alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Cadair Berwyn

Mae Cadair Berwyn (neu Cader Berwyn) yn fynydd ym Mynyddoedd y Berwyn yng ngogledd-ddwyrain Cymru, ar y ffin rhwng Powys a Sir Ddinbych; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 486metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Lleoliad 
Saif Cadair Berwyn ar brif grib y Berwyn, gyda Moel Sych i'r de a Cadair Bronwen i'r gogledd. Ychydig i'r gogledd o'r copa mae Craig Berwyn, ac i'd de o'r copa mae Craig y Llyn. Mae Llyn Lluncaws wrth ei droed.

Llwybrau 
Y ffordd hawddaf i ddringo Cadair Berwyn yw trwy ddringo Moel Sych gyntaf, un ai o Milltir Gerrig ar y ffordd o'r Bala i Langynog neu ar hyd llwybr sy'n dechrau ger Pistyll Rhaeadr ac yn mynd heibio Llyn Lluncaws.

Dosbarthiad ac uchder

Mae rhywfaint o amheuaeth pa un ai Cadair Berwyn ynteu Moel Sych ychydig i'r de iddo yw'r mynydd uchaf yn y Berwyn. Yn ôl y map OS diweddar mae'r ddau o'r un uchder metrig, 827 medr. Yn ôl yr hen fap OS, lle roedd yr uchder yn cael ei roi mewn trodfeddi, yr oedd Moel Sych droedfedd yn uwch. Fodd bynnag dywedir nad yw'r garnedd ar Gadair Berwyn ar bwynt uchaf y mynydd, a'i fod mewn gwirionedd ychydig fedrau'n uwch na Moel Sych.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 830m (2723tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 15 Tachwedd 2010.

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o Gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map

Cyfeiriadau

Mynyddoedd a bryniau'r Berwyn
Mynyddoedd a bryniau Powys
Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Copaon Marilyn
Copaon Hewitt
Copaon Nuttall
Huw Derfel

Bardd a hanesydd lleol oedd Huw Derfel, enw llawn Hugh Derfel Hughes (7 Mawrth 1816 – 21 Mai 1890). Roedd yn frodor o Landerfel, Sir Feirionnydd (Gwynedd), ond treuliodd ran sylweddol o'i oes yn byw yn Nhregarth ger Bethesda, lle gweithiai yn y chwarel. Roedd yn dad i'r llenor plant Hugh Brython Hughes (1848-1913), ei unig fab, ac yn daid i'r ysgolhaig enwog Ifor Williams.

Cyhoeddodd lyfr ar hanes y fro, Hynafiaethau Llandegai a Llanllechid. Ei gyfrol fwyaf unigryw yw Llawlyfr Carnedd Llywelyn (1864), y llawlyfr mynydd cyntaf yn y Gymraeg. Ffrwyth cystadleuaeth 'Llaw-lyfr i ben Carnedd Llewelyn, a'r mynyddoedd cylchynol' yn Eisteddfod Cymreigyddion Bethesda, 1864, oedd y llawlyfr, ac fe'i cyhoeddwyd yn y Cyfansoddiadau er nad oedd y gyfrol fuddugol.

Cyhoeddodd rywfaint o farddoniaeth yn null poblogaidd y dydd. Ei gyfrol fwyaf llwyddiannus oedd Blodeu'r Gân (1841).

Llyfryddiaeth
D. Ambrose Jones, Llenyddiaeth a Llenorion Cymreig y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg (Lerpwl, 1922)
Ioan Bowen Rees, Bylchau (Caerdydd, 1995). Ceir sôn am Huw Derfel a'i lawlyfr yn y bennod gyntaf, 'Llawlyfr Carnedd Llywelyn'.

Beirdd Cymraeg
Genedigaethau 1816
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Pobl o Feirionnydd
Marwolaethau 1890
Llandderfel

Pentref gwledig a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw Llandderfel (). Saif yn nwyrain y sir tua 3 milltir i'r dwyrain o'r Bala. Mae plwyf Llandderfel yn un o bump plwyf Penllyn. Mae'n gorwedd yn rhan uchaf Dyffryn Edeirnion yn agos i'r Sarnau a Chefnddwysarn, wrth odre'r Berwyn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes yr eglwys
Mae eglwys Llandderfel yn hen ac wedi'i chysegru i Sant Derfel Gadarn (fl. 6g efallai). Ceir yma ffenest liw nodedig iawn gan James Powell a'i fab, sy'n dyddio i 1890. Yn y porth gwelir ceffyl pren derw hynafol. Ar un adeg roedd y sant yn marchogaeth y ceffyl ond yn ystod y Diwygiad Protestannaidd cymerwyd delw'r sant a'i ffon a'u cludo i Lundain lle cawsent eu defnyddio i losgi offeiriad Catholig ar y Bryngwyn ar orchymyn Thomas Cromwell. Yn rhyfedd iawn roedd hyn yn cyflawni hen broffwydoliaeth y byddai'r ddelw ryw ddydd yn llosgi coedwig gyfan: enw'r offeiriad druan oedd 'Mr Forest'.

Roedd yn arfer gan y plwyfolion orymdeithio gyda'r sant ar ei geffyl pren i fyny i ben allt leol a elwir Bryn y Saint. Credid fod y ddelw'n gallu iachau'r claf. Ceir Ffynnon Dderfel ger yr eglwys.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
Huw Cae Llwyd (fl. 1431-1504), bardd
Edward Jones (Bardd y Brenin) (1752-1824), telynor
David Roberts (Dewi Havhesp) (1831-1884), bardd ac un o englynwyr gorau'r 19g
Huw Derfel (1816-1890), awdur y llawlyfr mynydd cyntaf yn y Gymraeg
Edward Owen (Maes Llaned), (1846 - 1931) un o arloeswyr gwladychu Patagonia
R. J. Derfel (1824-1905), bardd gwladgar a sosialydd cynnar

Cyfeiriadau

Cymunedau Gwynedd
 
Pentrefi Gwynedd
Plwyfi Cymru
Derfel Gadarn

Sant o Gymro oedd Derfel Gadarn (c. 566 – 6 Ebrill 660). Yn ôl Bonedd y Saint roedd yn fab i Hywel ap Emyr Llydaw ac yn frawd i Arthfael. Dywedir iddo astudio gyda'i frawd yn ysgol Illtud Sant yn Llanilltud Fawr. Dethlir ei ddydd gŵyl ar 5 Ebrill, yn flynyddol.

Dywedir iddo gael ei eni yn 566, a'i fod yn un o ddim ond saith o farchogion Arthur i fyw wedi brwydr Camlan. Dywedir iddo fyw oherwydd ei gryfder. Ysgrifennodd Tudur Penllyn amdano:

Derfel mewn rhyfel, gwnai'i wayw'n rhyfedd,
Darrisg dur yw'r wisg, dewr yw'r osgedd.

Canodd Lewis Glyn Cothi i Hywel ap Dafydd ap Goronwy o Wernan:
Pan vu, a llu yn eu lladd,
Ar Gamlan wyr ac ymladd;
Dervel o hyd ei arvau
A ranau ddur yno'n ddau.

Mewn cerdd o'r 15g dywedir ei fod yn gysylltiedig ag Ynys Enlli a'i fod yn perthyn i Emyr Llydaw; ceir cyfanswm o 46 o gerddi'n cyfeirio ato yn yr Oesoedd Canol. Erbyn diwedd yr Oesoedd Canol fodd bynnag, cysylltir ef â Llydaw, ond cred rhai (cf. Bartrum 1993, 420: "Llydaw") mai enw ar ardal yn ne-ddwyrain Cymru oedd hwnnw a bod cysylltiad rhyngddo ag eglwys yn Llanfihangel Llantarnam, Sir Fynwy, eglwys nad yw bellach i'w chael. Fel Llandderfel, unwaith roedd hon hefyd yn gyrchfan i bererinion. Nodwyd yn 1535 fod y casgliad yn 26s. 8c yn 'Capella S'ti Dervalli' ac yn archwiliad Maenor Llandimor, yn 1597–8, nodir bod yma ffynnon yn dwyn ei enw.

Eglwysi
Ei brif sefydliad yw eglwys Llandderfel, ger Y Bala, Gwynedd. Ceir Capel Llandderfel ger Cwmbran hefyd, ond adfail ydyw rwan. Fe'i cysylltir â Brwydr Camlan ac Ynys Enlli hefyd mewn rhai traddodiadau.

