alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Opiwm

Cyffur poenliniarol narcotig yw opiwm a geir o godennau aeddfed y pabi opiwm wedi i'w betalau cwympo (Papaver somniferum L. neu paeoniflorum).

Mae tyfu cnydau opiwm wedi bod yn bwysig mewn rhai ardaloedd gwledig yn ne Asia ers canrifoedd lawer. Mae canran uchel iawn o opiwm y byd yn dod o Affganistan, er enghraifft. Mae cnydau sylweddol yn cael eu tyfu ym Mhacistan, y Triongl Aur yn Ne-ddwyrain Asia (yn arbennig ym Myanmar), Colombia a Mecsico hefyd.

Defnyddir y cyffur at ddibenion meddygol ac fel cyffur adloniadol. Fel cyffur naturiol roedd yn rhan o ddiwylliant de a dwyrain Asia am ganrifoedd, a chan amlaf yn cael ei ysmygu neu ei fwyta er mwyn yr effeithiau narcotig, pleserus. Roedd hefyd yn cael ei ddefnyddio'n gyfreithlon yn Ewrop a gogledd America ac roedd yn gyffur poblogaidd iawn yn y 18g. Ymhlith ei ddefnyddwyr enwocaf mae De Quincey, Tennyson, Iolo Morganwg ac Edgar Allan Poe. Ond erbyn heddiw mae'n cael ei brosesu mewn ffatrïoedd anghyfreithlon i gynhyrchu heroin - cyffur cryfach o lawer - ac wedyn yn cael allforio'n ddirgel.

Defnydd hanesyddol yng Nghymru

Cofnododd William Bulkeley, Brynddu, Llanfechell fel hyn tra roedd yn aros yn Nulyn ar 25 Hydref 1735:

The wind S.W.; rained almost all day. Paid 6/- for a pair of shoes ; paid 4d. for 1/4 dr. of opium; paid at my lodging house 4/6 for Punch.

Meddai Twm Elias: “roedd ‘na ddefnyddiau meddygol pwysig iawn i opiwm (sug y pabi gwyn) ac fe’i ceid fel soled wedi ei sychu o sug y ffrwyth. Neu gellid ei doddi mewn alcohol a dŵr (cyfartaledd 1 : 1 : 1) i greu Laudanum, oedd yn fwy cyfleus ac yn gweithio’n gynt. Fel hypnotig a thawelydd (‘sedative’) roedd yn ddefnyddiol iawn i leddfu poen a thawelu rhywun oedd wedi gor- gynhyrfu. Roedd ei effeithiau astringent yn dda ar gyfer y dolur rhydd a dysentri a’i effeithiau expectorant, diafforetig, tawelyddol a gwrth-spasmodig yn ei wneud yn dda ar gyfer rhai mathau o beswch. Mae ‘na dros 20 o wahanol alcaloidiau mewn opiwm, a’r ddau fwyaf cyfarwydd erbyn heddiw ydi Codeine a Morphine. Mae’n cael ei dyfu dan drwydded mewn sawl gwlad i gyflenwi’r cyffuriau meddygol hyn ond mae ‘na gryn dyfu arno fo hefyd i gyflenwi’r farchnad gyffuriau anghyfreithlon! ‘Swn i’n feddwl mai i bwrpas meddygol yr oedd Bulkeley yn ei brynu...?''

Datgelwyd yn ddiweddar bod tad yr actor enwog Kenneth Williams yn gaeth i heroine ar ffurf y moddion cyffredin Gee’s Linctus

 
Cyffuriau
Ysmygu
Mustafa Kemal Atatürk

Mustafa Kemal Atatürk (1881 – 10 Tachwedd 1938), neu Gazi Mustafa Kemal Pasha (hyd 24 Tachwedd 1934), oedd sylfaenydd Gweriniaeth Twrci a'i harlywydd cyntaf. Cafodd ei eni yn Salonika (gogledd Gwlad Groeg heddiw).

Gwnaeth Mustafa Kemal enw iddo'i hun fel swyddog milwrol llwyddiannus tra'n gwasanaethu ym myddin Twrci ym Mrwydr Gallipoli yn y Dardanelles, yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Ar ôl i Ymerodraeth yr Otomaniaid golli yn y rhyfel hwnnw a'r cynlluniau gan y Cynghreiriaid buddugoliaethus i'w thorri i fyny, arweiniodd Atatürk y mudiad cenedlaethol Twrcaidd mewn ymdrech a droes yn Rhyfel Annibyniaeth Twrci. Ar ôl cyfres o gyrchoedd milwrol llwyddiannus llwyddodd i ryddhau'r wlad a sefydlu Gweriniaeth Twrci. Fel arlywydd cyntaf ei wlad, dechreuodd Atatürk ar gyfres o ddiwygiadau pellgyrhaeddol a cheisiodd greu gwladwriaeth seciwlar, fodern a democrataidd. Ymhlith ei ddiwygiadau oedd cael gwared o'r hen wyddor Arabaidd a chyflwyno un newydd seiliedig ar y wyddor Rufeinig a symleiddio gramadeg yr iaith Dwrceg ei hun.

Ar 24 Tachwedd, 1934, fel cydnabyddiaeth o'i ran hollbwysig yn sefydlu'r Twrci fodern, rhoddodd Cynulliad Cenedlaethol Twrci yr enw "Atatürk" iddo (sy'n golygu "Tad y Tyrciaid" neu "Hynafiad y Tyrciaid"). Pan fu farw bedair blynedd yn ddiweddarach codwyd beddrod ardderchog iddo ar bryn uchel yn y brifddinas newydd, Ankara. Mae'r beddrod yn ganolfan pererindod wlatgar ac yn symbol amlwg o'r Twrci fodern mewn cyferbyniaeth â'r gorffennol.

Arlywyddion Twrci
Prif Weinidogion Twrci
Chwyldroadwyr
Genedigaethau 1881
Marwolaethau 1938
Habibullah Khan

Habibullah Khan (3 Mehefin 1872 – 20 Chwefror, 1919) oedd brenin Affganistan o 1901 hyd ei farwolaeth yn 1919. Cafodd ei eni yn Tashkent, Wsbecistan, yn fab hynaf yr Emir Abdur Rahman Khan. Dilynodd ei dad i'r orsedd yn Hydref 1901.

Roedd Habibullah yn frenin cymharol seciwlar, rhyddfrydol, a geisiai ddiwygio bywyd ei wlad, e.e. trwy gyflwyno meddygaeth Orllewinol. Sefydlodd ysgolion, moderneiddiodd y fyddin a cheisiodd ddiwygio'r gyfraith.

Cadwodd Affganistan yn wlad niwtral yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, gan anwybyddu galwadau gan swltan Ymerodraeth yr Otomaniaid (Twrci), a ystyrid gan rai yn arweinydd crefyddol Islam, i gael y wlad i ymuno yn y rhyfel. Gwellodd perthynas ei wlad â'r India Brydeinig drwy arwyddo cytundeb heddwch yn 1905 ac ymweld â'r wlad yn 1907.

Cafodd ei asasineiddo tra ar daith hela ym mryniau Kalagosh ar Chwefror 20, 1919. Fe'i olynwyd gan ei fab Amanullah Khan

Brenhinoedd Affganistan
Emiriaid Affganistan
Genedigaethau 1872
Marwolaethau 1919
Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Gorsaf reilffordd Capel Bangor

Gorsaf reilffordd ganolradd yng ngogledd Ceredigion yw gorsaf reilffordd Capel Bangor sy'n gwasanaethu'r pentref yn ei hymyl.  Mae'r orsaf hon yn cael ei gwasanaethu gan Reilffordd Dyffryn Rheidol, sy'n cadw'r rheilffordd.

