alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
1937

19g - 20g - 21g
1880au 1890au 1900au 1910au 1920au - 1930au - 1940au 1950au 1960au 1970au 1980au1932 1933 1934 1935 1936 - 1937 - 1938 1939 1940 1941 1942

Digwyddiadau
 Dechrau darlledu rhaglenni Cymraeg gan y BBC
1 Ionawr - Anastasio Somoza García yn dod yn Arlywydd Nicaragwa
26 Ebrill - Rhyfel Cartref Sbaen: bomio tref Guernica
12 Mai - Coroni Siôr VI, brenin y Deyrnas Unedig, a'i wraig Elizabeth, yn Abaty San Steffan
28 Mai - Neville Chamberlain yn dod yn Prif Weinidog y Deyrnas Unedig
3 Mehefin - Priodas Edward VIII, brenin gynt y Deyrnas Unedig, a'i cariad Wallis Simpson, yn Ffrainc
6 Awst - Rhyfel Cartref Sbaen: bomio Madrid gan y Falange
25 Medi - Brwydr Pingxingguan rhwng Tsieina a Japan
25 Hydref - Celâl Bayar yn dod yn Prif Weinidog Twrci
10 Tachwedd - Getúlio Vargas yn dod yn arddywedwr Brasil
Ffilmiau
A Star is Born
Ebb Tide (gyda Ray Milland)
Llyfrau
Ambrose Bebb - Y Ddeddf Uno, 1536
David Jones - In Parenthesis
T. J. Morgan - Dal Llygoden Ac Ysgrifau Eraill
John Cowper Powys - Morwyn: or The Vengeance of God
Ernest Rhys - Song of the Sun
John Steinbeck - Of Mice and Men
Cerddoriaeth
Sergei Prokofiev - Pedr a'r Blaidd
Colin Ross - Ostinato
Gwyddoniaeth
Darganfyddiad yr elfen gemegol Technetiwm gan Carlo Perrier

Genedigaethau
8 Ionawr - Shirley Bassey, cantores
6 Mawrth - Valentina Tereshkova, gofodwraig
28 Ebrill - Saddam Hussein, gwleidydd (m. 2006)
1 Mehefin
Colleen McCullough, nofelydd (m. 2015)
Morgan Freeman, actor
 3 Gorffennaf - Tom Stoppard, dramodydd
6 Gorffennaf
Michael Sata, Arlywydd Sambia (m. 2014)
Vladimir Ashkenazy, pianydd ac arweinydd cerddorfa
Ned Beatty, actor a digrifwr
12 Gorffennaf
Bill Cosby, actor ac digrifwr
Lionel Jospin, gwleidydd
 18 Gorffennaf - Hunter S. Thompson, newyddiadurwr ac awdur (m. 2005)
31 Rhagfyr - Syr Anthony Hopkins, actor

Marwolaethau
 15 Mawrth - H. P. Lovecraft, awdur, 46
28 Ebrill - Frederick Edward Guest, gwleidydd, 61
15 Mai - Philip Snowden, gwleidydd, 72
23 Mai - John D. Rockefeller, dyn busnes, 97
5 Mehefin - Syr Owen Cosby Philipps, dyn busnes, 74
7 Mehefin - Jean Harlow, actores, 26
19 Mehefin - J. M. Barrie, awdur, 77
11 Gorffennaf - George Gershwin, cyfansoddwr, 38
 20 Gorffennaf - Guglielmo Marconi, peiriannydd trydan, arloeswr radio, 63
22 Gorffennaf - Alfred George Edwards, archesgob Cymru, 88
 2 Medi - Pierre de Coubertin, sylfaenydd y Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol, 74
26 Medi -  Bessie Smith, cantores, 43
 19 Hydref - Ernest Rutherford, ffisegydd, 66
9 Tachwedd - James Ramsay MacDonald, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, 71

Gwobrau Nobel
Ffiseg: Clinton Davisson a George Paget Thomson
Cemeg: Norman Haworth a Paul Karrer
Meddygaeth: Albert Szent-Györgyi
Llenyddiaeth: Roger Martin du Gard
Heddwch: Robert Cecil

Eisteddfod Genedlaethol (Machynlleth)
 Cadair: T. Rowland Hughes
 Coron: J. M. Edwards
 Medal Ryddiaeth: J. O. Williams, Tua'r Gorllewin ac Ysgrifau Eraill

Tywydd
Ar 28 Chwefror 1937 cafwyd storm fawr cofiadwy. Ysgogodd hon yr englyn ganlynol  gan Ioan Brothen:

Ar lechres hanes, enwir - ei heira 
A'i mawrwynt trwy'r frodir;
Ar ei thaith dros fôr a thir,
Ei hafog nis anghofir."
Ioan Brothen i storm fawr 28 Chwefror 1937

Cyfeiriadau
1936

19g - 20g - 21g
1880au 1890au 1900au 1910au 1920au - 1930au - 1940au 1950au 1960au 1970au 1980au1931 1932 1933 1934 1935 - 1936 - 1937 1938 1939 1940 1941

Digwyddiadau
20 Ionawr - Arwisgwyd Edward VIII, brenin y Deyrnas Unedig.
6 Chwefror - Dydd cyntaf Gemau Olympaidd y Gaeaf yn Garmisch-Partenkirchen, yr Almaen.
26 Mawrth - Jim Griffiths yn cael ei ethol yn aelod seneddol dros Etholaeth Llanelli.
5 Ebrill - Trowynt yn Tupelo, Mississippi; 216 o bobol yn colli ei bywydau.
3 Awst - Yr athletwr Jesse Owens yn ennill y ras 100 medr yng Ngemau Olympaidd yr Haf.
8 Medi - Llosgwyd yr Ysgol Fomio ym Mhenyberth gan Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams (Tân yn Llŷn)
5 Hydref - Dechreuodd mintai o'r di-waith orymdeithio o Jarrow i Lundain.
Ffilmiau
Mr Deeds Goes to Town
Llyfrau
Margaret Mitchell  - Gone With the Wind
Geraint Goodwin - The Heyday in the Blood
W. J. Gruffydd - Hen Atgofion
I. D. Hooson - Cerddi a Baledi
Ethel Lina White - The Wheel Spins (The Lady Vanishes)
Drama
Saunders Lewis - Buchedd Garmon
Terence Rattigan - French Without Tears
Irwin Shaw - Bury the Dead
Cerddoriaeth
John Glyn Davies - Cerddi Portinllaen
Arwel Hughes - Fantasia for strings
Ivor Novello - Careless Rapture (sioe)

Genedigaethau
20 Ionawr - Frances Shand Kydd, mam Diana, Tywysoges Cymru (m. 2004)
18 Chwefror - Philip Jones Griffiths, ffotograffydd (m. 2008)
19 Mawrth - Ursula Andress, actores
23 Ebrill - Roy Orbison, cerddor (m. 1988)
9 Mai - Glenda Jackson, actores a gwleidydd
28 Gorffennaf - Syr Garfield Sobers, cricedwr
29 Awst - John McCain, gwleidydd (m. 2018)
3 Medi - Zine el-Abidine Ben Ali, Arlywydd Tiwnisia
7 Medi - Buddy Holly, canwr (m. 1959)
24 Medi - Jim Henson, pypedwr (m. 1990)
 29 Medi - Silvio Berlusconi, gwleidydd (m. 2023)
 21 Hydref - Simon Gray, dramodydd (m. 2008)
 25 Hydref - Martin Gilbert, hanesydd (m. 2015)
27 Hydref - Neil Sheehan, newyddiadurwr
17 Rhagfyr - Pab Ffransis (fel Jorge Mario Bergoglio)
29 Rhagfyr - Mary Tyler Moore, actores (m. 2017)

Marwolaethau
18 Ionawr - Rudyard Kipling, bardd a nofelydd, 70
20 Ionawr - Siôr V, brenin y Deyrnas Unedig, 70
 27 Chwefror - Ivan Pavlov, seicolegydd, 86
21 Mawrth - Alexander Glazunov, cyfansoddwr, 70
14 Mai - Edmund Allenby, Is-iarll 1af Allenby, milwr, 75
14 Mehefin - G. K. Chesterton, awdur, 62
18 Mehefin - Maxim Gorki, awdur, 68
2 Awst - Louis Blériot, awyrennwr, 64
19 Awst - Federico Garcia Lorca, awdur, 38
 19 Hydref - Lu Xun (Zhou Shuren), llenor, 55
10 Rhagfyr - Luigi Pirandello, dramodydd, 69

Gwobrau Nobel
Ffiseg: Victor Francis Hess a Carl David Anderson
Cemeg: Peter Debye
Meddygaeth: Syr Henry Hallett Dale ac Otto Loewi
Llenyddiaeth: Eugene O'Neill
Heddwch: Carlos Saavedra Lamas

Eisteddfod Genedlaethol (Abergwaun)
 Cadair: Simon B. Jones
 Coron: David Jones
1935

19g - 20g - 21g
1880au 1890au 1900au 1910au 1920au - 1930au - 1940au 1950au 1960au 1970au 1980au1930 1931 1932 1933 1934 - 1935 - 1936 1937 1938 1939 1940

