alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Diwylliant La Tène

Roedd Diwylliant La Tène yn ddiwylliant o Oes yr Haearn a gafodd ei enwi ar ôl safle archaeolegol La Tène ar ochr ogleddol Llyn Neuchâtel yn y Swistir, lle cafwyd hyd i gasgliad mawr o eitemau nodweddiadol o'r diwylliant yma gan Hansli Kopp yn 1857.

Datblygodd diwylliant La Tène yn ddiweddar yn Oes yr Haearn, o tua 450 CC hyd at y goncwest gan y Rhufeiniad yn y ganrif gyntaf CC.. Mae'n nodweddiadol o ddwyrain Ffrainc, y Swistir, Awstria, de-orllewin yr Almaen, y Weriniaeth Tsiec, Slovakia a Hwngari. I'r gogledd roedd diwylliant Jastorf yng ngogledd yr Almaen. Datblygodd diwylliant La Tène o'r diwylliant Hallstatt, efallai dan ddylanwad diwylliannau o gwmpas Môr y Canoldir, yn enwedig diwylliant Groeg ac eiddo'r Etrwsciaid.

Yn draddodiadol mae'r diwylliant La Tène yn cael ei gysylltu â'r Celtiaid. Yn sicr, roedd yn yr ardaloedd lle ceir y diwylliant yma bobloedd a ddisgrifid gan awdurol clasurol fel keltoi (Celtiaid) a galli (Galiaid). Yn ôl Herodotus roedd mamwlad y Celtiaid ger tarddiad Afon Donaw, yn agos iawn i ganol yr ardal lle ceir y diwylliant La Tène. Fodd bynnag, mae'n ymddangos fod Herodotus yn credu fod Afon Donaw yn tarddu lawer ymhellach i'r gorllewin nag y mae mewn gwirionedd, yn ne-orllewin Ffrainc neu ogledd Sbaen.

Mae gan waith metel y diwylliant yma arddull nodweddiadol, yn llawn o linellau'n troi trwy'i gilydd ac anifeiliad a phlanhigion mewn arddull unigryw. Ymledodd y diwylliant yn ddiweddarach, ac mae eitemau yn yr arddull yma i'w cael yn Ngâl, gogledd Sbaen, Prydain ac Iwerddon. Ystyrir y casgliad o eitemau a ddarganfuwyd yn Llyn Cerrig Bach ar Ynys Môn yn un o'r casgliadau pwysicaf o gelfi La Tène yn Ynysoedd Prydain. Credid ar un adeg fod ymddangosiad eitemau yn arddull La Tène yn dynodi dyfodiad y Celtiaid i'r ynysoedd hyn, gan ddwyn yr ieithoedd Celtaidd gyda hwy. Erbyn hyn, mae'r rhan fwyaf o ysgolheigion o'r farn na fu symudiad mawr o bobl, dim ond lledaeniad ffasiwn newydd mewn celfyddyd.

Cyfeiriadau

Archaeoleg Ewrop
Celf gynhanesyddol
Cynhanes
Hanes y Swistir
Oes yr Haearn
Y Celtiaid
184

1g - 2g - 3g 
130au 140au 150au 160au 170au - 180au - 190au 200au 210au 220au 230au 
179 180 181 182 183 - 184 - 185 186 187 188 189

Digwyddiadau 
 Milwyr Rhufeinig yn gadael Mur Antoninus yn yr Alban am y tro olaf
 Gwrthryfel y Twrban Melyn yn dechrau yn Tsieina

Genedigaethau

Marwolaethau 

184
Gallia Cisalpina

Mae Gallia Cisalpina, yn golygu y "Gâl is yr Alpau" - sef enw'r Rhufeiniaid ar ran o ogledd yr Eidal a oedd yn cynnwys taleithiau presennol Emilia-Romagna, Friuli-Venezia Giulia, Liguria, Lombardi, Piedmont, Trentino-Alto Adige/Südtirol a Veneto). Daeth yn dalaith Rufeinig yn amser y Weriniaeth. Ystyrid yr ardal yn rhan o Gâl gan fod y boblogaeth i raddau helaeth yn Geltiaid.

Enwau eraill ar y dalaith oedd Gallia Citerior (Gâl agosaf), Provincia Ariminum a Gallia Togata (Gâl sy'n gwisgo Toga). Gelwid y rhan rhwng Afon Po a'r Alpau yn Gallia Transpadana. Mutina (Modena heddiw) oedd prifddinas y dalaith. Ffin ddeheuol y dalaith oedd Afon Rubicon, ac i'r de o'r afon roedd talaith Italia ei hun. Pan groesodd Iŵl Cesar yr afon i Italia gyda'i fyddin yn 49CC dechreuodd rhyfel cartref a arweiniodd at ddiwedd y Weriniaeth Rufeinig a sefydlu'r Ymerodraeth Rufeinig.

Tua 43 neu 42 CC, unodd Octavian (yr ymerawdwr Augustus yn ddiweddarach) y dalaith ag Italia. Yr enwocaf o feibion Gallia Cisalpina oedd y bardd Fyrsil.

Taleithiau Rhufeinig

es:Galia#Galia Cisalpina
Eisteddfa Gurig

Pentref gwledig bychan yng Ngheredigion, Cymru, yw Eisteddfa Gurig. Saif bron ar y ffin rhwng Ceredigion â Phowys. Mae ar ffordd yr A44 tua hanner ffordd rhwng Aberystwyth i'r gorllewin a Rhaeadr Gwy i'r dwyrain. Saif bron ar y ffin rhwng Ceredigion â Phowys. Fe'i lleolir ar y bwlch ar y ffordd honno gyda bryniau Pumlumon i'r gogledd. Rhed Afon Tarenig trwy Eisteddfa Gurig i gyfeiriad y dwyrain i ymuno yn Afon Gwy yn is i lawr y cwm.

Enwir Eisteddfa Gurig ar ôl Sant Curig. Dywedir ei fod yn mynd yno i fyfyrio o'i glas yn Llangurig, 8 milltir i lawr y lôn i'r dwyrain.

Mae Eisteddfa Gurig yn fan poblogaidd gan gerddwyr ar gyfer cychwyn am gopa Pumlumon, sydd 2 filltir i ffwrdd. Ceir adfeilion sawl cloddfa plwm yn yr ardal.

Saif "Craig Elvis" ger y pentref.

Cyfeiriadau

Pentrefi Ceredigion
Ffridd Faldwyn

Bryngaer 5.2 hectar yng ngogledd Powys yw Ffridd Faldwyn. Saif ar fryn amlwg i'r gorllewin o Drefaldwyn. Mae'n un o'r bryngaerau mwyaf yng Nghymru a'i maint yn 503m wrth 254m.

Disgrifiad a hanes

Mae gan safle Ffridd Faldwyn hanes hir ac mae'r preswyliad cyntaf ar y safle yn dyddio i Oes Newydd y Cerrig, er nad yw'r gaer ei hyn yn dyddio o'r cyfnod cynnar hwnnw. Mae'n safle cymhleth a phwysig ac erys llawer o gwestiynau heb eu hateb. Ceir tystiolaeth archaeolegol fod Ffridd Faldwyn yn drigfan yn y cyfnod Neolithig. Codwyd yr amddiffynfa gynharaf yn y 3 CC pan adeiladwyd palisâd dwbl yno yn amgau o leiaf 1.2 hectar o dir ar siap ofal ar y copa. Cafwyd cyfres o ffosydd a muriau amddiffynnol ar ôl hynny, ar bedwar o gyfnodau gwahanol yn Oes yr Haearn.