Capel Bangor
Rheilffordd Dyffryn Rheidol
Quintillus

Marcus Aurelius Claudius Quintillus (bu farw 270) oedd ymerawdwr Rhufain am gyfnod yn ystod y flwyddyn 270.

Roedd Quintillus yn frawd i’r ymerawdwr Claudius II. Ychydig a wyddir am Quintillus: ni wyddir dyddiad ei eni, union ddyddiad ei farwolaeth, enew ei wraig nag enwau ei ddau blentyn. Pan fu farw Claudius II yn 270, cyhoeddwyd Quintillus yn ymerawdwr, er y dywedir fod Claudius cyn marw wedi enwi Aurelian fel ei olynydd. Derbyniwyd Quintillus yn ymerawdwr gan y Senedd.

Wedi dod yn ymerawdwr aeth Quintillus ar ei union I Aquileia a defnyddiodd y ddinad hon fel canolbwynt amddiffynfeydd gogledd yr Eidal. Roedd yn ofni ymosodiad gan Ymerodraeth y Galiaid oedd dan lywodraeth Victorinus.

Roedd Aurelian yn gadfridog y llengoedd Rhufeinig yn nhaleithiau y Balcanau ac yn wynebu ymosodiadau gan lwythi Almaenaidd oedd yn ceisio croesi Afon Donaw. Cafodd fuddugoliaeth bwysig drostynt, a chyhoeddwyd ef yn ymerawdwr gan lengoedd Pannonia.

Pan glywodd Quintillus fod byddin Aurelian ar ei ffordd I Rufain, penderfynodd aros yn Aquileia yn hytrach na mynd i Rufain ei hun. Wrth weld fod byddin Aurelian yn llawer cryfach na’i fyddin ei hun, penderfynodd Quintillus ei ladd ei hun I osgoi rhyfel catref, ar ôl teyrnasiad o 77 diwrnod.

Genedigaethau 220
Marwolaethau 270
Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Ymerodron Rhufeinig
Gallia Aquitania

Roedd Gallia Aquitania yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig yn cynnwys y tiriogaethau sydd yn awr yn dde-orllewin a chanol Ffrainc. Prifddinas y dalaith oedd Mediolanum Santonum, (Saites heddiw), yna o'r 3g Burdigala (Burdeos). Ffiniau'r dalaith oedd Afon Loire i'r gogledd, Afon Garonne i'r dwyrain, mynyddoedd y Pyrenées i'r de a'r môr i'r gorllewin.

Roedd Gallia Aquitania gyda Gallia Lugdunensis a Gallia Belgica yn un o dair talaith a grewyd gan Augustus yn 27 CC er mwyn gweinyddu Gâl, oedd wedi ei choncro gan Iŵl Cesar rhwng 58 a 51.

Yn nes ymlaen, yng nghyfnod y Tetrarchiaeth, rhannwyd Galia Aquitania yn dair talaith lai: Aquitania Primera, Aquitania Secunda a Novempopulania. Tua dechrau'r 5g meddianwyd Aquitania Secunda a Novempopulania gan y Visigothiaid, ac yn 475 cipiasant Aquitania Primera hefyd. Yn y 6g daeth y diriogaeth yn rhan o deyrnas y Ffranciaid.

Taleithiau Rhufeinig
Gâl
Galateg

Galateg neu Galataeg oedd iaith y Celtiaid oedd
yn byw yn Asia Leiaf yn y cyfnod rhwng tua 250 CC ac OC400, sef y Galatiaid. Mae'r dystiolaeth amdani'n deillio'n gwfangwbl
bron o eiriau ac enwau Galateg sydd i'w cael yng ngwaith awduron Clasurol. Mae'n ymddangos ei bod yn iaith debyg iawn i Aleg, iaith Celtiaid Gâl.

Mae ei hanes yn dywyll ond ymddengys ei bod hi'n iaith fyw hyd y 3g neu'r 4g. Erbyn hynny roedd Galatia yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig. Mae Sant Jerome, er enghraifft, yn cyfeirio ati ac yn dweud ei bod yn debyg iawn i iaith trigolion dinas Trier, er nad oes sicrwydd ei fod yn siarad o brofiad personol: "Galatias... propriam linguam eandem habere quam Treviros" ("Mae gan y Galatiaid eu hiaith eu hunain sydd fel iaith pobl Trier").

Gweler hefyd
Galatiaid
Galatia

Y Galatiaid
Ieithoedd Celtaidd
Michel Platini

Cyn chwaraewr pêl-droed o Ffrancwr a llywydd UEFA ers 2007 yw Michel François Platini (ganwyd 21 Mehefin, 1955) yn Jœuf, département Yvelines, Ffrainc.

Cyfeiriadau

Ffrancod yr 20fed ganrif
Ffrancod yr 21ain ganrif
Genedigaethau 1955
Pêl-droedwyr Ffrengig
Pobl o Yvelines
UEFA
Galatiaid

Gweler hefyd Galatia a Galatia (gwahaniaethu).

Roedd y Galatiaid yn bobloedd Celtaidd a fudodd
o ardal yng nghanolbarth Ewrop, trwy'r Balcanau, i fyw
yn Asia Leiaf tua 278 CC. Mae awduron Clasurol yn dweud
eu bod nhw wedi'u rhannu'n dri llwyth mawr - y Tolisto(b)agii, y Trocmi
a'r Tectosages - a bod y llwythau hynny yn eu tro wedi'u rhannu'n
bedwar is-lwyth yr un (tetrarchau). Roedd eu hiaith, Galateg, yn debyg iawn i'r iaith Aleg a siaredid yng Ngâl.

Ymsefydlasant yng ngorllewin canolbarth Anatolia ar ôl cael eu gwahodd yno gan y brenin Nicomedes I o deyrnas Bithynia i'w gynorthwyo yn erbyn y Persiaid. Ymladdasant sawl gwaith yn erbyn brenhinoedd Pergamon; dethlir buddugoliaethau'r Pergamoniaid drsotynt mewn cyfres o gerfluniau enwog sydd wedi goroesi fel copïau Rhufeinig. Yn ddiweddarach daeth eu tiriogaeth yn rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig, ond dim ond ar ôl brwydr hir i gadw eu hannibyniaeth a barodd o 189 CC pan gollasant frwydr bwysig, hyd at 25 CC pan greodd yr ymerodr Augustus dalaith Galatia.

Ymddengys fod y llythyr enwog at y Galatiaid gan Sant Paul yn annerch cymunedau Cristnogol ifainc mewn rhannau gwledig o Galatia. Ymddengys fod yr iaith Alateg wedi parhau yn y parthau hynny hyd at y 3edd neu'r 4g cyn iddi gael ei disodli gan yr iaith Roeg ac ar ôl hynny Tyrceg.

Gweler hefyd
Asia Leiaf
Celtiaid
Galatia

Pobloedd hynafol
Y Celtiaid
Asia Leiaf
Llythyr Paul at y Galatiaid

Llythyr Paul at y Galatiaid (talfyriad: Gal.) yw nawfed llyfr y Testament Newydd yn y Beibl. Fe'i ysgrifennwyd gan yr Apostol Paul at eglwysi Cristnogol cynnar nifer fach o'r Galatiaid, pobl o dras Celtaidd oedd yn byw yn nhalaith Galatia yn Asia Leiaf. Ni ellir ei ddyddio'n union, ond os ydyw'n waith Paul ei hun rhaid ei fod wedi'i sgwennu yn y blynyddoedd cyn ei farwolaeth yn OC 64.