Delw Derfel Gadarn
Cedwid delw o'r sant yn ei eglwys yn Llandderfel. Ar ddiwedd yr Oesoedd Canol a dechrau'r cyfnod modern roedd yn cael ei addoli gan y plwyfolion a phererinion a deithiai yno i gael eu gwella o afiechydon. Roedd yn iachau gwartheg hefyd. Roedd yn arferiad cludo'r delw i fyny bryn ger yr eglwys mewn gorymdaith ar y Pasg. Caniateid i blant farchogaeth ceffyl Derfel (efallai i gael ei fendith neu warchodaeth) ar ŵyl mabsant Derfel. Llosgwyd y ddelw yn Llundain yn ystod y Diwygiad Protestannaidd (gweler Llandderfel).

Cyfeiriadau

Cylch Arthur
Cymry'r 6ed ganrif
Pobl o Feirionnydd
Seintiau Cymru
Teyrnas Gwynedd
Seiriol

Sant o Gymro oedd Seiriol neu Seiriol Wyn (fl. tua 550). Yn ôl yr achau traddodiadol roedd yn fab i Owain Danwyn ab Einion Yrth ap Cunedda Wledig (sefydlydd traddodiadol teyrnas Gwynedd). Os gwir hynny buasai'n gefnder i'r brenin Maelgwn Gwynedd (fl. hanner cyntaf y 6g).

Hanes a thraddodiad
Fel yn achos nifer o'r seintiau cynnar, dywedir ei fod yn ddisgybl i Sant Illtud ac wedi astudio yn ysgol enwog y sant hwnnw yn Llanilltud Fawr. Ar ôl cyfnod yn y de daeth i ogledd Cymru a sefydlu clas (mynachlog gynnar) ym Mhenmon ar safle Priordy Penmon, ar ben de-ddwyreiniol Ynys Môn. Ceir 'Capel Seiriol' a 'Ffynnon Seiriol' yno o hyd. Roedd ganddo gell a mynachlog ar Ynys Seiriol hefyd, gyferbyn â Phenmon lle rhed Afon Menai i Fae Conwy.

Mae traddodiad yn ei gysylltu â Phenmaenmawr hefyd. Dywedir bof ganddo gapel ar y Penmaen-mawr, y mynydd mawr rhwng Penmaenmawr a Llanfairfechan. 'Clipyn Seiriol' oedd enw'r llecyn. Coffheir Seiriol ym Mhenmaenmawr yn enw un o eglwysi'r dref heddiw (sefydliad diweddar yw'r eglwys ei hun).

Mae hen chwedl yn cysylltu enw Maelgwn Gwynedd â Seiriol a'i gyfoeswr Cybi (nawddsant Caergybi ar Fôn). Rhoddodd Maelgwn dir i'r ddau i sefydlu eu mynachlogydd. Ystyrid eglwysi Penmon a Chaergybi ymhlith y pwysicaf yn y gogledd am ganrifoedd.

Yn ôl traddodiad llên gwerin a ysbrydolodd gerdd gan Syr John Morris-Jones, arferai 'Seiriol Wyn' a 'Chybi Felyn' gyfarfod bob wythnos yng Nghlorach yng nghanolbarth yr ynys. Lewis Morris yw'r cyntaf i sôn am hynny, yn y 18g. Gan fod Seiriol yn cerdded â'r haul ar ei gefn yno ac yn ôl arosodd ei wyneb yn wyn, ond y gwrthwyneb yn achos Cybi gan droi ei wyneb yn felyn!

Cedwir ei ŵyl ar 1 Chwefror.

Llyfryddiaeth
A. D. Carr, 'Seiriol a Chybi' yn, Bedwyr Lewis Jones (gol.), Gwŷr Môn (Cyngor Gwlad Gwynedd, 1979).

Cyfeiriadau

Cymry'r 6ed ganrif
Llên gwerin Cymru
Pobl o Ynys Môn
Seintiau Cymru
Teyrnas Gwynedd
The Fratellis

Band roc o Glasgow, yr Alban, yw The Fratellis.

Aelodau

 Jon Fratelli
 Barry Fratelli
 Mince Fratelli

Albymau

 Costello Music

Fratellis, The
Cybi

Erthygl am y sant yw hon. Am yr awdur Cymraeg gweler Robert Evans (Cybi).

Sant o Gymro oedd Cybi Sant, nawddsant Caergybi ar Ynys Môn. Enwir penrhyn gogledd-orllewinol Môn Ynys Gybi ar ei ôl hefyd.

Traddodiadau

Ysgrifennwyd buchedd yn yr iaith Ladin i Gybi yn Oes y Tywysogion, ond yn anffodus llwgr iawn yw'r testun. Mae'n adrodd sut y ganwyd Cybi yng Nghernyw yn fab i Selyf ap Geraint ab Erbin. Roedd ei hendaid yn un o arwyr y Tair Rhamant felly. Ceir nifer o draddodiadau am Gybi yng Nghernyw. Aeth drosodd i Gâl i astudio ac yna aeth dros y môr eto ond i Gymru y tro yma, gan genhadu yng Ngwent. Ymddengys ei fod wedi ymweld ag Ynysoedd Aran yng ngorllewin Iwerddon yn ogystal cyn dychwelyd i Gymru eto ac ymsefydlu ym Môn lle bu farw yn ei fynachlog yng Nghaergybi.

Mae hen chwedl yn cysylltu enw Maelgwn Gwynedd â Chybi a'i gyfoeswr Seiriol (sefydlydd Priordy Penmon ar Fôn). Rhoddodd Maelgwn dir i'r ddau i sefydlu eu mynachlogydd. Ystyrid eglwysi Penmon a Chaergybi ymhlith y pwysicaf yn y gogledd am ganrifoedd gyda nifer yn pererindota iddyn nhw.

Yn ôl traddodiad llên gwerin a ysbrydolodd gerdd gan Syr John Morris-Jones, arferai 'Seiriol Wyn' a 'Chybi Felyn' gyfarfod bob wythnos yng Nghlorach yng nghanolbarth yr ynys. Lewis Morris yw'r cyntaf i sôn am hynny, yn y 18g. Gan fod Seiriol yn cerdded â'r haul ar ei gefn yno ac yn ôl arosodd ei wyneb yn wyn, ond y gwrthwyneb yn achos Cybi gan droi ei wyneb yn felyn!

Eglwysi
Mae Cybi yn nawddsant sawl eglwys yng Nghymru yn ogystal â Chaergybi ei hun: Llangybi, Eifionydd, Llangybi, Ceredigion, a Llangybi, Sir Fynwy. Yng Nghernyw mae'n nawddsant eglwysi Cubert, Cuby, Tregony a Duloe.

Yn ôl traddodiad, sefydlwyd eglwys Llangybi, Eifionydd gan Sant Cybi. Mae'n adnabyddus am Ffynnon Gybi, tua 400 medr o'r eglwys, hen ganolfan bererindod leol ar un o'r llwybrau hynafol i Ynys Enlli. Ceir adfeilion hen gell feudwy yno. Roedd y ffynnon yn adnabyddus am ragweld ffyddlondeb cariadon.

Cedwir ei ŵyl ar 5 Tachwedd (neu rhwng y 6ed a'r 8fed).

Ffynhonnell
A.D. Carr, 'Seiriol a Chybi' yn, Bedwyr Lewis Jones (gol.), Gwŷr Môn (Cyngor Gwlad Gwynedd, 1979).
John Morris-Jones, Caniadau (Rhydychen, 1907).

Cybi
Caergybi
Cymry'r 5ed ganrif
Cymry'r 6ed ganrif
Pobl o Ynys Môn
Llên gwerin Cymru
Cuby

Pentref a phlwyf sifil yng Nghernyw, De-orllewin Lloegr, ydy Cuby (Cernyweg: Kybi).

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 178.

Yn ôl traddodiad sefydlwyd yr eglwys gan Sant Cybi, nawddsant Caergybi, sef ei enw cyfredol. Yn y canol oesoedd roedd yr afon Fal yn ddigon tyfn i gymryd cychod eitha mawr ond ychydig yn ôl llenwodd yr afon gan fynd yn rhy fas i gychod a defnyddiwyd Truro fel porthladd.

Cyfeiriadau

Pentrefi Cernyw
Plwyfi sifil Cernyw
Llangybi, Sir Fynwy

Erthygl am bentref yn Sir Fynwy yw hon. Gweler hefyd Llangybi (gwahaniaethu).

Pentref bychan a chymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw Llangybi, a adnabyddir hefyd fel Llangybi Fawr. Saif tua hanner ffordd rhwng Casnewydd a Brynbuga.

Mae'n un o bedwar lle yng Nghymru i gael ei sefydlu gan Sant Cybi ac yn un o dri o'r un enw. Yn ôl buchedd y sant, a aned yng Nghernyw, cafodd ei sefydlu ganddo ar ôl cyfnod o astudio yng Ngâl.

