alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Potasiwm

Elfen gemegol yw potasiwm gyda'r rhif atomig 19 a'r symbol K. Mae'n rhan o 'r metelau alcalïaidd yn y tabl cyfnodol. Metel feddal iawn yw potasiwm a gellir ei dorri gyda chyllell yn hawdd. Mae'r metel yn adweithiol iawn felly mae'r wyneb newydd yn sgleiniog, ond mae'n troi'n bŵl yn gyflym wrth i haen o botasiwm ocsid ffurfio dros ei wyneb yn ystod adwaith gydag ocsigen o'r aer. Er mwyn atal yr adwaith caiff potasiwm ei storio o dan olew paraffîn sy'n cadw'r aer i ffwrdd.

 
Elfennau cemegol
Metelau alcalïaidd
Rwbidiwm

Elfen gemegol yw rwbidiwm gyda'r rhif atomig 37 a'r symbol Rb. Mae'n rhan o'r metelau alcalïaidd yn y tabl cyfnodol. Metel feddal iawn yw rwbidiwm a gellir ei dorri gyda chyllell yn hawdd. Mae'r metel yn adweithiol iawn felly mae'r wyneb newydd yn sgleiniog, ond mae'n troi'n bŵl yn gyflym wrth i haen o rwbidiwm ocsid ffurfio dros ei wyneb yn ystod adwaith gydag ocsigen o'r aer. Er mwyn atal yr adwaith caiff y metel ei storio o dan olew paraffin sy'n cadw'r aer i ffwrdd.

Cyfeiriadau

Elfennau cemegol
Metelau alcalïaidd
Magnesiwm

Elfen gemegol yw magnesiwm a gaiff ei gynrychioli gyda'r symbol Mg a'r rhif atomig 12 yn y tabl cyfnodol. Mae'r elfen yn fetel arian, caled gyda dwysedd isel o 1.738 g/cm³, felly defnyddir y metel fel rhan o nifer o aloïau ysgafn.

 
Elfennau cemegol
Metelau daear alcalïaidd
Alwminiwm

Elfen gemegol yw alwminiwm a gaiff ei chynrychioli gyda'r symbol Al a'r rhif atomig 13 yn y  tabl cyfnodol. Mae'n aelod o'r grŵp Boron. Dyma'r metel mwyaf cyffredin yng nghrwst y Ddaear a'r drydedd elfen mwyaf cyffredin, ar ôl ocsigen a silicon.

Trefn yr electronau yw 2,8,3.

Elfennau cemegol
Silicon

Elfen gemegol yw silicon gyda'r symbol Si a'r rhif atomig 14 yn y  tabl cyfnodol. Antoine Lavoisier a ddarganfu silicon yn gyntaf, a hynny ym 1787. Elfen wythfed mwyaf cyffredin yn y bydysawd, ac ail fwyaf cyffredin yng nghrwst y ddaear (ar ôl ocsigen) ydyw. Mae'n perthyn i'r grŵp hwnnw a elwir yn metaloidau.

Mae llawer o ddefnyddiau diwydiannol i silicon, yn enwedig i greu dyfeisiau electronig. Enwyd ardal enwog o ogledd Califfornia ar ei ôl, sef Dyffryn Silicon, o achos y diwydiant yno.

 
Elfennau cemegol
Twristiaeth

Teithio er difyrrwch, hamdden neu fusnes yw twristiaeth. Mae Sefydliad Twristiaeth y Byd yn diffinio "twrist" fel person "sy'n teithio i ac yn aros mewn lleoedd y tu allan i'w amgylchedd arferol am un flwyddyn neu lai er hamdden, busnes neu resymau eraill". Mae twristiaeth yn weithred boblogaidd ar draws y byd. Yn 2011, roedd mwy na 983 miliwn o dwristiaid rhyngwladol, twf o 4.6% ar 2010 (940 miliwn).

Mae twristiaeth yn bwysig, weithiau'n hanfodol i nifer o wledydd. Yn ôl Datganiad Manila ar Dwristiaeth Byd-eang (1980), mae twristiaeth yn "weithred sy'n hanfodol i fywyd cenhedloedd  o ganlyniad i'w heffeithiau uniongyrchol ar sectorau cymdeithasol, diwylliannol, addysgol, ac economaidd cymdeithasau cenedlaethol ac ar eu cysylltiadau rhyngwladol". Cynhyrcha twristiaeth incwm wrth i unigolion dalu am nwyddau a gwasanaethau, sy'n cyfrif am fwy na 30% o allforion gwasanaethau'r byd, a 6% o holl allforion nwyddau a gwasanaethau. Mae'r diwydiant twristiaeth hefyd yn creu swyddi yn y sector wasanaethau, mewn cludiant, llety, ac adloniant.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd 
 Twristiaeth yng Nghymru

 
Adloniant
Diwydiannau
Hamdden
Teithio

ur:سیاح
Garddio

Y gelfyddyd a'r grefft o dyfu planhigion yw garddio. Bwriad garddio yw creu amgylchedd hardd neu tyfu planhigion i'w bwyta. Fel arfer digwydd gwaith garddio o gwmpas y cartref, mewn lle o'r enw gardd. Yn yr hen ddyddiau roedd gerddi yn rhan bwysig i gartrefi llwm, a byddai'r bythynod yn dibynnu yn drwm ar y cynnyrch a dyfai yn yr ardd
gan fod eu cyflog mor isel.

Garddio yn yr 21fed ganrif
Heddiw mae'r dirwasgiad yn pwyso'n drwm ar deuluoedd, ac mae hyn wedi ennyn diddordeb eto yn yr ardd, a'r llysiau a ellir dyfu ac arbed costiau bwyd i'r cartref. Gwelir tŵf ym mhoblogrwydd gerddi bychain,(cottage garden). Nid oes eisiau gardd fawr fel a welwch ar y teledu i lenwi anghenion teulu bychan. Mae'n syndod beth all gardd fychan dyfu i blesio angen y bwthyn, heb fynd 
i gostiau mawr. Gall ddod a llawer o bleser, fel mai bwyd ffres wedi ei dyfu eich hunan yn roddi, ac yn ôl nifer o arddwyr mae'r cynnyrch o ansawdd hollol wahanol i'r hyn a geir yn yr archfarchnadoedd.

Garddio
Gardd

Lle a gynllunnir yw gardd, fel arfer yn yr awyr agored, er mwyn arddangos, tyfu, a mwynhau planhigion o bob math, yn ogystal â defnyddiau naturiol fel cerrig. Gall gardd gynnwys defnyddiau naturiol a dynol.

Gweler hefyd 
 Gardd Eden
 Gerddi Crog Babilon
 Parc

Garddio
Natur

Natur, yn yr ystyr ehangaf, yw'r byd neu'r bydysawd naturiol, corfforol neu faterol. Gall "Natur" gyfeirio at ffenomena'r byd ffisegol, ac felly at fywyd yn gyffredinol. Mae astudio natur yn rhan fawr, os nad yr unig un, o wyddoniaeth. Er bod bodau dynol yn rhan o natur, mae gweithgarwch dynol yn aml yn cael ei ddeall fel categori ar wahân i ffenomenau naturiol eraill. O fewn gwahanol yr ystyron o'r gair, heddiw, mae “natur” yn aml yn cyfeirio at ddaeareg a bywyd gwyllt.

Mae'r gair natur yn tarddu o'r gair Lladin natura, neu "hanfodion". Mae'n golgu 'genedigaeth'.

Mae Natura yn gyfieithiad Lladin o'r gair Groeg physis (φύσις), a oedd yn ymwneud yn wreiddiol â nodweddion cynhenid planhigion, anifeiliaid a nodweddion eraill y Ddaear. Datblygiad o hyn yw'r cysyniad o natur yn ei gyfanrwydd, y bydysawd corfforol; dechreuodd gyda rhai cymwysiadau craidd o'r gair φύσις gan athronwyr cyn-Socratig, ac mae wedi ennill ei blwyf yn gyson ers hynny. Parhaodd y defnydd hwn o fewn y dull gwyddonol modern dros y canrifoedd diwethaf.
Gwyach fach

Mae'r Wyach fach (Tachybaptus ruficollis) yn aelod o deulu'r Podicipedidae, y gwyachod.

Mae'n un o'r gwyachod mwyaf cyffredin, yn nythu ar draws Ewrop ac Asia cyn belled a Gini Newydd ac ar draws rhannau helaeth o Affrica. Yn y rhannau oeraf, lle mae'r dŵr yn rhewi yn y gaeaf, mae'n symud tua'r de neu'r gorllewin, ond fel arall nid yw'n aderyn mudol. Mae'n aml yn casglu ar lynnoedd mawr yn y gaeaf.