Llyfrau'r Testament Newydd
Llythyrau Paul
Silwriaid

Roedd y Silwriaid (Lladin: Silures) yn llwyth Brythonaidd oedd yn byw yn ne-ddwyrain Cymru pan gyrhaeddodd y Rhufeiniaid i'r ardal. Yn fras roeddynt yn byw yn yr hyn ddaeth yn nes ymlaen ym Mrycheiniog, Gwent a Morgannwg. Roeddynt yn ffinio a'r Ordoficiaid yn y gogledd a'r Demetae yn y gorllewin. Yn ôl yr hanesydd Rhufeinig Tacitus roeddynt yn bobl bryd-tywyll gyda gwallt cyrliog. Ymhlith y bryngaerau niferus ar eu tir y mae bryngaer Goed Llanmelin yn sefyll allan fel canolfan bwysig.

Yr oeddynt yn nodedig am ymladd yn ffyrnig yn erbyn y Rhufeiniaid. Tua 48 OC ffodd Caradog atynt wedi i'w lwyth ei hun, y Catuvellauni, gael eu gorchfygu gan y Rhufeiniaid. Arweiniodd ef eu rhyfelwyr yn erbyn Publius Ostorius Scapula pan ymosododd Ostorius arnynt hwy ac ar yr Ordoficiaid.

Gorchfygwyd Caradog yn 51 yn nhiriogaeth yr Ordoficiaid, ond parhaodd y Silwriaid i ymladd yn erbyn y Rhufeiniaid. Dywedir i Ostorius ddatgan fod y llwyth mor beryglus nes byddai raid eu lladd i gyd neu eu halltudio. Ymosododd y Silwriaid ar gorff o filwyr Rhufeinig oedd yn adeiladu caerau yn eu tiriogaeth, a dim ond trwy ymdrech fawr y gallodd y Rhufeiniaid eu hachub. Dywedir i'r Silwriaid gymryd Rhufeinwyr yn garcharorion a'u rhannu ymhlith llwythau cyfagos i greu cynghrair yn erbyn Rhufain.

Bu farw Ostorius yn annisgwyl yn 52 heb fod wedi concro'r Silwriaid. Wedi ei farwolaeth ef gallasant orchfygu'r Ail Leng, oedd yn cael ei harwain gan Gaius Manlius Valens, cyn i'r llywodraethwr newydd, Aulus Didius Gallus, gyrraedd. Yn 57, dechreuodd y llywodraethwr Quintus Veranius Nepos ymgyrch yn eu herbyn, ond bu farw yn fuan wedyn. Dim ond ugain mlynedd yn ddiweddarach, dan Sextus Julius Frontinus, y gorchfygwyd y llwyth yn derfynol.

Prifddinas y Silwriaid yn y cyfnod Rhufeinig oedd Venta Silurum (Caerwent heddiw). Wedi'r cyfnod Rhufeinig daeth tiriogaeth y Silwriaid yn deyrnasoedd Gwent, Brycheiniog, Gwynllŵg a Morgannwg. Enwyd y cyfnod Silwraidd mewn daeareg ar ôl y llwyth yma, gan i greigiau o'r cyfnod yma gael eu disgrifio gyntaf yn nhiriogaeth y llwyth.

Llwythau Celtaidd Cymru
Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Gwent
Hanes Powys
Morgannwg
Bituriges

Yn ôl yr hanesydd Rhufeinig Livy, yr oedd y Bituriges yn llwyth Celtaidd a drigai yng Ngâl (Ffrainc heddiw) yn y 6ed ganrif CC. Ystyr yr enw Bituriges yw "Brenhinoedd y Byd", ac mae hyn yn ategu tystiolaeth Livy, sy'n dweud eu bod y llwyth mwyaf grymus yng Ngâl yn amser y brenin Rhufeinig Tarquinius Priscus (fl. 6g CC). Dywed Livy fod y Bituriges dan arweiniad eu brenin Ambigatus wedi mudo i ogledd yr Eidal.

Mae awduron Rhufeinig eraill yn gwahaniaethu rhwng dau is-lwyth o'r Bituriges; ymsefydlodd y Vivisci wrth aber Afon Garumna (Afon Garonne) yng nghyffiniau dinas Burdigala (Bordeaux, yn ne-orllewin Ffrainc), tra ymsefydlodd y Cubi yn yr ardal o gwmpas Avaricus (Bourges, yng ngorllewin canolbarth Ffrainc).

Llwythau Celtaidd Gâl
Cenedlaetholdeb Gwyddelig

Cenedlaetholdeb yng nghenedl Iwerddon sydd wedi bodoli am ganrifoedd fel gwrthwynebiad i statws yr ynys fel rhan o Brydain Fawr yw cenedlaetholdeb Gwyddelig. Mae'r mudiad yn galw am uniad Gweriniaeth Iwerddon a Gogledd Iwerddon, a gawsant eu rhannu yn 1920. Cyferbynnir safbwynt gwleidyddol y cenedlaetholwyr Gwyddelig gydag un yr Unoliaethwyr, y Gwyddelod sy'n cefnogi undeb Gogledd Iwerddon (ac weithiau gweddill Iwerddon) gyda'r Deyrnas Unedig. Mae hunaniaethau Catholig a Cheltaidd yn cael eu cysylltu'n aml â chenedlaetholdeb Gwyddelig.

Gweler hefyd
Hanes Iwerddon
Gwrthryfel y Pasg

 
Iwerddon
Iwerddon
David Morris

Erthygl am y gwleidydd yw hwn. Am yr emynydd Cymraeg o'r 18fed ganrif gweler Dafydd Morris.
Gwleidydd ac ymgyrchydd dros heddwch oedd David Morris (28 Ionawr 1930 – 24 Ionawr, 2007).

Roedd yn gadeirydd ar CND Cymru. Cychwynodd ymgyrchu yn erbyn arfau nwclear ym 1957, pan oedd y wladwriaeth Brydeinig yn profi arfau o'r fath ar ynys Kiritimati yn y Cefnfor Tawel.

Roedd yn aelod o'r Blaid Lafur.

Cafodd ei ethol yn gynghorydd sir ac wedyn fel Aelod Seneddol Ewropeaidd o 1984 tan 1999.

Aelodau Senedd Ewrop
Genedigaethau 1930
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Heddychwyr Cymreig
Marwolaethau 2007
Tacitus (ymerawdwr)

Marcus Claudius Tacitus (c.200 – Mehefin 276), oedd ymerawdwr Rhufain rhwng 275 a 276. Er iddo ef ei hun geisio awgrymu'n wahanol, nid oedd ganddo gysylltiad teuluol a'r hanesydd Tacitus.

Ganed Tacitus i deulu distadl yn un o'r taleithiau ger Afon Donaw; Noricum, Pannonia neu Raetia). Ni wyddir llawer am ei yrfa, ond bu'n gonswl yn 273.

Wedi i'r ymerawdwr Aurelian gael ei lofruddio, bu cyfnod o tua 6 mis heb ymerawdwr. Yn ystod y cyfnod hwn bu'r Senedd a'r llengoedd yn trafod pwy fyddai olynydd Aurelian, gan nad oedd ef ei hun wedi penodi olynydd. Yn y diwedd dewiswyd Tacitus. Roedd tua 75 oed pan gyhoeddwyd ef yn ymerawdwr.

Pan ddaeth yn ymerawdwr penododd Tacitus ei frawd Florianus yn bennaeth Gard y Praetoriwm. Yn fuan wedyn ail-ddechreuodd y rhyfeloedd ar ffiniau'r ymerodraeth pan groesodd y llwythi Almaenaidd dros Afon Rhein. Yr un pryd symudodd y Gothiaid i Asia Leiaf, gan haeru eu bod wedi eu galw yno gan Aurelian i ymlass yn erbyn y Persiaid. Aeth Tacitus i ddelio a'r Gothiaid tra'r aeth ei frawd Florianus i ymladd ar Afon Rhein. Bu'r ddau'n llwyddiannus, a chafodd Tacitus fuddugoliaeth dros yr Alaniaid gerllaw Palus Maeotis.