Mae plwyf Llangybi Fawr yn cynnwys pentref Llandegfedd, rhai milltiroedd i'r gorllewin.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gweler hefyd
Llangybi, Gwynedd
Llangybi, Ceredigion
Caergybi, Môn
 Sant Cybi
Tyddyn Brook, Llangybi

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Fynwy
 
Pentrefi Sir Fynwy
Plwyfi Cymru
Menwaedd o Arllechwedd

Arwr traddodiadol a restrir yn Nhrioedd Ynys Prydain fel un o 'Dri Chadfarchog Ynys Prydain' yw Menwaedd o Arllechwedd:

'Tri Chadfarchog Ynys Prydain:
Caradog Freichfras,
a Menwaedd o Arllechwedd,
a Llŷr Lluyddog.'

Ystyr 'cadfarchog' yw 'marchog brwydr'. Ar wahân i'r triawd hwn ac ambell gyfeiriad arall yng ngwaith y beirdd does dim gwybodaeth bellach amdano. Mae'n bosibl ei fod yn bennaeth cynnar ar Arllechwedd, un o gantrefi teyrnas Gwynedd yn yr Oesoedd Canol. Mae'n bosibl hefyd ei fod yn gysylltiedig â'r cymeriad Menw mab Teirgwaedd yn chwedl Culhwch ac Olwen.

Mewn lle o'r enw Rhiw Gyferthwch yn Arfon (ger Beddgelert efallai), esgorodd yr hwch arallfydol Henwen ar genau blaidd a chyw eryr. Rhoddwyd y flaidd ifanc i Fenwaedd o Arllechwedd a'r cyw eryr i un Brynach Wyddel.

Ffynhonnell
Rachel Bromwich (gol.), Trioedd Ynys Prydein (Caerdydd, 1988). Triawd 18. (Orgraff ddiweddar sydd yn y dyfyniad uchod).

Hanes traddodiadol Cymru
Arllechwedd
Trioedd Ynys Prydain
Bontnewydd, Arfon

Erthygl am bentref yn Arfon yw hon. Gweler hefyd Bontnewydd (gwahaniaethu).

Pentref gweddol fawr a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw'r Bontnewydd. Saif ar y briffordd A487 fymryn i'r de o Gaernarfon. Daw'r enw o'r bont dros Afon Gwyrfai a adeiladwyd yn y 18g, er bod pont arall wedi cymryd ei lle erbyn hyn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ar un adeg yr oedd Bontnewydd yn cael ei rannu rhwng plwyfi Llanbeblig a Llanwnda, gydag Afon Gwyrfai fel ffin rhyngddynt. Y tŷ hynaf yma yw Plas Dinas, a adeiladwyd yn y 17g, sydd a gweddillion caer Dinas Dinoethwy o Oes yr Haearn o'i gwmpas.

Yn y Bontnewydd y magwyd y gwleidydd adnabyddus Dafydd Wigley.

Y Bontnewydd yw'r ffurf cywir o ysgrifennu'r enw yn gywir, treigliad o Pontnewydd. Mae yna son mai Bodellog oedd yr hen enw, ond efallai bod hwnnw'n enwar ardal rhwng Afon Gwyrfai a Dinas ym mhlwyf Llanwnda.

Cymeriadau 
Un gwr andabyddus o'r Bontnewydd oedd Huw Lewis 1562 o Blas y Bont. Ei hen daid oedd William Bodellog. Aeth i goleg Rhydychen Awst 10 1562, ac yno bu "ddiflannu" am tua 8 mlynedd, a'r canlyniad oedd y llyfr 'Perl Mewn Adfyd', llyfr a ysgrifennwyd yn wreiddiol gan Otto Werdmüller o Zurich, ac a gyfieitheyd i'r saesneg gan Miles Coverdale, Archesgob Caerwysg 'A Spyrytuall and moost Precious Pearle teaching all Men to Loue and Imbrace ye Crosse' Perl Mewn Adfyd oedd y cyfirithiad Cymraeg, llyfr a ail gyhoeddwyd yn 1929 gan W.J. Gruffydd.

Un o'r Bontnewydd yw Dafydd Wigley

Gwleidyddol 
Mae ward Y Bontnewydd o etholaeth Arfon yn cynnwys pentref Y Bontnewydd, Rhos Bach a Llanfaglan. Mae'r cyngor cymuned wedi ei rannu'n ddwy ward, Castellmai sef Y Bontnewydd a Rhos Bach, 9 sedd, a phlwyf hynafol Llanfaglan gyda 2 sedd.

Enwau Lleoedd

Bodellog 
Yn ôl Archif Melville Richards, mae'r enw Bodellog wedi ei gofnodi fel Botelauc yn 1237-67, Bodellok yn 1306 

Bodelloke yn 1550 gan y Comsiwn Henebion a Dinas Bodellog yn 1659 (AMR)

Y Bontnewydd 
Y cofnod cynharaf o'r Bontnewydd yw un John Leland 1536 ble mae'n dweud hyn "Bontnewith 1536"

“There cummith a water caullid Avon Guirvay thorough a bridge calluid Bontnewith” anc yna ar fap John Ogilby 1600-1676 o Trallwng i Gaernarfon gwelwn "Pont Newyed" "Gwyrvay Flu" "Newbridge"

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Gwynedd
Pentrefi Gwynedd
Udfil

Mamal cigysol sy'n frodorol i'r Affrig ac isgyfandir India ac yn aelod o'r teulu Hyaenidae yw udfil neu hiena (lluosog: udfilod, hieanod, hienas, hienâu).

Cyfeiriadau

Mamaliaid Affrica
Mamaliaid Asia
Teuluoedd o famaliaid

cs:Hyeny
eo:Hieno
Cwpan Eingl-Gymreig

Cystadleuaeth rygbi'r undeb rhwng clybiau Seisnig a rhanbarthau Cymreig yw'r Cwpan Eingl-Gymreig. Mae 4 rhanbarth o Gymru a 12 clwb o Loegr yn rhan o'r gystadleuaeth.

Hanes 
Ffurfiwyd y gystadleuaeth yn nhymor 2005-2006 â'r bwriad o adfer yr ymryson rhwng y clybiau Seisnig a'r rhanbarthau Cymreig. Rownd grŵp (lle mae'r grwpiau wedi eu trefnu i leihau'r pellter teithio rhwng y timau, ac i gadw'r timau Cymreig ar wahân) ac yna dau rownd knock-out i benderfynu'r enillydd yw strwythur y gwpan. Dim ond unwaith bydd y tîmau o fewn pob grŵp yn chwarae ei gilydd, er mwyn lleihau'r effaith ar amserlenni'r Guinness Premiership a'r Gynghrair Geltaidd.

Bu tipyn o ymryson ynglŷn ag effaith y gystadleuaeth ar gystadlaethau eraill y tîmau Cymreig a Saesnig. Ar ôl i Undeb Rygbi Cymru gyrraedd cytundeb ag Undeb Rygbi Lloegr ynglŷn â'r gystadleuaeth, diarddelwyd rhanbarthau Cymru dros dro o'r gynghrair Geltaidd oherwydd y grêd y byddai ymglymiad rhanbarthau Cymru i'r Cwpan Eingl-Gymreig yn datbrisio'r gynghrair. Er hynny, dychwelodd y rhanbarthau Cymreig yn ôl i'r gynghrair wedi cytundeb a fyddai'n osgoi chwarae gemau Eingl-Gymreig ar benwythnosau a dyranwyd yn wreiddiol i'r Gynghrair Geltaidd.

Yn ogystal â'r ymryson hwn, bu tipyn o wrthwynebiad o'r clybiau o adrannau îs rygbi Lloegr. Byddai'r Cwpan Eingl-Gymreig yn disodli Cwpan Lloegr a oedd ar agor i'r holl glybiau Seisnig. Roeddent yn hawlio fod cau'r gystadleuaeth i glybiau o safon is yn cymryd arian o isadrannau'r Guinness Premiership i ddiogelu hierarchaeth rygbi Lloegr.

Ynghylch bwriad y clybiau Ffrengig i foicotio Cwpan Heineken 2007-2008, daeth rhaglenni tymhorol rygbi yn bwnc trafod unwaith eto yn Ewrop. Bu dadlau ynglŷn â'r nifer o gemau y dylid chwarae mewn tymor, a'r gred fod yr amserlen bresennol yn orlawn. Ynghylch y dadlau yma, mae'n debygol na fydd y Cwpan Eingl-Gymreig yn parhau i gael ei chwarae yn hir dymor.

Noddwyr 

2005–2006 - Cwpan Powergen
2006–2008 - Cwpan Egni EDF
2009–2011 - Cwpan LV LV

Pencampwyr 

 
Pencampwriaethau rygbi'r undeb
Sefydliadau 2005
Hiriell

Arwr traddodiadol a gysylltir â Gwynedd yw Hiriell neu Hirell. Mab Darogan y deyrnas honno oedd Hiriell yn y canu darogan yn yr Oesoedd Canol. Daeth ei enw yn air cyffredin am 'arwr' hefyd.

