alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Andorra

Gwlad fechan yn ne-orllewin Ewrop yw Tywysogaeth Andorra neu Andorra sy'n ffinio â Ffrainc a Sbaen. Wedi'i chuddio bron ym mynyddoedd y Pyreneau, mae tywysogaeth Andorra'n dibynnu ar y diwydiant twristiaeth yn bennaf. Gwlad yn llawn dyffrynnoedd cul a thirwedd fynyddig ydyw a'i phrifddinas yw Andorra la Vella, sef y brifddinas uchaf yn Ewrop o lefel y môr: 1023 m.

Mae dros ddeng miliwn o dwristiaid yn heidio i'r wlad hon bob blwyddyn, fe'u denir gan sgïo, y tywydd braf a'r ystod eang o nwyddau rhad o gymharu â'r gwledydd sy'n ffinio â hi. 

Ers dros saith gan mlynedd bellach, rheolir y wlad ar y cyd gan arweinydd Ffrainc ac Esgob Urgell o Sbaen. Pasiwyd y cyfansoddiad seneddol cyntaf ym 1993 gan sefydlu cyd-dywysogaeth seneddol yno. Prif Weinidog y wlad yw Albert Pintat o'r Blaid Ryddfrydol a chafodd ei ethol wedi'r etholiadau cyffredinol yn Ebrill 2005. Er bod y cyd-dywysogion yn dal i fod yn arweinwyr y wlad, rôl anrhydeddus sydd ganddynt mewn gwirionedd.

Ceir poblogaeth o 64,000 yn y wlad, er bod llawer o'r rheiny'n hannu o Sbaen yn wreiddiol. Yr iaith swyddogol yw'r Gatalaneg er bod Sbaeneg ac, i raddau llai, Ffrangeg hefyd yn cael eu siarad. Prif grefydd y wlad yw Cristnogaeth ac mae Andorra'n un o'r gwledydd sy'n defnyddio'r Ewro. Mae'n cynhyrchu ei fersiynau eu hunan o'r darnau Ewro, fel pob un arall o'r gwledydd sy'n rhan o'r Ewro.

Hanes 

Mae cofnodion am fodolaeth Andorra fel gwladwriaeth yn dyddio i 1278 pan gafodd y wlad ei rhoi dan gyd-arglwyddiaeth Esgob Urgell, yn Sbaen, a'r Cownt de Foix yn Ffrainc (ac yn ddiweddarach Coron Ffrainc). Heddiw mae'r drefn yn dal i fodoli, er bod arlywydd Ffrainc wedi cymryd lle'r Goron ffiwdal. Pasiwyd y cyfansoddiad seneddol cyntaf ym 1993, gan sefydlu cyd-dywysogaeth seneddol.

Daearyddiaeth 

Mae Andorra yn un o wledydd lleiaf Ewrop a'r byd. Mae'n gorwedd yn ne-orllewin Ewrop rhwng Ffrainc a Sbaen. Amgylchynir y wlad yn gyfangwbl bron gan fynyddoedd y Pyreneau, ac eithrio yn y de-orllewin lle mae Dyffryn Andorra yn ymagor i dalaith Lerida yn Sbaen.

Diwylliant 

Mae diwylliant Andorra wedi ei dylanwadu gan ei dau gymydog mawr, Ffrainc a Sbaen. Yr iaith swyddogol yw'r Gatalaneg, ond yn ogystal mae Sbaeneg ac, i raddau llai, Ffrangeg yn cael eu siarad.

Prif grefydd y wlad yw Cristnogaeth Gatholig.

Economi 

Twristiaeth yw'r sector pwysicaf o lawer yn economi Andorra. Mae awyr braf y mynyddoedd, y cyfe i sgïo, a'r ffaith fod prisiau'n llai yn Andorra nag yn Ffrainc a Sbaen, yn denu miloedd o bobl yno ar eu gwyliau. Mae'r wlad yn yr ardal Ewro.

Cyfeiriadau

 
Gwledydd Ewrop
Tywysogaethau
Armenia

Gweriniaeth yn ne Mynyddoedd y Cawcasws yw Gweriniaeth Armenia neu Armenia. Y gwledydd cyfagos yw Twrci i'r gorllewin, Georgia i'r gogledd, Aserbaijan i'r dwyrain ac Iran i'r de-ddwyrain. Yerevan yw'r brifddinas.

Hanes 

Yn y cyfnod clasurol rhennid tiriogaeth Armenia yn ddwy dalaith gan y Rhufeiniaid, sef Armenia Inferior (neu Armenia Minor) ar arfordir y Môr Du ac Armenia Superior (neu Armenia Major) yn y dwyrain. Bu ymgiprys sawl gwaith am reolaeth ar yr olaf rhwng Rhufain a phŵerau eraill yn y rhanbarth.

O'r 1550au ymlaen, roedd Armenia yn rhan o Ymerodraeth yr Otomaniaid a Phersia. Cymerodd Rwsia reolaeth dros Ddwyrain Armenia yn 1813 a 1828. Fel cenhedloedd Cristonogol eraill Ymerodraeth yr Otomaniaid, roedd yr Armeniaid yn ddinesyddion eilradd, gan ddioddef gwahaniaethu hiliol. Arweiniai galwadau am hawliau cydraddol o'r 1880au ymlaen at ymateb llym gan yr ymerodraeth a bu mwy nag un cyflafan yn erbyn y boblogaeth Armenaidd yn yr 1890au ac eto yn 1915. Mae Armeniaid a'r rhan fwyaf o haneswyr y tu allan i Dwrci yn tueddu i weld digwyddiadau 1915, pryd bu farw rhwng 650,000 a 1.5 miliwn o bobl, fel ymgais fwriadiol at hil-laddiad. Dehongliad swyddogol y digwyddiadau yn Nhwrci yw bod miloedd o bobl ar y ddwy ochr wedi marw mewn rhyfel cartref, o glefyd ac o newyn.

Gyda Chwyldro Rwsia yn 1917, daeth Dwyrain Armenia yn annibynnol o Rwsia fel rhan o wladwriaeth ynghyd â Georgia ac Aserbaijan. Ni pharodd y ffederasiwn ond am hanner flwyddyn, a daeth Dwyrain Armenia yn wladwriaeth annibynnol ar 28 Mai 1918. Pan chwalwyd Ymerodraeth yr Otomaniaid ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf, ymunodd y tiriogaethau Armenaidd o fewn yr ymerodraeth â Gweriniaeth Ddemocrataidd Armenia dan un o delerau Cytundeb Sèvres a lofnodwyd ar 10 Awst 1920. Serch hynny, roedd Armenia yn gorfod wynebu rhagor o ryfeloedd. Collodd ryfel â Thwrci yn 1920 (y Rhyfel Dwrco-Armenaidd) ac o dan telerau Cytundeb Alexandropol gorfu iddi ildio'r rhan fwyaf o'i harfau a'i thir i Dwrci. Ar yr un pryd, ymosodwyd arni gan y Fyddin Goch, a arweiniodd at reolaeth Sofietaidd yn rhelyw'r wlad o fis Rhagfyr 1920 ymlaen. Yn 1922, ymgorfforwyd Armenia yn yr Undeb Sofietaidd fel rhan o Weriniaeth Sosialaidd Ffederal Sofietaidd Transcausasia (SFSR Transcaucasia), gweriniaeth a barodd tan 1936, pryd daeth Armenia yn weriniaeth ar wahân o fewn yr Undeb Sofietaidd.

Ailenillodd Armenia ei hannibyniaeth gyda chwymp yr Undeb Sofietaidd yn 1991.

Enwogion 
Henrikh Mkhitaryan chwareuwr pêl-droed I manchester united yn chwarae i'r Tim pêl-droed yr gwlad .

Hefyd Mae Canwr pop Armenchik yn dod o Armenia .

Mae seren youtube Hikethegamer yn dod o Armenia .

Dolenni allanol 
 Armenica.org

 
Cyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd
Gwledydd Ewrop
Gwledydd Asia
Aserbaijan

Gweriniaeth yn y Cawcasws ar y groesffordd rhwng Ewrop a gogledd orllewin Asia yw Gweriniaeth Aserbaijan neu Aserbaijan. Mae ei harfordir dwyreiniol ar lannau Môr Caspia. Y gwledydd cyfagos yw Rwsia i'r gogledd, Georgia ac Armenia i'r gorllewin ac Iran i'r de. Mae'r allglofan Gweriniaeth Rydd Nakhichevan yn ffinio ag Armenia i'r gogledd a'r gorllewin, Iran i'r de a'r gorllewin a Thwrci i'r gogledd orllewin. Y brifddinas yw Baku.