Codwyd mur pridd gyda wyneb pren i gymryd lle'r palisâd cyntaf. Roedd ganddo ddwy ffos a mynedfa gyda phont o'i flaen. Cafodd yr amddiffynwaith hwn ei losgi'n ulw. Ar ddechrau'r ganrif gyntaf CC codwyd amddiffynfa uchelgeisiol gyda mur â wyneb o gerrig a ffos 6 medr o led yn amgau tua 4 hectar o dir. Atgyweiriwyd hyn eto yn ddiweddarach. Yn olaf ceir olion o atgyfnerthu'r gaer yn y ganrif gyntaf OC, efallai mewn ymateb i ddyfodiad y Rhufeiniaid i'r cyffiniau tua'r flwyddyn 50. Ymddengys fod hanes y gaer fel amddiffynfa yn dod i ben yn fuan ar ôl hynny.

Ar ei mwyaf roedd y gaer yn mesur tua 1200 troedfedd (o'r de i'r gogledd) gyda lled o tua 500 troedfedd. Mae'n anodd gwybod os yw'r fryngaer i gael ei phriodoli i'r Ordovices neu eu cymdogion y Cornovii i'r dwyrain. Fel yn achos amddiffynfeydd eraill yn Y Mers efallai ei bod wedi newid dwylo o leiaf unwaith.

Mae maint a lleoliad bryngaer Ffridd Faldwyn yn dangos pwysigrwydd strategol ardal Trefaldwyn ers gwawr hanes Cymru. I'r dwyrain ceir tref Trefaldwyn a'i chastell Normanaidd gyda chwrs Clawdd Offa ar y ffin â Lloegr gerllaw. I'r gogledd ceir Caer Ffordun, caer Rufeinig ger Afon Hafren a thua 2 filltir i'r gorllewin cododd Llywelyn ap Gruffudd Gastell Dolforwyn.

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: MG015. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Gweler hefyd
 Rhestr o fryngaerau Cymru
 Rhestr o fryngaerau Cymru yn ôl eu maint

Cyfeiriadau

Bryngaerau Powys
Dinefwr

Gallai'r enw lle Dinefwr gyfeirio at:

Castell Dinefwr, safle llys tywysogion Deheubarth yn yr Oesoedd Canol
Ystad Dinefwr neu Parc Dinefwr
Gwasg Dinefwr

Un o ddwy etholaeth yn ne-orllewin Cymru:
Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr (etholaeth seneddol)
Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr (etholaeth Cynulliad)
Caer Ffordun

Caer Rufeinig i'r gorllewin o Drefaldwyn, gogledd Powys, yw Caer Ffordun (hefyd Forden Gaer; Lladin: Lavobrinta?). Fe'i lleolir tua 2 filltir i'r gogledd o Drefaldwyn ger pentref bychan Ffordun, ar lan ddwyreiniol Afon Hafren heb fod nepell o Ryd Chwima; .

Mae'r gaer yn gorwedd ar y ffordd Rufeinig sy'n rhedeg o ddinas Rufeinig Viroconium (ger Wroxeter yn Swydd Amwythig), canolfan y Cornovii yn y cyfnod Rhufeinig, i gyfeiriad y gorllewin. O Gaer Ffordun mae'r ffordd yn mynd yn ei blaen i gaerau Rufeinig Caersŵs a Phen-y-Crogbren ac efallai ymlaen i gaer Pennal, ger Machynlleth.

Ychydig o waith archaeolegol sydd wedi cael ei wneud ar y safle. Mae'n gorwedd mewn caeau agored. Tybir ei bod yn gaer ar gyfer marchoglu Rufeinig. Mae'n mesur 186m wrth 167m ac yn amgau ychydig dros 3 hectar o dir.

Ymddengys iddi gael ei sefydlu yn gynnar yn 70au'r ganrif gyntaf yn sgîl goresgyniad y Cornovii. Tua'r flwyddyn 160 cafodd y gaer ei dinistrio. Fe'i hadeiladwyd o'r newydd ond cafodd ei dinistrio eto o leiaf unwaith. Gadawyd y gaer tua'r flwyddyn 380. Mae ei hanes ansefydlog a threisgar yn awgrymu cyfnodau o anghydfod ac efallai o wrthryfela lleol yng nghanolbarth Cymru (tiriogaeth yr Ordovices) yn y cyfnod Rhufeinig.

Roedd y gaer yn cadw golwg ar ffiniau gorllewinol tiriogaeth y Cornovii, llwyth Celtaidd oedd ar dermau da â'r Rhufeinwyr. Roedd hefyd mewn safle ardderchog i warchod Rhyd Chwima, rhyd hanesyddol ar Afon Hafren sydd a rhan bwysig yn hanes Cymru yn yr Oeoedd Canol. Yn ogystal roedd yr ardal o'i chwmpas yn cael ei chloddio am blwm ac arian gan y Rhufeiniaid.

Cadw 
Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: MG012.

Cyfeiriadau

Ffordun
Ffordun gyda Thre'r-llai a Threlystan
Safleoedd archaeolegol Powys
183

1g - 2g - 3g
130au 140au 150au 160au 170au - 180au - 190au 200au 210au 220au 230au
178 179 180 181 182 - 183 - 184 185 186 187 188

Digwyddiadau 
 Ymdrech gan aelodau o Senedd Rhufain i ladd yr ymerawdwr Commodus yn methu

Genedigaethau 
 Lu Yi, cadfridog Teyrnas Wu yn China (bu farw 245)

Marwolaethau 
 Theophilus, Patriarch Antiochia (tua'r dyddiad yma)

183
182

1g - 2g - 3g 
130au 140au 150au 160au 170au - 180au - 190au 200au 210au 220au 230au 
177 178 179 180 181 - 182 - 183 184 185 186 187

Digwyddiadau 
 Yr Ymerawdwr Rhufeinig Commodus yn alltudio ei chwaer Lucilla i Capreae

Genedigaethau 
 Origen, awdur Cristionogol (tua'r dyddiad yma)
 Sun Quan, sylfaenydd Teyrnas Wu yn Tsieina

Marwolaethau 

182
181

1g - 2g - 3g 
130au 140au 150au 160au 170au - 180au - 190au 200au 210au 220au 230au 
176 177 178 179 180 - 181 - 182 183 184 185 186

Digwyddiadau 
 Llwythau o ogledd yr Alban yn meddiannu Mur Antoninus
 Y cadfridog Rhufeinig Lucius Artorius Castus ym Mhrydain. Awgrymwyd mai ef yw ffynhonnell y traddodiadau am Arthur
 Ffrwydrad y llosgfynydd sy'n gysylltiedig a Llyn Taupo yn Seland Newydd. Gwelir effeithiau'r ffrwydrad hwn cyn belled a Rhufain a Tsieina

Genedigaethau 
 Ymerawdwr Xian o Frenhinllin Han yn Tsieina

Marwolaethau 

181
Lucius Artorius Castus

Roedd Lucius Artorius Castus (fl. 2g) yn gadfridog Rhufeinig a wasanaethodd ym Mhrydain. Fel aelod o'r gens Artoria mae'n debygol ei fod yn frodor o Campania yn ne yr Eidal. Mae rhai ysgolheigion wedi awgrymu mai ef oedd sail y chwedlau am y Brenin Arthur.