Digwyddiadau
23 Ebrill - Sylfaen y Côr Orpheus Treforus gan Ivor E. Sims.
13 Mai - Daeargryn yn Quetta, Pakistan; 40,000 o bobol yn colli ei bywydau.
5 Gorffennaf - Mae Oliveira Salazar yn dod arweinydd Portiwgal.
14 Tachwedd - Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig.
12 Rhagfyr - Heinrich Himmler yn sefydlu'r prosiect "Lebensborn".
Ffilmiau
Mutiny on the Bounty
The Phantom Light
Y Chwarelwr (y ffilm gyntaf yn yr iaith Gymraeg)
Llyfrau
Kitchener Davies - Cwm Glo (drama)
Rhys Davies - Honey and Bread
Geraint Goodwin - Call Back Yesterday
Dorothy L. Sayers - Gaudy Night
Howard Spring - Rachel Rosing
Drama
T. S. Eliot - Murder in the Cathedral
Jean Giraudoux - La guerre de Troie n'aura pas lieu
Cerddoriaeth
Hanns Eisler - Lenin Requiem
Paul Hindemith - Der Schwanendreher
Ivor Novello - Glamorous Night (sioe)

Genedigaethau
8 Ionawr - Elvis Presley, canwr (m. 1977)
6 Gorffennaf - Tenzin Gyatso, 14eg Dalai Lama
21 Gorffennaf - Françoise Sagan, nofelydd (m. 2004)
1 Hydref - Julie Andrews, cantores ac actores
12 Hydref - Luciano Pavarotti, canwr opera (m. 2007)
 30 Hydref - Michael Winner, cyfarwyddwr ffilm (m. 2013)
 1 Tachwedd
Edward Said, damcaniaethwr llenyddol (m. 2003)
Gary Player, golffiwr
1 Rhagfyr - Woody Allen, comediwr ac actor

Marwolaethau
17 Mai - Paul Dukas, cyfansoddwr, 69
19 Mai
Margot van Hasselt, arlunydd, 55
T. E. Lawrence, archeolegydd, milwr ac awdur, 46
3 Gorffennaf - André Citroën, entrepreneur, 57
26 Gorffennaf - Albert Bethel, gwleidydd, 61
13 Rhagfyr
Amy Dillwyn, cymwynaswraig a menyw busnes, 90
Victor Grignard, cemegydd, 64

Gwobrau Nobel
Ffiseg: Syr James Chadwick
Cemeg: Frédéric Joliot-Curie ac Irène Joliot-Curie
Meddygaeth: Hans Spemann
Heddwch: Carl von Ossietzky

Eisteddfod Genedlaethol (Caernarfon)
 Cadair: E. Gwyndaf Evans
 Coron: Gwilym R. Jones
Economeg

Astudiaeth o'r ffyrdd y caiff nwyddau a gwasanaethau eu cynhrchu, eu dosbarthu a'u defnyddio yw economeg. Mae'n disgrifio'r prosesau hyn yn nhermau y gwahaniaeth rhwng cystadlaethau gwahanol fel y'i gwelir trwy fesuriadau megis mewnbwn, pris ac allbwn.

Mae sawl agwedd i'r pwnc yma ac mae ganddo gysylltiad cryf â gwleidyddiaeth.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd 
Economi
Cynnyrch mewnwladol crynswth
Rhestr o ddirwasgiadau yng Ngwledydd Prydain
Argyfwng economaidd 2008-presennol
Cwymp Wall Street
Diweithdra
Economi Cymru

 
Gwyddorau cymdeithas
1934

19g - 20g - 21g
1880au 1890au 1900au 1910au 1920au - 1930au - 1940au 1950au 1960au 1970au 1980au1929 1930 1931 1932 1933 - 1934 - 1935 1936 1937 1938 1939

Digwyddiadau
23 Chwefror - Léopold III yn dod brenin Gwlad Belg. 
22 Mai - Gŵyl opera gyntaf Glyndebourne
2 Awst - Adolf Hitler yn dod yn "Führer" yr Almaen.
22 Medi - Trychineb Glofa Gresffordd (265 o bobl yn cael eu lladd wedyn ffrwydrad nwy).
2 Hydref - Corwynt yn Osaka a Kyoto Japan; 1660 o bobl yn colli ei bywydau.
1 Rhagfyr - José Luis Tejada Sorzano yn dod yn arlywydd Bolifia.
Ffilmiau
Yr Ail Fordaith Gymraeg gan Ifan ab Owen Edwards
It Happened One Night
We're Not Dressing (gyda Ray Milland)
Llyfrau
Edward Tegla Davies - Y Llwybr Arian
D. Gwenallt Jones - Plasau'r Brenin
Howard Spring - Shabby Tiger
Evelyn Waugh - A Handful of Dust
Drama
Lillian Hellman - The Children's Hour
Jack Jones - Rhondda Roundabout
Barddoniaeth
Dylan Thomas - 18 Poems
Cerddoriaeth
Darius Milhaud - Concertino de Printemps
Sergei Rachmaninov - Rapsodi am thema gan Paganini
Harald Sæverud - Canto Ostinato

Genedigaethau
8 Ionawr - Jacques Anquetil, seiclwr (m. 1987)
11 Ionawr - Jean Chrétien, Prif Weinidog Canada
18 Ionawr - Raymond Briggs, arlunydd
11 Chwefror - Mary Quant, cynllunydd
9 Mawrth - Yuri Gagarin (m. 1968)
25 Mawrth - Alwyn Rice Jones (m. 2007)
30 Mawrth - Richard Lewis Jones (Dic Jones), bardd (m. 2009)
7 Ebrill - Ian Richardson, actor (m. 2007)
14 Mai - Siân Phillips, actores
16 Mai - Kenneth O. Morgan, hanesydd
6 Mehefin - Albert II, brenin Gwlad Belg
13 Mehefin - Gren, cartwnydd (m. 2007)
13 Gorffennaf
Agnes Auffinger, arlunydd (m. 2014)
Wole Soyinka, llenor
15 Gorffennaf - Harrison Birtwistle, cyfansoddwr
28 Gorffennaf
Pat Douthwaite, arlunydd (m. 2002)
Bud Luckey, animeiddiwr, actor a cartwnaidd (m. 2018)
21 Medi - Leonard Cohen, bardd a chanwr (m. 2016)
15 Hydref - Hywel Teifi Edwards, ysgolhaig ac awdur (m. 2010)
27 Hydref - Elías Querejeta, cynhyrchydd ffilm (m. 2013)
1 Tachwedd - William Mathias, cyfansoddwr (m. 1992)
24 Tachwedd - Dewi Zephaniah Phillips, athronydd (m. 2006)
9 Rhagfyr - Judi Dench, actores

Marwolaethau
17 Chwefror - Albert I, brenin Gwlad Belg, 58
23 Chwefror - Syr Edward Elgar, cyfansoddwr, 76
1 Ebrill - Joseph Loth, ysgolhaig Celtaidd, 86
25 Mai - Gustav Holst, cyfansoddwr, 59
4 Gorffennaf - Marie Curie, gwyddonydd, 56
22 Gorffennaf - John Dillinger, lleidr banc, 31
25 Gorffennaf
François Coty, parfumier, 60
Engelbert Dollfuss, gwleidydd, 41
2 Awst - Paul von Hindenburg, Arlywydd yr Almaen, 86
28 Awst - Edgeworth David, fforiwr, 76
30 Mehefin - Hugh Evans, cyhoeddwr ac awdur, 79
18 Hydref - Santiago Ramón y Cajal, batholegydd, 82
13 Tachwedd - Evan Vincent Evans, golygydd a newyddiadurwr, 82
16 Tachwedd - Alice Liddell ("Alice in Wonderland"), 82
23 Tachwedd - E. A. Wallis Budge, Eifftolegydd 77

Gwobrau Nobel
Ffiseg: dim gwobr
Cemeg: Harold Urey
Meddygaeth: George Minot, William P. Murphy a George Whipple
Llenyddiaeth: Luigi Pirandello
Heddwch: Arthur Henderson

Eisteddfod Genedlaethol (Castell-nedd)
 Cadair: William Morris
 Coron: Thomas Eurig Davies
Rhestr crefyddau

Dyma restr o grefyddau.

Bwdhaeth
Cristnogaeth
Hindŵaeth
Iddewiaeth
Islam
Jainiaeth
Mormoniaeth
Paganiaeth
Shamaniaeth
Shintō
Siciaeth
Taoaeth
Zoroastriaeth

Gweler hefyd 
Anffyddiaeth
Agnosticiaeth
Dyneiddiaeth

Crefyddau
Radio

Ffordd o anfon signalau heb fod trwy weiar, trwy modyliad tonnau electromagnetig ar amleddau is nag amleddau golau yw radio. Gelwir y peiriant sydd yn derbyn y signalau a'u troi yn sain, sef y derbynnydd radio, hefyd yn aml yn 'radio'.