Daearyddiaeth

Hanes

Gwleidyddiaeth

Diwylliant 

Mae'r mwyafrif o'r boblogaeth yn Fwslimiaid Shia.

Chwaraeon
Ceir tîm pêl-droed cenedlaethol sydd yn cael ei gweinyddu gan Gymdeithas Ffederasiynau Pêl-droed Aserbaijan a enillodd statws ryngwladol swyddogol yn 1992.

Economi

Cyfeiriadau

 
Cyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd
Gwledydd Ewrop
Gwledydd Asia
Belarws

Gweriniaeth dirgaeedig yn nwyrain Ewrop yw Belarws (hefyd Belarus, Belarŵs, Belorwsia, neu Rwsia Wen; Belarwseg a Rwseg: Беларусь). Mae'n ffinio â Rwsia i'r dwyrain, ag Wcrain i'r de, â Gwlad Pwyl i'r gorllewin, ac â Lithwania a Latfia i'r gogledd. Minsk yw ei phrifddinas – mae dinasoedd mawr eraill yn cynnwys Brest, Grodno, Gomel, Mogilev, Vitebsk a Bobruisk. Coedwigir un traean o'r wlad, ac mae amaethyddiaeth a gweithgynhyrchu yn ganolog i'r economi. Belarws yw un o’r gwledydd yr effeithwyd yn fwyaf difrifol arni gan ymbelydredd niwclear o ddamwain atomfa Chernobyl o 1986 yn yr Wcrain.

Yn ystod ei hanes, bu rhannau Belarws dan reolaeth sawl gwlad, gan gynnwys Dugiaeth Polatsk, Archddugiaeth Llethaw, Cymanwlad Gwlad Pwyl-Llethaw, ac Ymerodraeth Rwsia. Daeth Belarws yn weriniaeth Sofietaidd ym 1922. Datganodd y weriniaeth ei sofraniaeth ar 27 Gorffennaf 1990. Yn sgil cwymp yr Undeb Sofietaidd, datganodd Belarws ei hannibyniaeth yn swyddogol ar 25 Awst 1991. Alexander Lukashenko yw arlywydd y wlad ers 1994. Yn ystod ei reolaeth, mae Lukashenko wedi gweithredu polisïau y cyfnod Sofietaidd, er gwaethaf gwrthwynebiadau oddi wrth bwerau gorllewinol. Mae Belarws yn trafod gyda Rwsia i uno'r ddwy wlad yn un wladwriaeth a elwir yn Undeb Rwsia a Belarws, er bod y trafodaethau yn stolio ers sawl blwyddyn.

Daearyddiaeth

Hanes 

Rhanbarth y dalaith mawr Rws Ciefaidd oedd Belarws, tan y farwolaeth y Brenin Yaroslav I "y Doeth" ym 1054.

Gwleidyddiaeth

Diwylliant

Economi

Cyfeiriadau

 
Cyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd
Gwledydd Ewrop
Bosnia a Hertsegofina

Gwlad yn y Balcanau yn ne-ddwyrain Ewrop yw Bosnia-Hertsegofina neu'n anffurfiol Bosnia (hefyd Bosnia a Hercegovina, Bosna a Hertsegofina a Bosnia-Hercegovina). Arferai fod yn rhan o Iwgoslafia. Y brifddinas yw 
Sarajevo. Mae gan Bosnia-Hertsegofina boblogaeth o .

Dim ond 20 km (12 milltir) o'i ffin sy'n ffinio â'r arfordir, y Môr Adria. Mae Croatia i'r gogledd, i'r gorllewin ac i'r de, Serbia i'r gorllewin a Montenegro i'r de-ddwyrain.

 
Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Aelod-wladwriaethau Cyngor Ewrop
Balcanau
Gweriniaethau ffederal
Gwledydd Ewrop
Gwledydd a thiriogaethau Bosnieg
Gwledydd a thiriogaethau Croateg
Gwledydd a thiriogaethau Serbeg
Casachstan

Gwlad yng nghanolbarth Asia ar lannau Môr Caspia yw Gweriniaeth Casachstan. Roedd hi'n rhan o'r Undeb Sofietaidd hyd ei hannibyniaeth yn 1991. Mae hi'n ffinio â Rwsia i'r gogledd, Gweriniaeth Pobl Tsieina i'r dwyrain, a Cirgistan, Wsbecistan a Tyrcmenistan i'r de.

Casachstan yw 9fed wlad fwyaf y byd o ran arwynebedd, a gwlad dirgaeedig fwyaf y byd.

Cyfeiriadau 

 
Gwledydd Asia
Gwledydd Canolbarth Asia
Cyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd
Aberpennar

Tref yn Rhondda Cynon Taf, Cymru yw Aberpennar (), a leolir yng Nghwm Cynon. Mae ganddi boblogaeth o 7,039. Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentrefi Cefnpennar, Cwmpennar, Darranlas, Glenboi a'r Drenewydd. Yn hanesyddol, mae'n rhan o Forgannwg.

Llifa Afon Cynon heibio'r dref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Tarddiad yr enw 
Yn hanesyddol, cyfeiriodd yr enw Aberpennar at y fan lle rhed nant Pennar (neu Penarth yn y ffurfiau cynharaf) i Afon Cynon ar ddiwedd ei chwrs i lawr o dir uchel Cefnpennar, ac ar ochr ogleddol tro yn y afon honno. Ceir y ffurf aber pennarthe ym 1570, Aberpennarth ym 1600, a Tir Aber Penarth ym 1638. Yn ôl Gwynedd O. Pierce mae'n bosib taw ffurf amrywiol yw enw'r nant ar "pennardd", sef pentir neu gefnen i dir, yn yr achos hon tir uchel Cefnpennar, lle mae ei tharddiad. Ger y tir a elwid Aberpennar safai plasty'r teulu Bruce (o 1750) a âi dan yr enw Dyffryn, ac ar un adeg ceid Aberpennar fel enw amgen i'r plasty hefyd: Aberpennar alias Dyffryn ym 1691, a Dyffrin alias Aberpennar ym 1717.

Yn wreiddiol, enw tafarn a godwyd ar ddechrau'r 19eg ganrif mewn man ar y stryd a elwir yn Commercial Street heddiw yw enw Saesneg y dref, Mountain Ash. Nid yw'n sicr pwy a'i henwodd a phaham, ond yn ôl un ffynhonnell y tirfeddiannwr John Bruce Pryce a'i henwodd, a medd rhai taw cerddinen (yn Saesneg: mountain-ash) a safai gerllaw oedd ysbrydoliaeth yr enw. Dyddia'r enw o'r 1830au, ac ym 1852 cyfeiriodd dogfen at Mountain Ash Inn mewn pentref o ryw chwe chant o dai a oedd ar fin tyfu'n dref ddiwydiannol, ac a enwyd ar ôl y dafarn,a hynny yn is i lawr yr afon na phlasty'r Dyffryn, ac ar yr ochr orllewinol.

Ysgrifennodd Dafydd Morganwg y camgymeriad hwn yn ei Hanes Morganwg (1874): "Enw cyntefig y lle oedd Aberpenar". Roedd William Thomas (Glanffrwd), ym 1878–88, yn dal i ofidio nad oedd i'r lle "a adwaenir mwyach wrth ei enw Saesneg, Mountain Ash" enw Cymraeg. Dim ond ar droad yr 20g y trosglwyddodd yr hen enw Aberpennar o ochr arall yr afon i ddod yn enw Cymraeg safonol y dref, yn bosib adeg cynnal Eisteddfod Genedlaethol 1905 yno yn ôl Gwynedd O. Pierce.