Mae'r hyn a wyddir am Artorius Castus yn dod o arysgrifau ar arch garreg a chofeb yn Podstrana ar arfordir Dalmatia. Nid oes dyddiad arnynt, ond mae'r arddull yn awgrymu dyddiad cyn 200. Yn ôl yr arysgrifau roedd Artorius yn ganwriad yn y y lleng  Legio III Gallica, yna symudodd i VI Ferrata, yna i V Macedonica, lle dyrchafwyd ef i primus pilus. Gwnaed ef yn praepositus y Classis Misenensis (llynges Bae Napoli), yna bu'n praefectus y lleng VI Victrix.

Roedd y lleng VI Victrix yng ngwledydd Prydain o tua 122, ac mae'n debyg fod Artorius wedi bod a rhan yn y gwaith o warchod Mur Hadrian. Pan wrthryfelodd VI Victrix, ymddengys i Artorius barhau'n deyrngar, oherwydd cafodd ei ddyrchafu yn dux, a chredir mai ef a anfonwyd i Armorica gan Pertinax i ddelio a gwrthryfel aral. Pan ymddeolodd o'r fyddin daeth yn procurator centenaris (rhaglaw) Liburnia, rhan o   Dalmatia. .

Awgrymodd Kemp Malone yn 1924 mai ef oedd sail y chwedlau am Arthur. Cysylltir Arthur ag ymosodiadau y Sacsoniaid yn y 5g, llawer diweddarch na chyfnod Artorius, ond efallai i chwedlau amdano barhau ar gôf gwlad.

Milwyr Ymerodraeth Rhufain
180

1g - 2g - 3g 
130au 140au 150au 160au 170au - 180au - 190au 200au 210au 220au 230au 
175 176 177 178 179 - 180 - 181 182 183 184 185

Digwyddiadau 
 Commodus yn olynu ei dad Marcus Aurelius fel Ymerawdwr Rhufeinig
 Y Gothiaid yn cyrraedd glannau'r Môr Du
 17 Gorffennaf — Deuddeg o drigolion Cristionogol Scillium yn Numidia yn cael eu dienyddio yn Carthago am wrthod tyngu llŵ o ffyddlondeb i'r ymerawdwr

Genedigaethau

Marwolaethau 
 17 Mawrth — Marcus Aurelius, Ymerawdwr Rhufeinig (g. 121)

180
179

1g - 2g - 3g 
120au 130au 140au 150au 160au - 170au - 180au 190au 200au 210au 220au 
174 175 176 177 178 - 179 - 180 181 182 183 184

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Marcus Aurelius yn gyrru'r Marcomanni allan o'r ymerodraeth ac yn atgyfnerthu'r ffin
Mae Marcus Aurelius yn caniatau i ymfudwyr Almaenaidd symud i Pannonia, sydd wedi ei diboblogi gan ryfeloedd.
 Abgar IX (Abgar Fawr) yn frenin Edessa

Genedigaethau 
Sima Yi, cadfridog a gwleidydd o Tsieina

Marwolaethau 

179
178

1g - 2g - 3g 
120au 130au 140au 150au 160au - 170au - 180au 190au 200au 210au 220au 
173 174 175 176 177 - 178 - 179 180 181 182 183

Digwyddiadau 
 Yr Ymerawdwr Rhufeinig Marcus Aurelius a'i fab Commodus yn teithio i ffin Afon Donaw i ymgyrchu yn erbyn y Marcomanni.
 Yr eglwys Gristionogol yn condemnio Montaniaeth fel heresi.

Genedigaethau 
Marcus Clodius Pupienus Maximus, Ymerawdwr Rhufeinig (tua'r dyddiad yma).

Marwolaethau 
Santes Caecilia, merthyrwyd yn Rhufain.

178
Brwydr Mons Graupius

Roedd Brwydr Mons Graupius yn frwydr yn yr Alban rhwng y Rhufeiniaid a'r Caledoniaid yn y flwyddyn 83 neu 84. Roedd yn rhan o ymgyrch Gnaeus Julius Agricola, Llywodraethwr Prydain, yn yr Alban. Ceir yr hanes gan Tacitus, mab-yng-nghyfraith Agricola.

Roedd Agricola wedi gyrru ei lynges o'i flaen i ddychryn y brodorion, a symudodd tua'r gogledd gyda llengfilwyr a milwyr cynorthwol, y rhan fwyaf ohonynt o lwyth y Batavii. Ymddengys fod tua 20,000 yn y fyddin Rufeinig, ac wynebwyd hwy gan fyddin o tua 30,000 o gynghrair y llwythau Caledonaidd. Gyrroedd Agricola y milwyr cynorthwyol yn erbyn y Caledoniaid, oedd ar dir uwch. Gwthiwyd y Caledoniaid yn ôl, ac yna defnyddiodd Agricola y gŵyr meirch i selio'r fuddugoliaeth. Yn ôl Tacitus, ni fu raid i Agricola alw ar y llengfilwyr o gwbl. Dywed hefyd fod 10,000 o Galedoniaid wedi eu lladd ac mai dim ond 360 oedd colledion y Rhufeiniaid.

Rhoddodd Tactitus araith enwog i arweinydd y Caledoniaid, Calgacus, cyn y frwydr. Mae'n gorffen:

Ond nid oes unrhyw lwythau tu draw i ni, dim byd ond tonnau a chreigiau, a'r Rhufeiniaid, mwy dychrynllyd na hwythau, gan mai ofer ceisio osgoi eu gormes trwy ufuddod a gostyngiad. Lladron y byd, wedi dihysbyddu'r tir trwy eu rhaib, maent yn ysbeilio'r dyfnderoedd. Os yw'r gelyn yn gyfoethog, maent yn farus; os yw'n dlawd maent yn ysu am arglwyddiaeth drosto; nid yw'r dwyrain na'r gorllewin yn ddigon i'w bodloni. Yn unigryw ymysg dynion, maent yn chwennych tlodi a chyfoeth fel ei gilydd. Galwant ladrad, llofruddiaeth ac ysbeilio wrth yr enw celwyddog ymerodraeth; gwnant anialwch a'i alw yn heddwch. (Agricola 30).

Yn fuan wedyn, galwyd Agricola yn ôl i Rufain, ac olynwyd ef gan Sallustius Lucullus. Yn ôl Tacitus, Perdomita Britannia et statim missa; hynny yw roedd Agricola wedi cwblhau concwest holl Brydain, ond collwyd gafael arni wedi iddo ef adael. Mae dadlau ynghylch safle'r frwydr; un safle sydd wedi ennill cefnogaeth yw bryn Bennachie yn Swydd Aberdeen, ar y ffin rhwng Iseldiroedd ac Ucheldiroedd yr Alban.

