alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Yoko Ono

Arlunydd a cherddores yw Yoko Ono (ganwyd 18 Chwefror 1933). Cafodd ei geni yn ninas Tokyo, Japan, merch Eisuke ac Isoko Ono.

Priododd y cyfansoddwr Toshi Ichiyanagi yn 1956. Priododd Anthony Cox yn 1963 ac yn 1969 priododd John Lennon.

Plant 
Kyoko Chan Cox (ganwyd 1963)
Sean Lennon (ganwyd 1975)

Disgograffiaeth
 1968: Unfinished Music No.1: Two Virgins (& John Lennon)
 1969: Unfinished Music No. 2: Life with the Lions (& John Lennon)
 1969: Wedding Album (& John Lennon)
 1969: Live Peace in Toronto 1969 (& John Lennon)
 1970: Yoko Ono/Plastic Ono Band (& Plastic Ono Band)
 1971: Fly 
 1972: Some Time in New York City (& John Lennon)
 1973: Approximately Infinite Universe 
 1973: Feeling the Space 
 1973: Welcome: The Many Sides of Yoko Ono (Promo, Japan)
 1974: A Story (Veröffentlicht 1997)
 1980: Double Fantasy (& John Lennon)
 1981: Season of Glass 
 1982: It’s Alright (I See Rainbows) 
 1984: Milk and Honey (& John Lennon)
 1984: Every Man Has a Woman (Tribute-Album) 
 1985: Starpeace 
 1992: Onobox (6-CD-Box) 
 1992: Walking on Thin Ice 
 1995: Rising 
 1995: New York Rock (Musical)
 1996: Rising Mixes 
 2001: Blueprint for a Sunrise 
 2007: Yes, I’m a Witch (Remix-Album) 
 2007: Open Your Box (Remix-Album)
 2009: Between My Head and the Sky (& Plastic Ono Band)
 2012: Onomix (Remix-Retrospektive) (Download)
 2012: YOKOKIMTHURSTON (Yoko Ono, Kim Gordon & Thurston Moore)
 2013: Take Me to the Land of Hell (& Plastic Ono Band)

Llyfryddiaeth 
Grapefruit: A Book of Instructions and Drawings (1970)
Summer of 1980 (1983)
ただの私 (Tada-no Watashi - Just Me!) (1986)
The John Lennon Family Album (1990)
Instruction Paintings (1995)
Grapefruit Juice (1998)
YES YOKO ONO (2000)
Odyssey of a Cockroach (2005)
Imagine Yoko (2005)

Genedigaethau 1933
Arlunwyr Japaneaidd
Cerddorion Japaneaidd
Pobl o Tokyo
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
392

3g - 4g - 5g 
340au 350au 360au 370au 380au - 390au - 400au 410au 420au 430au 440au 
387 388 389 390 391 - 392 - 393 394 395 396 397

Digwyddiadau 
 22 Awst 22 - Y cadfridog Arbogast yn cyhoeddi Eugenius yn Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin, wedi iddo lofruddio'r ymerawdwr Valentinian II.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Mai - Valentinian II, Ymerawdwr Rhufeinig

392
391

3g - 4g - 5g
340au 350au 360au 370au 380au - 390au - 400au 410au 420au 430au 440au 
386 387 388 389 390 - 391 - 392 393 394 395 396

Digwyddiadau 
 Yr ymerawdwr Rhufeinig Theodosius I yn sefydlu Cristionogaeth fel crefydd y wladwriaeth, ac yn gorchymyn cau pob teml baganaidd.

Genedigaethau

Marwolaethau 

391
Abel Tasman

Morwr, fforiwr a marsiandïwr o'r Iseldiroedd oedd Abel Janszoon Tasman (1603 - 10 Hydref 1659).

Ganed Tasman ym 1603 yn Lutjegast, yn nhalaith Groningen yn yr Iseldiroedd. Y cofnod hanesyddol cyntaf amdano yw ei fod wedi priodi Jannetjie Tjaers ym 1631, pan oedd yn ŵr gweddw yn byw yn Amsterdam. Yn fuan wedyn aeth i weithio i'r VOC (Cwmni India'r Dwyrain yr Iseldiroedd) ac ym 1634 roedd yn fêt ar long yn hwylio o Batavia (Jakarta yn Indonesia bellach).

Ym mis Awst 1642 gyrrwyd Tasman i chwilio am dir yn rhan ddeheuol y Môr Tawel. Ar 24 Tachwedd 1642 gwelodd arfordir yr ynys sydd nawr wedi ei henwi ar ei ôl, Tasmania, er mai "Gwlad van Diemen" y galwodd ef hi, ar ôl Anthony van Diemen, llywodraethwr India'r Dwyrain. Trodd Tasman tua'r dwyrain ac ar 13 Rhagfyr gwelwyd arfordir yr ynysoedd sy'n awr yn dwyn yr enw Seland Newydd. Yr enw a roddodd Tasman i'r ynys oedd Staten Landt. Lladdwyd pedwar o'i wŷr gan nifer o'r Maorïaid. Wedi rhagor o anturiaethau, dychwelodd i Batavia ar 15 Mehefin 1643. Ym 1644 cychwynnodd ar fordaith arall, gan archwilio arfordir gogleddol Awstralia. Bu farw yn Batavia ym mis Hydref 1659.

Cyfeiriadau

Fforwyr yr 17eg ganrif
Fforwyr Iseldiraidd
Genedigaethau 1603
Hanes Awstralia
Marwolaethau 1659
Morwyr Iseldiraidd
Pobl busnes
Pobl yr 17eg ganrif
Tasmania
390

3g - 4g - 5g
340au 350au 360au 370au 380au - 390au - 400au 410au 420au 430au 440au
385 386 387 388 389 - 390 - 391 392 393 394 395

Digwyddiadau 
 Yn dilyn llofruddiaeth ei gadfridog Butheric, mae'r ymerawdwr Theodosius I yn gorchymyn lladd nifer fawr o drigolion Thessalonica.

Genedigaethau 
 Marcian, Ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain (tua'r dyddiad yma)
 Bleda, brenin yr Hyniaid
 Prosper o Aquitaine, disgybl Awstin o Hippo
 Galla Placidia, merch Theodosius I, gwraig Constantius III a mam Valentinian III.

Marwolaethau 

390
Deddf Biot-Savart

Maes magnetig wedi ei greu gan wifren â cherrynt yn llifo trwyddi yw Deddf Biot-Savart.

Fe'i henwir ar ôl y ffisegwyr Jean-Baptiste Biot a Félix Savart.

Deddfau ffiseg
Ffiseg
389

3g - 4g - 5g
330au 340au 350au 360au 370au - 380au - 390au 400au 410au 420au 430au 
384 385 386 387 388 - 389 - 390 391 392 393 394

Digwyddiadau 
 Pob adeilad paganaidd yn ninas Alexandria, yn cynnwys y llyfrgell, yn cael ei ddinistrio ar orchymyn yr ymerawdwr Theodosius I

Genedigaethau 
 Geiseric, brenin y Fandaliaid a'r Alaniaid (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 

389
Differu

Mesuriad o sut mae ffwythiant mathemategol yn newid wrth i'r mewnbynnau newid yw differu. Mae'n rhan o gangen calcwlws o fathemateg.

Diffiniad 
Cyn i Isaac Newton a Gottfried Wilhelm Leibniz ddarganfod calcwlws yn y 1670au, fe wyddid eisoes fod graddiant y llinell syth, y = mx + c, yn hafal i newid mewn y wedi ei rannu gan newid mewn x; Δy/Δx = m. Fe wyddid hefyd fod graddiant cromlin ar ryw bwynt yn hafal i raddiant y tangiad ar y pwynt hwnnw. Ond nid oedd ffordd gydlynol o ganfod graddiant cromliniau ac felly ni allai gwyddonwyr astudio cyfraddau anghyson yn hawdd. Ysgogodd y broblem hon ddatblygiad calcwlws.

Nid dim ond y sy'n ffwythiant o x, mae graddiant y gromlin y = f(x) yn ffwythiant o x hefyd gan nad ydyw'n gyson. Y differiad yw'r ffwythiant hwn. Ystyriwch ddau bwynt sy'n agos iawn at ei gilydd ar y gromlin: (x,y) ac (x + Δx, y + Δy). Po leiaf yw Δx yr agosaf y mae Δy/Δx at y graddiant ar y pwynt (x,y), a phan fo Δx yn agosáu at 0, mae Δy/Δx yn agosáu at derfyn sy'n hafal i raddiant y gromlin ar y pwynt (x,y). Y differiad yw'r terfyn (lim) hwn ac fel arfer fe ddefnyddir y nodiant dy/dx i'w symboleiddio:

Gan fod y = f(x), gellir canfod ffwythiant y graddiant f '(x), y differiad, drwy ddefnyddio algebra:

Enghraifft
Wrth ddiferu'r ffwythiant, , ceir:

Hynny yw, wrth i Δx agosáu at 0, mae (2x + Δx) yn agosáu at derfyn o 2x. Felly fe gasglwn fod y graddiant ar unrhyw bwynt ar y gromlin f(x) = x2 yn hafal i 2 wedi'i luosi â chyfeirnod x y pwynt hwnnw. Er enghraifft y graddiant ar y pwynt (4,16) yw f '(4) = 2 × 4 = 8.