Mae'r Wyach fach rhwng 23 a 29 cm o hyd, y lleiaf o'r gwyachod yn Ewrop. Gall nythu yn unrhyw le lle mae dŵr croyw gyda digon o dyfiant, hyd yn oed ar byllau bychain. Adeiledir y nyth yn agos i'r dŵr, gan nad yw'n medru cerdded yn dda ar y tir. Mae'n dodwy 4 i 7 wy, ac wedi iddynt ddeor gellir weithiau gweld cyw yn cael ei gario ar gefn un o'r rhieni. Pysgod bychain yw ei brif fwyd, ac mae'n medru nofio o dan y dŵr i'w dal.

Gellir adnabod y Wyach fach yn weddol hawdd o'r maint; mae'n aderyn llawer llai na'r Wyach fawr gopog. Yn y tymor nythu mae'r bochau a'r gwddf yn frowngoch. Yn y gaeaf mae'n haws ei gymysgu gyda gwyachod eraill, gan eu bod yn fwy tebyg i'w gilydd yn eu plu gaeaf, ond heblaw y maint mae'r Wyach fach yn fwy brown lle mae'r rhan fwyaf o'r lleill yn ddu a gwyn. Mae'r alwad yn debyg i sŵn ceffyl yn gweryru.

Gwyachod
Lombardia

Rhanbarth yng ngogledd yr Eidal rhwng yr Alpau a Dyffryn Po yw Lombardia neu weithiau yn Gymraeg Lombardi. Dyma ranbarth cyfoethocaf a mwyaf poblog yr Eidal. Milan yw'r brifddinas a'r ddinas fwyaf.

Yn y cyfrifid diwethaf roedd gan y rhanbarth boblogaeth o .

Rhennir y rhanbarth yn 12 talaith a enwir ar ôl eu canolfannau gweinyddol, sef:

 Bergamo
 Brescia
 Como
 Cremona
 Lecco
 Lodi
 Mantova
 Milan
 Monza a Brianza (Monza yw'r ganolfan weinyddol)
 Pavia
 Sondrio
 Varese

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
  Gwefan swyddogol 

 
Rhanbarthau'r Eidal
Tyrceg

Iaith a siaredir yn Nhwrci a chan leiafrifoedd yng ngwledydd eraill a fu'n rhan o Ymerodraeth yr Otomaniaid yw Tyrceg (hefyd: Twrceg). Mae'r iaith yn perthyn i gangen ddeheuol (Orghuz) o deulu'r ieithoedd Tyrcaidd, sydd yn ei dro yn gangen o'r ieithoedd Altaidd (sylwer bod anghytundeb ymhlith ieithyddion am berthynas Tyrceg â theuluoedd ieithyddol eraill).

Daeth yr iaith i'w diriogaeth bresennol yn Asia Leiaf, y Balcanau a'r Dwyrain Canol yn y 13g a'r 14g gyda goresgyniad y llwythau Tyrcaidd a fudodd o Ganolbarth Asia. Hyd at ddechrau'r 20g ysgrifennid Tyrceg yn yr ysgrifen Arabeg, ond yn 1929 fe'i newidiwyd ar orchymyn Mustafa Kemal Atatürk ac heddiw mae'n defnyddio gwyddor Rufeinig ac mae gramadeg yr iaith safonol wedi'i symleiddio a'i rheoleiddio'n sylweddol.

Yn ôl cyfrifiad Bwlgaria 2001, mae 762,516 o bobl yn siarad Tyrceg fel mamiaith ym Mwlgaria (9.6% o'r boblogaeth). Mae mwyafrif y siaradwyr Tyrceg yn byw yn ardaloedd Kardzhali (yn ne Bwlgaria) a Razgrad (yn y gogledd-ddwyrain). Tyrceg yw iaith y mwyafrif yn nwyrain Cyprus yn ogystal.

Cyfeiriadau

 
Ieithoedd Aserbaijan
Ieithoedd Bwlgaria
Ieithoedd Cyprus
Ieithoedd Gogledd Macedonia
Ieithoedd Gwlad Groeg
Ieithoedd Irac
Ieithoedd Iran
Ieithoedd Moldofa
Ieithoedd Syria
Ieithoedd Twrci
Bengaleg

Siaredir Bengaleg (Bengaleg: বাংলা Bangla) ym Mengal, rhanbarth yn isgyfandir India yn ne Asia sy'n ymestyn rhwng Bangladesh a thalaith Gorllewin Bengal yn India.

Mae'n aelod o'r ieithoedd Indo-Ariaidd ac mae'n perthyn i ieithoedd eraill Gogledd India, yn enwedig Assameg, Orïa a Maithili.

Llenyddiaeth 
Mae gan y Fengaleg lenyddiaeth hen a diddorol. Rabindranath Tagore yw'r awdur Bengaleg enwocaf.

Yr Wyddor 

Mae system ysgrifennu arbennig gan yr iaith Fengaleg. Yn hytrach na gwyddor fel y cyfryw, mae'n abwgida ble mae pob symbol yn cynrycholi sillaf. Dyma enghraifft o destun yn Bengaleg (o'r Datganiad Cyffredinol am Hawliau Dynol) ধারা ১: সমস্ত মানুষ স্বাধীনভাবে সমান মর্যাদা এবং অধিকার নিয়ে জন্মগ্রহণ করে। তাঁদের বিবেক এবং বুদ্ধি আছে; সুতরাং সকলেরই একে অপরের প্রতি ভ্রাতৃত্বসুলভ মনোভাব নিয়ে আচরণ করা উচিত।

Ffonoleg
Mae 29 o gytseiniaid a 7 o lafariaid, yn ogystal â 7 o lafariaid trwynol. Yn ogystal â'r llythyren yn yr wyddor Fengaleg, mae'r tablau isod yn dangos y symbol yn yr wyddor seinegol ryngwladol.

Gramadeg 
Yn wahanol i'r Gymraeg a llawer o Ieithoedd Indo-Ewropeaidd eraill, nid oes gan enwau genedl gramadegol (gwryw neu benyw). Trefn arferol y frawddeg yw SOV (goddrych, gwrthrych, berf), felly mae'r ferf ar ddiwedd y frawddeg, yn hytrach nag ar y cychwyn fel yn Gymraeg.

Lleoliad siaradwyr 

Yn ogystal ag ym Mangladesh, Bengaleg yw'r iaith frodorol yn nhalaith Bengal yn India, yn ogystal â rhannau o Assam, Jharkhand ac Ynysoedd Andaman a Nicobar.

Siaradwyr y tu hwnt i isgyfandir India 
Mae cymunedau sylweddol o siaradwyr Bengaleg yn:

 De-ddwyrain Asia: Maleisia, Nepal a Singapôr, Myanmar
 Awstralia
 Y Dwyrain Canol: Sawdi Arabia, Yr Emiradau Arabaidd Unedig
 Ewrop: Cymru, Lloegr, yr Alban, Ffrainc
 Gogledd America: Unol Daleithiau America.

Hanes 
Yn wreiddiol, roedd tebygrwydd mawr rhwng Bengali a Pali, ond daeth y Fengaleg fwyfwy dan ddylanwad Sansgrit yn ystod cyfnod Chaitanya (1486 - 1534), a hefyd yn ystod cyfnod dadeni Bengâl (1775- 1941). O blith yr ieithoedd Indo-Ewropeaidd ar isgyfandir India, mae Bengaleg a Marathi yn defnyddio llawer o eirfa ar sail Sansgrit, tra bo ieithoedd eraill dan ddylanwad amlycach o Arabeg a Pherseg.

Wedi annibyniaeth India a Phacistan, rhannwyd y Bengal hanesyddol rhwng y ddwy wladwriaeth - rhan o Bacistan oedd Bangladesh bryd hynny. Ym 1951–52, yng Ngorllewin Pacistan (Bangladesh erbyn hyn), lansiwyd y Mudiad Iaith Bengaleg, er mwyn amddiffyn yr iaith yn wyneb y penderfyniad i ddyrchafu Wrdw yn iaith genedlaethol. Lladdwyd nifer o brotestwyr ar 21 Chwefror 1952, ac wedi hynny sefydlwyd 21 Chwefror yn ddiwrnod y Mudiad Iaith Bengaleg. Yn ddiweddarach, penderfynodd UNESCO gydnabod hynny trwy sefydlu 21 Chwefror yn Ddiwrnod Mamiaith Rhyngwladol.

Dolenni Allanol 
Ymadroddion cyffredin gyda chyfieithiadau Saesneg https://www.omniglot.com/language/phrases/bengali.php

Cyfeiriadau 

 
Ieithoedd Indo-Ewropeaidd
Ieithoedd Indo-Ariaidd
Gorllewin Bengal
Bangladesh
Ieithoedd India
Cabo Verde

Ynysfor ym Môr Iwerydd oddi ar arfordir Gorllewin Affrica yw Cabo Verde (Penrhyn Gwyrdd ym Mhortiwgaleg). Darganfuwyd yr ynysoedd gan y Portiwgaliaid yn y bymthegfed ganrif. Mae'r hinsawdd yno yn sych iawn a cheir adegau o sychder yn aml.

Daearyddiaeth 
Mae naw ynys gyfannedd yn y wlad:-

Gwleidyddiaeth 
Gweler hefyd: Etholiadau yng Nghabo Verde.

