Undduwiaeth

Undduwiaeth (sillafiad amgen: unduwiaeth) yw'r athrawiaeth mai un Duw yn unig sy'n bodoli.   Saif mewn gwrthgyferbyniad llwyr i athrawiaeth amldduwiaeth. Gydag ambell eithriad hanesyddol, fel crefydd unduwiaethol Akhenaten yn yr Hen Aifft, mae crefyddau undduwiaethol mawr y byd - sef Iddewiaeth, Cristnogaeth ac Islam a'u canghennau - yn tarddu o'r un ffynhonnell yn y traddodiad Iddewig.

Y diffiniad culach o undduwiaeth yw'r gred mewn un bodolaeth sy'n hollalluog, yn hollbresennol, yn ddiarfod, yn llawn ewyllus da ac a greodd y byd.

Gellir gwahaniaethu rhwng undduwiaeth ecsgliwsif, ac undduwiaeth gynhwysol ac undduwiaeth luosog (panentheistig) sydd, tra’n cydnabod gwahanol dduwiau gwahanol, yn rhagdybio rhyw undod gwaelodol.

Gwahaniaethir undduwiaeth oddi wrth henotheistiaeth, cyfundrefn grefyddol lle mae'r crediniwr yn addoli un duw heb wadu y gall eraill addoli gwahanol dduwiau gyda'r un dilysrwydd, ac undduwiaeth, adnabyddiaeth o fodolaeth llawer o dduwiau ond gydag addoliad cyson un duw yn unig. Efallai i Julius Wellhausen ddefnyddio'r term monolatry am y tro cyntaf.

Mae’r diffiniad ehangach o undduwiaeth yn nodweddu traddodiadau Bábiaeth, y Ffydd Bahá’í, Cao Dai (Caodaiism), Cheondoism (Cheondogyo), Cristnogaeth, Deistiaeth, ffydd Drwsiad Eckankar, Siciaeth, sectau Hindŵaidd megis Shavisiaeth a Vaish, Islam, Iddewiaeth, Mandaeiaeth, Rastafari, Seicho no Ie, Tenrikyo (Tenriiaeth), Yasidiaeth, a Zoroastriaeth, ac mae elfennau o feddwl cyn-fonotheistaidd i'w cael mewn crefyddau cynnar megis Ateniaeth, crefydd hynafol Tsieina, ac Iahwiaeth.

Geirdarddiad 
Daw'r gair undduwiaeth o'r geiriau Celtaidd 'oino' ('un') a 'deiuos' ('duw'). Daw'r gair Saesneg monotheism o'r Groeg μόνος (monos)  sy'n golygu "sengl" a  (theos) sy'n golygu "duw". Defnyddiwyd y term Cymraeg yn gyntaf yn 1828, a'r term Saesneg gyntaf gan Henry More (1614–1687).

Gwreiddiau 
Mae honiadau lled-fonotheistig o fodolaeth dwyfoldeb cyffredinol yn dyddio o'r Oes Efydd Ddiweddar, gydag Emyn Fawr Akhenaten o'r 14 CC.

Yn y cyfnod Vedig o Oes yr Haearn, daeth tueddiad posibl tuag at undduwiaeth i'r amlwg. Mae'r Rig Veda yn arddangos syniadau o'r un bod y Brahman, yn enwedig yn y degfed llyfr cymharol hwyr, sydd wedi'i ddyddio i'r Oes Haearn gynnar, ee yn y Nasadiya Sukta. Yn ddiweddarach, roedd diwinyddiaeth Hindŵaidd hynafol yn canolbwyntio ar un duw, ond nid oedd yn gwbl undduwiol mewn addoliad oherwydd ei bod yn dal i gynnal bodolaeth llawer o dduwiau, a oedd yn agweddau ar yr un Duw goruchaf, Brahman.

Yn Tsieina, roedd y system 'ffydd uniongred' a goleddwyd gan y mwyafrif o bobl ers o leiaf Brenhinllin Shang (1766 CC) tan y cyfnod modern, yn canolbwyntio ar addoli Shangdi (yn llythrennol "Uwchben Sofran", a gyfieithir yn gyffredinol fel "Duw") neu Nefoedd, fel grym hollalluog. Fodd bynnag, nid oedd y system ffydd hon yn hollol undduwiol gan fod duwiau ac ysbrydion llai eraill, a oedd yn amrywio yn ôl ardal, hefyd yn cael eu haddoli ynghyd â Shangdi. Eto i gyd, roedd amrywiadau diweddarach fel Mohism (470 BCE–c.391 BCE) yn agosáu at undduwiaeth wirioneddol, gan ddysgu mai swyddogaeth duwiau llai ac ysbrydion hynafol yn unig yw cyflawni ewyllys Shangdi, yn debyg felly i'r angylion (neu'r seintiau) mewn crefyddau Abrahamaidd sydd yn eu tro yn cyfrif fel un duw yn unig.