Hanes

Dechreuodd hanes y radio mewn nifer o lefydd. Dangosodd Nikola Tesla y radio cyntaf i'r cyhoedd yn St. Louis, Missouri yn UDA ym 1893. Y flwyddyn wedyn, bu Syr Oliver Lodge, ffisegydd o Brydain yn defnyddio peiriant o'r enw coherer i gario signalau ar donnau radio. Bu Edouard Branly o Ffrainc ac Alexander Popov o Rwsia yn diwygio'r peiriant hon.

Cofrestrodd Guglielmo Marconi breinlen cyntaf y byd ar gyfer radio ym 1896 (British Patent 12039) ac ym 1909 cafodd Marconi a Karl Ferdinand Braun Gwobr Nobel Ffiseg am gyfrannu i ddatblygiad technoleg radio. Ym 1898, adeiladwyd y ffatri radio cyntaf gan Marconi, hefyd. Safai'r ffatri yn Hall Street, Chelmsford, Lloegr ac roedd tua 50 o bobl yn gweithio ynddi.

Trawsyrrwyd y rhaglen radio cyntaf ar Noswyl Nadolig 1906 o Brant Rock, Massachusetts i longau ar y môr. Darlledwyd y rhaglen newyddion cyntaf ar 31 Awst, 1920 o Detroit, Michigan ac ym 1922 dechreuwyd darlledu rhagleni adloniant yn rheolaidd am y tro cyntaf o'r Marconi Research Centre (Canolfan Ymchwil Marconi) a oedd  yn y ffatri radio yn Writtle ger Chelmsford.

Mae datblygiadau technolegol yr ugeinfed ganrif ym maes radio yn cynnwys transistorau, lloerenni i drosglwyddo signalau a radio rhyngrwyd.

Radio yn yr iaith Gymraeg

Hwyrfrydig iawn oedd y BBC o ddarlledu yn Gymraeg a Gaeleg yn ystod dyddiau cynnaf y radio. Cynhyrchai gorsaf darlledu Caerdydd peth o'i deunydd ei hun yn y 1920au, gan gynnwys ambell i gân a sgwrs Gymraeg. Ar orsaf 5WA, Caerdydd, y clywyd Cymraeg gyntaf erioed ar y radio ar 13 Chwefror, 1923 ar gân gan Mostyn Thomas, ac ar Ddydd Gŵyl Ddewi 1923 ar lafar gan y Parchedig Gwilym Davies ac yna gan Huw J. Huws. Ond ardal Caerdydd yn unig a glywai'r darllediadau Cymraeg hyn. Yr unig raglen Gymraeg a glywid ledled Cymru oedd y rhaglen a ddarlledwyd o 1927 ymlaen o Ddulyn. Roedd arweinyddiaeth y BBC yn cynnal polisi darlledu cenedlaethol Brydeinig a Seisnig ac yn gwrthod sefydlu gwasanaeth Cymreig na Chymraeg am hir amser. Wedi ymgyrchu dygn yng Nghymru caniatawyd i stiwdio Bangor gynhyrchu rhaglenni Cymraeg o 1935 ymlaen. Darllediad gan David Lloyd George ar 8 Tachwedd 1923 oedd y darllediad Cymraeg cyntaf o stiwdio Bangor.

Radio ton-leidr
Yn ogystal â gorsafoedd radio awdurdodedig, ceir gorsafoedd radio ton-leidr, sef gorsafoedd, yn aml yn fyr-hoedlog a gwleidyddol eu naws, nad sydd â thrwydded darlledu. Bu'r rhain yn boblogaidd yn yr 1950-70au pan oedd fel rheoli monopoli ar ddarlledu radio gan y wladwriaeth a gydag hynny, diffyg mynegiant i ddiwylliant pop neu ddiwylliannau ac ieithoedd lleiafrifol o fewn y wladwriaeth. Ym Mhrydain meddylir am Radio Luxembourg ac yng Nghymru ceir enghraiff Radio Ceiliog gan gefnogwyr Plaid Cymru.

Gweler hefyd
Gorsafoedd Radio yng Nghymru

Dolenni allanol
 Rhestr radio masnachol yn y Deyrnas Unedig
 Y radio, Cymru a Chymreictod erthygl ar BBC Cymru Fyw

 
Adloniant
Y cyfryngau torfol
1933

19g - 20g - 21g
1880au 1890au 1900au 1910au 1920au - 1930au - 1940au 1950au 1960au 1970au 1980au1928 1929 1930 1931 1932 - 1933 - 1934 1935 1936 1937 1938

Digwyddiadau 
 30 Ionawr - Mae Adolf Hitler yn dod arweinydd yr Almaen.
 26 Ebrill - Sefydlu'r Gestapo yn yr Almaen.
 3 Medi - Sefydlu Fine Gael.
 Ffilmiau
 King Kong
 Sons of the Desert
 Llyfrau
 D. J. Davies – The Economic History of South Wales
 Caradoc Evans - Wasps
 Gertrude Stein - The Autobiography of Alice B. Toklas
 Lily Tobias - Eunice Fleet
 Cerddoriaeth
 Sergei Prokofiev - Pedr a'r Blaidd
 Roberta (sioe Broadway)

Genedigaethau 
1 Ionawr - Joe Orton, dramodydd (m. 1967)
7 Chwefror - Stuart Burrows, canwr opera
21 Chwefror - Nina Simone, cantores (m. 2003)
14 Mawrth - Michael Caine, actor
21 Mawrth - Michael Heseltine, gwleidydd
8 Mehefin - Joan Rivers, digrifwraig (m. 2014)
26 Mehefin - Claudio Abbado, arweinydd cerddorfa (m. 2014)
20 Gorffennaf
Cormac McCarthy, nofelydd
Rex Williams, chwaraewr snwcer
23 Gorffennaf - Richard Rogers, pensaer (m. [[2021])
18 Awst
Just Fontaine, pêl-droediwr
Roman Polański, cyfarwyddwr ffilmiau
16 Hydref - John Mark Jabalé, Esgob Mynyw
 19 Hydref - Lloyd Williams, chwaraewr rygbi (m. 2017)
 25 Hydref - Jack Haley Jr., cyfarwyddwr a chynhyrchydd ffilm (m. 2001)
 3 Tachwedd - John Barry, cyfansoddwr (m. 2011)

Marwolaethau 
31 Ionawr - John Galsworthy, nofelydd, 65
10 Awst - Alf Morgans, gwleidydd
 29 Hydref - Rudolph Lewis, seiclwr, 45
8 Tachwedd - Mohammed Nadir Shah, brenin Affganistan, 53

Tywydd
24 Chwefror Storm eira nodedig

Gwobrau Nobel 
 Ffiseg: Erwin Schrödinger a Paul Dirac
 Cemeg: dim gwobr
 Meddygaeth: Thomas Hunt Morgan
 Llenyddiaeth: Ivan Bunin
 Heddwch: Syr Norman Angell

Eisteddfod Genedlaethol (Wrecsam) 
 Cadair: Edgar Phillips (Trefin)
 Coron: Simon B. Jones
1932

19g - 20g - 21g
1880au 1890au 1900au 1910au 1920au - 1930au - 1940au 1950au 1960au 1970au 1980au1927 1928 1929 1930 1931 - 1932 - 1933 1934 1935 1936 1937

Digwyddiadau 
 Plaid Cymru'n mynegi'n swyddogol mai eu nod oedd hunan lywodraeth i Gymru
 10 Ebrill - Mae Paul Hindenburg yn dod Arlywydd yr Almaen
 Mehefin - Cychwyn Rhyfel Chaco yn Ne America
 Awst - Agoriad y Pafiliwn Fawr, Porthcawl
 Ffilmiau
 Grand Hotel
 Horse Feathers
 Llyfrau
 Richard Ithamar Aaron - Hanes Athroniaeth
 Aldous Huxley - Brave New World
 T. H. Parry-Williams - Canu Rhydd Cynnar
 Cerddoriaeth
 Maurice Ravel - Concerto piano

Genedigaethau 
 26 Chwefror - Johnny Cash, cerddor (m. 2003)
 1 Ebrill - Debbie Reynolds, actores a chantores (m. 2016)
21 Mai
Inese Jaunzeme, meddyg a llawfeddyg (m. 2011)
Channa Horwitz, arlunydd (m. 2013)
 18 Gorffennaf - Yevgeny Yevtushenko, bardd (m. 2017)
 22 Gorffennaf - Oscar de la Renta, dylunydd ffasiwn (m. 2014)
 2 Awst - Peter O'Toole, actor (m. 2013)
 9 Medi - Alice Thomas Ellis, nofelydd (m. 2005)
 27 Hydref - Sylvia Plath, bardd ac nofelydd (m. 1963)
 3 Tachwedd - Albert Reynolds, Prif Weinidog Iwerddon (m. 2014)
 21 Tachwedd - Beryl Bainbridge, awdures (m. 2010)
 29 Tachwedd - Jacques Chirac, Arlywydd Ffrainc (m. 2019)
 15 Rhagfyr - John Meurig Thomas, cemegydd

Marwolaethau 
 6 Mawrth - John Philip Sousa, cerddor, 77
 14 Mawrth - George Eastman
 6 Gorffennaf - Kenneth Grahame, awdur, 73
 23 Gorffennaf - Tenby Davies, athletwr, 48
 18 Medi - Peg Entwistle, actores, 24

Gwobrau Nobel 
 Ffiseg: Werner Heisenberg
 Cemeg: Irving Langmuir
 Meddygaeth: Syr Charles Scott Sherrington, Edgar Adrian
 Llenyddiaeth: John Galsworthy
 Heddwch: dim gwobr

Eisteddfod Genedlaethol (Aberafan) 
 Cadair: D. J. Davies
 Coron: Thomas Eurig Davies

1932
Howard Spring

Nofelydd yn yr iaith Saesneg o Gaerdydd oedd Howard Spring (10 Chwefror 1889 – 3 Mai 1965).