80au
Mons Graupius
Mons Graupius
Hanes yr Alban
177

1g - 2g - 3g 
120au 130au 140au 150au 160au - 170au - 180au 190au 200au 210au 220au 
172 173 174 175 176 - 177 - 178 179 180 181 182

Digwyddiadau 
Erlid Cristionogion yn dechrau yn Rhufain dan yr ymerawdwr Marcus Aurelius
Aab Marcus Aurelius, Commodus, yn cael ei enwi'n Imperator ac yna'n Augustus fel cyd-ymeawdwr a'i dad
47 o Gristionogion yn cael eu merthyru yn Lyon yng Ngâl
Ail ryfel Marcus Aurelius a Commodus yn erbyn y Quadi a'r Marcomanni
Byddin Tsieina yn cael ei gorchfygu gan gynghrair o lwythau o Ganolbarth Asia dan arweiniad y Xianbei

Genedigaethau

Marwolaethau 
Sant Polycarpus, Merthyrwyd yn Lyon

177
176

1g - 2g - 3g 
120au 130au 140au 150au 160au - 170au - 180au 190au 200au 210au 220au 
171 172 173 174 175 - 176 - 177 178 179 180 181

Digwyddiadau 
27 Tachwedd — Commodus yn dod yn gyd-ymerawdwr Rhufeinig gyda'i dad, Marcus Aurelius.

Genedigaethau 
Tywysog Hongnong, (neu 173)

Marwolaethau 

176
175

1g - 2g - 3g 
120au 130au 140au 150au 160au - 170au - 180au 190au 200au 210au 220au 
170 171 172 173 174 - 175 - 176 177 178 179 180

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Marcus Aurelius yn gorchfygu gwrthryfel y legad Avidius Cassius yn Syria wedi i Cassius ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr.
Commodus, mab Marcus Aurelius, yn cael ei gyhoeddi'n Gesar.
Pab Eleuterus yn olynu Pab Soter fel y 13eg pab. (tua'r dyddiad yma)

Genedigaethau

Marwolaethau 
Gorffennaf - Avidius Cassius.
Arrian, hanesydd Rhufeinig.
Faustina yr Ieuengaf, gwraig yr ymerawdwr Marcus Aurelius.

175
174

1g - 2g - 3g 
120au 130au 140au 150au 160au - 170au - 180au 190au 200au 210au 220au 
169 170 171 172 173 - 174 - 175 176 177 178 179

Digwyddiadau 
 Marcus Aurelius yn gorchfygu'r Quadi.
 Marcus Aurelius yn ysgrifennu ei lyfr enwog Myfyrdodau mewn Groeg tra'n ymgyrchu.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Pab Soter

174
173

1g - 2g - 3g 
120au 130au 140au 150au 160au - 170au - 180au 190au 200au 210au 220au 
168 169 170 171 172 - 173 - 174 175 176 177 178

Digwyddiadau 
Avidius Cassius, llywodraethwr Syria, sydd wedi cael y cyfrifoldeb am ran ddwyreiniol yr Ymerodraeth Rufeinig, yn gorchfygu gwrthryfel bugeiliaid a elwir y boukoloi.
 Yn ystod teyrnasiad Lha Thothori Nyantsen, mae Bwdhiaeth yn cyrraedd Tibet o India.

Genedigaethau 
Maximinus Thrax, Ymerawdwr Rhufeinig

Marwolaethau 

173
172

1g - 2g - 3g 
120au 130au 140au 150au 160au - 170au - 180au 190au 200au 210au 220au 
167 168 169 170 171 - 172 - 173 174 175 176 177

Digwyddiadau 
 Yr Ymerawdwr Rhufeinig Marcus Aurelius, wedi gwneud cynghrair â'r Marcomanni, yn gadael iddynt ymsefydlu mewn rhannau o'r ymerodraeth sydd wedi cael eu diboblogi gan y pla.
 Y Sarmatiaid yn ymosod ar ffin Afon Donaw.
 Montaniaeth yn lledu trwy'r Ymerodraeth Rufeinig.

Genedigaethau 
 Philostratus II soffydd Athenaidd (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 

172
Marseille

Dinas ail-fwyaf Ffrainc yw Marseille (Profensaleg Occitaneg: Marselha) gyda phoblogaeth o 1,349,772. Mae yng nghyn-dalaith Provence ger Môr y Canoldir. Marseille yw porthladd mwyaf Ffrainc a phrifddinas région Provence-Alpes-Côte d'Azur a département Bouches-du-Rhône.

Sefydlwyd Marseille tua 600 CC gan Roegiaid o Phocaea dan yr enw Μασσαλία (Massalia). Roedd yn ganolfan fasnachu bwysig a thyfodd yn gyflym. Daeth dan fygythiad gan gynghrair yr Etrwsciaid, Carthago a'r Celtiaid, a throdd at y Rhufeiniaid am gymorth. Daeth yn ddinas bwysig iawn yn y cyfnod Rhufeinig, ac wedi cyfnod o ddirywiad yn dilyn cwymp yr ymerodraeth roedd wedi ad-ennill ei phwysigrwydd erbyn y 10fed ganrif.

Rhoddodd y ddinas ei henw i anthem genedlaethol Ffrainc, "La Marseillaise", a gafodd ei chanu am y tro cyntaf gan filwyr Marseille oedd wedi dod i Baris i gefnogi'r Chwyldro Ffrengig.

Yn y 1970au effeithiwyd ar Marseille gan broblemau economaidd, ac arweiniodd diweithdra uchel, lefel uchel o droseddu a chanran uchel o fewnfudwyr, yn enwedig o Ogledd Affrica, at gynnydd mewn cefnogaeth i bleidiau'r dde eithafol. Mae'r sefyllfa economaidd wedi gwella yn y blynyddoedd diwethaf.

Adeiladau 
Cathédrale de la Major
Eglwys Notre Dame de la Garde 
Eglwys St Laurent
Gare Saint-Charles (gorsaf)
Hôtel de Ville
Musée des Beaux-Arts (amgueddfa)
Palais Longchamp
Théâtre du Gymnase

Diwylliant 
Bydd Marseille yn Brifddinas Diwylliant Ewrop yn 2013.

Enwogion 
Ymhlith yr enwogion a aned yn Marseille mae:
Antonin Artaud (1897–1948), awdur
Adolphe Thiers (1797–1877), arlywydd cyntaf Trydedd Weriniaeth Ffrainc
Éric Cantona (ganed 1966), pêl-droediwr
Zinedine Zidane (ganed 1972), pêl-droediwr

Dolenni allanol 
  Office du Tourisme 
  Capitale culturelle européenne 2013
  Marseille City of Culture 

Dinasoedd Ffrainc
Bouches-du-Rhône
171

1g - 2g - 3g 
120au 130au 140au 150au 160au - 170au - 180au 190au 200au 210au 220au 
166 167 168 169 170 - 171 - 172 173 174 175 176

Digwyddiadau 
 Mesopotamia yn dod yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig.
 Y Marcomanni yn cael eu gorchfygu gan yr ymerawdwr Marcus Aurelius.