Hanes
Yn wahanol i'r rhan fwyaf o lefydd yng Nghymoedd De Cymru, ni ddatblygwyd y dref ryw lawer gan ddiwydiant; eithriad i hyn yw Camlas Aberdâr yn 1818 ond a lenwyd a'i addasu'n ffordd (sef Ffordd Newydd Caerdydd) yn gynnar yn 1933.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
Pennar Davies, llenor a bardd

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru yn Aberpennar ym 1905 a 1946. Am wybodaeth bellach gweler:

Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar 1905
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar 1946

Cyfeiriadau

Trefi Rhondda Cynon Taf
Hirwaun

Pentref a chymuned ger Aberdâr ym mhen gogleddol Cwm Cynon, Rhondda Cynon Taf, yw Hirwaun. Yn ôl y cyfrifiad diwethaf yn 2001, mae rhyw 4,000 o drigolion yn byw yn y pentref a hynny'n tyfu o hyd wrth i fwy o ystadau tai newydd gael eu codi.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Hanes 
Mae ganddo hanes diwydiannol cryf sydd wedi'i seilio ar weithgarwch mwyngloddio a gweithfeydd haearn, sydd â'u holion i'w gweld ger canol y pentref. Wedi'i lleoli ar gyrion y pentref mae Glofa'r Tŵr, sef pwll glo dwfn olaf Cymru.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Eglwysi a Chapeli Hirwaun
Agorwyd Eglwys St Lleurwg (Eglwys yng Nghymru) yn y pentref ym mis Mehefin 1858.

Enwogion
Morgan Bevan John (1841 - 1921), dyn busnes yn Awstralia
Lewis Davies (1863 – 1951), awdur
 Siôn Eirian   (1954-2020), llenor, bardd a dramodydd.

Cyfeiriadau

Cymunedau Rhondda Cynon Taf
Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Llantrisant, Rhondda Cynon Taf

Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Llantrisant (gwahaniaethu).

Tref a chymuned yn Rhondda Cynon Taf, ne Cymru, yw Llantrisant. Mae'n enwog yn bennaf gan fod y Bathdy Brenhinol wedi'i leoli yno. Roedd hefyd yn enwog am ganolfan gwneud ymchwil ar arfau niwclar a bu llawer o brotestio yno gan CND ar un amser.

Mae Llantrisant - "eglwys y tri sant" - yn cael ei alw felly ar ôl tri o seintiau Cymreig: Illtud, Gwynno a Dyfodwg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Gweler hefyd
Comin Llantrisant

Cyfeiriadau

Cymunedau Rhondda Cynon Taf
 
Trefi Rhondda Cynon Taf
Y Maerdy

Am leoedd eraill o'r un ewn, gweler Maerdy (gwahaniaethu).

Pentref a chymuned yn Rhondda Cynon Taf, de Cymru, ar lan afon Rhondda Fach yw Maerdy neu Y Maerdy.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Rhondda Cynon Taf
Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Pontypridd (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru yw Pontypridd yn Rhanbarth Canol De Cymru.

Prif dref yr etholaeth yw Pontypridd ac mae'r bathdy brenhinol yn Llantrisant, seydd hefyd yn yr etholaeth.  yw Aelod y Cynulliad.

Yn grynno
1999 - 2011: Jane Davidson (Llafur)
 2011 - Mick Antoniw (Llafur)

Etholiadau

Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Gweler Hefyd
Pontypridd (etholaeth seneddol)

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd Cymru
Pontypridd
Y Porth

Erthygl am dref ydy hon; am y llwyfan e-ddysgu, gweler yma.

Tref a chymuned yng Nghwm Rhondda, yn Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw'r Porth.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Rhondda Cynon Taf
Trefi Rhondda Cynon Taf
Tonypandy

Tref a chymuned yng Nghwm Rhondda, yn Rhondda Cynon Taf, de Cymru, yw Tonypandy.  Mae Caerdydd 24.8 km i ffwrdd o Donypandy ac mae Llundain yn 232.2 km.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Rhondda Cynon Taf
Trefi Rhondda Cynon Taf
Treherbert

Pentref a chymuned yn Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw Treherbert. Mae Caerdydd 32.5 km i ffwrdd o Dreherbert ac mae Llundain yn 237.6 km. Y ddinas agosaf ydy Abertawe sy'n 30.2 km i ffwrdd.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Rhondda Cynon Taf
Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Treorci

Tref a chymuned yng Nghwm Rhondda, yn Rhondda Cynon Taf, De Cymru, yw Treorci. Mae'n enwog am ei gôr meibion, Côr Meibion Treorci. Roedd na lot o waith glo yn y cwm ar un amser ond cawsant ei gyd eu cau yn y 1980au ar ôl y Streic Fawr.

Enwogion
Peter Bryan George (1924-1966), nofelydd.

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru yn Nhreorci ym 1928. Am wybodaeth bellach gweler:
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Treorci 1928

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Rhondda Cynon Taf
Trefi Rhondda Cynon Taf
Hordeum

{{Blwch tacson
| enw = Hordeum
| delwedd = Gerstplant.jpg
| neges_delwedd = 
| maint_delwedd = 250px
| regnum = Plantae
| divisio_heb_reng = Angiosbermau
| classis_heb_reng = Monocotau
| ordo_heb_reng = Comelinidau
| ordo = Poales
| familia = Poaceae
| genus = Hordeum| awdurdod_genus = L.
| rhengoedd_israniadau = Rhywogaethau
| israniad = 
tua 30, gan gynnwys:Hordeum arizonicumHordeum brachyantherumHordeum bulbosumHordeum californicaHordeum depressumHordeum intercedensHordeum jubatum (haidd cribog)Hordeum marinum (haidd y morfa)Hordeum murinum (haidd y mur)Hordeum pusillum (haidd bach)Hordeum secalinum (haidd y maes)Hordeum spontaneumHordeum vulgare (haidd chwerhesog)
Cyfeiriad: ITIS 40865 2002-09-22
}}

Genws o tua 30 rhywogaeth o weiriau o'r teulu  Poaceae yw Hordeum'. Y rhywogaeth o fwyaf o bwysigrwydd economaidd yw Haidd (H. vulgare''). Dyma'r cnwd grawnfwyd pumed mwyaf a amaethir yn y byd (530,000 km²). Defnyddir haidd hefyd i wneud cwrw.

Poaceae
Grawnfwyd
Cwrw

Diod alcoholaidd yw cwrw. Fe'i gwneir o rawnfwyd wedi'i eplesu. Cynhyrchir cwrw drwy ei fragu (e.e. mewn bragdy).

Hanes 
Mae pobl wedi bod yn bragu cwrw am o leiaf 9 mil o flynyddoedd. Yn Ewrop roedd cwrw'n boblogaidd am iddo fod yn fwy diogel i'w yfed na dŵr oherwydd fod dŵr yr afonydd yn llawn o feicrobau. Roedd mynachod yn aml yn gynhyrchwyr mawr o gwrw.

Mae yfed cwrw yn rhan o fywyd modern Prydain, a chaiff ei werthu mewn tafarnau sydd yn aml yn rhan ganolog o fywyd cymdeithasol.

Cwrw Cymreig 

Mae sawl bragdy yng Nghymru, gan gynnwys Brains yng Nghaerdydd.

Hen benillion
Ceir nifer o hen benillion am gwrw gyda'r rhan fwyaf ohonynt yn ddirmygus ohono:

Rwyf yn ofer, rwyf yn yfed,
Rwyf yn g’wilydd gwlad i’m gweled,
Rwyf yn gwario fel dyn gwirion;
Ffei o feddwi, ffiaidd foddion.

Dolenni allanol 
  Ymgyrch Dros Gwrw Go Iawn

 
Diodydd alcoholaidd
Llygad

Organ golwg yw llygad, sy'n galluogi organebau i weld. Mae'r llygad yn medru synhwyro golau ac yn ei drawsnewid yn gynhyrfiad electrocemegol o fewn y niwronau. Mewn organebau uwch mae'r llygad yn organ hynod o gymhleth sy'n casglu golau o'r amgylchedd, yn rheoli ei gryfder drwy ddiaffram yr iris yn ffocysu drwy lens grisialog hyblyg ac yn 'ffurfio' llun neu ddelwedd - y'n ddim ond set o signalau trydan mewn gwirionedd. Yna mae'n trosglwyddo'r negeseuon hyn i'r ymennydd drwy llinellau cymhleth o niwronau yn y nerf optig i gortecs y golwg a rhannau eraill o'r ymennydd. Mae gan 96% o anifeiliaid lygaid a system optig cymhleth fel hyn. Ymhlith y rhain mae'r molysgiaid, yr arthropodau a'r cordogion (chordates).

Gan ficro-organebau y ceir y llygad symlaf, nad ydynt yn gwneud fawr mwy nag adnabod a oes golau ai peidio.

Datblygiad y llygad
Datblygodd y math cyntaf o'r hyn y gellir ei alw'n 'llygad'  cyn y presennol (CP), sef y cyfnod Cambriaidd. mae'r tardd cyffredin, i anifeiliaid, yn mynd yn ôl i'r monoffyletedd, sy'n rhannu yr un genynnau, a'r genyn allweddol, gweithredol yma yw'r 'PAX6'.