Cyfeiriadau

 
Ynysforoedd
Ynysoedd Môr Iwerydd
Rhegen yr ŷd

Mae Rhegen yr ŷd (Crex crex), yn aelod o deulu'r Rallidae.

Mae'n nythu trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a gorllewin Asia. Mae'n aderyn mudol sy'n treulio'r gaeaf yn Affrica. Yn wahanol i'r rhan fwyaf o'r teulu yma, nid yw Rhegen yr Ŷd yn nythu mewn lleoedd gwlyb. Fel rheol mae'n nythu mewn caeau neu dir diffaith lle mae tyfiant uchel i guddio'r nyth a'r cywion. Yn rhannol oherwydd hyn, mae ei niferoedd wedi gostwng ar draws Ewrop, oherwydd yn aml mae ffermwyr yn torri'r gwair ar y caeau cyn i'r cywion ddod yn ddigon hen i hedfan.

Maent yn llawer haws eu clywed na'u gweld, gan eu bod fel rheol yn cadw o'r golwg mewn tyfiant uchel. Mae'r cefn yn frown gyda smotiau du, y pen a'r gwddf yn llwydlas a'r ochrau'n gochaidd. Pan maent yn hedfan mae'r adenydd yn edrych yn frowngoch. Mae'r cywion yn ddu. Fel rheol gellir clywed yr adar pan maent yn bresennol, oherwydd mae'n gwneud sŵn tebyg i'e enw Lladin, "crex crex". Hyn sy'n rhoi'r enw Cymraeg "Rhegen" iddo hefyd.

Ar un adeg yr oedd Rhegen yr ŷd yn aderyn cyffredin yng Nghymru, ond er bod ambell gofnod o bâr yn nythu nid yw wedi nythu yma'n rheolaidd ers tua diwedd y 1950au. Mae'n eithaf cyffredin ar rai o ynysoedd gorllewin yr Alban, yn enwedig Coll a Tiree. Yno mae'r ffermwyr yn cael eu talu i ffermio mewn dulliau sy'n gadael i'r aderyn orffen nythu, ac o ganlyniad mae ei niferoedd wedi cynyddu'n sylweddol yno.

Hanesyddol
Dyddiaduron ffermio:
Awst 24ain 1934: Torri gwair yng Nghae cefn Ty Pwll hefo ceffylau a'r injan wair. Gorfod stopio yn sydyn, nyth Rhegen yr Yd yny gwair - twyso y ceffylau a'r injan rownd y nyth. Wythnos gyfnewidiol - haul a glaw.

Dolenni allanol
Rhegen yr Ŷd ar Gymdeithas Gwaith Maes 

Adar
Karl Jenkins

Cyfansoddwr Cymreig ydy Karl Jenkins OBE (ganwyd 17 Chwefror 1944, Penclawdd, Penrhyn Gŵyr).

Roedd ei dad yn athro yn yr ysgol leol ac yn organydd a meistr y côr ym Mhenclawdd. Ganddo ef y cafodd Karl Jenkins ei hyfforddiant cerddorol cyntaf.
Aeth i Ysgol Ramadeg Tregwyr, ac wedyn i Brifysgol Cymru, Caerdydd, lle cyfarfu a'i wraig; a'r Academi Gerdd Frenhinol.

Am y rhan fwyaf o'i yrfa gynnar, adnabyddwyd ef fel cerddor jazz a jazz-roc. Bu'n chwarae amryw o offerynnau gan gynnwys sacsoffon soprano a baritôn, allweddellau ac obo. Ymunodd â grŵp o gyfansoddwr jazz Graham Collier, ac yn ddiweddarach cyd-sefydlodd y band Nucleus a enillodd y wobr gyntaf yn y Montreux Jazz Festival yn 1970. Bu'n chwarae yng Nghlwb Ronnie Scott a chwarae gyda'r band Soft Machine yn y 70au.

Cyfansoddodd gerddoriaeth i nifer o hysbysebion gan gynnwys Levi, British Airways, Renault, Volvo a Pepsi.

Erbyn hyn mae'n fwy adnabyddus fel cyfansoddwr clasurol gan dderbyn comisiynau gan y Bale Brenhinol, Cerddorfa Genedlaethol Ieuenctid Cymru, Bryn Terfel, ac Evelyn Glennie.

Gweithiau cerddorol
Adiemus (1994)
Palladio (1996)
Imagined Oceans
The Armed Man (1999)
Dewi Sant
Ave Verum
Requiem (2005)
The Peacemakers (2011)
Cantata Memoria – Er Mwyn y Plant (2016)

{{DEFAULTSORT:Karl, Jenkins]]}}
Genedigaethau 1944
Cyfansoddwyr clasurol Cymreig
Spencer Davis

Cerddor o Gymro oedd Spencer Davis (17 Gorffennaf 1941 – 19 Hydref 2020).

Sefydlodd y band Spencer Davis Group yn y 1960au. Yn 1966 aeth y grŵp i rif 1 yn siartiau y DU gyda'r senglau "Keep On Running" a "Somebody Help Me". Chwalodd y grŵp yn 1967 ond aeth sawl fersiwn o'r band ar daith o dan arweiniad Davis.

Bu farw Davis yn 81 mlwydd oed yn ei gartref yng Nghaliffornia.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1942
Marwolaethau 2020
Cantorion Cymreig
Cerddorion Cymreig
Gitaryddion Cymreig
Gitaryddion roc
Pobl o Abertawe
Pobl addysgwyd yn Ysgol Dinefwr, Abertawe
Pibydd y tywod

Mae Pibydd y tywod (Calidris alba) yn un o aelodau llai teulu'r rhydyddion.

Mae Pibydd y tywod yn nythu yn yr Arctig, yng ngogledd Ewrop, gogledd Asia a rhan ogleddol Gogledd America. Mae'n aderyn mudol, ac yn y gaeaf maent yn symud tua'r de, cyn belled a De America, Affrica ac Awstralia. Yn y gaeaf maent yn hel at ei gilydd yn heidiau, fel rheol ar draethau tywodlyd, yn wahanol i'r rhan fwyaf o rydyddion eraill, sy'n hoffi mwd.

O ran maint mae Pibydd y tywod yn debyg i Bibydd y mawn ond yn y gaeaf mae yn llawer goleuach ei liw na Phibydd y Mawn, gyda darn du ar yr ysgwydd, a gyda pig cryfach. Wrth hedfan mae'n dangos llinell wen amlwg iawn ar yr adenydd. Mae'n rhedeg ar hyd y traeth i ddal ei fwyd yn hytrach na gwthio ei big i'r mwd fel y rhan fwyaf o rydyddion. Ei brif fwyd yn y gaeaf yw crancod bychain ac unrhyw anifail bychan arall sydd i'w gael ar y traeth, tra maent yn bwyta llawer o bryfed yn ystod y tymor nythu. 

Mae'n nythu ar lawr yn yr Arctig, gan ddodwy 3 neu 4 wy. Yn ystod y tymor nythu mae'r wyneb a'r gwddf yn goch. 

Mae'n aderyn gweddol gyffredin ar y traethau yng Nghymru yn y gaeaf, y gwanwyn a'r hydref.

Rhydwyr
1560au

15g - 16g - 17g
1510au 1520au 1530au 1540au 1550au - 1560au - 1570au 1580au 1590au 1600au1610au
1560 1561 1562 1563 1564 1565 1566 1567 1568 1569

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
Pab Piws IV
Pab Piws V (O 1566)
Brenhines Elisabeth I (Lloegr)
Brenin Siarl IX (Ffrainc)
Ymerawdwr Ivan IV (Rwsia) ("Tsar" cyntaf)
Brenin Felipe II (Sbaen)
Brenin Gustaf I (Sweden)
Brenin Ioan III (Sweden) (O 1568)
Brenin Frederic II o Ddenmarc a Norwy
Ymerawdwr Longqing (Tsieina)

1560au
Mulfran werdd

Mae'r Fulfran werdd (Phalacrocorax aristotelis), yn aelod o deulu'r Phalacrocoracidae, y mulfrain. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop, de-orllewin Asia a Gogledd Affrica.

Mae'r Fulfran werdd yn aderyn mawr du, 68–78 cm o hyd a 95–110 cm ar draws yr adenydd. Gall fod yn anodd gweld y gwahaniaeth rhwng y rhywogaeth yma a'r Fulfran, ond mae ychydig yn llai na'r Fulfran, a'r pig yn llai ac yn deneuach, ac mae siâp y pen yn wahanol, yn dangos mwy o "dalcen" na'r Fulfran. Yn y tymor nythu mae plu hirach ar y pen, yn wahanol i'r Fulfran, ac mae gwawr werdd ar y plu.

Pysgod yw'r prif fwyd, ac mae'n pysgota yn y môr yn unig fel rheol, yn wahanol i'r Fulfran sydd hefyd yn pysgota ar afonydd a llynnoedd. Mae'n dal y pysgod trwy nofio o dan y dŵr, a gall blymio hyd at ddyfner o 45 medr o leiaf.