Genedigaethau

Marwolaethau 

171
170

1g - 2g - 3g 
120au 130au 140au 150au 160au - 170au - 180au 190au 200au 210au 220au 
165 166 167 168 169 - 170 - 171 172 173 174 175

Digwyddiadau 
 Yr Ymerawdwr Rhufeinig Marcus Aurelius yn gwahardd camdrin Cristionogion a chaethweision.
Cyhoeddi gweithiau Ptolemi ar gartograffeg.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Marcus Cornelius Fronto, gramadegydd, rhethregydd a chyfriethiwr Rhufeinig (tua'r dyddiad yma).
An Shih Kao, cenhadwr Bwdhaidd
Apuleius

170
169

1g - 2g - 3g 
110au 120au 130au 140au 150au - 160au - 170au 180au 190au 200au 210au 
164 165 166 167 168 - 169 - 170 171 172 173 174

Digwyddiadau 
Dechrau'r ail ryfel rhwng yr Ymerodraeth Rufeinig a'r Marcomanni. Mae llwythau Almaenaidd yn ymosod ar daleithiau Raetia a Moesia
Marcus Aurelius yn dod yn unig ymerawdwr Rhufain yn dilyn marwolaeth Lucius Verus
Galen yn symud yn ôl i Rufain.

Genedigaethau 
 Xu Huang, cadfridog Teyrnas Wei yn Tsieina
 Zhang Liao, cadfridog Teyrnas Wei yn Tsieina

Marwolaethau 
Lucius Verus, Ymerawdwr Rhufeinig, yn Altinum

169

als:160er#169
168

1g - 2g - 3g 
110au 120au 130au 140au 150au - 160au - 170au 180au 190au 200au 210au 
163 164 165 166 167 - 168 - 169 170 171 172 173

Digwyddiadau 
Yr Ymerodron Rhufeinig Marcus Aurelius a Verus yn gwthio'r Marcomanni yn ôl yn Dacia
Han Lingdi yn olynu Han Huandi fel ymerawdwr Brenhinllin Han yn Tsieina

Genedigaethau

Marwolaethau 
Han Huandi, ymerawdwr Brenhinllin Han yn Tsieina
Ptolemi, seryddwr Groegaidd

168

als:160er#168
167

1g - 2g - 3g 
110au 120au 130au 140au 150au - 160au - 170au 180au 190au 200au 210au 
162 163 164 165 166 - 167 - 168 169 170 171 172

Digwyddiadau 
Llwyth Almaenaidd y Marcomanni yn ymladd yn erbyn yr Ymerodraeth Rufeinig yn Aquileia.
Yr Almaenwyr yn anrheithio'r Balcanau a chysegr Eleusis gerllaw Athen.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Pab Anicetus (neu 157 neu 168)

167

als:160er#167
166

1g - 2g - 3g 
110au 120au 130au 140au 150au - 160au - 170au 180au 190au 200au 210au 
161 162 163 164 165 - 166 - 167 168 169 170 171

Digwyddiadau 
Y barbariaid yn ymosod ar dalaith Rufeinig Dacia
Ymladd ar ffin Afon Donaw rhwng yr Ymerodraeth Rufeinig a'r Marcomanni
Diwedd y rhyfel rhwng Rhufain a Parthia. Mae'r Parthiaid yn gadael Armenia a dwyrain Mesopotamia, sy'n dod dan reolaeth Rhufain.
Llysgennad yr Ymerawdwr Rhufeinig Marcus Aurelius yn cyrraedd Tsieina, lle mae'n cyfarfod yr ymerawdwr Han Huandi
Y Lombardiaid yn ymosod ar Pannonia, ond yn cael eu gorchfygu
Pab Soter yn olynu Pope Anicetus fel y deuddegfed pab

Genedigaethau

Marwolaethau 

166

als:160er#166
165

1g - 2g - 3g 
110au 120au 130au 140au 150au - 160au - 170au 180au 190au 200au 210au 
160 161 162 163 164 - 165 - 166 167 168 169 170

Digwyddiadau 
Byddin Rufeinig dan Avidius Cassius yn llwyddiannus yn erbyn Parthia, gan gipio dinasoedd Artaxata, Seleucia a Ctesiphon. Mae'r Parthiaid yn gofyn am heddwch.
Pla a elwir yn "Bla Antoninus" yn Rhufain wedi i'r fyddin ddychwelyd o Parthia.
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Marcus Aurelius yn ffurfio Legio II Italica.
Avidius Cassius yn cipio Nisibis a rhan ogleddol Mesopotamia.

Genedigaethau 
Macrinus, Ymerawdwr Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 
Claudius Ptolemaeus, seryddwr Groegaidd (tua'r dyddiad yma)

165

als:160er#165
Calgacus

Roedd Calgacus yn arweinydd byddin cynghrair y Caledoniaid a wynebodd y fyddin Rufeinig dan Agricola ym Mrwydr Mons Graupius yng ngogledd yr Alban yn y flwyddyn 83 neu 84.

Roedd y frwydr yn rhan o ymgyrch Agricola, Llywodraethwr Prydain, yn yr Alban. Ceir yr hanes gan Tacitus, mab-yng-nghyfraith Agricola yn ei lyfr Agricola, yr unig gyfeiriad at Calgacus. Rhoddodd Tactitus araith enwog iddo cyn y frwydr. Mae'n gorffen:

Ond nid oes unrhyw lwythau tu draw i ni, dim byd ond tonnau a chreigiau, a'r Rhufeiniaid, mwy dychrynllyd na hwythau, gan mai ofer ceisio osgoi eu gormes trwy ufuddod a gostyngiad. Lladron y byd, wedi dihysbyddu'r tir trwy eu rhaib, maent yn ysbeilio'r dyfnderoedd. Os yw'r gelyn yn gyfoethog, maent yn farus; os yw'n dlawd maent yn ysu am arglwyddiaeth drosto; nid yw'r dwyrain na'r gorllewin yn ddigon i'w bodloni. Yn unigryw ymysg dynion, maent yn chwennych tlodi a chyfoeth fel ei gilydd. Galwant ladrad, llofruddiaeth ac ysbeilio wrth yr enw celwyddog ymerodraeth; gwnant anialwch a'i alw yn heddwch. (Agricola 30).

Ymddengys fod tua 20,000 yn y fyddin Rufeinig, ac wynebwyd hwy gan fyddin o tua 30,000 o gynghrair y llwythau Caledonaidd. Aflwyddiannus oedd ymgais y Caledoniaid i atal ymgyrch y Rhufeiniaid. Yn ôl Tacitus lladdwyd 10,000 o Galedoniaid a dim ond 360 oedd colledion y Rhufeiniaid. Nid oes cofnod o dynged Calgacus ei hun.

Hanes yr Alban
Yr Ymerodraeth Rufeinig
Genedigaethau'r ganrif gyntaf
Celtiberiaid

Roedd y Celtiberiaid (neu Celt-Iberiaid) yn bobl sy'n cael eu crybwyll gan yr haneswyr Diodorus Siculus, Appian a Martial fel pobl oedd yn gymysgedd o Geltiaid ac Iberiaid; yn ôl Strabo yr elfen Geltaidd oedd gryfaf. Roeddynt yn byw ar Benrhyn Iberia, yn y rhan sy'n awr yn ganol a gogledd Sbaen a gogledd Portiwgal. Ffurfiwyd hwy pan ymfudodd Celtiaid o Gâl a chymysgu a'r bobl leol.