Mae gan rhai organebau lens nad yw'n hyblyg, gan gynnwys y seffalopodau, pysgod, amffibiaid a nadroedd, ond maent wedi datblygu dull arall o ffocysu ar wrthrych, sef drwy 'delesgopio' - fel camera.

Cyfeiriadau

Llygad
Anatomeg
Undeb Gorllewin Ewrop

Undeb amddiffyn yn Ewrop sy'n canolbwyntio ar bolisïau tramor a diogelwch cyffredin yw Undeb Gorllewin Ewrop (WEU; Western European Union). Cafodd ei ffurfio yn ôl termau Cytundeb Helsinki ym 1999. Ar hyn o bryd mae gan NATO y cyfrifoldeb i weithredu ei benderfyniadau.

Aelod-wladwriaethau'r Undeb yw'r Almaen (ers 1954), Gwlad Belg (ers 1954), y Deyrnas Unedig (ers 1954) yr Eidal (ers 1954), Ffrainc (ers 1954), Gwlad Groeg (ers 1995), yr Iseldiroedd (ers 1954), Lwcsembwrg (ers 1954), Portiwgal (ers 1990) a Sbaen (ers 1990).

Ewrop
Sefydliadau rhyngwladol
Caerffili

Tref a chymuned yn ne Cymru yw Caerffili (Saesneg: Caerphilly). Mae'n rhoi ei henw i'r ardal weinyddol o'i chwmpas - Bwrdeistref Sirol Caerffili - ac i'r caws a wreiddiodd yn yr ardal. Mae castell enwog i'w weld yn y dref - y castell mwyaf yng Nghymru.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
Aaron Ramsey, pêl-droediwr.
Tommy Cooper, digrifwr.

Gefeilldrefi

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaerffili ym 1950. Am wybodaeth bellach gweler:

Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerffili 1950

Gweler hefyd
Castell Caerffili
Bwrdeistref sirol Caerffili
Etholaeth Caerffili

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Caerffili
Trefi Caerffili
Caerffili (etholaeth seneddol)

Mae Caerffili yn etholaeth yn ne Cymru. Mae hi'n ymestyn o gyrion Caerdydd yn y de i Fannau Brycheiniog yn y gogledd. Yr Aelod Seneddol presennol yw .

Dioddefodd yr ardal ar ôl cwymp y diwydiant glo, ond i raddau mae diwydiannau newydd wedi cymryd lle'r hen ddiwydiant trwm. Mae nifer yn cymudo oddi yma i'w gwaith yng Nghaerdydd a Chasnewydd.

Mae Llafur wedi bod yn gryf iawn yma yn y gorffennol - hon oedd hen sedd Ron Davies. Serch hynny mae Plaid Cymru wedi cael llwyddiannau yma yn y gorffennol hefyd, yn enwedig wrth gipio Cyngor Caerffili yn achlysurol.

Aelodau Seneddol 
 1918 – 1921: Alfred Onions (Llafur)
 1921 – 1939: Morgan Jones (Llafur)
 1939 – 1968: Ness Edwards (Llafur)
 1968 – 1979: Fred Evans (Llafur)
 1979 – 1983: Ednyfed Hudson Davies (Llafur, 1979-1981 / Democratiaid Cymdeithasol, 1981-1983)
 1983 – 2001: Ron Davies (Llafur)
 2001 – presennol: Wayne David (Llafur)

Etholiadau

Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Caerffili

Etholiadau yn y 1980au

Etholiadau yn y 1970au

Etholiadau yn y 1960au

Etholiadau yn y 1950au

Etholiadau yn y 1940au

Etholiadau yn y 1930au

Etholiadau yn y 1920au

Etholiadau yn y 1910au

Gweler hefyd
Etholaeth Cynulliad

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Caerffili
Bedwas

Tref fechan yng nghymuned Bedwas, Tretomos a Machen, bwrdeistref sirol Caerffili, Cymru, yw Bedwas. Saif ar ororau tref Caerffili, ar ffordd yr A468. Arferid ei alw'n "Bedwas Isaf" gan mai enw arall ar Faesycwmwr oedd Bedwas; unwyd y ddau bentref yn y 19eg ganrif dan yr enw "Bedwas" a dyfodd yn bennaf oherwydd y diwydiant glo.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Gweler hefyd
Croes Bedwas

Cyfeiriadau

Bedwas, Tretomos a Machen
Trefi Caerffili
Coed-duon

Tref a chymunedd ym mwrdeistref sirol Caerffili, Cymru, yw Coed-duon (). Sefydlwyd y dref yn gynnar yn y 19g gan John Hodder Moggridge, perchennog glofa gyfagos, er nad yw wedi bod yn dref lofaol.

Roedd yn un o fannau cychwyn Gorymdaith y Siartwyr ym 1839 i Gasnewydd. Yn yr oes hon, gwasanaethodd fel canolfan fasnachol fwyaf Cwm Sirhywi a prif dref i'r pentrefi cyfagos: Pontllan-fraith, Oakdale, Cefn Fforest, Trelyn, Pengam, Llwyn Celyn a Markham.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
Margaret Price (1941-2011), cantores opera

Cyfeiriadau

  
Cymunedau Caerffili
Trefi Caerffili
Rhisga

Tref ym Mwrdeistref Sirol Caerffili, Cymru, yw Rhisga (Saesneg: Risca).  Fe'i rhennir rhwng y ddwy gymuned Gorllewin Rhisga a Dwyrain Rhisga. Daw'r enw o'r Gymraeg Wenhwyseg "'r Is Ca'" am "Yr Is Cae".

Mae'n gorwedd ar ochr dde-ddwyreiniol Maes Glo De Cymru ac roedd pwll glo yn y dref ar un adeg. Er ei bod yn un o drefi mwyaf y fwrdeistref sirol, mae ar ddechrau'r Cymoedd ac mae mynyddoedd gwyrdd o'i chwmpas. Mae mynyddoedd llawn coedwigoedd, gan gynnwys Mynydd Machen (1,188 troedfedd / 362m) a Thwmbarlwm i'r dwyrain (1,375 troedfedd / 419m).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Mae côr meibion llwyddiannus yn y dref a nifer o lwybrau cyhoeddus, gan gynnwys y rhai sy'n mynd ar hyd y gamlas a thros y mynydd. Lleolir amgueddfa ddiwydiannol fach yn y dref a chlwb rygbi hefyd.

Roedd tafarn y "Welsh Oak" ar ochrau deheuol pentref Pont-y-Meistr, sydd bellach yn cael ei ystyried fel rhan o dref Rhisga, yn ymgullfan i'r Siartwyr, cyn iddynt orymdeithio i Gasnewydd.

Cyfeiriadau

Dwyrain Rhisga
Gorllewin Rhisga
Trefi Caerffili
Rhymni

Tref a chymuned ym mwrdeistref sirol Caerffili yw Rhymni (Saesneg: Rhymney). Fe'i lleolir ger tarddle Afon Rhymni. Saif hen domen mwnt a beili Caer Castell yn y dref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Rhymni ym 1990 (Cwm Rhymni). Am wybodaeth bellach gweler:

Eisteddfod Genedlaethol Cymru Cwm Rhymni 1990

Pobl o Rymni
 Y Mwyaf Parchedig Alfred Augustus Mathews (1864-1946), offeiriad a chwaraewr rygbi rhyngwladol dros Gymru
 Thomas Jones (1870-1955), gwas sifil
 Idris Davies (1905–1953), bardd
 Gerallt Jones (1907-1984), bardd a llenor

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gweler hefyd
 Gorsaf reilffordd Rhymni

Cyfeiriadau

Cymunedau Caerffili
 
Trefi Caerffili
Caws

Bwyd solet a wneir o geuled gwasgedig y llaeth sur yw caws. Mae'n fwyd sy'n llawn o galsiwm. Fe'i gwneir o laeth gwartheg gan amlaf, ond gall gael ei wneud o laeth geifr, llaeth defaid neu laeth buail hefyd.

Ceir rhai mathau o gaws gyda llwydni arnynt.

Rhestr mathau o gaws
 Caws Caerffili
 Caws Caerlŷr
 Caws Cheddar, yn goch neu felyn.