Llyfryddiaeth
Darkie and Co. (1932)
Fame is the Spur (1940)
Shabby Tiger (1934)
Rachel Rosing (1935)
Heaven Lies About Us (1939) (cofiant)

Genedigaethau 1889
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1965
Nofelwyr Saesneg
Pobl o Gaerdydd
I. D. Hooson

Roedd Isaac Daniel Hooson (2 Mai 1880 – 18 Hydref 1948), neu I.D. Hooson, yn fardd Cymraeg a sgwennai cerddi syml a phoblogaidd ar y mesurau rhydd, yn enwedig telynegion a baledi. Un o'i faledi enwocaf yw'r Fantell Fraith a gyhoeddodd yn 1934.

O Gernyw y daeth ei dad Edward, gan setlo yn Sir y Fflint yn y gwaith plwm. Cafodd Isaac ei eni yn Rhosllannerchrugog, yn fab i Edward a Harriet Hooson ac yno y bu byw - yn Nhŷ Fictoria, Stryd y Farchnad. Addysgwyd ef yn ysgol ramadeg Rhiwabon. Roedd yn gyfreithiwr wrth ei waith ac adnabyddid ef fel "Cyfaill i Blant Cymru".

Enwyd Ysgol I.D. Hooson ar ei ôl.

Gwaith
Rhwng 1897 a 1904 bu'n gweithio i "Mri Morris & Jones" yn Lerpwl, ond ar farwolaeth ei dad, daeth yn nes adref i weithio yn y dref agosaf, sef Wrecsam. Bu yno gyda cwmni o gyfreithwyr nes i'r Rhyfel Byd Cyntaf ddechrau a gorfodwyd ef i wasanaethu yn y llynges. Yn 1919 dychwelodd i weithio fel partner mewn ffyrm o gyfreithwyr yn Wrecsam a rhwng 1920 a 1943 ef oedd yr ‘Official Receiver in Bankruptcy’ yng nghylch Caer a Gogledd Cymru.

Cofeb
Yn unol â'i ddymuniad gwasgarwyd llwch I. D. Hooson uwchben pen dwyreiniol Panorama Walk yn nyffryn Llangollen lle saif cofeb garreg  er cof amdano. Mae'n hawdd cyrraedd yr heneb ar hyd llwybr sy'n arwain i'r gogledd-orllewin o faes parcio bach ar ochr y ffordd [Cyfeirnod Grid: SJ 2471 2480] ychydig i'r gorllewin o'r grid gwartheg. 

Mae darlun o'r gofeb ar glawr llyfr I. D. Hooson - Y Casgliad Cyflawn a gyhoeddwyd yn 2012.

Llyfryddiaeth
Cerddi a Baledi (1936)
Y Gwin a Cherddi Eraill (1948)
''I. D. Hooson - Y Casgliad Cyflawn (2012)

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Y Bywgraffiadur Ar-lein

Beirdd Cymreig yr 20fed ganrif
Beirdd Cymreig yn yr iaith Gymraeg
Cyfreithwyr Cymreig
Genedigaethau 1880
Llenorion plant Cymraeg
Marwolaethau 1948
Pobl o Rosllannerchrugog
Pobl addysgwyd yn Ysgol Ramadeg Rhiwabon
1931

19g - 20g - 21g
1880au 1890au 1900au 1910au 1920au - 1930au - 1940au 1950au 1960au 1970au 1980au1926 1927 1928 1929 1930 - 1931 - 1932 1933 1934 1935 1936

Digwyddiadau 
3 Chwefror - Daeargryn Bae Hawke yn Seland Newydd; achoswyd difrod sylweddol i ddinas Napier.
14 Chwefror - Ryddhawyd y ffilm Dracula, yn serennu Bela Lugosi. 
16 Chwefror - Pehr Evind Svinhufvud yn dod yn Arlywydd y Ffindir.
1 Mawrth - Sylfaen y "Blaid Newydd" gan Oswald Mosley.
31 Mawrth - Daeargryn yn Managua, Nicaragua; 2,000 o bobol yn colli ei bywydau.
5 Rhagfyr - Eglwys Iesu'r Gwaredwr yn Moscfa ei ddinistrio gan orchymyn Joseff Stalin.
 Ffilmiau
 Blonde Crazy (gyda Ray Milland)
 Frankenstein (gyda Boris Karloff)
 Llyfrau
 Pearl S. Buck - The Good Earth
 Eliot Crawshay-Williams - Night in the Hotel
 John Jenkins (Gwili) - Hanfod Duw a Pherson Crist
 Moelona - Beryl
 Bertrand Russell - The Scientific Outlook
 Jennie Thomas – Llyfr Mawr y Plant
 Drama
 Eugene O'Neill - Mourning Becomes Electra
 Carl Zuckmayer - Der Hauptmann von Köpenick
 Cerddoriaeth
 Noël Coward - Cavalcade
 Gustav Holst – Twelve Welsh Folk Songs, for choir, H183
 Dmitri Shostakovich - Symffoni rhif 3

Genedigaethau 
 5 Ionawr - Alfred Brendel, pianydd
 22 Ionawr - Sam Cooke, canwr (m. 1964)
 1 Chwefror
Boris Yeltsin, gwleidydd (m. 2007)
Iajuddin Ahmed, Arlywydd Bangladesh (m. 2012)
 8 Chwefror - James Dean, actor (m. 1955)
 22 Mawrth - William Shatner, perfformiwr
3 Mehefin
Lady June, arlunydd (m. 1999)
Raúl Castro, gwleidydd
 1 Gorffennaf - Leslie Caron, actores
28 Awst
John Shirley-Quirk, canwr (m. 2014)
Shunichiro Okano, pêl-droediwr (m. 2017)
 15 Hydref - Abdul Kalam, Arlywydd India (m. 2015)
 19 Hydref
Manolo Escobar, canwr (m. 2013)
John le Carre, nofelydd
 30 Medi
Teresa Gorman, gwleidydd (m. 2015)
Angie Dickinson, actores
 23 Hydref - Edwin Benson, siaradwr olaf Mandaneg  (m. 2016)
 5 Tachwedd - Ike Turner, cerddor (m. 2007)
 27 Rhagfyr - John Charles, pêl-droediwr (m. 2004)

Marwolaethau 
 23 Ionawr - Anna Pavlova, dawnsiwr, 49
 23 Chwefror - Nellie Melba, cantores, 69
 10 Ebrill - Khalil Gibran, awdur, 48
 14 Mai - Viktor Dyk, bardd, 53
 28 Gorffennaf - John Neale Dalton, athro, 91
 7 Hydref - William John Griffith, awdur
 18 Hydref - Thomas Edison, difeisiwr, 84
 21 Hydref - Arthur Schnitzler, awdur, 69

Gwobrau Nobel 
 Ffiseg: dim gwobr
 Cemeg: Carl Bosch a Friedrich Bergius
 Meddygaeth: Otto Heinrich Warburg
 Llenyddiaeth: Erik Axel Karlfeldt
 Heddwch: Jane Addams a Nicholas Murray Butler

Eisteddfod Genedlaethol (Bangor) 
 Cadair: David James Jones (Gwenallt)
 Coron: Albert Evans-Jones (Cynan)

Cyfeiriadau
1930

19g - 20g - 21g
1880au 1890au 1900au 1910au 1920au - 1930au - 1940au 1950au 1960au 1970au 1980au
1925 1926 1927 1928 1929 - 1930 - 1931 1932 1933 1934 1935

Digwyddiadau 
Ffilmiau
Der Blaue Engel/The Blue Angel (Marlene Dietrich)
Llyfrau
Dashiell Hammett - The Maltese Falcon
Saunders Lewis - Monica
Hilda Vaughan - Her Father's House
Edward Tegla Davies - Y Doctor Bach
Drama
Noël Coward - Private Lives
Federico Garcia Lorca - La zapatera prodigiosa
Cerddoriaeth
George ac Ira Gershwin - "Embraceable You" (cân)
Kurt Weill - Mahagonny

