alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Pegwn y De

Pegwn y De yw pwynt mwyaf deheuol y Ddaear; y De absoliwt, cymar deheuol Pegwn y Gogledd. Does dim un safle penodol i Begwn y De, ond mae ei lleoliad yn cael ei ddiffinio mewn pedair ffordd wahanol. Mae Pegwn y De ar gyfandir yr Antarctig.

Pegwn daearyddol y De 
Pegwn y De daearyddol yw'r echel o gwmpas yr hwn y mae'r ddaear yn troi.

Y Norwywr Roald Amundsen oedd y dyn cyntaf i gyrraedd Pegwn y De. Cyrhaeddod ar 14 Rhagfyr, 1911. Cyrhaeddodd Capten Scott un mis ar ôl hynny, ond yn ystod ei daith yn ôl bu farw Scott a'i griw o newyn a'r oerni.

Ar ôl hynny aeth nifer o bobl eraill i'r pegwn, yn cynnwys Fuchs, Havola, Crary, a Fiennes.

Richard Byrd oedd y dyn cyntaf i hedfan uwchben Pegwn y De, ar (29 Tachwedd, 1929).

Pegwn magnetaidd y De 

Pegwn y de magnetaidd yw'r cyfeiriad y mae cwmpawd neu ben magned yn pwyntio iddo.

Ernest Shackleton oedd y dyn cyntaf i gyrraedd Pegwn magnetaidd y De ar (16 Ionawr, 1909)

Pegwn daear-fagnetaidd y De 
Mae Pegwn daear-fagnetaidd y De (pegwn magnetaidd amgen) ger Pegwn daearyddol y De.

Pegwn mwyaf anghysbell y De 
Mae'r pegwn hwn yn gorwedd ar hydred 85°50' (de) a lledred 65°47' (dwyrain). Dyma'r lle pellach o'r môr ar y cyfandir. Ym 1957 cyrhaeddodd tîm o'r Undeb Sofietaidd y lle i godi'r orsaf Sovetskaya. Roedd pobl yn byw yn yr orsaf yn ystod haf antarctigaidd 1957 - 1958.

Gweler hefyd 
 Cyhydedd
 Hydred a Lledred
 Pegwn y Gogledd

Yr Antarctig
De
Uned seryddol

Uned pellter yw'r uned seryddol, tua'r pellter cyfartal rhwng y Ddaear a'r Haul – 149,597,870,691 o fetrau (tua 150 miliwn cilometr neu 93 miliwn o filltiroedd).

Unedau mesur seryddol
Hydred

Llinell o begwn y gogledd i begwn i de sydd yn dangos pa mor bell yw hi i'r Prif Feridian yng Ngreenwich yw hydred. Mae'r Prif Feridian ar hydred o 0°, ac mae hynny'n codi wrth fynd i'r gorllewin neu i'r dwyrain, hyd at 180°. Beth bynnag, er fod y cyhydedd yn le naturol i benderfynu lledred, gan nad oes lle felly ar gyfer penderfynu hydred mae'n rhaid dewis rhywle i roi'r Prif Feridian. Oherwydd nerth yr Ymerodraeth Brydeinig ar yr adeg y penderfynwyd hyn, dewiswyd yr Arsyllfa Frenhinol, Greenwich yn Llundain (Lloegr). Serch hynny, cyn y Cynhadledd Meridian Rhyngwladol ym 1884 pryd wnaeth bawb cytuno defnyddio prif feridian Greenwich, roedd Prif Feridianau eraill yn bodoli: Ferro, Rhufain, Copenhagen, Jeriwsalem, St Petersburg, Pisa, Paris, a Philadelphia.

Mae hi'n ddigon anodd mesur hydred, ac roedd hynny'n broblem fawr mewn cartograffeg a mordwyo am ganrifoedd. Ym 1681 cyhoeddodd Giovanni Cassini dull mesur sydd yn defnyddio lloerenni naturol Sadwrn. Ar longau, roedd pobl yn defnyddio secstant neu octant i benderfynu pryd roedd yr haul yn ei anterth—ac felly pryd oedd canol dydd yn y fan honno. Trwy gymharu'r amser yma i gronometr a oedd yn dangos amser Greenwich a thablau seryddiaethol penderfynid lleoliad y llong.

Gweler hefyd

 Cyhydedd
 Lledred
 Pegwn y de
 Pegwn y gogledd

Cartograffeg
Mordwyo
Lledred

Mae lledred yn linell dychmygol ar wyneb y ddaear sydd yn gyfochrog â'r cyhydedd. Mae'r cyhydedd ar ledred o 0° ac mae pegynnau'r gogledd a'r de ar ledred o 90°.

Lledredau pwysig eraill yw Trofan Cancr (23°27' gogledd), Trofan yr Afr (23°27' de), y Cylch Arctig (66°33' gogledd) a'r Cylch Antarctig (66°33' de). Dim ond rhwng y trofannau mae'r haul yn mynd i'w anterth, a dim ond i'r gogledd o'r Cylch Arctig (neu i'r de o'r Cylch Antarctig) gall yr haul ddisgleirio am hanner nos.

Ar gyfer unrhyw man ar wyneb y Ddaear, mae'r lledred yn penderfynu hinsawdd yr ardal, os gellir weld awrora neu beidio, o ble mae'r gwynt yn chwythu fel arfer a nifer o nodweddiadau eraill.

Gweler hefyd 

 Cyhydedd
 Hydred
 Pegwn y de
 Pegwn y gogledd

Cartograffeg
Mordwyo
Colombia

Gwlad yng ngogledd-orllewin De America yw Gweriniaeth Colombia neu Colombia (Sbaeneg: República de Colombia, //). Mae'n ffinio â Feneswela a Brasil i'r dwyrain, Ecwador a Pheriw i'r de, y Cefnfor Iwerydd i'r gogledd (trwy Fôr y Caribî), a Phanama a'r Cefnfor Tawel i'r gorllewin. Colombia yw'r unig wlad yn Ne America gydag arfordiroedd â'r Cefnforoedd Iwerydd a Thawel.

Colombia yw'r wlad fwyaf ond tri yn Ne America yn nhermau arwynebedd (yn dilyn Brasil, yr Ariannin a Pheriw), a'r mwyaf ond un yn nhermau poblogaeth (yn dilyn Brasil). Mae'r mwyafrif o Golombiaid yn byw yng ngorllewin mynyddig y wlad, lle lleolir y brifddinas Bogotá a'r rhan fwyaf o ddinasoedd eraill. Mae daearyddiaeth amrywiol gan Golombia, o gopaon eiraog yr Andes i wastatiroedd twym, llaith Afon Amazonas.

Am y pedair degawd diwethaf, dioddefa Colombia gwrthdaro arfog ar raddfa fechan sy'n cynnwys mudiadau gwrthryfelwyr herwfilwrol, milisiâu, a masnachu cyffuriau. Dechreuodd y gwrthdaro tua 1964-1966, pan sefydlwyd yr FARC a'r ELN a dechreuont eu hymgyrchoedd gwrthryfelgar herwfilwrol yn erbyn y llywodraethau olynol. Ers etholiad Álvaro Uribe fel Arlywydd Colombia, mae sefyllfa diogelwch y wlad wedi gwella rhywfaint.

Daearyddiaeth

Hanes

Gwleidyddiaeth

Diwylliant

Economi 

Mae'r wlad yn enwog fel un o'r cynhyrchwyr coffi mwyaf yn y byd. Mae tyfu coca yn ddiwydiant traddodiadol hefyd.

Dolenni allanol 
 Gwefan swyddogol Arlywydd Colombia
 Gwefan swyddogol Senedd Colombia

 
Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Aelod-wladwriaethau Undeb Cenhedloedd De America
Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Sbaen
Gweriniaethau
Gwledydd America Ladin
Gwledydd De America
Gwledydd a thiriogaethau Sbaeneg
Arfordir Ifori

Gwlad yng ngorllewin Affrica yw Arfordir Ifori (hefyd République de Côte d'Ivoire neu Côte d'Ivoire). Y gwledydd cyfagos yw Liberia, Gini, Mali, Bwrcina Ffaso a Ghana. Mae hi ar arfordir Gwlff Gini. Abidjan yw'r brifddinas answyddogol a dinas fwyaf y wlad.

Daearyddiaeth 
Mae Arfordir Ifori yn wlad drofannol ar arfordir Gwlff Gini.

Gwleidyddiaeth 
Dioddefodd y wlad ryfel cartref ddinistriol yn ddiweddar: gweler Rhyfel Cartref Arfordir Ifori.