Mae tystiolaeth am yr iaith Geltibereg o'r ganrif gyntaf CC.. Credir fod Celtiaid yn bresennol yn Sbaen cyn gynhared a'r 6g CC, pan adeiladwyd y castros gyda muriau cerrig a ffosydd amddiffynnol. Mae'n debyg fod nifer o lwythau Celtiberaidd gwahanol; y llwyth cryfaf oedd yr Arevaci. Roedd eu canolfannau o gwmpas rhannau uchaf Afon Tagus ac Afon Douro, ac i'r dwyrain hyd Afon Ebro.

Yn yr Ail Ryfel Pwnig rhwng Carthago a Rhufain, Celtiberiaid oedd llawer o'r milwyr a groesodd yr Alpau gyda Hannibal i ymosod ar yr Eidal. Pan orchfygwyd y Carthaginiaid, bu raid i'r Celtiberiaid ymostwng i Rufain yn 195 CC ond bu mwy o ryfela yn y blynyddoedd nesaf. Cipiwyd dinas Numantia gan Scipio Aemilianus Africanus yn 133 CC. wedi gwarchae hir. Roedd rhai Celtiberiaid yn parhau i ymladd yn erbyn Rhufain yn rhyfel Sertorius, 79 - 72.

Llyfryddiaeth
 Antonio Arribas, The Iberians 1964.
 Barry Cunliffe, 'Iberia and the Celtiberians' yn "The Ancient Celts" (Penguin Books, 1997), ISBN 0-14-025422-6
 J. P. Mallory, In Search of the Indo-Europeans (Thames & Hudson, 1989), ISBN 0-500-05052-X
Alberto J. Lorrio a Gonzalo Ruiz Zapatero, "The Celts in Iberia: An Overview" yn ''e-Keltoi'' 6

Y Celtiaid
Hanes Sbaen

eo:Iberoj#Eksteraj influoj
Epona

Roedd Epona yn dduwies Geltaidd a addolid yng Ngâl ac ardaloedd Celtaidd eraill. Roedd yn amddiffynnydd ceffylau, mulod ac asynnod, ac yn dduwies ffrwythlondeb. Awgrymodd H. Hubert fod y dduwies a'i cheffylau yn arwain eneidiau'r meirw. Ceir cerfluniau o Epona trwy'r Ymerodraeth Rufeinig, y rhan fwyaf ohonynt, ond nid y cyfan, wedi eu cysegru iddi gan Geltiaid. Dangosir y dduwies yn marchogaeth mewn llawer o'r cerfluniau.

Daw'r enw Galeg Epona ‘caseg ddwyfol’ o'r Gelteg *epos ‘ceffyl’ - cymharer yr Hen Gymraeg eb ‘march, cadfarch’ (a roes y Gymraeg ebol, cyfeb, ebran). Ceir yn elfen i enwau ambell i le, megis Epynt, yn ogystal. Mae nifer o ysgolheigion wedi ei chysylltu â Rhiannon ym Mhedair Cainc y Mabinogi. Y dduwies gyfatebol ym mytholeg Iwerddon yw Macha, duwies tra-arglwyddiaetj a gysylltir â defodau'n ymwneud â cheffylau.

Dichon fod cysylltiad rhwng cwlt Epona a'r cerflun sialc o geffyl gwyn anferth a welir yn Uffington, de Lloegr heddiw, yn ogystal.

Duwiesau
Mytholeg Geltaidd
Gâl
Baner Haiti

Baner ddeuliw lorweddol o stribed glas ar ben stribed coch yw baner Haiti. Mabwysiadwyd ar 18 Mai, 1803, ac ail-fabwysiadwyd ar 25 Chwefror, 1986 ar ôl cael ei disodli yn ystod cyfnod unbennaeth deuluol François Duvalier a'i fab Jean-Claude. Yn ystod eu hamser mewn grym, o 1964 i 1986, defnyddiwyd baner fertigol o stribedi du a choch.

Dywedir crewyd y faner las a choch ar ôl i faner drilliw Ffrengig cael eu rhwygo gan y gwrthryfelwr Jean-Jacques Dessalines yn 1803. Yna cafodd y ddwy ran ar y pennau eu pwytho at ei gilydd yn llorweddol i greu baner newydd.

Ers 1843 mae arfbais Haiti wedi'i gosod ar banel gwyn yng nghanol y faner am ddefnydd swyddogol a gwladwriaethol. Gosodir yr arfbais yn yr un modd pan ddefnyddiwyd y faner arall yn ystod cyfnod y Teulu Duvalier.

Ffynonellau 
 Complete Flags of the World, Dorling Kindersley (2002)

Haiti
Haiti
Caer Drewyn

Bryngaer o Oes yr Haearn 1 filltir i'r gogledd o Gorwen yn ne Sir Ddinbych yw Caer Drewyn (weithiau Caer Drewin). Fe'i lleolir ar fryn uwchlaw Dyffryn Edeirnion ar uchder o tua 280 medr. Wrth waelod y gaer mae cymuned fechan Pentre Trewyn - .

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: ME012. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Rhed Afon Dyfrdwy islaw. O safle'r fyngaer ceir golygfeydd eang o Ddyffryn Edeirnion ac o'r mynyddoedd i'r gorllewin a'r gogledd.

Disgrifiad a hanes 

Mae'r llwybr i fyny'r dyffryn wedi bod yn dramwyfa bwysig ers gwawr hanes a diau fod lleoliad strategol y gaer fawr hon, ar drofa yn y dyffryn, yn adlewyrchu hynny. Mae'r gaer yn gorwedd ar y ffin rhwng tiriogaeth y Deceangli i'r gogledd a'r Ordovices i'r de.

Mae'r fryngaer yn safle cymhleth. Tybir fod o leiaf pedwar cyfnod o adeiladau ar y safle. I ddechrau roedd 'na glawdd pridd siap bedol yn terfynu ar glogwyn i'r gogledd. Mae rhan o'r gwaith hwn yn aros heddiw fel atodiad i'r brif gaer ar ei hochr ddwyreiniol. Mae'n bosibl fod hyn yn dyddio i ddiwedd Oes y Cerrig.

Mae'r gaer ddiweddarach yn cynnwys gwrthglawdd anferth o gerrig gyda mynedfeydd ar yr ochr orllewinol a'r ochr gogledd-ddwyreiniol. Ceir celloedd i warchod ygaer wedi'u hailadeiladu ym mynedfa'r gogledd-ddwyrain. Roedd llwybr o gwmpas y muriau. Rhed ffos ddofn oddi amgylch y cyfan. Mae'r gwaith hwn yn debyg iawn i'r hyn a geir ym mryngaer fawr Tre'r Ceiri a lleoedd eraill yn Llŷn.

Yn ddiweddarach ychwanegwyd clostir trionglog, yn ôl pob tebyg yn ystod y cyfnod Rhufeinig neu'n fuan ar ôl hynny. Ceir gweddillion cytiau crwn o gerrig tu mewn; ceir olion sy'n awgrymu adeiladau petrual ar bedwar postyn yn ogystal. Yn y gornel ogledd-ddwyreiniol gwelir olion llwyfannau tai.