Y cosyn cartref

Dull
Enllyn arall derbyniol fyddai cosyn cartref a byddai amryw o'r ffermydd, yn gwneud tipyn o gaws pan fyddai digonedd o laeth. Ffordd arferol i'w wneud byddai defnyddio llaeth drwyddo, hynny yw, y llaeth heb ei hufennu a llaeth sgim. Llaeth wedi codi'r hufen oddiarno, yr un faint o bob un, a'i dwymo i wres gwaed 98°F. Wedyn ychwanegu cywirdeb (rennet) iddo a'i adael i sefyll gwpl o ddyddiau hyd nes y byddai wedi ffurfio yn grawen yng ngwaelod y pot. Cael yr hyn a elwid yn 'llian caws' a'i daenu arno ac arllwys y gwlybion i lestr arall (dyma'r maidd, fyddai'n gwneud siot mor flasus yn ystod y cynhaeaf gwair, fel y llaeth enwyn o'r fuddai.) Mwyaf yn y byd a dynnid o'r gwlybion, byddai'r grawen, sef y gronynnau caws, yn ffurfio fel lwmp o does. Wedyn, byddai malwr a phigau arno, rhyw fath o beiriant oedd hwn i falu'r grawen cyn ei roi yn y cawswellt ac yna gosod gwasg denau o amgylch a llanw'r cawswellt a'r wasg yn llawn. Amcan y wasg oedd iddi suddo i mewn gyda'r caws o dan bwysau a phan gyrhaeddai'r pwysau a gwyneb y cawswellt byddai cymaint o wasgu ag a fyddai'n bosibl wedi cymryd lle. Dwy garreg las wedi eu gosod mewn ffrâm haearn fyddai yn gwasgu a'r garreg fyddai yn pwyso yn cael ei rheoli gan sgriw bwrpasol. Byddai tyllau mân yng ngwaelod y cawswellt a hefyd yn y garreg er mwyn i'r sudd gael ei weithio allan. Gollwng ychydig bwysau yn ychwanegol bob dydd fyddai'r gamp fel y byddai'r cosyn yn sychu ac wedi bod yno am rai dyddiau felly byddai cosyn o ddeuddeg i bymtheg pwys yn barod i'w roi ar y silff at wasanaeth y teulu. Edrychid ymlaen at swper a thorri'r cosyn.

Enghreifftiau o wneuthur caws
Aberdaron 7 Mehefin 1884: sych   Thomas Penybryn yn dyfod a [caws cnwc ?crwc]. Talu iddo am y cnwc... Oes yna rhywun yn gyfarwydd a’r term “caws cnwc” tybed?
Llansilin sir Ddinbych 28 Ebrill 1942: Troi yn Hafod Caws a hau Gwenith. [Mae yna fferm yng Ngherrig y Drudion o'r enw Hafod y Maidd hefyd]
Ty Uchaf, Padog 5 Gorffennaf 1946: 5.80 gneifiwr yma yn cneifio, yma tan 6.00yh. Cael ffurflen i brynu bwyd ar rations:-Te libs 2oz, Siwgr 3 a hanner pwys, Margarine 3 a chwarter pwys, Preserves 31bs, Caws 1 a tri chwarter pwys.3 0 pwynt at y cynhaeaf gwair.

Cyfeiriadau 

 
Cynnyrch llaeth
Ystrad Mynach

Tref yng nghymuned Gelli-gaer, bwrdeisdref sirol Caerffili, Cymru, yw Ystrad Mynach. Saif ar briffordd yr A472. Saif yng Nghwm Rhymni. Mae Caerdydd 18.4 km i ffwrdd o Ystrad Mynach ac mae Llundain yn 217.3 km. Y ddinas agosaf ydy Casnewydd sy'n 18 km i ffwrdd.

Cyn y Chwyldro Diwydiannol a dyfodiad y gwaith glo roedd yr ardal yn dir amaethyddol gyda nifer o ffermydd. saif yng nghymuned Gelligaer.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Tarddiad yr enw
Ystyr "ystrad" yw "llawr" neu waelod dyffryn; mae'r "ach" ar y diwedd yn awgrymu tir gwlyb neu gors a cheir enghreifftiau gerllaw e.e. Llanbradach a Llancaiach. O'r geiriau Ystrad-Man-Ach y daw'r gair, felly, ac nid o'r gair Cymraeg "Mynach". Cyn codi cloddiau pwrpasol yn y 1960au arferai'r dref gael cryn dipyn o lifogydd.

Adeiladau a hanes
Ceir yn y dref nifer o adeiladau'r cyngor lleol a Choleg Ystrad Mynach, coleg a sefydlwyd yn 1959 i hyfforddi ac ail hyfforddi glowyr lleol. Mae tua 12,000 ar gofrestr y coleg erbyn heddiw.

Mae Glofa Penallta ger y dref, sef y lofa olaf yn y cwm i gau. Ceir yma hefyd orsaf reilffordd a agorwyd yn 1890 a cheir hefyd traffont, cerflun i goffau'r etifeddiaeth ddiwydiannol, ysbyty cymunedol, nifer o ysgolion a thafarnau: y Cooper Arms a'r Royal Oak.

Cyfeiriadau

Gelli-gaer
Trefi Caerffili
Cirgistan

Gwlad yng Nghanolbarth Asia yw Gweriniaeth Cirgistan neu Cirgistan (hefyd Cyrgystan). Y gwledydd cyfagos yw Tsieina, Casachstan, Tajicistan ac Wsbecistan. Cyn 1991 roedd yn rhan o'r hen Undeb Sofietaidd. Bishkek yw'r brifddinas.

 
Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Aelod-wladwriaethau Cymanwlad y Gwladwriaethau Annibynnol
Cyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd
Gweriniaethau
Gwledydd Asia
Gwledydd Canolbarth Asia
Gwledydd tirgaeedig
Liechtenstein

Gwlad fechan yng ngorllewin Ewrop rhwng y Swistir ac Awstria yw Tywysogaeth Liechtenstein neu Liechtenstein.

Daearyddiaeth 
Mae'r mynyddoedd yn codi o Ddyffryn Rhein i uchderoedd o dros 2500m (8000').

Hanes 
Cafodd y dywysogaeth ei ffurfio trwy uniad siroedd Vaduz a Schellenberg yn 1719. Bu'n rhan o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig hyd 1806. Ffurfiodd y wlad undeb doll â'r Swistir yn 1923. Hyd at 1984 nid oedd gan ferched hawl i bleidleisio yn yr etholiad cenedlaethol.

Iaith a diwylliant 
Yr Almaeneg yw iaith swyddogol y wlad. Mae'r mwyafrif o'r boblogaeth yn Gatholigion a'r Eglwys Gatholig yw eglwys swyddogol y wlad.

Chwaraeon
Fel yng Nghymru mae tîm pêl-droed mawr Liechtenstein; FC Vaduz, yn chwarae yn y wlad drws nesaf sef y Swistir.  Ar y lefel rhyngwladol mae tîm Leichtenstein yn chwarae ym mhencampwriaethau Ewrop, a'r Byd.  Ar ben hyn mae un tîm o Gwpan Liechtenstein yn cael mynediad i'r UEFA Europa League, ac hyd yn oed wedi curo tîm o Latfia yn y European Cup Winners' Cup ym 1996.

Yn rhyngwladol maen nhw wedi trechu: 
Portiwgal 2-2 yn 2004
Lwcsembwrg 4-0 yn 2006 
Gwlad yr Ia 3-0 yn 2007.
Latfia 1-0 yn 2008

Yng Ngemau Olympaidd y Gaeaf enillodd y Leichtensteinwraig Hanni Wenzel Fedal Aur a Medal Arian ym 1980. Mae dinasyddion eraill o'r wlad hefyd wedi ennill medalau, er bod ei phoblogaeth tua 1% o boblogaeth Cymru.

Economi 
Er bod diwydiant ysgafn yn bwysig, twristiaeth yw un o brif ffynonellau incwm. Mae gwerthu stampiau hefyd yn bwysig i'r economi, on  nid y o gymharu ag Arian.  Mae diwydiant arian yn creu o leiaf 30% o drethi Leichtenstein.  A chyda tua  73,700 o gwmniau yno mae mwy nag un cwmni i bob dinesydd.  Ar ben hyn mae 'sefydliadau' neu Stiftungen  cofrestredig yn Leichtenstein yn cadw arian a chyfoeth miloedd o dramorwyr di-breswyl yn saff rhag awdurdodau treth y byd.  Treth uchaf i fusnesau fel hyn yw 20%, a chan fod angen aelod leol i bob cwmni mae cyfreithwyr masnachol y wlad yn elwa yn sylweddol.
 Treth incwm yw 1.2%.
 Treth leol bob comiwn yw 16.5%
 Yswiriant Cenedlaethol 4.3%
 Treth Etifeddu yn dechrau o  0.5%
O Awst 2009, mae llywodraeth Prydain wedi cytuno i rannu gwybodaeth ar y 5,000 o Brydeinwyr a'u £3biliwn mewn ymddiriedolaethau yn y wlad  yn ôl safle we y BBC.

