alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Rhys Gryg

Rhys Gryg neu Syr Rhys Gryg (bu farw 1234) oedd yr olaf o dywysogion annibynnol teyrnas Deheubarth. Roedd yn bedwerydd fab i'r Arglwydd Rhys. Ei fam oedd Gwenllïan ferch Madog ap Maredudd ac felly roedd yn gefnder i Lywelyn Fawr.

Bywgraffiad
Ochrodd gyda Llywelyn yn erbyn y brenin John o Loegr yn 1216. Ond trodd Llywelyn arno yn 1220 a meddiannu rhai o'i diroedd. Dros dro oedd yr anghydfod ac o hynny ymlaen brwydrodd Rhys gyda Llywelyn yn erbyn y Saeson yn y de.

Cafodd ei anafu mewn brwydr gerllaw Caerfyrddin yn 1234. Er gwaethaf triniaeth gan Feddygon Myddfai, bu farw o'i glwyf, ymhen ychydig, yn Llandeilo (efallai yn abaty Llandeilo Fawr).

Canodd y bardd Llywarch ap Llywelyn ('Prydydd y Moch') awdl fawreddog i Rys Gryg (tua 1220 efallai). Canodd y Prydydd Bychan iddo yn ogystal.

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
Erthygl Rhys Gryg yn y Bywgraffiadur Cymreig

Cymry'r 13eg ganrif
Marwolaethau 1234
Teyrnoedd Deheubarth
Llawysgrifau Cymreig

Mae Cymru wedi cynhyrchu nifer o lawysgrifau dros y canrifoedd. Er i rai ohonyn nhw gael eu hysgrifennu yn Gymraeg yn unig mae'r rhan fwyaf ohonyn nhw'n cynnwys testunau Lladin hefyd. Yn achos rhai o'r llawysgrifau diweddarach nid yw'n anghyffredin cael testunau Cymraeg, Lladin, Ffrangeg a Saesneg yn yr un gyfrol. Mae rhai o'n llawysgrifau pwysicaf o'r Oesoedd Canol wedi'u hysgrifennu'n Lladin yn unig, e.e. sawl testun o'r Cyfreithiau.

Casgliadau
Lluniwyd sawl casgliad o lawysgrifau Cymreig. Y pwysicaf o safbwynt llenyddiaeth Gymraeg yw:
 Llawysgrifau Cwrtmawr, yng nghasgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru
 Llawysgrifau Llansteffan, yng nghasgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru
 Llawysgrifau Peniarth, yng nghasgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Llawysgrifau unigol
Llawysgrif Hendregadredd (Llyfrgell Genedlaethol Cymru); tua 1300-1330au
Llawysgrif Juvencus (Llyfrgell Prifysgol Caer-grawnt; 9fed-10g)
Llyfr Ancr Llanddewibrefi (Llyfrgell Bodley, Rhydychen)
Llyfr Aneirin
Llyfr Bicar Woking
Llyfr Coch Asaph
Llyfr Coch Hergest (Coleg Yr Iesu, Rhydychen; 14g)
Llyfr Coch Nannau
Llyfr Coch Talgarth
Llyfr Du Basing
Llyfr Du Caerfyrddin (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth; 13g)
Y Llyfr Du o'r Waun
Llyfr Du Tyddewi
Llyfr Gwyn Corsygedol
Llyfr Gwyn Hergest
Llyfr Gwyn Rhydderch (tua 1325)
Llyfr LlandafLlyfr St. Chad (Llyfr Teilo)Llyfr Taliesin (Peniarth 2)Peniarth 6 (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth; ail hanner y 13g efallai)Peniarth 20Peniarth 28 (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth; 13g)

Llyfryddiaeth
Daniel Huws, Llyfrau Cymraeg 1250-1400'' (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth, 1993). Darlith Syr John Williams.

 
Cymreig
Llên Cymru yn yr Oesoedd Canol
Mur

Arwyneb fertigol sy'n gwahanu gwagle, e.e. mewn tŷ, neu sy'n gorwedd rhwng dau ddarn o dir i'w gwahanu, yw mur neu wal. Yr hen air Celtaidd oedd magwyr fel a geir heddiw yn y gair blodau'r fagwyr.

Mae daeareg ardaloedd yn wahanol, gan fod y garreg a geir yno'n lleol, ac yn amrywiol iawn. Mae hyn yn rhoi gwedd wahanol i waliau'r ardal. Yng Nghymru, fel llawer o wledydd eraill, roedd y grefft o godi wal sych (heb forter i'w chynnal) yn hynod bwysig gan fod waliau o'r fath yn rhoi lloches i ddefaid a ffin rhwng dau ffermwr.

Muriau o fri 
 Mur Antoninus, mur Rhufeinig ym Mhrydain
 Mur Berlin, a oedd yn gwahanu Gorllewin a Dwyrain Berlin
 Mur Hadrian, mur Rhufeinig ym Mhrydain
 Mur Israelaidd y Lan Orllewinol, mur diogelwch dadleuol rhwng Palesteina ac Israel
 Mur Mawr Tsieina, y mur mwyaf yn y byd
 Mur Mawr CfA2, y gwrthrych mwyaf yn y bydysawd

 
Adeiladau ac adeiladwaith
Victoria, Seychelles

Victoria yw prifddinas a dinas fwyaf ynysoedd y Seychelles. Fe'i lleolir ar arfordir gogledd-ddwyreiniol ynys Mahé. Mae ganddi boblogaeth o 24,970.

Dinasoedd Seychelles
Prifddinasoedd Affrica
Trajan

Caesar Nerva Traianus Germanicus neu Trajan (18 Medi 53 – 9 Awst 117), oedd Ymerawdwr Rhufain o 28 Ionawr 98 hyd ei farwolaeth. Ganwyd  Marcus Ulpius Traianus.

Ganed Trajan yn y ddinas Rufeinig Italica (Santiponce heddiw), heb fod ymhell o ddinas Hispalis (Sevilla heddiw), rhan o dalaith Baetica. Roedd ei dad, oedd a'r un enw, yn un o ddilynwyr pwysicaf Vespasian. Dilynodd Trajan yr yrfa gyhoeddus draddodiadol, gan ddod yn gonswl yn 91. Priododd Ulpia Plotina, ond ni fu ganddynt blant.

Yn ystod teyrnasiad Nerva daeth Trajan yn rhaglaw talaith Germania Superior. Mabwysiadodd Nerva ef fel mab ac fel olynydd iddo. Roedd Trajan yn filwr galluog, ac ar ôl dod yn ymerawdwr parhaodd i ymladd ar Afon Rhein ac Afon Donaw. Ni ddaeth i Rufain am y tro cyntaf fel ymerawdwr hyd y flwyddyn 99. Bu'n ymladd llawer yn erbyn y Daciaid, oedd yn byw yn yr ardal sy'n awr yn Rwmania. Bu dau ryfel yn erbyn Decebalus, brenin Dacia, a gorchfygwyd ef gan Trajan, gan greu talaith Rufeinig newydd Dacia. Adeiladwyd Colofn Trajan yn Rhufain i goffhau ei fuddugoliaeth. Tua'r un pryd crewyd talaith Arabia Petraea.

Yn 113 dechreuodd rhyfel yn erbyn y Parthiaid. Cipiodd Ctesiphon, prifddinas Parthia, yn 115, ac ymgorfforwyd Armenia, Asyria a Mesopotamia yn yr ymerodraeth. Bu farw Trajan ar ei ffordd yn ôl o'r brwydro yma, yn Selinus, gerllaw y Môr Du, ar yr 8 Awst 117. Yn ystod teyrnasiad Trajan y cyrhaeddodd yr ymerodraeth Rufeinig ei maint eithaf. Dewisodd Trajan Hadrian fel ei olynydd.

Genedigaethau 53
Marwolaethau 117
Ymerodron Rhufeinig
Hadrian

Caesar Traianus Hadrianus Augustus neu Hadrian (24 Ionawr 76 - 10 Gorffennaf 138) oedd Ymerawdwr Rhufain o 11 Awst 117 hyd ei farwolaeth. Ganwyd Publius Aelius Traianus.

Ganed Hadrian yn nhref Italica, gerllaw Sevilla yn ne Sbaen. roedd yn berthynas i'r ymerawdwr Trajan, a phenodwyd ef yn rhaglaw talaith Syria pan oedd Trajan yn ymladd yn erbyn y Daciaid. Wedi i Trajan farw cyhoeddodd gwraig Trajan, Pompeia Plotina fod yr ymerawdwr wedi mabwysiadu Hadrian fel mab cyn marw ac wedi ei ddewis fel olynydd. Nid oedd pawb yn credu hyn, ond daeth Hadrian yn ymerawdwr.

