alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Y Bala

Gweler hefyd Bala (gwahaniaethu) am lefydd eraill o'r enw Bala.

Tref fechan a chymuned yn ardal Meirionnydd, Gwynedd, yw'r Bala. Cyfeirnod OS: SH 92515 36708. Does dim ond un stryd fawr yn y dref. Mae'r dref ar yr A494, rhwng Dolgellau (18 milltir i'r de-orllewin) a Llangollen (22 milltir i'r dwyrain). Cyn ad-drefnu llywodraeth leol roedd hi yn yr hen Sir Feirionnydd. Mae ganddi boblogaeth o .

Llyn naturiol mwyaf Cymru ydyw Llyn Tegid sydd ar gyrion y dref. Mae Afon Tryweryn yn llifo heibio i'r dwyrain ac yn ymuno ag Afon Dyfrdwy sy'n llifo drwy Lyn Tegid ac yn dod allan ar ochr ddeheuol y Bala.

Cynhaliyd gŵyl gerddoriaeth boblogaidd, "Wa Bala" ar gyrion y dref ym Mis Medi 2017.

Tarddiad yr enw 
Gair cyffredin Cymraeg yn golygu adwy neu fwlch oedd "bala" gynt, a ddaeth i olygu'r fan lle bydd afon yn llifo allan o lyn. Yn yr achos hon cyfeiria enw'r dref yn benodol at y fan lle rhed Afon Dyfrdwy o Lyn Tegid.  Ymddengys yr elfen "bala" mewn enwau lleoedd eraill ar draws Cymru megis Baladeulyn. Yn unol ag enghreifftiau eraill o enw cyffredin a arferir yn enw lle, cafodd y fannod ei gosod o'i flaen i'w wneud yn benodol.

Ceir dros ddeg lle drwy'r byd sydd wedi eu galw ar ôl y Bala, gan gynnwys: Bala Cynwyd ym Mhennsylvania a Bala, Ontario.

Hanes

Ar un adeg roedd y Bala yn ganolfan bwysig i'r diwydiant gwlân ond dirwynodd i ben yn y 19g. Yn y sgwâr yng nghanol y dref saif cerflun er cof am Tom Ellis (1859-1899), AS Meirionnydd ar ddiwedd y 19g, a aned yng Nghefnddwysarn nepell o'r Bala. Yno hefyd mae plac yn coffhau'r Parch. Thomas Charles o'r Bala, Methodist blaenllaw ac un o selogion y Gymdeithas Feiblau a symbylwyd gan daith Mary Jones yn droednoeth i'r Bala yr holl ffordd o Llanfihangel-y-Pennant yn 1800. Ym mhen gogleddol y dref gwelir y Green gyda cherrig yr Orsedd o Eisteddfod Genedlaethol 1967. Ger llaw y mae Tomen y Bala, sy'n fwnt a beli, Normanaidd efallai. O'r Bala daeth nifer o'r ymfudwyr a aethant i'r Wladfa ym Mhatagonia yn 1865.

Yr hinsawdd

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
Evan Lloyd (1735 – 1776) offeiriad Eglwys Loegr a bardd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Thomas Charles (1755-1814), arweinydd Methodistaidd ac awdur
Roger Edwards (1811-1886), awdur a golygydd
Owain Meirion (1803-1868), baledwr
Benjamin William Chidlaw, (1811 - 1892) cenhadwr
John Peter (Ioan Pedr) (1833-1877), ysgolhaig
Michael D. Jones (1822-1898), cenedlaetholwr Cymreig, un o arloeswr Y Wladfa

Yr Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn y Bala ym 1967, 1997 a 2009. Am wybodaeth bellach gweler:

Eisteddfod y Bala 1738
Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Bala 1967
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 1997
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 2009

Oriel

Gefeilldref
Mae pentref Bala yn nhalaith Ontario, Canada, yn efeilldref swyddogol i'r Bala.

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Gwynedd
Parc Cenedlaethol Eryri
Trefi Gwynedd
Rhestr esgobaethau Anglicanaidd Cymru

Ceir chwech esgobaeth Anglicanaidd yng Nghymru heddiw, sef:

 Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu, a'i chanolfan yn Aberhonddu
 Esgobaeth Bangor, a'i chanolfan ym Mangor
 Esgobaeth Llandaf, a'i chanolfan yn Llandaf
 Esgobaeth Llanelwy, a'i chanolfan yn Llanelwy
 Esgobaeth Mynwy, a'i chanolfan yng Nghasnewydd
 Esgobaeth Tyddewi, a'i chanolfan yn Nhyddewi

Gweler hefyd
Esgobaeth
Yr Eglwys yng Nghymru

 
Cristnogaeth yng Nghymru
Esgobaethau Anglicanaidd
Esgobaethau Anglicanaidd yng Nghymru
Llanelwy

Dinas a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw Llanelwy (Saesneg: St Asaph). Yn gynt, roedd yn yr hen sir draddodiadol Sir y Fflint. Mae ganddi boblogaeth o tua 3,491 (Cyfrifiad 2001). Fe'i lleolir rhwng Afon Elwy ac Afon Clwyd ar yr A525 6 milltir i'r de o'r Rhyl a 5 i'r gogledd o Ddinbych. Mae'r A55 yn osgoi'r dref i'r gogledd. Mae Esgobaeth Llanelwy yn sedd Esgob Llanelwy, gyda'i eglwys gadeiriol ei hun, y lleiaf yng Nghymru. Ceir sawl adeilad hanesyddol yn y dref, e.e. yr elusendai o'r 17g ar y Stryd Fawr lle treuliodd Henry Morton Stanley gyfnod annedwydd iawn (1847 - 1856).

Hanes
Credir y lleolwyd caer Rufeinig Varis yn Llanelwy, ond hyd yn hyn mae ei lleoliad yn ansicr. Gorweddai ar Fryn Polyn efallai, ger y dref. Gwyddys fod tref Rufeinig fechan yn Llanelwy, ar diriogaeth y Deceangli.

Dywedir fod Cyndeyrn Sant, esgob Ystrad Clud yn yr Hen Ogledd (canolbarth Yr Alban heddiw), wedi sefydlu clas yn Llanelwy tua'r flwyddyn 560. Pan ddychwelodd y sant i'r Alban gadawodd y clas yng ngofal ei ddisgybl Asaph (neu 'Asa'), ac mae'r enw Saesneg yn dod o'r cysylltiad hwnnw.

Codwyd eglwys gadeiriol ar y safle presennol tua 1100. Ymwelodd Gerallt Gymro â Llanelwy yn ystod ei daith trwy Gymru yn 1188.

Cynhaliodd y Gwyneddigion eisteddfod yn y dref yn 1790. Enillydd y Fedal Arian oedd y bardd Dafydd Ddu Eryri am ei awdl 'Rhyddid'.

Hynafiaethau
Codwyd eglwys gadeiriol yn Llanelwy tua 1100. Cafodd ei llosgi i lawr yn 1282 gan luoedd Edward I o Loegr ac eto yn 1402 yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr. Dioddefodd dân yn y Rhyfel Cartref hefyd. Cafodd ei hanewyddu'n sylweddol gan George Gilbert Scott yn 1869. (gweler Eglwys Gadeiriol Llanelwy.)

Mae eglwys y plwyf yn hynafol hefyd. Fe'i codwyd ar ddiwedd y 13g a'i chysegru i'r seintiau Pawl a Chyndeyrn, ond mae'r rhan fwyaf o'r adeiladwaith presennol yn dyddio o'r 15g.

Ger y dref ceir Ogofâu Cae Gwyn a Ffynnon Beuno, ogofâu calchfaen a breswylid yn Hen Oes y Cerrig.