Dolenni allanol 
 Tywysogaeth Liechtenstein - gwefan swyddogol 
 Hanes Liechtenstein - prif ddogfennau
 Lluniau o Liechtenstein 
 "For Rent: One Principality. Prince Not Included." (erthygl yn y New York Times, 25 Mawrth 2003)

 
Gwledydd Ewrop
Tywysogaethau
Macedonia (rhanbarth)

Mae Macedonia yn enw hanesyddol ar ranbarth yn Ewrop ym mhenrhyn y Balcanau. Heddiw mae tiroedd Macedonia wedi'u rhannu rhwng pedair gwlad: Gwlad Groeg, Bwlgaria, Gweriniaeth Macedonia ac Albania.

Balcanau
Hanes Ewrop
Moldofa

Gwlad yn nwyrain Ewrop yw Gweriniaeth Moldofa neu Moldofa. Cafodd ei galw yn Besarabia o'r blaen. Mae'n gorwedd i'r dwyrain o fynyddoedd y Carpatiau.

Cafodd ei sefydlu yn yr Oesoedd Canol ond roedd yn rhan o Rwmania am lawer o flynyddoedd. yn yr 20g daeth yn rhan o'r Undeb Sofietaidd. Ers 1991 mae'n wladwriaeth anniybynnol.

Daearyddiaeth

Hanes 

Gwlad fewndirol yw Moldofa. Mae'n ffinio ag Wcrain i'r gogledd, dwyrain a'r de, a Rwmania i'r gorllewin.

Gwleidyddiaeth

Diwylliant 

 
Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Aelod-wladwriaethau Cymanwlad y Gwladwriaethau Annibynnol
Aelod-wladwriaethau Cyngor Ewrop
Cyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd
Dwyrain Ewrop
Gweriniaethau
Gwledydd Ewrop
Gwledydd a thiriogaethau Rwmaneg
Gwledydd a thiriogaethau Rwseg
Gwledydd tirgaeedig
Monaco

Gwlad fechan rhwng Môr y Canoldir a Ffrainc yw Tywysogaeth Monaco neu Monaco (a ynganir MÒNaco).

Yn hanesyddol ac yn draddodiadol, tywysog ac nid brenin yw pennaeth Monaco. Roedd brenhinedd Ffrainc yn gwrthod gadael pennaeth gwlad fechan mor agos i Ffrainc alw ei hunan yn frenin.

Cymdogaethau Monaco 
Yn sylfaenol mae gan Monaco bedair cymdogaeth:

(o'r gorllewin i'r dwyrain)
 Fontvieille : cymdogaeth ddiwydiannol; diwydiannau ysgafn, canolfan siopa, stadiwm pêl-droed Louis II, harbwr, porthladd hofrennydd.
 Monaco-Ville : y brifddinas; plas y tywysog, yr eglwys gadeiriol, neuadd y ddinas, amgueddfa cefnforol.
 La Condamine : siopau, pwll nofio, yr harbwr.
 Monte-Carlo : casino, gwestai, sinema, canolfan siopa, amgueddfeydd, neuadd arddangosfa, clybiau chwaraeon, traethau.

Gan fod Monaco mor adeiledig, mae ambell gymdogaeth yn Ffrainc:
 Cap d'Ail i'r gorllewin,
 Beausoleil i'r gogledd a
 Roquebrune-Cap-Martin i'r dwyrain

Dolenni allanol 
 Gwefan swyddogol  

Gwledydd Ewrop
 
Tywysogaethau
San Marino

Gweriniaeth fechan yw Tangnefeddusaf Weriniaeth San Marino neu San Marino. Mae yng nghanol yr Eidal yn Ewrop.

Hanes

Rhanbarthau 

Mae San Marino yn isrannu i mewn 9 Bwrdeistrefi (castelli, unigol castello)

Dinas San Marino
Acquaviva
Borgo Maggiore
Chiesanuova
Domagnano
Faetano
Fiorentino
Montegiardino
Serravalle

Gwleidyddiaeth 

Rhestr Capitani Reggenti San Marino

Daearyddiaeth

Economi

Demograffaeth

Diwylliant 

 
Gwledydd Ewrop
Serbia a Montenegro

Gwlad yn y Balcanau yn ne-ddwyrain Ewrop oedd Serbia a Montenegro. Roedd hi'n ffederasiwn o Serbia a Montenegro, dwy weriniaeth y gyn-Iwgoslafia.

Cyn-wladwriaethau
Gwledydd Ewrop
Hanes y Balcanau
Hanes Ewrop
Hanes Montenegro
Hanes Serbia
Tajicistan

Gwlad yng Nghanolbarth Asia yw Gweriniaeth Tajicistan neu Tajicistan. Y gwledydd cyfagos yw Affganistan i'r de, Gweriniaeth Pobl Tsieina i'r dwyrain, a Cirgistan ac Wsbecistan. Dushanbe yw prifddinas y  wlad.

Cyfeiriadau 

 
Cyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd
Gwledydd Asia
Gwledydd Canolbarth Asia
Llew

Mae'r llew (Panthera leo) yn un o bedwar o'r cathod mawr yn y genws Panthera, ac mae'n perthyn i'r teulu Felidae (cathod). Gyda rhai gwrywod yn rhagori 250 kg (550 lb) mewn pwysau, mae'r llew yn yr ail gath fwyaf sydd yn fyw heddiw ar y ôl y teigr.

Tan y Pleistosen hwyr, tua 10,000 o flynyddoedd yn ôl, y llew oedd yr ail famal daearol gyda'r amrediad mwyaf, tu ôl i bobl. Gellir eu darganfod drwy'r rhan fwyaf o Affrica, llawer o Ewrasia, o orllewin Ewrop i'r India, ac yn yr Americas o'r Yukon i Beriw.

Os ydent yn goroesi'r peryglon o fywyd cynnar, gellir llewesau mewn cynhefinoedd diogel, fel parciau cenedlaethol, gyrraedd oedran o 12- 14 mlynedd, tra fod gwrywod yn anaml yn cyrraedd 8 mlynedd. Er hyn mae yno gofnodion o llewesau yn byw hyd at 20 mlwydd oed yn y gwyllt. Mae llewod caeth yn aml yn cyrraedd 20 mlwydd oed neu fwy.

Cynhefin nodweddiadol y llew yw safana a glaswelltiroedd, ond maent wedi eu darganfod mewn tiroedd prysglwyn ac mewn coedwigoedd.

Yn anghyffredin i gathod eraill, mae'r llew yn gath cymdeithasol iawn, wrth iddynt fyw mewn grwpiau teuluol sydd yn cynnwys grwp o lewesau perthynol a'u cenau, ac nifer bach o wrywod. Bydd y llewesau yn y grwpiau yma yn hela gyda'i gilydd, eu prif ysglyfaeth yw mamaliaid carnol.
Mae'r llew yn ysglyfaethwr apig, serch hyn maent hefyd yn carthysu pan mae ganddynt y cyfle i wneud.

Mae'r llew yn rywogaeth bregus sydd wedi gweld y boblogaeth yn disgyn rhwng 30 a 50 y cant drost yr ugain mlynedd diwethaf. Er nid yw'r achos yn glir, mae colled cynhefin yn ô gystal â gwrthdaro gyda pobl yn cyfrannu at y colled mewn niferoedd.

Mamaliaid Affrica
Rhywogaethau o gathfilod
Tsunami

Gofal! Erthygl am ffenomenon daearyddol, morol yw hon; am y band cerdd, gweler Sŵnami.
Ton neu nifer o donnau anferthol yw tsunami neu swnami (o'r 津波 Siapaneg 'ton fawr mewn porthladd'; ynganiad: swnami). Fel arfer, mae tsunami yn cael ei chreu yn dilyn symudiadau sydyn e.e. daeargryn, ffrwydriad llosgfynydd ar waelod y môr, ffrwydriad bom atomig, neu wedi i awyrfaen ddisgyn i'r môr. Mae'n bosib mai un o'r tsunamis mwyaf creulon a fu erioed, o fewn cof bodau dynol, oedd hwnnw daeargryn a tsunami Sendai 2011 a laddodd tua 230,000 o bobl mewn 14 o wledydd oedd a'u harfordir ar Gefnfor India.