Genedigaethau 
17 Chwefror - Ruth Rendell, nofelydd (m. 2015)
22 Mawrth - Stephen Sondheim, cyfansoddwr
30 Mawrth - Rolf Harris, canwr ac arlunydd
21 Mai - Malcolm Fraser, Prif Weinidog Awstralia (m. 2015)
22 Mai
Kenny Ball, cerddor jazz (m. 2013)
Marisol Escobar, arlunydd (m. 2016)
31 Mai - Clint Eastwood, actor
7 Ebrill - Cliff Morgan, chwaraewr rygbi
10 Gorffennaf - Wyn Roberts, gwleidydd (m. 2013)
5 Awst - Neil Armstrong, cofodwr (m. 2012)
8 Awst - Terry Nation, awdur (m. 1997)
17 Awst - Ted Hughes, bardd (m. 1998)
30 Awst - Warren Buffett, dyn busnes
 9 Medi - Dixie Browning, arlunydd
23 Medi - Ray Charles, cerddor (m. 2004)
 29 Medi - Colin Dexter, awdur (m. 2017)
 1 Hydref - Richard Harris, actor (m. 2002)
6 Hydref
Hafez al-Assad, Arlywydd Syria (m. 2000)
Richie Benaud, cricedwr a chyflwynydd teledu (m. 2015)
 10 Hydref - Harold Pinter, dramodydd (m. 2008)
 14 Hydref
Joseph Mobutu, Arlywydd Saïr (m. 1997)
Alan Williams, gwleidydd (m. 2014)
 19 Hydref - Mavis Nicholson, awdur
 29 Hydref - Niki de Saint Phalle, arlunydd (m. 2002)
 31 Hydref - Michael Collins, gofodwr (m. 2021)

Marwolaethau 
 2 Mawrth - D. H. Lawrence, nofelydd, 44
8 Mawrth - William Howard Taft, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 72
25 Mawrth - John Gwenogvryn Evans, paleograffydd, 78
1 Mai - Richard Bell, gwleidydd, 70
22 Mehefin - Mary Davies, cantores, 75
7 Gorffennaf - Syr Arthur Conan Doyle, awdur, 71
15 Awst - R Silyn Roberts, awdur, 59
13 Medi - Jehoiada Hodges, chwaraewr rygbi, 53
7 Hydref - Margaret Verney, 85

Gwobrau Nobel 
Ffiseg: Syr Chandrasekhara Venkata Raman
Cemeg: Hans Fischer
Meddygaeth: Karl Landsteiner
Llenyddiaeth: Sinclair Lewis
Heddwch: Nathan Söderblom

Eisteddfod Genedlaethol (Llanelli) 
 Cadair: Dewi Emrys
 Coron: William Jones (Gwilym Myrddin)
1929

19g - 20g - 21g
1870au 1880au 1890au 1900au 1910au - 1920au - 1930au 1940au 1950au 1960au 1970au
1924 1925 1926 1927 1928 - 1929 - 1930 1931 1932 1933 1934

Digwyddiadau 
 14 Chwefror - Cyflafan Sain Ffolant, Chicago
 30 Mai Lewis Valentine yn sefyll fel ymgeisydd dros Plaid Cymru; y tro cyntaf mewn Etholiad Cyffredinol: yn Sir Gaernarfon.
Megan Lloyd George (merch David) yn cael ei hethol yn Aelod Seneddol Sir Fôn - y ferch gyntaf yng Nghymru.
 24 Gorffennaf - Aristide Briand yn dod yn brif weinidog Ffrainc.
 27 Gorffennaf - Cytundeb Genefa.
 Awst - Priodas Frida Kahlo a Diego Rivera
 29 Hydref - Cwymp Wall Street
 28 Rhagfyr - "Dydd Sadwrn Ddu" yn Samoa: mae'r heddlu Seland Newydd yn lladd 11 o bobol
 Ffilmiau
 In Old Arizona
 Llyfrau
 Tintin gan Hergé yn ymddangos am y tro cyntaf
 Richard Aldington - Death of a Hero
 Jean Cocteau - Les Enfants terribles
 William Faulkner - The Sound and the Fury
 Richard Hughes - A High Wind in Jamaica
 Erich Kästner - Emil und die Detektive
 Huw Menai - The Passing of Guto
 Drama
 Henri Bernstein - Mélo
 Patrick Hamilton - Rope
 George Bernard Shaw - The Apple Cart
 Cerddoriaeth
 "Louise" (cân) (Maurice Chevalier)
 Dmitri Shostakovich - Symffoni rhif 3

Genedigaethau 
 15 Ionawr - Rev. Dr. Martin Luther King (m. 1968)
 17 Chwefror - Patricia Routledge, actores
 23 Mawrth - Roger Bannister, athletwr
 6 Ebrill - André Previn, cerddor
 4 Mai - Audrey Hepburn, actores (m. 1993)
29 Mai
Adelheid Goosch, arlunydd
Peter Higgs, ffisegydd
12 Mehefin
Anne Frank (m. 1945)
Brigid Brophy, nofelydd (m. 1995)
 24 Awst - Yasser Arafat, gwleidydd (m. 2004)
 16 Hydref - Ivor Allchurch, pêl-droediwr (m. 1997)
 21 Hydref - Ursula K. Le Guin, nofelydd (m. 2018)
 27 Hydref - Alun Richards, nofelydd (m. 2004)
 28 Hydref - Joan Plowright, actores
 2 Tachwedd - Carwyn James, chwaraewr rygbi (m. 1983)
 9 Tachwedd - Imre Kertész, awdur (m. 2016)
 4 Rhagfyr - Ednyfed Hudson Davies,  gwleidydd (m. 2018)

Marwolaethau 
 13 Ionawr - Wyatt Earp, 80
 8 Chwefror - Maria Christina, Brenhines Sbaen, 70
 4 Ebrill - Carl Benz, peiriannydd, 84
 16 Ebrill - Syr John Morris-Jones, ysgolhaig, 64
 24 Tachwedd - Georges Clemenceau, gwleidydd, 88

Gwobrau Nobel 
 Ffiseg: Prince Louis-Victor Pierre Raymond de Broglie
 Cemeg: Arthur Harden a Hans Karl August Simon von Euler-Chelpin
 Meddygaeth: Christiaan Eijkman a Syr Frederick Gowland Hopkins
 Llenyddiaeth: Thomas Mann
 Heddwch: Frank Kellogg

Eisteddfod Genedlaethol (Lerpwl) 
 Cadair: Dewi Emrys
 Coron: Caradog Prichard

Cyfeiriadau

1929
Chwaraeon

Rhestr Chwaraeon:

 Athletau (trac a chae)
 Camanachd
 Cleddyfa
 Cnapan
 Crefft ymladd
 Jiwdo
 Karate
 Kung Fu
 Criced
 Dringo
 Gleidio
 Golff
 Hoci iâ
 Nofio
 Paffio
 Pêl-fasged
 Pêl-droed
 Pêl-droed Americanaidd
 Rasio ceir
 Rygbi
 Rygbi'r Cynghrair
 Rygbi'r Undeb
 Sboncen
 Seiclo
 Snwcer
 Tenis
 Ymgodymu (Reslo)

 
Difyrweithiau
Rhestrau chwaraeon
1928

19g - 20g - 21g
1870au 1880au 1890au 1900au 1910au - 1920au - 1930au 1940au 1950au 1960au 1970au
1923 1924 1925 1926 1927 - 1928 - 1929 1930 1931 1932 1933

Digwyddiadau 
11 Chwefror - Chwaraeon Olympaidd Gaeaf, Saint-Moritz
20 Chwefror - Etholiad gyffredinol yn Japan
22 Ebrill - Daeargryn yn Corinth
Ffilmiau - Sunrise
Llyfrau
Dorothy Edwards - Winter Sonata
D. H. Lawrence - Lady Chatterley's Lover
Moelona - Breuddwydion Myfanwy
T. H. Parry-Williams - Ysgrifau
Iorwerth C. Peate - Y Cawg Aur
Erich Maria Remarque - Im Westen Nichts Neues
Siegfried Sassoon - Memoirs of a Fox-Hunting Man
Drama
Eduardo De Filippo - Filosoficamente
R. C. Sherriff - Journey's End
Cerddoriaeth
Sergei Prokofiev - Symffoni rhif 3
Maurice Ravel - Bolero

Genedigaethau 
8 Chwefror - Osian Ellis, telynor (m. 2021)
27 Chwefror - Ariel Sharon, gwleidydd (m. 2014)
6 Mawrth - Glyn Owen, actor (m. 2004)
4 Mai
Carla Daalderop-Bruggeman, arlunydd (m. 2015)
Hosni Mubarak, Arlywydd yr Aifft
12 Mai - Burt Bacharach, cyfansoddwr
1 Mehefin
Bob Monkhouse, digrifwr, sgriptiwr ac actor (m. 2003)
Isa van der Zee, arlunydd
14 Mehefin - Che Guevara, gwleidydd a milwr (m. 1967)
20 Mehefin
Martin Landau, actor (m. 2017)
Jean-Marie Le Pen, gwleidydd
 8 Gorffennaf - Pat Adams, arlunydd
11 Gorffennaf
Claire Meunier, arlunydd (m. 2010)
Greville Janner, gwleidydd (m. 2015)
26 Gorffennaf
Stanley Kubrick, cyfarwyddr ffilm (m. 1999)
Bernice Rubens, nofelydd (m. 2004)
Francesco Cossiga, Arlywydd yr Eidal (m. 2010)
5 Awst
Pat Passlof, arlunydd (m. 2011)
Carla Lane, awdures (m. 2016)
6 Awst - Andy Warhol, arlunydd (m. 1987)
7 Awst - James Randi, consuriwr a sgeptig
22 Awst
Alice Baber, arlunydd (m. 1982)
Karlheinz Stockhausen, cyfansoddwr (m. 2007)
6 Medi
Sid Watkins, meddyg a llawfeddyg (m. 2012)
Robert M. Pirsig, athronydd ac awdur (m. 2017)
 30 Medi
Takeshi Inoue, pêl-droediwr (m. 1992)
Elie Wiesel, awdur ac gwleidydd (m. 2016)
 18 Hydref - R. Elwyn Hughes, biocemegydd (m. 2015)