Ychydig wedyn, ar ôl bod yn ymerawdwr am 6 mis, bu farw Tacitus yn annisgwl yn Tyana (Capadocia). Mae dwy stori am ei farwolaeth. Yn ôl Eutropius ac Aurelius Victor bu farw o dwymyn, tra dywed Zosimus iddo gael ei lofruddio. Dilynwyd ef fel ymerawdwr gan ei frawd Florianus.

Genedigaethau 200
Marwolaethau 276
Ymerodron Rhufeinig
Mauretania Caesariensis

Roedd Mauretania Caesariensis yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig yng ngogledd Affrica, yn cyfateb yn fras i ogledd Algeria heddiw.

Roedd y Groegiaid a'r Rhufeiniaid yn adnabod y rhan orllewinol o Ogledd Affrica fel Mauretania. O'r 7c CC daeth yr ardal dan ddylanwad y Ffeniciaid o ddinas Carthago. Wedi i Carthago gael ei gorchfygu gan Rufain daeth dan ddylanwad Rhufeinig, ac yn y rhyfel cartref Rhufeinig rhwng Iŵl Cesar a Pompeius cefnogodd y brenin Bochus II Iŵl Cesar.

Yn y 30au CC meddiannwyd y diriogaeth gan y Rhufeiniaid. Dan yr ymerawdwr Claudius rhannwyd Mawritania yn ddwy dalaith, Mauretania Caesariensis a Mauretania Tingitana.

Taleithiau Rhufeinig
Hanes Algeria
Hanes Gogledd Affrica
Mauretania Tingitana

Roedd Mauretania Tingitana yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig yn rhan orllewinol Gogledd Affrica. Roedd yn cynnwys y diriogaeth sy'n awr yn rhan ogleddol Moroco, gan gynnwys hefyd Ceuta a Melilla.

Daeth y diriogaeth yn rhan o'r ymerodraeth pan orchmynodd yr ymerawdwr Caligula lofruddio'r brenin Ptolomeus yn y flwyddyn 40 OC. Rhannodd yr ymerawdwr Claudius dalaith Mauretania yn ddwy ran, Mauretania Caesariensis a Mauretania Tingitana, yn y flwyddyn  42, gan gymeryd Afon Muluya fel ffin rhyngddynt.

Prifddinas Mauretania Tingitana oedd Tingis, (Tangier heddiw), ac roedd dwy ddinas bwysig arall, sef Volubilis (ger Meknès) a Rusadir (Melilla heddiw).

Tua 285, penderfynodd yr ymerawdwr Diocletian roi'r gorau i feddiannu'r rhan o'r diriogaeth oedd i'r de o Lixus. Concrwyd yr ardal gan y Fandaliaid yn 429. Yn 533 llwyddodd y cadfridog Belisarius i adennill y diriogaeth i'r ymerawdwr Justinian.

Cyfeiriadau

Taleithiau Rhufeinig
Hanes Moroco
Hanes Gogledd Affrica
Vincent van Gogh

Arlunydd o'r Iseldiroedd oedd Vincent Willem van Gogh (30 Mawrth 1853 – 29 Gorffennaf 1890) (Ynganiad: ). Roedd yn un o'r Ôl-argraffiadwyr (Post Impressionists), ac mae'n un o'r artistiaid enwocaf erioed.

Fe'i ganwyd yn Zundert. Yn ddyn ifanc, bu'n fasnachwr celf, yn athro, ac yna'n bregethwr – ond ni fu'n llwyddiannus iawn yn yr un o'r meysydd hyn.

Ym 1880 y cychwynnodd ar ei yrfa fel arlunydd, ag yntau'n 27 oed. Un o'r pethau a'i symbylodd i ddechrau arlunio oedd anogaeth ei frawd Theo, a oedd yn werthwr gwaith celf llwyddiannus ym Mharis ar y pryd. Theo oedd un o'r ychydig rai a gredai yn ei athrylith, a bu'n anfon deunyddiau peintio ac arian at ei frawd mawr yn fisol o'r cyfnod hwnnw ymlaen. Yn ystod ei fywyd ysgrifennodd Vincent lawer o lythyrau at Theo, a chadwodd Theo bob un ohonynt; cawsant eu cyhoeddi ym 1914.

Bu farw yn Auvers-sur-Oise.

Salwch meddwl
Roedd rhyw fath o salwch meddwl arno. Yn ystod un o'i byliau, torrodd labed ei glust i ffwrdd. Dirywiodd ei gyflwr meddyliol tua diwedd ei oes. Ar y seithfed ar hugain o Orffennaf 1890, fe'i saethodd ei hun yn ei frest.

Bu farw yn ei wely ddeuddydd yn ddiweddarach, a Theo ei frawd wrth erchwyn ei wely. Roedd Theo wedi ceisio codi ei galon bod dyddiau gwell i ddod, ond geiriau olaf Vincent cyn marw oedd "La tristesse durera toujours" (fe bery'r tristwch am byth).

Gwaith
Cynhyrchodd Vincent ei holl waith, dros 2000 o weithiau i gyd gan gynnwys paentiadau a brasluniau, mewn deng mlynedd (tua 900 o beintiadau a thua 1100 o ddarluniau a brasluniau). I gychwyn, roedd ei luniau'n dywyll eu lliw, nes iddo ddarganfod gwaith yr argraffiadwyr ym Mharis. Daw mwyafrif ei luniau enwocaf o ddwy flynedd olaf ei fywyd, a gwnaeth 90 o luniau yn y deufis olaf. Roedd ei enwogrwydd wedi tyfu'n raddol ers ei arddangosfeydd cyntaf o 1880 ymlaen, ac wedi ei farwolaeth bu arddangosfeydd coffa iddo ym mhrif ddinasoedd Ewrop.

Dylanwad
Bu ei ddylanwad ar gelf yr 20g yn enfawr, yn arbennig artistiaid mynegiadol (expressionist) ac arlunwyr 'Fauve'. Erbyn hyn, mae ei waith ymysg y gwaith celf enwocaf, y mwyaf poblogaidd a'r drytaf erioed.

 
Arlunwyr Iseldiraidd y 19eg ganrif
Genedigaethau 1853
Marwolaethau 1890
Ôl-argraffiadaeth
Pobl o Noord-Brabant
Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Rembrandt

Arlunydd o'r Iseldiroedd oedd Rembrandt Harmenszoon van Rijn (15 Gorffennaf 1606 – 4 Hydref 1669). Mae'n cael ei gyfri fel un o arlunwyr ac ysgythrwr mwyaf Ewrop ac yn sicr y gorau yn hanes celf yr Iseldiroedd. Cyfrannodd yn helaeth mewn cyfnod o gyfoeth a bwrlwm celfyddydol a elwir yn Oes Aur yr Iseldiroedd a oedd yn ddull cwbwl groes i'r traddodiad Baróc a oedd yn parhau drwy weddill Ewrop.

Bywyd
Fe'i ganwyd yn Leiden.  Fel arlunydd ifanc cafodd gryn lwyddiant yn paentio lluniau o bobl. Cafodd hefyd fywyd llawn trasiedi a chaledi ariannol, eto roedd ffrwyth ei lafur yn hynod boblogaidd drwy gydol ei oes a chanmolwyd ef gan y beirniaid a'r bobl gyffredin. Am ugain mlynedd dysgodd eraill sut i beintio, gyda nifer o'i ddisgyblion yn arlunwyr enwog o'r Iseldiroedd. Efallai mai lluniau o'i gyfoeswyr yw'r lluniau gorau a wnaeth, a golygfeydd o'r Beibl. Mae ei hunanbortreadau'n dweud llawer amdano ac yn ddarluniau gonest, di-duedd.