Differiadau cyffredin

Ffwythiannau cyffredin
Isod gweler rhestr o ddifferiadau'r ffwythiannau a ddefnyddir fynychaf mewn calcwlws:

Rheolau cyffredinol
Mae hefyd ar gael reolau cyffredinol er mwyn hwyluso'r broses o gyfrifo differiadau cymhleth:
Rheol adio:

Rheol lluosi:

Rheol cadwyn:

Nodiant

Dolenni allanol 
 Cyfrifiannell Ffwythiant WIMS sy'n cyfrifo'r difer ar-lein; mae'r meddalwedd yn galluogi ymarferion rhyngweithiol.
 Cyfrifiannell gwahaniaethu.
 Cyfrifiannell Differu ar-lein.
 "Mathematical Assistant on Web" Cyfrifiannell Differu ar-lein, gan gynnwys eglurhad o'r ateb.
 Proving Derivatives from First Principles.
 Practice finding derivatives of randomly generated functions

Calcwlws
388

3g - 4g - 5g
330au 340au 350au 360au 370au - 380au - 390au 400au 410au 420au 430au
383 384 385 386 387 - 388 - 389 390 391 392 393

Digwyddiadau 
Diwedd ymdrech Macsen Wledig i ddod yn Ymerawdwr Rhufeinig, pan mae'n cael ei orchfygu ym Mrwydr y Save a Valentinian II yn cael ei adfer fel ymerawdwr yn y gorllewin
Bahram IV yn dod yn frenin Persia

Genedigaethau

Marwolaethau 
28 Awst - Macsen Wledig, (dienyddiwyd)
Shapur III, brenin Persia

388
387

3g - 4g - 5g
330au 340au 350au 360au 370au - 380au - 390au 400au 410au 420au 430au
382 383 384 385 386 - 387 - 388 389 390 391 392

Digwyddiadau 
Bedyddio Awstin o Hippo gan esgob Milan, Sant Ambrose
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Theodosius I yn priodi Galla, chwaer ei gyd-ymerawdwr Valentinian II

Genedigaethau

Marwolaethau 
Aelia Flaccilla, gwraig Theodosius I.
Santes Monica, mam Awstin o Hippo

387
Ella Fitzgerald

Cantores jazz Americanaidd oedd Ella Jane Fitzgerald (25 Ebrill 1917 – 15 Mehefin 1996).

Llysenwau: "Lady Ella"; "First Lady of Song"

Disgograffi
Pure Ella (1950)
Songs in a Mellow Mood (1954)
Ella Fitzgerald Sings the Cole Porter Songbook (1956)
Ella and Louis (gyda Louis Armstrong)
Ella Fitzgerald Sings the Rodgers & Hart Songbook
Ella and Louis Again (1957)
Like Someone in Love
Ella Fitzgerald and Billie Holiday at Newport (1958)
Get Happy! (1959)
Ella Wishes You a Swinging Christmas (1960)
Ella Fitzgerald Sings the Harold Arlen Songbook (1961)
Rhythm Is My Business (1962)
Ella Sings Broadway (1963)
Ella Fitzgerald Sings the Jerome Kern Songbook
Ella and Basie! (gyda Count Basie)
Ella Fitzgerald Sings the Johnny Mercer Songbook (1964)
Ella at Duke's Place (gyda Duke Ellington) (1965)
Misty Blue (1968)
Sunshine of your Love (1969)
Take Love Easy (1973) (gyda Joe Pass)
Ella and Oscar (gydag Oscar Peterson) (1975)
Fitzgerald and Pass... Again (1976)
The Best Is Yet to Come (1982)
Speak Love (1983)
Nice Work If You Can Get It (gydag André Previn)
Easy Living (1986)

Cantorion Americanaidd
Genedigaethau 1917
Marwolaethau 1996
Merched yr 20fed ganrif
Y cyfryngau Cymraeg

Y cyfryngau torfol sy'n defnyddio'r iaith Gymraeg, nid yn unig y cyfryngau yng Nghymru ond hefyd o gwmpas y byd, yw'r cyfryngau Cymraeg.

Yn gyffredinol mae datblygiadau technolegol yn y cyfryngau cyfathrebu wedi hyrwyddo'r Saesneg yng Nghymru, fel ag yn y byd yn gyffredinol. Galluogai'r dechnoleg newydd, yn bapur newydd ac yna'n radio, teledu a'r rhyngrwyd, i'r Saesneg dreiddio i aelwydydd Cymraeg, lle na chlywsid erioed Saesneg gynt. Dylanwadai'r radio a'r teledu, a gyrhaeddai aelwydydd Prydain gyfan, ar agwedd ac arferion gwrandawyr a gwylwyr. Ym mhob un o'r cyfryngau newydd fe geisiai rhai sicrhau bod y Gymraeg yn ennill ei phlwyf yn wyneb y gystadleuaeth Saesneg, weithiau'n llwyddiannus ac weithiau'n aflwyddiannus. Mae'r wasg Gymraeg a darlledu yn Gymraeg ar y radio wedi hen sefydlu yng Nghymru, a phresenoldeb y Gymraeg ar y rhyngrwyd wedi tyfu yn y 2000au. Mae teledu Cymraeg yn cael ei ddominyddu gan S4C, yr unig sianel Gymraeg.

Y wasg

Papurau newydd

Cylchgronau

Darlledu

Radio

Teledu

Y rhyngrwyd 

Yn ôl ymchwil diweddar, postiwyd y neges gyntaf ag unrhyw destun Cymraeg ynddi ar Usenet ar y 15fed Awst, 1989. Ar y 13eg o Dachwedd, 1992 agorwyd y rhestr ebost WELSH-L, sef y Welsh Language Bulletin Board. Hwn oedd y man trafod cyntaf penodedig ar gyfer yr iaith Gymraeg. Ers hynny, gwelwyd defnydd o'r Gymraeg mewn nifer o faesydd ar rhyngrwyd, ac yn arbennig felly ar y we.

Y Wicipedia Cymraeg ydy'r wefan Gymraeg fwyaf ar y we.

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
Gwefan Mercator  - arolwg a chronfa data'r cyfryngau Cymraeg

 
Cymraeg
Diwylliant Cymraeg
386

3g - 4g - 5g  
330au 340au 350au 360au 370au - 380au - 390au 400au 410au 420au 430au  
381 382 383 384 385 - 386 - 387 388 389 390 391

Digwyddiadau
 Yr Ymerawdwr Rhufeinig Theodosius I yn gwneud heddwch ag ymerodraeth Persia, gan rannu  Armenia rhyngddynt.
Macsen Wledig yn ymosod ar Yr Eidal, gan orfodi Valentinian II i ffoi am nodded at Theodosius.
 Troedigaeth Awstin o Hippo.

Genedigaethau
 Nestorius, sylfaenydd Nestoriaeth (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau

386
385

3g - 4g - 5g  
330au 340au 350au 360au 370au - 380au - 390au 400au 410au 420au 430au  
380 381 382 383 384 385 386 387 388 389 390

Digwyddiadau
Ammianus Marcellinus yn dechrau ysgrifennu hanes y blynyddoedd 96 378, yn dilyn patrwm Tacitus

Genedigaethau
Sant Padrig, cenhadwr yn Iwerddon (tua'r dyddiad yma)
Orosius, hanesydd a diwinydd (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau
 Priscillian, diwinydd o Sbaen, y person cyntaf yn hanes Cristionogaeth i gael ei ddienyddio am heresi.
Ausonius, bardd Rhufeinig

385
384

3g - 4g - 5g 
330au 340au 350au 360au 370au -  380au - 390au 400au 410au 420au 430au 
379 380 381 382 383 - 384 - 385 386 387 388 389

Digwyddiadau 
Y cadfridog Rhufeinig Stilicho yn priodi Serena, nith yr ymerawdwr Theodosius I
17 Rhagfyr - Pab Siricius yn olynu Pab Damaseus I fel y 38ain pab.