Marwolaethau 
11 Ionawr - Thomas Hardy, bardd a nofelydd, 87
13 Mai - David Thomas ("Afan"), cyfansoddwr, 47
18 Mehefin - Roald Amundsen, fforiwr, 55
12 Awst - Leoš Janáček, cyfansoddwr, 74
6 Hydref - Pádraic Ó Conaire, llenor, 46

Gwobrau Nobel 
Ffiseg: - Owen Willans Richardson
Cemeg: - Adolf Windaus
Meddygaeth: - Charles Nicolle
Llenyddiaeth: - Sigrid Undset
Heddwch: - dim gwobr

Eisteddfod Genedlaethol (Treorci) 
 Cadair: dim gwobr
 Coron: Caradog Pritchard

Cyfeiriadau

1928
1926

19g - 20g - 21g
1870au 1880au 1890au 1900au 1910au - 1920au - 1930au 1940au 1950au 1960au 1970au
1921 1922 1923 1924 1925 - 1926 - 1927 1928 1929 1930 1931

Digwyddiadau 
12 Mai – Streic Cyffredinol 1926
14 Hydref – David Lloyd George yn dod yn arweinydd y Plaid Ryddfrydol (DU).
Ffilmiau
Aloma of the South Seas
The Triumph of the Rat gyda Ivor Novello
Llyfrau
T. E. Lawrence – Seven Pillars of Wisdom
A. A. Milne – Winnie-the-Pooh
Bertrand Russell – On Education, Especially in Early Childhood
Drama
Bertolt Brecht – Mann ist Mann
Mikhail Bulgakov – Dyddiau'r Turbiniaid (Дни Турбиных / Dni Turbinykh)
Sean O'Casey – The Plough and the Stars
Cerddoriaeth
George ac Ira Gershwin – Someone to Watch over Me
Peter Warlock – Capriol Suite

Genedigaethau 
3 Ionawr - Syr George Martin, cerddor (m. 2016)
31 Mawrth - John Fowles, nofelydd (m. 2006)
21 Ebrill - Y frenhines Elisabeth II o'r Deyrnas Unedig (m. 2022)
28 Ebrill - Harper Lee, nofelydd (m. 2016)
1 Mehefin
Marilyn Monroe, actores (m. 1962)
Andy Griffith, actor (m. 2012)
3 Mehefin - Allen Ginsberg, bardd (m. 1997)
1 Gorffennaf
Hans Werner Henze, cyfansoddwr (m. 2012)
Robert Fogel, hanesydd economaidd (m. 2013)
15 Gorffennaf
Driss Chraïbi, llenor (m. 2007)
Leopoldo Galtieri, milwr ac gwleidydd (m. 2003)
15 Hydref - Michel Foucault, athronydd (m. 1984)
18 Hydref
Klaus Kinski, actor (m. 1991)
Chuck Berry, cerddor (m. 2017)
 25 Hydref - Galina Vishnevskaya, cantores (m. 2012)
29 Hydref
Necmettin Erbakan, Prif Weinidog Twrci (m. 2011)
Jon Vickers, canwr opera (m. 2015)
 31 Hydref - Jimmy Savile, cyflwynydd radio ac teledu (m. 2011)
20 Rhagfyr - Geoffrey Howe, gwleidydd (m. 2015)
 30 Rhagfyr - Stan Tracey, pianydd a chyfansoddwr (m. 2013)

Marwolaethau 
10 Mehefin - Antoni Gaudí, pensaer, 73
14 Mehefin
Mary Cassatt, arlunydd, 63
Rees Thomas, chwaraewr rygbi, 43
5 Hydref - Dorothy Tennant, arlunydd, gwraig Syr Henry Morton Stanley, 71
13 Hydref - Eliseus Williams (Eifion Wyn), bardd, 59
26 Hydref - Syr James Szlumper, peiriannydd sifil, 92
 31 Hydref - Harry Houdini, lledrithydd, 52
 3 Tachwedd – Annie Oakley, chwimsaethwraig, 66
4 Tachwedd - John Owen, Esgob Tyddewi, 72
5 Rhagfyr - Claude Monet, arlunydd, 86
29 Rhagfyr - Rainer Maria Rilke, bardd, 51

Gwobrau Nobel 
Ffiseg: Jean Baptiste Perrin
Cemeg: Theodor Svedberg
Meddygaeth: Johannes Andreas Grib Fibiger
Llenyddiaeth: Grazia Deledda
Heddwch: Aristide Briand a Gustav Stresemann

Eisteddfod Genedlaethol (Abertawe) 
 Cadair: David James Jones (Gwenallt)
 Coron: Dewi Emrys
Elizabeth Mary Jones (Moelona)

Moelona oedd ffugenw y nofelydd Elizabeth (Lizzie) Mary Jones (ganed Owen) (21 Mehefin 1877 – 5 Mehefin 1953). Ysgrifennodd sawl nofel a stori ar gyfer plant a phobl ifanc. Un o Rydlewis, Ceredigion oedd Moelona ond yr oedd yng Nghaerdydd pan yr ysgrifennodd Teulu Bach Nantoer.

Gweithiau 
 Teulu Bach Nantoer (1913)
 Bugail y Bryn (1917)
 Rhamant y Rhos (1918)
 Y Wers Olaf (La Dernière Classe) - cyfieithiad o waith Alphonse Daudet, iaith wreiddiol: Ffrangeg. Cyfres y Werin 4, 1921
 Cwrs y Lli (1927)
 Breuddwydion Myfanwy (1928)
 Beryl (1931)
 Ffynnonloyw (1939)

Cyfeiriadau 

Genedigaethau 1877
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion plant Cymraeg
Marwolaethau 1953
Merched y 19eg ganrif
Merched yr 20fed ganrif
Nofelwyr Cymraeg
Pobl o Geredigion
1925

19g - 20g - 21g
1870au 1880au 1890au 1900au 1910au - 1920au - 1930au 1940au 1950au 1960au 1970au
1920 1921 1922 1923 1924 - 1925 - 1926 1927 1928 1929 1930

Digwyddiadau 
5 Awst - sefydlu Plaid Genedlaethol Cymru (Plaid Cymru yn ddiweddarach)
10 Gorffennaf - dechrau'r achos llys Scopes yn Dayton, Tennessee
2 Tachwedd - Argae Llyn Eigiau yn torri; 17 yn colli eu bywydau ym mhentref Dolgarrog
Ffilmiau 

Llyfrau
Edward Tegla Davies - Rhys Llwyd Y Lleuad
Adolf Hitler - Mein Kampf
William David Owen - Madam Wen
Cerddoriaeth
George Gershwin - Concerto i Biano yn F
Dmitri Shostakovich - Symffoni rhif 1
Gwyddoniaeth
Darganfyddiad yr elfen gemegol Rheniwm gan Walter Noddack ac Ida Tacke

Genedigaethau 
26 Ionawr - Paul Newman, actor (m. 2008)
8 Chwefror - Jack Lemmon, actor (m. 2001)
26 Mawrth
Pierre Boulez, cyfansoddwr (m. 2016)
Emlyn Hooson, gwleidydd (m. 2012)
3 Ebrill - Tony Benn, gwleidydd  (m. 2014)
 12 Ebrill - Oliver Postgate, awdur teledu (m. 2008)
15 Ebrill - Geraint Howells, gwleidydd (m. 2004)
19 Mai
Malcolm X (m. 1965)
Maria Felder, arlunydd (m. 1995)
Pol Pot, chwyldroadwr (m. 1998)
1 Mehefin - Roy Clarke, pêl-droediwr (m. 2006)
8 Mehefin - Barbara Bush, Prif Foneddiges yr Unol Daleithiau (m. 2018)
6 Gorffennaf - Bill Haley, cerddor roc a rôl (m. 1981)
10 Gorffennaf - Mahathir Mohamad, Prif Weinidog Maleisia
20 Gorffennaf
Frantz Fanon, seiciatrydd, athronydd a llenor (m. 1961)
Jacques Delors, gwleidydd
26 Awst - Ida Barbarigo, arlunydd (m. 2018)
6 Medi
Mariana Yampolsky, arlunydd (m. 2002)
Andrea Camilleri, awdur (m. 2019)
16 Medi
Charles Haughey, Prif Weinidog Iwerddon (m. 2006)
B. B. King, cerddor (m. 2015)
13 Hydref - Margaret Thatcher, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig (m. 2013)
15 Hydref - Tony Hart, arlunydd a chyflwynwr teledu (m. 2009)
16 Hydref - Angela Lansbury, actores (m. 2022)
 19 Hydref - Bernard Hepton, actor (m. 2018)
 23 Hydref - Johnny Carson, cyflwynydd teledu ac digrifwr (m. 2005)
 23 Hydref - Glyn Houston, actor (m. 2019)
 24 Hydref - Ieng Sary, gwleidydd (m. 2013)
 27 Hydref - Warren Christopher, cyfreithiwr a diplomydd (m. 2011)
 29 Hydref - Robert Hardy, actor (m. 2017)
10 Tachwedd - Richard Burton, actor (m. 1984)
 17 Tachwedd
Rock Hudson, actor (m. 1985)
Charles Mackerras, arweinydd cerddorfa (m. 2010)
20 Tachwedd - Robert F. Kennedy, gwleidydd (m. 1968)

