William Thomas (Gwilym Marles)

Bardd, ysgolhaig a gweinidog Undodaidd oedd Gwilym Marles, neu Gwilym Marlais, enw barddol y Parch. William Thomas (7 Ebrill, 1834 - 11 Rhagfyr 1879). Roedd yn ewythr i dad y bardd Dylan Thomas: credir y tynnodd Dylan ar gof ei dad am Wilym Marles yn ei bortread o'r Parchedig Eli Jenkins yn y ddrama Under Milk Wood. Os felly, gwnaeth Dylan gam mawr a'i hen ewyrth. Cymeriad comig yw'r Parch Eli Jenkins, yn canu cerddi diddrwg-didda. Roedd Gwilym Marlais yn fardd llawer gwell na chyffredin beirdd ei gyfnod, ac yn ymgyrchydd triw dros Gymru, y Gymraeg a gwerin Cymru.

Bywgraffiad
Roedd yn frodor o Lanybydder, Sir Gaerfyrddin lle y'i ganed yn y flwyddyn 1834. Roedd yn fab i William Thomas, amaethwr ac Ann (cynt Jones) ei wraig. Mabwysiadwyd Gwilym gan chwaer ei dad. Cafodd ei fagu ar aelwyd oedd yn ffyddlon i enwad yr Annibynwyr.  Cafodd ei addysgu yn ysgol Ffrwd y Fal o dan y Dr William Davies. O Ffrwd y Fal aeth i Athrofa Bresbyteraidd Caerfyrddin. Enillodd ysgoloriaeth Dr Daniel Williams  oedd yn caniatáu i fechgyn o gefndiroedd anghydffurfiol cael addysg brifysgol yn yr Alban ar adeg pan na chaniatawyd i anghydffurfwyr mynych brifysgolion Rhydychen na Chaergrawnt. Graddiodd MA o brifysgol Glasgow ym 1860.

Wedi graddio cafodd ei ordeinio yn weinidog ar gapeli'r Undodiaid yn Llwyn Rhyd Owen a Bwlch y Fadfa. Yn ogystal â bod yn weinidog agorodd ysgol yn Llandysul. Roedd yn athro preifat i'r bardd William Thomas (Islwyn) (1832-1878). 

Yn y 1860au a'r 1870 bu llawer o anghydfod rhwng anghydffurfwyr Rhyddfrydol a'u landlordiaid Anglicanaidd. Cafodd nifer o denantiaid ffermydd eu troi o'r tir am gefnogi'r achos Rhyddfrydol mewn gwleidyddiaeth ac am wrthwynebu talu ardreth i gynnal ysgolion Anglicanaidd nad oedd eu plant hwy yn cael eu mynychu. Gan fod Gwilym yn rhoi cefnogaeth gyhoeddus i'r ddwy achos cafodd ef a'i gynulleidfa eu troi allan o gapel  Llwyn Rhydowen ym 1876 gan landlordiaid tir y capel, teulu Lloyd ystad Alltyrodyn Gweithred oedd yn cael ei hystyried yn ofnadwy o greulon gan fod ei wraig gyntaf a'i ferch fach wedi claddu ym mynwent y capel. Ar ôl cael eu troi allan bu Gwilym a'i gynulleidfa yn cynnal gwasanaethau yn yr awyr agored ar yr heol tu allan i'r capel, gyda newyddiadurwyr o bob parth o'r DU yno i wneud adroddiadau am y digwyddiad.<ref>[https://papuraunewydd.llyfrgell.cymru/view/3524193/3524194/2/Undodwyr Undodwyr, Y Tyst a'r Dydd, Rhif 304 Cyf VI, 10 Tachwedd 1876]</ref>

 Teulu 
Bu Gwilym Marles yn briod dwywaith. Ei wraig gyntaf oedd Mary Hopkins priododd hi ym 1858. Bu iddynt fab a thair merch. Wedi i Mary Hopkins marw ym 1867 priododd Gwilym a Mary Williams ym 1868, bu iddynt pedair merch a thri mab.

 Marwolaeth 
Gwan bu iechyd Gwilym Marlais trwy gydol ei oes ond gwaethygodd ar ôl y troi allan. Aeth ar daith i gefn gwlad yr Alban ac ar fordaith i geisio iachâd. Bu farw ar yr 11eg o Ragfyr 1879 yn 45 mlwydd oed. Claddwyd ei weddillion ym mynwent capel newydd Llwyn Rhydowen.

Cerddi
Cyhoeddwyd casgliad o'i weithiau barddonol dan y teitl Prydyddiaeth yn 1859. Pruddglwyfus yw ei awen, ond mae ei gydymdeimlad â'r werin a'i athroniaeth Radicalaidd yn amlwg. Cyhoeddodd O. M. Edwards casgliad o'i gerddi a'i ysgrifau Gwaith Gwilym Marles'' ar gyfer Cyfres y Fil ym 1905.

Oriel

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Genedigaethau 1834
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1879
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Undodiaid
Ysgolheigion Cymraeg