Wyddom ni ddim byd amdano ond mae'n amlwg ei fod yn arweinydd neu frenin cynnar yn ardal Gwynedd. Yng ngwaith y Gogynfeirdd cyfeirir at bobl Gwynedd fel 'hil Hiriell' a Môn ac Arfon fel 'bro Hiriell'.

Mewn cerdd ddarogan yn Llyfr Taliesin ceir y llinell
'fflemychawt hirell ty uch hafren'
(Bydd Hiriell yn codi fflamau uwch afon Hafren)

Yn y cerddi darogan cynnar a elwir Yr Oianau, sydd i'w cael yn Llyfr Du Caerfyrddin a llawysgrifau eraill, mae Myrddin yn dweud y bydd Hiriell yn gwaredu Gwynedd rhag teyrnas Powys ar ôl 'codi o'i hir-orwedd' (fel Arthur a gwaredwyr eraill mae'n cysgu hyd nes daw'r amser penodedig):
'Rhy-ddyfydd diw Mawrth dydd gwythlonedd'
'Cyf-rhwng glyw Powys a chlas Gwynedd.'
'A chyfod Hir(i)ell o'i hir orwedd'
'I amwyn a'i elyn derfyn Gwynedd.'
(Llyfr Du Caerfyrddin: orgraff ddiweddar)

Ffynonellau
Elissa R. Henken, National Redeemer: Owain Glyndŵr in Welsh Tradition (Caerdydd, 1996)
A.O.H. Jarman (gol.), Llyfr Du Caerfyrddin (Caerdydd, 1982)
Ifor Williams (gol.), Armes Prydain (Caerdydd, 1955), tud. ix

Hanes traddodiadol Cymru
Teyrnas Gwynedd
Is-ffylwm

Mae is-ffylwm yn rheng tacsonomaidd sy'n ganolog rhwng ffylwm ac uwchddosbarth.

Dosbarthiad gwyddonol
Llyfr Taliesin

Mae Llyfr Taliesin (Peniarth 2) ymhlith y cynharaf o lawysgrifau Cymraeg sydd wedi goroesi. Llawysgrif ar femrwn sy'n dyddio o hanner cyntaf y 14g ydyw ond sy'n cynnwys testunau sy'n hŷn o lawer. Mae'r llawysgrif ar gadw yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth, fel rhan o'r casgliad a enwir yn Llawysgrifau Peniarth.  Tybir iddi gael ei ysgrifennu yn ne neu ganolbarth Cymru.  Math o flodeugerdd o'r cerddi a briodolwyd i Daliesin ydyw.

Cynnwys
Ceir testunau Canu Taliesin, cerddi a ystyrir gan rai yn waith y bardd Taliesin (fl. ail hanner y 6g), yn y llawysgrif. Priodolir y cyfan o'r cerddi eraill yno i Daliesin hefyd. Mae nifer o'r rhain yn ymwneud â'r chwedl Hanes Taliesin. Ceir yn ogystal nifer o gerddi darogan, gan gynnwys Armes Prydain, cerddi i arwyr fel Cynan, Gwallog, Alecsander Fawr ac Ercwlff (Hercules), ynghyd â chyfres o gerddi crefyddol a Beiblaidd.

Llyfryddiaeth

J. Gwenogvryn Evans (gol.), Facsimile and Text of the Book of Taliesin (1910). Argraffiad ffacsimile ardderchog.
Ifor Williams (gol.), Canu Taliesin (Caerdydd, 1960). Gwaith y Taliesin hanesyddol.

Cyfeiriadau

Llyfrau'r 14eg ganrif
Llawysgrifau Cymreig
Llawysgrifau Peniarth
Taliesin
1480au

14g - 15g - 16g
1430au 1440au 1450au 1460au 1470au - 1480au - 1490au 1500au 1510au 1520au 1530au 
1480 jdji1481 1482 1483 1484 1485 1486 1487 1488 1489

Digwyddiadau a Gogwyddion
1482
25 Awst - Marwolaeth Marged o Anjou, brenhines Harri VI o Loegr
1483
13 Mehefin - Dienyddiad Richard Grey, mab Elisabeth Woodville, a William Hastings, 1af Arglwydd Hastings, gan Rhisiart III o Loegr.
25 Mehefin - Dienyddiad Anthony Woodville, ail iarll Rivers, gan Rhisiart III.
2 Tachwedd - Dienyddiad Henry Stafford, ail ddug Buckingham, gan Rhisiart III.
1484
9 Ebrill - Marwolaeth Edward o Fiddleham, Tywysog Cymru
1485
22 Awst - Brwydr Maes Bosworth rhwng Harri Tudur a Rhisiart III.
1486
20 Medi - Genedigaeth Arthur Tudur, Tywysog Cymru, mab Harri VII ac Elisabeth o Efrog.
1487
16 Mehefin - Brwydr Maes Stoke
1489
26 Mawrth - Cytunteb Medina del Campo rhwng Sbaen a Lloegr.

Arweinwyr y Byd
Pab Innocentius VIII
Brenin Edward IV o Loegr
Brenin Edward V o Loegr (1483)
Brenin Rhisiart III o Loegr (1483-1485)
Brenin Harri VII o Loegr (ers 1485)
Brenin Iago III o'r Alban
Brenin Iago IV o'r Alban (ers 1488)
Brenin Louis XI o Ffrainc
Brenin Siarl VIII o Ffrainc (ers 1483)
Brenin Ferdinand II o Aragon
Brenhines Isabella o Castile
Brenin Cristian I o Ddenmarc
Brenin Siôn I o Ddenmarc a Norwy (Denmarc ers 1481, Norwy ers 1483)
Dug Ifan III o Rwsia
Ymerawdwr Chenghua (Tsieina)
Ymerawdwr Hongzhi (ers 1487)

1480au
Maesglase

Mae Maesglase (weithiau Maesglasau) yn fynydd yn ne Gwynedd.  Fe'i hystyrir yn rhan o fynyddoedd Cadair Idris, er fod y ffordd A487 o Dolgellau i Gorris yn ei wahanu oddi wrth Gadair Idris ei hun. Saif ychydig i'r gorllewin o bentref Dinas Mawddwy a thua 4 milltir i'r de-orllewin o Aran Fawddwy.

Gellir ei ddringo o bentref Dinas Mawddwy, neu o'r ffordd A470 ychydig i'r gorllewin o Ddinas Mawddwy. Am daith hirach gellir dringo Cribin Fawr, sydd ychydig i'r gorllewin, o'r man parcio ger Bwlch Oerddrws ac yna dilyn y grib i gopa Maesglase.

Ar lethrau dwyreiniol y mynydd mae Cwm Maesglasau, lle roedd yr emynydd a bardd Hugh Jones, Maesglasau (1749-1825) yn byw.

Llyfryddiaeth
 Terry Marsh The Summits of Snowdonia (Robert Hale, 1984)

Mawddwy
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
John Evans

Gall John Evans gyfeirio ar nifer o bobl wahanol:

John Evans (esgob), Esgob Bangor 1701 - 1715
John Evans (morleidr) (bu farw 1722), morleidr Cymreig
John Evans o'r Bala
John Evans (1723 -1795), mapiwr o Lanymynech
John Evans (1770 - 1799), mapiwr o Waunfawr a deithiodd i fyny Afon Missouri yn y 18fed ganrif
John Evans, Llwynffortun (1779 - 1847) Clerigwr Methodistaidd
John Evans (I. D. Ffraid) (1814-1875), cyfieithydd a geiriadurwr
John Evans, Archddiacon Meirionnydd, offeiriad Anglicanaidd (1815 – 1891) 
John Evans (Y Bardd Cocos) (1826-1888), "bardd" a gyfansoddai rigymau "cocos"
John Evans (Eglwysbach) (1840 - 1897), pregethwr a llenor
John Evans (archaeolegydd), diwydiannwr ac archaeolegydd
John Evans (dyn hynaf) (1877-1990) cyn-löwr o Gymru, y dyn hynaf a gofnodwyd yng ngwledydd Prydain hyd yma
 John Evans, Prifardd, enillydd cadair yr Eisteddfod Genedlaethol ddwywaith
John Evans (awdur), cerddor pync ac awdur Cymreig
 John Evans (gwleidydd) (1875-1961), Aelod Seneddol Llafur dros Ogwr 1946-1950
 John Evans (glöwr) a oroesodd drychineb ym mhwll glo Pentre Fram

Hefyd:
John Daniel Evans (El Baqueano) un o arloeswyr Y Wladfa ym Mhatagonia
John Gwenogvryn Evans (1852-1930) gweinidog Undodaidd ac ysgolhaig
John Evans (dyn hynaf)

John Evans (19 Awst 1877 — 10 Mehefin 1990), oedd y dyn hynaf a gofnodwyd erioed yng Nghymru ac yn Ynys Prydain, hyd i Henry Allingham yn 2013. Rhwng diwedd 1988 a'i farwolaeth, ef oedd y dyn hynaf yn y byd.