Marwolaethau 
30 Ionawr - Jim Driscoll, paffiwr, 44
22 Chwefror - Sun Yat-sen, gwladweinydd, 58
14 Ebrill - John Singer Sargent, arlunydd
14 Mai - Henry Rider Haggard, nofelydd
1 Gorffennaf - Erik Satie, cyfansoddwr, 59
4 Tachwedd - William David Owen, nofelydd, 50
20 Tachwedd - Alexandra o Ddenmarc, gwraig Edward VII, brenin y Deyrnas Unedig a Tywysoges Cymru 1863-1901, 80
19 Rhagfyr - Elizabeth Phillips Hughes, addysgwraig, 74

Gwobrau Nobel 
Ffiseg: James Franck a Gustav Ludwig Hertz
Cemeg: Richard Adolf Zsigmondy
Meddygaeth: dim gwobr
Llenyddiaeth: George Bernard Shaw
Heddwch: Austen Chamberlain a Charles G. Dawes

Eisteddfod Genedlaethol (Pwllheli) 
 Cadair: Dewi Morgan
 Coron: William Evans (Wil Ifan)

Cyfeiriadau

1925
Dawns

Mae dawns neu dawnsio (o'r Ffrangeg danser) yn gelfyddyd, ymarfer corff neu ddifyrwaith sydd, yn ei hanfod, yn gyfres o gamau ac ysgogiadau corfforol rhythmig gan unigolyn, parneriaid neu grŵp o bobl, fel rheol i gyfeiliant cerddoriaeth. Mae'n cymryd sawl ffurf ac mae ei gwreiddiau yn hynafol iawn gyda pherthynas agos â hanes cerddoriaeth a defodau crefyddol; gwelir olion o hynny yn y dawnsiau gwerin traddodiadol.

Mae'r diffiniad o beth yn union yw dawns yn dibynnu ar gyfyngiadau cymdeithasol, diwylliannol, artistig a moesol. Mae'n amrywio o symudiadau gweithredol (megis dawnsio gwerin) i dechnegau meistrolgar fel ballet. Gellir cymryd rhan mewn dawns neu ei berfformio ar gyfer cynulleidfa. Gall fod yn seremonïol, cystadleuol neu'n rywiol hefyd. Gall dawns ymgorffori neu fynegi syniadau, emosiynau neu adrodd stori.

Mae dawns wedi esblygu i nifer o ddulliau gwahanol. Mae breg-ddawnsio yn gysylltiedig â diwylliant hip hop. Mae dawns Affricanaidd yn ddeongliadol. Dulliau clasurol o ddawns yw ballet, ballroom, y waltz a'r tango tra bod Sgwâr a'r Llithriad Trydanol yn fathau o gamau dawns.

Mae gan bob dawns, waeth beth fo'i ffurf, rhywbeth yn gyffredin. Nid yn unig mae angen cael hyblygrwydd a symudiad corfforol ond rhaid cael ffiseg hefyd. Os na ystyrir y ffiseg cywir, gellir disgwyl cael anafiadau.

Coreograffiaeth yw'r celfyddyd o greu dawnsiau. Gelwir person sy'n creu (h.y. coreograffio) dawns yn goreograffwr.

Cystadlaethau Dawnsio 

Mae cystadleuaeth ddawnsio yn ddigwyddiad a drefnir lle mae'r cystadleuwyr yn perfformio dawns gerbron beirniaid er mwyn ennill tlysau neu weithiau gwobr ariannol. Ceir nifer o wahanol fathau o gystadlaethau dawns, yn dibynnu ar y math neu fathau o ddawns a berfformir. Mae'r prif fathau o gystadlaethau dawns yn cynnwys:

A dance competition is an organized event in which contestants perform dances before a judge or judges for awards and, in some cases, monetary prizes. There are several major types of dance competitions, distinguished primarily by the style or styles of dances performed. Major types of dance competitions include:

 Dawns Gystadleuol, lle caniateir amrywiaeth o fathau theatr o ddawns megis acro, ballet, jazz, hip-hop, lyrical, a dawnsio tap.
 Cystadlaethau Agored, lle caniateir amrywiaeth eang o wahanol fathau o ddawnsio. Enghraifft dda o hyn yw'r rhaglen deledu Americanaidd So You Think You Can Dance.
 Dancesport, sy'n canolbwyntio ar ddawnsio "ballroom" a lladin. Enghraifft boblogaidd i hyn yw'r rhaglen deledu Americanaidd Dancing with the Stars, a seiliwyd ar y rhaglen deledu wreiddiol o 'r DU, Strictly Come Dancing.
 Cystadlaethau Arddull-Unigol, fel dawns yr ucheldir, dawnsio tîm, a'r ddawns Wyddelig, lle caniateir un math o ddawnsio'n unig.

Gweler hefyd 
 Rhestr dawnswyr enwog
 Rhestr mathau o ddawns

 
Y celfyddydau perfformio
Ymarfer corff
Rhestr mathau o ddawns

Dyma restr mathau o ddawns.

Rhestr yn nhrefn yr wyddor 
Ballet
Bolero
Dawns forisgaidd (Dawns y mwriaid)
Dawns go-go
Dawns mwming
Dawns werin
Dawns y Blodau (Y Ddawns Flodau)
Dawns y fedwen (Dawns y fedwen haf; Dawnsio haf)
Dawns y fodrwy
Dawns yr Angau
Disco
Fflamenco
Tango
Y twist
Walts (waltz)

Gweler hefyd 
Cabaret
Dawns
Neuadd ddawns
Rhestr dawnswyr

Dawns
Mathau o ddawns
1924

19g - 20g - 21g
1870au 1880au 1890au 1900au 1910au - 1920au - 1930au 1940au 1950au 1960au 1970au
1919 1920 1921 1922 1923 - 1924 - 1925 1926 1927 1928 1929

Digwyddiadau 
22 Ionawr - James Ramsay MacDonald, AS dros Aberafan yn cael ei ethol y Prif Weinidog Llaur cyntaf.
25 Ionawr - Agorfa y Gemau Olympaidd y Gaeaf yn Chamonix, Ffrainc.
27 Ionawr - Claddedigaeth Lenin yn y Mawsolewm Lenin ym Moscfa.  
12 Chwefror - Première Rhapsody in Blue gan George Gershwin yn Ddinas Efrog Newydd.
22 Chwefror - Cytundeb Rhufain rhwng yr Eidal a Serbia.
3 Mawrth - Diwedd y Wladwriaeth yr Otomaniaid gyda'r diswyddiad y Galiff Abdul Mejid II.
4 Mai - Agorfa y Gemau Olympaidd yr Haf ym Mharis.
27 Hydref - Wsbecistan yn dod yn dalaith yr Undeb Sofietaidd
4 Tachwedd - Calvin Coolidge yn ennill yr etholiad i dod Arlywydd yr Unol Daleithiau
 Ffilmiau
The Thief of Baghdad (gyda Douglas Fairbanks)
 Llyfrau
 Edward Morgan Forster - A Passage to India
 Saunders Lewis - A School of Welsh Augustans
 Cerddoriaeth
 George Gershwin - Rhapsody in Blue
 Jean Sibelius - Symffoni rhif 7

Genedigaethau 
 21 Chwefror - Robert Mugabe, Arlywydd Simbabwe
 28 Ebrill - Kenneth Kaunda, Arlywydd Sambia
 15 Mai
Maria Koepcke, botanegydd (m. 1971)
Maya Kopitseva, arlunydd (m. 2005)
8 Mehefin - Kenneth Waltz, ysgolhaig cysylltiadau rhyngwladol (m. 2013)
 13 Medi - George Noakes, Archesgob Cymru (m. 2008)
 1 Hydref - Jimmy Carter, Arlywydd yr Unol Daleithiau
 29 Hydref - John Lasarus Williams, gwladgarwr Cymreig (m. 2004)
 31 Hydref - Rita Preuss, arlunydd (m. 2016)
 17 Tachwedd - Islwyn Ffowc Elis, awdur (m. 2004)

