alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Yr Ymerodraeth Brydeinig

Yr Ymerodraeth Brydeinig oedd yr ymerodraeth ehangaf a welwyd yn hanes y byd. Am ddwy ganrif roedd yn tra-arglwyddiaethu dros weddill y byd. Mae ei gwreiddiau yn gorwedd yng ngoresgyniad y gwledydd Celtaidd gan Loegr a thwf grym morwrol y wlad honno o ddiwedd yr Oesoedd Canol ymlaen. Tramor sefydlai'r Saeson nifer o drefedigaethau - rhai cymharol bychain i ddechrau - mewn cystadleuaeth â gwledydd Ewropeaidd eraill yn "Oes y Darganfod" yn Ewrop, o'r 15g ymlaen. Roedd gan Ffrainc, Portiwgal, Yr Iseldiroedd a Sbaen eu tiriogaethau tramor hefyd, ond yn ystod y 18g tyfodd y Brydain Fawr newydd i feddiannu 	mwy na'r lleill i gyd, trwy rym arfau neu gytundebau economaidd.

Erbyn 1921 roedd yr Ymerodraeth yn rheoli poblogaeth o tua 458 miliwn o bobl, sef o gwmpas chwarter poblogaeth y byd ar yr adeg honno. Roedd tua 33 miliwn km² (14.2 miliwn milltir sgwar) yn goch ar y map, o gwmpas chweched ran o arwynebedd y Ddaear.

Prif ddigwyddiadau 

 hanner cyntaf yr 17g - Ffoaduriaid crefyddol ac eraill yn ymsefydlu yn Virginia, Maryland a New England
 1600 - Sefydlu Cwmni Dwyrain India
 1661 - Sefydlu trefedigaeth yn Y Gambia
 1756-1763 - Rhyfel Saith Mlynedd Prydain a Ffrainc; rheolaeth Prydain ar Ganada (dan y goron) ac India (trwy Gwmni Dwyrain India)
 1757 - Brwydr Plassey yn cychwyn rheolaeth ar India gyfan
 1775-1783 - Rhyfel Annibyniaeth America
 1778 - De Cymru Newydd
 1801 - Sefydlu'r Swyddfa Drefedigaethol i reoli'r tiriogaethau newydd
 1803 - Tasmania
 1840 - Seland Newydd
 1841 - Cytundeb i ddal Hong Cong
 1849 - Y drefedigaeth gyntaf yn British Columbia, ar Ynys Vancouver
 1857 - Y Goron yn cymryd drosodd yn swyddogol o Gwmni Dwyrain India; sefydlu'r Raj gyda Fictoria yn ymerodres ar India
 1886 - Myanmar
 1895 - De Rhodesia
 1932 - Cydnabod hawl y chwe gwlad dominiwn i ymreolaeth ar faterion mewnol trwy basio Statud San Steffan; cynhadledd Ottawa
 1947 - Annibyniaeth India
 1980 - Annibyniaeth Simbabwe yn cael ei chydnabod
 1982 - Rhyfel y Falklands
 1997 - Rhoi Hong Cong yn ôl i Tsieina

Llyfryddiaeth 
 Niall Ferguson, Empire: The Rise and Demise of the British World Order and the Lessons for Global Power (2002)
 Ronald Hyam, Britain's Imperial Century, 1815-1914: A Study of Empire and Expansion (Macmillan, 1993)
 Lawrence James, The Rise and Fall of the British Empire (St. Martin's Griffin, 1997)
 Hefin Jones, Celwydd a Choncwest (Gwasg Carreg Gwalch, 2016).
 Denis Judd, Empire: The British Imperial Experience, From 1765 to the Present (Llundain, 1996)
 T.O. Lloyd, The British Empire, 1558-1995 (Oxford University Press, 1996)
 Roger William Louis, (gol.), The Oxford History of the British Empire, 5 cyf. (Rhydychen, 1998–99)
 P.J. Marshall (gol.), The Cambridge Illustrated History of the British Empire (Caergrawnt, 1996)
 James S. Olson a Robert S. Shadle, Historical Dictionary of the British Empire (1996)
 J. Holland Rose, A. P. Newton ac E. A. Benians (gol.), The Cambridge History of the British Empire, 9 cyf. (Caergrawnt, 1929–61)
 Simon C. Smith, British Imperialism 1750-1970 (Caergrwant, 1998)

Gweler hefyd 
 Cenedlaetholdeb Prydeinig
 Y Gymanwlad
 Imperialaeth

Hanes y Deyrnas Unedig
Hwyaden

Aderyn dŵr cyfandroed yw hwyaden, hwyad neu yng ngogledd Cymru: chwaden. Mae dros 120 o rywogaethau ledled y byd. Dyma'r teulu Anatidae ynghyd ag elyrch a gwyddau. O ran maint mae'r hwyaden ychydig yn llai na'r alarch a'r ŵydd - ill dau hefyd yn aelodau o'r un teulu, Anatidae. Mae'r teulu hwn o adar o fewn yr urdd Anseriformes.

Eu cynefin arferol yw dŵr a thir gwlyb. Maen nhw'n medru byw mewn dŵr hallt a dŵr croyw.

Hen Benillion
Ceir nifer o hen benillion Cymraeg sy'n sôn am chwiaid:

Difyr yw hwyaid yn nofio ar y llyn,
Eu pigau sy'n gochion a'u plu sydd yn wyn.
Rhônt ddeudro neu drithro yn fywiog a chwim.
Beth bynnag a welant, ni ddwedant hwy ddim.

Gellir dweud, fodd bynnag, fod y pennill hwn yn sôn mwy am bobl nag am hwyaid!

Cyfeiriadau

Anatidae
Teuluoedd o adar
Eryr

Erthygl am yr aderyn yw hon. Am ystyron eraill gweler Eryr (gwahaniaethu).

Aderyn ysglyfaethus mawr yw'r eryr sy'n aelod o deulu'r Accipitridae o fewn yr urdd Falconiformes. Mae ganddo big bachog, coesau cryf a chrafangau crwm. Maent yn hela mamaliaid, adar a physgod.

Ceir 60 math, ac mae'r rhan fwyaf ohonyn nhw i'w canfod yn Ewrop ac yn Affrica. Y tu allan i'r cyfandiroedd ceir dau yn Unol Daleithiau America, sef yr eryr moel a'r eryr euraid, a naw math yng nghanolbarth a de America ac fe geir tri yn Awstralia.

Cyfeiriadau

Teuluoedd o adar
Periw

Gwlad ar arfordir gorllewinol De America yw Gweriniaeth Periw neu Beriw. Mae'n ffinio ag Ecwador a Cholombia yn y gogledd, Brasil a Bolifia yn y dwyrain, Tsile yn y de a'r Môr Tawel yn y gorllewin. Dominyddir daearyddiaeth y wlad gan gadwyn fawr yr Andes. Canol Ymerodraeth yr Incas oedd Periw.

Daearyddiaeth

Hanes

Gwleidyddiaeth

Diwylliant

Economi

Cyfeiriadau 

 
Gwledydd De America
Quechua

Un o ieithoedd brodorol De America yw Quechua (Runa simi yn Quechua). Iaith yr Incas a siaredid yn ucheldiroedd canol yr Andes oedd Quechua. Fe'i siaredir gan eu disgynyddion heddiw ym Mheriw, Bolifia ac Ecwador yn bennaf, a hefyd yn ne Colombia, gogledd-orllewin yr Ariannin a gogledd Tsile. Gyda tua 10 miliwn o siaradwyr, Quechua yw'r fwyaf o ieithoedd brodorol De America. Mae Quecha yn iaith ddodiadol iawn yn hytrach nag ymasiadol.

Ymadroddion cyffredin
Napaykullayki: Shw mae
Wuynus diyas: Bore da
Ratukama: Hwyl fawr
Allichu: Os gwelwch yn dda
Sulpayki: Diolch
Arí: Ie
Mana: Nage

Gweler hefyd
Ieithoedd brodorol De America
Brodorion De America

Dolenni allanol
El Quechua de Santiago del Estero - gramadeg Quechua yr Ariannin 
 runasimi.de Gwefan Cetshwa amlieithog gyda geiriadur Quechua - Almaeneg - Saesneg - Sbaeneg
 Ffeithiau am Quechua
 "Swn ieithoedd yr Andes" gan y Quechua eu hunain 
 CyberQuechua 
 Geiradur aml-ieithog: Sbaeneg - Quechua (Cusco, Ayacucho, Junín, Ancash) - Aymara 
 Toponimos del Quechua de Yungay, Periw 
 Geiriadur ar-lein y Rhwydwaith Quechua 
 Gwersi Quechua (Sbaeneg / Saesneg)
 Cwrs Quechua, yn Sbaeneg, gan Demetrio Tupah Yupanki 

Ieithoedd yr Ariannin
Ieithoedd Bolifia
Ieithoedd brodorol De America
Ieithoedd Colombia
Ieithoedd Ecwador
Ieithoedd Periw
Ieithoedd Tsile
Albert II, tywysog Monaco

Tywysog Monaco yw Albert II (Albert Alexandre Louis Pierre Grimaldi) (ganwyd 14 Mawrth 1958), mab Rainier III, tywysog Monaco a'i wraig, Grace Kelly.