Newidiodd Hadrian bolisi Trajan o ymestyn ffiniau'r ymerodraeth a chanolbwyntiodd ar amddiffyn ffiniau'r ymerodraeth fel yr oedd. Gollyngodd ei afael ar rai o'r tiriogaethau a goncrwyd gan Trajan yn  Dacia. Fel rhan o'r un polisi adeiladodd y mur a adwaenir fel Mur Hadrian ym Mhrydain. Ef hefyd a adeiladodd y Pantheon yn Rhufain.

Fel ymerawdwr, treuliodd Hadrian lawer o'i amser yn teithio o amgylch yr ymerodraeth, a bu'n gyfrifol am lawer o adeiladu mewn gwahanol rannau ohoni. Roedd yn hoff iawn o ddiwylliant Groeg, ac adeiladodd deml enfawr i Zeus yn Athen. Ceisiodd hefyd ail-adeiladu Jeriwsalem fel dinas Roegaidd, ond arweiniodd hyn at wrthryfel gan yr Iddewon dan arweiniad Simon bar Kochba.

Nid oedd gan Hadrian blant, a dewisodd Antoninus Pius fel ei olynydd, ar yr amod ei fod ef yn dewis perthynas pell i Hadrian, Marcus Aurelius Verus, fel ei olynydd yntau. Yn ddiweddarach daeth Marcus Aurelius Verus yn ymerawdwr dan yr enw Marcus Aurelius.

Gweler hefyd 
 Antinous, ffefryn Hadrian

Genedigaethau 76
Marwolaethau 138
Ymerodron Rhufeinig
Landerne

Cymuned a thref yn département Penn-ar-Bed yng ngogledd-orllewin Llydaw yw Landerne (Llydaweg, Landerneau yn Ffrangeg). Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Mae'n efeilldref Caernarfon. Dywedir y bu farw'r sant Cymreig Curig yno yn y 6g.

Demograffeg
Mae poblogaeth o 14,800 yn y dref yn ôl cyfrifiad 2005.

Gweler hefyd 
 Rhestr trefi a phentrefi Llydaw
 Trefi yng Nghymru wedi eu gefeillio â threfi yn Llydaw
 Cymdeithas Cymru-Llydaw

Cymunedau Penn-ar-Bed
Italica

Erthygl am y ddinas hynafol yw hon. Am y lleng Rufeinig gweler Legio I Italica.

Sefydlwyd dinas Rufeinig Italica (i'r gogledd o Santiponce heddiw, 9 km i'r gogledd-orllewin o Seville, Sbaen) yn y flwyddyn 206 CC gan y cadfridog Rhufeinig Scipio Africanus fel trefedigaeth ar gyfer y milwyr Rhufeinig a anafwyd ym Mrwydr Ilipa, lle gorchfygwyd byddin Carthage yn ystod yr Ail Ryfel Punig. Rhoddwyd yr enw Italica ar y ddinas newydd er mwyn atgoffa'r hen filwyr (colonia) o'u gwreiddiau Eidalaidd a'u cadw'n driw i'r ymerodraeth.

Ganwyd yr ymerodron Rhufeinig Trajan a Hadrian yn Italica.

Yn ddiweddarach codwyd amffitheatr anferth yn y ddinas, gyda digon o le i tua 25,000 o bobl, drydedd fwyaf yn yr ymerodraeth.

Amffitheatrau
Dinasoedd Rhufeinig
Safleoedd archaeolegol Sbaen
Yr Ymerodraeth Rufeinig
Tacitus

Hanesydd Rhufeinig a llenor yn yr iaith Ladin oedd Gaius Cornelius Tacitus neu Publius Cornelius Tacitus neu yn Gymraeg Tegid (c.56 - 117 O.C.). Credir iddo gael ei eni yn nhalaith Gallia Narbonensis (de Ffrainc heddiw), ond nid oes sicrwydd am hynny. Mae'n bosibl mai asiant imperialaidd yng ngogledd-ddwyrain Gâl a oedd yn gyfrifol am dalu llengwyr Rhufeinig byddin y Rhein oedd ei dad. Cafodd Tacitus ei eni tua 55 O.C., yn ystod teyrnasiad yr ymerodr Claudius. Bu marw tua diwedd teyrnasiad Trajan (98 - 117) neu'n fuan ar ôl hynny. Chwareai rhan bur bwysig ym mywyd cyhoeddus ei oes ond fe'i cofir yn bennaf am ei gyfraniad arbennig i lên hanes.

Gwaith Tacitus 
Mae pump o weithiau Tacitus wedi goroesi (tri yn gyfan, dau yn rhannol).

 (98) De vita Iulii Agricolae (Bywgraffiad Iŵl Agricola neu'r Agricola). Bywyd Agricola, tad yng nghyfraith Tacitus. Pwysig iawn am ei ddisgrifiad o'r Brydain Rufeinig, gan gynnwys hanes ymosodiad Suetonius Paulinus ar Ynys Môn.
 (98) De origine et situ Germanorum (Germania). Llyfr am lwythau Germanaidd yr Almaen.
 (102) Dialogus de oratoribus (Trafodaeth ar Areithyddiaeth)
 (105) Historiae (Hanes). Hanes Rhufain ar ddiwedd y ganrif gyntaf.
 (117) Ab excessu divi Augusti (Croniclau neu'r Annales). Efallai y pwysicaf o'i lyfrau. Dim ond pedwar llyfr a rhan o bumed sydd wedi goroesi. Hanes Rhufain a'i hymerodron o amser Augustus i Nero a geir ynddo.

Llyfryddiaeth

Gwaith Tacitus mewn cyfieithiad 
 Michael Grant (cyf.), Tacitus: On Imperial Rome (Llundain, 1956 ac wedyn). Yr Annales. Clasur o gyfieithiad Saesneg yn nghyfres Penguin.
 John Owen Jones (cyf.), O Lygad y Ffynnon (Y Bala, 1899). Cyfieithiad Cymraeg darllenadwy o rannau o'r Agricola (a gweithiau gan hanesyddion eraill).
 H. Mattingly (cyf.), Tacitus: On Britain and Germany (Llundain, 1948 ac wedyn). Yr Agricola a'r Germania yn llyfrau Penguin.
 A.O. Morris (cyf.), Cofiant Agricola, Llywodraethwr Prydain / Cornelius Tacitus (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1974). ISBN 0-7083-0560-1

Cyfeiriadau 

Hanesyddion Rhufeinig
Llenorion Rhufeinig
Eintracht Frankfurt

Tîm pêl-droed o Frankfurt yw Eintracht Frankfurt. Cafodd ei sefydlu yn 1899 ac mae'n un o'r timau blaenaf yng nghyngrair pêl-droed yr Almaen.

Maen nhw'n chwarae yn y Deutsche Bank Park.

Chwareuwyr Enwog 
Uwe Bein
Bernd Hölzenbein
Karl-Heinz Körbel
Andreas Möller
Oka Nikolov
Jay-Jay Okocha
Alfred Pfaff
Bernd Schneider
Uli Stein
Anthony Yeboah

Ffynhonnell
 Gwefan y clwb

Timau pêl-droed yr Almaen
Frankfurt am Main
Agricola

Gweler hefyd Agricola (gwahaniaethu).

Milwr a gwladweinydd o Rufeiniad oedd Gnaeus Julius Agricola neu Agricola (13 Mehefin 40 - 23 Awst 93 O.C.), a aned yn nhref Forum Julii yn nhalaith Gallia Narbonensis (Fréjus heddiw, ym Mhrofens, de Ffrainc). Ysgrifennodd ei fab-yng-nghyfraith Tacitus fywgraffiad canmoliaethus ar Agricola, y De vita Iulii Agricolae (neu'r Agricola). Dyma brif ffynhonnell ein gwybodaeth amdano, ynghyd â'r Annales (llyfr arall gan Tacitus).

Gwasanaethodd ym Mhrydain, Asia ac Aquitania gan ennill bri iddo'i hun. Cafodd ei ethol yn gonswl yn 77 OC a dychwelodd i Brydain fel llywodraethwr ar y dalaith newydd yn 77 neu 78, yn olynydd i Sextus Julius Frontinus. Agricola oedd yn bennaf cyfrifol am osod awdurdod Rhufain ar y llwythau Celtaidd ym Mhrydain a oedd yn dal i wrthsefyll y trefedigaethwyr Rhufeinig. Ychydig cyn iddo gyrraedd Prydain fel llywodraethwr yr oedd yr Ordoficiaid yng nghanolbarth a gogledd-orllewin Cymru wedi codi mewn gwrthryfel ac wedi llwyr ddinistrio corff o ŵyr meirch. Arweiniodd Agricola ymgyrch yn eu herbyn yn syth ar ôl cyrraedd Prydain, a'u llwyr orchfygu. Yn ôl Tactitus, lladdodd bob copa gwalltog o'r llwyth, ond o ystyried natur tiriogaeth y llwyth yma prin y byddai hynny'n bosibl.