Marwolaethau 
 21 Ionawr - Vladimir Lenin, gwleidydd, 53
 3 Mehefin - Franz Kafka, awdur, 40
 3 Chwefror - Woodrow Wilson, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 67
27 Gorffennaf - Ferruccio Busoni, pianydd a chyfansoddwr, 58
 8 Hydref
Ernestine von Kirchsberg, arlunydd, 67
Louise Rayner, arlunydd, 92

Gwobrau Nobel 
 Ffiseg: Manne Siegbahn
 Cemeg: dim gwobr
 Meddygaeth: Willem Einthoven
 Llenyddiaeth: Władysław Reymont
 Heddwch: dim gwobr

Eisteddfod Genedlaethol (Pont-y-pwl) 
 Cadair: Albert Evans-Jones (Cynan)
 Coron: Edward Prosser Rhys
1923

19g - 20g - 21g
1870au 1880au 1890au 1900au 1910au - 1920au - 1930au 1940au 1950au 1960au 1970au
1918 1919 1920 1921 1922 - 1923 - 1924 1925 1926 1927 1928

Digwyddiadau 

1 Ionawr - 7 Ionawr - Cyflafan Rosewood yn Fflorida, UDA.
9 Chwefror - Stanley Bruce yn dod yn brif weinidog Awstralia.
28 Mawrth - Lawnsio'r Regia Aeronautica, awyrlu'r Eidal Ffasgydd.
26 Ebrill - Priodas Tywysog Albert) (mab Siôr V, brenin y Deyrnas Unedig) ac Elisabeth Bowes-Lyon.
9 Mai - Premiere y ddrama Im Dickicht, gan Bertolt Brecht
24 Mai - Diwedd y Rhyfel Cartref Iwerddon.
24 Gorffennaf - Cytundeb Lausanne a'r diwedd yr Ymerodraeth yr Otomaniaid.
7 Medi - Sylfaen Interpol yn Wien.
13 Hydref - Ankara yn dod yn brifddinas Twrci.
8 Tachwedd - Pwtsh München; yr arweinydd oedd Adolf Hitler.
 Ffilmiau 
The Covered Wagon
 Llyfrau
 Edward Tegla Davies - Gŵr Pen y Bryn
 Hugh Lofting - The Voyages of Dr Dolittle
Drama
George Bernard Shaw - Saint Joan
 Cerddoriaeth
 Gerald Finzi - A Severn Rhapsody
 King Oliver - Snake Rag
 Gwyddoniaeth
 Darganfyddiad yr elfen gemegol Haffniwm gan Dirk Coster

Genedigaethau 
 31 Ionawr - Norman Mailer, nofelydd (m. 2007)
 12 Chwefror
Valentina Malakhiyeva, arlunydd (m. 1997)
Franco Zeffirelli, cyfarwyddwr ffilm
 22 Chwefror - Bleddyn Williams, chwaraewr rygbi (m. 2009)
 2 Mai - Patrick Hillery, Arlywydd Iwerddon (m. 2008)
 31 Mai - Rainier III, tywysog Monaco (m. 2005)
30 Mehefin
Sigrid Kopfermann, arlunydd (m. 2011)
Hildegard Peters, arlunydd (m. 2017)
 19 Awst - Dill Jones, pianydd (m. 1984)
 22 Medi - Dannie Abse, bardd (m. 2014)
 5 Hydref - Glynis Johns, actores
 15 Hydref - Italo Calvino, awdur (m. 1985)
 16 Hydref - Bill McLaren, sylwebydd rygbi (m. 2010)
 24 Hydref - Elwyn Jones, gwleidydd (m. 1989)
 27 Hydref - Roy Lichtenstein, arlunydd (m. 1997)
 1 Tachwedd - Victoria de los Ángeles, cantores (m. 2005)
 2 Tachwedd - Adelaida Pologova, arlunydd (m. 2008)
 2 Rhagfyr - Maria Callas, cantores opera (m. 1977)

Marwolaethau 
 10 Chwefror - Wilhelm Conrad Röntgen, ffisegydd, 77
 6 Mawrth - Owen Thomas, gwleidydd, 64
 19 Mawrth - Evan Rees (Dyfed), bardd, 73
 26 Mawrth - Sarah Bernhardt, actores, 78
 27 Mawrth - Syr James Dewar, chemegydd a ffisegydd, 80
 12 Hydref - John Cadvan Davies, bardd, 77
 30 Hydref - Andrew Bonar Law, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, 65
 5 Rhagfyr - Maurice Barrès, awdur a gwleidydd, 61

Gwobrau Nobel 
 Ffiseg: Robert Andrews Millikan
 Cemeg: Fritz Pregl
 Meddygaeth: Frederick Grant Banting a John James Richard Macleod
 Llenyddiaeth: William Butler Yeats
 Heddwch: dim gwobr

Eisteddfod Genedlaethol (Yr Wyddgrug) 
 Cadair: D. Rees Davies (Cledwyn)
 Coron: David Rees Davies (Cynan)
Aberhonddu

Tref  a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw Aberhonddu (Saesneg: Brecon). Mae'n cymryd ei henw oddi ar aber Afon Honddu ag Afon Wysg. Yng nghanol y dre mae'r ddwy afon yn uno, ac mae Afon Tarrell hefyd yn llifo i mewn i Wysg gerllaw.

Ceir eglwys gadeiriol fechan ond diddorol yn Aberhonddu. Priordy a sefydlwyd gan y Normaniaid yn yr 11g oedd hi i ddechrau. Fe'i gwnaed yn eglwys gadeiriol yn 1923 wrth greu Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu. Prif eglwys y dref yw'r Santes Fair.

Tua 7 cilometr i'r gogledd ceir dwy domen o'r Oesoedd Canol gan gynnwys Castell Madog (De).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Tarddiad yr enw 
Enw hen iawn yw Aberhonddu, a arferir gan Gerallt Gymro ym 1191. Ym 1684 cyfeiriodd y hynafiaethydd o Sais Thomas Dingley at "Brecknock, called by the vulgar Aberhonddy". Hyd at yr 17g "Aberhoddni" oedd y ffurf arferol. Newidiodd yr -dd- a'r -n- eu lle ac aeth yr -i- yn -u-, dan ddylanwad y gair "du" yn ôl Tomos Roberts, ac o hynny ymlaen Aberhonddu yw'r ffurf arferol. Ystyr yr elfen aber yma yw'r fan lle rhed afon fechan i afon fwy. Deillia enw Afon Honddu o'r gair "hawdd", hynny yw afon hawddgar, ddymunol.

Daw enw Saesneg y dref, Brecon, a'r hen ffurf Brecknock, o'r enw Brecknock a roddir gan y Normaniaid ar Arglwyddiaeth Brycheiniog (ynganiad Hen Gymraeg: Brechenog), a luniwyd ganddynt o hen deyrnas Brycheiniog ar ddiwedd yr 11g. Lluniodd y Saeson sir o'r arglwyddiaeth ym 1536 a'i galw yn Brecknockshire, yn Gymraeg Sir Frycheiniog.

Hanes
Adeiladodd yr arglwydd o Normaniad Bernard de Neufmarche gastell yma ar ddiwedd yr 11g.
Ymwelodd Gerallt Gymro ag Aberhonddu yn ystod ei daith trwy Gymru yn 1188.

Eglwys y Santes Fair
Mae tŵr perpendiciwlar yr eglwys Benedictaidd hon yn hynod iawn ac i'w gweld o bob rhan o'r dref bron. Fe'i codwyd yn y 12g fel capel ar gyfer y Priordy, er mwyn gweinyddu'r Cymun. Atgyweiriwyd yr eglwys yn y 14eg a'r 15g ac eto yn y 19g a chollwyd llawer o'r ysbryd hynafol a berthynai i'r eglwys. Ceir yma golofn Normanaidd a chroes i goffau marchog, ger y prif fynedfa. Mae'r tŵr (a elwir yn dŵr Buckingham wedi'i hadeiladu at ddibenion militaraidd, sef i amddiffyn yr eglwys, ac fe'i codwyd yn 1521 gan Edward Stafford, Dug Buckingham ac Arglwydd Brycheiniog.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
Jane Cave
Walter Churchey
Theophilus Jones (1759-1812), hanesydd, awdur The History of the County of Brecknock.
Charles Kemble
John Lloyd, bardd
Sarah Siddons

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Aberhonddu ym 1889. Am wybodaeth bellach gweler:

Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberhonddu 1889

Oriel

Gefeilldrefi

Gweler hefyd
Rhestr o ganeuon Côr Meibion Aberhonddu

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Powys
Trefi Powys
John Lloyd (bardd)

Roedd John Lloyd (1797-1875) yn fardd yn yr iaith Saesneg, o Aberhonddu, Brycheiniog.

Roedd ei fab, yntau'n John Lloyd (1833-1915), yn hynafiaethydd a arbenigai yn hanes Brycheiniog a de Cymru.

Gwaith
Poems (1847)
The English Country Gentleman (1849)

Beirdd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1797
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Pobl o Aberhonddu
Marwolaethau 1875