Dolenni allanol 
  Gwefan swyddogol yr Arlywyddiaeth 
  Abidjan.Net - Newyddion
 Map o Côte d'Ivoire
1721

17g - 18g - 19g
1670au 1680au 1690au 1700au 1710au - 1720au - 1730au 1740au 1750au 1760au 1770au
1716 1717 1718 1719 1720 - 1721 - 1722 1723 1724 1725 1726

Digwyddiadau 
4 Ebrill - Mae Robert Walpole yn dod Prif Weinidog Prydain.
Llyfrau
Charles de Secondat, Baron de Montesquieu - Lettres persanes
Emanuel Swedenborg - Prodromus principiorum rerum naturalium
Drama
Colley Cibber - The Refusal
Cerddoriaeth
Pietro Locatelli - Concerti grossi (12), Op. 1
Nicola Porpora - Eumene (opera)

Genedigaethau 
19 Mawrth - Tobias Smollett, nofelydd (m. 1771)
29 Rhagfyr - Marquise de Pompadour, cariad Louis XV, brenin Ffrainc (m. 1764)

Marwolaethau 
19 Mawrth - Pab Clement XI, 71
18 Gorffennaf - Antoine Watteau, arlunydd, 36
12 Rhagfyr - Alexander Selkirk, morwr, 45
Bolifia

Gwlad tirgaeedig yn Ne America yw Gweriniaeth Bolifia neu Bolifia (Sbaeneg: República de Bolivia, IPA: ). Cafodd y wlad ei henwi ar ôl Simón Bolívar. Y gwledydd cyfagos yw Brasil i'r gogledd ac i'r dwyrain, Paragwâi a'r Ariannin i'r de a Tsile a Pheriw i'r gorllewin.

 
Gwledydd De America
Jamaica

Gwlad ac ynys yn y Môr Caribî yw Jamaica. Mae'r gwledydd cyfagos yn cynnwys Cuba i'r gogledd, Ynysoedd Caiman i'r gogledd-ddwyrain ac Haiti i'r dwyrain.

Daw'r enw Jamaica o'r iaith frodorol, a'i ystyr yw Ynys y Ffynhonnau.

Hanes

Brodorion Jamaica 
Daeth trigolion cynharaf Jamaica o ynysoedd dwyreiniol y Caribî, o debyg mewn dau gyfnod ymfudo. Tua'r flwyddyn 600, cyrhaeddodd y bobl Redware, adnabyddir o'u priddlestri coch. Tua 800, daeth y Taino i'r ynys, pobl Arawaceg eu hiaith. Ymsefydlasant ar draws Jamaica, a sefydlasant economi ar sail pysgota, indrawn, a casafa. Trigant mewn pentrefi dan arweiniad penaethiaid.

Columbus a'i griw 
Christopher Columbus oedd yr Ewropead cyntaf i ddarganfod yr ynys, a hynny ar 3 Mai 1494 tra'n morio gororau deheuol Ciwba, yn ystod ei ail fordaith i'r Amerig. Efe a'i galwodd yn Sant Iago, er anrhydedd i nawddsant Sbaen. Glaniodd yn Ora Cahessa, a threchodd y brodorion i gymryd meddiant o'r ynys yn enw brenin Sbaen. Wedi aros am dymor byr, gadawodd Columbus Jamaica. Ym Mehefin 1503, pan oedd ar ei bedwaredd fordaith, a'r olaf, fe'i goddiweddwyd ef gan dymestl fawr: collwyd dwy o'i longau ar lannau Jamaica, a chafoddy morwyr y caredigrwydd mwyaf gan y brodorion. Arhosodd Columbus yno am ragor na blwyddyn, i ddisgwyl am ddychweliad y cenhadon aanfonasai efe at Ovando, llywodraethwr Hispañola, fel y gelwid Ciwba pryd hwnnw. Yn ystod yr amser hwnnw, efe a ddioddefodd gan afiechyd,yn ogystal ag oddi wrth derfysg ym mysg ei ddilynwyr, ymddygiad gwarthus pa rai a wnaeth yr Indiaid yn elynion, ac a barodd iddynt atal ymborth ac angenrheidiau oddi wrthynt, hyd nes y darfu i Columbus eu gormesu.

Daearyddiaeth 
Gorweddir yr ynys yng Nghulfor Honduras, rhwng Môr y Caribî a Gwlff Mecsico, 80 milltir i dde Ciwba, 90 milltir i orllewin Hispañola, a 515 milltir i ogledd Chagres, yn Lleindir Panama. Jamaica yw'r fwyaf dehuol o'r swp aelwir yr Antilles Fwyaf, yr Ynysoedd Cyfwerwyntol.

 
Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Antilles Fwyaf
Gwledydd y Caribî
Gwledydd a thiriogaethau Saesneg
Teyrnasoedd y Gymanwlad
Tsile

Gweriniaeth yn Ne America yw Gweriniaeth Tsile (Sbaeneg: ). Mae hi'n wlad hirgul rhwng mynyddoedd yr Andes a'r Cefnfor Tawel. Gwledydd cyfagos yw Ariannin, Bolifia a Pheriw. Y brifddinas yw Santiago de Chile. Mae baner Tsile yn debyg i un Texas.

Daearyddiaeth 

Mae Tsile yn ymestyn dros 4,630 kilomedr o'r gogledd i'r de, ond dim ond 430 km ar y mwyaf o'r ddwyrain i'r gorllewin.

Mae cyfoeth mwynol gan yr Anialwch Atacama yn y gogledd. Rhed Afon Loa (yr hiraf yn y wlad) trwyddo. Mae llawer o boblogaeth ac adnoddau amaethyddol y wlad i'w cael yn y Dyffryn Canolbarth, sy'n cynnwys y brifddinas Santiago de Chile. Ceir coedwigoedd, tir pori, llosgfynyddoedd ac afonydd (gan gynnwys Afon Biobío), yn y De. Mae'r arfordir deheuol yn frith o morlynoedd, gilfachau, camlesi, penrhynoedd ac ynysoedd. Lleolir mynyddoedd yr Andes ar hyd y ffin dwyreiniol.

Hanes

Gwleidyddiaeth 

 Gweler hefyd Etholiadau yn Tsile.

Diwylliant

Economi

Chwaraeon

Dolen allanol
 Gwefan swyddogol 

 
Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Aelod-wladwriaethau Undeb Cenhedloedd De America
Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Sbaen
Gweriniaethau
Gwledydd De America
Gwledydd a thiriogaethau Sbaeneg
1720


17g - 18g - 19g
1670au 1680au 1690au 1700au 1710au - 1720au - 1730au 1740au 1750au 1760au 1770au
1715 1716 1717 1718 1719 - 1720 - 1721 1722 1723 1724 1725

Digwyddiadau 
17 Chwefror - Cytundeb den Haag rhwng Ffrainc, Lloegr, Sbaen ac Awstria
29 Rhagfyr - Agorfa'r Theatr Haymarket
Llyfrau
Daniel Defoe - Memoirs of a Cavalier
Robert Roberts - A duo-glott-exposition of the Creed, the ten Commandments and the Lords Prayer, calculated for the borders of England and Wales, but particularly for the use of the parish of Chirk, whose inhabitants are partly Welsh and partly English, by R. R. A. M. Vicar of the said parish of Chirk
Richard Steele - The Crisis of Property
Drama
Pierre de Marivaux - Arlequin poli par l'amour
Cerddoriaeth
George Frideric Handel - Esther (oratorio)
Alessandro Scarlatti - Messa di Santa Cecilia

Genedigaethau 
18 Gorffennaf - Gilbert White, awdur (m. 1793)
4 Hydref - Giovanni Battista Piranesi, arlunydd (m. 1778)
31 Rhagfyr - Y Tywysog Siarl Edward Stuart (m. 1788)

Marwolaethau 
7 Gorffennaf - Maria Barbara Bach, gwraig gyntaf Johann Sebastian Bach, 35
3 Awst - Anthonie Heinsius, gwleidydd, 78

Cyfeiriadau
1720au

17g - 18g - 19g
1670au 1680au 1690au 1700au 1710au - 1720au - 1730au 1740au 1750au 1760au1770au
1720 1721 1722 1723 1724 1725 1726 1727 1728 1729

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
Pab Innocentius XIII
Pab Bened XIII
Brenin Siôr I (Prydain Fawr)
Brenin Siôr II (Prydain Fawr)
Prif Weinidog Robert Walpole (Prydain Fawr)
Brenin Louis XV (Ffrainc)
Pedr I (Rwsia)
Catrin I (Rwsia)
Frederick Gwilym I (yr Almaen)
Alarch

Aderyn dŵr mawr cyfandroed a gyddfhir sy’n hynod am ei nofio gosgeiddig a phlu gwyn yw alarch (ll. elyrch neu eleirch), yn perthyn i'r teulu Anatidae. Mae'r gwryw a'r fenyw yn paru â'i gilydd drwy ei hoes fel arfer.