Statws Dinas 2012
Ar 14 Mawrth 2012, cyhoeddwyd bod Llanelwy i gael ei rhoi statws dinas gan y Frenhines i nodi ei Jiwbilî Diemwnt, ynghyd â Chelmsford a Pherth.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
Sieffre o Fynwy (tua 1100–1155), esgob Llanelwy
Dafydd ab Owain (m. 1512), esgob Llanelwy
William Morgan (1545–1604), cyfieithydd y Beibl i'r Gymraeg, esgob Llanelwy
Rhosier Smyth (1541–1625), llenor a reciwsant
Ian Rush (g. 1961), pêl-droediwr, cyn-gapten Cymru

Oriel

Gweler hefyd
Esgobaeth Llanelwy
Esgob Llanelwy
Eglwys Gadeiriol Llanelwy

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Ddinbych
Dinasoedd Cymru
 
Trefi Sir Ddinbych
1835

18g - 19g - 20g
1780au 1790au 1800au 1810au 1820au - 1830au - 1840au 1850au 1860au 1870au 1880au
1830 1831 1832 1833 1834 - 1835 - 1836 1837 1838 1839 1840

Digwyddiadau 
18 Ebrill - William Lamb, Arglwydd Melbourne, yn dod yn prif weinidog y Deyrnas Unedig.
8 Mehefin - Sylfaen y ddinas Melbourne yn Awstralia.
 Llyfrau
 Nikolai Gogol - Taras Bulba
 Prosper Mérimée - La Vénus d'Ille
 Drama
 Georg Büchner - Dantons Tod
 Christian Dietrich Grabbe - Hannibal
 Friedrich Kaiser - Hans Hasenkopf
 Alfred de Vigny - Chatterton
 Cerddoriaeth
 Frédéric Chopin - Grand Polonaise Brillante
 Gaetano Donizetti - Lucia di Lammermoor (opera)
 Arall
 Sefydlu Agence France-Presse, yr asiantaeth newyddion hynaf yn y byd

Genedigaethau 
 9 Hydref - Camille Saint-Saëns, cyfansoddwr (m. 1921)
 23 Hydref - Adlai Stevenson I, gwleidydd (m. 1914)
 25 Tachwedd - Andrew Carnegie, dyn busnes (m. 1919)
 30 Tachwedd - Mark Twain, awdur (m. 1910)
 4 Rhagfyr - Samuel Butler, nofelydd (m. 1902)

Marwolaethau 
 13 Mai - John Nash, pensaer, 83
 16 Mai - Felicia Hemans, bardd, 41
 3 Mehefin - William Owen Pughe, geiriadurwr a golygydd, 75
 18 Mehefin - William Cobbett, awdur
 23 Medi - Vincenzo Bellini, cyfansoddwr
1834

18g - 19g - 20g
1780au 1790au 1800au 1810au 1820au - 1830au - 1840au 1850au 1860au 1870au 1880au
1829 1830 1831 1832 1833 - 1834 - 1835 1836 1837 1838 1839

Digwyddiadau 
Llyfrau - Notre-Dame de Paris gan Victor Hugo
Cerddoriaeth - Uggiero il danese (opera) gan Saverio Mercadante

Genedigaethau 
8 Chwefror - Dmitri Mendeleev, cemegydd (m. 1907)
13 Mawrth - Gottlieb Daimler, peiriannydd (m. 1900)
24 Mawrth - William Morris, awdur ac arlunydd (m. 1896)
19 Mehefin - Charles Spurgeon, pregethwr (m. 1892)
19 Gorffennaf - Edgar Degas, arlunydd (m. 1917)
16 Hydref - Syr Pryce Pryce-Jones, arloeswr busnes archebu drwy'r post (m. 1920)

Marwolaethau 
20 Mai - Marquis de la Fayette, milwr, 76
25 Gorffennaf - Samuel Taylor Coleridge, bardd, 61
2 Medi - Thomas Telford, peirianydd, 77
23 Rhagfyr - Thomas Malthus, economegydd, 68
27 Rhagfyr - Charles Lamb, awdur, 59
Tref

Casgliad o aneddau sy'n fwy na phentref ond, fel rheol, yn llai na dinas, yw tref.

Caiff pennaeth, neu'n amlach bellach yng Nghymru, gadeirydd, y dref ei chynrychioli gan swydd y maer.

Gweler hefyd 
 Cymuned (llywodraeth leol)
 Dinas
 Maestref
 Pentref
 Pentrefan
 Rhestr trefi Cymru

 
Aneddiadau
Edward III, brenin Lloegr

Bu Edward III (13 Tachwedd 1312 – 21 Mehefin 1377) yn frenin ar Loegr o 25 Ionawr 1327 hyd at ei farw.

Roedd yn fab i Edward II, brenin Lloegr, a'r frenhines Isabelle o Ffrainc. Ei wraig oedd Philippa o Hainault.

Plant 
 Edward, y Tywysog Du (1330–1376)
 Isabella (1332–1382)
 William (1335)
 Joan (1335–1348)
 Lionel o Antwerp (1338–1368)
 Siôn o Gawnt, Dug Lancastr (1340–1399)
 Edmund o Langley (1341–1402)
 Blanche (1342)
 Mary (1344–1362)
 Margaret (1346–1361)
 Thomas (1347)
 William (1348)
 Thomas o Woodstock (1355–1397)

Cyfeiriadau

Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Genedigaethau 1312
Marwolaethau 1377
Pobl fu farw o strôc
Teyrnoedd y 14eg ganrif
Rhisiart II, brenin Lloegr

Rhisiart II (6 Ionawr 1367 – 14 Chwefror 1400) oedd brenin Lloegr o 21 Mehefin 1377 hyd ei farwolaeth.

Cafodd ei eni yn Bordeaux, Ffrainc. Roedd yn fab i Edward, y Tywysog Ddu, a'i wraig, Joan o Gaint.  Ei dadcu oedd Edward III, brenin Lloegr.

Daeth Richard yn Dywysog Cymru yn dilyn marwolaeth gynamserol ei dad. Cafodd ei ddiorseddu gan ei gefnder, Harri Bolingbroke, a ddaeth yn Frenin Harri IV o Loegr. Yng Nghastell y Fflint yr ildiodd Richard i Harri ym mis Awst 1399.

Gwragedd
Ann o Bohemia (1382–1394)
Isabelle o Valois (ers 1396)

Cyfeiriadau

Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Genedigaethau 1367
Marwolaethau 1400
Pobl fu farw o newyn
Pobl o Bordeaux
Teyrnoedd y 14eg ganrif
Tywysogion Cymru
Harri III, brenin Lloegr

Harri III (1 Hydref 1207 - 16 Tachwedd 1272), oedd brenin Lloegr o 19 Tachwedd 1216 hyd ei farw. Roedd yn fab i John, brenin Lloegr a'r frenhines Isabella o Angouleme. Roedd yn frawd i Siwan, gwraig Llywelyn Fawr. Etifeddodd yr orsedd pan oedd yn ddim ond naw oed yn ystod Rhyfel Cyntaf y Barwniaid. Arweiniwyd milwyr Harri gan William Marshal, Iarll 1af Penfro gan drechu'r gwrthryfelwyr ym Mrwydr Lincoln a Sandwich yn 1217. William Marshal oedd ei ymgeleddwr, wedi marwolaeth y brenin John.

Cymerodd Harri lw y byddai'n ffyddlon i Siarter Mawr1225, a oedd yn cyfyngu hawliau'r Brenin ac yn dyrchafu hawliau'r barwniaid. Ar ddechrau ei frenhiniaeth, roedd gan Hubert de Burgh ac yna Peter des Roches lle flaenllaw yn ei lywodraethu, a wnaeth dro pedol gan drosglwyddo'r hawliau yn ôl i'r brenin. Ceisiodd y brenin, yn aflwyddiannus, i drechu Ffrainc - y rhan a fu ar un tro'n eiddo i'w dad. Yn 1232 gwrthryfelodd mab William Marshal yn erbyn y brenin, ond daeth yr Eglwys i gymodi rhyngddynt a chafwyd cyfnod o heddwch.

Manylion personol
Fe'i ganwyd yng Nghaerwynt. Priododd Eleanor o Provence yn Ionawr 1236.

Plant
 Edward (1239–1307)
 Marged (1240–1275)
 Beatrice (1242–1275)
 Edmund Crouchback (1245–1296)
 Catrin (1253–1257)

Cyfeiriadau

Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Genedigaethau 1207
Marwolaethau 1272
Teyrnoedd y 13eg ganrif
1833

18g - 19g - 20g
1780au 1790au 1800au 1810au 1820au - 1830au - 1840au 1850au 1860au 1870au 1880au
1828 1829 1830 1831 1832 - 1833 - 1834 1835 1836 1837 1838

Digwyddiadau 
 2 Tachwedd - Sefydlu Cymdeithas Cymreigyddion Y Fenni
Llyfrau
Honoré de Balzac - Eugénie Grandet
Aleksandr Pushkin - Evgeny Onegin
Drama
Johann Nestroy - Lumpaziva gabundus
Barddoniaeth
Robert Browning - Pauline
Cerddoriaeth
Gaetano Donizetti - Lucrezia Borgia (opera)
Felix Mendelssohn - Die erste Walpurgisnacht

Genedigaethau 
7 Mai - Johannes Brahms, cyfansoddwr (m. 1897)
21 Hydref - Alfred Nobel, cemegydd (m. 1896)
12 Tachwedd - Alexander Borodin, cyfansoddwr (m. 1887)

Marwolaethau 
Ionawr - Thomas Evans (Tomos Glyn Cothi), gweinidog a llenor, 68
22 Ebrill - Richard Trevithick, peiriannydd, 62
29 Gorffennaf - William Wilberforce, gwleidydd, 73
29 Medi - Ferdinand VII, brenin Sbaen, 48
1832

18g - 19g - 20g
1780au 1790au 1800au 1810au 1820au - 1830au - 1840au 1850au 1860au 1870au 1880au
1827 1828 1829 1830 1831 - 1832 - 1833 1834 1835 1836 1837

Digwyddiadau
11 Mai - Cytundeb Caergystennin: Diwedd y Rhyfel Annibyniaeth Groeg.
4 Gorffennaf - Sylfaen y Prifysgol Durham.
21 Rhagfyr - Brwydr Konya yn Anatolia.
23 Rhagfyr - Brwydr Antwerp.