Yn 80 ac 81 ymestynnodd reolaeth Rhufain i dde'r Alban a gorchfygodd byddin Calgacus ym Mrwydr Mons Graupius. Ar ôl y fuddugoliaeth honno hwyliodd â'i lynges fechan oddi amgylch arfordir gogleddol Prydain, gan brofi am y tro cyntaf ei bod yn ynys. Ond enynnodd llwyddiant Agricola genfigen Domitianus a chafodd ei alw yn ôl i Rufain yn 84.

Llyfryddiaeth 
 H. Mattingly (cyf.), Tacitus: On Britain and Germany (Llundain, 1946 ac wedyn). Ceir yr Agricola yn rhan gyntaf y llyfr, a bywgraffiad.

Agricola
Llywodraethwyr Rhufeinig Prydain
Agricola
Agricola
Profens

Erthygl am yr ardal hanesyddol yw hon. Gweler hefyd Provence-Alpes-Côte d'Azur.

Rhanbarth neu ardal hanesyddol gyda diwylliant unigryw yn ne-ddwyrain Ffrainc yw Profens.

Gweler hefyd 
 Provence-Alpes-Côte d'Azur
 Profensaleg
 Trwbadwriaid

Daearyddiaeth Ffrainc
Hanes Ffrainc
Provence-Alpes-Côte d'Azur
Betws Gwerful Goch

Am enghreifftiau eraill o enwau lleol sy'n cynnwys y gair Betws, gweler Betws (gwahaniaethu).

Pentref bach gwledig, cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir Ddinbych, Cymru, yw Betws Gwerful Goch ()(ffurf hynafiaethol: Bet[t]ws Gwerfil Goch). Roedd gynt yn rhan o Sir Feirionnydd (tan 1974) ac ar ôl hynny Clwyd (1974 - 1996). Roedd Betws Gwerful Goch yn rhan o hen arglwyddiaeth annibynnol Dinmael yn yr Oesoedd Canol. Fe'i lleolir rhwng Melin y Wig a Chorwen yn ne eithaf y sir. Rhed Afon Alwen heibio iddi.

Yr eglwys a'r plwyf
Roedd Betws Gwerful Goch yn un o blwyfi hynafol cwmwd Edeirnion ym Merionnydd. Dywedid ei bod yn bosibl taflu carreg o lan yr eglwys i un o'r tair plwyf y mae ei ffiniau'n cwrdd yno, sef plwyfi Corwen, Llanfihangel Glyn Myfyr, a Gwyddelwern. Mae'r eglwys yn gysegredig i'r Santes Fair.

Ceir y cyfeiriad hanesyddol cyntaf at yr eglwys yn 1254, ond fel yn achos nifer o fannau eraill mae'n bosibl fod eglwys yno cyn hynny. Cafodd yr eglwys ei hatgyweirio'n sylweddol yn 1882 ond cedwir ynddi rhai o'r cerfiadau pren hynafol o'r hen eglwys.

Gwasanaethodd y llenor Edward Samuel, taid David Samwell (Dafydd Ddu Feddyg) fel rheithor y plwyf o 1702 hyd 1721, pan symudodd i blwyf Llangar.

Gwerful Goch

Roedd Gwerful yn ferch i Gynan (m. 1174)  fab Owain Gwynedd, yn ôl rhai hen achau. Buasai yn ei blodau tua'r flwyddyn 1200 felly. Un o'i hewythrau oedd y bardd-dywysog enwog Hywel ab Owain Gwynedd. Cafodd ei chladdu yn Dinmael. Dyna'r cwbl sy'n hysbys amdani ond mae'r diweddar Athro Bedwyr Lewis Jones yn awgrymu iddi roi nawdd i godi capel anwes ('betws') yno a gafodd ei henwi'n Fetws Gwerful Goch wedyn.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gweler hefyd
Betws

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Sir Ddinbych
Pentrefi Sir Ddinbych
Plwyfi Cymru
Teyrnas Gwynedd
Rhestr rhyfeloedd yn y Dwyrain Canol

Dyma restr rhyfeloedd yn y Dwyrain Canol. Cynhwysir yma hefyd sawl gwrthdaro pan fo'r rheiny'n gerrig milltir pwysig o ran sylw rhyngwladol.

Yr Henfyd
 Brwydr Uruk 2271 CC (gweler yma)
 Rhyfel Caerdroea (1194–1184 CC)

Y Cyfnod Rhufeinig
 Rhyfeloedd yr Iddewon a Rhufain
 Rhyfel cyntaf yr Iddewon a Rhufain (66-73), hefyd Gwrthryfel yr Iddewon neu Gwrthryfel Mawr yr Iddewon.
 Rhyfel Kitos (115–117), neu Ail ryfel yr Iddewon a Rhufain.
 Gwrthryfel Bar Kochba (132-135), hefyd Trydydd Rhyfel yr Iddewon a Rhufain, neu weithiau Ail ryfel yr Iddewon a Rhufain, os na ystyrir Rhyfel Kitos yn un o'r rhyfeloedd hyn.
 Gwrthryfel Diocesarea (351-2).
 Gwrthryfel yn erbyn Heraclius (613).
 Brwydr Palmyra

Yr Oesoedd Canol

Y Croesgadau
 Y Groesgad Gyntaf
 Yr Ail Groesgad
 Y Drydedd Groesgad
 Y Bedwaredd Groesgad

Y Cyfnod Modern

Y Rhyfel Byd Cyntaf 
 Ymgyrch Mesopotamia
 Ymgyrch Gallipoli
 Y Gwrthryfel Arabaidd

Wedi'r Ail Ryfel Byd 
 Rhyfel Palesteina 1948
 Rhyfel Annibyniaeth Israel (1948)
 Rhyfel Suez (1956)
 Rhyfel Chwech Diwrnod (1967)
 Rhyfel Yom Kippur (1973)
 Rhyfel Iran-Irac (1980–1988)
 Rhyfel y Gwlff (1990–1991)
 Cyflafan Jenin 2002
 Rhyfel Irac (2003–presennol)
 Rhyfel Libanus 2006
 Rhyfel Nahr al-Bared (2007)
 Ymosodiad Israel ar Lain Gaza 2008–2009
 Ymosodiad Israel ar lynges ddyngarol Gaza 2010
 Y Gwanwyn Arabaidd (2010–presennol)

 Rhestr
Rhyfeloedd
Dwyrain Canol, Y
Cynan ab Owain Gwynedd

Gwynedd]], brenin Gwynedd ac un o wyrion Gruffudd ap Cynan.

Bywgraffiad
Roedd gan Cynan chwech o frodyr, sef Hywel (y bardd-dywysog, m. 1170), Iorwerth Drwyndwn (tad Llywelyn Fawr), Rhun (m. 1146), Maelgwn, Dafydd (m. 1203), Rhodri (m. 1195, hendaid Senana gwraig Gruffudd ap Llywelyn a mam Llywelyn ein Llyw Olaf).

Roedd Cynan yn dad i Ruffudd (m. 1200) a Maredudd (m. 1212) ac i'r dywysoges Gwerful Goch. Trwy Faredudd roedd yn orhendaid i Fadog ap Llywelyn, arweinydd gwrthryfel y gogledd yn erbyn y gorsgyniaid Seisnig yn 1294-1296.

Llyfryddiaeth
Ceir siart achau Cynan ab Owain Gwynedd yn,
J. Beverley Smith, Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1986).

Cymry'r 12fed ganrif
Llinach Aberffraw
Pobl o Wynedd
Teyrnoedd Gwynedd
Marwolaethau 1174
Keidrych Rhys

Bardd a newyddiadurwr oedd William Ronald Rhys Jones neu Keidrych/Ceidrych Rhys (26 Rhagfyr 1913 – 22 Mai 1987). Bu'n olygydd y cyfnodolyn llenyddol Saesneg Wales.

Fe'i ganed ym Methlehem ger Llanymddyfri.

Priododd y bardd Lynette Roberts ym 1939 yn Llansteffan. Ganwyd Lynette yn Buenos Aires i deulu Cymreig o Awstralia a chawsant ddau o blant: Angharad a Prydein.

Ffrind y bardd Dylan Thomas oedd Rhys.

Llyfryddiaeth
The Van Pool (1942)
(gol.)Modern Welsh Poetry (1944)

Gweler hefyd
 Llenyddiaeth Saesneg Cymru

Cyfeiriadau

Beirdd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1913
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1987
Newyddiadurwyr Cymreig
Imperialaeth Newydd

Imperialaeth a fabwysiadwyd gan bwerau mawr Ewrop, ac yn ddiweddarach gan Siapan a'r Unol Daleithiau, yn hwyr y bedwaredd ganrif ar bymtheg ac ar ddechrau'r ugeinfed ganrif oedd Imperialaeth Newydd. Buont yn cynyddu eu nerth a'u dylanwad yng ngwledydd yr Affrig, Asia ac America Ladin.