Cywion elyrch yw'r enw ar y rhai bach.

Rhywogaethau 
 Alarch dof, Cygnus olor
 Alarch du, Cygnus atratus
 Alarch gyddfddu, Cygnus melanocoryphus
 Alarch y Gogledd, Cygnus cygnus
 Alarch utganol, Cygnus buccinator
 Alarch y twndra, Cygnus columbianus
 Alarch chwibanol, Cygnus (columbianus) columbianus
 Alarch Bewick, Cygnus (columbianus) bewickii

Gweler hefyd 
 Leda a'r alarch
 Alarch coscoroba, Coscoroba coscoroba
 Cygnus (cytser)
Oman

Gwlad a reolir gan swltan sydd yn Arabia, sef de ddwyrain Asia yw Swltaniaeth Oman neu Oman. Y gwledydd cyfagos yw'r Emiradau Arabaidd Unedig i'r gogledd orllewin, Sawdi Arabia i'r gorllewin a Iemen i'r de orllewin. Mae ar arfordir Môr Arabia a Gwlff Oman.

Daearyddiaeth

Hanes

Economi 

 
Gwledydd Asia
Gwledydd y Dwyrain Canol
Gabon

Gweriniaeth yng ngorllewin Canolbarth Affrica yw Gweriniaeth Gabon neu Gabon (Ffrangeg: La République gabonaise). Mae'r boblogaeth yn isel iawn yn nhermau gwledydd Affrica. Y gwledydd cyfagos yw Gini Gyhydeddol, Camerŵn a Gweriniaeth y Congo. Mae'n wlad sy'n llawn o goedwigoedd trofaol sy'n gorwedd ar arfordir Gwlff Gini. Mae ganddi fauna a flora cyfoethog ac erys ei hamgylchedd heb ei difetha llawer. Roedd gynt yn drefedigaeth Ffrengig. Ers ei annibyniaeth ar Ffrainc yn 1960, mae hi dan reolaeth arlywyddion awtocratig, ond mae system bleidol a chyfansoddiad ganddi newydd ers y 1990au.

Hanes 
Ychydig sy'n hysbys am hanes cynnar y wlad. Gwelwyd tonnau olynol o ymsefydlu yn y wlad, hyd at y 19g, gan bobloedd Pygmi i ddechrau ac yna ar raddau mwy sylweddol gan y Bantu, sy'n ffurfio mwyafrif y boblogaeth erbyn heddiw. Yn ystod y mudo hyn daeth yr Ewropeiaid cyntaf, y Portiwgaliaid, i lannau Gabon yn y 15g. Daw'r enw 'Gabon' o'r enw Portiwgaleg Gabão "penrhyn", oherwydd siâp yr aber lle saif Libreville heddiw. Cipiodd Ffrainc y wlad oddi ar Portiwgal yn 1855. Cafodd y wlad ei hannibyniaeth 17 Awst, 1960.

Gwleidyddiaeth 
Mae gan Gabon system arlywyddol. Arlywydd cyntaf Gweriniaeth Gabon oedd Léon Mba. Yr ail arlywydd, o 1967 hyd 2009, oedd Omar Bongo Ondimba.

Taleithiau 
Rhennir Gabon yn 9 talaith:

 Estuaire
 Haut-Ogooué
 Moyen-Ogooué
 Ngounié
 Nyanga
 Ogooué-Ivindo
 Ogooué-Lolo
 Ogooué-Maritime
 Woleu-Ntem.

Iaith a diwylliant 

Ffrangeg yw'r brif iaith a'r unig iaith swyddogol ond sieredir sawl iaith brodorol yn ogystal.

Gyda'i chymydog Camerŵn mae Gabon yn gartref i ddiwylliant y Ffangiaid, grŵp ethnig sy'n adnabyddus am ei dawnsiau a'i chelf dradoddiadol, yn arbennig ei masgiau trawiadol.
Namibia

Gweriniaeth yn ne-orllewin Affrica yw Gweriniaeth Namibia neu Namibia. Mae hi ar arfordir Cefnfor Iwerydd ac mae'n ffinio ar Angola a Sambia i'r gogledd, Botswana i'r dwyrain a De Affrica i'r de. Daeth yn annibynnol o Dde Affrica yn 1990. Windhoek yw'r brifddinas.

Demograffeg

Iaith 
Fel y rhan fwyaf o wledydd Affrica, mae Namibia yn gymysg o ran iaith, ond mae Oshiwambo yn famiaith i tua hanner y boblogaeth, pobl dduon yn gyffredinol. Afrikaans ydyw iaith y rhan fwyaf o'r bobl gwynion o dras Ewropeaidd, tua 5% o boblogaeth y wlad, ac mae tua 30,000 o siaradwyr Almaeneg hefyd. Ond collodd y ddwy iaith hyn eu statws swyddogol yn 1990 pan wnaed y Saesneg yn unig iaith swyddogol.

Crefydd 
Gwlad Gristnogol ydyw Namibia yn bennaf. Yr eglwys Lutheraidd ydyw'r eglwys fwyaf, ac wedyn yr Eglwys Gatholig. Mae tua 3% o'r boblogaeth yn Fwslemiaid, yn enwedig llwyth y Namaqua.
Groeg

Gall Groeg gyfeirio at sawl endid gwahanol:

Gwlad Groeg - gwlad yn ne-ddwyrain Ewrop
Groeg - yr iaith a siaredir yng Ngwlad Groeg
Groeg yr Henfyd - gwareiddiad hynafol y Groegiaid
Groegiaid - grŵp ethnig; pobl o dras Groegaidd
Yr Wyddor Roeg - gwyddor yr iaith Roeg
1719

17g - 18g - 19g
1660au 1670au 1680au 1690au 1700au - 1710au - 1720au 1730au 1740au 1750au 1760au
1714 1715 1716 1717 1718 - 1719 - 1720 1721 1722 1723 1724

Digwyddiadau 
20 Chwefror - Cytundeb Cyntaf Stockholm
4 Mehefin - Brwydr Ynys Osel rhwng Rwsia a Sweden
10 Mehefin - Brwydr Glenshiel yn yr Alban
20 Mehefin - Brwydr Francavilla
Llyfrau
Daniel Defoe - Robinson Crusoe
Drama
Colley Cibber - Ximena
Ki no Kaion - Yoshitsune Shin Takadachi
Cerddoriaeth
Johann Sebastian Bach - Concerto Brandenburg rhif 4
Jacques-Martin Hotteterre – L'Art de préluder sur la flûte traversière

Genedigaethau 
14 Tachwedd - Leopold Mozart, cyfansoddwr (m. 1787)
30 Tachwedd - Augusta o Saxe-Gotha, Tywysoges Cymru (m. 1772)

Marwolaethau 
17 Mehefin - Joseph Addison, gwleidydd ac awdur, 47
Mehefin - Hywel Davies, môr-leidr Cymreig
James Cagney

Actor o'r Unol Daleithiau oedd James Francis Cagney (17 Gorffennaf 1899 - 30 Mawrth 1986). Mae'n enwog yn bennaf am ei bortreadau o giangsterau a throseddwyr mewn ffilmiau fel The Public Enemy (1931) ac Angels with Dirty Faces (1938).

Ei wraig oedd y dawnsiwr, Billie Vernon.

Ffilmiau
Sinner's Holiday (1930)
The Public Enemy (1931)
Angels with Dirty Faces (1938)
Yankee Doodle Dandy (1942)
White Heat (1949)
Mister Roberts (1955)
Ragtime (1981)

Actorion Americanaidd
Genedigaethau 1899
Marwolaethau 1986
Pobl fu farw o drawiad ar y galon
1710au

17g - 18g - 19g
1660au 1670au 1680au 1690au 1700au - 1710au - 1720au 1730au 1740au 1750au 1760au
1710 1711 1712 1713 1714 1715 1716 1717 1718 1719

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
Pab Clement XI
Anne, Brenhines Prydain Fawr
y Brenin Siôr I (Prydain Fawr)
Prif Weinidog Robert Walpole (Prydain Fawr)
Y Brenin Louis XIV (Ffrainc)
Y Brenin Louis XV (Ffrainc)
Pedr I (Rwsia)
Frederic I (yr Almaen)
Frederic Gwilym I (yr Almaen)
Julian Hodge

Banciwr masnachol oedd Syr Julian Hodge (15 Hydref 1904 – 17 Gorffennaf 2004).

Cafodd ei eni yn Llundain, ond bu'n byw wedyn yng Nghymru. Sefydlodd Fanc Masnachol Cymru, a nifer o gwmnïau ariannol eraill. Cafodd ei ddychanu'n ddidrugaredd gan y cylchgrawn Private Eye, ac fe honnid ei fod yn codi llog eithafol wrth fenthyg arian i rai.