Mae ei luniau (olew ac ysgythriadau) yn brawf o'i wybodaeth am eiconnau clasurol, a addasodd i'w bwrpas ei hun; er enghraifft, mae ei olygfeydd beiblaidd yn dangos ei fod wedi'i drwytho yn y testun ei hun yn drwyadl ac yn aml yn adlewyrchu ei ymchwil i bryd a gwedd Iddewon Amsterdam. Mae'r portradau hyn yn dangos ei empathi tuag at y ddynol ryw ac oherwydd hyn caiff ei alw'n aml yn "un o Broffwydi mwyaf gwareiddiad".

Priododd Rembrandt ei wraig, Saskia van Uylenburgh, ym 1634.  Bu farw Saskia ym 1642.

Oriel

Hunan portreadau

Gwaith arall

Darluniau ac ysgythriadau

Cyfeiriadau

Arlunwyr Iseldiraidd
Genedigaethau 1606
Marwolaethau 1669
Volubilis

Safle hen ddinas Rufeinig ym Moroco yw Volubilis (Arabeg وليلي Oualili),  a leolir ger Meknes rhwng Fez a Rabat. Moulay Idriss yw'r dref agosaf.
Yn Volubilis ceir rhai o'r gweddillion Rhufeinig gorau yng Ngogledd Affrica. Yn 1997 rhoddwyd y safle ar restr Safleoedd Treftadaeth y Byd.

Lleolid Volubilis ar ffin orllewinol y tiriogaethau Rhufeinig yng ngogledd Affrica. Tyfodd i fod yn ddinas bwysig. Cafodd ei sefydlu tua  OC 40, yn fwy na thebyg ar safle tref Carthagaidd gynharach. Daw'r enw o'r enw Berber Alili (Oleander).

Volubilis oedd canolfan weinyddol y dalaith Rufeinig Mauretania Tingitana. Roedd y tir o'i chwmpas yn ffrwythlon a'r cnydau'n cynnwys grawn ac olew olewydd a allforid i Rufain.

Er i'r Rhufeiniaid dynnu allan o'r rhan fwyaf o orllewin Mauretania yn y 3g, parhaodd Volubilis yn ddinas Rufeinig. Ymddengys iddi gael ei dinistrio gan daeargryn ar ddiwedd y 4g a chael ei ymsefydlu o'r newydd yn y 6g gan grŵp bach o Gristnogion (darganfuwyd eu beddrodau sydd ag arywgrifau Lladin arnynt). Pan gyrhaeddodd y brenin Abassid Idris I yn 788 roedd y dref ym meddiant llwyth yr Awraba.

Dinasoedd Rhufeinig
Meknès-Tafilalet
Hanes Moroco
Safleoedd archaeolegol ym Moroco
Safleoedd Treftadaeth y Byd ym Moroco
Alpes Maritimae

Roedd Alpes Maritimae yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig. Hi oedd y mwyaf deheuol o'r tair talaith fechan yn ardal yr Alpau rhwng Gâl a'r Eidal. Yn y gorllewin roedd yn ffinio â Gallia Narbonensis, gyda talaith Italia i'r dwyrain ac Alpes Cottiae i'r gogledd. Prifddinas wreiddiol y dalaith oedd Cemenelum, heddiw Cimiez sy'n rhan o ddinas Nice, Ffrainc. 

Er ei bod yn dalaith fechan roedd o bwysigrwydd strategol, gan ei bod yn amddiffyn y ffyrdd dros yr Alpau rhwng Gâl a'r Eidal. Hyd y flwyddyn 15 CC yr oedd ym meddiant llwythau y Ligures, ond y flwyddyn honno cychwynnodd yr ymerawdwr Augustus ymgyrch a ddaeth a'r diriogaeth i feddiant Rhufain. Y flwyddyn wedyn, 14 CC, crëwyd y dalaith Rufeinig.

Yn y flwyddyn 297, ymestynwyd y dalaith i'r gogledd a symudwyd prifddinas y dalaith i Civitas Ebrodunensium, (Embrun heddiw). Roedd dinasoedd eraill y dalaith yn cynnwys Nicaea (Nice) a Portus Herculis Monaeci (Monaco).

Hanes Ffrainc
Taleithiau Rhufeinig
Cassiodorus

Hanesydd ôl-Rufeinig (neu Fysantaidd) a gwladweinydd oedd Flavius Magnus Aurelius Cassiodorus Senator neu Cassiodorus (c.490 - c.580), a aned yn Scyllaceum (Squillace heddiw) yn Nghalabria, de'r Eidal. Roedd Cassiodorus yn weinidog ac ymgynghorwr i Theodoric Fawr, brenin yr Ostrogothiaid yn yr Eidal, ac yn nes ymlaen yn brif weinidog i'w olynydd y Frenhines Amalasontha.

Tua'r flwyddyn 540 ymddeolodd Cassiodorus o fywyd cyhoeddus er mwyn cysegru gweddill ei ddyddiau i lenydda ac astudio. Sefydlodd fynachlog yn Vivarium ar arfordir y Môr Ionaidd a hyrwyddai'r gwaith o gopïo llawysgrifau Clasurol. Ei brif gyfraniad i lenyddiaeth yw ei wyddoniadur ar ddysg a'r Saith Celfyddyd a baratowyd ar gyfer ei fynachod, sef yr Institutiones divinarum et saecularium litterarum. Daeth y llyfr yn waith safonol yn yr Oesoedd Canol a astudid ledled Ewrop. Cyfansoddodd yn ogystal hanes y Gothiaid sydd ar goll bellach ond yn adnabyddus i ni diolch i'r crynodeb ohono a wnaed gan yr ysgolhaig Jordanes (fl. 6g).

Gwaith
Laudes (drylliau o folawdau)
Chronica - Hanes y byd hyd 519 sy'n cyfuno hanes Rhufain a hanes y Gothiaid
Hanes y Gothiaid (526-533)
Variae epistolae (537), papurau Theodoric; S.J.B. Barnish Cassiodorus: Variae (Lerpwl: University Press, 1992) ISBN 0-85323-436-1
Exposition psalmorum
De anima ("Ar yr Enaid") (540)
Institutiones Divinarum et Saecularium Litterarum (543-555)
De Artibus ac Disciplinis Liberalium Litterarum
Codex Grandior (fersiwn o'r Beibl)

Llyfryddiaeth
James J. O'Donnell, Cassiodorus (1979)

Dolenni allanol
Gwefan James J. O'Donnell am Cassiodorus
Christopher H. Walker, "Cassiodorus Senator and the Search for 6th Century Détente", 2002

Genedigaethau 490
Gothiaid
Hanesyddion
Llenorion Eidalaidd
Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Llenorion y 6ed ganrif
Marwolaethau 580
Tadau'r Eglwys
Herodotus

Hanesydd Groeg oedd Herodotus neu Herodotus o Halicarnassus (Groeg Hρόδοτος hλικαρνoσσεύς) (c.485 CC - 425 CC), a aned yn Halicarnassos, trefedigaeth Roegaidd ar arfordir deheuol Asia Leiaf. Cicero a'i alwodd yn "Dad Hanes" am y tro cyntaf.

Pan ddaeth y dinasoedd Groegaidd yn Asia Leiaf yn rhydd o reolaeth Persia, teithiodd Herodotus yn Asia Leiaf, ynysoedd Môr Egeaidd, Gwlad Groeg, Macedonia, Thracia, arfordir y Môr Du, Persia, Tyre a Ffenicia, yr Aifft a Cyrenaica. Yn 443 CC aeth i'r drefedigaeth Athenaidd newydd Thurii, ar Gwlff Tarentino. Oddi yno ymwelodd â Sisili a sawl dinas yn ne'r Eidal. Roedd yn ddyn chwilfrydig iawn, a chasglai bob math o ddeunydd yn ymwneud â hanes, mytholeg, daearyddiaeth, ethnoleg ac archaeoleg yr Henfyd a'r tu hwnt.