Mae ynni Tsunami yn gyson ac yn penderfynu uchder a chyflymder y tonnau. Felly mae uchder y don yn tyfu pryd mae hi'n dod i le mwy bas ger y tir ac mae ei chyflymder yn arafu. Tra bod y don yn symud ar wyneb y môr mae hi'n isel, yn gyflym ac o donfedd hir, ac felly mae'n anodd sylwi arni, ond mewn bae neu le arall cul a bas mae'n bosibl iddi fod yn fwy nag 30m uchder ac iddi achosi niwed erchyll.

Mae systemau rhybudd gan nifer o drefi ar lan y Môr Tawel (yn bennaf yn Siapan ac yn Hawaii) ac mae Sefydliadau Seismoleg a lloerennau yn gwylio a rhagfynegi Tsunami.

Nid ydynt yn debyg i lif tonnau tanfor o gwbwl, nac ychwaith yn debyg i donnau a greir ar wyneb y dŵr gan wynt. Y rheswm am hyn yw bod ei tonfedd yn hirach. Yn hytrach nag ymddangos fel ton sy'n torri, ymddengys (ar y dechrau) yn debygach i ymchwydd sydyn y llanw. Oherwydd hyn, arferid eu galw gan leygwyr yn 'donnau-llanw'. Fel arfer ceir mwy nag un don, mewn cyfres, gyda rhai munudau neu weithiau oriau rhwng pob ton. Gall cuhder y tonnau hyn fod yn ddegau o fetrau. Mae prif impact y don, fel arfer, ar yr arfordiroedd, dan wyneb y môr gallant hefyd gael gryn effaith ar wely'r mô.

Gweler hefyd 
 Tsunami Cefnfor India 2004

Cyfeiriadau

Peryglon naturiol
Eigioneg
Tyrcmenistan

Gwlad yng Nghanolbarth Asia yw Tyrcmenistan. Mae'n ffinio ag Affganistan, Iran, Casachstan, ac Wsbecistan. Mae'r wlad ar lan Môr Caspia.

Cyfeiriadau 

 
Cyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd
Gwledydd Asia
Gwledydd Canolbarth Asia
Wsbecistan

Gweriniaeth yng Nghanolbarth Asia yw Gweriniaeth Wsbecistan). Gwledydd cyfagos yw Affganistan, Casachstan, Cirgistan, Tajicistan a Thyrcmenistan.

Cyfeiriadau 

 
Cyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd
Gwledydd Asia
Gwledydd Canolbarth Asia
Bahrain

Gwlad Arabaidd, fechan yng Ngwlff Persia yw Teyrnas Bahrein neu Bahrein ( ). Mae'n un o wledydd y Dwyrain Canol a hefyd yn rhan o orllewin Asia. Mae'r wlad yn cynnwys nifer o ynysoedd. Mae wedi'i lleoli rhwng arfordir gogledd-ddwyreiniol Sawdi Arabia,  a phenrhyn Qatar: mewn geiriau eraill: saif rhwng Gwlff Persia a'r Dwyrain Canol. Ei phrifddinas a'i dinas fwyaf yw Manama. Mae arwynebedd y wlad yn 295.37 mi sgwâr (765 km2); mewn cymhariaeth, mae arwynebedd Ynys Môn yn 276 milltir sgwâr (715 km2).

Canolbwynt a chanolfan weinyddol Bahrain yr ynysfor (archipelago) hon yw Ynys Bahrain ei hun: y fwyaf ohonynt. Mae Saudi Arabia 23 km (14 mill) i ffwrdd ohoni a gelwir y ffordd sy'n eu cysylltu yn 'Gob y Brenin Fahd', sy'n gymysgedd o gobiau a phontydd. Mae Penrhyn Qatar hefyd yn eitha agos - 50 km (31 mill) i'r de-ddwyrain, a gelwir y môr sy'n eu gwahanu yn Wlff Bahrain. 200 km (124 mill) i'r gogledd ar draws Gwlff Persia mae Iran.

Poblogaeth Teyrnas Bahrein yn 2010 oedd 1,234,567 gyda 666,172 ohonynt yn dramorwyr. Mae arwynebedd y wlad yn 780 km2 sy'n ei gosod yn drydydd wlad lleiaf yn Asia, yn dilyn y Maldives a Singapôr.

Protestiadau 2011 
Yn Ionawr 2011 gwelwyd llawer o brotestiadau yn ymledu drwy'r Dwyrain Canol, protestiadau a gwrthryfeloedd a ellir eu hadnabod fel "Y Deffroad Mwslemaidd" ac erbyn Chwefror roedd wedi cyrraedd Bahrein. Lladdwyd 5 o sifiliaid ar 18 Chwefror pan saethodd yr heddlu i ganol y dorf. Ar 14 Mawrth gyrrodd milwyr Sawdi Arabia a'r Yr Emiradau Arabaidd Unedig er mwyn gwarchod gweithfeydd nwy ac arian y wlad.

Cyfeiriadau

 
Gwledydd Asia
Gwledydd y Dwyrain Canol
Bwyd

Sylwedd a fwyteir yw bwyd, sydd fel arfer yn ychwanegu maeth i'r organeb. Fel arfer planhigyn neu anifail yw ei darddiad ac mae'r maethynnau (ee carbohydrad, braster, protein, fitamin neu fwynau. Mae'r sylwedd yn cael ei amlyncu i'r organeb ee corff ac yn cael ei dreulio er mwyn darparu egni fel bod bywyd yn parhau a'r corff yn datblygu.

Yn hanesyddol, mae bodau dynol wedi sicrhau bwyd mewn dwy ffordd wahanol: hela a chasglu ac amaethyddiaeth. Heddiw, mae'r diwydiant bwyd yn darparu bwyd llawer o'r bwyd sydd ei angen gan boblogaeth sy'n parhau i gynyddu a cheir rheolau llym mewn llawer o wledydd er mwyn sicrhau fod y bwyd yn ddiogel i'w fwyta; ceir felly asiantau rhynwladol megis International Association for Food Protection, World Resources Institute, World Food Programme, Food and Agriculture Organization, a'r International Food Information Council. Ymhlith y problemau a materion maent yn eu hwynebu y mae: Cynaladwyedd, amrywiaeth biolegol, Newid hinsawdd, economeg maethynnau, twf poblogaeth, cyflenwi dŵr a'r mynediad at fwydydd.

Ystyrir yr hawl i gael bwyd yn un o'r prif hawliau dynol; deillia hyn o The International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights (ICESCR), a gydnabu'r "hawl i safon byw derbyniol, gan gynnwys cyflenwad digonol o fwyd" a "yr hawl sylfaenol i fod yn rhydd o newyn".

Ceir nifer o dechnegau er mwyn gwneud y bwyd yn fwy bwytadwy ac i wella'r blas gan gynnwys berwi, ffrio, mudferwi, pobi, potsio a rhostio.

Gweler hefyd
Cymru: Coginiaeth Cymru, Cwrw Cymreig, Bryn Williams
Ewrop: Crêpe (Llydaw), Kransekake (Norwy), Mosarela (yr Eidal)
Arall: Bwyd môr, Newyn Mawr Iwerddon

Cyfeiriadau

 
Bwydydd traddodiadol
System dreulio
Coginio
Cymanwlad y Gwladwriaethau Annibynnol

Corff rhyngwladol yw Cymanwlad y Gwladwriaethau Annibynnol (CIS) (Rwsieg: Содружество Независимых Государств (СНГ) - Sodruzhestvo Nezavisimykh Gosudastv) sy'n hybu cysylltiadau rhwng 12 o'r 15 o wladwriaethau a oedd yn rhan o'r Undeb Sofietaidd blaenorol. Nid yw'r gwledydd Baltaidd yn aelodau.

Yng Cytundebau Belovezh cytunodd arweinyddion Rwsia, Belarws a'r Wcráin sefydlu'r CIS ar 8 Rhagfyr 1991 yn Belovezhskaya Pushcha ger Brest ym Melarws, ac felly daeth yr Undeb Sofietaidd i ben. Arwyddwyd Protocol Alma-ata, sef cytundeb gan yr aelod-wladwriaethau eraill ar 21 Rhagfyr 1991 (heblaw am Georgia, a ymunodd ym 1993).