Tua diwedd ei oes fe gefnogodd ymgyrch yn erbyn sefydlu Cynulliad Cenedlaethol Cymru.

Prynwyd Banc Masnachol Cymru gan Fanc Brenhinol yr Alban, ond parhaodd banc preifat arall o'r enw Banc Julian Hodge.

Genedigaethau 1904
Marwolaethau 2004
Pobl addysgwyd yn Ysgol Lewis, Pengam
Gwalchmai

Am enghreifftiau eraill o'r enw gweler Gwalchmai (gwahaniaethu).

Pentref yng nghymuned Trewalchmai, Ynys Môn, yw Gwalchmai(). Fe'i lleolir ar hyd yr A5, tua 5 milltir i'r gorllewin o dref Llangefni.

Yn agos iddo mae Llyn Hendref a Chors Bodwrog. Gwalchmai yw'r pentref sydd agosaf i 'gae Primin' (Sioe Amaethyddol Môn). I'r dwyrain o'r pentref i gyfeiriad Bodffordd ceir llain lanio sy'n perthyn i RAF Valley.

C.P.D Gwalchmai yw'r tîm pêl-droed lleol, ac maent yn chwarae eu gemau cartref yn y stadiwm 'Burn-a-Ball' ym Maes Meurig.

Trewalchmai
Mae'n bosibl fod enw'r bardd Gwalchmai ap Meilyr yn cael ei goffháu yn enw'r pentref. "Trewalchmai" oedd yr hen enw, sy'n cofnodi'r ffaith fod y dreflan a'i thir wedi cael ei rhoi i'r bardd am ei wasanaeth i'r tywysog Owain Gwynedd. Gelwir y gymuned mae Gwalchmai yn ganolfan iddi yn Drewalchmai.

Cadwraeth
Mae Cors Bodwrog ger Gwalchmai yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

Adeiladau a chofadeiladau
 Cofeb Ryfel Gwalchmai

Cyfeiriadau

 
Pentrefi Ynys Môn
Trewalchmai
Llysieuyn

Planhigion sydd yn cael eu bwyta gan dyn a ddim yn cael eu galw'n ffrwyth, cneuen, Perlysieuyn, speis neu grawn. Fel arfer mae e'n golygu dail (e.e. letysen), coesyn (e.e. asparagws) neu gwreiddiau (e.e. moronen) y planhigyn. Ond gall golygu ffrwyth sydd dim yn felys, e.e. ffa, ciwcymbr, pwmpen neu tomato.

Pobl sydd dim yn bwyta cig yw llysieuwyr.

Gweler hefyd 
 Rhestr planhigion bwytadwy
 Mynydd Llysiau
Ioan Gruffudd

Actor o Gymru yw Ioan Gruffudd (ganwyd 6 Hydref, 1973).

Cafodd ei addysgu yn Academi Brenhinol y Celfyddydau Dramatig, a daeth i'r amlwg ar lefel ryngwladol trwy chwarae rhan y Pumed Swyddog Harold Lowe yn y ffilm Titanic ym 1997. Serch hynny, tu hwnt i Gymru fe'i adnabyddir yn well am ei bortread o Horatio Hornblower yn y gyfres o ffilmiau teledu Hornblower (1998-2003, cyfres wedi ei seilio ar nofelau C. S. Forester).

Yn lled-ddiweddar mae Gruffudd wedi sefydlu ei hun fel "seren" Hollywood, yn chwarae rhannau Lancelot yn y ffilm King Arthur (2004), Reed Richards neu Mister Fantastic yn y ffilm Fantastic Four (2005) a'i dilyniant Rise of the Silver Surfer (2007), ac fel William Wilberforce yn y ffilm Amazing Grace (2006).

Bywgraffiad

Bywyd Cynnar a Theulu
Ganwyd Gruffudd ar Hydref 6 1973 ym mhentref Llwydcoed ger Aberdâr, Rhondda Cynon Taf, yn Ne Cymru. Symudodd ei deulu wedyn i Gaerdydd. Roedd ei rieni, Peter a Gillian Gruffudd, yn athrawon. Mae ganddo frawd dwy flynedd yn iau nag ef, sef Alun, a chwaer, Siwan, sydd yn saith mlynedd yn iau.

Addysg
Aeth Gruffudd i Ysgol Gynradd Gymraeg Aberdâr (Ynyslwyd) (bellach wedi ei lleoli yng Nghwmdâr), Ysgol Gymraeg Melin Gruffydd, a Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf, lle cymerodd ei TGAU a'i Lefelau-A.  Yn gerddorwr naturiol, chwaraeodd yr oboe yn ei arddegau, gan ennill lefel Gradd 8 ynddi.

Gyrfa
Dechreuodd Gruffudd ei yrfa fel actor yn 12 oed yn y ffilm Gymraeg Austin (1986) a symudodd wedyn i'r opera sebon Gymraeg Pobol y Cwm o 1987 tan 1994. Yn 18 oed, aeth i Academi Brenhinol y Celfyddydau Dramatig yn Llundain. Ym 1996 ymddangosodd mewn fersiwn newydd o'r gyfres deledu Poldark.

Ar ôl chwarae rhan cariad Oscar Wilde,John Gray, yn y ffilm Wilde (1997), chwaraeodd ei rol rhyngwladol cyntaf fel Pumed Swyddog Harold Lowe yn y ffilm Titanic. Wedyn chwaraeodd ran Horatio Hornblower yn Hornblower.

Mae ei waith fel actor ar deledu yn cynnwys charae rhan Pip yn y cynhyrchiad BBC o Great Expectations (1999), y stori gan Charles Dickens, chwaraeodd ran Solomon Levinsky yn y ffilm Solomon a Gaenor (1999), a rhan y pensaer Philip Bosinney yn addasiad ITV o The Forsyte Saga (2002). O ran ffilmiau, mae Gruffudd wedi ymddangos yn 102 Dalmatians (2000), Black Hawk Down (2001), King Arthur (2004), Fantastic Four a'i dilyniant Fantastic Four: Rise of the Silver Surfer (2007), ac fel William Wilberforce yn y ddrama hanesyddol Amazing Grace (2006).

Cafodd ei dderbyn gan yr Orsedd yn 2003.

Bywyd Personol
Priododd Ioan yr actores Alice Evans ar 14 Medi 2007. Roedd y ddau yn byw yn Los Angeles, Califfornia ac mae ganddynt ddwy ferch. Ym mis Chwefror 2021, gwahanodd y cwpl. Ym Mawrth 2021, cychwynodd Ioan gais am ysgariad.

Ffilm a theleduWilde (1997)102 DalmatiansBlack Hawk DownKing Arthur (2004)Fantastic Four (2005)Amazing Grace (2006)Fantastic 4: Rise of the Silver Surfer (2007)Sanctum (2011)San Andreas (2015)

Rhaglenni TeleduPobol y CwmGreat ExpectationsThe Forsyte SagaHornblowerRingerForever''

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1973
Actorion Cymreig
Pobl o Rondda Cynon Taf
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf
1718

17g - 18g - 19g
1660au 1670au 1680au 1690au 1700au - 1710au - 1720au 1730au 1740au 1750au 1760au
1713 1714 1715 1716 1717 - 1718 - 1719 1720 1721 1722 1723

Digwyddiadau 
 Argraffdy parhaol cyntaf Cymru yn cael ei sefydlu gan Isaac Carter yn Adpar, Ceredigion.
Llyfrau
Allan Ramsay - Christ's Kirk on the Green
Dictionnaire de l'Académie française (ail argraffiad diwygiedig)
Cerddoriaeth
George Frideric Handel - Esther (oratorio)
Francesco Manfredini - Concerti grossi, Op. 3

Genedigaethau 
5 Mehefin - Thomas Chippendale

Marwolaethau 
7 Mai - Maria o Modena, brenhines Lloegr a'r Alban 1685-88, 59
30 Tachwedd - Siarl XII, brenin Sweden, 36
26 Rhagfyr - Mary "Prue" Steele, 40
Afal

Ffrwyth sydd yn cael ei feithrin led led y byd yn fwy nag un ffrwyth arall yw afal. Heddiw, bwytawn yn bennaf Malus domestica, ond mae'n debyg mai ei hynafiaid gwyllt oedd Malus sieversii, sy'n dal i fod yn goeden wyllt ar fynyddoedd Asia ganol, yn Casachstan,  Cirgistan, Tajicistan, a rhan deheuol ardal Xinjiang yn Tsieina.

Fe wneir y ddiod seidr o afalau.

Mathau

Cymru
Mae'r mathau hyn yn tyfu yng Nghymru, yn ôl yr arbenigwr Ian Sturrock: Croen Mochyn, Pig y Golomen, Sant Cecilia, Glyn Dŵr, Pig Aderyn, Trwyn Mochyn, Cox Cymreig, Gwell na Mil ac Afal Nant Gwrtheyrn.