Gweler hefyd 
 Diplomyddiaeth Doler
 Yr Ymerodraeth Brydeinig
 Yr Ymgiprys am Affrica

 
19eg ganrif
Hegemoni
Imperialaeth
Antoninus Pius

Caesar Titus Aelius Hadrianus Antoninus Augustus Pius neu Antoninus Píus (19 Medi 86 - 7 Mawrth 161) oedd Ymerawdwr Rhufain o 10 Gorffennaf 138 hyd ei farwolaeth. Ganwyd Titus Aurelius Fulvius Boionus Arrius Antoninus Pius.

Roedd yn fab i Aurelio Fulvo, conswl Rhufeinig o deulu oedd yn hannu o Nemausus (Nimes). Ganed Antoninus Píus ger Lanuvium. Dilynodd yrfa arferol uchelwr Rhufeinig, gan ddod yn quaestor, praetor a dwywaith yn gonswl. Roedd yn un o bedwar cyn-gonswl a benododd yr ymerawdwr Hadrian i weinyddu'r Eidal. Daeth Hadrian i ymddiried ynddo, ac fe'i mabwysiadodd fel mab ac fel olynydd iddo. Ar farwolaeth Hadrian yn 138 daeth Antoninus Pius yn ymerawdwr.

Dywedir fod Antoninus Pius yn ymerawdwr poblogaidd iawn oherwydd ei allu a'i hynawsedd. Amddiffynnodd y Cristionogion yn yr ymerodraeth ac yr oedd yn nodedig o drugarog wrth ddelio a chynllwynion yn ei erbyn. Roedd yn gyfrifol am lawer o adeiladu, yn enwedig yn ninas Rhufain.

Yn ystod ei deyrnasiad bu gwrthryfel yn Mauritania, Judea a Prydain lle gwrthryfelodd y Brigantes, ond nid oedd yr un ohonynt yn ddifrifol iawn. Antoninus Pius oedd yn gyfrifol am adeiladu'r Mur Antonaidd yn Yr Alban, tua 160 km i'r gogledd o Fur Hadrian. Priododd a Faustina yr Hynaf a bu ganddynt ddau fab a dwy ferch, ond yr oedd y rhain i gyd wedi marw cyn iddo ddod yn ymerawdwr ac eithrio Faustina yr Ieuengaf, a briododd Marcus Aurelius. Penododd Marcus Aurelius fel ei olynydd.

Bu farw yn Lorium (Etruria) ar 7 Mawrth 161. Ystyrir ei deyrnasiad, ynghyd â Trajan a Hadrian o'i flaen a Marcus Aurelius ar ei ôl, yn oes aur yr ymerodraeth Rufeinig.

Genedigaethau 86
Marwolaethau 161
Ymerodron Rhufeinig
Y Sgism Fawr

Y Sgism Fawr neu'r Sgism Ddwyreiniol fel y'i gelwir weithiau, oedd y rhwyg mawr (Groeg schisma) a dorrodd yr Eglwys Gatholig ('Eglwys y Gorllewin') oddi ar yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol ('Eglwys y Dwyrain').

Dechreuodd yn 857 pan ysgymunwyd Photius, Patriarch Caergystennin gan y Pab Sant Nicolas I (858 - 867). Ymatebodd y patriarch drwy herio uniongrededd Eglwys Rhufain, yn arbennig yn achos cymal yng Nghredo Nicea ynglŷn â tharddiad yr Ysbryd Glân o Grist (y cymal filioque "ac o'r Mab...").

Daeth yr anghydfod i'w uchafbwynt cyntaf yn 1054 pan ysgymunwyd y patriarch Cerularius o Gaergystennin (1043 - 1058) am iddo feirniadu gwyryfdod fynachaidd orfodol y Gorllewin a defnyddio bara heb ei godi yn yr offeren fel arferion hereticaidd. Er gwaethaf ymgeision i gymodi yn Ail Gyngor Lyons yn 1274 a Chyngor Fflorens yn 1439, daeth y rhwyg terfynol yn 1472. Un ffactor a arweiniodd at y rhwyg terfynol oedd ymddygiad y Croesgadwyr yn ymosod ar Gristnogion ac eglwysi uniongred yn Asia Leiaf a'r Lefant, gan gynnwys ymosod ar Gaergystennin ei hun a'i dal (1204 - 1261).

Gweler hefyd
 Y Sgism Orllewinol, neu'r Sgism Fawr (1378–1417), sef sgism oddi mewn yr Eglwys Gatholig

Cristnogaeth
Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Eglwys y Dwyrain
Hanes Ewrop
Yr Ymerodraeth Fysantaidd
Ysgymuno

Yn yr eglwys Gristnogol ysgymuno (o'r Lladin excommunicatio) yw'r weithred o gau allan o'r Cymun sanctaidd rywun neu rywrai a fernir yn ddiedifar o drosedd fawr neu heresi. Fel rheol y Pab ei hun sy'n awdurdodi ysgymuno rhywun. Cawsai ysgymuno ei ddefnyddio fel arf wleidyddol ar sawl achlysur yn y gorffennol.

Yng Nghymru'r Oesoedd Canol cafodd Owain Gwynedd, brenin teyrnas Gwynedd, ei ysgymuno am briodi ei gyfnither Cristin, er enghraifft. Yn y 16g ysgymunwyd Harri VIII o Loegr am wrthod awdurdod y Pab.

 
Cristnogaeth
Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Y Sblot

Ardal yn ninas Caerdydd, prifddinas Cymru, yw Y Sblot neu Sblot (Saesneg: Splott) ac ardal ddeheuol hen blwyf Y Rhath sydd wedi'i lleoli rhwng y môr a phrif lein y rheilffordd. Agorwyd y cyntaf o feysydd awyr sifil Cymru ar Rostir Pen-Gam yn 1930 a'i chau yn 1954. Bellach, ceir yma: barciau busnes, tai, gwaith trin dŵr a Chanolfan Tennis Genedlaethol Cymru. Cwbwlhawyd Cysylltffordd Dwyrain y Bae ar ddechrau'r 2010au a disgwylir i'r ardal ddatblygu'n economaidd.

Yr enw
Daw'r enw o'r gair Hen Saesneg splott sy'n golygu 'darn o dir' (plot). Arosai'r enw'n fyw ar lafar yn ne-orllewin Lloegr am glwt o dir ac mae'n digwydd mewn enwau lleoedd am gaeau a ffermydd yn yr ardal honno. Dichon i'r enw tarddu o gyfnod y Normaniaid. Ei ystyr yn syml felly yw 'clwt' neu 'ddryll' o dir. Ceir manylion pellach yn llyfr Bedwyr Lewis Jones, Yn ei Elfen.

Hanes
Ardal wledig a oedd yn eiddo i'r Eglwys oedd Sblot yn y Canol Oesoedd, ond erbyn 1891 roedd tai wedi eu hadeiladu ar gyfer gweithwyr gwaith dur East Moors ond caewyd y gwaith yn 1987.

Ffuglen
 Siôn Eirian, Bob yn y Ddinas. Nofel am gymeriadau Sblot.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Ardaloedd Caerdydd
Cymunedau Caerdydd
Eva Braun

Eva Braun (6 Chwefror 1910 – 30 Ebrill 1945) oedd meistres Adolf Hitler. Roedd hi'n enedigol o München yn Bafaria, de'r Almaen. Roedd hi'n ysgrifenyddes i ffotograffwr ar staff Hitler ac ar ôl peth amser dechreuodd hi fod yn feistres i Hitler. Am ddeuddeg mlynedd neu ragor roedd hi'n ganolog i fywyd personol yr unben, yn ôl tystion o'r cyfnod. Ymddiddorai mewn tynnu lluniau ("y Ferch Rollei" oedd ei llysenw, ar ôl y camerau Rollei) ac mae cyfran fawr o'r lluniau o fywyd personol Hitler yn ffrwyth ei difyrwaith. Roedd hi hefyd yn hoff o dorheulio'n noethlymun (roedd noethlymiaeth yn boblogaidd iawn yn yr Almaen yn y cyfnod Natsïaidd). Lladdodd ei hun, gyda Hitler, yn y byncer yn Berlin ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd. Mae rhai haneswyr yn dweud bod Eva Braun a Hitler wedi priodi cyn y diwedd.

Yr Ail Ryfel Byd
Genedigaethau 1910
Marwolaethau 1945
Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Pobl o München
Merched yr 20fed ganrif
Adnodd anadnewyddadwy

Adnodd naturiol na ellir ei ail-dyfu neu'i ail-gynhyrchu wedi iddo gael ei ddefnyddio yw adnodd anadnewyddadwy. Yr enghraifftiau pwysicaf yw'r tanwyddau ffosil: petrolew, nwy naturiol a glo. Y gwrthwyneb yw adnodd adnewyddadwy megis ynni gwynt.