Llyfrau
Benjamin Jones (P A Môn) - Amddiffyniad o Brynedigaeth Neillduol
Jedediah Richards - Addysg ac Amddiffyniad
Syr Walter Scott - Castle Dangerous
Drama
 Johann Wolfgang von Goethe - Faust: Rhan 2
Cerddoriaeth
Augustus Montague Toplady - "Rock of Ages"

Genedigaethau
5 Ionawr - Love Jones-Parry, gwladychwr ym Mhatagonia (m. 1891)
6 Ionawr - Gustave Doré, arlunydd (m. 1883)
27 Ionawr - Lewis Carroll, awdur plant (m. 1898)
29 Tachwedd - Louisa May Alcott, nofelydd (m. 1888)
15 Rhagfyr - Gustave Eiffel, peiriannydd (m. 1923)

Marwolaethau
4 Mawrth - Jean-François Champollion, Eifftolegydd, 41
22 Mawrth - Johann Wolfgang von Goethe, bardd, 82
6 Mehefin - Jeremy Bentham, athronydd, 84
22 Gorffennaf - Napoleon II, 21
21 Medi - Syr Walter Scott, bardd a nofelydd, 61
 15 Tachwedd - Jean-Baptiste Say, economegydd, 65
Harri IV, brenin Lloegr

Harri IV neu Henry Bolingbroke (3 Ebrill 1367 – 20 Mawrth 1413) oedd brenin Lloegr o 30 Medi 1399 hyd ei farwolaeth.

Harri oedd mab John o Gaunt a'i wraig Blanche o Lancaster. Cafodd ei eni yng Nghastell Bolingbroke. Daeth i rym yn y flwyddyn 1399 wedi iddo lwyddo i orchfygu'r brenin blaenorol, Rhisiart II, a bu'n teyrnasu yn Lloegr adeg gwrthryfel Owain Glyn Dŵr.

Priododd Mary de Bohun ym 1380. Bu farw Mary ym 1394.

Ar ôl dod yn frenin, priododd Harri Juana o Navarra, gweddw dug Llydaw. Doedd dim blant o'r briodas hon.

Shakespeare 
Ysgrifennodd y dramodydd Seisnig enwog William Shakespeare gyfres o dair drama amdano, sef Richard II, sy'n croniclo gwrthryfel Bolingbroke yn erbyn Rhisiart II, Henry IV, Rhan I sy'n croniclo gwrthryfel Owain Glyn Dŵr yn erbyn Bolingbroke Henry IV, Rhan II sy'n croniclo marwolaeth Bolingbroke a dyfodiad ei fab Harri V i'r orsedd. Ystyrir y dramâu yn rhai o'r enghreifftiau gorau o ddramâu hanes yn y traddodiad Saesneg, ac mae Henry IV Rhan I yn cael ei gweld fel un o ddramâu gorau Shakespeare.

Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Genedigaethau 1367
Marwolaethau 1413
Lancastriaid
Teyrnoedd y 14eg ganrif
Teyrnoedd y 15fed ganrif
Aberdaugleddau

Tref a chymuned yn ne Sir Benfro, Cymru, yw Aberdaugleddau (Saesneg: Milford Haven). Mae ganddi phoblogaeth o tua 14,000. Yno mae porthladd mwyaf Cymru, sy'n borthladd naturiol. Gan fod modd i longau enfawr ddod i mewn i'r porthladd mae sawl purfa olew yno. Daw enw'r dref o Afon Cleddau (hefyd a elwir yn afon Daugleddau), a ffurfwyd gan gydlifiad Afon Cleddau Ddu a Chleddau Wen.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Adeiladau a chofadeiladau
Amgueddfa Aberdaugleddau
Tolldy
Eglwys Santes Catrin a Sant Pedr
Fort Hubberstone

Enwogion
Hywel Davies (c.1690-1719), môr-leidr
Charles Francis Greville (1749 - 1809) y gŵr fu'n gyfrifol am adeiladu porthladd Aberdaugleddau
Arthur Symons (1865-1945), bardd
Helen Watts (1927-2009), cantores opera

Cyfeiriadau

Dolen allanol
  Awdurdod Porthladd Aberdaugleddau

 
Cymunedau Sir Benfro
Trefi Sir Benfro
Y Dwyrain Canol

Rhanbarth sy'n cynnwys de-orllewin Asia a rhannau o Ogledd Affrica yw'r Dwyrain Canol. Mae anghytuno am ei ddiffiniad. Byddai rhai daearyddwyr a haneswyr yn cynnwys Iran a hyd yn oed Affganistan yn y rhanbarth.

Gwledydd y Dwyrain Canol 
 Yr Aifft
 Bahrain
 Yr Emiradau Arabaidd Unedig
 Gwlad Iorddonen
 Irac
 Iran
 Israel
 Coweit
 Libanus
 Oman
 Qatar
 Sawdi Arabia
 Syria
 Tiriogaethau Palestinaidd
 Iemen

Gweler hefyd 
 Y Lan Orllewinol
 Llain Gaza
 Diffeithwch Syria
 Lefant
 Mesopotamia
 Sinai
 Gwrthdaro Arabaidd-Israelaidd
 Rhestr rhyfeloedd yn y Dwyrain Canol

 
Dwyrain Canol
Dwyrain Canol
Gwledydd y byd

Mae'r rhestr ganlynol yn cynnwys 206 o wladwriaethau sofran de facto ynghyd â'u gwladwiaethau dibynnol ee mae Ynys y Nadolig yn un o wladwriaethiaethau dibynnol Awstralia. Yn ychwanegol i hyn, rydym hefyd wedi cynnwys llond dwrn o wledydd eraill megis Cymru, Gwlad y Basg a Lloegr, er mwyn eu cymharu ar lwyfan y byd.

Gweler hefyd 
 Amrywiadau ar enwau gwledydd yn Gymraeg
 Cymhariaeth byrfoddau gwledydd yn ôl yr IOC, FIFA ac ISO
 Rhestr tiriogaethau dibynnol

Daearyddiaeth
Rhestrau gwledydd

nds:Land#Länner
sv:Världsgeografi#Lista över länder
Harri V, brenin Lloegr

Harri V (9 Awst neu 16 Medi 1387 – 31 Awst 1422) oedd brenin Lloegr o 20 Mawrth 1413 hyd ei farwolaeth.

Ganwyd ef yn Nhrefynwy, yn fab i Harri, Dug Caerhirfryn, a'i wraig gyntaf, Mary de Bohun. Fel Tywysog Cymru, brwydrodd yn erbyn gwrthryfelwyr Owain Glyn Dŵr, gan dderbyn craith barhaol ar ei wyneb o saeth yn ystod brwydr Amwythig yn 1403.

Mae Henry yn cael ei gofio’n arbennig am ennill brwydr Agincourt yn 1415. Priododd Harri â Catrin o Valois (merch Siarl VI, brenin Ffrainc) ar 2 Mehefin 1421 yn Eglwys Sant Ioan yn Troyes.