Genedigaethau 
9 Medi - Honorius, Ymerawdwr Rhufeinig
Maria, merch Stilicho

Marwolaethau 

384
Stilicho

Roedd Flavius Stilicho (c. 359 - 22 Awst, 408) yn gadfridog Rhufeinig fu'n gwasanaethu fel magister militum ac a fu am gyfnod yn llywodraethwr de facto yr ymerodraeth yn y gorllewin.

Ganed Stilicho yn yr hyn sy'n awr yr Almaen. Roedd ei dad yn Fandal a'i fam yn ddinesydd Rhufeinig. Ynunodd a'r fyddin Rufeinig a daeth i amlygrwydd yn ysfod teyrnasiad yr ymerawdwr Theodosius I. Yn 384 gyrrodd Theodosius ef fel llysgennad at frenin Persia, Shapur III, i drefnu cytundeb heddwch a rhannu Armenia. Pan ddychwelodd, gwnaeth Theodosius ef yn gadfridog, gyda'r gorchwyl o amddiffyn yr ymerodraeth yn erbyn y Fisigothiaid. Priododd Stilicho nith yr ymerawdwr, Serena, a ganwyd mab o'r enw Eucherius iddynt.

Ychydig cyn ei farw yn 395, penododd Theodosius ef yn llywodraethwr ar ran ei fab ieuanc Honorius, a ddaeth yn ymerawdwr yn y gorllewin. Bu Stilicho yn ymladd am flynyddoedd yn erbyn y Fisigothiaid dan Alaric I, gan eu gorchfygu ym Macedonia yn 397. Gorchfygodd wrthryfel y comes Gildo yng Ngogledd Affrica yr un flwyddyn. Ymladdodd ddwy frwydr fawr arall yn erbyn Alaric, Pollentia yn 402 a Verona yn 403.

Yn 408 datblygodd cynllwyn ei ei erbyn gan rai o swyddogion y llys, yn enwedig Olympius. Cyhuddwyd ef o gynllwynio gydag Alaric ac o fwriadu gwneud ei fab yn ymerawdwr. Cymerwyd ef i'r ddalfa yn Ravenna, a dienyddiwyd ef ar 22 Awst. Llofruddiwyd ei fab Eucherius yn Rhufain yn fuan wedyn.

Gwanychodd y digwyddiadau hyn yr ymerodraeth yn y gorllewin yn sylweddol, ac erbyn Medi 408 roedd Alaric wedi gosod gwarchae ar ddinas Rhhufain ei hun. Yn 410 meddiannodd Alaric y ddinas a'i hanrheithio.

Genedigaethau 359
Marwolaethau 408
Milwyr Ymerodraeth Rhufain
Michael Foot

Newyddiadurwr, awdur a gwleidydd oedd Michael Mackintosh Foot (23 Gorffennaf 1913 – 3 Mawrth 2010), neu Michael Foot. Bu'n arweinydd y Blaid Lafur rhwng 1980 a 1983.

Cafodd ei eni ym Mhlymouth, Lloegr. Mab y cyfreithiwr Isaac Foot a brawd Syr Dingle Foot, John Foot, Arglwydd Foot, a Hugh Foot, Arglwydd Caradon, oedd ef. Priododd Jill Craigie yn 1949). Bu'n Aelod Seneddol Plymouth Devonport rhwng 1945 a 1955 a Glyn Ebwy rhwng 1960 a 1992. Bu farw yn ei gartref yn Hampstead, Llundain ar ôl bod yn wael ei iechyd am beth amser.

Llyfryddiaeth 
Llyfrau Michael Foot
 The Pen and the Sword. MacGibbon & Kee. 1957. ISBN 0-261-61989-6
 Aneurin Bevan. MacGibbon & Kee. 1962 (vol 1); 1973 (vol 2) ISBN 0-261-61508-4
 Debts of Honour. Harper & Row. 1981. ISBN 0-06-039001-8
 Another Heart and Other Pulses. Collins. 1984.
 H. G.: The History of Mr Wells. Doubleday. 1985.
 Loyalists and Loners. Collins. 1986.
 Politics of Paradise. HarperCollins. 1989. ISBN 0-06-039091-3
 Dr Strangelove, I Presume (Gollancz, 1999)
 The Uncollected Michael Foot (Politicos Publishing, 2003)
 Isaac Foot: A West Country Boy - Apostle of England. (Politicos, 2006)

Cyfeiriadau 

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1913
Gwleidyddion Seisnig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 2010
Newyddiadurwyr Seisnig
Pobl o Ddyfnaint
Arweinwyr y Blaid Lafur (DU)
383

3g - 4g - 5g 
330au 340au 350au 360au 370au -  380au - 390au 400au 410au 420au 430au 
378 379 380 381 382 - 383 - 384 385 386 387 388

Digwyddiadau 
 19 Ionawr - Arcadius yn dod yn gyd-ymerawdwr Rhufeinig
 Y fyddin Rufeinig ym Mhrydain yn cyhoeddi Macsen Wledig yn ymerawdwr. Mae'n croesi i Gâl gyda byddin.
Shapur III yn dod yn frenin Persia

Genedigaethau

Marwolaethau 
25 Awst, Gratianus, Ymerawdwr Rhufeinig
 Pab Damaseus I
Ardashir II, brenin Persia
Frumentius, "Apostol Ethiopia"

383
382

3g - 4g - 5g 
330au 340au 350au 360au 370au - 380au - 390au 400au 410au 420au 430au 
377 378 379 380 381 - 382 - 383 384 385 386 387

Digwyddiadau 
3 Hydref - Yr Ymerawdwr Rhufeinig Theodosius I yn gorchymyn i'w gadfridog Saturninus wneud cytundeb heddwch a'r Fisigothiaid, yn gadael iddynt ymsefydlu i'r de o Afon Donaw.
Gratianus yn symud prifddinas yr ymerodraeth yn y gorllewin yn swyddogol o Rufain i Milan.

Genedigaethau

Marwolaethau 

382
381

3g - 4g - 5g 
330au 340au 350au 360au 370au - 380au - 390au 400au 410au 420au 430au 
376 377 378 379 380 - 381 - 382 383 384 385 386

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Gratianus yn gwrthod swydd Pontifex Maximus, oedd wedi ei dal gan bob ymerawdwr ers Augustus.

Genedigaethau

Marwolaethau 
14 Chwefror - Pedr, Patriarch Alexandria

381
380

3g - 4g - 5g 
330au 340au 350au 360au 370au - 380au - 390au 400au 410au 420au 430au 
375 376 377 378 379 - 380 - 381 382 383 384 385

Digwyddiadau 
 Yr Ymerawdwr Rhufeinig Theodosius I yn cael ei fedyddio ac yn cyhoeddi Cristionogaeth yn grefydd swyddogol yr ymerodraeth.
Y Fandaliaid yn ymosod ar yr ymerodraeth ac yn cymryd meddiant o Pannonia uchaf.

Genedigaethau 
Socrates Scholasticus, hanesydd yr eglwys

Marwolaethau 
 Fritigern, brenin y Fisigothiaid

380
3edd ganrif

2g - 3g - 4g
200au 210au 220au 230au 240au 250au 260au 270au 280au 290au

Digwyddiadau 
220: Diwedd Brenhinllin yr Han yn Tsieina
235-284: Argyfwng y Drydedd Ganrif yn yr Ymerodraeth Rufeinig

Blynyddoedd a degawdau 
200au 200 201 202 203 204 205 206 207 208 209
210au 210 211 212 213 214 215 216 217 218 219
220au 220 221 222 223 224 225 226 227 228 229
230au 230 231 232 233 234 235 236 237 238 239
240au 240 241 242 243 244 245 246 247 248 249
250au 250 251 252 253 254 255 256 257 258 259
260au 260 261 262 263 264 265 266 267 268 269
270au 270 271 272 273 274 275 276 277 278 279
280au 280 281 282 283 284 285 286 287 288 289
290au 290 291 292 293 294 295 296 297 298 299
300au 300

Canrifoedd
3edd ganrif
Meirionnydd Nant Conwy (etholaeth Cynulliad)

Roedd Meirionnydd Nant Conwy yn etholaeth Cynulliad Cenedlaethol Cymru tan i'r ffiniau newid yn 2007 pan, yn fras, unwyd Dwyfor at rhan Meirionnydd o'r etholaeth i greu etholaeth newydd Dwyfor Meirionnydd ac unwyd rhan Nant Conwy at etholaeth Conwy i greu etholaeth newydd Aberconwy . Roedd Meirionnydd Nant Conwy yn rhan o etholaeth rhanbarthol Canolbarth a Gorllewin Cymru y Cynulliad.