Amgylchedd
Ynni
Yr Emiradau Arabaidd Unedig

Gwlad yn y Dwyrain Canol ydyw'r Emiradau Arabaidd Unedig. Fe'i lleolir yn ne-ddwyrain gorynys Arabia ar lan Gwlff Persia. Mae ganddi ffin ag Oman a Sawdi Arabia. Mae 7 emirad yn rhan o'r wlad: Abu Dhabi, Ajmān, Dubai, Fujairah, Ras al-Khaimah, Sharjah, ac Umm al-Quwain. Mae cronfeydd sylweddol o olew crai yn cyfoethogi'r wlad.

 
Gwledydd Asia
Gwledydd y Dwyrain Canol
Libreville

Prifddinas a dinas fwyaf Gabon yng ngorllewin Affrica yw Libreville. Mae ganddi boblogaeth o 578,156 o drigolion (2005) allan o boblogaeth amcangyfredig o tua 1,383,000 ar gyfer y wlad i gyd (2006). Cafodd ei sefydlu yn 1849.

Mae Libreville yn borthladd lleoliedig ar aber Afon Komo, yn agos i Gwlff Gini, ac mae'n ganolfan masnach pren coed trofaol. Mae'n ganolfan weinyddol Talaith l'Estuaire, y fwyaf yn Gabon.

Lleolir prif faes awyr Gabon yn Libreville, Maes Awyr Rhyngwladol Léon M'ba.

Dinasoedd Gabon
 
Prifddinasoedd Affrica
Ffangiaid

Mae'r Ffangiaid (Fang) yn grŵp ethnig sy'n byw yn Gabon a Chamerŵn yng ngorllewin Canolbarth Affrica.  Mae nhw'n adnabyddus am ei dawnsiau a'i chelf tradoddiadol, a nodweddir yn arbennig gan fygydau trawiadol. Cawsai'r mygydau hyn - sy'n rhan ganolog o ddiwylliant a chrefydd y Ffangiaid - ddylanwad pwysig ar arlunwyr Ffrainc a'r Eidal yn hanner cyntaf yr 20g, e.e. Picasso.

Grwpiau ethnig yn Affrica
Gabon
Camerŵn
La Concorde



La Concorde yw anthem genedlaethol Gabon (gorllewin Canolbarth Affrica) er i'r wlad ennill ei hannibyniaeth yn 1960. Cafodd ei hysgrifennu a'i chyfansoddi gan Georges Aleka Damas.

Geiriau

Concorde
Gabon
Quito

Prifddinas Ecwador yn Ne America yw Quito. Mae ganddi boblogaeth o 1,800,000. Ei hadeilad mwyaf nodedig yw'r eglwys gadeiriol arddull neo-Gothig.

Adeiladau a chofadeiladau
Basílica del Voto Nacional 
La Capilla del Hombre
Coliseo General Rumiñahui
Eglwys gadeiriol
El Panecillo
Estadio Chillogallo
Palacio de Carondelet (senedd)

Enwogion
Federico González Suárez (1844-1917), hanesydd

Dinasoedd Ecwador
Prifddinasoedd De America
 
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Ecwador
Dushanbe

Dushanbe (Tajiceg: Душанбе, دوشنبه; hefyd Dyushambe neu Stalinabad) yw prifddinas Tajicistan yng Nghanolbarth Asia. Mae ganddi boblogaeth o 562,000 o bobl (2000 census). Daw'r enw o'r gair Perseg am ddydd Llun (du "dau" + shamba neu shanbe "dydd") ac mae'n cyfeirio at y ffaith fod Dushanbe'n arfer cynnal marchnad boblogaidd ar y Llun. Er i dystiolaeth archaeolegol ddangos fod trigfannau yno mor gynnar â'r 5fed ganrif C.C., nid oedd ond yn bentref bach tan o gwmpas 80 mlynedd yn ôl.

Adeiladau a chofadeiladau
Amgueddfa Gurminj
Amgueddfa Tajicistan
Palas Vahdat

Dinasoedd Tajicistan
Prifddinasoedd Asia
Ysgol Llanhari

Ysgol cyfrwng Cymraeg yn Llanhari, Rhondda Cynon Taf yw Ysgol Llanhari, sydd yn gwasanaethu disgyblion o rhwng 3 ac 18 oed. Sefydlwyd yr ysgol yn 1974, yn dilyn agoriad Ysgol Gyfun Rhydfelen rhai blynyddoedd ynghynt. Roedd yr ysgol mor boblogaidd yr oedd yn fuan wedi ei gor-tanysgrifo ac felly agorwyd Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf yng Nghaerdydd yn 1978 er mwyn cymryd disgyblion o Dde Morgannwg.

Gwybodaeth Bellach 
Mae gan yr ysgol adrannau cynradd ac uwchradd. Daw'r disgyblion uwchradd o'r adran gynradd ac o ysgolion cynradd Ysgol Gynradd Gymunedol Llantrisant, Ysgol Gynradd Gymraeg Tonyrefail ac Ysgol Gynradd Dolau ym mlwyddyn 7 y system addysgol.

Mae 3 cae rygbi/pêl-droed, cae hoci, iard pêl-droed/pêl fasged a iard wedi ei tharmacio ar dir yr ysgol. Mae gan yr ysgol un o'r campysau mwyaf yn ne Cymru.

Gweinyddiaeth  
Pennaeth yr Ysgol: Mrs Rhian Phillips
Dirprwy: Ms Meinir Thomas
Penaethiaid Cynorthwyol: Mr G Howell, Ms C Webb, Mr M Evans

Llanhari
Llanhari
Llanhari
Sefydliadau 1974
Marcus Aurelius

Caesar Marcus Aurelius Antoninus Augustus neu Marcus Aurelius (26 Ebrill 121 – 17 Mawrth 180) oedd Ymerawdwr Rhufain o 7 Mawrth 161 hyd ei farwolaeth. Ei enw gwreiddiol oedd Marcus Annius Catilius Severus. Wedi priodi cymerodd yr enw Marcus Annius Verus. Pan gyhoeddwyd ef yn ymerawdwr galwodd ei hun yn Marcus Aurelius Antoninus. Ystyrir ef fel yr olaf o'r "Pum Ymerawdwr Da".

Yn ystod ei deyrnasiad bu raid i Marcus Aurelius ryfela'n barhaus yn erbyn gwahanol bobloedd ar ffiniau'r ymerodraeth. Ymosododd yr Almaenwyr droeon ar Gâl, ac adenillodd y Parthiaid eu nerth ac ymosod ar yr ymerodraeth. Oherwydd y problemau hyn dewisodd Lucius Verus fel cyd-ymerawdwr, hyd farwolaeth Verus yn 169.

Mae Marcus Aurelius yn adnabyddus fel awdur y Myfyrdodau, a ysgrifennodd yn yr iaith Roeg yn ystod ymgyrchoedd milwrol rhwng 170 a 180. Ystyrir y llyfr yn glasur hyd heddiw. Credir mai yn ystod ei deyrnasiad ef y bu'r cysylltiad cyntaf rhwng yr ymerodraeth Rufeinig a Tsieina yn y flwyddyn 166.

Bu farw Marcus Aurelius ar 17 Mawrth 180 yn ninas Vindobona (Fienna heddiw) tra'n ymgyrchu yn erbyn y Marcomanni. Daethpwyd a'i gorff yn ôl i Rufain i'w gladdu. Yn wahanol i'r pedwar ymeradwr o'i flaen roedd ganddo fab i'w olynu. Gwnaeth ei fab Commodus yn gyd-ymerawdwr yn 177, a dilynodd ei dad yn 180. Yn anffodus ni fu Commodus yn ymerawdwr da, ac mae rhai haneswyr yn ystyried mai marwolaeth Marcus Aurelius yn 180 oedd diwedd y Pax Romana.

Athronwyr
Genedigaethau 121
Llenyddiaeth Roeg glasurol
Marwolaethau 180
Ymerodron Rhufeinig
Oliver Hardy

Actor digrif Americanaidd oedd Oliver Norvell "Babe" Hardy (ganwyd Norvell Hardy; 18 Ionawr 1892 – 7 Awst 1957) ac un hanner o Laurel a Hardy, y ddeuawd a gychwynnodd yn oes ffilmiau mud a barodd 25 mlynedd, o 1927 i 1951. Ymddangosodd gyda'i bartner comedi Stan Laurel mewn 107 ffilm ffer, ffilm nodwedd a rhannau cameo. Cafodd ei gydnabyddiaeth cyntaf yn y ffilm Outwitting Dad, yn 1914. Yn rhai o'i weithiau cynnar, fe'i gydnabwyd gyda ei lysenw, "Babe Hardy".

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1892
Marwolaethau 1957
Actorion ffilm Americanaidd
Digrifwyr Americanaidd
Perfformwyr vaudeville
Americanwyr Albanaidd
Americanwyr Seisnig
Trefedigaethrwydd

Estyniad sofraniaeth gwlad i diriogaethau tu hwnt i'w gororau yw trefedigaethrwydd, gwladychiaeth neu goloneiddio. Gelwir gwlad neu diriogaeth sydd wedi cael ei gwladychu yn drefedigaeth.