Yn ddiweddarach eto codwyd tai bychain canoloesol ar lwyfannau wrth fynedfa orllewinol y fryngaer, ond nid oes unrhyw dystiolaeth fod y gaer ei hun yn cael ei defnyddio yn y cyfnod hwnnw.

Traddodiadau
Yn ôl T. Gwynn Jones roedd chwedl werin yn ardal Corwen yn adrodd sut y bu i gawr godi Caer Drewyn er mwyn i'w gariadferch gael lle i gadw ei gwartheg a'u godro. Enwir y cawr fel 'Drewyn', ond ymddengys mai cais i esbonio enw'r gaer ydyw (mae 'Drewyn' yn dreigliad o 'Trewyn'). Mae T. Gwynn Jones yn cynnig fod yr enw 'Tre Wyn', sef 'Tre Gwyn', yn deillio o draddodiad lleol am y duw Celtaidd Gwyn ap Nudd.

Mae traddodiadau yn ardal Corwen yn cysylltu Caer Drewyn ag Owain Glyndŵr yn ogystal. Cyfeiria Thomas Pennant at Glyn Dŵr yn encilio i'r gaer ar ôl ymosod ar Ruthun. Mae trigolion lleol yn dal i gysylltu'r gaer ag Owain heddiw, gan gredu ei fod wedi mwstrio ei ryfelwyr yno.

Gweler hefyd 
 Rhestr o fryngaerau Cymru
 Cylchoedd cerrig
 Rhestr copaon Cymru
 Llwythau Celtaidd Cymru

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Ymddirieddolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys 
Llun awyr, gwefan Casglu'r Tlysau 

Bryngaerau Sir Ddinbych
Corwen
Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Llên gwerin Cymru
Appian

Roedd Appian (Groeg: Αππιανος; Lladin: Appianus) (tua 95 - 165), yn hanesydd Groegaidd o ddinesyddiaeth Rufeinaidd a aned yn Alecsandria. Roedd yn byw yn oes yr ymerodron Trajan, Hadrian ac Antoninus Pius.

Cafodd ei eni tua OC 95 yn Alecsandria yn yr Aifft, prifddinas dysg yr Henfyd diweddar. Treuliodd gyfnod fel cyfreithiwr yn Rhufain lle enillasai gyfeillgarwch y rhethregydd Fronto. Mae'n debyg mai Fronto a lwyddodd i berswadio Antoninus Pius i apwyntio Appian yn procurator ymherodrol yr Aifft.

Ysgrifennodd Appian hanes cynhwysfawr o'r Ymerodraeth Rufeinig o'r cyfnod bore hyd amser Trajan. Ychwanegodd bennodau neilltuol ar gyfer hanes teyrnasoedd eraill cyn iddynt ddod dan awdurdod Rhufain, yn cynnwys hanes y Celt-Iberiaid yn Sbaen. Mae safbwynt Appian yn gadarn o blaid y Rhufeiniaid. Er gwaethaf ei ddiffygion, megis camgymeriadau cronolegol, ac arddull sych yr awdur, erys ei lyfr yn ffynhonnell bwysig am y cyfnod.

O'r 24 llyfr gwreididol dim ond 11 sydd wedi goroesi'n gyfan, ynghyd â'r rhagymadrodd, sef hanes:
Sbaen (liber vi)
Hannibal (vii)
Carthago (viii)
Syria (xi)
Mithridates (xii)
Rhyfeloedd Cartref Rhufain (xiii-xvii)
Illyria (xxiii)

Ffynhonnell
Oskar Seyffert, A Dictionary of Classical Antiquities (Llundain, 1902)

Llyfryddiaeth
Testun ar-lein 

Cyfreithwyr
Genedigaethau'r 90au
Hanesyddion Groeg yr Henfyd
Hanesyddion Rhufeinig
Marwolaethau'r 160au
Ceffyl Gwyn Uffington

Mae Ceffyl Gwyn Uffington yn ffigwr 374 troedfedd (110 m) o hyd o geffyl gwyn wedi'i dorri o'r fawn ar lethr bryn Castell Uffington, bryngaer o Oes yr Haearn ger Y Ridgeway, yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr. Cyn newidiadau ffiniau ym 1974 roedd y bryn yn Berkshire. Dyma'r unig geffyl gwyn yn yr ardal sy'n sylweddol o hen; mae'r eraill yn gymharol fodern, wedi'u creu dim mwy na dwy neu dair canrif yn ôl. Fe'i leolir tua 5 milltir i'r de o dref Faringdon a thua'r un pellder i'r gorllewin o Wantage. Enwir y bryn y ceir y Ceffyl arno yn Fryn y Ceffyl Gwyn (White Horse Hill) a'r bryniau o gwmpas yn Fryniau'r Ceffyl Gwyn (White Horse Hills). Enwir ardal yr awdurdod lleol, Ardal Vale of White Horse, ar ei ôl hefyd.

Mae rhai ysgolheigion yn gweld cysylltiad rhwng y Ceffyl Gwyn a'r dduwies Geltaidd Epona, (Rhiannon ym Mhedair Cainc y Mabinogi) a Macha mewn chwedloniaeth Gwyddelig. Efallai fod adlais o addoliad y dduwies yn nhraddodiad Y Fari Lwyd hefyd.

Gweler hefyd
 Arglwyddes Godiva

Ardal Vale of White Horse
Bryngaerau Swydd Rydychen
Mytholeg Geltaidd
Oes yr Haearn ym Mhrydain
Llydawyr

Mae'r Llydawyr yn grŵp ethnig Celtaidd sy'n gysylltiedig â Llydaw a'r Llydaweg.

Yn hanesyddol ac yn ieithyddol mae yna gysylltiadau cryf rhwng y Llydawyr a'r Cymry. Galiaid oedd trigolion yr ardal yn y cyfnod Rhufeinig ac Armorica neu Aremorica oedd enw'r ardal a chyfeiriai'r Rhufeiniaid at y trigolion fel yr Aremorici ("y rhai sy'n byw i'r dwyrain o'r môr"), pobl Geltaidd Galeg eu hiaith.

Yn ystod y cyfnod rhwng tua diwedd y 4g a'r 6g, ymudodd nifer o Frythoniaid o ardaloedd yn yr hyn sy'n dde Lloegr erbyn heddiw dros y môr i Armorica. Daethant â'u hiaith gyda nhw, sy'n deillio o'r Frythoneg ac yn perthyn yn agos i'r Gymraeg a'r Gernyweg.

O'r cyfnod cynnar hwnnw cawn draddodiadau am y seintiau Celtaidd cynnar yn teithio'n rheolaidd rhwng Cymru, Cernyw a Llydaw.

Gweler hefyd 
 Rhestr Llydawyr

 
Grwpiau ethnig yn Ffrainc
Llydaw
Pobloedd Geltaidd
Gwinllan

Darn o dir a neilltuir ar gyfer tyfu gwinwydd i gael grawnwin yw gwinllan. Fe'i cysylltir yn bennaf â gwledydd y Môr Canoldir ond ceir gwinllanoedd mor bell i'r gogledd â de Prydain a'r Almaen. Erbyn heddiw mae gwinllanoedd yn rhan o'r tirlun mewn nifer o wledydd y tu allan i Ewrop, e.e. Yr Ariannin a Tsile yn Ne America, De Affrica ac Awstralia.