Dafydd Elis-Thomas (Plaid Cymru a Llywydd y Cynulliad) oedd Aelod Cynulliad.

Canlyniad etholiadau

Gweler hefyd
 Meirionnydd Nant Conwy (etholaeth seneddol) 
 Conwy (gwahaniaethu).

Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Hanes Conwy
Hanes Gwynedd
Meirionnydd
Wele'n sefyll rhwng y myrtwydd

Emyn a ysgrifennwyd gan Ann Griffiths yw Wele'n Sefyll Rhwng y Myrtwydd a gennir yn aml ar yr emyn-dôn Cwm Rhondda. Mae'n gân serch i Dduw, yn hiraethu amdano, ac am fod yn bur ac yn ffyddlon iddo. Credir i'r emyn gael ei ysgrifennu yn dilyn pregeth gan John Parry gyda Caniad Solomon 5:10 yn destun - 'Fy anwylyd sydd wyn a gwridog, yn rhagori ar ddengmil'.

Mae'r cyfeiriad at 'fyrtwydd' mae'n debyg yn seiliedig ar Sechareia 1:8, sef gweledigaeth o ŵr ar farch coch yn sefyll rhwng y myrtwydd yn y pant, sef symbol o Grist yn amddiffyn ei bobl.

Emynau Cymraeg
It's a Long Way to Tipperary

Cân theatr gerdd ac ymdeithgan Saesneg a ysgrifennwyd gan Jack Judge a Harry Williams yn 1912 yw It's a Long Way to Tipperary.

It's a long way to Tipperary,
It's a long way to go.
It's a long way to Tipperary
To the sweetest girl I know!
Goodbye Piccadilly,
Farewell Leicester Square!
It's a long long way to Tipperary,
But my heart's right there.

Hanai Jack Judge o Oldbury, tref yng ngorllewin canolbarth Lloegr. Weithiau, buasai'n mentro ysgrifennu cân erbyn y diwrnod nesaf, ac ar 31 Ionawr 1912, canodd o'r gân yn Theatr Grand, Stalybridge, yn honni ei fod wedi ysgrifennu'r gân y noson gynt. Mae pobl yn Oldbury'n honni eu bod nhw wedi clywed y gân yn gynharach.

Cyhoeddwyd y gân gan Bert Feldman, sydd wedi mynnu bod o'n newid y gân wrth ailadrodd y gair 'long' yn y cytgan.  Canwyd y gân gan Florrie Forde ym 1913, a recordiodd John McCormack y gân ym 1914. Canwyd y gân gan y Connaught Rangers, sydd wedi clywed fersiwn John McCormack, ar ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf, a lledaenwyd y gân i gatrodau eraill.

Cyfeiriadau

Cysylltiadau allanol
 Geiriau llawn a recordiadau cynnar

Caneuon 1912
Caneuon o sioeau cerdd
Caneuon Seisnig
Y Rhyfel Byd Cyntaf
Yakety Sax

Sengl gramaffon 1961 gan y sacsoffonydd Boots Randolph yw "Yakety Sax". Mae wedi ennill poblogrwydd fel y "trac sain i gomedi", enwocaf am ei ddefnydd ar y rhaglen sgetshis The Benny Hill Show (fel arfer o fewn golygfa siasio).

Cyswllt allanol
 YouTube: Fideo o Boots Randolph yn perfformio Yakety Sax

Caneuon 1961
Digrifwch
Evan Roberts (gweinidog)

Prif arweinydd Diwygiad 1904–1905 oedd Evan Roberts (8 Mehefin 1878 – 29 Ionawr 1951).

Wedi ei eni yng Nghasllwchwr bu'n lowr am ddeuddeg mlynedd o'r adeg pan adawodd ysgol tan ei fod yn 23 mlwydd oed. Yn 1904 aeth i astudio am y weinidogaeth yng Nghastell Newydd Emlyn. Yn dilyn clywed y diwygiwr Seth Joshua ym Mlaenannerch cafodd brofiad a wnaeth iddo gredu ym 'Medydd yr Ysbryd'. Yn Hydref 1904 dechreuodd Evan Roberts annerch cyfarfodydd ac mewn byr o dro y roedd yn denu miloedd i wrando arno. Fe'i ystyrir fel un o hoelion wyth Diwygiad 1904 oherwydd hyn.

Ymwelodd â Sir Fôn rhwng 6 Mehefin 1905 a 4 Gorffennaf 1905. Cafodd amser anodd yn Lerpwl a chafodd gyngor meddygol i gymryd seibiant.

Llyfryddiaeth

 D. Ben Rees, Evan Roberts: Y Diwygiwr yn Sir Fôn 1905 / The Revivalist in Anglesey 1905 (Llangoed: John Morris, 2005)

Diwygiad 1904–1905
Genedigaethau 1878
Marwolaethau 1951
Pregethwyr Cymreig
379

3g - 4g - 5g 
320au 330au 340au 350au 360au - 370au - 380au 390au 400au 410au 420au 
374 375 376 377 378 - 379 - 380 381 382 383 384

Digwyddiadau 
 9 Ionawr - Theodosius I yn cael ei gyhoeddi'n Ymerawdwr Rhufeinig yn Sirmium
 Ardashir II yn dod yn frenin Persia

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Shapur II, brenin Persia

379
Grenada

Gwlad ac ynys yn ne-ddwyrain y Môr Caribî yw Grenada (), sy'n cynnwys y brif ynys Grenada o chwe ynys lai. Mae'r wlad yn cynnwys ynysoedd mwyaf deheuol y Grenadines megis Carriacou, Petit Martinique ac Ynys Ronde. St. George's yw prifddinas y wlad. Fe'i lleolir yn yr Antilles Lleiaf rhwng Saint Vincent a'r Grenadines i'r gogledd a Trinidad a Tobago i'r de yn neddwyrain Môr y Caribî.

Torrodd yn rhydd oddi wrth y Deyrnas Unedig ar 7 Chwefror 1974.

Mae'r ynys yn enwog am ei sbeisiau, yn enwedig nytmeg.

Hanes
Ffurfiwyd Grenada o losgfynydd tanddwr dwy filiwn o flynyddoedd yn ôl.

Cyn dyfod Ewropeaid, gwladychwyd yr ynys gan y Caribs, wedi iddynt ymlid yr Arawaks oddi yno. Cafodd Christopher Columbus gip o'r ynys ar ei ffordd i'r Byd Newydd yn 1498.

Cyrhaeddodd 203 o Ffrancwyr o'r Martinique yn 1649, dan arweiniad Jacques du Parquet gan aros yma. Bu brwydro yn erbyn y brodorion hyd at 1654, pan oresgynwyd yr ynys yn gyfangwbwl gan y Ffrancwyr. Tiriogaeth Ffrengig ydoedd, felly rhwng (1649–1763).

Rhwng 1763–1974 disodlwyd y Ffrancwyr gan Saeson, a rhoddwyd stamp ar hynny yng Nghytundeb Paris yn 1763. Ailfeddianwyd yr ynys gan y Ffrancwyr yn ystod Rhyfel Annibyniaeth America, gyda'r Ffrancwr Comte d'Estaing yn llwyddo ar y tir a'r 'Frwydr y Llynges Dros Grenada' yng Ngorffennaf 1779. Fodd bynnag, dychwelwyd yr ynys i Brydain yng Nghytundeb Versailles, 1783.

Crefydd
Mae 44.6% o'r boblogaeth yn Babyddion a 43.5% yn Brotestaniaid.

Iaith
Er mai'r Saesneg yw iaith swyddogol y wlad ceir dwy iaith o'r teulu Creol: y Creol Grenadaidd Saesneg a'r Creol Grenadaidd Ffrengig.

Cyfeiriadau

Antilles Leiaf
 
Gwledydd y Caribî
Rule, Britannia!

Cân genedlaethol Brydeinig wladgarol yw "Rule, Britannia!", gyda geiriau'r gerdd "Rule, Britannia" gan James Thomson a cherddoriaeth gan Thomas Arne.

Cyfansoddwyd y dôn yn wreiddiol yn 1740 fel rhan o Fasque gan Arne wedi'i seilio ar fywyd y Brenin Alfred. Datblygodd poblogrwydd y gan yn syth, a daeth yn gyffredin i chware'r gan yn annibynnol o'r Masque gwreiddiol. Daeth yn hynod berthnasol mewn cysylltiad a thwf yr Ymerodraeth Brydeinig a meistrolaeth Brydeinig dros y môr.