Gweler hefyd 
 Datrefedigaethu
 Imperialaeth
 Trefedigaeth
 Ymerodraeth

 
Daearyddiaeth ddiwylliannol
Imperialaeth
Richard Bryn Williams

Llenor, bardd, hanesydd a dramodydd oedd Richard Bryn Williams neu R. Bryn Williams (1902 - 1981), a aned ym Mlaenau Ffestiniog yn yr hen Sir Feirionnydd (de Gwynedd).

Bywgraffiad
Aeth gyda'i rieni i fyw yn Nhrelew yn Chubut, Patagonia,  yn fachgen saith mlwydd oed. Dychwelodd i Gymru yn 1923 ac astudiodd yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru. Daeth yn arbenigwr ar hanes Y Wladfa ac yn gyfrannwr mawr i lenyddiaeth y dalaith honno.

Cefnogai'r Eisteddfod Genedlaethol a chystadlu ynddi. Enillodd y Gadair yn 1964 a 1968 a bu'n archdderwydd o 1975 hyd 1978. Mae bron y cyfan o'i waith yn adlewyrchu bywyd y Wladfa a'i hanes. Roedd yn awdur toreithiog.

Gwaith llenyddol

Llyfrau plant
Straeon Patagonia (1944)
Y March Coch (1954)
Bandit yr Andes (1956)
Croesi'r Paith (1958)
Yn Nwylo'r Eirth (1967)
Y Rebel (1969)
Agar (1973)
Y Gwylliaid (1976)

Barddoniaeth
Pentewynion (1949)
Patagonia (1965)
O'r Tir Pell (1972)

Dramâu
Pedrito (1947)
Cariad Creulon (1970)
Dafydd Dywysog (1975)

Hanes, astudiaethau a llyfrau eraill
Cymry Patagonia (1942)
Eluned Morgan: bywgraffiad a detholiad (1945)
Y Wladfa (1962)
Gwladfa Patagonia 1865-1965 (1965). Hanes y Wladfa.
Atgofion o Batagonia (1980).
Crwydro Patagonia (1960). Arweinlyfr.
Taith i Sbaen (1949). Llyfr taith.
Teithiau Tramor (1970). Llyfr taith.
Prydydd y Paith (1983). Hunangofiant (cyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth).

Archdderwyddon
Archentwyr Cymreig
Beirdd Cymraeg
Dramodwyr Cymraeg
Genedigaethau 1902
Hanesyddion Cymreig
Llenorion Archentaidd yn yr iaith Gymraeg
Llenorion plant Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1981
Pobl o Feirionnydd
Commodus

Marcus Aurelius Commodus Antoninus neu Commodus (31 Awst 161 – 31 Rhagfyr 192) oedd Ymerawdwr Rhufain. Ganwyd Lucius Aelius Aurelius Commodus. Bu'n gyd-ymerawdwr gyda'i dad Marcus Aurelius o 177 i 17 Mawrth 180, ac ar ôl hynny bu'n unig ymeradwr hyd ei farwolaeth..

Cafodd ei eni yn Lanuvium, Latium. Roedd yn fab i Marcus Aurelius ac yr oedd ganddo efaill, Antoninus, a fu farw yn bedair oed, a chwaer, Galeria Lucilla. Gwnaeth ei dad ef yn gyd-ymerawdwr yn 177. Pan fu farw Marcus Aurelius yn 180, dilynodd Commodus ef ar yr orsedd. Ar y dechrau yr oedd yn boblogaidd, gan fod llawer o barch i'w dad, ond yn fuan gwelwyd fod Commodus yn fath gwahanol o ymerawdwr. Rhoddodd rym i ffrindiau llwgr, a chynorthwyodd hwy i ddwyn arian oddi ar y wladwriaeth. Roedd yn arbennig o hoff o ymladdfeydd gladiator a byddai'n ymladd yn yr arena ei hun yn erbyn gwrthwynebwyr oedd wedi cael cyffuriau i'w hatal rhag ymladd yn iawn neu oedd heb eu harfogi'n llawn. Gwnaeth hyn ef yn amhoblogaidd iawn gyda haenau uwch cymdeithas. Dywedir iddo orchymyn lladd y cyfan o boblogaeth un dref oherwydd ei fod yn credu fod un person wedi edrych yn gas arno, a chyhoeddodd ei hun yn dduw gyda'r enw Hercules Romanus.

Yn 192 distrywiwyd rhan o ddinas Rhufain gan dân, a chymerodd Commodus y cyfle i gyhoeddi ei fod yn ei hail-sefydlu dan yr enw Colonia Commodiana. Ychydig yn ddiweddarach bu cynllwyn yn ei erbyn, a thagwyd ef tra'r oedd yn cysgu gan gaethwas o'r enw Narciso. Dilynwyd ef gan Pertinax. Ar ôl ei farw cyhoeddodd Senedd Rhufain y damnatio memoriae. Seilir y ffilm Gladiator (2000) yn rhannol ar fywyd Commodus.

Gefeilliaid
Genedigaethau 161
Marwolaethau 192
Ymerodron Rhufeinig
Abaty

Adeilad crefyddol ar gyfer cymuned o fynachod neu leianod yw abaty (o'r Lladin abbatem 'abad' + tŷ). Fel rheol disgwylid i'r gymuned gynnwys o leiaf ddeuddeg mynach neu leian gydag abad neu abades yn ben arnyn nhw. Weithiau byddai llun neu gerflun o'r abad neu'r abades a sedydlodd yr abaty yn eu dangos yn dal yr abaty yn eu dwylo. Ar ôl i'r abatai yng Nghymru a Lloegr gael eu diddymu yn yr unfed ganrif ar bymtheg cafodd nifer o'r adeiladau eu troi'n eglwysi neu eu defnyddio at ddibenion seciwlar.

Ceid nifer o abatai yng Nghymru yn yr Oesoedd Canol, e.e. Abaty Cymer ger Dolgellau ac Abaty Ystrad Fflur yng Ngheredigion.

Rhestr abatai Cadw 
Rhestrir y canlynol ar restr Cadw:
 Abaty Talyllychau, Sir Gaerfyrddin
 Abaty Hendy-gwyn ar Daf, Sir Gaerfyrddin
 Abaty Ystrad Fflur, Ceredigion
 Abaty Maenan, Sir Conwy
 Abaty Glyn y Groes, Sir Ddinbych
 Abaty Dinas Basing, Sir y Fflint
 Abaty Ynys Enlli, Gwynedd
 Abaty Cymer, Gwynedd
 Abaty Tyndyrn, Sir Fynwy
 Abaty Grace Dieu, Sir Fynwy. OS: SO451131.
 Abaty Margam, Castell-nedd Port Talbot
 Abaty Nedd, Castell-nedd Port Talbot. OS: SS738974.
 Abaty Llandudoch, Sir Benfro
 Abaty Ystrad Marchell, Powys
 Abaty Cwm Hir, Powys

Gweler hefyd 
 Priordy
 Tai crefydd Cymru

Tai crefydd Cristnogol
Cristnogaeth
Bodfan

Sant o Gymro oedd Bodfan (fl. 6g?). Yn ôl traddodiad roedd yn fab i Helig Foel.

Bodran yw nawddsant Abergwyngregin yng Ngwynedd. Sefydlodd ei eglwys uwchlaw Traeth Lafan a oedd, yn ôl yr hen chwedl, yn dir sych ar un adeg cyn i'r môr ei foddi ar noson dymhestlog. Dywedir mai ar ôl i Fodran weld y dinistr hwn, a boddi Llys Helig, y troes yn Gristion a dechrau byw fel meudwy.

Ei wylmabsant yw 2 Ionawr (hefyd 2 Mehefin).

Seintiau Cymru
Abergwyngregyn
Cymry'r 6ed ganrif
Pobl o Wynedd
Teyrnas Gwynedd
Pertinax

Publius Helvius Pertinax (1 Awst 126 – 28 Mawrth 193) oedd Ymerawdwr Rhufain o 1 Ionawr 193 hyd ei farwolaeth.

Dechreuodd ei yrfa fel athro gramadeg, ond yn ddiweddarach penderfynodd chwilio am yrfa oedd yn talu'n well a daeth yn swyddog yn y fyddin Rufeinig. Daeth i amlygrwydd yn ystod y rhyfel yn erbyn y Parthiaid ac yn ddiweddarach ym Mhrydain, lle bu'n dribiwn militariadd lleng VI Victrix, ar Afon Donaw ac yn Dacia. Dan deyrnasiad Marcus Aurelius amharwyd ar ei yrfa gan gynllwynion yn y palas ymerodrol, ond daeth i amlygrwydd eto pan alwyd ef i gynorthwyo mewn rhyfel yn erbyn y Germaniaid. Cyn 185 yr oedd eisoes wedi bod yn rhaglaw taleithiau Moesia (uchaf ac isaf), Dacia, Syria a Britannia.