Ganed John Evans yn Fforestfach, Sir Abertawe. Bu John Evans yn löwr cyn ymddeol. Cafodd ei gydnabod fel y person hynaf erioed yng ngwledydd Prydain ac Iwerddon (hyd y gwyddir i sicrwydd) pan dorrodd record John Mosely Turner o Loegr, a fu farw ar 21 Mawrth 1968 yn 111 a 279 diwrnod. O 25 Tachwedd 1988, John Evans oedd y dyn byw hynaf yn y byd. Bu farw yn 112 a 295 diwrnod oed.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1877
Marwolaethau 1990
Pobl o Abertawe
Dyffryn Ardudwy

Pentref a chymuned yn ne Gwynedd, Cymru, yw Dyffryn Ardudwy (). Saif ar y ffordd A496 rhwng Harlech ac Abermaw yn ardal Ardudwy. Mae pentref Llanbedr ychydig i'r gogledd a Thalybont i'r de.

Mae twristiaeth yn bwysig i'r pentref bellach, gan ei fod gerllaw traethau Morfa Dyffryn. Ychydig i'r gorllewin o ganol y pentref mae un o orsafoedd trên Rheilffordd Arfordir Cymru.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hynafiaethau
Gellir gweld nifer o hynafiaethau o gwmpas y pentref, yn cynnwys tair siambr gladdu: Siambr Gladdu Dyffryn Ardudwy ei hun, Bron y Foel Isaf a Siambr Gladdu Cors Y Gedol, sydd gerllaw hen blasty Cors y Gedol i'r dwyrain o'r pentref. Mae un arall fymryn i'r de ger Tal-y-bont, felly, gellir casglu i'r ardal yma fod yn ardal boblog iawn yn y cyfnod Neolithig. Mae bryngaer Pen y Dinas o Oes yr Haearn hefyd gerllaw.

Pobl o Ddyffryn Ardudwy
 Y Parch. Richard Humphreys (1790-1863), gweinidog y Methodistiaid Calfinaidd (hen daid Edward Morgan Humphreys isod)
 Edward Morgan Humphreys (1882–1955), newyddiadurwr a nofelydd

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Gwynedd
 
Pentrefi Gwynedd
John Evans (Y Bardd Cocos)

Cymeriad hynod a rhigymwr unigryw oedd John Evans neu Y Bardd Cocos (1826 – 1888), a aned ym Mhorthaethwy ar Ynys Môn. Roedd yn hel cocos o'r traeth i ennill ei damaid a dyna a barwyd iddo gael ei lys enw ar ôl iddo ddod yn adnabyddus am ei gerddi anfwriadol ddigrif ac ysmala. Roedd ganddo feddwl mawr ohoni'i hun fel bardd yn arbennig ar bynciau mawr y dydd fel 'Suddo'r Royal Charter' (mewn hyn o beth roedd yn dilyn ffasiwn beirdd eisteddfodol ei ddydd). Roedd y llewod ar y Bont Britannia newydd er enghraifft yn,

Pedwar llew tew
Heb ddim blew,
Dau ochr yma
A dau ochr drew.

Ymarddelai'r teitl rhwysgfawr 'Archfardd Cocysaidd Tywysogol'. Yn ei draethawd 'Gwaith yr Awen Rydd a Chaeth' mae'n esbonio fod 'gwaith yr archfardd yn waith caled, fel gwaith ceffyl, yn yr oes bresennol' gan fod neb llawer yn gwerthfawrogi ei ddoniau. Serch hynny roedd ganddo wir athrylith ddiniwed ac mae rhai o'i rigymau yn haeddianol enwog. Dyma enghraifft arall o'i waith, pennill agoriadol ei 'Gân Newydd ar Briodas y Prince of Wales':

Mae Prince of Wales wedi priodi
A miloedd heddyw'n byw mewn tlodi;
Gobeithio y ceiff hir oes,
Heb ddyodde'r un loes,
I fyw yn llawen ac yn llon
Efo'i fenw gron,
A handlo ffon, yn bur llon, o don i don,
Cyn rhoddi ffarwel i'r ddaear hon.

Daeth sawl rhigymwr arall i herio ei deitl, fel Elias Jones (Cocosfardd y De) er enghraifft, ac enillodd y geiriau 'cocosfardd' 'cocoswaith' a 'cocosaidd' eu lle yn y geiriaduron, ond ni all neb gystadlu a'r Archfardd ei hun.

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
Alaw Ceris (Thomas Roberts), "Bardd Cocos": Ei Hanes, Ei Swydd, ynghyd a'i Weithiau Barddonol (Porthaethwy, 1923)

Genedigaethau 1826
Marwolaethau 1888
Beirdd Cymraeg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Pobl o Ynys Môn
Ffactorau cysefin

Mewn haniaeth rhifau, ffactorau cysefin rhif naturiol (hynny yw, cyfanrif positif) yw rhifau cysefin sy'n ymrannu iddo'n union, heb adael gweddill. Ffactorio yw enw'r broses o ganfod ffactorau o'r fath.

Mae dau rhif naturiol yn gyd-gysefin os, a dim ond os, nad oes ganddynt ffactorau cysefin yn gyffredin. Nid oes ffactorau cysefin gan y cyfanrif 1, ac mae'n gyd-gysefin â phob rhif naturiol.

Enghreifftiau 
 3 a 2 yw ffactorau cysefin 6. (6 = 3 × 2)
 Dim ond un ffactor cysefin sydd gan 5: ei hun. (rhif cysefin yw 5)
 2 a 5 yw ffactorau cysefin 100: 2 and 5. (100 = 22 × 52)
 Dim ond un ffactor cysefin sydd gan bob un o 2, 4, 8, ac 16, sef 2. (rhif cysefin yw 2, mae 4 = 22, 8 = 23, ac yn y blaen.)
 Nid oes ffactorau cysefin gan 1. (Lluoswm gwag ydyw)

Ffactoriad cysefin
Wrth drafod rhif naturiol, rhestr o'i ffactorau cysefin, ynghyd a'r pŵer uchaf ohonynt sy'n ymrannu iddo'n union yw ffactoriad cysefin. Mae theorem sylfaenol rhifyddeg yn dweud fod gan pob rhif naturiol ffactoriad cysefin unigryw.

Pan mae'r rhifau dan sylw yn fawr iawn, does neb wedi darganfod algorithm effeithiol ar gyfer eu ffactorio (sef, dod o hyd a'i ffactorau). Mae'r system cryptograffeg RSA yn dibynnu ar y ffaith hon.

Gweler hefyd 
 Rhif cyfansawdd
 Tabl o ffactorau cysefin

Haniaeth rhifau
Mathemateg elfennol
Y Drych Cristianogawl

Y Drych Cristianogawl (sic) oedd y llyfr cyntaf i gael ei argraffu yng Nghymru. Yn ôl traddodiad cafodd ei gyhoeddi yn ddirgel mewn ogof ar Benrhyn Rhiwledyn yn y Creuddyn yn yr hen Sir Gaernarfon yn 1585. Yr awdur oedd Robert Gwyn neu  Gruffydd Robert, sy'n enwog am ei lyfr gramadeg Dosparth Byrr ar y rhann gyntaf i ramadeg Cymraeg (1567).

Disgrifiad a hanes
Traethawd byr ar gariad at Dduw o safbwynt Catholig yw'r Drych Cristianogawl. Cafodd ei sgwennu gan Gruffydd yn Yr Eidal lle bu'n gyfyffeswr i'r Cardinal Carlo Borromeo ac yn Ganon Diwinyddol yn Eglwys Gadeiriol Milan. Fel nifer o'i gyd-Gatholigion ffoes i'r cyfandir er mwyn osgoi'r erledigaeth ar y ffydd yng ngwledydd Prydain. Yr argraffydd oedd Rhosier Smyth, cydymaith Gruffydd. Yn ôl y ddalen teitl cafodd ei gyhoeddi yn Rouen, ond ceisio taflu llwch yn llygaid yr awdurdodau Protestannaidd oedd y cyhoeddwyr. Anfonwyd y traethawd fesul taflen mewn ysgrifen i Gymru.