Maent yn nythu ar glogwyni ger glan y môr fel rheol, ac yn adeiladu nyth o wymon a phriciau. Gall ddechrau nythu ym mis Chwefror.

Mulfran werdd ifanc yn crwydro

Ar fore Rhagfyr 16eg, 2017, am 9.00yb, gwelwyd Mulfran werdd ifanc ar ymyl y palmant yn ceisio croesi'r ffordd, sef Ffordd Colwyn, Llandudno, sy'n un o'r ffyrdd prysuraf i mewn i'r dref! Wedi crwydro oddi ar Greigiau Rhiwledyn yr oedd. Llwyddwyd i'w hebrwng i un o'r gerddi mewn stryd dawelach- Longleat Avenue.
Dair awr yn ddiweddarach, ar ôl gorffwyso, llwyddodd i hedfan yn ôl at y traeth.

Mae nifer o is-rywogaethau:
 Phalacrocorax aristotelis aristotelis - gogledd-orllewin Ewrop
 Phalacrocorax aristotelis desmarestii - de Ewrop a de-orllewin Asia
 Phalacrocorax aristotelis riggenbachi - gogledd-orllewin Affrica

Mae'n aderyn cyffredin o gwmpas y glannau yng Nghymru.

Adar
Cwtiad aur

Mae'r Cwtiad aur (Pluvialis apricaria) yn aelod o deulu'r rhydyddion.

Yn y tymor nythu mae'n aderyn hawdd ei adnabod, gyda smotiau aur a du ar y pen a'r cefn a'r fron a'r bol yn ddu. Yn y gaeaf mae'r fron a'r bol yn troi'n wyn ac mae'n haws ei gymysgu gyda'r Cwtiad llwyd, ond mae'n parhau i ddangos rhywfaint o aur ar y cefn.

Mae'n nythu ar rostir agored yng ngogledd Ewrop a gorllewin Asia, gan adeiladu'r nyth ar lawr. Mae'n aderyn mudol, yn symud tua'r de yn y gaeaf cyn belled a de Ewrop a gogledd Affrica.

Yn wahanol i lawer o rydyddion, nid ydynt yn gwthio'r pig i'r mwd i chwilio am fwyd, yn hytrach maent yn cerdded o gwmpas i chwilio am unrhyw pryfed neu anifeiliaid bach sydd i'w gweld ar yr wyneb. Yn y gaeaf gellir eu gweld yn bwydo mewn caeau yn ogystal ag o gwmpas glannau'r môr.

Mae nifer fychan ohonynt yn nythu yng Nghymru ar yr ucheldiroedd, er enghraifft ar y Berwyn, ond mae'r niferoedd wedi gostwng yn y blynyddoedd diwethaf. Yn y gaeaf mae niferoedd llawr mwy yn dod i aeafu yma, a gellir gweld heidiau o filoedd ohonynt mewn ambell fan.

Rhydwyr
Gwlân

Ffibr a wneir o flew cyrliog defaid, geifr, ac aelodau eraill o deulu'r Caprinae yw gwlân.

Hanes
Hyd at yr 20g, y diwydiant gwlân oedd un o ddiwydiannau pwysicaf Cymru. Yn yr Oesoedd Canol, roedd y diwydiant yn hynod o bwysig yn Sir Benfro, lle roedd y trigolion yn nyddu edafedd ac yn gweu brethynnau yn eu cartrefi, iddynt hwy eu hunain, gan werthu unrhyw gynnyrch oedd ganddynt dros ben mewn ffair. Weithiau arferid allforio'r cynnyrch i Fryste. Yno, roedd y diwydianwyr yn ei ail-allforio i Wasgwyn, Llydaw, Portiwgal a Gwlad yr Iâ, a gwnaed elw mawr. Defnyddid y brethyn ar gyfer (a oedd o ansawdd eithaf gwael) ar gyfer gwaith pob dydd yn hytrach nag i edrych yn dda.

Yn y 16g symudodd canolbwynt y diwydiant o Sir Benfro i Sir Feirionnydd, Sir Ddinbych a Sir Drefaldwyn.

Gweler hefyd 
Brethyn
Cneifio defaid
Diwydiant gwlân Cymru
Gwlana

Cyfeiriadau

 
Ffibrau
Cynnyrch anifeiliaid
Cwtiad llwyd

Mae'r Cwtiad llwyd (Pluvialis squatarola) yn aelod o deulu'r rhydyddion.

Yn y tymor nythu mae'n aderyn tarawiadol dros ben, gyda smotiau du a gwyn ar y cefn a rhan uchaf yr adenydd a'r wyneb, y fron a'r bol yn ddu. Yn y gaeaf mae'r fron a'r bol yn troi'n wyn ac mae'n haws ei gymysgu gyda'r Cwtiad aur, ond mae pig y Cwtiad aur yn llai ac hyd yn oed yn y gaeaf mae rhywfaint o liw aur ar y cefn, sy'n absennol yn y Cwtiad llwyd. Os oes amheuaeth y peth gorau i'w wneud yw disgwyl i'r aderyn hedfan. Mae gan y Cwtiad llwyd ddarn du amlwg ar ei gesail tra mae'r Cwtiad aur yn wyn yma.

Mae'n nythu ar rostir agored ar ynysoedd yn yr Arctig o ogledd Canada i ogledd-ddwyrain Rwsia. Adeiledir y nyth ar lawr. Mae'n aderyn mudol, yn symud tua'r de yn y gaeaf cyn belled a de Ewrop a gogledd Affrica, De America cyn belled i'r de a'r Ariannin ac Awstralia.

Yn wahanol i lawer o rydyddion, nid ydynt yn gwthio'r pig i'r mwd i chwilio am fwyd, yn hytrach maent yn cerdded o gwmpas i chwilio am unrhyw pryfed neu anifeiliaid bach sydd i'w gweld ar yr wyneb. Maent yn bwydo ar fwd ger glan y môr fel rheol.

Nid yw'r Cwtiad llwyd yn nythu yng Nghymru, ond mae cryn nifer yn treulio'r gaeaf yma.

Rhydwyr
Cig

Cnawd neu feinwe anifeiliaid a ddefnyddir fel bwyd yw cig.

 
Bwyd
Cynnyrch anifeiliaid
Urdd

Gall urdd gyfeirio at sawl math o gymdeithas neu grŵp:

 Urdd (anrhydedd)
 Urdd farchogol
 Urdd filwrol
 Gild neu urdd crefft
 Urdd Gobaith Cymru, mudiad ieuenctid ac ystyr gyffredin "Yr Urdd" yng Nghymru

 Crefydd
 Urdd grefyddol
 Urdd fynachaidd
 Urddau eglwysig neu urddau cysegredig

 Gwyddoniaeth
 Urdd (bioleg), rhenc rhwng teulu a dosbarth mewn tacsonomeg

Gweler hefyd 
Urddas
Urdd Gobaith Cymru
Llandeilo Ferwallt

Pentref a chymuned tua 5 milltir i'r de-orllewin o Abertawe ar benrhyn Gŵyr yw Llandeilo Ferwallt () (Saesneg: Bishopston). Mae'r Mwmbwls yn gorwedd dwy filltir i'r dwyrain. Llandeilo yw un o'r pentrefi mwyaf ar benrhyn Gŵyr. Mae ganddo ei glwb rygbi ei hun, South Gower RFC, a'i ysgol gyfun, Ysgol Gyfun Llandeilo Ferwallt.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

I ddechrau, cyfuniad o 'Llan' a Merwall oedd yr enw, ac fe dyfodd 't' yn raddol ar ddiwedd yr enw personol. Pan fu anghytuno rhwng Esgobaeth Llandaf ac Esgobaeth Tyddewi ynglŷn â'r ffiniau rhyngddynt rhoddwyd yr enw Teilo i mewn i'r enw ar ôl ailgysegru'r eglwys leol i Sant Teilo, gan ei fod yn nawddsant Esgobaeth Llandaf, er mwyn tanlinellu ei bod yn perthyn i'r esgobaeth honno.

Ceir sawl traeth lleol fel Brandy Cove, Bae Caswel a Pwll Du (gweler y llun).

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Abertawe
 
Penrhyn Gŵyr
Pentrefi Abertawe
Cwpan y Byd Pêl-droed

Cwpan y Byd FIFA, sydd yn cael ei hadnabod fel Cwpan y Byd, yw prif gystadleuaeth rhyngwladol y byd pêl-droed i ddynion. Rheolir y gystadleuaeth gan Fédération Internationale de Football Association (FIFA), corff llywodraethol y byd pêl-droed ac fe'i cynhelir bob pedair blynedd ers y gystadleuaeth gyntaf ym 1930 heblaw am 1942 a 1946 pan gafodd y bencampwriaeth ei gohirio oherwydd Yr Ail Ryfel Byd.