Yn y 180au bu'n delio a gwrthryfel ymhlith milwyr Rhufain ym Mhrydain. Anafwyd ef yn ddifrifol yn y broses, ond ar ôl gwella cosbodd y gwrthryfelwyr yn drwm. Bu'n broconswl Affrica (188-189) ac yn gonswl ar y cyd a'r ymerawdwr. Pan lofruddiwyd Commodus, cyhoeddwyd Pertinax fel ymerawdwr ar 31 Rhagfyr 192, ond dim ond 86 diwrnod oedd hyd ei deyrnasiad. Dywedir fod milwyr Gard y Praetoriwm yn disgwyl rhoddion ariannol pan ddaeth Pertinax yn ymerawdwr, a phan wrthodwyd hwy troes y milwyr yn ei erbyn. Llofruddiwyd ef gan aelodau o Gard y Praetoriwm a dilynwyd ef gan Septimius Severus.

Genedigaethau 126
Llywodraethwyr Rhufeinig Prydain
Marwolaethau 193
Ymerodron Rhufeinig
Septimius Severus

Lucius Septimius Severus Pertinax neu Septimius Severus (11 Ebrill 146 – 4 Chwefror 211) oedd Ymerawdwr Rhufain o 9 Ebrill 193 hyd ei farwolaeth.

Ganed Septimius Severus yn Leptis Magna yn Libia, tua 1000 km i'r de-ddwyrain o ddinas Carthago yn nhalaith Affrica. Roedd o deulu pendefigaidd Ffenisiaidd. Yn ôl rhai haneswyr siaradai Ladin gydag acen.

Yn 172 penodwyd ef yn seneddwr, gan yr ymerawdwr Marcus Aurelius yn ôl pob tebyg. Yn 190 daeth yn gonswl, a'r flwyddyn wedyn penododd yr ymerawdwr Commodus ef i arwain y llengoedd yn Panonia. Wedi i'r ymerawdwr Pertinax gael ei lofruddio yn 193 cyhoeddodd y llengoedd hyn Severus yn ymerawdwr. Llwyddodd llengoedd Severus i feddiannu Rhufain heb wrthwynebiad. Yr un pryd yr oedd y llengoedd yn Syria wedi cyhoeddi Pescennius Niger yn ymerawdwr, a'r llengoedd ym Mhrydain wedi cyhoeddi Clodius Albinus fel ymerawdwr. Gwnaeth Severus gynghrair a Clodius Albinus i orchfygu Pescennius Niger, yna yn 197 cafodd wared ar Albinus hefyd a theyrnasu ar ei ben ei hun.

Roedd Severus yn filwr galluog, ac ymladdodd ryfel llwyddiannus yn erbyn y Parthiaid, gan ddychwelyd rhan ogleddol Mesopotamia i'r ymerodraeth. Nid oes ei berthynas a'r Senedd yn dda, a chafodd wared o ddwsinau o seneddwyr gan ei cyhuddo o fod yn llwgr. Penodwyd seneddwyr eraill oedd yn gefnogol iddo ef. Roedd yn fwy poblogaidd ymysg y bobl gyffredin, oedd yn falch o gael sefydlogrwydd ar ôl helyntion teyrnasiad Commodus.

Ym mlynyddoedd olaf Septimius Severus bu raid iddo ymladd yn erbyn y barbariaid oedd yn bygwth ffiniau'r ymerodraeth. Roedd problemau arbennig ym Mhrydain, ac atgyweiriodd Severus Fur Hadrian. Bu farw yn Efrog ar 4 Chwefror 211. Olynwyd ef gan ei feibion Geta a Caracalla, ond llofruddiwyd Geta gan ei frawd yn fuan wedyn.

Affricanwyr
Genedigaethau 146
Marwolaethau 211
Ymerodron Rhufeinig
Massachusetts

Talaith fechan ar arfordir dwyreiniol Unol Daleithiau America yw Cymanwlad Massachusetts. Mae'n rhan o Lloegr Newydd. Mae ganddi boblogaeth o 6.4 miliwn o bobl, gyda'r mwyaf yn Lloegr Newydd. Dinas fwyaf a phrifddinas y dalaith yw Boston.

Llysenw Massachusetts yw "Talaith y Bae" () sydd yn tarddu o'r hen enw trefedigaethol, Gwladfa Bae Massachusetts.

Hanes 
Fe wladychwyd Massachusetts yn y 17eg ganrif a datblygodd yn gyflym i droi'n un o diriogaethau mwyaf Lloegr Newydd.

Mae Massachusetts hefyd yn enwog am Salem, lle cafodd llawer o fenywod eu llosgi am fod yn wrachod.

Chwaraeodd Massachusetts ran bwysig yn y chwyldro Americanaidd, ac fe ddigwyddodd 'Te Barti Boston' yno, un o ddigwyddiadau cyntaf y chwyldro.

Dinasoedd Massachusetts

Cyfeiriadau

Dolenni Allanol 
    www.mass.gov 

 
Gogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau
Lloegr Newydd
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Legio XX Valeria Victrix

Lleng Rufeinig oedd Legio XX Valeria Victrix (Yr Ugeinfed Leng Valeria Victrix) a godwyd gan Augustus, yn ôl pob tebyg, rywbryd ar ôl 31 CC. Gwasanaethai yn nhaleithiau Rhufeinig Hispania, Illyricum, a Germania cyn cymryd rhan yng ngoresgyniad de Prydain (Britannia) yn O.C. 43, lle arosodd hyd o leiaf dechrau'r 4g. Baedd oedd arwydd y lleng. Mae 'na ansicrwydd ynglŷn ag ystyr y teitl Valeria: efallai ei fod yn golygu "gwerth milwrol neu arwrol"; mae rhai haneswyr yn awgrymu cysylltiad â'r bobl Valeria, neu â'r eryr du. O tua O.C. 62 ymlaen roedd y lleng â'i phencadlys yn Deva (Caer) ac yn gyfrifol am Ogledd Cymru.

Gweler hefyd
Bovium
Deva Victrix

XX Valeria Victrix
Caer
Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Cyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain
Hanes Swydd Gaer
Lloegr Newydd

Am y rhanbarth yn Awstralia, gweler: New England (Awstralia).

Ardal yng ngogledd-ddwyrain eithaf Unol Daleithiau America ar lan Cefnfor Iwerydd yw Lloegr Newydd (Saesneg: New England). Mae'n cynnwys y taleithiau presennol Massachusetts, Maine, Vermont, Connecticut, New Hampshire a Rhode Island. Yr Ewropeiad cyntaf i'w chwilio oedd Capten John Smith, a roddodd yr enw arni. Y Piwritaniaid oedd yr Ewropeiaid cyntaf i ymsefydlu yno.

 
Hanes yr Unol Daleithiau
Rhanbarthau'r Unol Daleithiau
Rhestr eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru

Dyma restr gyflawn o eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru:

Rhestr wedi'i threfnu yn ôl siroedd (gan gynnwys tiroedd a thraethau)

Abertawe
 Canolfan Ymwelwyr a Siop Rhosili
 Penrhyn Gŵyr
 Creigiau Pennard

Bro Morgannwg
 [[Gerddi Dyffryn]
 Ynys y Barri

Casnewydd
 Tŷ Tredegar

Castell-nedd Port Talbot
 Rhaeadr Aberdulais

Ceredigion
Llannerch Aeron
Mwnt
 Traeth Penbryn
Mynachdy'r Graig

Conwy
Tŷ Aberconwy, yn nhref Conwy
Gardd Bodnant
Neuadd Bodysgallen (Gwesty)
Pont Grog Conwy
Tŷ Mawr Wybrnant

Sir Gaerfyrddin
Aberdeunant
 Parc Dinefwr
Dolaucothi

Gwynedd
Aberglaslyn
Braich y Pwll
Carneddau
Craflwyn
Cregennan
 Cwrt
Dinas Oleu
 Ystâd Dolmelynllyn
 Egryn
 Glan Faenol
 Hafod Garegog
 Hafod y Llan
 Llanbedrog Bach
 Mynydd Bachestyn
 Penarfynydd
Bwthyn Llywelyn
Castell Penrhyn
Plas yn Rhiw
Porthdinllaen
Porthor
Segontiwm
 Ystâd Ysbyty

Môn
Plas Newydd

Powys
Neuadd Abergwesyn
Bannau Brycheiniog (a siroedd eraill)
Corn Du (Pen y fan)
Y Gribyn
Pen-y-fan
Castell Powys
Sgwd Henrhyd

Sir Fynwy
Y Cymin
 Castell Ynysgynwraidd
Parc Clytha
Ysgyryd Fawr
Pen-y-fâl (Sugar Loaf)

Sir Benfro
Bae Barafundle
Aberllydan (Broadhaven)
Castell Cilgerran
 Gardd Goedwig, Colby
 Ynys Dinas
 Freshwater West
 Penrhyn Lydstep (Lydstep Headland)
 Traeth Marloes a Pharc y Ceirw
Martin's Haven
 Pen Anglas
 Ystad Y Stagbwll
Bae Sain Ffraid
 Canolfan Ymwelwyr Tyddewi
 Penrhyn Tyddewi
Tŷ Masnachwr Tuduraidd, Dinbych-y-Pysgod

Wrecsam
Castell Y Waun
Erddig

Gweler hefyd 
Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol

Dolenni allanol
  Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol
 Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru

Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghymru
 
Eiddo'r Ymddiddiriedolaeth Genedlaethol
Llywelyn Bren

Gweler hefyd Llywelyn ap Gruffudd (Llywelyn Ein Llyw Olaf, Tywysog Cymru) a Llywelyn (gwahaniaethu).