Erddig
Dyma rai o enwau'r afalau sydd yn tyfu yng ngerddi Erddig: Costard, Red Falstaff 1983, golden Noble 1820, Genet Moyle 1849, Cox's Orange Pippin 1825, Twenty Ounce 1844, Duchess's favourite 1700's, Cockpit Improved 1831, Reinette Canada, Dutch Codlin 1783, King's Acre Bountiful 1899, Coer De Boeuf 13C, Golden Spire, Winter Gem, Katy 1947, Mank's Codlin Devil 1975, 10 Commandments 1883, Orleans Reinette 1776, White Melrose 1831, Stamford Pippin 1858, Fenovillet rouge 1667, Miller's seedling 1848, Orange pippin, Rosemary russet 1831, Royal jubilee 1888, Court Pendu Plat 1613.

Newid y byd
Meddai Twm Elias: “dywediad ge’s i gan gyfaill o’r Almaen, yntau wedi ei weld mewn siop gyfrifiaduron yn Ynysoedd y Philipinau: 
"Tri afal a newidiodd y byd: yr un fwytaodd Adda; yr un ddisgynnodd ar ben Newton a’r un cyfrifiadurol ddyfeiswyd gan Steve Jobbs."

Cyfeiriadau 

Ffrwythau
Rosaceae

de:Kulturapfel#Früchte
Mwyaren

Ffrwyth  bwytadwy yw mwyar duon sy'n tyfu ar fiaren (neu'r Rubus fruticosus) a cheir sawl math gwahanol. Mae'r gair "mieri" yn cyfeirio at y berth pigog hwnnw yn air a glywir ar lafar gwlad yn hytrach nag yn air a ddefnyddir yn y dosbarthiad gwyddonol. Mae'n blodeuo rhwng mis Mai a mis Awst. Mae'r blodau'n wyn neu'n binc a'r ffrwythau'n ddu neu'n biws tywyll.

Gellir defnyddio'r ffrwyth i wneud jam, win neu darten. Ceir dros 375 math gwanhanol ac mae llawer ohonyn nhw'n perthyn yn agos at ei gilydd.

Ffenoleg
Rydym yn ymddangos yn hel mwyar duon yn gynt heddiw na chanrif yn ôl. Dyma’r holl gofnodion (“hel mwyar duon” - “picking blackberries) hyd yma. Os oes dau gofnod yn y flwyddyn yna cymerir y cyntaf yn unig. Mae’r patrwm yn drawiadol - Mae cofnod 1940* [saeth melyn] yn torri’r patrwm: Dyma’r cofnod hwnnw:
9 Awst 1940 Rhoddais y rhan fwyaf o heddiw i gasglu mwyar duon gyda fy mrawd a'i fachgen bach pedair oed. Cawsom fasgedaid lawn, oddeutu saith pwys. Yr oedd cyfraniad y bychan yn llawer mwy i'w gylla nag i'r fasged. Tystia ei wefysau a'i dafod i hynny.

Dyma'r meteorolegydd Huw Holland Jones: 
</small>1940 was a good summer over Wales & Eng. June was very sunny (311hrs sun at Holyhead) & dry (19mm), July had av rain & above av. sun. Aug was very dry with av sun..so I suspect the early warmth & sun brought on the blackberries and the July rain helped them swell.</small>

Cyfeiriadau

Ffrwythau
Rosaceae
Cenhinen

Mae cennin yn ailgyfeirio i'r dudalen hon. Gweler hefyd Cennin (gwahaniaethu).

Llysieuyn sydd yn perthyn i'r un teulu o blanhigion â nionyn yw cenhinen (Allium ampeloprasum var. porrum neu Allium porrum). Defnyddir i wneud cawl cennin.

Symbol cenedlaethol Cymreig

Dim ond yn ddiweddar y daeth y genhinen Bedr yn rhyw fath o arwyddlun cenedlaethol Cymreig. Y Genhinen (leek) ydi’r un go iawn? Mae hanes y genhinen fel arwyddlun i’r Cymry yn mynd yn ôl i droad y 5g, pan fu i Dewi Sant gynghori’r Cymry cyn brwydr fawr oedd ar fin digwydd rhyngddynt â’r Sacsoniaid paganaidd y dylsai’r milwyr Cymreig wisgo cenhinen yn eu helmed er mwyn medru nabod ei gilydd yn haws – a’r Cymry enillodd hefyd. Roedd y Cymry’n ei gwisgo hefyd ym mrwydrau Crécy ag Agincourt yn Ffrainc yn ystod y Rhyfel Can Mlynedd.
Ceir llawer o hen ryseitiau, fel rhai Meddygon Myddfai o’r 12g yn sôn bod y genhinen yn dda nid yn unig i atal gwaedu ac asio esgyrn ond fe fyddai rhwbio sug cennin dros y corff yn arbed milwyr mewn brwydr. Dim rhyfedd i’r genhinen gael ei mabwysiadu fel bathodyn cap gan y Gatrawd Gymreig. Rhan o'r seremoni dderbyn, pan fyddai recriwtiaid ifanc yn cael eu derbyn i’r Gatrawd, fyddai iddynt fwyta cenhinen amrwd ar Ddydd Gŵyl Dewi (cyn i’r Catrodau Cymreig gael eu huno yn 2006).

Sonia Shakespeare yn ei ddrama Henry V am y Cymry yn gwisgo cenhinen cyn brwydr Poitiers: "If your majesty is remembered of it, the Welshmen did good service...wearing leeks in their Monmouth caps, which your majesty know, to this hour is an honourable badge of the service, and I do believe your majesty takes no scorn to wear the leek upon St. Tavy’s Day" meddai Fluellen. A phan aeth Pistol ati i wneud hwyl am ben Fluellen am wisgo cenhinen yn ei het, fe heriodd Fluellen ef i fwyta’r planhigyn. Pan wrthododd Pistol, gan ddweud, "Not for Cadwallader and all his goats", fe wylltiodd y Cymro ac ar ôl rhoi cweir i Pistol fe’i gorfododd i fwyta’r genhinen yn ei chrynswth, nes oedd dagrau yn rhedeg lawr ei ruddiau.

Ond mae’n debyg mai’r prif reswm pam fod y genhinen mor bwysig i'r Cymry fel cenedl ydy bod yr hen Gymry yn alluog iawn am ei thyfu hi, a bod cawl cennin wedi bod yn ganolog i’w bwydlen ar hyd y canrifoedd. Ac yn enwedig, ar un amser, dros gyfnod y Grawys, sef yr ympryd eglwysig 40 diwrnod rhwng Dydd Mawrth Ynyd a’r Pasg. Mae cystadlaethau tyfu’r genhinen fwyaf yn boblogaidd mewn sioeau garddwriaethol. Ceir dau brif ddosbarth – y Cennin Hir (hir a main) a’r Cennin Pot (byr a thew) – ac weithiau ddosbarthiadau rhyngddynt.

Aeth pobl barchus ddiwedd y 19g i ystyried y Genhinen braidd yn "gomon", ac fe aeth llawer, yn enwedig y merched, i wisgo cenhinen Bedr ar Ddygwyl Dewi yn hytrach na’r genhinen
draddodiadol. Fe wnaeth David Lloyd George ei ran hefyd, oherwydd dyna oedd o yn ei wisgo ar 1 Mawrth. Ymddangosodd yn gyffredin ar ddogfennau swyddogol oedd yn ymwneud â Chymru o hynny ymlaen.

Rhinweddau meddygol 
Mae cennin yn llesol at yr arennau ac at ddolur rhydd.

Gweler hefyd 
 Llysiau rhinweddol
 Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Cyfeiriadau 

Amaryllidaceae
Llysiau
Llysiau rhinweddol
Symbolau cenedlaethol Cymru
Taten

Cloronen startshlyd â chroen brown neu goch sy'n ehangiad o goesyn tanddaearol o'r planhigyn trin Solanum tuberosum ac a goginnir a bwytir fel llysieuyn yw taten (ll. tatws). Mae taten yn dod o Dde America yn wreiddiol, ond bwytir nhw ledled Ewrop, De America a Gogledd America heddiw.

Dywediadau a llên gwerin
Mae'n arferiad yng Nghymru i alw plant neu bobl annwyl eraill yn Flodyn Tatws.

Ffenoleg
Dengys dadansoddiad o gofnodion Llèn Natur ym Mwletin 151 (graff tud. 6) mai ym mis Ebril fu anterth plannu (cyfystyron 'seti', 'gosod') tatws yng Nghymru, priddo ym mis Mehefin, a chodi tatws ym mis Hydref.
Dyma ddau gofnod enghrefftiol o'r amrywiadau ar y gair 'plannu':
John Owen Hughes, Bwlchtocyn, Llŷn, yn gosod tatws ar 14 Ebrill 1931 ac ar 23 Mai 1851 roedd Edward Evans, Parsele, Gogledd Penfro yn Penud seti tato (h.y. gorffen plannu tatws).