Llyfryddiaeth
Gruffydd, R. Geraint, Argraffwyr cyntaf Cymru: gwasgau dirgel y Catholigion adeg Elisabeth (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1972)
Gruffydd, R. Geraint, "Gwasg ddirgel yr ogof yn Rhiwledyn", Journal of the Welsh Bibliographical Society 9 (1958-65): 1-23
Jones, Philip Henry ac Eiluned Rees, gol., A nation and its books: a history of the book in Wales (Aberystwyth: Llyfrgell Genedlaethol Cymru mewn cydweithrediad â Chanolfan y Llyfr Aberystwyth, 1998)

Cyfeiriadau

Cristnogaeth yng Nghymru
Gruffydd Robert
Llyfrau Cymraeg
Llyfrau Cymreig yr 16eg ganrif
Llyfrau 1585
Y Creuddyn

Am lleoedd eraill o'r un enw, gwler Creuddyn.

Gorynys fechan ym Mwrdeistref Sirol Conwy,  Cymru, yw'r Creuddyn. Mae'r enw'n deillio o'r cwmwd canoloesol a oedd yn cynnwys yr orynys.
Mae'n ffinio i’r gogledd a’r gorellewin â Môr Iwerddon,  Bae Conwy ac Afon Conwy, a phriffordd yr A55 i’r de. Ym mhen draw'r orynys saif Pen y Gogarth; mae Rhiwledyn (Trwyn y Fuwch]] i’r dwyrain. Mae sawl bryn calchfaen tua 100 metr o uchder, gan gynnwys Bryn Pydew a Bryn Euryn. Mae'r Gogarth yn cyrraedd 207 metr, a Rhiwledyn 141 metr. 

Mae'n cynnwys trefi Llandudno, Deganwy, Bae Penrhyn a Chyffordd Llandudno a phentrefi Llandrillo-yn-Rhos, Llangystennin, Llanrhos, Glanwydden ac Esgyryn. 

Lleolir Ysgol y Creuddyn ar yr orynys.

Conwy
Gorynysoedd Cymru
Iowa

Talaith yn Unol Daleithiau America yw Iowa (). Enwyd ar ôl yr Iowa, llwyth Americanaidd Brodorol.

Dinasoedd Iowa

Dolenni allanol 
    www.iowa.gov

 
Gorllewin Canol yr Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Nos

Nos yw'r gwrthwyneb i ddydd. Y nos yw'r ysbaid o dywyllwch rhwng diwedd un dydd a dechrau'r un nesaf, yn arbennig ar ôl i'r haul fachlud yn gyfangwbl a chyn iddo ddechrau codi eto yn y bore.

Mae hyd y nos yn amrywio o le i le. Ar y cyhydedd mae hyd nos a dydd yn gyfartal. Yn hemisffer y gogledd mae'r nos yn fyrrach yn yr haf nac yn y gaeaf. Mewn rhai ardaloedd agos i Begwn y Gogledd ni cheir nos o gwbl am gyfnod yn yr haf ond ceir tywyllwch llwyr am gyfnod yn y gaeaf.

Mytholeg 
Ym mytholeg mae'r nos yn cael ei chynrychioli gan dduw neu dduwies yn aml. Nox oedd duwies y nos i'r hen Roegiaid er enghraifft. Credir fod bodau goruwchnaturiol yn dod allan yn y nos mewn rhai traddodiadau. Lilith yw diafoles y nos yn y traddodiadau Iddewig a Mesopotamiaidd, er enghraifft.

Gwyliau ac ystyron eraill 
 Nos Galan Ionawr, ar ddiwedd yr hen flwyddyn
 Nos Galan Gaeaf, Hallowe'en
 Nos Galan Mai, neu Nos Gla'mai
 Nos Nadolig
 Nos Basg, cyn y Pasg
 'Nos Sadwrn Bach', ar lafar yn Arfon am 'Nos Fercher'
 Nos Ystwyll, Twelfth Night

Gweler hefyd 
 Cwsg
 Breuddwyd
 Hunllef

 
Rhaniadau'r dydd
Unedau amser
Aberangell

Pentref ger priffordd yr A470 rhwng Mallwyd a Chemaes yn ne Gwynedd yw Aberangell (). Saif lle mae Afon Angell yn llifo i mewn i Afon Dyfi. Cyfeirnod OS: SH 84612 10067.

Ar un adeg roedd gan y pentref orsaf ar Reilffordd Mawddwy. Roedd y diwydiant llechi yn bwysig yn yr ardal, ac yr oedd Tramffordd Hendre Ddu yn dod â llechi o Chwarel Hendre Ddu i'r orsaf yma i'w llwytho.

Roedd poblogaeth o 935 yn 1841, disgynodd y boblogaeth rhwng 1881 ac 1891 o 946 i 729.

Cyfeiriadau

Mawddwy
Pentrefi Gwynedd
An Daingean

Tref yn ne-orllewin Iwerddon yw An Daingean neu Daingean Uí Chúis (Saesneg: Dingle), yn Swydd Ciarraí (Kerry). Mae e'n 50 cilometr i'r gorllewin o Trá Lí/Tralee, ar lan y môr. Mae 1,828 o bobl yn byw yn ardal An Daingean (2002).

Iaith An Daingean
Er bod An Daingen wedi'i lleoli yn y Gaeltacht, Saesneg yw prif iaith y dref erbyn hyn.

Ymrafael Enw An Daingean
Yn 2005, Cyhoeddodd Éamon Ó Cuív, Gweinidog materion y Gaeltacht, na ddefnyddid enwau Saesneeg yn swyddogol yn y Gaeltacht o hynny ymlaen. Stopiwyd, felly, ddefnyddio'r enw Saesneg 'Dingle'. Yn achos An Daingean roedd hwn yn benderfyniad dadleuol iawn, a bu cryn wrthwynebiad iddo, gan gynnwys fandaleiddio arwyddion ffyrdd uniaith Wyddeleg drwy baentio'r enw Saesneg 'Dingle' arnynt. Ymatebodd y Gweinidog drwy awgrymu y gellir adfer yr enw Saesneg drwy ddileu statws Gaeltacht An Daingean - rhywbeth fyddai'n golygu colli grantiau a chymorth canolog a roddir i gynnal yr ardaloedd Gwyddeleg. Penderfynodd Cyngor Swydd Ciaraí drefnu refferendwm ar y cwestiwn a phleidleisodd mwyafrif llethol yr etholwyr o blaid adfer yr enw Saesneg a Gwyddeleg fel enwau Swyddogol. Cyfyngwyd yr etholiad i etholwyr oedd yn byw yn y dref ei hun ac nid i bobl oedd yn byw yn yr ardal gyfagos, lle mae canran uchel o siaradwyr Gwyddeleg. Arweiniodd hyn at gyhuddiadau fod y bleidlais wedi'i threfnu i sicrhau mwyafrif o blaid yr enw Saesneg. Mae'r gweinidog Ó Cuív wedi dweud y byddai'n fodlon rhoi ystyriaeth i newid yr enw os yw'n gallu gwneud hynny o dan y Gyfraith ac os bydd y Cyngor Swydd yn gofyn am hynny.

Ymrafael Ysgol An Daingean
Yn 2007 cyfunwyd dwy ysgol, Dingle CBS a Meanscoil na Toirbhithe, i ffurfio un ysgol newydd, Pobailscoil Chorca Dhuibhne. Saesneg oedd iaith ysgol Dingle CBS ond ysgol gyfrwng Gwyddeleg yw'r ysgol newydd. Mae hyn wedi arwain at brotestiadau gan ddisgyblion nad ydynt yn fodlon ar gael eu gwersi yn yr Wyddeleg gan ddweud nad ydynt nac yn ei siarad nac yn ei deall. Pwrpas dysgu trwy gyfrwng yr Wyddeleg yw sicrhau na fydd yr Wyddeleg yn dirywio yn y Gaeltacht.

Cyfeiriadau

Daingean
Lemonêd

Mae Lemonêd (neu Lemwnêd) yn ddiod ysgafn wedi ei gwneud o lemwn. Mae cynhwysion lemonêd yn amrywio ledled y byd, gyda nifer o wahanol fathau o lemonêd ar gael yng Ngogledd America a'r Gymanwlad.

Hanes 
Lemonêd yn ei ffurf angharbonedig yw un o'r diodydd ysgafn masnachol hynaf yn y byd. Mae'r ddiod yn dyddio o'r 17g o leiaf. Ym Mharis yn 1676, ffurfiwyd busnes o'r enw Compagnie de Limonadiers a rhoddwyd caniatâd monopoli iddynt werthu lemonêd, a oedd yn cael ei ddosbarthu gan werthwyr mewn cwpanau o danciau yr oeddent yn cario ar eu cefnau. Mewn nifer o ieithoedd, mae'r gair Ffrengig limonade yn cael ei ddefnyddio fel term cyffredinol am ddiod ysgafn.