Arglwydd Senghennydd a Meisgyn ym Morgannwg oedd Llywelyn ap Gruffudd neu Llywelyn Bren (m. 1318). Roedd yn orwyr i Ifor Bach (Ifor ap Meurig ap Cadifor). Roedd yn arglwydd cyfrifol a rhyfelwr dewr a gododd mewn gwrthryfel yn erbyn gormes y goresgynwyr yn ne-ddwyrain Cymru.

Bywgraffiad
Roedd Llywelyn wedi bod ar delerau da gyda'r arglwydd Normanaidd lleol Gilbert de Clare ond pan fu farw Gilbert cymerodd Pain de Turberville, arglwydd Coety, drosodd a dechreuodd ymddwyn yn drahaus. Cwynodd Llywelyn i Edward II, brenin Lloegr, ond heb gael boddlonrwydd gan y brenin diystyriol hwnnw. Aeth pethau o ddrwg i waeth a chododd Llywelyn a'r Cymry lleol mewn gwrthryfel ym mlaenau Morgannwg. Ni pharodd y gwrthryfel am hir gan fod brenin Lloegr a rhai o arglwyddi'r Mers yn anfon nifer o filwyr i Forgannwg i'w gorchfygu.

Cymerwyd Llywelyn Bren yn garcharor i Dŵr Llundain lle cafodd ei ddeddfrydu i farwolaeth ac oddi yno cafodd ei ddwyn i Gaerdydd a'i ddienyddio yn y modd erchyll arferol gan Goron Lloegr yn achos "teyrnfradwyr".

Roedd Llywelyn yn ŵr diwylliedig a deallus. Roedd yn hoff iawn o lenyddiaeth Gymraeg a Ffrangeg, yn perchen llawysgrifau yn y ddwy iaith honno ac yn noddi'r beirdd.  Yn ôl traddodiad roedd ganddo blasdy bychan yn Eglwys Ilan, yng nghantref Senghennydd.

Llyfryddiaeth
Mortimer, Ian, The Greatest Traitor (Thomas Dunne Books, 2006) ISBN 0-312-34941-6

Cymry'r 13eg ganrif
Cymry'r 14eg ganrif
Gwrthryfelwyr Cymreig
Marwolaethau 1318
Noddwyr llenyddiaeth
Pobl o Forgannwg
Teyrnas Morgannwg
Caracalla

Marcus Aurelius Antoninus Basianus (4 Ebrill 186 – 8 Ebrill 217), mwy adnabyddus fel Caracalla, oedd Ymerawdwr Rhufain o 211 hyd ei farwolaeth. Daw'r enw Caracalla o "caracallus", math o ddilledyn, efallai clogyn, a wisgai'r ymerawdwr yn gyson.

Ganed Caracalla yn Lugdunum, Lyon yn Ffrainc heddiw, yn fab i Septimius Severus oedd ar y pryd yn rhaglaw talaith Gallia Lugdunensis. Pan ddaeth ei dad yn ymerawdwr cafodd Caracalla y teitl "Cesar" pan oedd yn saith oed. Yn 198 enwyd wf yn "Augustus", ac felly'n gyd-ymerawdwr a'i dad. Yn 209 enwyd ei frawd Geta yn gyd-ymerawdwr hefyd. I gryfhau ei sefyllfa, gorfododd ei dad Caracalla i briodi Plautina, Plautianus, pennaeth Gard y Praetoriwm.

Roedd y berthynas rhwng Caracalla a Geta yn ddrwg, a gwaethygodd ymhellach pan enwyd y ddau yn gyd-olynwyr i'w tad pan fu ef farw ar 4 Chwefror 211. Llofruddiwyd Geta gan Caracalla yn 212. Dywedir i tua 20,000 o bobl oedd yn gwybod mai'r ymerawdwr yn gyfrifol am y llofruddiaeth gael ei lladd. Gadwodd Caracalla ddinas Rhufain i fynd ar ymgyrchoedd milwrol, ac ni ddychwelodd tra bu byw.

Aeth Caracalla i Germania, lle bu'n brwydro'n llwyddiannus yn erbyn rhai o'r llwythi Almaenaidd. Yn ddiweddarach bu'n ymladd yn y dwyrain. Ar ymweliad a Groeg daeth yn edmygydd mawr o Alecsander Fawr a phenderfynodd geisio ei efelychu. Yn 215 aeth i Alexandria i ymweld a bedd ei eilun, ond wedi cyhoeddi dychan ynglŷn â llofruddiaeth Geta, dinistriwyd llawer o'r ddinas a lladdwyd miloedd o'r dinaswyr gan filwyr Caracalla. Yna aeth i ryfela yn erbyn y Parthiaid gyda chryn lwyddiant.

Er gwaethaf ei lwyddiant milwrol yr oedd y rhan fwyaf o'r boblogaeth yn casau Caracalla oherwydd ei greulondeb, a chododd cynllwyn ei ei erbyn, gyda pennaeth y Praetoriaid, Macrinus, yn ei arwain. Llofruddiwyd Caracalla pan oedd ar ei ffordd i ddinas Carrhae yn Mesopotamia. Daeth Macrinus yn ymerawdwr yn ei le am gyfnod. Mae Baddonau Caracalla a adeiladwyd ganddo yn Rhufain yn parhau mewn bodolaeth.

Genedigaethau 186
Marwolaethau 217
Pobl o Lyon
Ymerodron Rhufeinig
Gwilym Morus

Cerddor o Gymro yw Gwilym Morus (ganwyd Gorffennaf 1976). Mae arddull ei gerddoriaeth yn gymysg o gerddoriaeth werin, cerddoriaeth glasurol a cherddoriaeth fyd-eang. Ef yw prif leisydd y band affrobit Drymbago a phrif weithredwr cynllun Gwybodaeth Amgen - cywaith cerddorol rhwng cerddorion o Balestina a Chymru.

Albymau
Traffig, Mawrth 2005
Dan y Nen, Awst 2006
O Fethlehem i Fangor, Rhagfyr 2005 (ar y cyd efo cerddorion o Balestina fel rhan o'r cynllun 'Gwybodaeth Amgen')

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol

Genedigaethau 1976
Cerddorion Cymreig
Cantorion Cymreig
Awdl

Cerdd gaeth sy'n defnyddio mwy nag un o'r pedwar mesur ar hugain traddodiadol yw awdl. Nid yw o reidrwydd yn gerdd hir, ond tueddir i gyfystyru awdl â cherdd gaeth hir ar fwy nag un o'r mesurau traddodiadol.

Gofynnir am awdl ar gyfer cystadleuaeth y Gadair yn yr Eisteddfod Genedlaethol yn aml. Pan ofynnir am awdl, fe'i cyfyngir i 200 llinell fel arfer. Roedd awdlau eisteddfodol dechrau'r 20g yn llawer hwy.

Yn wreiddiol, cân ar un mesur oedd awdl, ond dechreuodd y Gogynfeirdd hwyraf ganu teirawdl a phymawdl, felly daeth awdl yn gyfystyr â cherdd ar fwy nag un mesur. Roedd llawer o'r awdlau hyn yn cynnal yr un brifodl drwy gydol y gerdd (yr un yw tarddiad awdl ac odl). Erbyn cyfnod Beirdd yr Uchelwyr, daethai awdl i olygu cerdd gaeth ar fwy nag un mesur.

Arferai nifer o Feirdd yr Uchelwyr ganu awdlau gorchestol gan gynnwys pob un o'r pedwar mesur ar hugain. Yr enw a roir ar awdl o'r fath yw awdl enghreifftiol.

Yr awdl oedd cyfrwng dewisedig Beirdd y Tywysogion i ganu mawl a marwnad cyn i'r cywydd ddod yn boblogaidd yn y 14g.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd

Y Pedwar Mesur ar Hugain
Beirdd y Tywysogion
Beirdd yr Uchelwyr
Awdl enghreifftiol
Cerdd Dafod
Cynghanedd (barddoniaeth)

Llyfryddiaeth
Thomas Parry, Hanes Llenyddiaeth Gymraeg hyd 1900, Gwasg Prifysgol Cymru, 1945.
John Morris-Jones, Cerdd Dafod, Rhydychen, 1925.

Barddoniaeth
Cerdd Dafod
Termau llenyddol