o Gaint
Romani (iaith)

Iaith y Roma a'r Sinti (Sipsiwn) yw Romani. Amcangyfrifir bod tua 4.5 miliwn o bobl yn siarad Romani. Mae'n iaith Indo-Ariaidd yn y teulu Indo-Ewropeaidd sy'n ymrannu'n sawl tafodiaith.

Yn ôl cyfrifiad Bwlgaria 2001, mae 327,882 o bobl yn siarad Romani fel mamiaith ym Mwlgaria (4.1% o'r boblogaeth), yn enwedig yn rhanbarthau Montana (yng ngogledd-orllewin Bwlgaria) a Sliven (yn y canol).

Ieithoedd Indo-Ariaidd
Roma
Varna

Dinas ar lan y Môr Du yn nwyrain Bwlgaria yw Varna. Mae wedi bod yn ganolfan economaidd, cymdeithasol a diwylliannol ers tair mil o flynyddoedd.

Mae'r enghreifftiau cynharaf o'r enw Varna yn perthyn i gyfnod Thophanes y Cyffeswr a choncwest Slafig y Balcanau, o gwmpas troad y 7g. Roedd y ddinas ar un adeg yn cael ei hadnabod wrth yr hen enw Odessos, ond Varna oedd y prif enw a ddefnyddid ar gyfer y ddinas erbyn y 10g. pan gafodd gipiodd y Bysantiaid reolaeth o'r ardal oddi ar y Bwlgariaid. Cafodd hefyd ei galw yn Stalin ar ôl yr arweinydd Sofietaidd am gyfnod o tua saith mlynedd rhwng 1949 a 1956,.

Mae'r trysor aur hynaf yn y byd yn perthyn i ddiwylliant Varna. Cafodd ei ddarganfod yn Necropolis Varna ac mae wedi'i ddyddio yn ôl i 4200-4600 CC.

Gallery 

Dinasoedd Bwlgaria
Plovdiv

Ail ddinas fwyaf Bwlgaria ar ôl Sofia yw Plovdiv (Bwlgareg Пловдив, Groeg Philippopolis / Φιλιππούπολη). Poblogaeth y ddinas yw tua 380,135 , a phoblogaeth rhanbarth Plovdiv yw 715,816 (Cyfrifiad 2001).

Mae pobl yn byw ar safle presennol Plovdiv ers 8000 o flynyddoedd. Yn 342 CC, goresgynnwyd y ddinas gan Philip II o Facedon, a'i gwnaeth yn brifddinas ei deyrnas gan ei hailenwi ar ôl ei hun yn Philippopolis (dinas Philip). Roedd Plovdiv, o dan ei enw Rhufeinig Trimontium (dinas y tri bryn), yn ddinas bwysig yng nghyfnod y Rhufeiniaid ac yn brifddinas i'r rhanbarth Rhufeinig Thracia. Yn y 1970au darganfuwyd amffitheatr Rufeinig odidog yno.

Bellach, Plovdiv yw canolfan weinyddol Rhanbarth Plovdiv yn ne Bwlgaria a thair bwrdeisdref (Plovdiv, Maritsa a Rodopi) ac ardal gynllunio Yuzhen tsentralen Bwlgaria. Mae'r ddinas yn bwysig o safbwynt economaidd, trafnidiaeth, diwylliannol ac addysgiadol. Mae Plovdiv hefyd yn cynnal digwyddiadau economaidd a diwylliannol fel Ffair Rhyngwladol Plovdiv, yr ŵyl theatrig rhyngwladol "A scene on a crossroad", a gŵyl deledu "The golden chest".

Lleolir Plovdiv yn rhan ddeheuol o Wastadir Plovdiv ar ddwy lan Afon Maritsa. Yn hanesyddol, mae'r ddinas wedi'i datblygu ar saith bryn syenit, gyda rhai ohonynt yn 250 m o uchder. Oherwydd y bryniau uchel hyn, weithiau cyfeirir at Plovdiv ym Mwlgaria fel "Dinas y Saith Bryn".