Yn draddodiadol, perfformir y gan gan unawdydd fel rhan o fedli o alawon Prydeinig yn ystod Noson ola'r Proms. Yn ddiweddar mae'r arfer yma wedi newid i raddau yn dilyn cyfnod Leonard Slatkin fel arweinnydd Cerddorfa Symffoni y BBC, gyda'r don nawr yn cael ei pherfformio heb unawdydd.
Un unawdydd enwog i berfformio'r gan yw Bryn Terfel yn ystod tymor 1994. Roedd ei berfformiad yn nodedig am gynnwys fersiwn Gymraeg o'r pennill cyntaf, yn lle'r trydydd pennill Saesneg.

Geiriau 
Y ferswin o'r llyfr 'The Works of James Thomson' gan James Thomson, argraffwyd 1763, Cyfrol II, t.191

1
When Britain first, at Heaven's command
Arose from out the azure main;
This was the charter of the land,
And guardian angels sung this strain:

"Rule, Britannia! rule the waves:
"Britons never will be slaves."

2
The nations, not so blest as thee,
Must, in their turns, to tyrants fall;
While thou shalt flourish great and free,
The dread and envy of them all.

"Rule, Britannia! rule the waves:
"Britons never will be slaves."

3
Still more majestic shalt thou rise,
More dreadful, from each foreign stroke;
As the loud blast that tears the skies,
Serves but to root thy native oak.

"Rule, Britannia! rule the waves:
"Britons never will be slaves."

4
Thee haughty tyrants ne'er shall tame:
All their attempts to bend thee down,
Will but arouse thy generous flame;
But work their woe, and thy renown.

"Rule, Britannia! rule the waves:
"Britons never will be slaves."

5
To thee belongs the rural reign;
Thy cities shall with commerce shine:
All thine shall be the subject main,
And every shore it circles thine.

"Rule, Britannia! rule the waves:
"Britons never will be slaves."

6
The Muses, still with freedom found,
Shall to thy happy coast repair;
Blest Isle! With matchless beauty crown'd,
And manly hearts to guard the fair.

"Rule, Britannia! rule the waves:
"Britons never will be slaves."

Y cyfieithiad Cymraeg a ganwyd gan Bryn Terfel
A Phrydain gododd ar alwad nef
A chodi fu o'r tonnau câs
Hwn oedd y siarter, y siarter drwy'r holl wlad,
A hon yw cân yr engyl glan.

Dolenni allanol 
 Ffeil MIDI, fersiwn piano
 Ffeil MP3, feriswn cerddorfaol
 BBC Symphony Orchestra, Bryn Terfel, Last Night of the Proms, 1994 hawlfraint BBC a Teldec Classics GmbH, (4:27 munud, 4MB, ffeil MP3, pedwar pennill, gyda'r drydydd bennill yn Gymraeg)

Caneuon 1740
Caneuon gwladgarol Prydeinig
378

3g - 4g - 5g 
320au 330au 340au 350au 360au - 370au - 380au 390au 400au 410au 420au 
373 374 375 376 377 - 378 - 379 380 381 382 383

Digwyddiadau 
 9 Awst - Brwydr Adrianople; gorchfygir byddin yr Ymerodraeth Rufeinig gan y Gothiaid a lleddir yr ymerawdwr Valens.

Genedigaethau 
Germanus o Auxerre, esgob Auxerre

Marwolaethau 
 9 Awst - Valens, ymerawdwr Rhufeinig

378
Garmon

Roedd Garmon ( ; tua 378 – 31 Gorffennaf 448) yn esgob Auxerre yng Ngâl. Ystyrir ef yn sant gan yr Eglwys Gatholig a'r Eglwysi Uniongred; ei ddydd gŵyl yw 31 Gorffennaf. Y brif ffynhonnell ar gyfer ei hanes yw'r fuchedd a ysgrifennwyd gan Constantius o Lyon tua  480. Roedd Constantius yn gyfaill i'r esgob Lupus, aeth gyda Garmon ar ymweliad â Phrydain.

Gyrfa
Ordeiniwyd Garmon yn esgob Auxerre gan Sant Amator, ei ragflaenydd yn y swydd. Dywedir iddo fod yn gyfreithiwr ac yn llywodraethwr talaith cyn troi at yr eglwys. Tua 429, daeth y newydd fod Pelagiaeth yn ennill tir ym Mhrydain oherwydd dylanwad Agricola, mab i esgob. Mewn cyfarfod o esgobion Gâl dewiswyd Garmon a Lupus, esgob Troyes, i ymweld a Phrydain i wrthwynebu dylanwad Agricola.

Cyfarfu Germanus a Lupus gyda'r Pelagiaid mewn cyfarfod cyhoeddus mawr ym Mhrydain. Dywedir i Garmon gael y gorau ar y Pelagiaid oherwydd ei allu rhethregol. Wedi'r cyfarfod aeth Germanus a Lupus i ymweld a bedd Sant Alban, sy'n awgrymu efallai fod y cyfarfod yn Verulamium.

Tra'r oedd ym Mhrydain, arweiniodd Garmon y Brythoniaid i fuddugoliaeth yn erbyn byddin o Bictiaid a Sacsoniaid mewn brwydr a elwir yn Frwydr yr Haleliwia neu Frwydr Maesgarmon. Wedi bedyddio ei fyddin, gorchmynodd Garmon iddynt weiddi "Haleliwia", gan godi arswyd ar y gelyn nes iddynt ffoi. Yn ôl traddodiad, ymladdwyd y frwydr ar safle ger Yr Wyddgrug.

Daeth Garmon i Brydain eilwaith yn y 440au, gyda Severus, Esgob Trier. Bu farw yn 
Ravenna pan oedd yn apelio am drugaredd i drigolion Armorica (Llydaw), wedi i Flavius Aëtius yrru'r Alaniaid i'w cosbi. Nid oes sicrwydd am flwyddyn ei farw; gallai fod yn 445, 446, 447 neu 448. Mae ei fedd yn Eglwys yr Abaty yn Auxerre.

Eglwysi
Mae nifer o eglwysi yng ngogledd Ffrainc wedi eu cysegru iddo, gan gynnwys Abaty Saint-Germain d'Auxerre yn Auxerre ac Eglwys Saint-Germain-L'Auxerrois gyferbyn a'r Louvre ym Mharis. Nid oes sicrwydd ai ef yw'r "Garmon" sy'n cael ei goffhau yn enw Betws Garmon yng Ngwynedd, Llanarmon-yn-Iâl yn Sir Ddinbych a Capel Garmon yng Nghonwy, ond mae eglwys wedi ei chysegru iddo yng Nghaerdydd. Mae eglwys Sant Harmon, gogledd Powys, yn gysegredig iddo yn ogystal, a cheir plwyf Llanarmon Mynydd Mawr ym Maldwyn.

Llenyddiaeth
Garmon yw arwr y ddrama radio Buchedd Garmon gan Saunders Lewis, sy'n disgrifio ei ymweliad cyntaf a Phrydain yn 429.

Llyfryddiaeth
E. G. Bowen, The Dedications of the Celtic Saints in Wales.

Gweler hefyd
 Llanarmon

Esgobion
Gâl
Genedigaethau 378
Ffrancod yr Oesoedd Canol
Marwolaethau 448
Pobl y 4edd ganrif
Pobl y 5ed ganrif
Seintiau Cristnogol
Seintiau Ffrainc
Thomas Arne

Cyfansoddwr Seisnig oedd Thomas Augustine Arne (12 Mawrth 1710 – 5 Mawrth 1778).

Cafodd ei eni yn Llundain. Brawd y cantores Susannah Maria Arne oedd ef. Er bod teulu Arne yn gwneuthurwyr dodrefn, roedd digon o gyfoeth yn y teulu i'w anfon i Eton ac i fyw mewn tŷ cyfforddus yn Covent Garden ger y tŷ Opera. Yno yn yr Italian Opera cwrddodd a'r cyfansoddwr Michael Christian Festing a ddaeth yn diwtor fiolin iddo ac yn fentor hefyd. Aethon nhw i Rydychen yn 1733 i weld opera Handel 'Athalia'.