Cyfeiriadau

Llysiau
Prif fwydydd
Solanaceae
Riwbob

Llysieuyn yw riwbob a ddaw o Asia yn wreiddiol. Mae dail riwbob yn wenwynig ond caiff y coesyn ei fwyta mewn pwdin, fel arfer mewn tartenni neu grymblenni.

Llysiau
Polygonaceae
Rêp

Planhigyn gyda blodau melyn yw rêp. Yn Ewrop, fe'i defnyddir yn bennaf i wneud olew neu fwyd anifeiliaid, ond gellir bwyta'r blagur a'r blodau wedi eu coginio fel llysieuyn.

Brassicaceae
Llysiau
Llysiau rhinweddol
Tomato

Llysieuyn cyffredin sy'n perthyn i deulu'r codwarth (Lladin: Solanaceae; Saesneg: nightshades) yw tomato. Mae ei ffrwythau coch yn fwytadwy ac ar gael ledled y byd heddiw. Mae'n cael ei gynnwys mewn amrywiaeth eang o fwyd a diod gan gynnig saws, pitsas neu'n amrwd mewn salad. Mae'n frodorol o Ganol a Dde America, a cheir tystiolaeth i'r tomato gael ei ddefnyddio fel bwyd am y tro cyntaf yn Mecsico.

Ceir sawl math o domato, ac mewn gwledydd tymheredd cŵl, fe'i tyfir yn y tŷ gwydr. Yn gyffredin, gall dyfu i uchder o 1–3 metr (3–10 tr) gyda bonyn gwan; oherwydd hyn, ar adegau, mae'r planhigyn yn 'cropian' ar y ddaear, yn aml dros blanhigion eraill. Mae'n blanhigyn lluosflwydd, parhaol yn ei ardaloedd brodorol, ond mewn gwledydd oerach gall fod yn flodyn unflwydd. Ar gyfartaledd mae ei ffrwyth yn pwyso oddeutu 100 gram (4 owns).

Geirdarddiad
Tarddiad y gair yw tomatl, un o eiriau'r iaith Nahwatleg, sef un o ieithoedd yr Asteciaid. Fe'i benthyciwyd i'r Sbaeneg, ac yn ei dro, i'r Saesneg, ac oddi yno i'r Gymraeg. Ymddangosodd mewn print yn gyntaf yn 1595.

Ystyr yr enw gwyddonol amdano, lycopersicum, yw 'eirinen flewog y bleiddiaid'.

Defnyddir ffrwyth coch y tomato gan gogyddion fel llysieuyn, fel arfer, e.e. mewn saws gyda chig. O ran botaneg a gwyddoniaeth y planhigyn, fodd bynnag, oherwydd fod ynddo hadau, ffrwyth ydyw, sy'n debycach i'r banana a'r afal nag ydyw i foronen neu feipen.

Cyfeiriadau

Llysiau
Ffrwythau
Solanaceae
Letysen

Llysieuyn a dyfir er mwyn ei ddail, fel arfer i'w fwyta yn amrwd mewn salad yw letysen.

Llysiau
Asteraceae
Bresychen

Llysieuyn a oedd yn dod o ardal Môr y Canoldir yn wreiddiol ond sydd yn cael ei bwyta bron ledled y byd heddiw yw bresychen neu gabetsien. Mae llawer o fathau o fresych ar gael, y mwyafrif lle caiff y dail eu bwyta a rhai (blodfresych a brocoli) lle caiff y blodau eu bwyta. Brassica oleracea yw'r term biolegol, sef grŵp sy' perthyn i deulu'r Brassicaceae (neu'r 'Cruciferae'). Gwyrdd yw eu lliw nes iddynt ddechrau pydru, pan dront yn frown.

Mae'r Albanwr yn ei alw'n bowkail, oherwydd ei siap ac weithiau'n castock,

Cyfeiriadau

Llysiau
Brassicaceae
Olewydden

Coeden fach a'i ffrwyth yw olewydden neu olif. Defnyddir olewydd i gynhyrchu olew neu i'w bwyta, er enghraifft mewn salad.

Oleaceae
Coed
Ffrwythau
Gwenith

{{Blwch tacson
| enw = Gwenith
| delwedd = Wheat field.jpg
| neges_delwedd = Maes gwenith
| maint_delwedd = 200px
| regnum = Plantae
| divisio_heb_reng = Angiosbermau
| classis_heb_reng = Monocotau
| ordo_heb_reng = Comelinidau
| ordo = Poales
| familia = Poaceae
| genus = Triticum
| awdurdod_genus = L.
| rhengoedd_israniadau = Rhywogaethau
| israniad = 
T. aestivumT. aethiopicum
T. araraticumT. boeoticum
T. carthlicumT. compactum
T. dicocconT. durum
T. ispahanicumT. karamyschevii
T. militinaeT. monococcum
T. polonicumT. spelta
T. timopheeviiT. trunciale
T. turanicumT. turgidum
T. urartuT. vavilovii
T. zhukovskyi

Cyfeiriad: ITIS 42236 2002-09-22
}}

Math o wair gyda'i rawn yn fwyd pwysig yw gwenith'. Mae'r grawn yn cael ei drawsnewid yn flawd i wneud bara, ac yn cael ei fragu hefyd i greu cwrw.

Mae cnydau o wenith yn cael eu tyfu ledled y byd. Un o'r ardaloedd pwysicaf am dyfu gwenith yw gwastadiroedd canolbarth UDA.

Llenyddiaeth Gymraeg
Ceir nifer o hen benillion yn cynnwys y gair "gwenith" ac yn eu plith:

Medi gwenith yn ei egin
Yw priodi glas fachgennyn;
Wedi ei hau, ei gau, a'i gadw,
Dichon droi'n gynhaeaf garw.

Efallai mai un o'n caneuon traddodiadol enwacaf ydy: Bugeilio'r Gwenith Gwyn''.

 
Grawnfwyd
Poaceae
Prif fwydydd
1717

17g - 18g - 19g
1660au 1670au 1680au 1690au 1700au - 1710au - 1720au 1730au 1740au 1750au 1760au
1712 1713 1714 1715 1716 - 1717 - 1718 1719 1720 1721 1722

Digwyddiadau 
Llyfrau
Elias Ashmole - Memoirs
Drama
Susanna Centlivre - The Cruel Gift
Barddoniaeth
Matthew Prior - The Dove
Cerddoriaeth
Georg Friedrich Händel - Water Music
Antonio Vivaldi - Penelope la Casta (opera)

Genedigaethau 
19 Chwefror - David Garrick, actor (m. 1779)
13 Mai - Maria Theresa o Awstria (m. 1780)
5 Gorffennaf - Pedr III, brenin Portiwgal (m. 1786)
24 Medi - Horace Walpole, awdur (m. 1797)
27 Rhagfyr - Pab Pïws VI (m. 1799)

Marwolaethau 
23 Chwefror - Magnus Stenbock, milwr, 52
20 Mai - Syr John Trevor, gwleidydd, 80?
3 Mehefin - Thomas Watson, Esgob Tyddewi, 80
30 Awst - William Lloyd, Esgob Llanelwy, 90
Penbedw

Tref yng Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw Penbedw (Saesneg: Birkenhead). Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Cilgwri. Saif ar lan Afon Merswy, ar benrhyn Cilgwri gyferbyn â Lerpwl.

Mae ganddi boblogaeth o oddeutu 83,729. Mae Caerdydd 212.3 km i ffwrdd o Benbedw ac mae Llundain yn 288.5 km. Y ddinas agosaf ydy Lerpwl sy'n 7.6 km i ffwrdd.

Hanes
Adeiladwyd Priordy benedictaidd Penbedw yn 1150.
Yn ddiweddarach adeiladwyd porthladd a thyfodd diwydiant adeiladu llongau yno.

Adeiladwyd y llong Dinbych ym Mhenbedw.

Adeiladu llongau
Dechreuwyd y dywidiant adeiladu llongau ym 1829. Sefydlwyd gwaith haearn gan William Laird ym 1824. Ymunoedd ei fab John Laird â’r prosiect ym 1828. Daeth y cwmni Cammell Laird.