Oriel

Gefeilldrefi

Cyfeiriadau

Dinasoedd Bwlgaria
Veliko Tarnovo

Tref yng ngogledd Bwlgaria a chyn-brifddinas y wlad yw Veliko Tarnovo. Fe'i lleolir ar Afon Yantra. Ei boblogaeth yw 293,172 (rhanbarth Veliko Tarnovo, Cyfrifiad 2001).

Oriel 

Trefi Bwlgaria
Alexander Battenberg

Tywysog cyntaf Bwlgaria fodern oedd Alexander I Battenberg (enw llawn Alexander Joseph von Battenberg; 5 Ebrill 1857, Verona, yr Eidal - 17 Tachwedd 1893, Graz, Awstria). Teyrnasodd o 29 Ebrill 1879 tan 7 Medi 1886.

Teyrnoedd Bwlgaria
Genedigaethau 1857
Marwolaethau 1893
Môr Aegeaidd

Braich o'r Môr Canoldir yw'r Môr Aegeaidd (neu'r Môr Egeaidd neu Môr Aegea). Fe'i lleolir rhwng Gwlad Groeg ac Anatolia (Twrci). Mae'r Dardanelles, Môr Marmara a'r Bosphorus yn ei gysylltu â'r Môr Du.

Mae gan y môr arwynebedd o 214 000 km², ac mae'n mesur 610 km o'r de i'r gogledd a 300 ar draws. Ar ei ddyfnaf mae'n cyrraedd 3,543 metres, i'r dwyrain Crete. I'r de mae ynysoedd Kythera, Antikythera, Crete, Karpathos a Rhodes yn diffinio ei derfyn.

Mae'n cynnwys nifer fawr o ynysoedd. Gellir eu dosbarthu'n saith grŵp:

 Ynysoedd Gogledd-ddwyrain Môr Aegea
 Euboea a'i rhag-ynysoedd
 Ynysoedd Sporades Gogleddol
 Cyclades
 Ynysoedd Saronica,
 Dodecanese (Sporades Deheuol)
 Creta

Daearyddiaeth Gwlad Groeg
 
Y Môr Canoldir
Alecsander II, tsar Rwsia

Tsar Rwsia o 18 Chwefror/2 Mawrth 1855 tan ei lofruddiad ar 1/13 Mawrth 1881 oedd Alecsandr II Nicolaefits (Rwseg: Александр II Николаевич). Ganwyd 17/29 Ebrill 1818 ym Moscfa. Roedd hefyd yn Archddug y Ffindir.  Llofruddwyd yn ei cerbyd gan Nikolai Rysakov, aelod y mudiad "Narodnaya Volya"; bu farw 1/13 Mawrth 1881 yn St Petersburg.

Nodyn
Rhoddir dyddiadau yn ôl yr Hen Dull/y Dull Newydd (Calendr Gregoriaidd).

Tsariaid Rwsia
Genedigaethau 1818
Marwolaethau 1881
Pobl o Foscfa
Teyrnoedd y 19eg ganrif
Niclas I, tsar Rwsia

Tsar Rwsia a brenin coronog olaf Gwlad Pŵyl oedd Niclas Paflofits (Rwsieg: Николай І Павлович) (25 Mehefin/6 Gorffennaf 1796 yn St. Petersburg - 18 Chwefror/2 Mawrth 1855). Roedd yn tsar o 1825 tan 1855, ac yn Frenin Gwlad Pŵyl o 1825 tan 1830. Roedd yn drydydd mab i Tsar Pawl I a'i ail wraig Maria Feodorofna (Sophia Dorothea von Württemberg). Alexander I oedd ei frawd hynaf.

Tsariaid Rwsia
Brenhinoedd a breninesau Gwlad Pwyl
Genedigaethau 1796
Marwolaethau 1855
Pobl o St Petersburg
Teyrnoedd y 19eg ganrif
Awtarci

Economi sy'n cyfyngu ar fasnach gydag economïau eraill yw awtarci, ac felly mae'n dibynnu yn hollol ar adnoddau ei hunain.