Plant 
Harri VI, brenin Lloegr (1421–1471)

Cyfeiriadau

Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Genedigaethau 1387
Marwolaethau 1422
Tywysogion Cymru
Lancastriaid
Pobl o Drefynwy
Teyrnoedd y 15fed ganrif
1831

18g - 19g - 20g
1780au 1790au 1800au 1810au 1820au - 1830au - 1840au 1850au 1860au 1870au 1880au
1826 1827 1828 1829 1830 - 1831 - 1832 1833 1834 1835 1836

Digwyddiadau 
 Mehefin - Gwrthryfel y gweithwyr ym Merthyr Tudful
 20 Chwefror - Brwydr Grochow rhwng Gwlad Pwyl a Rwsia
 26 Mai - Brwydr Ostroleka rhwng Gwlad Pwyl a Rwsia
 Llyfrau
 John Evans (I. D. Ffraid) - Hanes yr Iddewon
 Nikolai Gogol - Вечера на хуторе близ Диканьки/Vechera na khutore bliz Dikan'ki, cyf. 1
 Victor Hugo - Notre-Dame de Paris
 John Stuart Mill - The Spirit of the Age
 Barddoniaeth
 Giacomo Leopardi - Canti
 Edgar Allan Poe - Poems
 Cerddoriaeth
 Vincenzo Bellini - Norma (opera)
 Franz Lachner - Fragen

Genedigaethau 
 3 Mawrth - George Pullman, difeisiwr (m. 1897)
 12 Mawrth - Clement Studebaker (m. 1901)
 28 Mehefin - Joseph Joachim, cerddor (m. 1907)
 6 Hydref - Richard Dedekind, mathemategydd (m. 1916)
 15 Hydref - Isabella Bird, gwyddonydd (m. 1904)

Marwolaethau 
 14 Chwefror - Vincente Guerrero, gwleidydd, 48
 8 Mehefin - Sarah Siddons, actores, 75
 14 Tachwedd - Georg Hegel, athronydd, 61
 13 Awst - Dic Penderyn, 23
Harri VI, brenin Lloegr

Harri VI (6 Rhagfyr 1421 – 20 Mai 1471) oedd brenin Lloegr o 31 Awst 1422 tan 3 Mawrth 1461, ac o 30 Hydref 1470 tan 4 Mai 1471.

Harri oedd mab y brenin Harri V o Loegr a'i wraig, Catrin o Valois. Cafodd ei eni yn Windsor.

Cafodd ei drechu a’i gipio ar 22 Mai 1455 ym Mrwydr Gyntaf St Albans rhyngddo yntau, arweinydd Teulu'r Lancastriaid a Rhisiart, Dug Efrog,  arweinydd Teulu’r Iorciaid.

Plant 
 Edward o San Steffan (1453–1471)

Cyfeiriadau

John Sadler (14 January 2014). The Red Rose and the White: The Wars of the Roses, 1453-1487. Routledge. t. 16. ISBN 978-1-317-90518-9.

Gweler hefyd
Brwydr Wakefield

Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Genedigaethau 1421
Marwolaethau 1471
Lancastriaid
Teyrnoedd y 15fed ganrif
Pab Grigor XVI

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig  a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 2 Chwefror 1831 hyd ei farwolaeth oedd Grigor XVI (ganwyd Bartolomeo Alberto Cappellari) (18 Medi 1765 – 1 Mehefin 1846).

Genedigaethau 1765
Marwolaethau 1846
Pabau
Pobl o Veneto
Cenhinen Bedr

Planhigyn lluosflwydd o'r genws Narcissus yw'r genhinen Bedr (lluosog: cennin Pedr). Mae gan y rhan fwyaf o'r math hwn flodau melyn, mawr. Allan o fylbiau y maent yn egino a'u tyfu a hynny fel arfer yn y gwanwyn cynnar.

Symbol Cenedlaethol
Y genhinen Bedr yw blodyn cenedlaethol Cymru.

Dim ond yn ddiweddar y daeth y Cennin Pedr yn rhyw fath o arwyddlun cenedlaethol inni. Y Genhinen (Leek) ydi’r un go iawn? Aeth pobl ‘barchus’ ddiwedd y 19g i ystyried y Genhinen braidd yn ‘gomon’, ac fe aeth llawer, yn enwedig y merched, i wisgo Cenhinen Bedr ar Ddygwyl Dewi yn hytrach na’r Genhinnen
draddodiadol. Fe wnaeth Lloyd George ei ran hefyd, oherwydd dyna oedd o yn ei wisgo ar Fawrth 1af. Ymddangosodd yn gyffredin ar ddogfennau swyddogol oedd yn ymwneud â Chymru o hynny ymlaen.

Cyfeiriadau 

Blodau
Amaryllidaceae
Blodeuyn

Mae blodyn yn helpu planhigion blodeuol i atgenhedlu. Mae blodau yn aml yn lliwgar ac yn aroglu i ddenu pryfed, ac mae'r pryfed yn helpu i wasgaru'r paill er mwyn ffrwythlonni'r planhigyn. Bryd arall y gwynt sydd yn gwasgaru'r paill. Ar ôl i ran o'r blodyn wywo mae'r hyn sydd ar ôl yn datblygu i fod yn ffrwyth, ac yn y ffrwyth mae hadau.

Oriel

Gweler hefyd 
 Rhestr blodau
 Planhigyn blodeuol
Seryddiaeth

Astudiaeth wyddonol o'r bydysawd y tu allan i atmosffer y Ddaear yw seryddiaeth, gan gynnwys y sêr, cysawd yr Haul a'r planedau. Mae'n cynnwys arsylwi ac egluro digwyddiadau tu hwnt i'r ddaear, ac astudio tarddiad a datblygiad gwrthrychau a welir yn yr awyr, ynghyd a'u priodoleddau ffisegol a chemegol.

I'r dyn cyntefig roedd y sêr yn rhyfeddod llwyr. Roedd yn addoli'r haul a'r lleuad gan edrych arnynt fel duwiau.

Am filoedd o flynyddoedd credid mai'r ddaear oedd canolbwynt y greadigaeth a bod y nen yn troi o amgylch y byd unwaith y dydd, ac fe grewyd calendrau gan y Swmeriaid, y Babiloniaid, yr Eifftiaid gynt a'r Groegiaid gynt yn ddibynnol ar y symudiadau yn y ffurfafen.

Aristotlys (384 C.C.C. - 322 C.C.C.) yw'r dyn cyntaf a brofodd nad oedd y byd yn wastad (er mae'n debyg bod pobl yn deall hyn ymhell cyn hynny), ac fe awgrymwyd bod y ddaear yn cylchdroi o gwmpas yr haul gan Aristarchus o Mosa, tua 280 C.C.C..

Hyd at yr ail ganrif ar bymtheg yr oedd seryddwyr yn arsyllu â'r llygad noeth, ond gyda dyfodiad y telesgop derbyniwyd nad y ddaear oedd canolbwynt y bydysawd.

Dolenni allanol 
Seryddiaeth yng Nghymru, 1923, gan y Parch J. Silas Evans 

Difyrweithiau
1830

18g - 19g - 20g
1780au 1790au 1800au 1810au 1820au - 1830au - 1840au 1850au 1860au 1870au 1880au
1825 1826 1827 1828 1829 - 1830 - 1831 1832 1833 1834 1835

Digwyddiadau
26 Mawrth - Cyhoeddiad Llyfr Mormon
13 Awst - Victor, duc de Broglie, yn dod Prif Weinidog Ffrainc
2 Tachwedd - Jacques Laffitte yn dod Prif Weinidog Ffrainc
 Diddymu Llys y Sesiwn Fawr yng Nghymru
Llyfrau
William Cobbett - Rural Rides
Ellis Evans - Anogaeth i Athrawon ac Athrawesau ein Hysgolion Sabothol
Stendhal - Le Rouge et Le Noir
Drama
Aleksandr Pushkin - Каменный гость
Barddoniaeth
Alphonse de Lamartine - Harmonies poétiques et religieuses
Alfred Tennyson - Poems, Chiefly Lyrical
Cerddoriaeth
Hector Berlioz - Symphonie fantastique
Gaetano Donizetti - Anna Bolena (opera)

Genedigaethau
23 Ionawr - Thomas Lloyd-Mostyn, gwleidydd (m. 1861)
10 Rhagfyr - Emily Dickinson, bardd (m. 1886)
17 Rhagfyr - Jules de Goncourt, awdur (m. 1870)

Marwolaethau
26 Mehefin - Siôr IV, brenin y Deyrnas Unedig, 67
1 Rhagfyr - Pab Pïws VIII, 69
17 Rhagfyr - Simón Bolívar, 47
Abergwaun

Tref arfordirol yng nghymuned Abergwaun ac Wdig, Sir Benfro, Cymru, yw Abergwaun (Saesneg: Fishguard). Saif ar arfordir gogleddol y sir ar Fae Ceredigion. Yma y mae priffordd yr A40 o Lundain a'r rheilffordd yn terfynu. Mae gwasanaeth fferi rheolaidd i Rosslare (Iwerddon) o Wdig, tua milltir i'r gogledd-orllewin o Abergwaun. Llifa Afon Gwaun i'r môr yn y dref gan roi iddi ei henw.

Tra bod tarddiad "Abergwaun" yn amlwg, mae'r enw Saesneg yn fwy dyrys. Daw Fishguard o'r Hen Norseg Fiskigarðr, sef "lle i ddal pysgod". Sillafwyd yr enw fel "Fiscard" hyd at y 19g.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Y Gymraeg
Mae swyddfa Menter Iaith Sir Benfro yn Abergwaun. Mae yna gangen Cyd yn Abergwaun, sy'n cwrdd yn y Dderwen Frenhinol yn y dref. Mae llawer o ddosbarthiadau Cymraeg i oedolion yn Abergwaun a'r cyffiniau.