Ei fwriad oedd cyfansoddi llyfr hanes yn olrhain cwrs ac achosion y rhyfeloedd rhwng y Groegwyr a'r barbaroi (barbariaid neu estronwyr). Mae ei lyfr enwog yr Historiai yn dechrau gyda chwncwest y dinasoedd Groegaidd yn Asia Leiaf gan yr ymerodr Persiaidd Croesus. Wedyn cawn hanes Lydia, Persia, Babilon a'r Hen Aifft. Mae'r llyfr yn gorffen â hanes y Rhyfeloedd Persiaidd (500 CC - 479 CC).

Argraffiadau ar-lein 
 Herodotus Inquiries - cyfieithiad newydd gyda nifer o luniau ac erthyglau
 Cyfieithiad Rawlinson
 Testun Groeg a chyfieithiad Saesneg cyfochrog
Cyfieithiad (detholiad) 
Gwaith Herodotus ar Perseus

Genedigaethau 485 CC
Hanesyddion Groeg yr Henfyd
Marwolaethau 425 CC
Teliffant

Sioe sgetsus i blant gan BBC Cymru a rhedodd o 1972 i 1980 oedd Teliffant.

Roedd yn nodweddiadol am ymddangosiad y cymeriadau Syr Wynff ap Concord y Bos a Plwmsan.  Mae'r ddau wedi ymddangos droeon ar rhaglenni blant (yn cynnwys rhai wedi'u hanimeiddio) ers diwedd Teliffant. Daeth ymadrodd gwatwarys Syr Wynff at Plwmsan, "twmffat twp" a "twmffat twpach na thwp" yn boblogaidd iawn yn sgil y gyfres.

Yn 1979, cynhyrchodd y Bwrdd Ffilmiau Cymraeg dri ffilm yn dangos anturiaethau Wynff a Plwmsan, ac enw'r ffilm olaf oedd Teliffant.

Actorion
 Wynford Ellis Owen
 Mici Plwm
 Sharon Morgan
 Myfanwy Talog
 Eiry Palfrey
 Olwen Rees
 Richard Jones

Rhaglenni teledu BBC Cymru
Rhaglenni teledu Cymraeg
Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1972
Diweddiadau rhaglenni teledu 1980
Florianus

Marcus Annius Florianus (bu farw Medi 276) oedd ymerawdwr Rhufain am gyfnod byr yn y flwyddyn 276.

Ganed Florianus yn Tarsus, Asia Leiaf, ond ychydig a wyddir am ei fywyd cynnar. Pan ddaeth ei frawd Tacitus yn ymerawdwr, penodwyd Florianus yn bennaeth Gard y Praetoriwm. Gan fod Tacitus yn 75 oed pan ddaeth yn ymerawdwr, mae'r debyg fod Florianus hefyd yn weddol oedrannus. Yn y swydd yma, enillodd fuddugoliaeth bwysig dros y Gothiaid.

Pan ddaeth y newyddion fod ei frawd wedi marw, dilynodd Florianus ef fel ymerawdwr, ac enilloff fuddiugoliaeth arall dros y Gothiaid. Yn fuan wedyn clywodd fod Marcus Aurelius Probus wedi ei gyhoeddi'n ymerawdwr gan y llengoedd yn y dwyrain.

Cychwynnodd Florianus a'i fyddin tua'r dwyrain i wynebu Probus, ond llwyddodd Probus i osgoi brwydr am gyfnod. Cyn hir yr oedd milwyr Florianus, oedd wedi cyrraedd y dwyrain yn syth o Ewrop, yn ddioddef yn y gwres a bu nifer o glefydau yn effeithio'r fyddin. Gostyngodd morâl y milwyr, ac ym mis Mehein 276 aeth llawer ohonynt trosodd i ochr Probus. Ychydig yn ddiweddarach llofruddiwyd Florianus wedi teyrnasiad o 88 diwrnod.

Genedigaethau 232
Marwolaethau 276
Ymerodron Rhufeinig
John Lee Hooker

Canwr y felan o Americanwr oedd John Lee Hooker (22 Awst 1917 – 21 Mehefin 2001).

Cafodd ei eni yn Coahoma County, Mississippi.

Albymau
I'm John Lee Hooker (1959)
House Of The Blues (1959)
The Country Blues of John Lee Hooker (1959) 
That's My Story - JLH Sings the Blues (1960) 
The Blues (1960)
Travelin (1960)
The Folk Lore of John Lee Hooker (1961)
Sings The Blues  (1961)
Plays And Sings The Blues (1961)
Folk Blues (1962)
Burnin''' (1962)John Lee Hooker (1962)The Big Soul of John Lee Hooker (1962)The Great John Lee Hooker (1963) John Lee Hooker & Big Maceo Merriweather (1963)John Lee Hooker On Campus (1963) Live At Sugar Hill (1963)Burning Hell (1964)Original Folk Blues (1964)... And Seven Nights (1965) It Serves You Right to Suffer (1965)John Lee Hooker & his Guitar (1966)Live at the Café Au Go-Go (1967)Urban Blues (1967)No Friend Around (1969)Simply The Truth (1969)If You Miss 'Im ... I Got 'Im (1969)I Feel Good (1970)Alone (1970)Goin' Down Highway 51 (1971)Coast to Coast Blues Band (1971)Hooker 'n Heat (1971)Endless Boogie (1971)Never Get Out of These Blues Alive (1972)Live at Kabuki Wuki (1972)Johnny Lee (1972)John Lee Hooker's Detroit (1973)Hooker, Hopkins, Hogg (1973)Slim's Stomp (1973)Live At Soledad Prison (1973)Born In Mississippi, Raised Up In Tennessee (1973)Free Beer And Chicken (1974)In Person (1974)Southern Blues (1979)Jealous (1986)Detroit Blues (1987)The Healer (1989)Boogie Awhile (1990)The Hot Spot (1990; gyda Miles Davis)Mr. Lucky (1991)
Boom Boom (1992) - reissued on Shout!Factory with bonus tracks
Chill Out (1995)
Don't Look Back (1997)

Cerddorion Affricanaidd-Americanaidd
Cerddorion jazz
Genedigaethau 1917
Marwolaethau 2001
Menna Richards

Menna Richards OBE (ganwyd Chwefror 1953) oedd Cyfarwyddwr BBC Cymru Wales rhwng Chwefror 2000 a Chwefror 2011. Cyn hynny, bu'n Rheolwr-Gyfarwyddwr HTV Cymru, cwmni yn Grŵp United News and Media sydd bellach yn rhan o ITV plc.

Bywyd cynnar ac addysg
Magwyd Menna ym Maesteg a fe'i haddysgwyd yn Ysgol Ramadeg Maesteg a Phrifysgol Cymru, Aberystwyth. Ar ôl graddio, ymunodd â BBC Cymru fel newyddiadurwr yn y Gymraeg a'r Saesneg ar newyddion radio a theledu hyd 1983.

Gyrfa
Yna, ymunodd â HTV Cymru fel gohebydd a chynhyrchydd gyda'r adran Materion Cyfoes. Bu'n gohebu am wleidyddiaeth yng Nghymru a San Steffan, yn Unol Daleithiau America, y cyn-Undeb Sofietaidd ac yn Ewrop.
 
Ar ôl cyfnod fel Rheolwr Rhaglenni Ffeithiol a Chyffredinol, fe'i penodwyd yn Gyfarwyddwr Rhaglenni HTV Cymru ym 1993. Roedd yn gyfarwyddwr yn Grŵp HTV Cyf cyn i United News and Media gymryd yr awenau.