Er nad oes fawr o bŵer gan y Gymanwlad, mae hi'n bwysig serch hynny am ei bod yn cydlynu polisïau'r aelodau ym materion masnach, cyllid, y gyfraith ac amddiffyn. Un o'r materion pwysicaf i'r corff oedd sefydlu ardal masnach rydd yn 2005.

Aelodau
 Aserbaijan
 Armenia
 Belarws
 Casachstan
 Cyrgystan
 Moldofa
 Rwsia
 Tajicistan
 Tyrcmenistan
 Wsbecistan

 
Sefydliadau 1991
Sefydliadau a leolir ym Minsk
Sefydliadau rhyngwladol
Teiffŵn

Corwynt trofannol yng ngorllewin y Môr Tawel ac yn nwyrain Asia yw Teiffŵn (o'r Siapanaeg 台風 taifu neu'r Tsieineeg 台风 tai fung: gwynt mawr). Fel arfer, adeg yr haf neu'r hydref cynnar y cwyd teiffwnau. Yn ôl diffiniad Japanaidd mae cyflymder y gwynt mewn teiffŵn o leiaf yn 34 not (17.2 m/s), ond does dim diffiniad rhyngwladol o teiffŵn yn bod.

Mae teiffwnau yn codi mewn ardaloedd sydd i'r gogledd o'r cyhydedd a ger Tsieina neu Indonesia ac yna'n symud i'r gogledd-orllewin, tua Fietnam, y Philipinau neu tir mawr Tsieina, ond mae'r teiffwnau nad ydynt yn cyrraedd y tir mawr yn symud tua'r gogledd-ddwyrain  tuag at  Corea neu Siapan.

Mae teiffŵn yn achosi llifogydd a gwyntoedd cryfion a felly yn achosi llawer o niwed i'r gwledydd sydd yn ei lwybr, ac weithiau yn lladd cannoedd o bobl.

 
Y Cefnfor Tawel
Corwyntoedd
Cartograffeg

Gwyddor gwneud mapiau a globau yw cartograffeg. Yn y gorffennol roedd cartograffwyr yn defnyddio pin a phapur i wneud hynny, ond erbyn heddiw mae llawer o fapiau yn cael eu gwneud trwy ddefnyddio cyfrifiaduron gyda meddalwedd arbennig: dylunio gyda chymorth cyfrifiadur (CAD), Systemau Gwybodaeth Ddaearyddol (GIS) neu feddalwedd dylunio mapiau arbennig eraill.

Hanes 
Dyluniwyd y map cynharaf tua 5000 CC, ond achosodd darganfod geometreg (yn Babilon, tua 2300 CC) ddatblygiadau mawr yn hanes gwneuthuriad mapiau. Mae'n bosib weld hynny ar fap enwog o Nippur (Babilon, tua 1400-1200 CC) a mapiau o'r cyfnod clasurol o'r Aifft.

Cafwyd datblygiadau pellach yng Ngroeg yr Henfyd. Ygrifennodd Strabo (tua 63 CC i 21 OC) ei lyfr dylanwadol Geographia. Daearegwyr enwog eraill o'r cyfnod yw Thales o Filetos, Anaximandros o Filetos, Aristarchus o Samos (y dyn cyntaf i ddweud fod y Ddaear yn symud o gwmpas yr haul) ac Eratosthenes o Cyrene. Mae dylanwad Pythagoras ac Aristoteles yn bwysig hefyd. Yn y cyfnod hwnnw y cyflwynwyd y system o hydred a lledred sy'n cael ei ddefnyddio heddiw.

Un o gartograffwyr enwocaf yr Oesoedd Canol oedd Roger Bacon a'r enwocaf yn y 15G oedd y Cymro Humphrey Lhuyd (1527 - 31 Awst 1568) oFoxhall yn Dinbych. Roedd y mwyafrif o'r mapiau a ddylunwyd yn ystod yr Oesoedd Canol yn dangos y byd yn ôl syniadaeth grefyddol y cyfnod, gyda'r tir i gyd yng nghanol disg fawr a'r môr o'i gwmpas. Fodd bynnag, roedd teithiau cyntaf Ewropwyr i'r gorllewin a'r diddordeb mewn gwledydd tramor a chreu gwladfeydd a ddaeth yn sgîl hynny, yn ysbardun i ddatblygu technegau cartograffeg newydd ar linellau mwy gwyddonol.

Gweler hefyd 
 Mapiau Arolwg Ordnans

 
Daearyddiaeth
Cytundeb Maastricht

Arwyddwyd Cytundeb Maastricht (ei henw iawn yw Cytundeb yr Undeb Ewropeaidd) ym Maastricht gan aelod-wladwriaethau y Cymuned Ewropeaidd ym 1992 i greu yr Undeb Ewropeaidd ar ôl trafodaethau ar gyfer undeb ariannol ac undeb gwleidyddiol.

O ganlyniad i'r cytundeb cyflwynwyd arian sengl yr UE, yr Ewro a strwythur tair colofn yr Undeb:
 Colofn y gymuned
 Colofn polisi tramor a diogelwch cyffredin (colofn CFSP) a
 Colofn cyfiawnder a materion mewnol (colofn JHA).
Sylfaen y golofn CFSP yw cydweithrediad gwleidyddiol Ewropeaidd (EPC). Colofn JHA sy'n golygu cydweithrediad ar gyfer atal tor-cyfraith, cyfiawnder troseddol, cyfiawnder sifil, noddfa a mewnfudiad.

Roedd y Gymuned Ewropeaidd yn canolbwyntio ar faterion economaidd a masnachol. Roedd y Comisiwn Ewropeaidd a'r Llys Cyfiawnder Ewrop yn annibynnol o lywodraethau'r aelod-wladwriaethau ac yn nerthol iawn. Etholwyd Senedd Ewrop gan drigolion y Gymuned Ewropeaidd. Roedd llywodraethau'r aelod-gwladwriaethau yn rhannu pŵer ac ers canol y 1980au yn bennaf drwy bleidlais fwyafrifol a thrwy hynny roedd sefydliadau rhyngwladol yn fwy nerthol na llywodraethau cenedlaethol.

Roedd dadl am gyfrifoldebau ar gyfer polisi tramor, milwrol a materion troseddol: roedd rhai eisiau eu trosglwyddo i'r Gymuned Ewropeaidd, ac eraill eisiau i'r llywodraethau cenedlaethol fod yn gyfrifol amdanynt. Fel cyfaddawd cyflwynwyd strwythur tair colofn er mwyn gwahanu'r cyfrifoldebau economaidd a thraddodiadol (megis colofn y Gymuned) i'r materion newydd (sef colofn CFSP a cholofn JHA).

Arwyddwyd Cytundeb Maastricht ar 7 Chwefror, 1992 ym Maastricht yn yr Iseldiroedd, lle bu trafodaethau terfynol ym mis Rhagfyr 1991. Daeth i rym ar 1 Tachwedd, 1993 a cafodd ei diwygio sawl gwaith ers hynny.

Maastricht
Maastricht
Hanes yr Undeb Ewropeaidd
1992
Cwmbrân

Tref ym Mwrdeisdref Sirol Torfaen, Cymru, yw Cwmbrân.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Cwmbrân boblogaeth o 46,915.

Mae ganddi ddau glwb pêl-droed nodedig, C.P.D. Tref Cwmbrân a Cwmbrân Celtic FC. Mae hefyd yn gartref i Stadiwm Cwmbrân sy'n cynnwys adnodau chwaraeon athletau a champfeydd ac adnoddau harddwch a chymunedol o dan do.

Gefeilldref

Cyfeiriadau

 
Trefi Torfaen
Pont-y-pŵl

Tref ym Mwrdeistref Sirol Torfaen, Cymru, yw Pont-y-pŵl (Saesneg: Pontypool).

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Pont-y-pŵl boblogaeth o 28,334.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol ym Mhont-y-pŵl ym 1924. Am wybodaeth bellach gweler:
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pont-y-pŵl 1924

Cyfeiriadau

Llanfihangel Pont-y-moel
 
Trefi Torfaen
Casnewydd (sir)

Mae Casnewydd yn sir weinyddol yn ne Cymru, yn hanesyddol yn rhan o sir Fynwy. O'r gorllewin i'r dwyrain, mae'n ffinio â Chaerdydd, Caerffili, Torfaen a Sir Fynwy. Fe'i crëwyd yn 1996.

Cymunedau

Gweler hefyd
Dinas Casnewydd

Awdurdodau unedol Cymru