Geirdarddiad 
Daw'r gair "awtarci" o'r cywerthydd Saesneg autarchy (autarky mewn Saesneg Americanaidd), sydd ei hunan yn dod o'r gair Groeg am hunangynhaliaeth, αὐτάρκεια (o αὐτο, "hunan", a ἀρκέω, "i ddigoni"). Weithiau caiff ei gymysgu gydag awtarchiaeth, sef hunanlywodraeth, neu awtocratiaeth, sef unbennaeth.

Awtarcïau hanesyddol 
DS: Mae dyddiadau yn frasamcanion, a statws awtarciaidd polisïau yn ddadleuol.

 Yr Unol Daleithiau — datganodd yr Arlywydd Jefferson gwaharddiad ar fasnachu ryngwladol. Parhaodd y gwaharddiad o Ragfyr 1807 i Fawrth 1809.
 Japan — yn awtarci rhannol yn ystod "cyfnod Edo", cyn ei agoriad i'r Gorllewin yn y 1850au, fel rhan o'i bolisi sakoku. Bu tipyn o fasnach gyda Tsieina a Chorea; cyfyngwyd masnachu gyda'r holl gwledydd eraill i un borth ar ynys Dejima.
 Yr Almaen — cenedlaetholdeb eithafol Adolf Hitler a'i Gynllun Pedair Blynedd.
 India — ar ôl dod yn wladwriaeth annibynnol, cyflwynwyd polisïau awtarciaidd o tua 1950 nes 1991.
 Tsieina — bu Tsieina'n agos i awtarci o 1950 i 1978, fel canlyniad o bolisïau awtarciaidd Mao Zedong.
 Rwmania — awtarci yn ystod rheolaeth Nicolae Ceauşescu (o 1965 i 1989), a arweiniodd at dlodi eang.
 Albania — bron dod yn awtarci yn 1976, pryd sefydlodd arweinydd y Blaid Gomiwnyddol, Enver Hoxha, polisi o "hunanddibyniaeth". Cynyddodd masnach allanol yn dilyn marwolaeth Hoxha, ond arhosodd yn gyfyngedig tan 1991.

Geirfa economeg
Masnach ryngwladol
Nicolae Ceauşescu

Arweinydd Rwmania o 1965 i 1989 oedd Nicolae Ceauşescu () (26 Ionawr 1918 - 25 Rhagfyr 1989).

Genedigaethau 1918
Marwolaethau 1989
Arlywyddion Rwmania
Hanes Rwmania
Unbeniaid
Rhestr penseiri



Yr Alban
 Robert Adam
 Arne Jacobsen

Yr Almaen
 Walter Gropius
 Ludwig Mies van der Rohe
 Hans Scharoun

Brasil
Oscar Niemeyer

Catalwnia
 Joan Busquets
 Antoni Gaudí

Cymru
 Jonathan Adams
 William Edwards
 Henry Harold Hughes
 John Jones (Talhaiarn)
 Lewis Holme Lewis
 Amanda Levete
 T. Alwyn Lloyd
 Herbert Luck North
 Richard Owens
 John Prichard
 Dewi-Prys Thomas
 Edwin Seward
 Percy Thomas
 Wyn Thomas
 David Vaughan
 Clough Williams-Ellis

Denmarc
 Arne Jacobsen

Yr Eidal
 Gian Lorenzo Bernini
 Donato Bramante
 Francesco da Mosto
 Michelangelo
 Andrea Palladio
 Renzo Piano
 Giuseppe Rinvolucri
 Giorgio Vasari

Y Ffindir
 Alvar Aalto
 Eero Saarinen

Ffrainc
 James o St George
 Claude Perrault
 Jean Prouvé
 Eugène Viollet-le-Duc

Gwlad Groeg
 Apollodorus o Ddamascus

Irac
 Zaha Hadid

Japan
Toyo Ito

Lloegr
 Leslie Patrick Abercrombie
 Charles Barry
 William Bidlake
 Capability Brown
 William Burges
 John Coates Carter
 Norman Foster
 William Frame
 Frederick Gibberd
 John Gibson
 Nicholas Hawksmoor
 Inigo Jones
 Owen Jones (pensaer)
 Edwin Lutyens
 William Morris
 John Nash
 Augustus Pugin
 Richard Rogers
 Elisabeth Scott
 George Gilbert Scott
 Giles Gilbert Scott
 John Pollard Seddon
 John Vanbrugh
 Christopher Wren