Mae 17 o wledydd gwahanol wedi cynnal Cwpan y Byd gyda'r Almaen Brasil, Yr Eidal, Ffrainc a Mecsico wedi cynnal y gystadleuaeth ar ddau achlysur tra bod Yr Ariannin, Chile, De Affrica, Lloegr, Rwsia, Sbaen, Sweden, Y Swistir, Unol Daleithiau America ac Wrwgwai wedi cynnal y gystadleuaeth unwaith a  chynhaliodd De Corea a Siapan y gystadleuaeth ar y cyd.

Mae wyth o wledydd gwahanol wedi ennill y bencampwriaeth. Brasil sydd â'r nifer fwyaf o fuddugoliaethau ar ôl ennill y bencampwriaeth ar bum achlysur a hefyd Brasil yw'r unig wlad sydd wedi ymddangos ym mhob cystadleuaeth ers 1930. Mae'r Almaen a'r Eidal wedi ennill y gystadleuaeth ar bedwar achlysur, Yr Ariannin ac Wrwgwái ddwywaith gyda Ffrainc, Lloegr a Sbaen wedi ennill un bencampwriaeth yr un.

Canlyniadau

Cyfeiriadau

Nodiadau

 
Cystadlaethau pêl-droed
Medina, Ohio

Am enghreifftiau eraill o'r enw lle Medina, gweler Medina (gwahaniaethu)

Medina yw enw dinas i'r de-orllewin o Cleveland yng ngogledd-ddwyrain Ohio yn yr Unol Daleithiau. Mae ganddi boblogaeth o 28,536 (amcangyfrif 2004). Fe'i sefydlwyd ym 1818.

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol 

Dinasoedd Medina County, Ohio
Mdina a Rabat (Malta)

Ceir sawl enghraifft arall o'r enw lle Medina – gweler Medina (gwahaniaethu)

Hen brifddinas Malta yw Mdina ers yr oesoedd cynhanesyddol hyd at 1568. (Valletta yw'r prifddinas heddiw). Mae Mdina yn hen ddinas o fewn muriau ar fryn yng nghanol ynys Malta. Ystyr mdina ym Malteg (ac yn Arabeg) yw "hen dref".

Yn agos iawn ac ychydig bach i'r de mae dinas Rabat. Ystyr rabat ym Malteg (ac yn Arabeg) yw "caer" neu "ddinas gaerog". Yn Rabat mae'r ogof lle gafodd Sant Paul ei gaethiwo gan y Rhufeiniaid ar ôl ei longddrylliad ar yr ynys yn y flwyddyn O.C. 60. Mae eglwys gadeiriol St. Paul yn Mdina a St. Paul yw enw'r eglwys yng nghanol Rabat hefyd.

Aneddiadau Malta
Rabat

Am leoedd eraill o'r un enw gweler Rabat (gwahaniaethu).
Prifddinas Moroco yw Rabat (poblogaeth: 1.2 miliwn). Ystyr y gair rabat yn Arabeg yw "dinas gaerog". Lleolir Rabat ar lan Cefnfor Iwerydd yng ngogledd-orllewin y wlad. Mae'n brifddinas rhanbarth Rabat-Salé-Zemmour-Zaer, un o 16 rhanbarth Moroco.

Adeiladau 
 Kasbah'r Udayas
 Mawsolëwm Mohammed V
 Plas brenhinol
 Senedd
 Tŵr Hassan

Enwogion 
 Mohammed VI, brenin Moroco
 Maxim Levy (1950-2002), gwleidydd
 Alain Badiou (g. 1937), athronydd

Gefeilldrefi 
  Tunis, Tiwnisia

Gweler hefyd 
 Rabat-Salé-Zemmour-Zaer
 Rhestr dinasoedd Moroco

 
Dinasoedd Moroco
Prifddinasoedd Affrica
Rabat-Salé-Zemmour-Zaer
Gwyddelod

Grŵp ethnig o ogledd-orllewin Ewrop yw'r Gwyddelod sy'n dod o ynys Iwerddon. Mae nifer o bobl â llinach Wyddelig tu fas i Iwerddon, yn enwedig yng ngwledydd y Gymanwlad a Gogledd America.

Rhestr Gwyddelod enwog
Gerry Adams
Adomnan
Samuel Beckett
Brian Boru
Roger Casement
Colum Cille
James Connolly
Éamon De Valera
Oliver Goldsmith
Douglas Hyde
James Joyce
Louis MacNeice
Brian Merriman
Thomas Moore
Van Morrison
Daniel O'Connell
Sant Padrig
Joseph Plunkett
Pádraig Pearse
Oscar Wilde
George Bernard Shaw
Jonathan Swift
William Butler Yeats

Pobl a anwyd yn Iwerddon
Oherwydd maint y tabl hwn, fe'i rhannwyd yn ddwy restr:
Rhestr o bobl a anwyd yng Ngweriniaeth Iwerddon
Rhestr o bobl a anwyd yng Ngogledd Iwerddon

Gweler hefyd
Rhestr o feirdd Gwyddelig

 
Cenhedloedd Ynysoedd Prydain ac Iwerddon
Grwpiau ethnig yng Ngweriniaeth Iwerddon
Grwpiau ethnig yn y Deyrnas Unedig
Pobloedd Geltaidd
Cwtiad torchog bach

Mae'r Cwtiad Torchog Bach (Charadrius dubius) yn aelod o deulu'r rhydyddion sy'n nythu trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a gorllewin Asia.

Mae ganddo gefn brownllwyd, bol gwyn a bron wen gyda thorch ddu ar ei thraws. Mae ganddo ddu o gwmpas ei lygaid a chap brown, gyda llinell wen rhyngddynt. Gellir gwahaniaethu rhyngddo a'r Cwtiad Torchog, sydd ychydig yn fwy; mae gan y Cwtiad Torchog Bach linell felen yn amgylchynu'r llygad ac llinell wen ar y talcen rhwng y du a'r brown.

Yn wahanol i'r Cwtiad Torchog mae fel rheol yn nythu ger dŵr croyw yn hytrach nag ar lan y môr, yn enwedig ar y graean gerllaw llynnoedd ac afonydd. Mae'n aderyn mudol sy'n treulio'r gaeaf yn Affrica.

Mae'r nifer sy'n nythu yng Nghymru yn gymharol fychan, ond mae rhywfaint o gynnydd wedi bod yn y blynyddoedd diwethaf.

Rhydwyr
Islandwyr

Cenedl a grŵp ethnig brodorol Gwlad yr Iâ yw'r Islandwyr. Yn bennaf, Llychlynwyr a Cheltiaid Ynysoedd Prydain yw eu hynafiaid.

 
Cenhedloedd y gwledydd Nordig
Grwpiau ethnig yng Ngwlad yr Iâ
Pobloedd Germanaidd
Maorïaid

Pobl frodorol Seland Newydd yw'r Maorïaid. Siaradent yr iaith Maori.

Mewn cyfrifiad 2013, roedd oddeutu 598,605 pobl yn Seland Newydd yn arddel hunaniaeth Māori, sef 14.9% o boblogaeth Seland Newydd tra roedd 668,724 o bobl (17.5% o boblogaeth Seland Newydd) yn hawlio bod yn ddisgynyddion Māori.

 
Grwpiau ethnig yn Seland Newydd
Pobloedd frodorol Oceania
Cwtiad torchog

Mae'r Cwtiad Torchog (Charadrius hiaticula) yn aelod o deulu'r rhydyddion sy'n nythu trwy'r rhan fwyaf o ogledd Ewrop ac Asia a gogledd-ddwyrain Canada.

Mae ganddo gefn brownllwyd, bol gwyn a bron wen gyda thorch ddu ar ei thraws. Mae ganddo ddu o gwmpas y llygaid a chap brown, gyda gwyn ar y talcen. Gellir gwahaniaethu rhyngddo a'r Cwtiad Torchog Bach, sy'n debyg iawn, trwy fod y Cwtiad Torchog ychydig yn fwy (17-19.5 cm o hyd a 35–41 cm ar draws yr adenydd) ac nad oes ganddo linell felen yn amgylchynu'r llygad na llinell wen ar y talcen rhwng y du a'r brown.

Yn wahanol i'r Cwtiad Torchog Bach, sydd fel rheol yn nythu ger dŵr croyw, mae'r Cwtiad Torchog yn nythu ar y traethau ran amlaf, er fod rhai yn nythu ymhell o'r môr. Mae'n nythu ar dir agored, ac os oes perygl yn agos, er enghraifft Llwynog mae'r oedolion weithiau yn cymryd arnynt eu bod wedi torri adain i geisio ei ddenu ymhellach o'r nyth.

Mae'r adar sy'n nythu yn y gogledd yn symud tua'r de yn y gaeaf, rhai cyn belled ag Affrica ond mae'r adar sy'n nythu ymhellach i'r de yn sefydlog fel rheol. Yn y gaeaf maent yn bwwydo ar y traethau.