Wedi gadael yr ysgol aeth yn brentis i gyfreithwr am dair blynedd, ond trodd ar gerddoriaeth fel gyrfa. Roedd ei chwaer yn gontralto enwog, Susannah Maria Arne ac ei frawd yn canu hefyd. Rhwng 1733 a 1776, cyfansoddodd Arne dros 90 darn i'r llwyfan, yn cynnwys dramau, masciau, pantomimau, ac operau. Collwyd llawer o'r sgriptiau mewn tân mawr yn y Tŷ Opera Brenhinol ym 1808.
Er bod Arne yn Gatholig roedd e hefyd yn aelod o'r Seir Rhyddion, a'u pencadlys yn ardal Covent Garden gerllaw. Am hyn nad oedd cerddoriaeth ar gyfer yr Eglwys (anglicanaidd) ganddo.
Priododd Cecilia Young ar 15ed Mawrth 1737, eu mab oedd y cyfansoddwr Michael Arne. Daeth yn ffefryn i Frederick, Tywysog Cymru, ac yn ei dŷ ef, Cliveden, y perfformwyd ei Masque of Alfred, a chlywodd y byd "Rule Britannia" am y tro cyntaf. Rhwng 1755 a 1777, ymwahanodd oddi wrth Cecilia, ond daeth hi yn ôl ar gyfer ei gystudd olaf yn 1777, a bu farw 1778. Fe'i gladdwyd yn yr "Eglwys yr Actorion", sef Eglwys Sant Paul, Covent Garden, Llundain.

Dolenni a chyfeiriadau 
 Hanes y Teulu 
 Thomas Augustine Arne ar y  Classical Composers Database
 Works by Thomas Arne  Ym Mhrifysgol Gogledd Texas Virtual Rare Book Room

Gweithiau cerddorol

Opera (detholiad)
1733 Rosamond – opera seria
1740 Alfred – opera (yn cynnwys "Rule, Britannia!")
1741 The Blind Beggar of Bethnal Green – opera
1745 The Temple of Dullness – opera burlesque
1750 Don Saverio – opera digri
1754 Eliza – opera
1760 Thomas and Sally, neu The Sailor’s Return - opera digri
1762 Artaxerxes – opera
1776 Caractacus – opera

Cyfansoddwyr opera
Cyfansoddwyr Seisnig
Genedigaethau 1710
Hen Etoniaid
Marwolaethau 1778
Buchedd Garmon

Mae Buchedd Garmon yn ddrama radio gan Saunders Lewis, a ddarlledwyd am y tro cyntaf yn 1937, yn adrodd hanes ymweliad Garmon, esgob Auxerre â Phrydain yn 429. Yn ei ragymadrodd i'r ddrama mae Saunders yn ei disgrifio fel 'arbrawf mewn vers libre i ddrama siarad naturiol.'

Cefndir
Ysgrifennodd Saunders Lewis y ddrama wedi i'r rheithgor fethu cytuno ar ddedfryd yn ei brawf cyntaf am losgi'r Ysgol Fomio ym Mhenyberth, tra'r oedd yn aros yr ail brawf yn Llundain. Pan ddarlledwyd y ddrama ar 2 Mawrth 1937, roedd yr awdur eisoes yn y carchar.

Cynllun
Mae'r ddrama yn dechrau gyda Illtud a Paulinus yn cyrraedd Auxerre i ofyn i Garmon ddod drosodd i Brydain i wrthwynebu heresi Pelagiaeth, sy'n cynyddu ym Mhrydain oherwydd dylanwad pregethwr o'r enw Agricola. Cytuna Garmon a Lupus, esgob Troyes, i ddod trosodd. Mae Garmon yn gorchfygu'r Pelagiaid mewn dadl gyhoeddus, ac yn cyflawni gwyrth trwy roi golwg i blentyn dall. Daw'r brenin Emrys Wledig i'w gyfarfod a gofyn am ei gymorth yn erbyn byddin o Bictiaid a Sacsoniaid sy'n ymosod ar ei deyrnas. Dan arweiniad Garmon, enillir buddugoliaeth trwy i'r Brythoniaid weiddi "Haleliwia" a chodi dychryn arnynt.

Y rhan fwyaf adnabyddus o'r ddrama yw geiriau Emrys Wledig wrth ofyn i Garmon am ei gymorth:

Gwinllan a roddwyd i'm gofal yw Cymru fy ngwlad,
i'w thraddodi i'm plant, ac i blant fy mhlant,
yn dreftadaeth dragwyddol.
Ac wele'r moch yn rhuthro arni, i'w maeddu.
Minnau yn awr, galwaf ar fy nghyfeillion,
cyffredin ac ysgolhaig,
Deuwch ataf i'r adwy,
Sefwch gyda mi yn y bwlch,
fel y cadwer i'r oesoedd a ddel y glendid a fu.

Llyfryddiaeth
Cyhoeddwyd y ddrama am y tro cyntaf gan Wasg Aberystwyth yn 1937, gyda'r ddrama-gerdd Mair Fadlen.

Cyfeiriadau

Llyfrau Cymreig 1937
Dramâu Cymraeg
Saunders Lewis
Dramâu 1937
377

3g - 4g - 5g 
320au 330au 340au 350au 360au - 370au - 380au 390au 400au 410au 420au 
372 373 374 375 376 - 377 - 378 379 380 381 382

Digwyddiadau 
Brwydr yr Helyg; byddin Rhufeinig yn ymladd y Fisigothiaid dan Fritigern
Shapur II, brenin Persia yn gorchfygu'r Hyniaid

Genedigaethau

Marwolaethau 

377
376

3g - 4g - 5g 
320au 330au 340au 350au 360au - 370au - 380au 390au 400au 410au 420au 
371 372 373 374 375 - 376 - 377 378 379 380 381

Digwyddiadau 
Y Fisigothiaid yn gofyn am gael croesi Afon Donaw i mewn i'r Ymerodraeth Rufeinig, i ffoi rhag yr Hyniaid

Genedigaethau 
Cyril o Alexandria, diwinydd

Marwolaethau 

376
375

3g - 4g - 5g 
320au 330au 340au 350au 360au - 370au - 380au 390au 400au 410au 420au 
370 371 372 373 374 - 375 - 376 377 378 379 380

Digwyddiadau 
Yr ymerawdwr Rhufeinig Valentinian I yn gadael Trier i ddelio a gwrthryfel y Quadi yn Slofacia. Bu farw ar lan Afon Donaw tra oedd yn cyfarfod â llysgennad y Quadi.
Gratianus a Valentinian II yn dod yn gyd-ymerodron

Genedigaethau

Marwolaethau 
17 Tachwedd - Valentinian I, Ymerawdwr Rhufeinig

375
374

3g - 4g - 5g 
320au 330au 340au 350au 360au - 370au - 380au 390au 400au 410au 420au 
369 370 371 372 373 - 374 - 375 376 377 378 379

Digwyddiadau 
 7 Rhagfyr - Ambrosius yn dod yn esgob Milan.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Gabinius, brenin y Quadi.

374
Kwik Save

Cwmni o siopau cadwyn archfarchnad oedd Kwik Save a sefydlwyd ym 1959 gan Gymro a anwyd yn y Rhyl, sef Albert Gubay.

Agorodd Mr Gubay y Kwik Save gyntaf ym Mhrestatyn, a bu pencadlys y cwmni yno am flynyddoedd. Fe werthodd e'r cwmni yn 1973 ac mae bellach yn byw ar Ynys Manaw. Unwyd y grŵp â Somerfield yn 1998. Aeth y cwmni i'r broses o weinyddiaeth ar 6 Gorffennaf 2007 gan gau'r rhanfwyaf o'i siopau ar draws Brydain, gan werthu'r 56 a oedd yn weddill i gwmni newydd FreshXpress.

Cyfeiriadau

Siopau
Archfarchnadoedd
Cwmnïau a sefydlwyd ym 1959
Cwmnïau a ddadsefydlwyd yn 2007
373

3g - 4g - 5g 
320au 330au 340au 350au 360au - 370au - 380au 390au 400au 410au 420au 
368 369 370 371 372 - 373 - 374 375 376 377 378

Digwyddiadau 
 Quintus Aurelius Symmachus yn dod yn broconswl Affrica.
 Yr ymerawdwr Valens yn cael troedigaeth at Ariadaeth
 Brwydr Afon Tanais ger Afon Don; yr Hyniaid yn gorchfygu'r Alaniaid.