Rwsia
 El Lissitzky
 Vladimir Tatlin

Sbaen
 Santiago Calatrava

Slofenia
 Jože Plečnik

Y Swistir
 Le Corbusier

Unol Daleithiau
 Buckminster Fuller
 Frank Gehry
 Philip Johnson
 I. M. Pei
 Guy Tozzoli
 Frank Lloyd Wright

Ymerodraeth yr Otomaniaid
Sinan



Penseiri
Ferdinand I, Tsar Bwlgaria

Tywysog ac wedyn Brenin (Tsar) Bwlgaria oedd Ferdinand I (ganed Tywysog Ferdinand Maximiilan Karl Leopold Maria Saxe-Coburg-Gotha) (26 Chwefror 1861 - 10 Medi 1948). Detholwyd yn dywysog gan Gynulliad Cenedlaethol Bwlgaria ar 7 Gorffennaf 1887, deng mis ar ôl ymddiorseddiad ei ragflaenydd, Tywysog Alexander. Gwelwyd gwaethygiad ym mherthynas Bwlgaria a Rwsia yn ystod blynyddoedd cynnar ei deyrnasiad o dan ei brif weinidog cyntaf Stefan Stambolov. Ar ôl ymddiswyddiad Stambolov ym mis Mai 1894, daeth ymgymodi â Tsar Niclas II, gan arwain at gydnabyddiaeth Ferdinand fel tywysog gan Rwsia a'r Pwerau Mawr ym mis Chwefror 1896. Daeth Ferdinand yn frenin (tsar) Bwlgaria ar ôl datganiad annibyniaeth lawn o'r Ymerodraeth Ottoman ar 22 Medi/5 Hydref 1908. Roedd yn frenin yn ystod Rhyfel Cynta'r Balcanau, pryd chwalwyd grym yr Ymerodraeth Ottoman yn y Balcanau, ac yn ystod Ail Ryfel y Balcanau, pryd collodd Bwlgaria'r enillion tiriogaethol a wnaeth yn ystod y rhyfel cyntaf i Serbia a Gwlad Groeg. Ar ôl i Fwlgaria gael ei threchu gan fyddinoedd y Gynghrair yng Ngwlad Groeg yn y Rhyfel Byd Cyntaf, ymddiorseddodd Ferdinand ar 3 Hydref 1918. Olynwyd gan ei fab hynaf, Boris. Bu farw yn Coburg, yr Almaen, ar 10 Medi 1948, pum mlynedd ar ôl ei fab. Fe'i claddwyd yno yn Eglwys Babyddol Awstin Sant.

Genedigaethau 1861
Marwolaethau 1948
Teyrnoedd Bwlgaria
Niclas II, tsar Rwsia

Tsar olaf Rwsia a tsar olaf y Frenhinlin Romanov oedd Niclas II (Rwsieg Николай Александрович Романов / Nikolay Aleksandrovich Romanov) (ganed 6 Mai/18 Mai 1868, Tsarskoe Selo, St Petersburg - 17 Gorffennaf 1918, Ekaterinburg). Roedd yn tsar o farwolaeth ei dad Alexander III ym 1894 tan iddo ymddiswyddo yn ystod Chwyldro Chwefror.

Tsariaid Rwsia
Genedigaethau 1868
Marwolaethau 1918
Pobl o St Petersburg
Teyrnoedd y 19eg ganrif
Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Burgas

Dinas ym Mwlgaria ar lan y Môr Du yw Burgas. Mae'n ganolfan ddiwydiannol a thwristaidd. Ar ôl Sofia, Plovdiv a Varna, hi yw'r ddinas bedwaredd fwyaf yn y wlad.

Dinasoedd Bwlgaria
Gethin Jones (cyflwynydd teledu)

Cyflwynydd teledu yw Gethin Clifford Jones (ganwyd 12 Chwefror 1978). Cychwynodd ei yrfa gyflwyno ar raglenni Uned 5 a Popty ar S4C. Ar 27 Ebrill 2005, daeth yn 31ain cyflwynydd Blue Peter, y rhaglen deledu hir-hoedlog i blant ar y BBC. Daeth ei gyfnod ar y sioe i ben yn Mehefin 2008.

Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Jones yng Nghaerdydd, yn fab i Sylvia (née Groskop), athrawes feiloin, a Goronwy Jones, prifathro Ysgol Gynradd Baden Powell. Mae ganddo chwaer hŷn, Mererid. Roedd un o'i hen ddadcu-od ar ochr ei fam yn mewnfudwr Iddewig Pwylaidd. Cymraeg oedd ei iaith gyntaf, a mynychodd Ysgol Gymraeg Coed-Y-Gof ac Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf. Mae ganddo gymwysterau Gradd 8 feiolin a Gradd 6 piano gan Fwrdd Cysylltiedig yr Ysgolion Cerdd Brenhinol, a cymerodd ran mewn sioeau cerdd yn yr ysgol a chwarae mewn cherddorfeydd ysgol a sirol. Ar gyfer ei Lefel A dewisodd astudio Bioleg, Daearddiaeth ac Economeg 

Roedd gan Jones dau brif ddiddordeb yn yr ysgol. Roedd ei fam am iddo ddatblygu eu dalentau cerddorol, tra roedd e'n mwynhau chwarae rygbi. Tra'n astudio Economeg a Daearyddiaeth ym Prifysgol Fetropolitan Manceinion, lle enillodd radd 2:2, roedd yn gapten tim rygbi cyntaf y brifysgol a chwaraeodd yn nhîm dan 21 Swydd Gaerhirfryn. Yn ei flwyddyn olaf yn y coleg, cynigiwyd prawf iddo gan Sale RFC. Fodd bynnag, ar ôl i'w dad wrthod cynnig o gymorth ariannol ac fe gafodd trafferthion yn ceisio chwarae tra hefyd yn gweithio fel hyfforddwr gampfa, gan weld fod ei berfformiad ar y cae yn dioddef. Yn y pen draw, rhoddodd y gorau i'w gynlluniau ar gyfer gyrfa rygbi broffesiynol a dychwelodd i Gymru.

Gyrfa

Roedd yn un o'r Jones's a dorodd record y byd Jones Jones Jones am gasglu ynghyd y nifer fwyaf o bobl yn rhannu’r un cyfenw yn Stadiwm y Mileniwm yn 2006, gan fod yn un o 1,224 Jones a gymerodd rhan.

Cymrodd ran ar raglen Strictly Come Dancing ar BBC One, gan ddawnsio am y tro cyntaf ers iddo ddawnsio a chanu gwerin yn Eisteddfod yr Urdd pan oedd yn iau.

Bywyd personol
Ar 6 Chwefror 2011, cyhoeddwyd ei fod wedi dyweddïo i'w gariad, y gantores Katherine Jenkins. Fodd bynnag, ym mis Rhagfyr 2011 cyhoeddwyd fod y berthynas wedi dod i ben.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1978
Cyflwynwyr teledu Cymreig
Pobl o Gaerdydd
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf
Trefdraeth, Sir Benfro

Am y pentref o'r un enw yn Ynys Môn, gweler Trefdraeth, Ynys Môn.

Pentref bychan a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw Trefdraeth (Saesneg: Newport). Saif ar yr afordir yng ngogledd y sir. Mae'n wynebu Bae Ceredigion i'r gogledd-orllewin. Llifa Afon Nyfer i'r môr yn agos i'r pentref gan ffurfio aber llydan. Mae arwynebedd y gymuned hon yn 1,768 hectar. Mae'n rhan o Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro ac mae'n boblogaidd gyda ssyrffwyr, fel mannau eraill ar arfordir Penfro.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Trefdraeth yw un o'r bwrdeistrefi hynaf yng Nghymru, gyda'r castell yn sedd i Arglwydd Barwnol Cemais. Codwyd y castell yn 1195. Fe'i atgyweiriwyd yn 1859 a dyna pryd y codwyd yr adran annedd. Yn 1215, wedi derbyn ei Siarter, roedd gan Drefdraeth ei maer ei hun ac mae'r swydd yn dal mewn bodolaeth.