Rhydwyr
Ymryson cŵn defaid

Cystadleuaeth pan fo dyn yn rhoi cyfarwyddiadau i'w gi i dywys, a chorlannu defaid drwy chwibanu a gweiddi arnynt yw Ymryson (neu Dreial) Cŵn Defaid. Cynhaliwyd y gyntaf yn Y Bala yn 1873.

Amaeth
Cŵn defaid
William Price (meddyg)

Siartydd, meddyg ac arloeswr rhyddid personol oedd y Dr. William Price (4 Mawrth 1800 – 23 Ionawr 1893), a aned yn Rhydri, ger Llantrisant, Bro Morgannwg (bwrdeisdref sirol Caerffili). Daeth yn aelod  o'r Coleg Llawfeddygol Brenhinol.

Roedd o flaen ei amser yn ei syniadau cymdeithasol a safbwynt athronyddol. Daeth yn gymeriad adnabyddus yn ardal Pontypridd. Roedd yn llysieuwr ac yn noethlymunwr, er enghraifft. Roedd yn gefnogol i'r Siartwyr yn eu hymdrechion i ennill hawliau i'r gweithwyr a chodi eu safonau byw. Yn sgîl ymdaith y Siartwyr ar Gasnewydd ym 1839 ffoes i Ffrainc. Daeth i adnabod y bardd Heine ym Mharis.

Enwodd ei fab yn Iesu Grist, gan fwriadol dorri tabŵ crefyddol; enillodd achos llys enwog i gael yr hawl i amlosgi ei fab a fu farw yn chwe mis oed. Ar 14 Mawrth 1884 pan oedd ar ganol paratoi i gorfflosgi ei fab fe'i arestiwyd gan yr heddlu. Dywedodd yn y Llys nad oedd deddf dros gorff losgi, ond nad oedd ychwaith unrhyw ddeddf yn gwahardd corfflosgi. Cytunodd y llys gydag ef a dychwelodd at y gwaith o gorfflosgi ei fab. Paratodd yr achos llys hwn y ffordd i ddeddfau Corfflosgiad 1902.

Llyfryddiaeth 
Islwyn ap Nicholas, A Welsh Heretic (1973).

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1800
Marwolaethau 1893
Gweriniaethwyr Cymreig
Meddygon Cymreig
Pobl o Bontypridd
Sosialwyr Cymreig
Serbiaid

Grŵp ethnig Slafig Deheuol yw'r Serbiaid (Serbeg: Срби neu Srbi) sydd yn byw yn bennaf yn Serbia, Montenegro, Bosnia-Hertsegofina, a Chroatia, yn y Balcanau.

Cyfeiriadau

 
Cenhedloedd y Balcanau
Grwpiau ethnig ym Mosnia a Hertsegofina
Grwpiau ethnig yng Nghroatia
Grwpiau ethnig ym Montenegro
Grwpiau ethnig yn Serbia
Pobloedd Slafig
Socan Eira

Mae'r Socan Eira (Turdus pilaris) yn aelod o deulu'r Turdidae. Mae'n aderyn cyffredin ac adnabyddus, yn nythu yng ngogledd Ewrop a gogledd Asia.

Mae'r Socan Eira yn aderyn mudol sy'n symud tua'r de a thua'r gorllewin yn y gaeaf. Adeiledir y nyth mewn coed gweddol fawr, ac mae nifer o barau yn aml yn nythu yn agos at ei gilydd, efallai fel amddiffyniad yn erbyn adar eraill megis teulu'r brain. Yn y gaeaf maent yn ymgasglu'n heidiau, yn aml gyda'r Coch dan Adain. Eu prif fwyd yw pryfed ac aeron.

Gellir ei adnabod o'r cefn brown gyda darn mawr llwyd ger y gynffon, llwyd ar gefn y pen a smotiau ar y frest a'r bol, sydd a gwawr goch neu oren. Nid yw'r rhywogaeth yma yn nythu yng Nghymru, er fod ychydig o barau yn nythu yn Alban, ond mae'n aderyn cyffredin yma yn y gaeaf.

Turdidae
Gozo

Ynys ger Malta yw Gozo. Gozo yw ail ynys Malta gydag arwynebedd o 67 km² (26 milltir²).

Prif ddinas Gozo yw Victoria (a elwir hefyd yn Rabat). Ystyr rabat yw "dinas" yn Malteg (ac yn Arabeg). Mae yna ddinas ar brif ynys Malta o'r enw Rabat hefyd a Rabat yw enw prifddinas Moroco, felly mae prif ddinas Gozo wedi ei henwi hefyd yn Victoria ar ôl brenhines Victoria.)

Dolenni allanol
 

Daearyddiaeth Malta
 
Ynysoedd y Môr Canoldir
Siglen fraith

Mae'r Siglen Fraith (Motacilla alba) yn aelod o deulu'r Motacillidae, sy'n cynnwys y corhedyddion yn gystal a'r siglennod. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a gogledd a chanol Asia, ynghyd â rhannau o ogledd Affrica. Yn y rhannau gogleddol mae'n aderyn mudol, sy'n symud tua'r de yn y gaeaf, i Affrica fel rheol.

Pryfed yw'r prif fwyd, ac mae'n aml yn bwydo yn agos i ddŵr neu yn agos i dai, er nad yw mor gysylltiedig a dŵr a'r Siglen Lwyd. Mae'n nythu mewn tyllau mewn creigiau neu waliau cerrig.

Mae'r Siglen Fraith rhwng 16.5 a 19 cm o hyd, gyda chynffon hir sy'n cael ei siglo'n barhaus. Mae'r is-rywogaeth yn y rhan fwyaf o Ewrop, M. a. alba yn llwyd ar y cefn ac yn wyn ar y bol, gyda pen a gwddf du ac wyneb gwyn. Ym Mhrydain mae is-rywogaeth ar wahân, M. a. yarrellii sy'n ddu ar y cefn yn hytrach na llwyd.

Mae'r Siglen Fraith (M. a. yarrellii) yn aderyn cyffredin a chyfarwydd yng Nghymru. Gellir gweld yr is-rywogaeth Ewropeaidd M. a. alba, y "Siglen Wen", yn y gwanwyn a'r hydref pan maent yn pasio trwodd wrth fudo.

Motacillidae
Sant Padrig

Nawddsant Iwerddon a chenhadwr oedd Sant Padrig (bu farw 17 Mawrth yn ôl traddodiad, yn bosibl yn 493). Mae'n nawddsant Nigeria, a Gwlad yr Iâ hefyd. Dethlir Gŵyl Sant Padrig ar 17 Mawrth bob blwyddyn.

Nid oes sicrwydd ble y cafodd ei eni er fod yna draddodiad mai Cymro oedd. Yn ôl un traddodiad ym Manwen yng Nghwm Nedd y cafodd ei eni. Mae'n debyg iddo gael ei ddwyn fel caethwas i Iwerddon. Llwyddodd i ddianc o Iwerddon ond mewn blynyddoedd clywodd leisiau yn galw arno i fynd yn ôl i Iwerddon fel cenhadwr.

Eglwysi cysegredig i Badrig yng Nghymru
Eglwysi Catholig yw'r isod i gyd.
 Eglwys Sant Padrig, Caerdydd
 Eglwys Sant Padrig, Casnewydd – 1962–3; Gradd II
 Eglwys Dewi Sant a Sant Padrig, Hwlffordd (Sir Benfro) – 1871–2; Gradd II 
 Eglwys Ein Harglwyddes a Sant Padrig, Maesteg (Pen-y-bont ar Ogwr)

Cyfeiriadau

Padrig
Guto Nyth Brân

Rhedwr cyflym iawn o'r Rhondda oedd Guto Nyth Brân (1700 - 1737). Griffith Morgan oedd ei enw swyddogol er mai fel Guto y câi ei adnabod. Fe'i ganed yn Llwyncelyn yn y Rhondda - sy'n rhan o dref Y Porth erbyn hyn - ond symudodd y teulu i fferm o'r enw Nyth Brân gerllaw, sy'n esbonio'i enw.

Mae nifer o straeon i'w cael am Guto. Dywedir y gallai, pan oedd yn fachgen ifanc, redeg i fwrw golwg ar holl braidd y fferm a rhedeg yn ôl i'r tŷ cyn i'r tegell ferwi ar y tân. Curodd sawl rhedwr o fri mewn rasys yn y de, gan ennill arian da mewn gwobrau, a dywedir iddo rasio yn erbyn ceffyl ac ennill.

Ei ras enwocaf oedd yr un olaf iddo'i rhedeg, sef ras o 12 milltir rhwng Casnewydd a Bedwas, yn erbyn Sais o'r enw Prince. Bu bron iddo â cholli'r ras, ond ef fu'n fuddugol yn y diwedd. Ar ddiwedd y ras, dywedir i'w gariad, Siân, ei guro mor galed ar ei gefn yn ei chyffro nes i'r ergyd ei ladd.

Claddwyd Guto yn Llanwynno. Trefnir Ras Flynyddol Nos Galan yn Aberpennar er cof amdano.