Statws
Ar un adeg, oedd Penbedw yn rhan o blwyf Bidston. Daeth Penbedw yn fwrddeistref drefol ym 1877, ac yn fwrddeistref sirol yn 1888. Roedd plwyf Penbedw Santes Fair, Bidston, Claughton, Oxton, Tranmere, a rhan o Bebington yn rhan o’r fwrddeistref. Ychwanegwyd Landican, Prenton a Thingwall ym 1928, a Noctorum, Upton a Woodchurch ym 1933. Hyd at 1af Ebrill 1974, roedd Penbedw a gweddill Cilgwri yn rhan o Swydd Gaer; wedyn collodd Penbedw ei statws fel bwrddeistref sirol, a daeth yn rhan o Fwrddeistref Cilgwri yn Sir Glannau Merswy.

Trafnidiaeth

Fferiau
Dechreuodd y wasanaeth fferi gyntaf dros yr afon yn 1150. Dechreuodd gwasanaeth fferi stêm rhwng Tranmere a Lerpwl ym 1817 ac un rhwng Woodside a Lerpwl ym 1822.

Ffyrdd
Mae 2 dwnnel o dan Afon Merswy yn cysylltu Penbedw â Lerpwl, Twnnel Kingsway a Thwnnel Queensway. Agorwyd Twnnel Queensway ym 1934.

Rheilffyrdd
Trefnir rheilffyrdd yr ardal gan Merseyrail. Agorwyd twnnel rheilffordd rhwng Penbedw â Lerpwl ym 1886, ac mae trenau’n mynd ymlaen o Benbedw i Gaer, Ellesmere Port, West Kirby a New Brighton.

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol ym Mhenbedw ym 1917. Dyfarnwyd y Gadair i Hedd Wyn, oedd wedi'i ladd yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Am wybodaeth bellach gweler:

Eisteddfod Genedlaethol Cymru Penbedw 1917

Enwogion 
Syr Lewis Casson (1875-1969), actor
Jennie Thomas (1898-1979), awdures llyfrau plant
Megs Jenkins (1917-1998), actores
Marion Eames (1921-2007), nofelydd
Glenda Jackson (g. 1936), actores a gwleidydd
Paul O'Grady (g. 1955), difyrwr a chyflwynydd teledu
Ken McKenna (g. 1960), chwaraewr pêl-droed 
Tim Hetherington (1970-2011), ffoto-newyddiadurwr

Gweler hefyd
Gorsaf reilffordd Sgwâr Hamilton, Penbedw
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Saer llongau Laird, 
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Penbedw 1917 Eisteddfod y Gadair Ddu

Bwrdeistref Fetropolitan Cilgwri
 
Trefi Glannau Merswy
Swydd Gaerlŷr

Sir seremonïol a sir hanesyddol yn Nwyrain Canolbarth Lloegr yw Swydd Gaerlŷr (Saesneg: Leicestershire). Mae'r brifddinas, Caerlŷr, yn ddinas boblog iawn. Mae Caerlŷr ei hun yn fwrdeistref sirol, nad yw'n rhan o'r sir weinyddol. Mae'r sir yn ffinio â Swydd Lincoln, Rutland, Swydd Northampton, Swydd Warwick, Swydd Stafford, Swydd Nottingham a Swydd Derby, ac mae hi'n cynnwys rhan o Goedwig Cenedlaethol Lloegr.

Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth
Rhennir y sir yn saith ardal an-fetropolitan ac un awdurdod unedol:

 Bwrdeistref Charnwood
 Bwrdeistref Melton
 Ardal Harborough
 Bwrdeistref Oadby a Wigston
 Ardal Blaby
 Bwrdeistref Hinckley a Bosworth
 Ardal Gogledd-orllewin Swydd Gaerlŷr
 Dinas Caerlŷr – awdurdol unedol

Etholaethau seneddol
Rhennir y dir yn ddeg etholaeth seneddol yn San Steffan:
 Bosworth
 Charnwood
 De Caerlŷr
 De Swydd Gaerlŷr
 Dwyrain Caerlŷr
 Gogledd-orllewin Swydd Gaerlŷr
 Gorllewin Caerlŷr
 Harborough
 Loughborough
 Rutland a Melton (Mae'r etholaeth hon yn cynnwys swydd Rutland.)

Dolenni allanol 
  Gwefan y Cyngor

 
Siroedd seremonïol Lloegr
Prifysgol Caergrawnt

Prifysgol yng Nghaergrawnt, a'r brifysgol hynaf ond un yn Lloegr, ydy Prifysgol Caergrawnt (Saesneg: University of Cambridge). Mae ei gwreiddiau'n dyddio'n ôl i ddechrau'r 13g, pan symudodd nifer o ysgolheigion yno i ffoi rhag dinasyddion gelyniaethus Rhydychen. Erbyn 1226 roedd yr ysgolheigion yn ddigon niferus i sefydlu mudiad â changhellor yn bennaeth arno. Derbyniasant nawdd gan y Brenin Harri III ym 1231 i'w gwarchod rhag tirfeistriaid y dref. Mae'n aelod o'r League of European Research Universities.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Gwefan Prifysgol Caergrawnt
 Facebook Cymdeithas y Mabinogi, Cymdeithas Cymry Prifysgol Caergrawnt

 
Caergrawnt
Caergrawnt
Collen (coeden)

Mae'r Gollen (Corylus avellana) yn goeden sy'n dod o Ewrop ac Asia yn wreiddiol. Mae'r cnau yn fwytadwy. Mae'r gair 'collen' i'w ganfod hefyd mewn enwau llefydd megis Cwrt-y-gollen a Nant-y-Gollen (ond nid Llangollen, sydd wedi'i enwi ar ôl Collen Sant).

Coed
Cnau
Betulaceae
Sinsir

Blodyn parhaol yw sinsir neu sunsur (Lladin: Zingiber officinale); defnyddir ei wreiddiau (neu ei 'risomau') sych i roi blas ar fwyd neu mewn meddygaeth.

Mae ei fonyn yn tyfu tua metr o daldra'n flynyddol ac mae ganddo ddail gwyrdd a blodau melyn. Mae'n frodorol o dde Tsieina ond lledaenodd i Asia ac yna i Orllewin Affrica a'r Caribi. Cychwynnwyd allforio sinsir i Ewrop o India yn ystod y ganrif gyntaf O.C. Bellach, India yw prif gynhyrchydd sinsir.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Turmeric

Llysiau rhinweddol
Sbeisys
Zingiberaceae
Cneuen almon

Cneuen sydd yn cael ei defnyddio i wneud teisen yw cneuen almon.

Cnau
Rosaceae
Ciwcymbr

Llysieuyn ymgripiol o deulu'r cicaionau neu'r gowrdiau (Cucurbitaceae) yw ciwcymbr, ciwcymer, cucumer, neu yn hynafaidd chwerwddwr neu chwerfell (Cucumis sativus). Fe'i dyfir ar draws y byd am ei ffrwyth hirgul, gwyrdd a noddlyd.

Planhigyn unflwydd ydyw a chanddo goesyn ymlusgol a suddlon. Mae ganddo ddail blewog â thri neu bum pigyn, a thendriliau a ymganghennir o'r coesyn i'w gynnal. Tyfir blodau melyn â phum petal arno, ac mae'r rhain yn unrhywiol ac yn cynhyrchu had a elwir pepo.

Mae'r ciwcymbr yn gynhenid i Dde Asia, yn ardal yr Himalaya. Lledodd i'r Dwyrain Canol ac Affrica yn oes yr henfyd, a sonir amdano sawl gwaith yn y Beibl. Tyfir yn gnwd mewn gwledydd twym. Mae nifer o bobl yn tyfu ciwcymbrau yn yr ardd, ar ffrâm neu ddelltwaith neu yn y tŷ gwydr mewn hinsawdd oer. Gall y ffrwyth droi'n chwerw os na chaiff ei ddyfrio'n gyson, ac mae'r planhigyn yn dueddol i gael clefydau bacteria a ffwng megis llwydni blewog, anthracnos, a Fusarium oxysporum.

Coginiaeth 
Bwytir ciwcymbr ers 3000 o flynyddoedd. Dim ond ychydig o werth maeth sydd gan y ciwcymbr, ond mae'n gynhwysyn poblogaidd mewn saladau, sawsiau relish, a brechdanau. Gan ei fod yn cynnwys rhyw 90% dŵr, mae ganddynt flas ffres, oer ac ysgafn, a bwyteir bron bob amser yn amrwd. Fel rheol fe'i dorrir yn defyll, neu'n ffyn, megis moron. Caiff ciwcymbrau bychain eu piclo.

Defnydd cosmetig 
Cred rhai bod gan y ciwcymbr gynhwysyn arbennig sy'n helpu lleihau'r chwydd o gwmpas y llygaid, neu fagiau dan y llygaid. Felly, dyma pam mae'r fenyw sy'n cael triniaeth wyneb yn aml yn dodi tefyll o giwcymbr dros ei llygaid. Ni ellir dadlau â'r canlyniad, ond mae'r honiad yn anghywir: dŵr yw'r unig gynhwysyn arbennig, a'r lleithder hyn sy'n oeri'r croen ac yn lleihau'r chwydd. Mae ambell cynnyrch cosmetig yn cynnwys echdynion ciwcymbr, a mewn crynodiad uchel gallai wella hydradiad y croen.