Genedigaethau 1958
Tywysogion Monaco
Napoleon III, ymerawdwr Ffrainc

Bu Charles Louis Napoléon Bonaparte (20 Ebrill 1808 - 9 Ionawr 1873) yn Arlywydd Ffrainc o 1848 hyd 1852, ac yn Ymerawdwr Ffrainc o dan yr enw Napoléon III o 1852 hyd 1870. Cafodd ei eni ym Mharis. Bu farw yn Chislehurst, Caint, Lloegr.

Rhoddwyd iddo'r llysenw Boustrapa, sydd yn cyfuno sillafau cyntaf Boulogne, Strasbwrg, a Pharis, lleoliadau ei coups ym 1840, 1836, a 1851.

Cyfeiriadau 

Arlywyddion Ffrainc
Genedigaethau 1808
Gwleidyddion Ffrengig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1873
Pobl o Baris
Teyrnoedd y 19eg ganrif
Ymerodron Ffrainc
Tomaso Albinoni

Cyfansoddwr o'r Eidal oedd Tomaso Albinoni (8 Mehefin 1671 – 17 Ionawr 1751). Mae'n cael ei ystyried yn un o'r pwysicaf o'r cyfansoddwyr baroc. Roedd yn enedigol o Fenis.

Gwaith Cerddorol cyhoeddedig
Op. 1 1694 12 Sonata a tre.
Op. 2 1700 6 Sinfonias & 6 Concerti a 5.
Op. 3 1701 12 Baletti de Camera a tre.
Op. 4 1704 6 Sonates da chiesa (fiolin & B.C.) 1708
Op. 5 1707 12 Concerti (fiolin & B.C.)
Op. 6 1711 12 sonata da camera.
Op. 7 1716 12 Concerti for (obo ac arwest)
Op. 8 1721 6 Sonates & 6 Baletti a tre.
Op. 9 1722 12 Concerti (obo ac arwest)
Op. 10  ?? 12 Concerti (fiolin)

Genedigaethau 1671
Marwolaethau 1751
Cyfansoddwyr Eidalaidd
Pobl o Fenis
Catrin o Braganza

Gwraig Siarl II, brenin Lloegr oedd Catrin o Braganza (25 Tachwedd 1638 – 30 Tachwedd 1705).

Merch Siôn IV, brenin Portiwgal oedd hi.

Cyfeiriadau

Portiwgaliaid
Genedigaethau 1638
Marwolaethau 1705
Merched yr 17eg ganrif
Merched y 18fed ganrif
Tsieineeg

Iaith neu grŵp o ieithoedd yw Tsieineeg (hefyd yn achlysurol: Tsieinieg, Tsieineg neu Chineeg), yn perthyn i'r teulu ieithyddol Sino-Tibetaidd. Mae 1.3 biliwn o siaradwyr Tsieineeg trwy'r byd, yn bennaf yn Tsieina (gan gynnwys Hong Cong a Macao), Taiwan a Singapôr. Mae cymunedau Tsieineaidd mewn llawer o wledydd eraill e.e. Maleisia, Awstralia ac Indonesia.

Rhaniadau Tsieineeg 
Cantoneg (Yue)
 Pinghua
Gan
Hakka
Mandarin
 Jinyu
Min
 Min Nan
 Min Bei
 Min Dong
 Min Zhong
 Pu-Xian
Xiang
Wu
 Hui

Ieithoedd Tsieina
Hindi

Prif iaith swyddogol India yw Hindi neu Hindeg (Devanāgarī:  neu ). (Mae Saesneg yn ail iaith swyddogol.) Fel Wrdw, mae'n un o ffurfiau safonol yr iaith Hindwstaneg, sy'n aelod o'r gangen Indo-Iraneg o'r teulu ieithyddol Indo-Ewropeaidd.

Siaredir Hindi fel mamiaith gan 180 miliwn o bobl yng ngogledd a chanolbarth India, tua 40% o boblogaeth India. Mae tua 25% o boblogaeth India yn medru Hindi fel ail iaith. Mae siaradwyr i'w cael hefyd yn Nepal, Ffiji, Mauritius, Lloegr, Trinidad a Tobago, Gaiana, Swrinam, a llawer o wledydd eraill. Y bumed iaith fwyaf yn y byd ydyw o ran nifer o siaradwyr.

Ar ddiwedd y 19g, bu mudiad i ddatblygu ffurf ysgrifenedig o Hindwstaneg oedd yn wahanol i Wrdw. Aethpwyd â hyn ymhellach wedi annibyniaeth; sefydlwyd comisiwn ym 1954 i safoni gramadeg Hindi. Yn gyffredinol, mae cyweiriau ffurfiol Hindi yn osgoi geiriau gyda tharddiad Persiaidd, gan ddefnyddio geiriau Sansgrit (gan gynnwys bathiadau) yn eu lle.

Mae'n perthyn yn agos i Wrdw, a ddatblygodd allan ohoni gyda dylanwad yr iaith Berseg yn y cyfnod modern. Ond ysgrifennir Hindi gan amlaf gydag ysgrifen Devanāgarī, ac Wrdw gyda'r wyddor Arabeg.

Llenyddiaeth 
Mae llenyddiaeth gyfoethog yn Hindi, yn ymestyn yn ôl i'r 12g, ac yn adeiladu ar lenyddiaeth Sanscrit. Yn y llenyddiaeth draddodiadol, mae dylanwadau crefyddol cryf, a cheir lawer o straeon o hud a lledrith a thylwyth teg. Er hynny, mae llenyddiaeth fodern, realaidd, yn ogystal. Mae Munshi Premchand (1880-1936) yn un o'r nofelyddion enwocaf yn yr iaith.

Erbyn heddiw mae diwydiant ffilmiau egnïol yn Hindi, y cyfeirir ati yn anffurfiol fel "Bollywood", a'i ganolfan ym Mumbai.

 
Wrdw
Ieithoedd Indo-Ewropeaidd
Ieithoedd India
Biocemeg

Biocemeg, neu weithiau cemeg biolegol, yw'r astudiaeth o brosesau cemegol o fewn organebau byw. Mae llawer o'r astudiaeth yn ymwneud â phroteinau, carbohydradau, asidau niwclëig, lipidau, a'u ymadweithiau.

Mae'r prosesau biocemegol hyn yn cynnwys rheoli gwybodaeth drwy signalu a thrwy reoli llif yr egni drwy fetabolaeth, ac yn gyfrifol am fywyd yr organebau a chyfoeth yr amrywiaeth bywyd ar y Ddaear. Yn ystod degawd ola'r 20g, gwelwyd twf aruthrol yn y maes hwn, a gwelwyd biocemeg yn datblygu o fewn pob adran o wyddorau gwybyddiaeth (life sciences): botaneg, meddygaeth, geneteg ayb, a phob un yn ymwchwilio'n fanwl i fiocemeg o fewn eu gwyddor hwy. Heddiw, yn 2017, prif ganolbwynt y gwaith yw'r ymgais i geisio deall sut y mae moleciwlau biolegol yn arwain at brosesau o fewn celloedd organebau byw, gwaith sy'n berthnasol iawn i'r astudiaeth o feinweoedd, organau a'r organeb yn ei gyfanrwydd.—hynny yw, popeth o fewn maes bioleg.

Cymry blaenllaw yn y maes
Un o'r bobl mwyaf blaenllaw yn y maes hwn yw'r Fonesig Athro Jean Thomas FRS (Caergrawnt).

Cyfeiriadau

 
Is-feysydd bioleg
Is-feysydd cemeg
Nofio

Nofio yw symud trwy ddŵr trwy rym corfforol yr unigolyn yn unig.

I bysgod ac i anifeiliaid dŵr eraill, mae nofio yn ffordd o fyw. I lawer o anifeiliaid eraill, gan gynnwys dynion, mae'n gadael iddyn nhw oroesi os ydyn nhw'n syrthio i mewn i'r dŵr yn ddamweiniol, neu i groesi afonydd a llynnoedd ac yn y blaen. Mae nofio mewn dŵr oeraidd ar ddiwrnod poeth yn gallu bod yn ddifyr iawn. Hefyd mae nofio yn ardderchog ar gyfer iechyd ac mae'n gadael i ni archwilio mwy o'r byd o'n cwmpas. Mae llawer o bobl yn nofio am hwyl, neu i gystadlu efo'u gilydd, ac mae nofio hefyd yn agor drws at lwyth o gweithgareddau dyfrol eraill.

Mabolcampau
Nofio yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2008

 
Chwaraeon dŵr
Chwaraeon Gemau Olympaidd yr Haf
Chwaraeon rasio
Chwaraeon unigol
Hamdden
Ymarfer corff
Ymsymudiad
Irving Berlin

Cyfansoddwr a thelynegwr  o'r Unol Daleithiau oedd Irving Berlin (ganed Israel Isidore Baline) (11 Mai 1888 – 22 Medi 1989).

Gweithiau Irving Berlin

Caneuon adnabyddus
"Blue Skies"
"Cheek To Cheek"
"Easter Parade"
"Heat Wave"
"Let's Face the Music and Dance"
"There's No Business Like Show Business"
"White Christmas"

Sioeau a Ffilmiau
Annie Get Your Gun
Holiday Inn
The Jazz Singer
Top Hat

Cyfansoddwyr Americanaidd yr 20fed ganrif
Genedigaethau 1888
Marwolaethau 1989
Pobl o Oblast Tyumen
Pobl fu farw yn Ninas Efrog Newydd
Ymfudwyr o Ymerodraeth Rwsia i'r Unol Daleithiau
Offeryn cerdd

Offerynnau cerdd yw pethau sy'n cael eu defnyddio i wneud cerddoriaeth.

Efallai mai'r ffurf gyntaf o gerddoriaeth oedd canu - defnyddio'r llais dynol ac mae defnyddioi'r corff - curo dwylo neu guro'r traed ar lawr i wneud rhythm yn hynafol iawn. Y datblygiad nesa fysai defnyddio pethau y darganfuwyd megis cyrn anifeiliaid neu foncyffion gwag. Dros amser, datblygwyd nifer helaeth o offerynnau gwahanol.
Mae sŵn yn dod o awyr sy'n dirgrynu, ac mae offerynnau yn gweithio trwy reoli a helaethu'r dirgryniadau i wneud effaith ddymunol a phleserus.

Rhestr offerynnau cerdd

Offerynnau chwyth 
Offerynnau chwythbren
Dydy nhw ddim wedi eu gwneud o bren o angenrheidrwydd
Basŵn
Clarinet
Cor anglais
Chwibanogl
Corn baset
Chwiban tun
Ffliwt
Obo
Picolo
Recorder
Sacsoffon

Offerynnau pres
Mae offer pres yn cael eu hystyried ar wahân i offer chwythbrenau
Corn ffrengig
Ewffoniwm
Tiwba
Trombôn
Utgorn
Corn fflwgl
Corn bariton

Offerynnau taro
Drymau
Fibraffon
Glockenspiel
Seiloffon
Symbolau
Tambwrîn
Timpan
Triongl
Txalaparta

Allweddellau
Claficord
Harmoniwm
Harpsicord
Organ
Piano
Selesta

Offerynnau tannau Offerynnau Llinynnol  
Banjo
Bas dwbl (Basgrwth)
Feiol
Fiola
Ffidil (Feiolín)
Gitâr
Iwcalili
Liwt
Mandolin
Sielo
Telyn

Offerynnau trydan
Gitâr drydan
Melotron
Syntheseisydd
Theremin

Offerynnau anghyffredin 

Mae unrhyw beth a ddefnyddir i greu cerddoriaeth yn offeryn cerdd. Dros y canrifoedd mae llawer o offerynnau wedi eu creu ledled y byd gan gynnwys:
Balafon (Gorllewin Affrica)
Balalaika (Rwsia)
Bodhrán (Iwerddon)
Bouzouki (Gwlad Groeg)
Clychau Tsieineaidd (Tsieina)
Crwth (Cymru)
Didgeridoo (Awstralia)
Koto (Japan)
Moodswinger (America)
Neola (Cymru)
Oud (Dwyrain Canol)
Pibgorn (Cymru)
Pibgod (Cymru)
Shamisen (Japan)
Sitar (India)
Txalaparta (Gwlad y Basg)
Veena (India)

Nodyn 
Offerynnau taro : Yn y byd cerddorol mae offer tannau sy ddim yn perthyn i deulu'r ffidil, e.e. telyn, gitâr, yn cael eu hystyried fel offerynnau taro, er bod tannau ganddyn nhw ac er bod y cerddor yn eu tynnu yn hytrach na'u taro. Mae piano a harpsicord hefyd yn cael eu hystyried fel offerynnau taro.

 
Cerddoriaeth
Ffidil

Offeryn cerdd gyda phedwar tant ydy’r ffidil neu feiolín, sy'n cael ei chanu (fel arfer) gyda bwa. Mae hi'n cael ei chwarae ledled y byd mewn pob math o gerddoriaeth.
Mae tannau'r ffidil yn cael eu tiwnio at G, D, A, E (o'r gwaelod), yn dechrau ar G o dan C ganol. Y ffidil ydy aelod lleiaf ac uchaf o’r teulu feiolin, sy'n cynnwys hefyd y fiola, y sielo a'r bas dwbl.

Y feiolin yw’r pwysicaf o’r offerynnau llinynnol, a’r offeryn sy’n arwain y gerddorfa glasurol. Mae’r gwneuthuriad yn cynnwys corff gwag hirgul atseiniol a gwddf sy’n ymestyn at y pen mewn ffurf sgrôl. Yno mae pedwar peg tiwnio, dau bob ochr, i dynhau’r tannau sy’ wedi’u gosod mewn cynffon sy’n glwm i waelod y corff.  Mae crib (bysfwrdd) o eboni yn ymestyn ar hyd y gwddf, o’r bocs pegiau hyd at ganol y corff lle mae’r siâp yn culhau. Mae tyllau siâp f wedi’u torri mewn i’r corff yn y lleoliad yma, ac mae’r union safle ac osgo’r tyllau’n bwysig at greu’r sain gorau o’r offeryn. Mae pont o bren masarn yn trosglwyddo dirgryniadau o’r tannau at y corff ac mae postyn sain tu mewn i’r offeryn yn cymryd sain o’r tannau uchaf at y cefn. Cynhelir sain ddyfnach mewn darn o bren wedi’i ludio at ochr mewnol y bol (neu’r plât uchaf). Gwneir y bol o bren sbriws, a defnyddir pren masarn i ffurfio’r ochrau a chefn yr offeryn. I gael y sain gorau mae gan arbenigwyr ddulliau o osod y bont a’r postyn sain yn union yn ôl mesuriadau unigryw at bob offeryn. Mae naddiad o drwch blewyn yn ddigon i wneud gwahaniaeth wrth gymhwyso’r mesuriadau bychain yng ngwneuthuriad pob rhan o’r offeryn. Y gwneuthurwr enwocaf hyd heddiw yw Antonio Stradivari, o Cremona yn yr Eidal, ac nid oes gwelliannau sylweddol i’r dyluniad a berffeithiodd ers y cyfnod euraidd o’i offerynnau gorau rhwng 1700 a 1720.

Gweler hefyd 
 Crwth

Offerynnau tannau
Cyflwyniadau'r 16eg ganrif
Rhestr mathau o gerddoriaeth

Mae llawer math o gerddoriaeth yn y byd.

Anthem
Aria
Baled
Bandiau
Blues
Bossa Nova
Calypso
Caneuon
Cha cha cha
Clasurol
Concerto
Cerdd dant
Concrit
Disco
Electronig
Fugue
Funk
Galargerdd
Gwerin
Canu gwlad
House
J-pop
Jazz
K-pop
Lieder
Madrigal
Mambo
Mento
Metel trwm
Offeren i'r meirw
Opera
Operetta
Oratorio
Overture
Pop
Raï
Reggae
Requiem
R&B
Roc
Roc a rôl
Roc gwerin
Rockabilly
Rocksteady
Rondo
Rumba
Scherzo
Sioeau cerdd
Ska
Sonata
Soul
Symffoni
Techno
Twist

 
Rhestrau cerddoriaeth
Catherine Zeta-Jones

Actores o Abertawe yw Catherine Zeta-Jones CBE (ganwyd 25 Medi 1969). Mae hi'n briod â'r seren ffilm Michael Douglas ac yn byw yn yr Unol Daleithiau. Dechreuodd ei gyrfa ar lwyfan pan oedd yn ifanc iawn. Ar ôl iddi serennu mewn nifer o gyfresi a ffilmiau teledu yn y Deyrnas Unedig a'r Unol Daleithiau, daeth i enwogrwydd gyda rôlau mewn ffilmiau yn Hollywood megis The Phantom, The Mask of Zorro, ac Entrapment ar ddiwedd y 1990au. Enillodd Wobr yr Academi, Gwobr BAFTA a Gwobr Cymdeithas yr Actorion Sgrîn ac fe'i henwebwyd am Wobr Golden Globe am ei phortread o Velma Kelly yn yr addasiad ffilm 2002 o'r sioe gerdd Chicago.

Bywyd personol 
Yn Ebrill 2011, aeth Zeta-Jones i Ysbyty Silver Hill yn New Canaan, Connecticut i gael ei thrin am anhwylder deubegwn II.

Ffilmiau

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol
 Bâs data Ffimiau ar y Wê

Actorion Cymreig
Catholigion Cymreig
Genedigaethau 1969
Cymry o dras Wyddelig
Pobl o Abertawe
Pobl gydag anhwylder deubegwn
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Louis XV, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc oedd Louis XV ("le Bien-Aimé") (15 Chwefror 1710 – 10 Mai 1774). Teyrnasodd o 1 Medi 1715 tan 10 Mai 1774. Roedd yn boblogaidd iawn pan ddaeth i'r orsedd ond erbyn ei farw roedd yn un o frenhinoedd mwyaf amhoblogaidd Ffrainc a fu erioed.

Cafodd ei eni yn Versailles. Ei dad oedd Louis, Dug Bwrgwyn a'i fam oedd Marie-Adélaïde de Savoie.

Teulu

Gwragedd 
 Mari Leszczyńska

Cariadon 
 Madame de Mailly
 Madame de Vintimille
 Madame de Châteauroux
 Madame de Pompadour
 Madame du Barry

Plant 
 Marie Louise Élisabeth o Ffrainc (1727–1759)
 Henriette Anne o Ffrainc (1727–1752)
 Marie Louise o Ffrainc (1728–1733)
  Louis Ferdinand o Ffrainc (1729–1765), Dauphin de France, a thad Louis XVI
 Philippe o Ffrainc, Dug o Anjou (1730–1733)
 Marie Adélaïde o Ffrainc (1732–1800)
 Victoire Louise Marie Thérèse o Ffrainc (1733–1799)
 Sophie Philippine Élisabeth Justine o Ffrainc (1734–1782)
 Marie Thérèse Félicité o Ffrainc (1736–1744)
 Louise Marie o Ffrainc (1737–1787)

Brenhinoedd Ffrainc
Ffrancod y 18fed ganrif
Genedigaethau 1710
Marwolaethau 1774
Pobl o Yvelines
Torino

Dinas a chymuned (comune) yng ngogledd-orllewin yr Eidal, yw Torino (Eidaleg) neu Turin (Piemonteg),  sy'n brifddinas rhanbarth Piemonte. Saif ar lannau Afon Po.

Mae poblogaeth Torino yn 872,367 (cyfrifiad 2011).  

Yma y cedwir Amdo Turin.

Fe cynhaliwyd y Gemau Olympaidd y Gaeaf 2006 yn Torino.

Adeiladau a chofadeiladau
Museo Egizio (Amgueddfa Eifftiaidd)
Basilica Superga
Castello del Valentino
Eglwys gadeiriol a chapel yr Amdo Torino
Mole Antonelliana (amgueddfa)
Palazzo Madama

Enwogion
Giovanni Agnelli (1866-1945), sylfaenydd Fiat
Umberto Tozzi (g. 1952), canwr
Carla Bruni (g. 1968), cantores a gwraig yr Arlywydd Ffrainc
Alessandro Del Piero (g. 1974), chwaraewr pêl-droed

Cyfeiriadau 

Dinas Fetropolitan Torino
Dinasoedd Piemonte
Martin Luther

Offeiriad, diwinydd a diwygiwr eglwysig o'r Almaen oedd Martin Luther (10 Tachwedd 1483 – 18 Chwefror 1546). Ef fu'n gyfrifol am symbylu'r Diwygiad Protestanaidd.

Ganwyd Martin Luther yn Eisleben yn Sacsoni. Treuliodd 1505 fel mynach yn Erfurt, a gweithiodd fel doctor diwinyddiaeth yn Wittenburg yn 1512.

Ar 31 Hydref 1517 hoeliodd Martin Luther ddarn o bapur ar ddrws eglwys gadeiriol Wittenberg a oedd yn rhestru 95 o ddadleuon yn erbyn yr Eglwys Babyddol. Gwrthwynebai'n gryf yr honiad y gellid prynu achubiaeth o gosb Duw gydag arian. Roedd Luther yn dysgu nad oedd iachawdwriaeth i'w gael drwy weithredoedd da ond i'w gael yn unig drwy ras Duw a ffydd yn Iesu Grist fel Iachawdwr. Roedd ei ddiwinyddiaeth yn herio awdurdod y Pab wrth ddysgu mai'r Beibl yw unig ffynhonnell datguddiad dwyfol.

Cyfieithodd Martin Luther y Beibl (y Testament Newydd ym 1521 a’r Hen Destament ym 1534) i Neuhochdeutsch (Uchel Almaeneg Gyfoes) ysgrifenedig, iaith a oedd bryd hynny yn dal i ddatblygu. Bu'n ysbrydoliaeth i ddatblygiad Prostaniaeth ar draws Ewrop, gan gynnwys yn Ffrainc lle adnabwyd hwy fel yr Hiwgenotiaid.

Dychwelodd i Eisleben a bu farw yno. Claddwyd ym mynwent Eglwys y Gastell yn Wittenburg.

Dolenni allanol 
 Martin Luther (Commons)
 Martin Luther - Eine Bibliographie (Almaeneg)

Gweler hefyd 
 Diwygiad Protestannaidd

Cyfieithwyr y Beibl
Diwinyddion Almaenig
Diwinyddion Cristnogol
Genedigaethau 1483
Llenorion Almaenig yn yr iaith Almaeneg
Llenorion Almaenig yn yr iaith Ladin
Marwolaethau 1546
Pobl o Sachsen-Anhalt
Pobl a ysgymunwyd gan yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Carlo Goldoni

Dramodydd o'r Eidal oedd Carlo Goldoni (25 Chwefror 1707 – 6 Chwefror 1793). Roedd yn enedigol o Fenis.

Llyfryddiaeth

Il servitore di due padroni (1745)
La bottega del caffè (1750)
Il bugiardo (1750–51)
La finta ammalata (1751)
La locandiera (1752)
Il campiello (1756)
Gl'innamorati (1759)
I Rusteghi (1760)
La casa nova (1760)
Le smanie per la villeggiatura (1761)
Le avventure della villeggiatura (1761)
Il ritorno dalla villeggiatura (1761)
Il sior Todero brontolon (1762)
Le baruffe chiozzotte (1762)
Una delle ultime sere di carnevale (1762)

Dolen allanol
  Goldoni opera omnia 

Genedigaethau 1707
Marwolaethau 1793
Dramodwyr Eidaleg
Llenorion Eidaleg
Pobl o Fenis
Cyfnod Modern Cynnar

Y cyfnod mewn hanes sy'n dod ar ôl yr Oesoedd Canol yw'r Cyfnod Modern Cynnar. Dyma gyfnod cyntaf y Cyfnod Modern.

Gweler hefyd
 Dadeni Dysg
 Diwygiad Protestannaidd

Hanes
Hanes Ewrop

bs:Novi vijek
he:העת החדשה
ht:Tan modèn
ru:Новое время
zh:近代史
John Lasarus Williams

Gwladgarwr a chymwynaswr i'r Gymraeg oedd John Lasarus Willliams (29 Hydref 1924 – 15 Mehefin 2004). Fel "John L" byddai pawb yn ei adnabod. Ef sefydlodd Undeb y Gymraeg yn y 60au'r 20g yn dilyn helynt Brewer Spinks a oedd yn gwrthod hawl i'r gweithwyr yn ei ffatri yn Nhanygrisiau i siarad Cymraeg. Roedd yn gynghorydd Plaid Cymru ac yn un o'r arloeswyr a sefydlodd bolisi iaith Cyngor Sir Gwynedd. Sefydlodd Sioe Gymraeg y Borth yn ogystal.

Cafodd John L ei eni yn Llangoed, Ynys Môn, ond treuliodd y rhan fwyaf o'i oes yn Llanfairpwll. Bu'n athro Cymraeg mewn sawl ysgol. Ymaelododd â Phlaid Cymru a daeth yn gynghorydd i'r Blaid ar Gyngor Sir Gwynedd. Safodd hefyd fel ymgeisydd y Blaid ar Ynys Môn.

Gyda charedigion yr iaith fel Dafydd Orwig, R. Cyril Hughes, Owain Owain ac eraill, sefydlodd Undeb y Gymraeg ym 1965.

Bu farw yn 79 oed ar 15 Mehefin 2004.

Llyfryddiaeth
Crwsâd trwy Berswâd. Hanes Undeb y Gymraeg a Sioe Gymraeg Porthaethwy (2003, Llangefni)

Dolenni allanol
BBC Cymru: Teyrnged, Mehefin 2004
BBC Cymru: Datguddio cofeb i John L. yn 2005

Genedigaethau 1924
Marwolaethau 2004
Hanes y Gymraeg
Plaid Cymru
Pobl o Ynys Môn
Helynt Brewer Spinks

Dadl ynglŷn â hawl y Cymry Cymraeg i siarad Cymraeg yn y gweithle oedd helynt Brewer Spinks. Gwrthodai cyfarwyddwr y ffatri, Brewer Spinks, i'r gweithwyr siarad Cymraeg yn y ffatri yn Nhanygrisiau ym Mehefin 1965. Ildiodd Spinks yn y diwedd yn dilyn gwrthdystiadau ac adroddiadau am yr helynt yn y wasg a'r cyfryngau. Dyma un o brotestiadau cyntaf Cymdeithas yr Iaith Gymraeg. Amlygodd yr helynt le israddol y Gymraeg yng Nghymru. Arweiniodd y digwyddiad at sefydlu Undeb y Gymraeg gan John Lasarus Williams.

Cafodd y ffatri fechan, yn hen ysgol Tanygrisiau, ei chymryd drosodd yng ngwanwyn 1965, tri mis cyn yr helynt. Rhoddodd y perchnogion newydd o ganolbarth Lloegr, Whitewell & Hailey Ltd., reolaeth y ffatri yn nwylo Brewer Spinks, a symudodd i'r Blaenau o Loegr yn unswydd. Ddechrau Mehefin 1965 gorchymynodd Spinks nad oedd neb o'r gweithwyr - Cymry Cymraeg lleol i gyd - i siarad Cymraeg yn y ffatri a bod disgwyl iddynt i gyd arwyddo cytundeb yn cytuno â hynny er mwyn parhau i weithio yno. Diswyddwyd dau o'r gweithwyr: Elmer a Neville Jones gan iddynt wrthod cydymffurfio â'r gorchymyn; torrodd tymestl ar unwaith, yn lleol a ledled Cymru, gyda nifer fawr o bobl yn protestio ac yn comdemnio Spinks a'r cwmni.

Cafodd y gweithwyr gefnogaeth y pentrefwyr a sawl gwleidydd. Cefnogodd Tom Jones, Shotton, trefnydd Gogledd Cymru Undeb y Gweithwyr Cyffredinol a Thrafnidiaeth (TGWU) y gweithwyr. Meddai:
"Y ffaith ydi bod y peth yn gwbwl warthus ac mae'r dyn yn chwarae efo deinameit."

Anerchwyd y dorf ar ran y Gymdeithas gan Owain Owain, ysgrifennydd y gymdeithas. Y noson honno, yn ôl John Lasarus Williams y creodd ymgyrch newydd: yr ymgyrch i 'beintio'r byd yn wyrdd': 'Rhybuddiodd Owain, os na cheid penderfyniad cryf y byddai ef, wythnos i'r noson honno am saith o'r gloch, liw dydd, yn mynd o'r tŷ gyda phot o baent du a brwsh ac yn dileu hynny a fedrai o eiriau Saesneg oddi ar hysbysfyrddau ac adeiladau'r llywodraeth yn ninas Bangor.' (Crwsâd Drwy Berswâd, John Lasarus Williams, 2003)

Helynt Brewer Spinks yn niwylliant poblogaidd
Recordiodd y band Cymreig Tystion record o'r enw Brewer Spinks EP yn 1998.

Cyfeiriadau

Darllen pellach
Ceir pennod ar yr helynt yng nghyfrol John Lasarus Williams, Crwsâd trwy Berswâd. Hanes Undeb y Gymraeg a Sioe Gymraeg Porthaethwy (2003, Llangefni).

Hanes Gwynedd
Hanes y Gymraeg
Hawliau iaith
Pynciau dadleuol yn ymwneud ag iaith
1965
James Dean

Actor ffilm Americanaidd enwog oedd James Byron Dean (8 Chwefror 1931 – 30 Medi 1955). Cafodd ei hyfforddiant yn yr Actors' Studio enwog yn Efrog Newydd. Roedd yn ffigwr cwlt yn ei oes ac mae'n un o'r eiconau pop mwyaf cyfarwydd. Fel yn achos Marilyn Monroe, eicon pop arall, bu farw James Dean yn drasig o ifanc, mewn damwain modur. Er ei fod yn ffigwr mor ddylanwadol dim ond tair ffilm a wnaeth; rhyddhawyd yr olaf, Giant, ar ôl ei farwolaeth.

Ffilmiau
East of Eden (1955)
Rebel Without a Cause (1955)
Giant (1956)

Actorion Americanaidd
Actorion LHDT
Genedigaethau 1931
Marwolaethau 1955
Pobl fu farw mewn damweiniau ffordd
Fertebrat

Is-ffylwm o anifeiliaid cordog ag asgwrn cefn a chymesuredd dwyochrol yw fertebratau (neu anifeiliaid asgwrn-cefn). Maen nhw'n cynnwys pysgod, amffibiaid, ymlusgiaid, adar a mamaliaid. Mae ganddynt asgwrn cefn cylchrannog, mewnysgerbwd cymalog, naill ai cartilagaidd neu esgyrnog, ac ymennydd mawr wedi'i amgáu mewn penglog.

Dosbarthiad ffylogenetig
Hyperoartia (llysywod pendoll)
Gnathostomata
Chondrichthyes (pysgod cartilagaidd)
Osteichthyes (pysgod esgyrnog)
Actinopterygii
Sarcopterygii
Actinistia (selacanthod)
Dipnoi (pysgod ysgyfeiniog)
Tetrapoda
Lissamphibia (amffibiaid modern)
Amniota
Sauropsida
Testudinia (crwbanod)
Diapsida
Lepidosauria (madfallod a nadroedd)
Archosauria
Crocodilia (crocodeilod)
Dinosauria (deinosoriaid)
Aves (adar)
Synapsida
Mammalia (mamaliaid)

Oriel

Anifeiliaid
Krakatoa

Llosgfynydd a grŵp o ynysoedd bach yng Nghulfor Sunda yn Indonesia, rhwng Java a Sumatra, yw Krakatoa; yr enw lleol arno ydy Krakatau.

Yn ystod mis Awst, 1883, ffrwydrodd Krakatoa. Collwyd tua 35,000 o fywydau ac effeithiwyd ar hinsawdd y byd.

Diflanodd tua 65% o'r mynydd a dinistriwyd pentrefi a choed filltiroedd i ffwrdd.

Cyfeiriadau

Llosgfynyddoedd Indonesia
Mynyddoedd Indonesia
Rhedynen

Planhigion o'r rhaniad Pteridophyta (neu Filicophyta) yw rhedyn. Mae tua 11,000 o rywogaethau'n tyfu ledled y byd, yn enwedig yn y trofannau. Planhigion fasgwlaidd yw rhedyn ac maent yn atgynhyrchu â sborau yn hytrach na hadau. Nid yw'r rhedyn o ddiddordeb economaidd heblaw am redyn ar gyfer gerddi, neu fel pla ar gaeau Cymru - y rhedynen ungoes (Bracken yn Saesneg). Maent o ddiddordeb mawr i fiolegwyr am eu cylch bywyd "haploid-diploid" a'r genedlaethau sboroffytaidd a gametoffytaidd.

Cyfeiriadau
Ieithoedd Indo-Ewropeaidd

Teulu ieithyddol yw'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd. Maen nhw'n cynnwys y rhan fwyaf o ieithoedd Ewrop a llawer o ieithoedd De a De-orllewin Asia. Maen nhw'n tarddu o un iaith hynafiadol (Proto-Indo-Ewropeg).

Dosbarthiad 
(Mae'r ieithoedd gyda bidog (†) wedi marw).

 Anatoleg†: e.e. Hetheg†, Lweg†, Lydieg†, Lycieg†
 Albaneg
 Armeneg
 Heleneg:
 Hen Roeg† (> Groeg)
 Phrygeg†
 Thraceg†
 Balto-Slafeg:
 Balteg: Latfieg, Lithwaneg, Prwsieg†
 Slafeg
 Gorllewinol: Pwyleg, Slofaceg, Sorbeg, Tsieceg, Panoneg†
 Dwyreiniol: Belarwsieg, Rwsieg, Wcraineg
 Deheuol: Hen Slafoneg Eglwysig† (> Bwlgareg, Macedoneg), Serbo-Croateg, Slofeneg
 Germaneg:
 Gorllewinol: Hen Uchel Almaeneg† (> Almaeneg), Iseldireg (> Affricaneg), Hen Sacsoneg† (> Isel Almaeneg), Ffriseg, Hen Saesneg† (> Saesneg, Sgoteg)
 Gogleddol: Hen Norseg† > Ffaröeg, Islandeg, Norwyeg, Swedeg, Daneg
 Dwyreiniol: Gotheg†
 Celteg:
 Brythoneg: Cymraeg, Cernyweg, Llydaweg, Cymbrieg†
 Goedeleg: Gwyddeleg, Gaeleg yr Alban, Manaweg
 Cyfandirol†: Galeg†, Celtibereg†, Leponteg†
 Italeg: Lladin†, Osgeg†, Wmbreg†, Feneteg†
 Romáwns (Romaneg): 
 Italo-Dalmataidd: Eidaleg, Sisileg, Dalmatieg†
 Galo-Italeg: Lombardeg, Emilianeg-Romagneg, Piedmonteg, Feneteg, Ligwreg
 Rheto-Romaneg: Ffriŵleg, Ladineg, Románsh
 Sardeg
 Galo-Romáwns: Ffrangeg (+ Creol Ffrangeg, Normaneg), Ffranco-Brofensaleg, Ocsitaneg
 Ibero-Romáwns: Catalaneg, Galiseg, Portiwgaleg (+ Creol Portiwgaleg), Sbaeneg (+ Creol Sbaeneg, Ladino), Mosarabeg†
 Balcanaidd-Romáwns: Rwmaneg, Aromunieg (neu Macedo-Rwmaneg), Megleno-Rwmaneg, Istro-Rwmaneg
 Indo-Iraneg:
 Indeg: e.e. Sansgrit† > Hindi / Wrdw, Bengaleg, Pwnjabeg, Cashmireg, Gwjarati, Nepaleg, Sinhaleg
 Iraneg: e.e. Ffarsi, Cwrdeg, Pashto, Oseteg
 Tochareg†: Tochareg A†, Tochareg B†

Morffoleg 
Mae’r holl ieithoedd Indo-Ewropeaidd yn synthetig i ryw radd neu gilydd; yr ieithoedd Slafeg yw’r ieithoedd mwyaf ceidwadol i Broto-Indo-Ewropeg yn nhermau’u morffoleg gyda lefelau uchel o ffurfdroad enwol a berfol, a Saesneg ac Affricaneg yw’r ieithoedd lleiaf ceidwadol. Maent hefyd yn ymasiadol, er enghraifft yn Lladin mae’r terfyniad -us yn y gair bonus ‘da’ , yn dynodi’r cenedl gwrywaidd, y cyflwr goddrychol, rhif unigol a’r modd dangosol. Mae hyn hefyd yn amlwg yn yr ieithoedd Germanaidd a Cheltaidd lle effeithir gwreiddyn y gair gan y ffurfdroad, er enghraifft y Saesneg sing, sang, sung a song a’r Gymraeg ffordd a ffyrdd. Mae Ffrangeg fel eithriad wedi dod yn fwy dodiadol. Tuedd ymysg yr ieithoedd Indo-Ewropeaidd yw i ddod yn fwy analytig, er enghraifft mae’r ieithoedd Romáwns a’r ieithoedd Celtaidd wedi colli eu holl gyflyrau enwol. Yn wahanol i grwpiau eraill o ieithoedd mae’r ieithoedd Indo-Ewropeaidd wedi colli morffoleg heb ei ail-greu; mae’r symudiad unffordd hwn tuag at ddadelfeniad wedi bod yn digwydd am 6,000 o flynyddoedd yn wahanol i nifer o ieithoedd eraill lle gynhelir morffoleg yn well.

Gweler hefyd 
 Iaith
 Proto-Indo-Ewropeg
 Continiwm tafodiaith
 Cyd-ddeallusrwydd

 
indo-Ewropeaidd
Kate Winslet

Actores a chantores o Loegr yw Katherine Elizabeth "Kate" Winslet (ganed 5 Hydref 1975). Mae'n adnabyddus am chwarae ystod eang o gymeriadau, ond efallai caiff ei chydnabod fwyaf am ei pherfformiad fel Juliet Hulme yn Heavenly Creatures (1994), Marianne Dashwood yn Sense and Sensibility, Rose DeWitt Bukater yn Titanic, Iris Murdoch yn Iris (2001), Clementine Kruczynski yn Eternal Sunshine of the Spotless Mind (2004), Sarah Pierce yn Little Children (2006), Hanna Schmitz yn The Reader (2008), ac April Wheeler yn Revolutionary Road (2008).

Fe'i hanrhydeddwyd gan wobrau sy'n amrywio o Gymdeithas yr Actorion Sgrîn, Gwobrau BAFTA a'r Golden Globes. Mae Winslet hefyd wedi ennill Gwobr Grammy yn ogystal â chaiff ei henwebu am Oscar ar bump achlysur a Gwobr Emmy. Pan oedd yn 22 oed, torrodd y record am y person ifancaf erioed i gael ei henwebu am ddwy Oscar. Dywed David Edelstein o New York Magazine taw Winslet yw'r "best English-speaking film actress of her generation".

Ffilmiau
Heavenly Creatures (1994)
Sense and Sensibility (1995)
Jude (1996)
Hamlet (1996)
Titanic (1997)
Hideous Kinky (1998)
Holy Smoke (1999)
Quills (2000)
Enigma (2001)
Christmas Carol:The Movie (2001)
Iris (2001)
The Life of David Gale (2003)
Eternal Sunshine of the Spotless Mind (2004)
Finding Neverland (2004)
Romance & Cigarettes (2005)
All the King's Men (2006)
Little Children (2006)
Flushed Away (2006)
The Holiday (2006)
The Fox and the Child (2008)
The Reader (2008)
Revolutionary Road (2008)

Cyfeiriadau

Actorion Seisnig
Genedigaethau 1975
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Cyfystyr

Gair sy'n debyg yn ei ystyr i air arall yw cyfystyr..

Fe fydd geiriadur cyfystyron a gwrthwynebeiriau yn cyflwyno geiriau gyda ystyr tebyg ac wedyn yn awgrymu gwrthwynebair. e.e.:

HAPUS: bendigedig, dedwydd, llon, wrth ei fodd. TRIST

Gweler hefyd
Gwrthwynebair

Semanteg
Geiriadur

Llyfr sy'n egluro geiriau a'u hystyron yw geiriadur. Gelwir yr astudiaeth a'r broses o greu geiriaduron yn eiriadureg.

Geiriaduron Cymraeg 

 Geiriadur Prifysgol Cymru, gol. R. J. Thomas, G. A. Bevan a P. J. Donovan. Argraffiad cyntaf 1950–2002; ail argraffiad diwygiedig, 2003– (yn yr arfaeth). Ceir fersiwn ar lein, gw. isod
 Geiriadur Cymraeg-Saesneg a Saesneg-Cymraeg''', gol. T. Gwynn Jones ac Arthur ap Gwynn. Argraffiad cyntaf 1950
 Y Geiriadur Mawr, gol. H. Meurig Evans a W. O. Thomas. Argraffiad cyntaf 1958
 Y Geiriadur Cymraeg Cyfoes, gol. H. Meurig Evans. Argraffiad cyntaf 1981
 Geiriadur Gomer i'r Ifanc, gol. D. Geraint Lewis (Gwasg Gomer, 1994)
 Geiriadur yr Academi: The Welsh Academy English–Welsh Dictionary, gol. Bruce Griffiths a Dafydd Glyn Jones. Argraffiad cyntaf 1995
 Modern Welsh Dictionary, gol. Gareth King. Gwasg Prifysgol Rhydychen
 Pocket Modern Welsh Dictionary: A Guide to the Living Language, gol. Gareth King. Gwasg Prifysgol Rhydychen. Argraffiad cyntaf 2000. Geiriadur sydd yn arbennig o ddefnyddiol i ddysgwyr.
 Geiriadur Newydd y Gyfraith, gol. Robyn Lewis. Gomer. Argraffiad cyntaf - 2003.
 Dictionary of Welsh and English Idiomatic Phrases, gol. Alun Rhys Cownie. Gwasg Prifysgol Cymru. Argraffiad Cyntaf 2001

 Geiriaduron Almaeneg 
 Geiriadur Almaeneg–Cymraeg, Cymraeg–Almaeneg. CAA Argraffiad cyntaf 1999

 Geiriaduron Ffrangeg 
 Dictionnaire de l'Académie française. Geiriadur "swyddogol" yr iaith Ffrangeg.
 Geiriadur Ffrangeg–Cymraeg, Cymraeg–Ffrangeg. CAA. Argraffiad cyntaf 2000.

 Geiriaduron Mewnol 
 Lecsicon cyfrifiadurol Saesneg-Cymraeg
 Geiriadur Coffi

 Geiriaduron Ar-lein 
 Wiciadur: un o brosiectau Wicifryngau; geiriadur gyda dros 24,000 o ddiffiniadau
 Geiriadur Prifysgol Cymru
 Geiriadur yr Academi
 Termiadur Prifysgol Cymru- Bangor 
 Y Gweiadur 
 Geiriadur Cymraeg a Saesneg, BBC - daeth i ben Tachwedd 2014. Mae'r fersiwn ddiweddaraf, newydd a lansiwyd ychydig wythnosau wedyn yn cyfuno'r Termiadur Addysg a Chysgair. Newidiwyd yr enw i: "Geiriadur Bangor – the Bangor Dictionary" ac mae'r fersiwn newydd i'w weld yma.
 Geiriadur Cymraeg a Saesneg, Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant
 Geiriadur Sylfaenol, Cymraeg a Ffrangeg

 Llyfryddiaeth 
 Mugglestone, Lynda. Dictionaries: A Very Short Introduction'' (Rhydychen, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2011)

Cyfeiriadau

Gweler hefyd 
Geiriaduron Gaeleg yr Alban

Dolenni allanol 
  Y Gwybodiadur Gwefan gynhwysfawr yn trafod pob math o eiriaduron Cymraeg ar bapur ac ar lein, a defnyddiau dysgu Cymraeg.
 D. Geraint Lewis- y Geiriadurwr: Colofn gan ramadegydd a geiriadurwr mwyaf gweithgar y Gymraeg / Column by the most active Welsh grammarian and lexicographer
Masnach deg

Mudiad cymdeithasol sy'n ceisio helpu ffermwyr a gweithwyr mewn gwledydd datblygol i gael prisiau teg am eu cynnyrch ac hyrwyddo cynaladwyedd ydy Masnach Deg. Mae'n ffocysu ar allforion celf a chrefft, coffi, siwgr, te, banana, mêl, cotwm, gwin, ffrwythau ffres, siocled, blodau ac aur.

Cymru - y genedl fasnach deg gyntaf 
Ar 11 Gorffennaf 2008 daeth Cymru'n 'Genedl Masnach Deg', pan lansiodd Llywodraeth Cymru ymgyrch i hyrwyddo’r defnydd o gynnyrch Masnach Deg. Ymhlith cefnogwyr yr ymgyrch hon roedd nifer o sefydliadau gan gynnwys Canolfan Cydweithredol Cymru, Oxfam Cymru, a Chanolfan Materion Rhyngwladol Cymru. Flwyddyn cyn hynny roedd y Llywodraeth wedi Yn 2007, pasiodd Llywodraeth Cymru 'Fesur Masnach Deg Cenedl Cymru, a nododd ei hymrwymiad i hyrwyddo arferion Masnach Deg a chefnogi cynhyrchwyr Masnach Deg. 

Yn 2019, cynhaliwyd y 13eg Cynhadledd Trefi Masnach Deg Rhyngwladol yng Nghaerdydd.

Gweler hefyd 
Max Havelaar (cymdeithas)

Cyfeiriadau

Masnach deg| 
Mudiadau cymdeithasol
Maleisia

Gwlad yn ne-ddwyrain Asia yw Maleisia. Cafodd Maleisia ei chreu ym 1957 ar ôl i'r hen wladfa Malaia ennill annibyniaeth o Brydain ar ôl cyfnod o wrthryfel.

Mae'r gwlad yn ffederasiwn o 13 talaith ac wedi'i rhannu'n ddwy gan Fôr De Tsieina.  Roedd Singapôr yn rhan o Maleisia tan 1965.

Mae'r wlad yn gymysgedd o wahanol hiliau adiwyllianau. Mae namyn dros hanner y wlad yn Falaiaid ac yn swyddogol maent i gyd yn Fwslemiaid.  Mae tua 30% o'r wlad o hil Tsieineaidd.  Mae bron 10% o'r wlad o hil Indiaidd, y rhan fwyaf yn Tamil. Y crefydd swyddogol yw Islam ond oherwydd y cymysgedd o ddiwylliannau a hiliau mae'r wlad yn un aml-grefyddol ac aml-ddiwylliannol.

Yr iaith swyddogol a brodorol yw Maleieg (Bahasa Melayu) ond mae'r rhan fwyaf o'r boblogaeth yn medru siarad Saesneg hefyd. Y brifddinas yw Kuala Lumpur lle gellir gweld un o adeiladau tala'r byd, Tyrau Petronas.

Prif ddiwydiannau Maleisia yw olew a ffermio. Yn ystod cyfnod Mahathir Mohamad fel Prif Weinidog o 1981 i 2003, gwelwyd twf economaidd cyflym yn Malaysia, a gostyngodd y gyfradd o dargedau tlodi yn sylweddol. Roedd oes Mahathir hefyd yn gweld llawer o gynlluniau adeiladu mawr, gan gynnwys Tyrau Petronas. Ar ôl i Najib Razak dderbyn ei swydd fel Prif Weinidog yn 2009, cododd protestiadau cryf oherwydd y sgandal twyll 1MDB y cysylltir ag ef. Yn 2018, dan arweiniad Mahathir, llwyddodd y blaid wrthwynebol i guro Najib a chyflawni buddugoliaeth, ac ar ôl 15 mlynedd, ail-ymrwymodd fel Prif Weinidog.

 
Gwledydd Asia
George Michael

Canwr a chyfansoddwr oedd Georgios-Kyriakos Panagiotou, neu George Michael (25 Mehefin 1963 – 25 Rhagfyr 2016). Fe newidiodd ei enw wrth greu'r band Wham! ym 1980 gydag Andrew Ridgeley.

Fe'i ganwyd yn East Finchley, Llundain .Roedd ei dad, Kyriacos Panayiotou (Jack Panos) yn Roegwr o ynys Cyprus. Roedd ei fam Lesley Angold (née Harrison; 1937–1997) yn ddawnswraig Seisnig.

Ar ôl i Wham! orffen ym 1986 yn dilyn cyngherddau Wembley dechreuodd George Michael recordio ar ei ben ei hun gyda'i gryno-ddisg cyntaf Faith.

Bu farw yn ei gartref yn Goring-on-Thames, Swydd Rydychen.

Albymau

Gyda Wham!
Fantastic (1983)
Make It Big (1984)
Music from the Edge of Heaven (1986)

Fel George Michael
Faith (1987)
Listen Without Prejudice cyf. 1 (1990)
Older (1996)
Songs from the Last Century (1999)
Patience (2004)

Cyfeiriadau

Cantorion Seisnig
Genedigaethau 1963
Marwolaethau 2016
Cerddorion LHDT
Cantorion LHDT
Charles Chaplin

Actor, comediwr, chyfarwyddwr ffilm a chyfansoddwr oedd Syr Charles Spencer Chaplin, sy'n fwy adnabyddus fel Charlie Chaplin (16 Ebrill 1889 – 25 Rhagfyr 1977). Fe'i ganwyd yn Walworth, Llundain. Ym 1912 symudodd i Unol Daleithiau America a dechreuodd actio mewn ffilmiau yn 1914 gyda Stiwdio Keystone. "Y Trempyn" oedd ei gymeriad mwyaf llwyddiannus. 

Enillodd Wobr Erasmus ym 1965.

Cysylltiadau Cymreig
Yn Rhagfyr 2004 daeth Geraldine Chaplin, merch Charlie Chaplin i Abertawe i ganfod gwreiddiau ei thad. Roedd Geraldine wedi ymddangos yn y ffilm Limelight pan oedd yn wyth oed, ac yna yn y ffilm epig Doctor Zhivago. Yn 1901 perfformiodd ei thad yng Nglynebwy a Thonypandy a pherfformiodd hefyd yn y Royalty Theatre, Llanelli, lle ceir murlun i gofio'r achlysur.

Gwragedd 
 Mildred Harris (1918-1920)
 Lita Grey (1924-1927)
 Paulette Goddard (1936-1942)
 Oona O'Neill (1944-1977)

Plant 
 Geraldine Chaplin (g. 1944)
 Michael (g. 1946)
 Josephine (g. 1949)
 Victoria (g. 1951)
 Christopher (g. 1962)
 Eugene
 Jane
 Annette-Emilie

Ffilmiau 
 Ffilmiau byr 1914: Making a Living, Kid Auto Races at Venice, Mabel's Strange Predicament, Between Showers, A Film Johnnie, Tango Tangles, His Favourite Pastime, Cruel, Cruel Love, The Star Boarder, Mabel at the Wheel, Twenty Minutes of Love, Caught in a Cabaret, Caught in the Rain, A Busy Day, The Fatal Mallet, Her Friend the Bandit, The Knockout, Mabel's Busy Day, Mabel's Married Life, Laughing Gas, The Property Man, The Face on the Bar-Room Floor, Recreation, The Masquerader, His New Profession, The Rounders, The New Janitor, Those Love Pangs, Dough and Dynamite, Gentlemen of Nerve, His Musical Career, His Trysting Place, Tillie's Punctured Romance, Getting Acquainted, His Prehistoric Past
 Ffilmiau byr 1915: His New Job, A Night Out, The Champion, In the Park, The Jitney Elopement, The Tramp, By the Sea, Work, A Woman, The Bank, Shanghaied, A Night in the Show
 Ffilmiau byr 1916: The Burlesque on Carmen, Police, The Floorwalker, The Fireman, The Vagabond, One A.M., The Count, The Pawnshop, Behind the Screen, The Rink
 Ffilmiau byr 1917: Easy Street, The Cure, The Immigrant, The Adventurer.
Triple Trouble (1918)
A Dog's Life (1918)
The Bond (1918)
Shoulder Arms (1918)
 Sunnyside (1919)
 A Day's Pleasure (1919)
 The Kid (1921)
 The Idle Class (1921)
 Pay Day (1922)
 Souls For Sale (The Pilgrim) (1923)
 A Woman of Paris (1923; cameo)
 The Gold Rush (1925)
 The Circus (1928)
 Show People (1928; cameo)
 City Lights (1931)
 Modern Times (1936)
 The Great Dictator (1940)
 Monsieur Verdoux (1947)
 Limelight (1952)
 A King in New York (1957)
 A Countess From Hong Kong (1967; cameo)

Cerddoriaeth 
"Smile" (cân wrth y ffilm Modern Times)
"This is My Song" (cân wrth y ffilm A Countess From Hong Kong)

Llyfryddiaeth
My Autobiography (1964)
My Life In Pictures (1974)

Cyfeiriadau

Actorion Seisnig
Cyfarwyddwyr ffilm Seisnig
Cyfansoddwyr Seisnig
Enillwyr Gwobr Erasmus
Genedigaethau 1889
Marwolaethau 1977
Pobl o Lundain
Alfred Hitchcock

Cyfarwyddwr ffilm oedd Syr Alfred Joseph Hitchcock (13 Awst, 1899 - 29 Ebrill, 1980), a aned yn Leytonstone, Llundain.

Ei lysenw oedd "Hitch".

Ffilmiau
No. 13  (1922)
Always Tell Your Wife (1923)
The Pleasure Garden (1927)
The Mountain Eagle (1927)
The Lodger: A Story of the London Fog (1927)
Downhill (1927)
Easy Virtue (1927)
The Ring (1927)
The Farmer's Wife (1928)
Champagne (1928)
The Manxman (1928)
Blackmail (1929)
Juno and the Paycock (1930)
Murder! (1930)
Elstree Calling (1930)
The Skin Game (1931)
Mary (1931)
Number Seventeen (1932)
Rich and Strange (1932)
Waltzes from Vienna (1933)
The Man Who Knew Too Much (1934)
The 39 Steps (1935)
Secret Agent (1936)
Sabotage (1936)
Young and Innocent (1938)
The Lady Vanishes (1938)
Jamaica Inn (1939)
Rebecca (1940)
Foreign Correspondent (1940)
Mr. & Mrs. Smith (1941)
Suspicion (1941)
Saboteur (1942)
Shadow of a Doubt (1943)
Lifeboat (1944)
Aventure Malgache (1944) (Ffrangeg)
Bon Voyage (1944) (Ffrangeg)
Spellbound (1945)
Notorious (1946)
The Paradine Case (1947)
Rope (1948)
Under Capricorn (1949)
Stage Fright (1950)
Strangers on a Train (1951)
I Confess (1953)
Dial M for Murder (1954)
Rear Window (1954)
To Catch a Thief (1955)
The Trouble with Harry (1955)
The Man Who Knew Too Much (1956)
The Wrong Man (1956)
Vertigo (1958)
North by Northwest (1959)
Psycho (1960)
The Birds (1963)
Marnie (1964)
Torn Curtain  (1966)
Topaz (1969)
Frenzy (1972)
Family Plot (1976)

Cyfarwyddwyr ffilm Seisnig
Pobl o Lundain
Genedigaethau 1899
Marwolaethau 1980
Pobl fu farw o fethiant yr aren
Shakin' Stevens

Canwr 'roc a rol' yw Shakin' Stevens (ganwyd Michael Barratt, 4 Mawrth 1948).

Ganwyd yng Nghaerdydd, ac ef a werthodd y nifer fwyaf o recordiau sengl yn yr wythdegau.

Cantorion Cymreig
Genedigaethau 1948
Prosiect Wicipop
Van Morrison

Mae George Ivan "Van" Morrison (ganwyd 31 Awst 1945), sy'n adnabyddus dan ei enw llwyfan Van Morrison, yn ganwr o Ogledd Iwerddon, yn enedigol o Belffast.

Disgyddiaeth

Albymau 
 Blowin' Your Mind! (1967) #182 US
 Astral Weeks (1968)
 Moondance (1970) #29 US
 His Band and the Street Choir (1970) #32 US
 Tupelo Honey (1971) #27 US
 Saint Dominic's Preview (1972) #15 US
 Hard Nose the Highway (1973) #27 US
 It's Too Late to Stop Now (1974) #53 US
 Veedon Fleece (1974) #53 US
 A Period of Transition (1977) #43 US
 Wavelength (1978) #28 US
 Into the Music (1979) #43 US
 Common One (1980) #73 US
 Beautiful Vision (1982) #44 US
 Inarticulate Speech of the Heart (1983) #116 US
 Live at the Grand Opera House, Belfast (1984)
 A Sense of Wonder (1985) #61 US
 No Guru, No Method, No Teacher (1986) #70 US
 Poetic Champions Compose (1987) #90 US
 Irish Heartbeat (1988); gyda The Chieftans #102 US
 Avalon Sunset (1989) #91 US
 Enlightenment (1990) #62 US
 Hymns to the Silence (1991) #99 US
 Too Long in Exile (1993) #29 US
 A Night in San Francisco (1994) #125 US
 Days Like This (1995) #33 US
 How Long Has This Been Going On (1996) #55 US
 Tell Me Something: The Songs of Mose Allison (1996)
 The Healing Game (1997) #32 US
 Back on Top (1999) #28 US
 The Skiffle Sessions - Live In Belfast 1998 (2000; gyda Lonnie Donegan) #??? US
 You Win Again (2000) #161 US
 Down the Road (2002) #25 US
 What's Wrong with This Picture? (2003) #32 US
 Magic Time (2005) #25 US
 Pay the Devil (2006) #26 US

Albymau cyfansawdd 
 The Best of Van Morrison (1990)
 Bang Masters (1991)
 The Best of Van Morrison Volume Two (1993)
 The Philosopher's Stone (1998)
 Super Hits (1999)
 Brown Eyed Girl (2000)

"Singles" (detholiad) 
 "Brown Eyed Girl" (1967) #10 US
 "Moondance" (1977) #92 US
 "Sweet Thing" (1968) #? US
 "Come Running" (1970) #39 US
 "Domino" (1970) #9 US
 "Blue Money" (1971) #23 US
 "Call Me Up In Dreamland" (1971) #95 US
 "Wild Night" (1971) #28 US
 "Tupelo Honey" (1972) #48 US
 "Jackie Wilson Said (I'm In Heaven When You Smile)" (1972) #61 US
 "Redwood Tree" (1972) #98 US
 "Wavelength" (1978) #42 US
 "Have I Told You Lately" (1989) #12 US
 "Real Real Gone" (1990) #18 US

Dolenni allanol 
 Gwefan swyddogol Van Morrison
 Gwefan Van Morrison

Cantorion Gwyddelig
Cantorion o Ogledd Iwerddon
Cerddorion Gwyddelig
Genedigaethau 1945
Cliff Richard

Canwr a dyn busnes Seisnig yw Syr Cliff Richard (ganwyd Harry Rodger Webb, 14 Hydref 1940). Mae'n un o'r cantorion mwyaf poblogaidd ym Mhrydain. Dros 6 degawd mae Cliff Richard wedi recordio dros 100 o senglau ac wedi llwyddo i gyrraedd rhif un yn y siart ym mhob degawd ers y pumdegau.

Fe'i ganwyd yn Lucknow, India, yn fab i Rodger Oscar Webb a'i wraig Dorothy Marie (née Dazely).  Cafodd ei addysg yn Cheshunt Secondary Modern School.

Cynrychiolodd y Deyrnas Unedig yng Nghystadleuaeth Cân Eurovision ym 1968 ac ym 1973.

Albymau
Cliff Sings (1959)
Me and My Shadows (1960)
Listen to Cliff! (1961)
21 Today (1961)
32 Minutes and 17 Seconds with Cliff Richard (1962)
When in Spain (1963)
When in Rome (1965)
Love Is Forever (1965)
Kinda Latin (1966)
Don't Stop Me Now! (1967)
Good News (1967)
Established 1958 (1968)
Sincerely Cliff (1969)
Tracks 'n Grooves (1970)
The 31st of February Street (1974)
I'm Nearly Famous (1976)
Every Face Tells a Story (1977)
Green Light (1978)
Rock 'n' Roll Juvenile (1979)
I'm No Hero (1980)
Wired for Sound (1981)
Now You See Me, Now You Don't (1982)
Silver (1983)
The Rock Connection (1984)
Always Guaranteed (1987)
Stronger (1989)
Together with Cliff Richard (1991)

Ffilmiau
 1959: Serious Charge
 1960: Expresso Bongo
 1961: The Young Ones 
 1963: Summer Holiday
 1964: Wonderful Life (neu Swingers' Paradise)
 1966: Finders Keepers
 1969: Two a Penny
 1970: His Land
 1972: The Case (gyda Olivia Newton-John)
 1973: Take Me High
 2012: Run for Your Wife

Teledu
 1960–63: The Cliff Richard Show (ATV)
 1964–67: Cliff (ATV)
 1965: Cliff and the Shadows (ATV)
 1970–74: It's Cliff Richard gyda Hank Marvin, Una Stubbs ac Olivia Newton-John (BBC)
 1975–76: It's Cliff and Friends (BBC)

Cyfeiriadau

Artistiaid Eurovision
Cantorion Seisnig
Genedigaethau 1940