Genedigaethau 
 Alaric I, brenin y Fisigothiaid

Marwolaethau 

373
372

3g - 4g - 5g 
320au 330au 340au 350au 360au - 370au - 380au 390au 400au 410au 420au 
367 368 369 370 371 - 372 - 373 374 375 376 377

Digwyddiadau 
Yr ymerawdwr Rhufeinig Valentinian I yn gorchfygu'r Quadi a'r Sarmates
Sefydlwyd Abaty Marmoutier gan Martin o Tours

Genedigaethau

Marwolaethau 

372
371

3g - 4g - 5g 
320au 330au 340au 350au 360au - 370au - 380au 390au 400au 410au 420au 
366 367 368 369 370 - 371 - 372 373 374 375 376

Digwyddiadau 
Y Quadi yn ymosod dros Afon Donaw ond yn cael eu hatal gan y dinasoedd lleol dan arweiniad Sirmium.
Y bardd Rhufeinig Ausonius yn ysgrifennu ei gerdd Mosella, gyda hanes ei daith ar hyd Afon Rhein ac Afon Moselle.
 Martin o Tours yn dod yn esgob Tours (tua'r dyddiad yma)

Genedigaethau 
 Valentinian II - ymerawdwr Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 

371
370

3g - 4g - 5g 
320au 330au 340au 350au 360au - 370au - 380au 390au 400au 410au 420au 
365 366 367 368 369 - 370 - 371 372 373 374 375

Digwyddiadau 
Yr ymerodron Rhufeinig Valentinian I a Valens yn gwahardd priodasau rhwng Rhufeiniaid a barbariaid, ar boen marwolaeth.
Yr Hyniaid yn dinistrio ymerodraeth yr Alaniaid, yn croesi Afon Folga ac Afon Don ac yn gorchfygu'r Ostrogothiaid.
Ioan Chrysostom yn cael ei fedyddio.

Genedigaethau

Marwolaethau 

370
369

3g - 4g - 5g 
310au 320au 330au 340au 350au - 360au - 370au 380au 390au 400au 410au 
364 365 366 367 368 - 369 - 370 371 372 373 374

Digwyddiadau 
 Brwydro rhwng yr ymerawdwr Valens a'r Fisigothiaid dan Athanaric yn Isaccea.
 Fritigern yn dod yn frenin y Fisigothiaid.
Shapur II, brenin Persia, ym meddiannu Armenia.

Genedigaethau

Marwolaethau 

369
368

3g - 4g - 5g 
310au 320au 330au 340au 350au - 360au - 370au 380au 390au 400au 410au 
363 364 365 366 367 - 368 - 369 370 371 372 373

Digwyddiadau 
Yr ymerawdwr Rhufeinig Valentinian I yn gorchfygu'r Alemanni ar hyf ffin Afon Rhein.
Y comes Theodosius yn cael ei yrru i Brydain i ddelio a'r Cynllwyn Mawr.

Genedigaethau

Marwolaethau 

368
367

3g - 4g - 5g 
310au 320au 330au 340au 350au - 360au - 370au 380au 390au 400au 410au 
362 363 364 365 366 - 367 - 368 369 370 371 372

Digwyddiadau 
 Y Cynllwyn Mawr ym Mhrydain Rufeinig - y Sacsoniaid, y Gwyddelod a'r Attacotti yn ymosod ar ôl gwneud cytunden â'i gilydd, a'r garsiwn Rufeinig ar Fur Hadrian yn gwrthryfela.
Gratianus yn cael ei enwi'n Augustus gan ei dad, Valentinian I

Genedigaethau

Marwolaethau
366

3g - 4g - 5g 
310au 320au 330au 340au 350au - 360au - 370au 380au 390au 400au 410au 
361 362 363 364 365 - 366 - 367 368 369 370 371

Digwyddiadau 
2 Ionawr - Yr Alamanni yn croesi Afon Rhein, sydd wedi rhewi, i ymosod ar yr Ymerodraeth Rufeinig.
Ebrill-Mai - Yr ymerawdwr Valens yn gorchfygu byddin Procopius, oedd yn hawlio'r orsedd, ym mrwydr Thyatira.
1 Hydref - Pab Damasus I yn olynu Pab Liberius fel y 37fed pab. Mae trigolion Rhufain yn anfodlon ar hyn, ac yn ethol Ursicinus fel Gwrth-bab.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 24 Medi - Pab Liberius

366
Arkansas

Mae Arkansas yn dalaith yn ne canolbarth yr Unol Daleithiau, sy'n gorwedd i'r gorllewin o Afon Mississippi. Mae Afon Arkansas yn torri'r dalaith yn ddau o'r gorllewin i'r dwyrain. Mae enw y dalaith yn tarddu o ymganiad Ffrangeg o’r enw brodorol yr ardal. Little Rock yw'r brifddinas. Maint y dalaith yw 53,182 milltir sgwâr, a’r poblogaeth (ym 2013) 2.959,373. Mae Arkansas yn gartref i gwmni Wal-Mart a hefyd Rheilffordd yr Union Pacific.

Mae’r dalaith yn cynnwys Parc Cenedlaethol y Ffynonellau Poethion, Fforest Genedlaethol yr Ozarks ac Sfon Gwnedlaethol Buffalo.

Hanes
Cyrhaeddodd y fforiwr Sbaeneg Hernando De Soto ym 1541. Daeth pobl o Ffrainc i’r ardal ym 1686. Roedd Arkansas yn rhan o Bryniant Louisiana gan yr Unol Daleithiau yn 1803. Daeth yn dalaith ar 15 Mehefin 1836, ymneilltuodd o'r Undeb yn 1861 a chafodd ei chynnwys eto yn 1868. Cedwyd caethweision yn Arkansas, felly daeth y dalaith yn rhan o Gynghrair Taleithiau'r De ym 1861. Boddwyd tua 20% o’r dalaith gan lifogydd ym 1927, tuag at 30 troedfedd o ddyfnder; bu farw bron 100 o bobl. Yn dilyn yr achos llys Brown yn erbyn y Bwrdd Addysg, datganwyd bod cyfleusterau addysg ‘ar wahŵn ond cyfartal’ yn anghyfansoddiadol. Gwrthodwyd mynediad i Ysgol Uwchradd Little Rock ym 1957. Gorchmynodd yr arlwydd Dwight D. Eisenhower bod milwyr yn mynd â’n nhw i’r ysgol.

Dinasoedd Arkansas

Enwogion
 Maya Angelou
 Helen Gurley Brown
 Glen Campbell
 Johnny Cash
 Eldridge Cleaver
 Bill Clinton
 John Grisham
 Scott Joplin
 Alan Ladd
 Douglas MacArthur
 Dick Powell
 Edward Durrell Stone

Cyfeiriadau

Dolen allanol
   portal.arkansas.gov 

 
De'r Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Arizona

Mae Arizona yn dalaith yn ne-orllewin yr Unol Daleithiau, sy'n ymrannu'n naturiol yn ddwy ran; yn y gogledd-ddwyrain mae'n rhan o Lwyfandir Colorado ac yn y de a'r gorllewin mae'n ardal o ddyffrynoedd a thiroedd sych. Mae Afon Salt ac Afon Gila yn rhedeg trwy' de'r dalaith. Yn y gogledd-orllewin mae Afon Colorado yn llifo trwy'r Grand Canyon. Ei arwynebedd tir yw 295,023 km².

Yn ogystal â’r Grand Canyon, mae gan y dalaith atyniadau eraill i dwristiaid, megis yr Argae Hoover, yr Anialwch Peintiedig, Y Fforest Betraidd, Canyon de Chelly, Llyn Havasu, Llyn Mead a Monument Valley.

Mae gan y dalaith y boblogaeth frodorol uchaf yn UDA ac yn gartref i'r Navajo, yr Hopi a'r Apache. Roedd Arizona yn rhan o New Mexico tan iddi gael ei ildio i'r Unol Daleithiau yn 1848. Roedd yn lleoliad i nifer o ryfeloedd yn erbyn y pobloedd brodorol, yn arbennig yr Apache, o'r 1850au hyd 1877. Ni ddaeth yn dalaith tan mor ddiweddar â 1912. Phoenix yw'r brifddinas.

Gweler hefyd 
 Cynghrair Cymreig Arizona

Dinasoedd Arizona

Cyfeiriadau

Dolen allanol
   az.gov

 
Gorllewin yr Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Connecticut

Mae Connecticut yn dalaith yn Lloegr Newydd yng ngogledd-orllewin yr Unol Daleithiau, sy'n gorwedd i'r gorllewin o Afon Mississippi. Mae Afon Connecticut yn llifo trwy iseldiroedd y dalaith gyda bryniau ac ucheldiroedd i'r gorllewin a'r dwyrain. Roedd Connecticut yn un o 13 talaith gwreiddiol yr Unol Daleithiau. Daeth yr Iseldirwyr yma yn yr 17g. Sefydlwyd y wladfa gyntaf yno gan ymsefydlwyr o Fae Massachusetts (1633-1635). Mae'n gartref i Brifysgol Iâl. Hartford yw'r brifddinas.