Ger y pentref mae cromlech Neolithig Carreg Coetan Arthur a Cherrig y Gof. Gellir cyrraedd bryngaer Carn Ingli (337m), sef un o nodweddion amlycaf yr ardal o'r pentref ei hun. O gopa'r mynydd hwn ceir golygfeydd arbennig o draeth y Parrog a Bae Trefdraeth a gellir gweld olion yr hen fryngaer sy'n dyddio'n ôl o Oes yr Haearn a bryngaer Carn Ffoi.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Benfro
Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Pentrefi Sir Benfro
Llwydlo

Tref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw Llwydlo (Saesneg: Ludlow). Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Swydd Amwythig. Saif ar Afon Tefeidiad yn agos at y ffin rhwng Cymru a Lloegr. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 10,266.

Hanes 
Yn 1471 sefydlwyd Cyngor Cymru a'r Gororau yn Llwydlo gan Edward IV o Loegr a defnyddiwyd y dref fel troedle neu bencadlys ei ymdrechion i oresgyn Cymru.  Bu'r Tywysog Cymru, Arthur Tudur, farw yn Llwydlo ym 1502.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Castell Llwydlo
 Eglwys Sant Laurence
 Feathers Hotel
 Pont Dinham

Enwogion
Thomas Johnes (1748-1816), gwleidydd
Syr Charles Hastings (1794-1866), meddyg
Dick Heckstall-Smith (1934-2004), cerddor

Oriel

Gweler hefyd
 Gorsaf reilffordd Llwydlo
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Cyfeiriadau

Awdurdod unedol Swydd Amwythig
 
Plwyfi sifil Swydd Amwythig
Trefi Swydd Amwythig
Gogledd Macedonia

Gwlad yn ne-ddwyrain Ewrop ar Orynys y Balcanau yw Gogledd Macedonia a arfer cael ei galw yn Cyn-weriniaeth Iwgoslafaidd Macedonia (neu Gweriniaeth Macedonia). Newidiwyd yr enw yn swyddogol ar 12 Chwefror 2019 er mwyn cydymffurfio â Chytundeb Prespa drwy'r Cenhedloedd Unedig â Gwlad Groeg.

Mae'n llenwi tua 38% o diriogaeth rhanbarth hanesyddol Macedonia. Mae'n rhannu ffiniau â Serbia i'r gogledd, Bwlgaria i'r dwyrain, Gwlad Groeg i'r de ac Albania i'r gorllwein. Tan 8 Medi 1991, roedd yn rhan o Iwgoslafia. Tynnodd allan o ffederasiwn Iwgoslafia yn ddiweddarach na Slofenia a Chroatia. Ei phrifddinas yw Skopje, dinas o tua 600,000 o drigolion. Prif ddinasoedd eraill y wlad yw Bitola, Prilep, Tetovo, Kumanovo, Ohrid, Veles, Štip a Strumica. Mae poblogaeth Macedonia yn gymysg iawn. Y grŵp mwyaf yw'r Macedoniaid (Slafonaidd) (1,300,000, tua 64% o'r boblogaeth), ond mae hefyd leiafrif sylweddol Albaniaid (500,000, tua 25% o'r boblogaeth) a lleiafrifoedd llai o Dwrciaid, Sipswn a Serbiaid. Mae'r berthynas rhwng y ddau grŵp mwyaf wedi bod yn anodd ond mae'n gwella ers 2001, pryd cytunodd llywodraeth Macedonia dderbyn llu cadw heddwch o'r Cenhedloedd Unedig ac i ddatganoli grym i'r lleiafrif Albaneg. Yr iaith swyddogol yw Macedoneg.

Mae Cyn-weriniaeth Iwgoslafaidd Macedonia yn aelod o'r Cenhedloedd Unedig, ac yn ymgeisydd i ddod yn aelod o'r Undeb Ewropeaidd. Derbyniwyd cais gweriniaeth i ymaelodu â NATO ar 6 Chwefror 2019. fel rhan o'r Cytundeb drwy'r Cenhedloedd Unedig ar newid enw'r wladwriaeth i 'Gweriniaeth Gogledd Macedonia'.