Enwogion
D. J. Williams. Bu'r llenor adnabyddus, awdur Hen Dŷ Ffarm, yn athro yn Ysgol Ramadeg Abergwaun nes iddo ymddeol yn 1945.

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Abergwaun ym 1936 a 1986. Am wybodaeth bellach gweler:
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergwaun 1936
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergwaun 1986

Gefeilldref
 Loktudi, Llydaw

Gweler hefyd
Creigiau Abergwaun

Cyfeiriadau

 
Abergwaun ac Wdig
Trefi Sir Benfro
1829

18g - 19g - 20g
1770au 1780au 1790au 1800au 1810au - 1820au - 1830au 1840au 1850au 1860au 1870au
1824 1825 1826 1827 1828 - 1829 - 1830 1831 1832 1833 1834

Digwyddiadau 
31 Mawrth - Pius VIII yn dod Pab
1 Ebrill - Vicente Guerrero yn dod Arlywydd Mexico
8 Awst - Y Prince de Polignac yn dod Prif Weinidog Ffrainc
Llyfrau
Washington Irving - Chronicles of the Conquest of Granada
Iolo Morganwg - Cyfrinach Beirdd Ynys Prydain
Honoré de Balzac - Les Chouans
Drama
Johann Wolfgang von Goethe - Faust
Victor Hugo - Marion Delorme
Cerddoriaeth
Fanny Hensel - Capriccio
Gioachino Rossini - Guillaume Tell (opera)

Genedigaethau 
26 Chwefror - Levi Strauss, gwneuthurwr jîns (m. 1902)
16 Mawrth - Sully Prudhomme, bardd ac ysgrifwr (m. 1907)
16 Mehefin - Geronimo, arweinydd milwrol yr Apache (m. 1909)
5 Hydref - Chester A. Arthur, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1886)

Marwolaethau 
10 Chwefror - Pab Leo XII, 69
16 Chwefror - François-Joseph Gossec, cyfansoddwr, 95
18 Ebrill - Robert Jones, Rhoslan, pregethwr, athro ac awdur, 84
29 Mai - Syr Humphry Davy, difeisiwr, 50
1820au

18g - 19g - 20g
1770au 1780au 1790au 1800au 1810au - 1820au - 1830au 1840au 1850au 1860au 1870au
1820 1821 1822 1823 1824 1825 1826 1827 1828 1829

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
 Pab Pïws VII
 Pab Leo XII
 Y brenin Sior IV (Deyrnas Unedig)
 Prif Weinnidog Robert Banks Jenkinson, 2ail Iarll Lerpwl (Deyrnas Unedig)
 Prif Weinidog George Canning (Deyrnas Unedig)
 Prif Weinidog Frederick John Robinson, Is-Iarll 1af Goderich (Deyrnas Unedig)
 Prif Weinidog Arthur Wellesley, Dug 1af Wellington (Deyrnas Unedig)
 Arlywydd James Monroe (Unol Daleithiau)
 Arlywydd John Quincy Adams (Unol Daleithiau)
 Y Brenin Lewis XVIII (Ffrainc)
 Y Brenin Siarl X (Ffrainc)
 Yr Ymerawdwr Ffransis II (Awstria)
 Tsar Alexander I (Rwsia)
 Tsar Nicholas I (Rwsia)
Edward IV, brenin Lloegr

Edward IV (28 Ebrill 1442 – 9 Ebrill 1483) oedd brenin Lloegr o 3 Mawrth 1461 i 30 Hydref 1470, ac o 4 Mai 1471 hyd ei farwolaeth.

Roedd yn fab i Rhisiart Plantagenet, Dug Efrog. Cafodd ei eni yn Rouen, Ffrainc. Ei wraig oedd Elizabeth Woodville.

Yng Nghymru
Pan goronwyd Edward IV yn 1461 llac oedd ei afael ar Gymru. Y de-ddwyrain yn unig oedd yn ddiogel dan awdurdod iarll Warwick a Herbert, a phrin oedd ei ddilynwyr yn y gorllewin a'r gogledd. Yn dilyn brwydr Towton, ym Mawrth 1461, dyrchafwyd Wiliam Herbert i safle uwchben pob unigolyn arall yng Nghymru: yn ustus, siambrlen, stiward a phrif fforestydd siroedd Aberteifi a Chaerfyrddin, gyda'i frawd Rhisiart yn ddirprwy, a chomisiynwyd Wiliam Herbert a'i frawd yng nghyfraith, Walter Devereux, i feddiannu iarllaeth Penfro a'r tiroedd a gysylltid â hi, tiroedd Siasbar Tudur a'i nai Harri Tudur. Yna meddiannodd Herbert diroedd teulu Buckingham yng Nghymru, gan gynnwys Brycheiniog a Gwynllwg. Ffodd Siasbar Tudur, hanner brawd Harri VI, rhagddynt i'r Gogledd, a syrthiodd castell Penfro i ddwylo Herbert. Yno roedd y bachgen  pedair oed, Harri Tudur, mab i frawd Siasbar. Cymerwyd ef gan Herbert i Raglan ac yno y magwyd Harri Tudur hyd 1469. Trechwyd Siasbar ym mrwydr Twthill ger Caernarfon, a ffôdd am ei fywyd i Iwerddon.

Prin oedd awdurdod Edward IV yn nhair sir y Gogledd, a bu raid i Herbert ddod â byddin anferthol i Wynedd cyn llwyddo i ddarostwng y trigolion. Ildiodd castell Harlech iddo ar 14 Awst, a chanodd Guto'r Glyn gywydd i longyfarch Herbert, gan ofyn ar yr un gwynt iddo ddangos trugaredd tuag at uchelwyr Gwynedd.

Plant 
 Elisabeth o Efrog
 Edward V, brenin Lloegr
 Rhisiart, dug Efrog
 Anne
 Catrin
 Cecily
 Bridget

Cyfeiriadau

Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Genedigaethau 1442
Marwolaethau 1483
Pobl o Rouen
Teyrnoedd y 15fed ganrif
Abertyleri

Tref a chymuned ym mwrdeistref sirol Blaenau Gwent, Cymru, yw Abertyleri (Saesneg: Abertillery). Saif y dref 16 mi i'r Gogledd-orllewin o Gasnewydd, ar y Great Western Railway yn wreiddiol. Cododd ei phoblogaeth yn dra chyflym yn ystod y cyfnod o ddatblygu mwyngloddio yn Ne Cymru, gyda 10,846 o breswylwyr yn ôl Cyfrifiad 1891 ac wedyn i 21,945 ddeng mlynedd diweddarach. Yn gorwedd yn yr ardal fwyngloddio fynyddig o'r hen siroedd o Sir Fynwy a Sir Forgannwg, yng nghwm Ebwy Fach, roedd y preswylwyr fel arfer yn gweithio yn y glofeydd, gwaith haearn, a gwaith tunplat.

Mae sawl ysgol gynradd fach, ysgol uwchradd, a chanol tref traddodiadol gan Abertyleri. Heddiw, mae poblogaeth o 11,528 ganddi, ac yn ôl Cyfrifiad 2011, mae 7% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg; mae 297 o bobl yn gallu siarad Cymraeg, mae 263 yn gallu darllen Cymraeg, ac mae 247 yn gallu ysgrifennu Cymraeg. Yn 2001, roedd 10.4% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg.

Yn 2003, roedd tai rhataf y Deyrnas Unedig yn Abertyleri yn ôl arolwg y Halifax, gyda phris cyfartalog o £37,872. Yn boblogaidd oherwydd ei golygfeydd gwledig, mae'r ardaloedd o Aber-bîg, Llanhiledd, Cwmtyleri, a Chwe Chloch ar ei phwys.

Mae'r enw'n ymddangos gyntaf mewn argraffiad ym 1779, a tharddiad y gair yw "Aber" (ceg afon) ac enw'r afon fechan "Teleri" a ymddangosodd gyntaf ym 1332. Mae'r gair hwnnw hefyd yn air cyfansawdd, sef "tŷ" ac "Eleri" (enw person).

Roedd coedwig enfawr gerllaw'r dref ers talwm o'r enw Glyn Teleri, ond Cwmtyleri ydy'r enw sydd bellach ar yr ardal hon.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Blaenau Gwent
Trefi Blaenau Gwent
Amlwch

Tref fach a chymuned yn Ynys Môn yw Amlwch. Saif yng ngogledd yr ynys ar lôn yr A5025 tua 15 milltir i'r gogledd o Borthaethwy, hanner ffordd rhwng Cemaes a Moelfre. Mae Caerdydd 229.2 km i ffwrdd o Amlwch ac mae Llundain yn 356.8 km. Y ddinas agosaf ydy Bangor sy'n 25.5 km i ffwrdd.

Mae enw 'Amlwch' yn cyfeirio at safle harbwr y dref, sef Porth Amlwch, yn deillio o'r Gymraeg am 'o gwmpas' a llwch (hen air sy'b golygu inlet, creek yn debyg i'r gair Gaeleg 'loch' ar gyfer corff o ddŵr.

Tref sy'n gorwedd ar lan y môr yw hi, heb draeth ond gyda chlogwynni arfordirol trawiadol. Mae twristiaeth yn elfen bwysig yn yr economi leol. Ar un adeg roedd yn borthladd eithaf prysur gyda llongau yn hwylio oddi yno i Ynys Manaw a Lerpwl. Mae nifer o'r tai yn dyddio o'r 19g ac yn ychwanegu at awyrgylch y dref.Yn Amlwch mynydd Paris caethweision oedd yn mwyngliaidd yn yr  copper sygun copper mines.

Yr Arwydd yw papur bro Benllech a gweddill cylch Mynydd Bodafon.

Hanes
Tyfodd Amlwch yn gyflym yn y 18g oherwydd y cloddio copr ar Fynydd Parys, y mwyaf o'i fath yn y byd ar un adeg. Erbyn diwedd y ganrif honno roedd gan Amlwch boblogaeth o tua 10,000 gan ei gwneud yr ail dref yng Nghymru ar ôl Merthyr Tudful. Dyna pryd yr estynnwyd yr harbwr gwreiddiol i wneud lle i longau mwy ar gyfer y fasnach cludo mwyn copr.

Dirywiodd y diwydiant copr lleol ar ganol y 1850au ond parhaodd Amlwch i fod yn ganolfan bwysig i'r diwydiant adeiladu ac atgyweirio llongau a gwaith arall cysylltiedig â'r môr.

Yn 1953 agorwyd gwaith cemegol i dynnu bromin o ddŵr môr ond cafodd ei gau yn 2004. Mae cau atomfa Wylfa, gerllaw, yn debyg o gael effaith andwyol ar yr economi lleol hefyd.

Mae siamber gladdu yn Amlwch o'r enw Barcloddiad y Gawres.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Pobl o Amlwch
William Roos (1808-1878), arlunydd
Andy Whitfield (1971-2011), actor

Adeiladau a chofadeiladau
 Cofeb Ryfel Amlwch

Porth Amlwch

Atyniadau yn y cylch
Mynydd Parys - 'Y Mynydd Copr'
Porth Llechog - bae deniadol tua milltir a hanner i'r gogledd o Amlwch

Oriel

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Fforwm gymunedol Amlwch
  Gwefan cymuned 
  Cronfeydd data Amlwch hanesyddol 

 
Cymunedau Ynys Môn
Trefi Ynys Môn
Robert Graves

Bardd a nofelydd o Loegr oedd Robert Graves (24 Gorffennaf 1895 – 7 Rhagfyr 1985).
 
Roedd Graves yn gyfaill i'r beirdd Siegfried Sassoon a Wilfred Owen.  Ymladdodd yn y Rhyfel Byd Cyntaf yn rhengoedd y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol.

Ei wraig gyntaf oedd yr arlunydd, Nancy Nicholson.  Priododd Beryl  Pritchard (1915–2003) ym 1950.

Llyfryddiaeth ddethol
I, Claudius (1934)
Claudius the God (1934)
Count Belisarius (1938)
 Sergeant Lamb of the Ninth (1940)
 Proceed, Sergeant Lamb (1941)
 Wife to Mr. Milton (1943)
 The Golden Fleece (1944)
King Jesus (1946)
 Seven Days in New Crete (1949)
 The Islands of Unwisdom (1950)
 Homer's Daughter (1955)

Barddoniaeth
Over the Brazier (1923)
The Feather Bed (1923)
Mock Beggar Hall (1924)
Welchmans Hose (1925)
To Whom Else? (1931)

Eraill
Good-Bye to All That (1929)
 The Long Weekend [gyda Alan Hodge] (1941)
 The Reader Over Your Shoulder [gyda Alan Hodge] (1943)
The White Goddess (1948)
 The Golden Ass of Apuleius (1951)
The Greek Myths (1955)
Majorca Observed (1965)

Cyfeiriadau

Beirdd Seisnig yn yr iaith Saesneg
Beirniaid llenyddol Seisnig yn yr iaith Saesneg
Cyn-ddisgyblion Ysgol Charterhouse
Cyn-fyfyrwyr Coleg Sant Ioan, Rhydychen
Genedigaethau 1895
Hunangofianwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Saesneg
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Nofelwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Marwolaethau 1985
Pobl o Lundain
Ysgolheigion y clasuron
Bae Colwyn

Tref arfordirol a chymuned ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Bae Colwyn (Saesneg: Colwyn Bay). Mae priffordd yr A55 yn pasio drwy'r dref ac mae ganddi orsaf ar Reilffordd Arfordir Gogledd Cymru. Mae'n dref wyliau gyda phromenâd braf, pier a pharciau. Mae'r traeth yn llydan a diogel gyda thywod braf a rhimyn o gerrig mân. Mae'n dal i fod yn ganolfan siopa brysur er gwaethaf y gystadleuaeth o du'r archfarchnadau mawr. Lleolir pencadlys Heddlu Gogledd Cymru ym Mharc Eirias. Ceir yn ogystal nifer o swyddfeydd llywodraeth leol a'r gwasanaeth sifil yn y dref, gan gynnwys rhai o swyddfeydd rhanbarthol Cynulliad Cenedlaethol Cymru.

Llywodraeth leol

Cyn ad-drefnu llywodraeth leol yng Nghymru yn Ebrill 1974 roedd Bae Colwyn yn fwrdeistref ddinesig yn yr hen Sir Ddinbych gyda phoblogaeth o tua 25,000, ond yn 1974 ddiddymwyd yr hen awdurdod i adael pum cymuned (seiledig ar y plwyfi). Mae gan Bae Colwyn yn ôl y diffiniad hwnnw boblogaeth o 9,742 (2001). Poblogaeth y cymunedau eraill a fu'n rhan o'r hen fwrdeistref yw Mochdre (1,862), Llandrillo-yn-Rhos (7,110), Hen Golwyn (7,626) a Llysfaen (2,652). Erbyn heddiw mae'r pum plwyf yn un ardal drefol mewn gwirionedd, gyda phoblogaeth o 30,265 o bobl (2001), yr uchaf yng ngogledd Cymru ac eithrio Wrecsam.

Hanes
Cnewyllyn y dref oedd Hen Golwyn ('Colwyn' yn wreiddiol) a Llysfaen i'r dwyrain a Llandrillo-yn-Rhos i'r gorllewin; tyfodd y dref rhwng y ddau le hynny (sy'n rhan o Fae Colwyn o safbwynt llywodraeth leol). Fel yn achos Llandudno a'r Rhyl, tyfodd Bae Colwyn yn gyflym yn ail hanner y 19g, yn sgîl dyfodiad y rheilffordd yn 1848, a dechrau'r 20g fel tref gwyliau glan môr hawdd i'w chyrraedd o drefi poblog gogledd-orllewin Lloegr.

Roedd y dref yn sir Clwyd hyd 1996, a bu'n rhan o'r Sir Ddinbych hanesyddol hyd 1974.

Mae'r dref wedi dioddef problemau cymdeithasol ers y 1980au gyda nifer o bobl ddiwaith o ogledd Lloegr symud i mewn a'r canran hŷn o'r boblogaeth gynyddu ar yr un pryd wrth i bobl symud yno ar ôl ymddeol.

Adloniant
Lleolir Theatr Colwyn yn y dref. Dyma'r sinema hynaf yng ngwledydd Prydain sy'n dal i weithredu.

Ar gyrion y Bae ceir Parc Eirias, gyda Phwll Nofio a meysydd chwarae.

Addysg
Gwasanaethir ardal Bae Colwyn gan ddwy ysgol uwchradd, sef:
 Ysgol Bryn Eilian
 Ysgol Uwchradd Eirias

Mae nifer o ddisgyblion yr ysgolion hyn yn mynd ymlaen i ddilyn cyrsiau addysg uwch yng Ngholeg Llandrillo Cymru, yn Llandrillo-yn-Rhos.

Enwogion
Ffred Ffransis - ganwyd yr ymgyrchydd dros yr iaith Gymraeg ym Mae Colwyn yn 1948.
Terry Jones - digrifwr, actor a sgriptiwr, cyn aelod o griw Monty Python.