Y Deyrnas Unedig ac Iwerddon 
Yn y Deyrnas Unedig, mae lemonêd fel arfer yn garbonedig, wedi ei wneud o sudd lemwn, siwgr a dŵr carbonedig. Mae'r rhan fwyaf o lemonêd sy'n cael ei werthu yn y DU a Iwerddon yn ddi-liw, ond gellid hefyd prynu Lemonêd 'cymylog' neu 'traddodiadol'. Yn Iwerddon, gellid prynu Lemonêd Coch, sydd a lliw a blas nodedig sy'n wahanol i lemonêd 'gwyn'. Defnyddir lemonêd fel cymysgwr mewn diodydd alcoholig yn aml ym Mhrydain ac Iwerddon.

Gogledd America 
Yng Ngogledd America (yn enwedig yr Unol Daleithiau a Canada), mae lemonêd yn cyfeirio at gymysgedd angharbonedig o sudd lemwn, dŵr a siwgr. Am y rheswm hon, mae'r rhan fwyaf o'r lemonêd sy'n cael ei greu yng Ngogledd America yn cael ei wneud gartref ac yn cael ei yfed gan fwyaf yn yr haf. Mae'n gymysgedd tenau sy'n medru bod yn grynodedig, gwanedig, sur neu'n felys yn dibynnu ar y maint o sudd lemwnsiwgr sydd yn y diod.

Diodydd meddal
Proton

<noinclude>
Yn Ffiseg, mae proton yn ronyn isatomig gyda gwefr drydanol o un uned sylfaenol positif (1.602 × 10−19 coulomb). Mae Proton yn cael ei ffeindio o fewm niwclysau atommau ac mae'n hefyd yn sefydlog ar ben ei hyn fel ïon hydrogen H+. Cyfansoddwyd y proton can 3 gronyn isatomig yn cynnwys dau cwarc i fynu a un cwarc i lawr.

Hanes 
Ernest Rutherford yw'r ffisegydd a darganfyddwyd y proton. Sylwodd Rutherford a'r nodweddion y proton yn 1918.

Gweler Hefyd 
 Hydrogen
 Hadron
 Ffiseg gronynnau
 Gronyn isatomig
 Cwarc
 Niwtron
 Electron
 Dadfeiliad Proton
 Maes Fermion

Ffiseg
Gronyn isatomig

Gronyn isatomig yw gronyn o sy'n llai nag atom. Mae hyn yn golygu ei fod yn fach iawn ac ni ellir weld. Rhai esiamplau Gronnynau isatomig:-
Proton
Electron
Niwtron
Cwarc
Lepton

Cwarciau sy'n gwneud i fynu protonnau a niwtronnau ac leptonau s'yn  gwneud i fynu electron.

Mewn ffiseg gronynnau, mae'r syniad o gronyn yn un o nifer o cynysyniadau a etifeddir o mecaneg glasurol a profiadau ei'n byd, sy'n cael ei defnyddio i disgrifio sut mae mater ac egni yn ymddwyn ar graddfeudd moleciwlaidd o mecaneg cwantwm.

Ffiseg gronynnau
Tabl o ffactorau cysefin

Dengys y tablau canlynol ffactoriad cysefin o bob rhif naturiol o 1 i 1000.

Lle mae n yn rhif cysefin, n ei hun yw'r ffactoriad cysefin. Dangosir hyn gyda phrint tew isod.

Y lluoswm gwag yw ffactoriad cysefin 1: tydi 1 ddim yn rhif cysefin neu'n rhif cyfansawdd.

Defnyddir y symbol · i ddynodi lluosi isod, fel yw'r arfer mewn algebra a haniaeth rhifau.

1 i 100

101 i 200

201 i 300

301 i 400

401 i 500

501 i 600

601 i 700

701 i 800

801 i 900

901 i 1000 

Haniaeth rhifau
Mathemateg elfennol
ffactorau cysefin
Ffwythiant φ Euler

Mewn haniaeth rhifau, ffwythiant Euler rhif naturiol  yw  a diffinnir i fod y nifer o rifau naturiol sy'n llai nag  ac yn gyd-gysefin ag ef.
Er enghraifft, mae , gan fod 1, 3, 5 a 7 yn gyd-gysefin ag 8.

Un o briodweddau pwysig y ffwythiant  yw'r ffaith ei fod yn rhoi maint y grŵp o gyfanrifau gyda lluosi modwlo .

Rhai o werthoedd y ffwythiant 

Haniaeth rhifau
Algebra
Eisteddfod y Bala 1738

Mae Eisteddfod y Bala 1738 yn enghraifft dda o'r eisteddfodau lleol a gynhaliwyd o bryd i'w gilydd yn y 18g yng Nghymru.

Y cadeirydd oedd Edward Wynne, person Gwyddelwern o 1713 hyd 1745. Ymhlith y beirdd oedd Harri Parri o Graig y Gath, Maldwyn, Rowland o'r Pandy, John Jones, Llanfair, Dafydd ab Ifan Hynaf a Dafydd ab Ifan Ieuengaf, Gwilym ab Iorwerth o Lanfor, Elis Cadwaladr o Landrillo, Dafydd Jones o Drefriw ac un ferch, Siân Ifans o Lanfair Caereinion ym Mhowys.

Agorodd Edward Wynne yr eisteddfod trwy annerch ei gyd-feirdd mewn cyfres o englynion. Cafwyd caneuon i Syr Watcyn Williams Wynn ac ysgweiriaid eraill, cerddi i feirdd y fro a cherddi i'r Bala a Llyn Tegid. Enillwyd y Gadair gan Elis Cadwaladr.

Ffynonellau
Owen M. Edwards (gol.), Beirdd y Bala (Llanuwchllyn, 1911)
Helen Ramage, 'Eisteddfodau'r 18g', yn Idris Foster (gol.), Twf yr Eisteddfod (Llys yr Eisteddfod Genedlaethol, 1968)

1738
18fed ganrif yng Nghymru
1738
Bala 1738
Hanes Gwynedd
Y Bala
Tannatt William Edgeworth David

Fforiwr Awstraliaidd o dras Gymreig oedd Tannatt William Edgeworth David neu Edgeworth David (28 Ionawr 1858 - 28 Awst 1934). Roedd ymhlith y fforwyr Antarctig mwyaf blaenllaw yn ei ddydd.

Cafodd ei eni yn Sain Ffagan, ger Caerdydd.

Fforwyr
Genedigaethau 1858
Marwolaethau 1934
Owain Meirion

Baledwr oedd Owain Meirion neu Owen Gruffydd (1803 – 22 Mehefin 1868), a anwyd yn Y Bala.

Bywgraffiad
Ni wyddom lawer am ei gefndir na'i flynyddoedd cynnar ond mae'n amlwg wrth ei waith ei fod wedi dysgu darllen ac ysgrifennu yn y Gymraeg. Yn wahanol i nifer o faledwyr y 19g roedd Owain yn canu ar y mesurau caeth yn ogystal â'r mesurau rhydd pbologaidd. Roedd hefyd yn canu gyda'r tannau.

Bywyd digon llwm a gafodd, serch hynny. Treuliodd ddeugain mlynedd yn crwydro'r ffeiriau o Fôn i Fynwy ond pan aeth yn rhy hen bu rhaid iddo fyw 'ar y plwy' mewn tŷ bychan yn Llanbrynmair:
'Byw ar dri swllt, bron d'rysu, - am wythnos
A methu trafaelu;
Drudaniaeth yn dirdynu
I'm herbyn er dychryn du.'

Canai ar y pynciau poblogaidd oedd yn rhan o stoc y baledwyr, fel 'Suddo'r Royal Charter'. Byddai'n sefyll mewn ffair yn pwyso ar ei bastwn tra'n datgan ei gerddi a chynnig copïau i'w prynu.

Bu farw ar 22 Mehefin, 1868, yn 65 mlwydd oed. Er ei fod yn ddyn tlawd cafodd cofeb weddus iddo yn Llanbrynmair, diolch i ymdrechion ffrindiau a beirdd fel Mynyddog, a gyfansoddodd yr englyn coffa sydd ar y gofeb:
'Baledwr heb waelodion - i'w ddoniau
Oedd hwn - mae'i wlad dirion
Yn weddw'n awr am y ddawn hon,
Yn marw Owain Meirion.'

Ffynhonnell
Robert Griffith, traethawd ar y bardd yn, Deuddeg o Feirdd y Berwyn (Lerpwl, 1910).

Baledwyr Cymraeg
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau 1803
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1868
Pobl o Feirionnydd
Amy Winehouse

Cantores a chyfansoddwraig Seisnig oedd Amy Jade Winehouse (ganwyd 14 Medi 1983 – 23 Gorffennaf 2011).

Fe'i ganed yn Llundain, yn ferch i Mitchell Winehouse a'i wraig Janis (née Seaton).  Priododd Blake Fielder-Civil yn 2007. Roedd yn adnabyddus nid yn unig am ei cherddoriaeth ond hefyd am ei phroblemau gydag alcohol a chyffuriau.  Bu farw yn ei chartref yn Sgwâr Camden, Llundain.