Enw'r wlad 
Ar hyn o bryd mae Macedonia (Macedoneg: Македонија/Makedonija) yn defnyddio dau enw. Enw swyddogol y wlad yw Gweriniaeth Macedonia (Macedoneg: Република Македониjа/Republika Makedonija). Nid oedd yr enw hwn yn dderbyniol gan lywodraeth Gwlad Groeg, gan fod gan wlad Groeg ranbarth o'r un enw. Felly mae Macedonia wedi cytuno i ddefnyddio'r enw Cyn-Weriniaeth Iwgoslafaidd Macedonia (Macedoneg: Поранешна Југословенска Република Македонија/Poranešna Jugoslovenska Republika Makedonija) fel enw dros dro yn y Cenhedloedd Unedig, yr Undeb Ewropeaidd, ac mewn mudiadau rhyngwladol eraill. Cytunwyd ar yw enw Gweriniaeth Gogledd Macedonia ar 12 Chwefror 2019.

Oriel

Cyfeiriadau

 
Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Aelod-wladwriaethau Cyngor Ewrop
Balcanau
Gweriniaethau
Gwledydd Ewrop
Gwledydd tirgaeedig
Gwledydd a thiriogaethau Slafonaidd
Sefydliadau 1991
Macedonia (Gwlad Groeg)

Rhanbarth Gwlad Groeg yw Macedonia (Groeg: Μακεδονία, Makedonía). Hon yw'r rhanbarth fwyaf o ran arwynebedd ac yr ail fwyaf o ran poblogaeth yn y wlad.

Hanes 

 Macedonia
 Groeg
 Groeg yr Henfyd
 Aristoteles
 Alecsander Fawr

Siroedd 

Macedonia ei rhannu i 3 o periferies, neu 13 nomoi.

 Gorllewin Macedonia (Δυτική Μακεδονία, Ditikí Makedonia):

1. Kastorià (Νομός Καστοριάς, Nomós Kastoriàs)
2. Flórina (Νομός Φλώρινας, Nomós Flórinas)
3. Kozani (Νομός Κοζάνης, Nomós Kozanis)
4. Grevenà (Νομός Γρεβενών, Nomós Grevenon)

 Canolbarth Macedonia (Κεντρική Μακεδονία, Kentrikí Makedonia):

5. Pella (Νομός Πέλλας, Nomós Pellas)
6. Imathia (Νομός Ημαθίας, Nomós Imathias)
7. Pieria (Νομός Πιερίας, Nomós Pierias)
8. Kilkís (Νομός Κιλκίς, Nomós Kilkís)
9. Tessalònica (Νομός Θεσσαλονίκης, Nomós Thessalonikis)
10. Calcídica (Νομός Χαλκιδικής, Nomós Khalkidikís)
11. Serres (Νομός Σερρών, Nomós Serron)

 Dwyrain Macedonia (Ανατολική Μακεδονία και Θράκη, Anatolikí Makedonia kai Thraki) — 2 nomoi:

12. Drama (Νομός Δράμας, Nomós Dramas)
13. Kavala (Νομός Καβάλας, Nomós Kavalas)

Daearyddiaeth 
Mae'n llenwi tua 52,4% o diriogaeth rhanbarth hanesyddol Macedonia neu 25,9% o diriogaeth rhanbarth hanesyddol Groeg.

Dinasoedd

Dolenni allanol 
  Macedonia 
  History of Macedonia

Rhanbarthau Gwlad Groeg
Daearyddiaeth Gwlad Groeg
Alexander III, tsar Rwsia

Tsar Rwsia o 2 Mawrth/14 Mawrth 1881 tan ei farwolaeth 20 Hydref/1 Tachwedd 1894 oedd Alecsandr III o Rwsia (Alexander Alexandrofits, Rwsieg Александр III Александрович) (26 Chwefror/10 Mawrth 1845 yn St Petersburg - 20 Hydref/1 Tachwedd 1894 yn Livadia yn y Crimea). Roedd yn aelod o Dŷ Romanof.

Saethwyd ei dad, Alecsander II a nodweddwyd teyrnasiad Alecsander III gan ei weithredoedd i wthio nôl polisiau mwy rhyddfrydol ei dad. Roedd Alecsander yn Tsar adweithiol a oedd am i Ymwerodraeth Rwsia fod ag un Tsar, un Eglwyd Uniongred ac un iaith.