Gweler hefyd 
 "Ciwcymbars Wolverhampton", cerdd gan Ifor ap Glyn

Cyfeiriadau 

Cucurbitaceae
Llysiau
Garlleg

Rhywogaeth yn is-deulu Allioideae y nionyn yw Allium sativum, a elwir yn garlleg yn gyffredin. Mae ei berthnasau agos yn cynnwys y nionyn, y sialotsyn, y genhinen, a'r genhinen syfi. Defnyddiwyd garlleg ers gwawr hanes a cheir cofnodion cynnar o'i ddefnydd mewn coginio a meddygaeth. Mae ganddo nodwedd lem, blas sbeislyd sy'n aeddfedu a melysu'n gryn lawer â choginio.

Cysylltir y llysieuyn â Ffrainc yn draddodiadol, er i'r cysylltiad hwnnw bylu bellach gyda globaleiddio a rhannu traddodiadau bwyd. 
Rhennir bwlb garlleg, y darn mwyaf o'r planhigyn a ddefnyddir, yn sawl darn llai a elwir yn glofau. Ceir rhywogaeth o arlleg sydd gyda un clof yn unig hefyd, sy'n frodorol i dalaith Yunnan, Tsieina. Defnyddir y clofau fel hedyn, am gymeriant (amrwd neu wedi'i goginio), ac am bwrpasau meddygol. Bwyteir y dail, coesynnau (llun), a blodau (bylbynnau) ar y pen (fflurwain) hefyd, ac fel arfer pan maent yn anaeddfed a thendr o hyd. Yr haenau papuraidd, amddiffynnol neu'r "groen" ar ddarnau amrywiol y planhigyn a'r gwreiddiau sy'n tyfu o'r bwlb yw'r unig ddarnau a ystyrir i fod heb ddefnydd mewn coginio.

Rhinweddau meddygol 

Fe'i defnyddid dros bum mil o flynyddoedd yn ôl gan yr Arabiaid, fel meddyginiaeth.  Mae'n llawn o Fitamin B, Fitamin C, Fitamin D, copr, sinc, alwminiwm, manganis, sylffwr a haearn. Gellir ei ddefnyddio fel antiseptig organig hefyd, neu i ostwng pwysedd gwaed uchel, sŵn yn y glust, pendro, cramp, dolur rhydd neu wynt yn y stumog. Fe'i defnyddid ers talwm, hefyd, i ladd llyngyr ac i atal gwaedlif yn y ffroenau.

Dengys ymchwiliadau diweddar drwy'r byd fod garlleg yn dda i ymladd clefydau sy'n ymwneud â'r galon.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd 
 Atlas o mathau wahanol o garlleg
 Craf y Geifr (Garlleg gwyllt)
 Meddygon Myddfai
 Llysiau Rhinweddol
 Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Amaryllidaceae
Llysiau rhinweddol
Perlysiau
Ohio

Un o daleithiau Unol Daleithiau America yw Ohio. Daw'r enw o air yn yr iaith Iroquois sy'n golygu "dŵr mawr", fel yn achos enw Afon Ohio sy'n ffinio'r dalaith i'r de.

Dyma gyrchfan poblogaidd iawn gan Gymry'r 19g. Yr adeg honno roedd tuag 20% o boblogaeth Utah yn Gymry gyda'r rhan fwyaf yn ffermwyr ac yna cafwyd mewnfudo sylweddol gan lowyr y de i lofeydd Ohio a Pennsylvania a chwarelwyr llechi Gogledd Cymru i'r hyn a elwid yn "Slate Valley", yn Vermont a Thalaith Efrog Newydd.

Llysenw Ohio yw "Talaith Llygad y Bwch" () sydd yn cyfeirio at goed llygad y bwch, neu'r gastanwydden Americanaidd (Aesculus glabra), sydd yn gyffredin yn y dalaith.

Dinasoedd Ohio

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
   www.ohio.gov
  Prosiect Cymru-Ohio: Archifau'r Cymry a ymfudodd i Ohio, ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru

 
Gorllewin Canol yr Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Tân

Ocsideiddiad cyflym o nwyon hylosg a ddaw allan o danwydd yw tân. Yn cyd-fynd â thân fel arfer y mae fflam, gwres a golau. Gall tân sydd y tu hwnt i reolaeth fod yn beryglus iawn, ond o dan reolaeth bu tân yn un o'r adnoddau mwyaf defnyddiol a fu gan y ddynol ryw ar hyd yr oesoedd. Mae tân mynydd yn enghraifft o hyn, ble y llosgir yr hen dyfiant megis grug er mwyn ysgogi twf newydd.

Yn Gymraeg, rydym yn 'cynnau' tân. Gelwir twmpath o dân yn goelcerth.

Cemeg
Mae tanau yn gyffredin ar y ddaear gan fod ei hatmosffêr yn cynnwys un o'r ocsidyddion mwyaf pwerus; ocsigen. Ocsigen yw'r elfen fwyaf electronegatif ar ôl fflworin ac felly mae ei electronau allanol yn isel iawn mewn egni. O ganlyniad mae ocsigen yn cael ei rydwytho gan bron pob elfen arall i ffurfio ocsidau gan ryddhau llawer o egni:

O2 + 4e- → 2O2-

Gweler hefyd adweithiau rhydocs.

Gweler hefyd 
 Tân yn Llŷn

Hylosgiad
Peryglon
1716

17g - 18g - 19g
1660au 1670au 1680au 1690au 1700au - 1710au - 1720au 1730au 1740au 1750au 1760au
1711 1712 1713 1714 1715 - 1716 - 1717 1718 1719 1720 1721

Digwyddiadau 

 Llyfrau
 Theophilus Evans - Drych y Prif Oesoedd
 Drama
 Voltaire - Oedipe
 Cerddoriaeth
 François Couperin - L'Art de toucher le clavecin
 Alessandro Scarlatti - Ombre tacite e sole
 Domenico Zipoli - Sonate d'intavolatura per organo e cimbalo

Genedigaethau 
 20 Ionawr - Siarl III, brenin Sbaen
 26 Rhagfyr - Thomas Gray, bardd (m. 1771)

Marwolaethau 
 14 Tachwedd - Gottfried Leibniz, athronydd Almaenig, 70
Siegfried Sassoon

Bardd a nofelydd Saesneg oedd Siegfried Loraine Sassoon, CBE (8 Medi 1886 – 1 Medi 1967).

Cafodd ei eni ym Matfield, Caint, yn fab i'r cerddor Alfred Ezra Sassoon a'r cerflunydd Theresa (nee Thornycroft).  Ymladdodd yn y Rhyfel Byd Cyntaf yn rhengoedd y Ffiwsilwyr Cymreig Brenhinol. Priododd Hester Gatty yn 1933.  Bu farw ei fab, George Sassoon, yn 2006.

Roedd yn ffrind i'r beirdd Robert Graves, Wilfred Owen ac Edmund Blunden.  Enillodd y Wobr James Tait Black am ei lyfr Memoirs of a Fox-Hunting Man ym 1928.

Ystyrir ei soned At the Grave of Henry Vaughan yn Awst 1924 yn un o'r cerddi gorau a ysgrifennodd wedi'r  Rhyfel Mawr, ac yn sicr, un o'i gerddi mwyaf poblogaidd.

Llyfryddiaeth

Barddoniaeth
The Daffodil Murderer
The Old Huntsman and other poems
Counter-Attack (1918)
Picture-Show (1919)
War Poems (1919)
Recreations (1923)
Lingual Exercises for Advanced Vocabularians (1925)
Selected Poems (1925)
Satirical Poems (1926)
The Heart's Journey (1928)
Poems by Pinchbeck Lyre (1931)
The Road to Ruin (1933)
Vigils (1935)
Rhymed Ruminations (1940)
Poems Newly Selected (1940)
Collected Poems (1947)
Common Chords (1950/1951)
Emblems of Experience (1951)
The Tasking (1954)
Sequences (1956)
Lenten Illuminations (1958)

Nofelau
Memoirs of a Fox-Hunting Man (1928)
Memoirs of an Infantry Officer (1930)
Sherston's Progress (1936)

Eraill
The Old Century (1938)
The Weald of Youth (1942)
Siegfried's Journey (1945)
Meredith (1948)

Dolen allanol
Cymdeithas Siegfried Sassoon  

Beirdd Saesneg
Beirdd Seisnig
Genedigaethau 1886
Llenorion Saesneg
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1967
Milwyr Seisnig
Nofelwyr Saesneg
Nofelwyr Seisnig
Pobl o Gaint