Fel Cyfarwyddwr BBC Cymru hi oedd yn bennaf gyfrifol am holl wasanaethau BBC Cymru yn Saesneg ac yn Gymraeg ar radio, teledu ac arlein, ac am tua 1,200 o staff.

Mae hefyd yn gysylltiedig â nifer o sefydliadau a chyrff cyhoeddus eraill. O ran addysg, mae'n aelod o Gyngor Prifysgol Cymru, Caerdydd. Ym myd y celfyddydau, mae'n Gadeirydd Coleg Celf a Drama Cymru ac is-lywydd Eisteddfod Ryngwladol Llangollen ac yn aelod o fwrdd Gŵyl Ffilm Ryngwladol Cymru. Bu hefyd yn aelod o fwrdd Theatr y Sherman. Mae'n gymrawd anrhydeddus Prifysgol Cymru, Aberystwyth ac yn gymrawd o'r Gymdeithas Deledu Frenhinol.

Ers Tachwedd 2010, mae'n uwch gyfarwyddwraig ar fwrdd Glas Cymru, perchennog Dŵr Cymru.

Bywyd personol
Priododd y newyddiadurwr Patrick Hannan yn 1985.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1953
Newyddiadurwyr Cymreig
Gweithredwyr teledu Cymreig
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Pobl o Faesteg
Asesiad effaith amgylcheddol

Pwrpas asesiad o effaith amgylcheddol yw darogan effeithiau amgylcheddol cynllun arfaethedig, i'w roi o flaen y sawl sy'n penderfynu a cheir gweithredu ar y cynllun. Maent fel arfer yn crybwyll yr effeithiau ar iechyd dynol, cytbwysedd ecolegol, adnoddau naturiol ac yn y blaen.

Dyma rai o’r pethau sydd angen eu hystyried:

 Archaeoleg
 Sŵn
 Cynefin ac ecoleg mamaliaid
 Tirwedd
 Hydroleg

Amgylchedd
Alpes Cottiae

Roedd Alpes Cottiae yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig. Hi oedd y ganol o'r tair talaith fechan yn ardal yr Alpau rhwng Gâl a'r Eidal. Yn y gorllewin roedd yn ffinio â Gallia Narbonensis, gyda talaith Italia i'r dwyrain, Alpes Maritimae i'r de ac Alpes Graiae i'r gogledd. Prifddinas y dalaith oedd Segusio (heddiw Susa yn Piemonte, Yr Eidal). Rhoddir yr enw yr Alpau Cottaidd i'r rhan yma o'r Alpau.

Er ei bod yn dalaith fechan roedd o bwysigrwydd strategol, gan ei bod yn amddiffyn y ffyrdd dros yr Alpau rhwng Gâl a'r Eidal, yn cynnwys y Vía Domitia. Enwyd y dalaith ar ôl Cottius, brenin un o lwythau y Liguriaid, oedd yn frenin y diriogaeth dan nawdd Rhufain. Yn y ganrif gyntaf daeth yr ardal yn rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig, gyda Cottius ac yna ei fab yn parhau i lywodraethu. Wedi marwolaeth mab Cottius daeth Alpes Cottiae yn dalaith ecwestraidd yn 64 - 65.

Hanes yr Eidal
Taleithiau Rhufeinig
Caer-went

Pentref a chymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw Caer-went (weithiau Caerwent). Pan goncrwyd llwyth y Silwriaid gan y Rhufeiniaid, crëwyd canolfan a thref farchnad iddynt dan yr enw Venta Silurum yn fuan wedi'r flwyddyn 78 gan y Llywodraethwr Rhufeinig Julius Frontinus. Cyn hynny roedd gan y Silwriaid fryngaer bwysig gerllaw yng Nghoed Llanmelin. Venta Silurum yw'r dref Rufeinig y gwyddys mwyaf amdani yng Nghymru, a'r ail fwyaf adnabyddus ym Mhrydain ar ôl Calleva Atrebatum (Silchester).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes

Caerwent Rufeinig
Roedd y dref Rufeinig yn dilyn y patrwm arferol, gyda dwy brif ffordd yn ffurfio croes a mur a ffos o'i hamgylch. Gydag arwynebedd o 300 - 350 medr sgwar roedd yn dref gymharol fechan. Yn y canol roedd y Fforwm, gyda sgwâr agored a siopau a Basilica o'i amgych. I'r dwyrain o'r Fforwm mae teml Rufeinig, oedd mae'n debyg wedi ei chysegru i'r duw Mawrth, ac i'r gogledd mae Amffitheatr. Roedd o leiaf ddau faddondy yn y dref. Ar bob ochr i'r briffordd a redai drwy'r dref roedd yna resi o siopau a sawl teml. Mae darnau sylweddol o'r mur Rhufeinig i'w gweld o hyd, hyd at 5 medr o uchder mewn mannau. Atgyfnerthwyd y muriau hynny â thyrau lle y cedwid arfau. Y tu allan i'r muriau y ceid y mynwentydd. Mae tai y pentref modern yn gorchuddio rhan o'r hen safle Rufeinig.

Wedi ymadawiad y Rhufeiniaid
Credir i'r boblogaeth adael y dref yn y 5g, fel gyda llawer o ddinasoedd a threfi Rhufeinig Prydain, ond mae'n bosibl i Gaerwent barhau fel canolfan i Deyrnas Gwent ar ôl y cyfnod Rhufeinig. Sefydlwyd clas yng Nghaerwent gan sant o Wyddel o'r enw Tatheus tua'r 5fed ganrif. Ar ôl y Goncwest Normanaidd codwyd castell mwnt a beili ar y safle.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Darllen pellach
O.E. Craster, Caerwent Roman City (Llundain: HMSO, 1951; sawl argraffiad ers hynny)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Caerwent
  Erthygl yn Gwyddiondur Safleoedd Clasurol Princeton

 
Cymunedau Sir Fynwy
Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Pentrefi Sir Fynwy
Safleoedd archaeolegol Sir Fynwy
Trefi Rhufeinig Cymru
Hippocrates

Meddyg o Roegwr oedd Hippocrates (Groeg: Iπποκράτης, 'Ippokrátēs) (?c.460 CC - 377 CC neu 359 CC), a aned ar ynys Kos. Fel mae Herodotus yn cael ei alw'n "Dad Hanes", gelwir Hippocrates yntau'n "Dad Meddygaeth". Hyd heddiw mae meddygon yn tyngu "Llw Hippocrataidd" wrth ymuno a'u galwedigaeth.

Roedd yn enwog iawn yn yr Henfyd fel ffisegydd ond ychydig sy'n hysbys amdano. Roedd yn feddyg proffesiynol a dderbynai dal am ei wasanaeth. mae'n bosibl ei fod wedi cael ei hyfforddi yn yr asklepeion yn Kos, a oedd yn adanbyddus iawn yn yr amser hwnnw. Ysgrifennai ar feddygaeth ond er bod casgliad o 72 o draethodau ar feddygaeth a llawfeddygaeth yn cael eu tadogi arno maen nhw bron i gyd yn waith a ysgrifennwyd gan ei ddisgyblion neu ei olynwyr yn ystod y ddau gan mlynedd ar ôl ei farwolaeth.

Ceisiai Hippocrates wahaniaethu rhwng meddygaeth wyddonol a'r feddygaeth draddodiadol a fodolai yng Ngwlad Groeg a gwledydd eraill, ac felly gosododd sylfeini meddygaeth fodern. Serch hynny credai fod pedwar "hiwmor" neu hylif yn bodoli yn y corff - sef gwaed, fflem, llysnafedd felen a llysnafedd ddu - ac yn effeithio ar ei iechyd, damcaniaeth a fu'n sail i feddygaeth yn ysgolion meddygol Ewrop a'r byd Arabaidd tan y cyfnod modern.