Athletwyr Cymreig
Cymry'r 18fed ganrif
Genedigaethau 1700
Marwolaethau 1737
Pobl o Rondda Cynon Taf
Fron-goch

Pentref i'r gogledd o'r Bala yng Ngwynedd yw Fron-goch (), lle mae'r B4501 yn gadael y briffordd A4212 i Drawsfynydd. Mae Afon Tryweryn yn rhedeg heibio'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Yn ystod rhan gyntaf y Rhyfel Byd Cyntaf cafodd carcharorion rhyfel Almaenig eu cadw yn Carchar Gwersyll Fron-goch a oedd yn wreiddiol yn adeilad y ddistyllfa. Ond yn dilyn Gwrthryfel y Pasg yn Iwerddon ym 1916 cafodd yr Almaenwyr eu disodli gan dros 1,800 o wirfoddolwyr yr Irish Republican Brotherhood (yr IRA yn ddiweddarach).

Ymhlith carcharorion y gwersyll yr oedd Michael Collins, Dick Mulcahy, Tomás MacCurtain, Terence MacSwiney a Seán T. O'Kelly. Bu y carchar yn gyfle i'r IRA ddatblygu eu syniadau chwyldroadol, ac awgrymir fod Michael Collins a'i gymrodyr wedi rhoi gwersi mewn ymladd a milwriaeth i'w gyd-garcharorion. Daeth llawer o gyn-garcharorion Fron-goch yn arweinwyr y rhyfel dros annibyniaeth Iwerddon. Daethpwyd i adnabod Fron-goch fel "Prifysgol Sinn Féin", neu "Brifysgol y Chwyldro" (ollscoil na réabhlóide).

Llyfryddiaeth
Y Pair Dadeni gan Lyn Ebenezer (ISBN 9780863819698)
Fron-goch and the birth of the IRA gan Lyn Ebenezer (ISBN 9780863819773)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan ar hanes Carchar Gwersyll Fron-goch: http://www.frongoch.cymru/

Pentrefi Gwynedd
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Benfro 2002

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Sir Benfro 2002 yn Nhyddewi, Sir Benfro, rhwng 3 a 10 Awst 2002.

Urddo
Cafodd y canlynol eu hurddo i'r orsedd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Tyddewi 2002.

Y Wisg Wen
Lyn Lewis Dafis, Aberystwyth
Syr David Roderick Evans, Abertawe
Neville Hughes, Bethesda
Christine James, Abertawe
Dr Branwen Jarvis, Bangor
Glyn Lewis Jones, Aberystwyth
Manon Easter Lewis
Hywel Glyn Lewis, Gorslas
Donald Moore, Aberystwyth
Alwyn Owens, Porthaethwy
Garry Owen, Pontarddulais
Gruffydd Aled Williams, Aberystwyth
Archesgob Cymru Dr Rowan Williams
Thomas John Wiliams, Llanrwst

Urdd Ofydd (Gwisg Werdd)
Dafydd Norman Jones, Llanwnda
John Christopher Evans, Abertawe
Anthony William David Gorton, Casnewydd
Ann Jones, Bow Street Aberystwyth
Carys Jones, Mynytho
Ifan Glyn Jones, Llandudno
Bobi Owen, Dinbych
Gruffydd Roberts, Aberhonddu
Eirwen Charles, Llundain
Wmffra Jones, Waunfawr
Arthur Wyn Parry, Groeslon
Nathan Hughes, Texas
Tegid Jones, Llanharan
Alun James, Cilgeran
Ena Thomas, Caerfyrddin
Clive James, Yr Hendy
Reggie Smart, Llandudoch
Grace Roberts, Nefyn
John Gomer Williams, Wdig
Emrys ac Olwen Jones, Lanllyfni

Dyrchafu i'r wisg wen am eu cyfraniad hir i Orsedd y Beirdd:
Twynog Davies (Twynog), Llanbedr Pont Steffan
Gerald Davies (Gerallt O Lansaint), Pontypwl
Ron Davies (Ron Aeron), Aberaeron
Eryl Huws Jones (Eryl Caffo o Fôn), Bodffordd
Trefor Owen (Trefor Cynllaith), Y Drenewydd
Anne Winston Pash (Annwen Geler), Castell Newydd Emlyn
Siân Teifi (Siân Teifi), Caernarfon
Alice Eileen Williams (Alice Brynrefail), Caernarfon
Emyr Wyn Williams (Emyr o Fôn), Porthaethwy

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

Cyfeiriadau

Ffynonellau
Cyfansoddiadau a Beirniadaethau, Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Benfro, Tyddewi 2002,  ISBN 0-9540569-9-X

Sir Benfro 2002
Sir Benfro 2002
2002
Hanes Sir Benfro
2002 yng Nghymru
Grugiar ddu

Mae'r Rugiar ddu (Tetrao tetrix) yn aelod o deulu'r grugieir y Tetraonidae.

Mae'r Rugiar ddu yn nythu ar draws gogledd Ewrop ac Asia, fel rheol ar dir agored, yn enwedig rhosdir, ond gyda rhai coed, neu ar ymylon coedwigoedd. Gellir adnabod y ceiliog yn hawdd; mae'n aderyn mawr, rhwng 49 a 55 cm o hyd a'i blu yn ddu i gyd heblaw am ddarn coch uwchben y llygaid a llinell wen ar yr adenydd. Mae'r iâr yn llai, 40 hyd 45 cm o hyd ac yn llwydfrown, ac felly'n anoddach eu gwahaniaethu oddi wrth y Rugiar er enghraifft.

Yn y gwanwyn gellir gweld nifer o geiliogod yn eu dangos eu hunain i'r ieir mewn lleoedd traddodiadol, yr hyn a elwir yn lek. Gellir gweld hyn gyda'r wawr ac mae cryn nifer o bobl weithiau dod i weld y ceiliogod yn cerdded o gwmpas ac yn galw. Yng Nghymru mae un safle adnabyddus ar y ffordd gefn rhwng Llangollen a'r Mwynglawdd.

Mae niferoedd y Rugiar ddu wedi gostwng yn y blynyddoedd diwethaf yn y rhan fwyaf o wledydd Ewrop. Mae Cymru yn rhywfaint o eithriad i hyn, oherwydd yn dilyn gostyngiad sylweddol iawn hyd ddiwedd y 1990au mae gwaith gan yr RSPB i greu cynefin addas i'r rhywogaeth yma wedi arwain at gynnydd yn ei nifer. Er hynny mae'n parhau yn aderyn prin.

Sain

Barddoniaeth
Cynnal Cadoedd:
Adnabyddir campau carwriaethol y Rugiar ddu yn y Saesneg fel lek. Diddorol yw nodi bod y llinellau canlynol i'w cael mewn cywydd canoloesol a briodolwyd i Dafydd ap Gwilym. Yn ôl Dr. Howard Williams, yn un o'r cerddi llatai, mae'r bardd yn annog 'Y ceiliog dewr â'r clog du' i fynd a neges i'w gariad ac yn coroni ei ddarlun o'r aderyn a'i ymddygiad fel hyn:
Dy waith yw dwywaith bob dydd 
Er eu mwyn, ieir y mynydd,
Yn ael coed cynnal cadoedd
A rhif gwyr, tra rhyfyg oedd.
Yn amlwg, nid pobl ein hoes ni yw'r cyntaf i wirioni ar y ’’lek’’!

Cyfeiriadau

Adar
Grugiar

Mae'r Grugiar (Lagopus lagopus) yn aelod o deulu'r grugieir, y Tetraonidae.

Mae'r Grugiar yn nythu ar draws gogledd Ewrop ac Asia ac Alaska a gogledd Canada. Mae'n nythu ar dir agored, yn enwedig rhosdir, neu mewn coed bedw.

Yn y tymor nythu mae'r Grugiar yn frown ar y cefn gyda gwyn ar yr adenydd a'r bol. Yn y gaeaf maent yn troi yn wyn, heblaw fod y gynffon yn ddu. Yr unig eithriad yw'r adar a geir ym Mhrydain Fawr ac Iwerddon sy'n frowngoch trwy'r flwyddyn ac yn nythu fel rheol lle mae grug yn tyfu.

Planhigion yw'r prif fwyd, ond mae'r cywion yn bwyta pryfed hefyd. Yr iâr sy'n gyfrifol am y cywion, heb unrhyw gymorth gan y ceiliog.

Mae'r Grugiar yn llawer llai cyffredin yng Nghymru nag oedd 50 mlynedd yn ôl, pan oedd cannoedd yn cael eu saethu mewn diwrnod mewn ambell le. Credir fod nifer o resymau am hyn, yn cynnwys bod llai o rug oherwydd fod mwy o ddefaid yn ei bori, a hefyd effaith afiechydon.