Dinasoedd Connecticut

Dolen allanol
   www.ct.gov

 
Gogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau
Lloegr Newydd
Taleithiau'r Unol Daleithiau
De Carolina

Mae De Carolina yn dalaith yn ne-ddwyrain yr Unol Daleithiau, sy'n gorwedd ar arfordir Cefnfor Iwerydd. Mae dwy ran o dair y dalaith yn iseldiroedd sy'n codi'n raddol i ucheldiroedd yn y gorllewin. Roedd De Carolina yn un o 13 talaith gwreiddiol yr Unol Daleithiau. Ymahanodd o Ogledd Carolina yn 1713. Ymneilltuodd o'r Undeb yn 1860, y dalaith gyntaf i wneud hynny, a chafodd ei chynnwys eto yn 1868. Columbia yw'r brifddinas.

Dinasoedd De Carolina

Dolenni allanol 
    www.sc.gov

 
De'r Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
De Dakota

Mae De Dakota yn dalaith yng ngogledd canolbarth yr Unol Daleithiau, sy'n rhan o'r Gwastadeddau Mawr. Mae Afon Missouri yn gwahanu'r Badlands, y Bryniau Duon a'r Gwastadeddau Mawr yn y gorllewin oddi wrth y gwasdatir ffrwythlon yn y dwyrain. Roedd De Dakota yn rhan o Bryniant Louisiana gan yr Unol Daleithiau yn 1803. Gwelid nifer o ryfeloedd rhwng byddin yr Unol Daleithiau a'r llwythau brodorol rhwng y 1850au a'r 1880au, yn arbennig yn ardal y Bryniau Duon lle gorchfygwyd y Seithfed Farchoglu dan Custer yn Little Big Horn gan y Sioux a'r Cheyenne dan arweinyddiaeth Sitting Bull. Daeth De Dakota yn dalaith yn 1889. Pierre yw'r brifddinas.

Dinasoedd De Dakota

Dolenni allanol 
    sd.gov

 
Gorllewin Canol yr Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Delaware

Mae Delaware yn dalaith yng ngogledd-orllewin yr Unol Daleithiau, sy'n gorwedd ar arfordir Cefnfor Iwerydd. Delaware yw'r ail leiaf o'r taleithiau, gyda arwynebedd tir o ddim ond 5328 km², ac un o'r rhai mwyaf diwydiannol. Sefydlwyd gwladfa yno gan yr Iseldiroedd yn 1655 ac un arall gan y Saeson yn 1664. O 1682 hyd 1776 roedd yn rhan o Bennsylvania. Delaware oedd y gyntaf o 13 talaith gwreiddiol yr Unol Daleithiau. Dover yw'r brifddinas.

Dinasoedd Delaware

Dolen allanol
   delaware.gov

 
De'r Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Georgia (talaith UDA)

Mae Georgia yn dalaith ar arfordir de-ddwyreiniol yr Unol Daleithiau, sy'n ymrannu'n ddau ranbarth naturiol; Mynyddoedd Appalachia yn y gogledd a gwastadedd arfordirol yn y de. Cafodd ei sefydlu yn 1732 a'i henwi ar ôl y brenin Siôr II o Brydain Fawr, yr hynaf o'r 13 talaith gwreiddiol. Cefnogodd y De yn Rhyfel Cartref America a dioddefodd ddifrod sylweddol mewn canlyniad i ymgyrchoedd y Cadfridog Sherman yn 1864. Atlanta yw'r brifddinas.

Sefydlwyd Georgia yn wreiddiol i amddiffyn De Carolina a thaleithiau eraill rhag ymosodiadau gan y Sbaenwyr yn Florida. Llywodraethwyd y dalaith gan ymddiriodolwyr yn Llundain am ei 20 mlynedd gyntaf.

Erbyn canol 19g, roedd gan Georgia mwy o ystadau tobaco neu gotwm nac unrhyw dalaith arall efo defnydd eang o gaethwasanaeth.

Doedd gan ferched ddim hawl i bleidleisio yn Georgia tan 1922.

Ffurfiwyd Cynhadledd Arweinyddiaeth Cristion y De gan Martin Luther King ym 1957 yn Atlanta.

Mae’r dalaith yn nodweddiadol am gynhyrchu eirin gwlanol, cnau daear a cnau pecan. Dyfeiswyd Coca-Cola yn Atlanta ym 1886.

Dinasoedd Georgia

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
    georgia.gov

Oriel

 
De'r Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Gogledd Carolina

Mae Gogledd Carolina yn dalaith yn ne-ddwyrain yr Unol Daleithiau, sy'n gorwedd ar arfordir Cefnfor Iwerydd. Mae'r gwastadedd arfordirol sylweddol yn ymestyn i'r gorllewin i Lwyfandir Piedmont a Mynyddoedd Appalachia. Roedd Gogledd Carolina yn un o 13 talaith gwreiddiol yr Unol Daleithiau ac mae'n rhannu ei hanes cynnar â De Carolina. Daeth yn wladfa ar wahân yn 1713 ac yn dalaith yn 1789. Cefnogodd achos y De yn Rhyfel Cartref America. Raleigh yw'r brifddinas.

Dinasoedd Gogledd Carolina

Dolenni allanol 
    www.nc.gov

Oriel

 
De'r Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Gogledd Dakota

Talaith yng ngogledd canolbarth yr Unol Daleithiau, ar y ffin â Chanada yw Gogledd Dakota. Mae'n ymrannu'n dair ardal naturiol: dyffryn Afon Goch yn y dwyrain, iseldiroedd y Canolbarth i'r gorllewin o'r ardal honno, a rhan o'r Gwastadiroedd Mawr yn y gorllewin. Roedd y rhan fwyaf o Ogledd Dakota ym meddiant y pobloedd brodorol tan y 1870au pan gyrhaeddodd y rheilffordd. Roedd yn rhan o Diriogaeth Dakota o 1861 tan 1889 pan gafodd ei gwneud yn dalaith. Bismarck yw'r brifddinas.

Dinasoedd Gogledd Dakota

Dolenni allanol 
    www.nc.gov

 
Gorllewin Canol yr Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Gorllewin Virginia

Mae Gorlelwin Virginia yn dalaith yn nwyrain canolbarth yr Unol Daleithiau, sy'n cynnwys Dyffryn Mawr Appalachia yn y dwyrain a'r Gwastatir Appalachian yn y gorllewin. Gorwedd y rhan fwyaf o'r dinasoedd mawr ar Afon Ohio yn y gorllewin. Roedd Gorllewin Virginia yn rhan o Virginia yn wreiddiol ond yn Rhyfel Cartref America gwrthododd encilio o'r Undeb gyda gweddill y dalaith a daeth yn dalaith ynddi ei hun fel rhan o'r Undeb yn 1863. Charleston yw'r brifddinas.

Dinasoedd Gorllewin Virginia

Dolen allanol
  www.wv.gov

 
De'r Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Idaho

Mae Idaho yn dalaith yng ngogledd-orllewin yr Unol Daleithiau, a ddominyddir gan y Rockies. Mae Afon Snake sy'n enwog am ei canyons a'i rhaeadrau, yn gorwedd yn ne'r dalaith. Cafodd Idaho ei ymsefydlu gan bobl gwyn am y tro cyntaf ar ddechrau'r 19g. Daeth yn dalaith yn 1890. Boise yw'r brifddinas.

Sefydlwyd Malad City, Idaho tua chanol y 19g gan Gymry a oedd yn Formoniaid; mae eu disgynyddion heddiw'n mynnu fod mwy o Gymry yn y dalaith hon (per capita) nag unman arall y tu allan i Gymru .

Dinasoedd Idaho

Dolenni allanol 
   www.idaho.gov

 
Gorllewin yr Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Indiana

Mae Indiana yn dalaith yng nghanolbarth yr Unol Daleithiau, sy'n gorwedd ym masn Afon Mississippi. Mae'n praire anwastad yn bennaf, gyda llynnoedd rhewlifol yn y gogledd. Mae Afon Indiana yn llifo trwy'r dalaith hon i ymuno ag Afon Mississippi. Cafodd Indiana ei archwilio gan y Ffrancod yn yr 17g. Fe'i ildiwyd gan Ffrainc i Brydain Fawr yn 1763 a chan Brydain i'r Unol Daleithiau yn 1783. Ar ôl rhyfel yn erbyn y bobl brodorol (a amddifadwyd o'u tiroedd) yn 1794, gwelwyd cynnydd yn y boblogaeth. Daeth yn dalaith yn 1816. Indianapolis yw'r brifddinas.

Siroedd
Ceir 92 o siroedd yn Indiana ac yn eu plith mae 'County Owen', a alwyd ar ôl y milwr Abraham Owen (milwr) (1769-1811). Hanodd ei hen, hen, hen daid a nain (sef Humphrey a Catherine Owen) o Nannau ger Dolgellau.

Dinasoedd Indiana

Cyfeiriadau

Dolennau allanol
  www.in.gov
 Gwefan Saesneg Owen County 

 
Gorllewin Canol yr Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau