Daearyddiaeth

Astudiaeth wyddonol o wyneb y Ddaear yw daearyddiaeth, yn ogystal ag asturdiaeth o'i nodweddion, ei thrigolion a ffenomenâu amrywiol. Y gair Groeg am y maes hwn oedd γεωγραφία ('geograffia', sef 'disgrifiad o'r Ddaear') ac fe'i defnyddiwyd yn gyntaf gan Eratosthenes (276–194 BC). Yn grynno, rhennir y pwnc yn ddwy ran, sef: nodweddion ffisegol, naturiol (daearyddiaeth ffisegol) a daearyddiaeth ddynol.

Mae daearyddiaeth fodern yn ddisgyblaeth eang sy'n ceisio deall gwahanol rannau o'r Ddaear (llefydd, cyfandiroedd, gwledydd), sut y daethant i fodolaeth (sy'n cynnwys elfennau o ddaeareg), ffenomenau naturiol a dynol a'r berthynas rhwng dyn a'r tir.

Canghennau Daearyddiaeth

Daearyddiaeth ffisegol 
Prif faes daearyddiaeth ffisegol yw gwyddor Daear. Mae'n ceisio deall y lithosffer, yr hydrosffer, yr atmosffer, y pedosffer a phatrymau fflora a ffawna (sef y bioseffer). Gellir dosbarthu daearyddiaeth ffisegol fel hyn:

{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15"
|  ||  ||  || 

|-

| Bioddaearyddiaeth ||  Hinsawdd a Tywydd  || Moroedd ac Arfordir || Amgylchedd

|-

|  ||  ||  ||

|-

| Geodedd || Daeareg a Geomorffoleg || Rhewlifeg || Hydroleg a Hydrograffeg

|-

|  ||  ||  || 
|-

| Ecoleg tirffurfiau || Eigioneg || Priddeg || Paleoddaearyddiaeth

|-

|  ||  ||  || 

|-

| Gwyddoniaeth cwaternaidd  || Cartograffeg || Mynyddoedd || Cynhesu byd eang
|}

Y termau arferol am Ddaearyddiaeth ffisegol yn Saesneg yw: Physical geography, geosystems a physiography.

Daearyddiaeth ddynol 

Mae daearyddiaeth ddynol yn cael ei chyfri'n un o'r 'gwyddorau cymdeithas' ac yn cynnwys astudiaeth o'r Ddaear, ei phobl a'u cymuned, eu diwylliant, economeg a sut y mae pobl yn parchu neu'n amharchu eu hamgylchedd.

Mae'n cynnwys agweddau dynol, gwleidyddol, diwylliannol, cymdeithasol, ac economaidd, sef yr hyn a elwir yn wyddorau cymdeithas. Er nad prif canolbwynt daearyddiaeth ddynol yw tirwedd ffisegol y Ddaear (gwelwch daearyddiaeth ffisegol) mae bron yn amhosib i drafod daearyddiaeth ddynol heb gyfeirio at y tirwedd ffisegol ble mae gweithgareddau dynol yn digwydd, ac mae daearyddiaeth amgylcheddol yn ymddangos fel cyswllt pwysig rhwng y ddau.
 
{| style="border:1px solid #ddd; text-align:center; margin: auto;" cellspacing="15"
|  ||  ||  || 

|-

|Diwylliant || Daearyddiaeth datblygu || Economeg  || Iechyd

|-

|  ||  ||  || 

|-

| Daearyddiaeth hanesyddol || Gwleidyddiaeth || Poblogaeth a Demograffeg || Crefydd

|-

|  ||  ||  || 

|-

| Cymdeithaseg || Cludiant || Twristiaeth || Aneddiad a Trefoli

|-

|  ||  ||  || 

|-

| Amaethyddiaeth || Diwydiant || Ynni || Llygredd 
|}

Daearyddwyr nodedig
David Tannatt William Edgeworth, (1858–1934), fforiwr a daearegydd
George Everest, (1790–1866), fforiwr
Emrys George Bowen (1900–1983), daearyddwr
David Brunt (1886–1965), meteorolegydd
Syr John Houghton (g.1931, Dyserth), awdurdod ar gynhesu byd-eang; cyfarwyddwr y Swyddfa Feteorelegol (1983 - 1991)
Kenneth Glyn Jones (1915–1995), seryddwr

Cyfandiroedd 
 Affrica
 Asia
 Ewrop
 Gogledd America
 De America
 Antarctica

Gweler hefyd 
 Daearyddiaeth economaidd Cymru
 Daeareg
 Gwledydd y byd

 
Gwyddorau daear
Gwyddorau cymdeithas

Rhagymadrodd 

Mae daearyddiaeth yn astudiaeth systematig o'r Ddaear, ei nodweddion , a'r ffenomenau sy'n digwydd arni. Er mwyn i rywbeth ddisgyn i faes daearyddiaeth , yn gyffredinol mae angen rhyw fath o gydran ofodol y gellir ei gosod ar fap, megis cyfesurynnau , enwau lleoedd , neu gyfeiriadau . Mae hyn wedi arwain at gysylltu daearyddiaeth â chartograffeg ac enwau lleoedd . Er bod llawer o ddaearyddwyr wedi'u hyfforddi mewn toponymy a chartoleg , nid dyma yw eu prif ddiddordeb . Mae daearyddwyr yn astudio dosbarthiad gofodol ac amser y Ddaear o ffenomenau , prosesau , a nodweddion yn ogystal â rhyngweithiad bodau dynol a'u hamgylchedd.  Gan fod gofod a lle yn effeithio ar amrywiaeth o bynciau, megis economeg , iechyd , hinsawdd , planhigion ac anifeiliaid , mae daearyddiaeth yn rhyngddisgyblaethol iawn . Mae natur ryngddisgyblaethol y dull daearyddol yn dibynnu ar roi sylw i'r berthynas rhwng ffenomenau ffisegol a dynol a'u patrymau gofodol .  Mae daearyddiaeth yn benodol i'r blaned Ddaear , a nodir cyrff nefol eraill , megis " daearyddiaeth Mars , " neu rhoddir enw arall iddyntc , megis areograffeg yn achos Mars .   Gellir rhannu daearyddiaeth fel disgyblaeth yn fras yn dri phrif faes atodol: daearyddiaeth ddynol, daearyddiaeth ffisegol , a daearyddiaeth dechnegol.  Mae'r cyntaf yn canolbwyntio'n bennaf ar yr amgylchedd adeiledig a sut mae bodau dynol yn creu , yn gweld , yn rheoli ac yn dylanwadu ar ofod .  Mae'r olaf yn archwilio'r amgylchedd naturiol , a sut mae organebau , hinsawdd , pridd , dŵr a thirffurfiau yn cynhyrchu ac yn rhyngweithio .  Arweiniodd y gwahaniaeth rhwng y dulliau hyn at drydydd maesc, daearyddiaeth amgylcheddol , sy'n cyfuno daearyddiaeth ffisegol a dynol ac yn ymwneud â'r rhyngweithiadau rhwng yr amgylchedd a bodau dynol .  Mae daearyddiaeth dechnegol yn cynnwys astudio a datblygu'r offer a'r technegau a ddefnyddir gan ddaearyddwyr , megis synhwyro o bell, cartograffeg , a system gwybodaeth ddaearyddol

Cysyniadau craidd

Gofod 

Er mwyn i rywbeth fodoli ym myd daearyddiaeth , rhaid ei fod yn gallu cael ei ddisgrifio'n ofodol . Felly , gofod yw'r cysyniad mwyaf sylfaenol ar sylfaen daearyddiaeth .   Mae'r cysyniad mor sylfaenol , fel bod daearyddwyr yn aml yn cael anhawster i ddiffinio'n union beth ydyw , ac yn hytrach yn cymryd yn ganiataol bod pawb yn gwybod am beth maen nhw'n siarad . Ar ei fwyaf sylfaenol, gofod absoliwt yw union safle , neu gyfesurynnau gofodol , gwrthrychauc, personau , lleoedd , neu ffenomenau yr ymchwilir iddynt .  Rydym yn bodoli yn y gofod .  Mae gofod absoliwt yn arwain at olwg y byd fel ffotograff , gyda phopeth wedi rhewi yn ei le pan gofnodwyd y cyfesurynnauc. Heddiw , mae daearyddwyr yn cael eu hyfforddi i gofio nad y byd yw'r ddelwedd statig sy'n ymddangos ar fap; ac yn lle hynny, y gofod deinamig lle mae pob proses yn rhyngweithio ac yn digwydd .

Lle 
Lle yw un o'r termau mwyaf cymhleth mewn daearyddiaethc.    Mewn daearyddiaeth ddynol , lle yw synthesis y cyfesurynnau ar wyneb y Ddaear , y gweithgaredd a'r defnydd sy'n digwydd, wedi digwydd , a bydd yn digwydd yn y cyfesurynnau , a'r ystyr a briodolir i'r gofod gan unigolion a grwpiau dynol .  Gall hyn fod yn hynod gymhleth , oherwydd gall mannau gwahanol fod â gwahanol ddefnyddiau ar adegau gwahanol a golygu pethau gwahanol i wahanol bobl . Mewn daearyddiaeth ffisegolc, mae lle yn cynnwys yr holl ffenomenau ffisegol sy'n digwydd yn y gofodc, gan gynnwys y lithosffer , atmosffer , hydrosffer , a biosffer .  Nid yw lleoedd yn bodoli mewn gwagle ac yn lle hynny mae ganddynt berthnasoedd gofodol cymhleth â'i gilydd , ac mae lle yn ymwneud â sut mae lleoliad wedi'i leoli mewn perthynas â phob lleoliad arall .   Fel disgyblaeth felly , mae'r term lle mewn daearyddiaeth yn cynnwys yr holl ffenomenau gofodol sy'n digwydd mewn lleoliad , y defnydd a'r ystyron amrywiol y mae bodau dynol yn eu priodoli i'r lleoliad hwnnw , a sut mae'r lleoliad hwnnw'n effeithio ar bob lleoliad arall ar y Ddaear ac yn cael ei effeithio ganddo .

Amser 

Fel arfer credir bod amser o fewn maes hanes, fodd bynnag , mae'n bryder sylweddol yn nisgyblaeth daearyddiaeth .    Mewn ffiseg , nid yw gofod ac amser yn cael eu gwahanu , ac fe'u cyfunir i'r cysyniad o amser gofod. Mae daearyddiaeth yn ddarostyngedig i gyfreithiau ffiseg, ac wrth astudio pethau sy'n digwydd yn y gofod , rhaid ystyried amser . Mae amser mewn daearyddiaeth yn fwy na dim ond y cofnod hanesyddol o ddigwyddiadau a ddigwyddodd ar wahanol gyfesurynnau arwahanol; ond mae hefyd yn cynnwys modelu symudiad deinamig pobl , organebau , a phethau trwy'r gofod .  Mae amser yn hwyluso symudiad trwy ofod , gan ganiatáu i bethau lifo trwy system yn y pen draw .  Bydd faint o amser y mae unigolyn , neu grŵp o bobl , yn ei dreulio mewn lle yn aml yn siapio eu hymlyniad a'u persbectif i'r lle hwnnw .  Mae amser yn cyfyngu ar y llwybrau posibl y gellir eu cymryd trwy ofod , o ystyried man cychwyn , llwybrau posibl , a chyfradd teithio .  Mae delweddu amser dros ofod yn heriol o ran cartograffeg , ac mae'n cynnwys Space-Prim a mapiau animeiddiedig .

Graddfa 

Graddfa yng nghyd-destun map yw'r gymhareb rhwng pellter a fesurir ar y map a'r pellter cyfatebol fel y'i mesurir ar y ddaear .   Mae'r cysyniad hwn yn sylfaenol i ddisgyblaeth daearyddiaeth , nid cartograffeg yn unig , gan fod ffenomenau yr ymchwilir iddynt yn ymddangos yn wahanol yn dibynnu ar y raddfa a ddefnyddir .   Graddfa yw'r ffrâm y mae daearyddwyr yn ei defnyddio i fesur gofod , ac yn y pen draw i geisio deall lle .

Cyfreithiau Daearyddiaeth 

Yn gyffredinol, mae rhai yn anghytuno â'r cysyniad cyfan o gyfreithiau daearyddiaeth a'r gwyddorau cymdeithasol .    Mae Tobler ac eraill wedi mynd i'r afael â'r beirniadaethau hyn .   Fodd bynnag, mae hon yn ffynhonnell ddadl barhaus mewn daearyddiaeth ac mae'n annhebygol o gael ei datrys unrhyw bryd yn fuan . Mae nifer o ddeddfau wedi'u cynnig , a deddf daearyddiaeth gyntaf Tobler yw'r un a dderbynnir fwyaf mewn daearyddiaeth . Mae rhai wedi dadlau nad oes angen rhifo cyfreithiau daearyddol . Mae bodolaeth y cyntaf yn gwahodd eiliad , ac mae llawer wedi cynnig eu hunain fel hynny . Cynigiwyd hefyd y dylid symud cyfraith ddaearyddiaeth gyntaf Tobler i'r ail a gosod un arall yn ei lle .  Mae rhai o’r deddfau daearyddiaeth arfaethedig isod:

 Cyfraith daearyddiaeth gyntaf Tobler : " Mae popeth yn gysylltiedig â phopeth arall , ond mae pethau agos yn fwy cysylltiedig na phellc"   
 Ail gyfraith daearyddiaeth Tobler : " mae'r ffenomen y tu allan i faes diddordeb daearyddol yn effeithio ar yr hyn sy'n digwydd y tu mewnc. " 
 Cyfraith daearyddiaeth Arbia : " Mae popeth yn gysylltiedig â phopeth arall , ond mae'r pethau a welir mewn cydraniad gofodol bras yn fwy cysylltiedig na'r hyn a welir mewn cydraniad manylach . "   
 yr egwyddor ansicrwydd : “cbod y byd daearyddol yn anfeidrol gymhleth a bod yn rhaid i unrhyw gynrychioliad felly gynnwys elfennau o ansicrwydd, bod llawer o ddiffiniadau a ddefnyddir wrth gaffael data daearyddol yn cynnwys elfennau o amwysedd, a’i bod yn amhosibl mesur lleoliad ar wyneb y Ddaear yn union."