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol ym Mae Colwyn ym 1910, 1941 (Hen Golwyn) a 1947. Am wybodaeth bellach gweler:

Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn 1910
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Hen Golwyn 1941
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn 1947

Gefeilldref

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Oriel

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Theatr Colwyn
  Clwb pêl-droed 
  Clwb rygbi 

 
Cymunedau Conwy
Trefi Conwy
Pab Pïws IX

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 1846 hyd ei farwolaeth oedd Pïws IX (ganwyd Giovanni Maria Mastai-Ferretti) (13 Mai 1792 – 7 Chwefror 1878). Pïws IX oedd y pab olaf i fod yn rheolwr ar Daleithiau'r Babaeth a ymgorfforwyd o'r diwedd yn Nheyrnas yr Eidal ym 1870.

Fe'i ystyrir yn bab ceidwadol ac adweithiol ei athrawiaeth. Ym 1864 cyhoeddodd y Syllabus Errorum yn comdemnio seciwlariaeth o bob math a rhyddid barn.

Eidalwyr
Genedigaethau 1792
Marwolaethau 1878
Pabau
Pobl o Marche
Pobl fu farw o epilepsi
Pab Leo XIII

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 1878 hyd ei farwolaeth oedd Leo XIII (ganwyd Vincenzo Gioacchino Raffaele Luigi Pecci) (2 Mawrth 1810 – 20 Gorffennaf 1903).

Genedigaethau 1810
Marwolaethau 1903
Pabau
Edward V, brenin Lloegr

Brenin Lloegr oedd Edward V (4 Tachwedd 1470 – 1483?). Roedd yn fab i Edward IV, brenin Lloegr, ac Elizabeth Woodville.

Ganwyd ef yn Westminster, Llundain.

Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Genedigaethau 1470
Marwolaethau 1483
Teyrnoedd y 15fed ganrif
Tywysogion Cymru
1828

18g - 19g - 20g
1770au 1780au 1790au 1800au 1810au - 1820au - 1830au 1840au 1850au 1860au 1870au
1823 1824 1825 1826 1827 - 1828 - 1829 1830 1831 1832 1833

Digwyddiadau 
 4 Ionawr - Vicomte de Martignac yn dod yn Brif Weinidog Ffrainc
 22 Ionawr - Dug 1af Wellington yn dod yn Brif Weinidog y Deyrnas Unedig
 23 Mehefin - Miguel I yn dod yn Frenin Portiwgal
 Llyfrau
 John James Audubon - The Birds of America, cyf. 1
 Syr Walter Scott - The Fair Maid of Perth
 Noah Webster - American Dictionary of the English Language
 Drama
 Franz Grillparzer - Ein Treuer Diener
 Johan Ludvig Heiberg - Elverhøi
 Cerddoriaeth
 Daniel Auber - Masaniello (opera)
 Felicia Hemans ac Augusta Browne - "Tyrolese Evening Hymn"
 Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfen gemegol Thoriwm gan Jöns Jakob Berzelius
 Darganfod yr elfen gemegol Beriliwm ar wahan gan Friedrich Wöhler a A.A.B. Bussy

Genedigaethau 
 8 Chwefror - Jules Verne, llenor (m. 1905)
 12 Chwefror - George Meredith, llenor (m. 1909)
 4 Mawrth - Owen Wynne Jones (Glasynys), bardd a llenor (m. 1870)
 20 Mawrth - Henrik Ibsen, dramodydd (m. 1906)
 Mai - Griff Evans, dyn busnes (m. 1901)
 9 Medi - Lev Tolstoy, nofelydd (m. 1910)

Marwolaethau 
 16 Ebrill - Francisco Goya, arlunydd, 82
 Medi - William Alexander Madocks, gwleidydd, 55
 19 Tachwedd - Franz Schubert, cyfansoddwr, 31
 30 Tachwedd - William Williams, telynor, tua 69
Seicoleg

Seicoleg yw'r astudiaeth or meddwl, ddamweni yn rhannol o astudiaeth ymddygiad. Sefydlwyd yn ddull wyddonol, mae gan seicoleg y cyferchnod uniongyrchol o ddeall unigolion a chyrchfanau trwy sefydlu egwyddorion cyffredinol ac ymchwilio achosion penodol, ac yn eithafol mae sicoleg yn amcanu i llesio cymdeithas. Yn y maes yma, elwir ymarferydd proffesiynol neu ymchwilidd yn seicolegydd, ac gallynt chael ei ddosbarthu fel gwyddonydd cymdethasol, gwyddonydd ymddygiadol, neu gwyddonydd gwybyddol. Cesiau seicolegwyr deall rhan fwythiannau meddyliol mewn ymddygiad unigonol a cymdeithasol, tra hefyd archwilio prosesau ffisolegol a niwrobioleg sydd yn sylfeni rhai fwythiannau meddyliol a ymddygiadol.

Archwiliwyd seicolegwyr cynsyniadau cyfryw fel canfyddiad, gwybyddiaeth, sylw, emosiwn, cymhelliant, fwythiant ymenydd, personoliaeth, ymddygiad a perthynas cyd-personol. Mae seicolegwyr o stribedi amrywiol hefyd yn ystyried y meddwl anymwybodol. Ddefnyddir seicolegwyr dulliau empeiraidd i awgrymu perthynas achlysurol a cydberthynanol rhwng newidynau seico-cymdethasol. Yn ychwanegol, neu yn gwrthblaid i defnydd o ddylliau empeiraidd a ddiwytho, ymddiredau rhai - seicolegwyr clinigol a cwnsela yn enwedig - yn rhannol ar dehongliad symbolaidd ac dulliau anwythol arall. Ymgorfforwyd ymchwil o wyddoniaethau cymdethasol ag naturiol, ac or dynoliaethau, fel athroniaeth.

Tra fod adnayddiaeth seicolegol yn aml yn cael ei cymhwyso ir assesiad ar triniaeth o problemau iechyd meddyliol, hefyd gall seicoleg cael ei cymhwso i ddeall a datrys problemau yn nifer o wahanol cronnellau o weithgareddau dynol. Mae'r mwyafrif o seicolegwyr yn ghlwm ag rhyw fath o rhan therapiwtig, yn ymarferu yn clinigol, cwnsela neu amgylchedd ysgol. Ymchwiliadau nifer o seicolegwyr mewn i amrediad eang o testunau sydd yn gysylltiedig i fwythiant meddyliol ag ymddygiad, ac yn debygol yn weithio mewn adran seicoleg mewn prifysgol neu yn dysgu mewn amgylchedd academaidd. Mae rhai wedi ei cyflogi mewn ddiwidiant ac adranau cyfluniaeth, neu mewn adranau arall fel datblygiad dynol ac heneddi, chwarenon, iechyd ar cyfryngau, yn ychwanegol i dadalfniad fforensig ac adranau arall or gyfraith.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Adran seicoleg PCB 
 Cynadleddau PSY rhyngwladol  
 Psychoworld.sk - human psychology news 
 Adran seicoleg prifysgol Rhufain

 
Gwyddorau cymdeithas
Blaenafon

Tref a chymuned ym Mwrdeisdref Sirol Torfaen, Cymru, yw Blaenafon (Seisnigiad: Blaenavon). Mewn cydnabyddaieth o'i le allweddol yn y Chwyldro Diwydiannol rhoddodd UNESCO statws Safle Treftadaeth y Byd i'r dref a'r ardal yn 2000 o dan enw "Tirlun Diwydiannol Blaenafon". Lleolir yr amgueddfeydd diwydiannol Gwaith Haearn Blaenafon a Pwll Mawr ym Mlaenafon.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Gefeilldref

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Amgueddfa'r Pwll Mawr, Blaenafon 
 Safle Treftadaeth y Byd Blaenafon

 
Cymunedau Torfaen
Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Nghymru
Trefi Torfaen
Seren

Gweler hefyd Seren (gwahaniaethu).

Clwstwr o beli o nwy sydd yn cael eu rhyddhau gan adweithiau niwclear y tu mewn iddynt yw seren ac mae hyn yn gwneud iddi oleuo'n llachar yn y nen. Y lluosog yw sêr. Mae'r gair yn tarddu o'r gwreiddyn Celteg *sterā- sy'n tarddu o'r Indo-Ewropeg *h₂stḗr-. Yr Haul yw'r seren agosaf at y ddaear. Yr enw ar astudiaeth o'r sêr a gwrthrychau seryddol eraill yw seryddiaeth.

Mae seren yn cael ei hynni o'r adweithiau thermoniwclear yn ei chanol poeth. Mae ein Haul ni yn seren o fath cyffredin; mae màs sêr yn amrywio o 0.05 i 60 gwaith màs yr Haul.