Yn drosiadol mae gwinllan yn aml yn cynrychioli gwareiddiad a diwylliant mewn gwrthgyferbyniad â'r "anialwch" heb ei drin gan ddynion. Yn y ddrama enwog Buchedd Garmon gan Saunders Lewis mae cymeriad Emrys Wledig yn cymharu Cymru i winllan, mewn geiriau a ddyfynir yn aml:
Gwinllan a roddwyd i'm gofal yw Cymru fy ngwlad,
I'w thraddodi i'm plant
Ac i blant fy mhlant
Yn dreftadaeth dragwyddol ;
Ac wele'r moch yn rhuthro arni i'w maeddu.

Gweler hefyd
Grawnwin
Llan

Dolennau allanol

Amaeth
Gwin
Nahr al-Bared

Gwersyll ffoaduriaid Palesteinaidd yng ngogledd Libanus, ger y ddinas borth Tripoli, yw Nahr al-Bared (Arabeg:نهر البارد, sef Afon Oer). Mae rhyw 30 000 o Balesteiniaid dadleoledig a'u disgynyddion yn byw yn Nahr al-Bared, a enwyd ar ôl yr afon sy'n rhedeg i de'r gwersyll. Gwaharddwyd Lluoedd Arfog Libanus rhag mynd i mewn i unrhyw wersyll Palesteinaidd o dan delerau Cytundeb Cairo 1969.

Gwrthdaro Libanus 2007

Ym Mai 2007, roedd y gwersyll yn ganolbwynt gwrthdaro rhwng y Fyddin Libanaidd a'r grŵp radicalaidd Palesteinaidd Fatah al-Islam. Dioddefodd sielio trwm dan warchae. Bu ffoi'r mwyafrif o'r preswylwyr.

Gweler hefyd
Rhestr gwersylloedd ffoaduriaid Palesteinaidd

Dolenni allanol
 Proffil swyddogol UNRWA ar wersyll ffoaduriaid Nahr al-Bared
 Map UNRWA yn dangos lleoliad Nahr al-Bared

Gwersylloedd ffoaduriaid Palesteinaidd yn Libanus
Sefydliadau 1949
Platinwm

Elfen gemegol yw platinwm â'r symbol Pt . Mae'n fetel liw arianaidd oedd yn adnabyddus i Indiaid De America. Yn Ewrop fe'i darganfuwyd gan Charles Wood yn 1741.

Elfennau cemegol
Metelau
Antimoni

Elfen gemegol yw antimoni (symbol Sb) sy'n un o elfennau'r tabl cyfnodol. Yn ôl pob tebyg roedd eisoes yn adnabyddus i drigolion yr Henfyd cyn iddi gael ei disgrifio'n wyddonol am y tro cyntaf gan Tholden yn 1450. Mae i'w cael mewn natur fel elfen a hefyd fel rhan o'r cyfansoddyn swlffid stibneit (stibnite: Sb2S3).

Ei symbol yw Sb a'i rif atomig yw 51. Mae'n perthyn i'r grŵp hwnnw a elwir yn fetaloidau.

Elfennau cemegol
Caer Caradog, Cerrigydrudion

Bryngaer a saif filltir i'r de-ddwyrain o bentref Cerrigydrudion, yn ne sir Conwy, gogledd Cymru, yw Caer Caradog. . Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: DE011. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Mae'n gaer o gyfnod Oes yr Haearn a amgylchynir gan un mur yn unig. Mae'r cloddio rhannol a fu ar y safle yn dangos i glawdd syml heb ffos gael ei godi yn y lle cyntaf. Yn ddiweddarach codwyd mur mwy sylweddol ar ben yr hen un gyda ffos wedi'i thorri i mewn i graig y bryn o'i flaen. Ni chafwyd unrhyw dystiolaeth o waith pren neu grochenwaith yn y cloddio ac felly mae'n anodd cynnig dyddiadau pendant i adeiladwaith y gaer. Roedd hi'n sefyll yn nhiriogaeth llwyth Celtaidd yr Ordovices.

Mae rhai ymchwilwyr wedi ceisio uniaethu'r fryngaer â Caradog (Caratacus), arweinydd y Brythoniaid yn erbyn y Rhufeiniaid yn y ganrif 1af OC, ond mae hynny'n bur annhebygol, er bod enw'r gaer yn awgrymiadol iawn.

Gwyddys fod Caradog, eisoes ar ffo o wlad y Trinovantes (de Lloegr heddiw) a'i ddilynwyr wedi ffoi o diriogaeth y Silwriaid yn ne-ddwyrain Cymru i diriogaeth yr Ordovices ar ddiwedd y 40au. Yno cafodd ei orfodi i ymladd â'r Rhufeiniaid mewn brwydr agored yn y flwyddyn 50. Mae'r hanesydd Rhufeinig Tacitus yn rhoi disgrifiad diddorol o'r frwydr rhwng llu Caradog a'r lleng Rufeinig dan Publius Ostorius Scapula, ond yn anffodus ni ellir ei lleoli ar fap heddiw. Ar fryn bu'r ymladd, ond yn ôl Tacitus amddiffynwaith a godwyd ar frys, dros dro, oedd yno yn hytrach na chaer reolaidd. Dihangodd Caradog i'r gogledd ar ôl y frwydr.

Mae'r hynafiethydd Humphrey Llwyd yn disgrifio'r gaer yn ei gyfrol The Breuiary of Britayne (1573); dyma'r disgrifiad cyntaf ar glawr.

Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd eu pwrpas felly, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonynh nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod  y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

ffynonellau
Christopher Houlder, Wales: An Archaeological Guide (Llundain, 1978)
I. A. Richmond, 'Roman Wales', yn Prehistoric and Early Wales (Llundain, 1965)

Gweler hefyd 
 Rhestr o fryngaerau Cymru
 Cylchoedd cerrig
 Rhestr copaon Cymru
 Llwythau Celtaidd Cymru

Cyfeiriadau

Bryngaerau Conwy
Cerrigydrudion
Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Martyn Jones

Cyn-Aelod Seneddol Llafur dros Etholaethau De-Orllewin Clwyd, 1987-1997, a De Clwyd, 1997-2010, ydy Martyn David Jones (ganwyd 1 Mawrth 1947).

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1947
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Llan-arth, Sir Fynwy

Erthygl am bentref a chymuned yn Sir Fynwy yw hon. Gweler hefyd Llanarth (gwahaniaethu).

Pentref bychan a chymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw Llan-arth neu Llanarth. Cofnodir y ffurf "Llangarth" yn Llyfr Llandaf (1125). Saif yn y bryniau yng ngogledd y sir, ar ffordd fynydd tua hanner ffordd rhwng Y Fenni i'r gorllewin a Rhaglan i'r dwyrain.

Mae'r pentref cyfan yn perthyn i Ystad Llanarth. Fe'i amgylchynir gan goedwigoedd a ffermdir ac mae'n gorwedd mewn ardal cadwraeth. Ceir yma eglwys wedi ei chysegru i Sant Teilo.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gweler hefyd
Sylfaen Croes Llanarth
Croes Betws Newydd
Bryngaer Coed y Bwnydd

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Fynwy
 
Pentrefi Sir Fynwy