 Rwsieg - Gwnaeth Rwsieg yn iaith orfodol o fewn ysgolion yr Ymerodraeth (heblaw am y Ffindir). Gwthiwyd y Rwsieg fel unig iaith ardaloedd lle roedd yr Almaeneg a Phwyleg wedi bod yn iaith weinyddol.

Deddfau Mai - yn ei Ddeddfau Mai enwog, cyfyngodd ar hawliau yr Iddewon gan ei gwahardd rhag greu pentrefi newydd yn y Pale Iddewig (yr ardal sy'n ffinio Gwlad Pwyl, gorllewin Belarws ac Iwcrain; gwarharddwyd hwy rhag dal swyddi penodol, fel gwerthu alcohol a cafwyd cwota tynn ar nifer yr Iddewon gallai astudio mewn gwahanol ranau o'r system addysg. Gwaharddwyd hwy rhag fabwysiadu enwau Cristnogol. Dydy ddim yn gyd-ddigwyddiad i Seinonaeth dyfu yn Rwsia yn ystod ei deyrnasiad fel ymateb i'r cyfreithiau gwrth-Iddewig a progroms a ddigwyddod yn ystod ei deyrnasiad. Sefydlwyd mudiadau fel Chofefei Tzion.

 Llywodraeth Leol - cyfyngodd ar hynny o lywodraeth leol oedd ar gael, gan ddiddymu fersiwn yr Ymerodraeth o'r Cyngor Plwyf a rhoi'r grym yn nwylo capteniaid sef tirfeiddianwyr lleol.

 Polisi Tramor - ni cafwyd rhyfel yn ystod teyrnasiad Alecsander III ac am hynny gelwir ef weithiau yn Tsar Heddwch. Cryfhawyd y cydweithio gyda Ffrainc ac draul yr Almaen.

Tsariaid Rwsia
Genedigaethau 1845
Marwolaethau 1894
Pobl o St Petersburg
Teyrnoedd y 19eg ganrif
Catrin I, tsarina Rwsia

Ail wraig Pedr I, tsar Rwsia (Pedr Mawr) a Tsarina ac Ymerodres Rwsia o 1725 tan ei marwolaeth ym 1727 oedd Catrin I o Rwsia (Rwseg: Екатерина I Алексеевна (5 Ebrill/15 Ebrill 1683 neu 1684 - 6 Mai/17 Mai 1727). Ei holynydd oedd Pedr II. Cafodd ei merch Elisabeth Petrofna ei dyrchafu'n tsarina yn ddiweddarch yn y ganrif.

Genedigaethau 1684
Marwolaethau 1727
Tsariaid Rwsia
Merched yr 17eg ganrif
Merched y 18fed ganrif
Teyrnoedd y 18fed ganrif
Senedd y Deyrnas Unedig

Mae "San Steffan" yn ailgyfeirio i'r fan hon. Am yr ardaloedd yn Llundain, gweler Westminster a Dinas Westminster; am y sant Cristnogol, gweler Steffan (sant).

Y prif gorff deddfwriaethol y Deyrnas Unedig yw Senedd y Deyrnas Unedig. Mae'n cynnwys dau dŷ: Tŷ'r Cyffredin, sydd wedi ei ethol yn uniongyrchol, a Thŷ'r Arglwyddi, sydd wedi ei enwebu. Mae'n cwrdd ym Mhalas San Steffan yn Llundain a dyna pam y cyfeirir ati weithiau fel "San Steffan". Mae'r enw Cymraeg yn cyfeirio at gapel y palas brenhinol gwreiddiol, a'i hadeiladwyd ar gyfer Harri III, wedi'i gysegru at y sant Steffan. Daeth y capel hwn yn fan cyfarfod ar Dŷ'r Cyffredin, a dyna y bu nes i'r palas losgi mewn tân ym 1834.

Dolenni allanol 
 "Sut mae'r Senedd yn gweithio" ar y Gwefan swyddogol

Gweler hefyd 
 Palas San Steffan
 Senedd Lloegr
 Senedd Prydain Fawr