Adar
Malteg

Malteg yw iaith genedlaethol Malta ac yn un o ddwy iaith swyddogol yr ynys (Saesneg yw'r llall). Mae'n un o ieithoedd swyddogol yr Undeb Ewropeaidd. Mae ganddi ryw  371,900 o siaradwyr. Malteg yw'r unig iaith Semitaidd sy'n cael ei hysgrifennu o'r chwith i'r dde ac sy'n defnyddio'r wyddor Rufeinig. Mae tua 60% o eirfa'r iaith yn Semitaidd, gyda'r gweddill at ei gilydd yn dod o ieithoedd Romawns ac Eidaleg Sicilia yn bennaf.  Daw'r rhan fwyaf o'r eirfa "sylfaenol" o wreiddiau Semitaidd, ac mae'r geiriau sy'n ymwneud â llywodraeth a dysg yn dod o Eidaleg Sicilia e.e. dar yw "tŷ", ond skola yw "ysgol". Mae wedi benthyg nifer o eiriau o'r Saesneg sy'n ymwneud â byd gwaith e.e. strajk ("streic"), union, leave a bonus.

Mae llawer yn ystyried Malteg fel tafodiaith o Arabeg ond mae Malteg yn agos iawn i Aramaeg. Mae hi'n debyg mai Malteg yw'r iaith fodern agosaf i'r iaith roedd Iesu Grist yn ei siarad.

Y ddogfen hynaf mewn Malteg yw "Il Cantilena", cerdd o'r 15g a luniwyd gan Pietro Caxaro.  Am ganrifoedd, iaith lafar yn unig oedd Malteg, gydag Arabeg yn gwasanaethu fel iaith lenyddol, ac yn ddiweddarach, Eidaleg. Eidaleg oedd yr iaith swyddogol ar yr ynys tan 1936 pan ddaeth Malteg a Saesneg yn swyddogol.

Ymadroddion cyffredin 
Bonġu! : Bore/P'nawn da! (cynaniad; bonjw)
Bonswa! : Noswaith dda!
Il-lejl it-tajjeb! : Nos da! (cynaniad; il-leil it-taieb)
Saħħa! : Da boch chi!
Ċaw! : Hwyl (fawr)! (cynaniad; shâw)
Skużi! : Esgusodwch fi!
Skużani! : Mae'n flin gen i!
Jekk jogħġbok! : Os gwelwch chi'n dda! (cynaniad; iec iôjboc)
Grazzi (ħafna)! : Diolch (yn fawr)! (cynaniad; gratsi haffna)
Iva : ie/oes/do etc.
Le : na

Dolenni allanol 
  Maltese verbal morphology (PDF)
L-Akkademja tal-Malti 
Il-Kunsill Nazzjonali ta' l-Ilsien Malti
  Maltese English 

Ieithoedd Semitaidd
Ieithoedd Malta
Bethlehem, Pennsylvania

Gweler hefyd Bethlehem (Palesteina) a Bethlehem (gwahaniaethu)

Dinas yn Lehigh County a Northampton County yn nhalaith Pennsylvania, Unol Daleithiau America, yw Bethlehem. Saif ar Afon Lehigh. Mae ganddi boblogaeth o tua 85,000. Am flynyddoedd roedd yn ganolfan bwysig o ran cynhyrchu dur.

Mae gan y dref glwb gwerin enwog, sef Godfrey Daniels., a gŵyl werin, sef Musikfest.

Hanes
Sefydlwyd comuned o Foraviaid ar lannau’r afon ym 1741, a chafodd y gymuned ei henw ar Noswyl Nadolig 1741. Erbyn 1845, daeth y pentref yn fwrdeistref, ac oedd mwy na mil o drigolion.

Cynlluniwyd gwaith dur gan Gwmni Haearn Saucona ym 1857. Ar 31 Mawrth 1859 newidiwyd ei enw i ‘Bethlehem Rolling Mills and Iron Company’,  erbyn 1861 i Gwmni Haearn Bethlehem, ac erbyn 1799, Cwmni Dur Bethlehem.

Gefeilldrefi Bethlehem

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Gwefan Dinas Bethlehem
 Gwefan bethlehempa

Dinasoedd Lehigh County, Pennsylvania
Dinasoedd Northampton County, Pennsylvania
Bethlehem, Sir Gaerfyrddin

Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Bethlehem (gwahaniaethu).

Pentref bychan yng nghymuned Llangadog, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Bethlehem. Saif rhwng tref Llandeilo a phentref Llangadog, nepell o bentref Gwynfe. 

Enwir y pentref ar ôl y capel sydd yno. Yr enw gwreiddiol ar y pentref oedd "Dyffryn Ceidrych", ar ôl yr afon leol. Byddai'r trigolion lleol yn cyfeirio ati fel "Bethlem, dyffryn Ceidrych", ond fe'i hadwaenir orau fel "Bethlehem, dyffryn Tywi" yn genedlaethol - Tywi yw'r afon fwyaf sydd nepell o'r pentref a'r afon fwyaf yn Sir Gaerfyrddin. Tai, ffermydd, neuadd bentref a chapel sydd yn y pentref. Gwnaeth y swyddfa bost gau ac yna'r ysgol gynradd sydd bellach yn neuadd gymunedol. Mae dal modd i brynu stamp arbennig ar gyfer y Nadolig o'r neuadd, mae hyn yn boblogaidd yn ystod y cyfnod hwn er mwyn cael derbyn y nôd "Bethlehem" ar yr amlen adeg y Nadolig.

Yn gysgod uwchlaw'r pentref mae Heneb y Garn Goch - bryn ac arni gaer o'r Oes Efydd ar ei phen. Ceir golygfeydd godidog o ddyffryn Tywi o'r fan honno. Gellir gyrru car a'i barcio wrth droed y bryn. Yno ceir carreg goffa Gwynfor Evans a saernïwyd mewn caligraffeg Geltaidd gan yr artist Ieuan Rhys. Bu Gwynfor (fel y'i adnabuwyd) yn byw rhwng Bethlehem a Llangadog gan fagu teulu yn y Dalar Wen.

Cyfeiriadau

Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Llangadog
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Gwennol y Bondo

Mae Gwennol y Bondo (Delichon urbicum), sy'n aelod o'r teulu Hirundinidae, y gwenoliaid, yn gyffredin trwy ran helaeth o Ewrop ac Asia. Mae'n aderyn mudol, gyda'r rhan fwyaf yn treulio'r gaeaf yn Affrica.

Mae'n aderyn eithaf tebyf i'r Wennol o ran lliw, ond yn hawdd ei adnabod oherwydd y darn mawr gwyn uwchben y gynffon. Mae'r gynffon yn fyrrach na chynffon y Wennol. Fel rheol gwelir yr adar cyntaf yn Ewrop tua dechrau ebrill, er ei bod yn ddiwedd Ebrill cyn i'r rhan fwyaf gyrraedd. Fel rheol mae'n adeiladu'r nyth, sydd wedi ei wneud o fwd, ar dai, o dan y bondo, ac mae nifer o barau yn nythu gyda'i gilydd. Mae'n debyg mai ar glogwyni roedd Gwennol y Bondo yn nythu'n wreiddiol, ac mae ambell un yn parhau i wneud hynny.

Mae'r rhan fwyaf o'r adar wedi gadael Ewrop erbyn diwedd mis Hydref, er bod ambell un yn cael ei weld yn ystod Tachwedd neu hyd yn oed Rhagfyr.

Hirundinidae
Pibydd Gwyrdd

Mae'r Pibydd Gwyrdd (Tringa ochropus) yn aelod o deulu'r rhydyddion.

Mae'r Pibydd Coesgoch yn nythu ar draws gogledd Ewrop a gogledd Asia. Yn y gaeaf mae'n symud tua'r de a'r gorllewin ac yn gaeafu o gwmpas Môr y Canoldir, de Asia ac Affrica.

Nid yw'r Pibydd Gwyrdd yn hel at ei gilydd yn heidiau y tu allan i'r tymor nythu fel llawer o rydyddion, ac fel rheol dim ond nifer bach, hyd at 6 neu 7, sydd i'w gweld gyda'i gilydd. Mae'n well ganddo ddŵr croyw na glannau'r môr, ac mae'n aml i'w weld ar llan llyn neu bwll llai, neu hyd yn oed mewn ffôs. 
 
Mae ganddo gefn gwyrdd tywyll, sy'n edrych bron yn ddu fel rheol, pen a bron llwydddu a bol gwyn. Mae smotiau gwyn ar y cefn, ac mae llinell wen fer uwchben y llygad, ond heb ymestyn tu draw iddi. Pan mae'n hedfan gellir gweld y darn mawr gwyn uwchben y gynffon.

Mae'r Pibydd Gwyrdd yn dodwy eu wyau mewn hen nythod wedi eu hadeiladu gan adar eraill, er enghraifft y Socan Eira. Dodwyir 3 neu 4 wy. Eu prif fwyd yw unrhyw greaduriad bychain sy'n byw ar y mwd o gwmpas y glannau.

Nid yw'r Pibydd Gwyrdd yn nythu yng Nghymru, ond mae'n weddol gyffredin wrth iddo fudo tua'r de ar ôl nythu, yn enwedig tua diwedd Gorffennaf a thrwy Awst. Mae nifer fychan yn treulio'r gaeaf yma.

Rhydwyr