Disgograffi

Albymau 
 2003: Frank
 2006: Back to Black

Senglau

Gwobrau ac enwebiadau 

Mae'r supermodel Kate Moss yn bwriadu ysgrifennu cam mewn teyrnged iddi.

Nodiadau a ffynonellau

Dolenni Allanol 

 Gwefan swyddogol Amy Winehouse
 Tudalen swyddogol Myspace Amy Winehouse
 Almost Famous: Amy Winehouse - Interview 
Rolling Stone Magazine Cover Story 30 May 2007 Amy Winehouse On Fighting Her Inner Demons and the Just-Married Life ]
 A Guardian Unlimited analysis of her crash and what it means for her career

Genedigaethau 1983
Marwolaethau 2011
Cantorion Seisnig
Cyfansoddwyr Seisnig
Saeson Iddewig
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Rhirid Flaidd

Uchelwr a noddwr beirdd oedd Rhirid Flaidd (yn fyw tua 1160). Roedd yn byw yng ngogledd Powys ac yn noddwr i'r bardd Cynddelw Brydydd Mawr. Roedd yn fab i Gwrgenau a oedd â ach amheus yn mynd nôl at Gunedda Wledig. Priododd Gwenllian, ferch Ednyfed ap Rhiwallon, Brochdyn, a cawsont ddau fab, Einion a Madog Mae'r ychydig a wyddys amdano yn deillio o gyfeiriadau ato gan Gynddelw a gwybodaeth am ei deulu yn yr achau Cymreig.

Madog ap Maredudd oedd brenin Powys yn oes Rhirid. Mae'n debyg i Ririd a'i frawd Arthen gael eu lladd mewn brwydr yn fuan ar ôl marwolaeth Madog yn 1160.

Mae'r achau yn dangos fod Rhirid yn fab i uchelwr o'r enw Gwrgenau a oedd yn arglwydd lleol gyda thir ym Mochnant, Pennant Melangell ac ardal Croesoswallt. Ei fam oedd Haer ferch Cynfyn Hirdref o Nefyn. Un o gyndeidiau Rhirid oedd Cillin y Blaidd Rhudd o Ddunoding ac ymddengys fod ei enw trawiadol yn deillio o enw ei hendaid. Gwraig Rhirid oedd Gwenllïan ferch Ednyfed ap Cynwrig ap Rhiwallon o Faelor. Brawd ei wraig oedd Einion ab Ednyfed, arglwydd Dinmael.

Mae Rhirid yn adnabyddus heddiw am fod Cynddelw, y mwyaf o'r Gogynfeirdd cynnar, wedi canu iddo a bod tair cerdd iddo ar glawr. Canodd Cynddelw gerdd i ddiolch iddo am anrheg o gleddyf arbennig. Ond ein prif ffynhonnell yw'r ddwy farwnad, un i Ririd ei hun a'r llall iddo a'i frawd Arthen ynghyd. Mae Rhirid yn enghraifft brin a chynnar o noddwr o uchelwr yn Oes y Tywysogion.

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
Nerys Ann Jones ac Ann Parry Owen (gol.), Gwaith Cynddelw Brydydd Mawr, cyfrol I (Gwasg Prifysgol Cymru, 1991)

Cymry'r 12fed ganrif
Genedigaethau'r 12fed ganrif
Marwolaethau'r 12fed ganrif
Pobl o Feirionnydd
Teyrnas Gwynedd
Teyrnas Powys
Cysonyn Avogadro

Cysonyn Avogadro (symbolau: L, NA), a elwir hefyd yn rhif Avogadro, yw'r nifer o atomau/moleciwlau mewn un môl, sef y nifer o atomau Carbon-12 mewn 12 gram (0.012 kg) o Garbon-12 yn ei gyflwr egni gorffwys electronig. Ei faint yw tua 
6 x 1023.

Enwyd y cysonyn ar ôl y gwyddonwr Eidalaidd, Amedeo Avogadro.

Ffiseg
Brwydr y Boyne

Ymladdwyd Brwydr y Boyne ar 1 Gorffennaf 1690 ar lan Afon Boyne yn Iwerddon, i'r gogledd o Ddulyn.
Brwydr rhwng dau frenin a hawliai goron Lloegr oedd hi. Gorchfygodd Wiliam III/II o Loegr a'r Alban y cyn-frenin Iago II. Er nad oedd yn frwydr fawr ynddi'i hun - ychydig iawn a laddwyd - roedd yn drobwynt yn hanes Iwerddon am fod Wiliam yn Brotestant ac yn cael ei gefnogi gan ymsefydlwyr Protestannaidd y gogledd. Canlyniad hir-dymor y frwydr oedd Goruchafiaeth y Protestaniaid a darostwng y Catholigion brodorol. Dethlir buddugoliaeth Wiliam hyd heddiw gan Unoliaethwyr Gogledd Iwerddon.

Cyfeiriadau

Boyne
Hanes Iwerddon
1690
F.C. Barcelona

Mae Futbol Club Barcelona, yn glwb chwaraeon yn ninas Barcelona, Catalonia, Sbaen. Ystyrir y tîm pêl-droed yn un o'r goreuon yn Sbaen ac yn y byd. Ffurfiwyd y tîm pêl-droed yn 1899 gan nifer o ddynion o'r Swistir, Lloegr a Chatalonia ei hun. Arwyddair y clwb yw Més que un club (Mwy na chlwb mewn Catalaneg). Yr oeddynt yn un o'r timau gwreiddiol ym mhrif adran Sbaen, La Liga yn 1928, ac nid ydynt erioed wedi bod allan o'r adran gyntaf.

Eu stadiwm yw'r Camp Nou, ac adwaenir y cefnogwyr fel y culés (penolau) - dywedir fod y sawl oedd yn sefyll tu allan i'w hen stadiwm flynyddoedd yn ôl yn gweld rhes o benolau. Yn y tymor 2005-06 amcangyfrifwyd fod FC Barcelona yr ail glwb cyfoethocaf yn y byd, gydag incwm o €259.1 miliwn. Mae cystadleuaeth ffyrnig rhwng Barcelona a Real Madrid.

Cawsant gyfnod llwyddiannus iawn dan Johan Cruijff fel rheolwr, gan ennill La Liga bedair gwaith rhwng 1991 a 1994 ac ennill Cwpan Ewrop yn 1992. Dan Frank Rijkaard enillwyd La Liga yn 2005 a 2006, a churo Arsenal F.C. yn 2006 i ddod yn bencampwyr Ewrop am yr ail dro. Daeth Josep Guardiola yn rheolwr ar ddechrau tymor 2008-09, ac enillodd y clwb Gwpan Sbaen, La Liga a Chwpan Ewrop.

 Pencampwyr La Liga (21)
 1929, 1945, 1948, 1949, 1952, 1953, 1959, 1960, 1974, 1985, 1991, 1992, 1993, 1994, 1998, 1999, 2005, 2006, 2009, 2010, 2011, 2013
 Cwpan y Brenin (25)
 1910, 1912, 1913, 1920, 1922, 1925, 1926, 1928, 1942, 1951, 1952, 1953, 1957, 1959, 1963, 1968, 1971, 1978, 1981, 1983, 1988, 1990, 1997, 1998, 2009, 2012
 Cwpan Ewrop/Cynghrair Pencampwyr UEFA (4)
 1992, 2006, 2009, 2011
 Cwpan Enillwyr Cwpan UEFA (4)
 1979, 1982, 1989, 1997

Chwaraewyr enwog 
 Víctor Valdés
 Carles Puyol
 Xavi Hernández
 Andrés Iniesta
 Samuel Eto'o
 Lionel Messi
 Thierry Henry

Y tîm presennol

Dolennau allanol 
  /   /   /  /  /  /  Gwefan swyddogol y clwb

Barcelona
Barcelona
Taflegryn

Taflegryn yw gwrthrych sy'n cael ei daflu neu yrru trwy'r awyr er mwyn taro gwrthrych arall.

Gweler hefyd
Taflegryn niwclear

 
Arfau
Kabylie

Kabylie yw'r enw Berber am diriogaeth y Berberiaid yn y Maghreb, Gogledd Affrica. Mae'r enw'n cael ei ddefnyddio weithiau i olygu tiriogaeth draddodiadol y Berberiaid yn ei chyfanrwydd - ac felly'n cynnwys rhannau mawr o Foroco ac Algeria a darn o Tiwnisia - ond am resymau gwleidyddol mae'n tueddu i gael ei gyfyngu i'r rhan o Algeria sy'n gadarnle i'r Berberiaid heddiw.

Daearyddiaeth Algeria
Diwylliant Algeria
Gogledd Affrica
Maghreb