Mae màs seren yn penderfynu ei disgleirdeb, tymheredd ei wyneb, ei maint a phriodoliaethau eraill, ynghyd â'i chwrs esblygol a'i hoes; uched y màs, disgleiriach, poethech a mwyaf y seren.

Yn ystod eu hoes mae sêr yn esblygu, proses a elwir yn esblygu seryddol. Mae seren ifanc yn esblygu o'r cyflwr o fod yn egin-seren i'r cyflwr lle maent yn cynhyrchu ynni trwy'r broses o ymasiad niwclear lle mae niwclei hydrogen yn asio ac yn ffurfio heliwm:
 H > He

Mae'r broses elfennol hon yn parhau am tua 10¹° o flynyddoedd yn achos seren o fàs tebyg i'r Haul ond dim ond am ychydig o filiynau o flynyddoedd yn achos sêr anferth. Pan gaiff y hydrogen ei losgi'n gyfan gwbl, mae sêr yn troi'n sêr corrach, a'r rhai o fàs tebyg i'r Haul yn troi'n gewri coch. Mae sêr o fàs isel, ar y llaw arall, yn tueddu troi'n gorachod gwynion ar ddiwedd eu hoesau.

Mae rhai o'r sêr mwyaf yn gorffen eu rhawd mewn uwchnofa anferth, gyda'r hyn sy'n weddill ohonynt yn ffurfio naill ai sêr niwtron neu dyllau duon, yn ôl eu màs.

Ni ddosberthir sêr yn gyson trwy'r bydysawd, ond yn hytrach y cânt eu cynllunio mewn cynulliadau anferth a elwir galaethau mewn canlyniad i rymusterau disgyrchiant.

Mae ein seren ni, yr Haul, yn rhan o'n galaeth leol, y Galaeth y Llwybr Llaethog, a leolir ar un o freichiau allanol yr alaeth. Mae'r seren agosaf i'r Haul yn 4.3 blwyddyn goleuni i ffwrdd.
Brynbuga

Tref fechan a chymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw Brynbuga (Saesneg: Usk). Mae'r enw Saesneg yn deillio o Afon Wysg sy'n llifo trwy'r dref. Hen enw Brythoneg ar gaer Rhufeinig y dref oedd "Burrio", sef caer "cadarn", "cryf", "enfawr" ac efallai i'r gair hwn newid yn "buga".

Sefydlwyd y dref gan y Rhufeiniaid ym 55 OC, gyda'r enw Lladin Burrium.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Yn yr Oesoedd Canol Diweddar daeth yn ganolfan Arglwyddiaeth Brynbuga. Llosgwyd Brynbuga gan fyddin Owain Glyndŵr ym 1403, ond cafodd y Saeson fuddugoliaeth yn erbyn Glyn Dŵr ym mrwydr Pwll Melyn, yn agos i Frynbuga, ym 1405.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
 Adda o Frynbuga, croniclydd canoesol
 Alfred Russel Wallace, biolegydd, 'tad biodaearyddiaeth'

Cyfeiriadau

 
Erthygl Pedia Trefynwy
Cymunedau Sir Fynwy
Trefi Sir Fynwy
Bryn-mawr, Blaenau Gwent

Gweler hefyd Bryn Mawr, Pennsylvania.

Tref farchnad a chymuned ym mwrdeistref sirol Blaenau Gwent,  Cymru, yw Bryn-mawr neu Brynmawr. Saif y dref, weithiau fe'i dyfynnir yn dref uchaf Cymru, rhyw 1,250 i 1,500 traed uwchlaw lefel y môr ar ben Cymoedd De Cymru. Tyfodd hi yn ystod cyrhaeddiad y gweithfeydd glo a diwydiannau haearn yn y 19eg ganrif gynnar.

Mae Caerdydd 35 km i ffwrdd o Frynmawr ac mae Llundain yn 215.1 km. Y ddinas agosaf ydy Casnewydd sy'n 26.4 km i ffwrdd.

Yn wreiddiol, roedd hi'n anheddiad pentrefol bach o'r enw Gwaen Helygen (Cors Helygen mewn Cymraeg Cyfoes, neu "Marsh of the Willow" yn Saesneg) a oedd yn gorwedd yn y sir flaenorol o Sir Frycheiniog. Gydag ehangiad gwaith haearn Nant-y-glo, roedd angen tai ar y gweithwyr, a throdd Frynmawr yn dref ffyniannus. Er gwaethaf y cloddio glo yn dirywio, mae amgueddfa mwyngloddio fawr ar bwys y dref ym Mlaenafon o'r enw Pwll Mawr.

Heddiw, mae gan Frynmawr boblogaeth o fwy na 6,000 o bobl. Yn ôl Cyfrifiad 2001, mae 8% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg. Mae 425 o bobl yn gallu siarad Cymraeg, mae 416 yn gallu darllen Cymraeg, ac mae 366 yn gallu ysgrifennu Cymraeg. Yn 2001, 9.4% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg.

Roedd gan y dref yr unig ysgol gynradd Gymraeg o'r enw Ysgol Gymraeg Brynmawr gyda 310 o ddisgyblion tan 2010, pan symudwyd yr ysgol i'r Blaenau i ysgol sydd wedi'i hadeiladu'n bwrpasol, newydd sbon o'r enw Ysgol Gymraeg Bro Helyg.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gefeilldref

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Blaenau Gwent
Trefi Blaenau Gwent
1827

18g - 19g - 20g
1770au 1780au 1790au 1800au 1810au - 1820au - 1830au 1840au 1850au 1860au 1870au
1822 1823 1824 1825 1826 - 1827 - 1828 1829 1830 1831 1832

Digwyddiadau 
 20 Chwefror - Brwydr Ituzaingo yn Ne America
 24 Ebrill - Brwydr Phaleron yng Groeg
 6 Gorffennaf - Cytundeb Llundain
 Llyfrau
 James Fenimore Cooper - The Prairie
 Drama
 Christian Dietrich Grabbe - Herzog Theodor von Gotland
 Victor Hugo - Cromwell
 Alessandro Manzoni - I Promessi sposi
 Cerddoriaeth
 Hector Berlioz - La mort d’Orphée
 Franz Schubert - Winterreise

Genedigaethau 
 2 Ebrill - William Holman Hunt, arlunydd (m. 1910)
 5 Ebrill - Joseph Lister, meddyg (m. 1912)
 12 Mehefin - Johanna Spyri, awdures plant (m. 1901)
 20 Awst - Josef Strauss, cyfansoddwr (m. 1870)
27 Hydref - Joseph Hughes, telynor (m. 1841)
 2 Rhagfyr - William Burges, pensaer (m. 1881)

Marwolaethau 
 26 Mawrth - Ludwig van Beethoven, cyfansoddwr, 56
 3 Gorffennaf - David Davis (Dafis Castellhywel), bardd ac addysgwr, 82
 8 Awst - George Canning, gwleidydd, 57
 12 Awst - William Blake, bardd ac arlunydd, 69
17 Medi - Joseph David Jones, cyfansoddwr, 43
1826

18g - 19g - 20g
1770au 1780au 1790au 1800au 1810au - 1820au - 1830au 1840au 1850au 1860au 1870au
1821 1822 1823 1824 1825 - 1826 - 1827 1828 1829 1830 1831

Digwyddiadau 
30 Ionawr - Agoriad y Bont y Borth
28 Mai - Ymddiswyddiad Pedr IV, brenin Portiwgal (Pedr I, ymerawdwr Brasil)
Llyfrau
Mary Shelley - The Last Man
Barddoniaeth
Heinrich Heine - Die Harzreise
Felicia Hemans - Casabianca
Cerddoriaeth
Franz Schubert - Symffoni rhif 9
Carl Maria von Weber - Oberon (opera)
 Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfen gemegol Bromin gan Antoine Jerome Balard
 Perianwaith
 30 Ionawr - agor Pont Y Borth ar Afon Menai
 1 Gorffennaf - agor Pont Grog Conwy ar Afon Conwy

Genedigaethau 
26 Ionawr - Louis Favre, peiriannydd (m. 1879)
1 Mawrth - John Thomas (telynwr) (m. 1913)
11 Mai - David Charles Davies, pregethydd (m. 1891)
4 Gorffennaf - Stephen Foster, cyfansoddwr (m. 1864)
17 Tachwedd - Bernhard Riemann, mathemategydd (m. 1866)
24 Tachwedd - Carlo Collodi, awdur (m. 1890)

Marwolaethau 
5 Mehefin - Carl Maria von Weber, cyfansoddwr, 39
4 Gorffennaf
John Adams, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 90
Thomas Jefferson, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 83
18 Rhagfyr - Iolo Morganwg, awdur, 79