Ers y 6g CC, mae Zoroastriaid wedi credu mewn goruchafiaeth un Duw yn anad dim arall: Ahura Mazda fel "Gwneuthurwr Pawb" yw hwnnw, y bod cyntaf cyn y gweddill. Nid yw Zoroastriaeth yn gwbl undduwiol gan fod ganddo gosmoleg ddeuol gyda Ahura Mazda, grym y da, yn cymryd rhan mewn brwydr gyson ag Angra Mainyu, grym y drygioni, er bod dainoni yn goresgyn y drygioni yn y diwedd.

Ar ddiwedd y 6g CC, hyd y gwyddus, Iddewiaeth oedd y grefydd gyntaf i genhedlu'r syniad o Dduw undduwiol, personol o fewn cyd-destun monisaidd. Mae'r cysyniad o undduwiaeth foesegol, sy'n dal bod moesoldeb yn deillio o Dduw yn unig a bod ei ddeddfau yn ddigyfnewid, yn digwydd gyntaf mewn Iddewiaeth, ond sydd bellach yn un o ddaliadau craidd y crefyddau monotheistaidd mwyaf modern, gan gynnwys Zoroastriaeth, Cristnogaeth, Islam, Siciaeth, a'r Ffydd Bahá’í.

Hefyd o'r 6g CC, cynigiodd Thales (ac fe'i dilynwyd gan eraill, megis Anaximander, Anaximenes, Heraclitus, Parmenides ayb) y gellir esbonio natur trwy gyfeirio at un egwyddor unedol, sy'n treiddio  popeth. Credai nifer o athronwyr Groeg hynafol, gan gynnwys Xenophanes o Colophon ac Antisthenes mewn undduwiaeth gydag elfen amldduwiola oedd yn debyg i'r hyn a ddeallir heddiw gyda'r gair undduwiaeth. Y cyfeiriad cyntaf y gwyddys amdano at Dduw unedol yw gwaith Plato, sef y Demiurge (y Crefftwr dwyfol), ac yna'r symudwr diysgog (κινούμενον κινεῖ, Lladineiddiad: ho ou kinoúmenon kineî) gan Aristoteles, a byddai'r ddau yn dylanwadu'n fawr ar ddiwinyddiaeth Iddewig a Christnogol.

Yn ôl traddodiad Iddewig, Cristnogol ac Islamaidd, undduwiaeth oedd crefydd wreiddiol y ddynoliaeth; cyfeirir weithiau at y grefydd wreiddiol hon fel "y grefydd Adamig", neu, yn nhermau Andrew Lang, yr "Urreligion". Cefnodd ysgolheigion crefydd ar y farn honno i raddau helaeth yn y 19g o blaid y dilyniant esblygiadol o eneidyddiaeth trwy amldduwiaeth i undduwiaeth, ond erbyn 1974, roedd y ddamcaniaeth hon yn llai cyffredin, a daeth safbwynt diwygiedig tebyg i un Lang yn fwy amlwg. Rhagdybiodd yr anthropolegydd o Awstria Wilhelm Schmidt yr Urmonotheismus, "gwreiddiol" neu "undduwiaeth gyntefig" yn y 1910au. Gwrthwynebwyd bod Iddewiaeth, Cristnogaeth, ac Islam wedi datblygu i fod yn erbyn amldduwiaeth. Yn fwy diweddar, mae Karen Armstrong ac awduron eraill wedi dychwelyd at y syniad o ddilyniant esblygiadol yn dechrau gydag eneidyddiaeth, a ddatblygodd yn amldduwiaeth, a ddatblygodd yn henotheistiaeth, a ddatblygodd yn undduwiaeth, a ddatblygodd yn wir fonolatri ([Geiriadur yr Academi) wir.

Llyfryddiaeth

 William G. Dever, Who Were the Early Israelites?, Grand Rapids, MI: Eerdmans 2003.
 William G. Dever, Did God Have a Wife?: Archaeology and Folk Religion in Ancient Israel, Eerdmans, 2005, .
 Jonthan Kirsch, God Against The Gods: The History of the War Between Monotheism and Polytheism. Penguin Books. 2005.
 Hans Köchler. The Concept of Monotheism in Islam and Christianity. Vienna: Braumüller, 1982.  (Google Books).

 

 
 Silberman, Neil A. et al.; The Bible Unearthed, New York: Simon & Schuster 2001.

 Keith Whitelam, The Invention of Ancient Israel, Routledge, New York 1997.

Gweler hefyd 
Amldduwiaeth
Diwinyddiaeth

Cyfeiriadau

 
Theistiaeth