O waith Hippocrates y daw'r ymadrodd Lladin adnabyddus Ars longa, vita brevis.

Meddygon Groeg yr Henfyd
Zhang Ziyi

Actores yn y ffilmiau Wo hu cang long a Shí miàn mái fú yw Ziyi Zhang (Tsieinëeg: 章子怡, pinyin: Zhāng Zǐyí) (ganwyd 9 Chwefror 1979 yn Beijing, Tsieina).

Ffilmiau 

 The Era of Magic (2010)
 The Grand Master (2010)
 The Foundingof a Republic (2009)
 Sophie's Revenge (2009)
 Horsemen (2008)
 Forever Enthralled (2008)
 TMNT (2007)
 Ye Yan (2006)
 Cofiannau Geisha (2005)
 Operetta Tanuki Goten ("Y Dywsoges Raccoon") (2005)
 Mo li hua kai ("Merched Jasmin") (2004)
 Shí miàn mái fú ("Tŷ'r gweywffyn hededog") (2004)
 2046 (2004)
 Zǐ Húdié (Pili Pala Piws) (2003)
 Jopog Manura 2 ("Giangstar yw fy ngwraig 2") (2003)
 Yīng Xióng ("Arwr") (2002)
 The Legend of Zu (2001)
 Musa (2001)
 Rush Hour 2 (2001)
 Wo hu cang long ("Teigr yn swatio, draig yn cuddio") (2000)
 Wǒde fùqīn mǔqīn ("Teg edrych tuag adref") (1999)
 Cyffwrdd Golau'r Sêr (1996)

 

Genedigaethau 1979
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Actorion Tsieineaidd
Kos

Ynys Roegaidd yw Kos neu Cos (Groeg: Κως; Twrceg: İstanköy; Eidaleg: Coo; Stanchio gynt yn Saesneg), a leolir yn y Dodecanese, yn ymyl Gwlff Cos. Mae'n mesur 40 wrth 8 km, ac yn gorwedd 4 km oddi ar arfordir Bodrum (yr Halicarnassos hynafol), Twrci. Poblogaeth: 30,500. Roedd yn enwog yn yr Henfyd fel man enedigol Hippocrates.

Hanes 
Cafodd yr ynys ei choloneiddio gan y Cariaid yn gynnar iawn. Fe'i goresgynnwyd gan y Doriaid yn y 11eg ganrif CC ac ymunodd â Chynghrair Delios. Dwywaith yn ystod y rhyfeloedd rhwng y Groegwyr a'r Persiaaid fe'i meddianwyd ond i gael ei rhyddhau yn ddiweddarach. Yn 366 CC codwyd tref Kos ei hun, ac yn fuan wedyn daeth yr ynys yn rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig ac ar ôl hynny yr Ymerodraeth Fysantaidd.

Am gyfnod cafodd ei meddiannu gan Fenis a'i gwerthu i'r Ysbytwyr o Rhodes. Yna am 440 mlynedd bu'n rhan o Ymerodraeth yr Otomaniaid. Cafodd ei throsglwyddo i'r Eidal yn 1912. Ar ôl cyfnod byr ym meddiant yr Almaenwyr yn yr Ail Ryfel Byd, a'r Deyrnas Unedig ar ôl hynny, fe'i ildiwyd i Wlad Groeg yn 1947.

Hippocrates 
Credir i Hippocrates, "Tad Meddygaeth", gael ei eni yn Kos. Yng nghanol y dref ceir coeden hynafol a elwir Planwydden Hippocrates; dywedir ei bod yn dynodi safle hen deml. Mae Kos yn gartref i'r Sefydliad Hippocratig Rhyngwladol a'r Amgueddfa Hippoctratig a gysegir i'r ffisegydd enwog. Ger y Sefydliad mae adfeilion Asklepeion, lle hyfforddwyd Hippocrates gan Herodicus, yn ôl traddodiad.

Ynysoedd Gwlad Groeg
Dodecanese
Safleoedd Clasurol
Groeg yr Henfyd
Y Môr Aegeaidd
Probus

Marcus Aurelius Probus (19 Awst 232 – Medi-Hydref 282) oedd ymerawdwr Rhufain rhwng 276 a 282.

Ganed Probus yn Sirmium, yn nhalaith Pannonia, ac ymunodd a'r fyddin yn ŵr ieuanc. Daeth i sylw oherwydd ei wasanaeth dan yr ymerodron Valerian I, Tacitus ac Aurelian. Enwyd ef yn rhaglaw rhan ddwyreiniol yr ymerodraeth gan yr ymerawdwr Tacitus, ac wedi marw'r ymerawdwr cyhoeddwyd Probus yn ymerawdwr yn ei le gan ei lengoedd. Roedd Florianus, brawd Tacitus, wedi ei gyhoeddi'n ymerawdwr, ond llofruddwiyd ef gan ei filwyr ei hun, a derbyniwyd Probus fel ymerawdwr gan y Senedd.

Treuliodd Probus ei deyrnasiad fel ymerawdwr yn ymladd i ddiogelu ffiniau'r ymerodraeth, yn arbennig yn nhaleithiau Gâl yn erbyn y llwythi Almaenaidd. Llwyddodd i orchfygu tair ymgais i'w ddiorseddu, gan Saturninus, Proculus a Bonosus. Credai Probus fod angen cadw'r milwyr yn brysur i osgoi gwrthryfela, ac felly yn amser heddwch rhoddwyd hwy ar waith i gynorthwyo'r gymuned, er enghraifft yn plannu gwinwydd yn Ngâl a Pannonia. Yn naturiol nid oedd hyn yn boblogaidd gyda'r milwyr eu hunain, a llofruddiwyd Probus gan ei filwyr ei hun tra'r oedd wrthi'n ceisio sychu corsydd gerllaw ei dref enedigol. Cyhoeddwyd Marcus Aurelius Carus yn ymerawdwr tua'r adeg yma, ond mae'n ansicr a oedd hyn cyn llofruddiaeth Probus, ac felly'n rheswm dros y llofruddiaeth, neu wedi i'r newyddion am lofruddiaeth Probus ei gyrraedd.

Galarwyd yn fawr ar ôl yr ymerawdwr gan y Senedd a'r bobl, a hyd yn oed gan y milwyr. I ddangos eu hedifeirwch am eu gweithred, codasant gofgolofn iddo.

Genedigaethau 232
Marwolaethau 282
Ymerodron Rhufeinig
Ysgol Gyfun Gymraeg Bryn Tawe

Ysgol uwchradd cyfrwng Cymraeg yn Abertawe yw Ysgol Gyfun Gymraeg Bryn Tawe. Agorwyd yr ysgol ym mis Medi, 2003 ar ôl blynyddoedd o ymgyrchu am ail ysgol uwchradd cyfrwng Cymraeg yn Abertawe. Cyn hyn mynychai disgyblion Ysgol Gyfun Gŵyr yn Nhregŵyr, Abertawe.

Mae hi'n un o'r ysgolion mwyaf newydd o ran yr adeilad ac o ran technoleg yng Nghymru. Dysgir bob pwnc trwy gyfrwng y Gymraeg a rhaid i bob disgybl siarad Cymraeg yn ystod yr oriau ysgol.

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol yr ysgol

Bryn Tawe
Bryn Tawe
Bryn Tawe
Sefydliadau 2003
Jordanes

Hanesydd Rhufeinig oedd Jordanes (fl. 6g). Ei waith mwyaf adnabyddus yw ei hanes o'r Gothiaid, De origine actibusque Getarum ("Gwreiddiau a gweithiau'r Gothiaid"; tua 550), sy'n fath o grynodeb o lyfr coll ar yr un pwnc gan ei gyd-hanesydd Cassiodorus (fl. 490 - 580).

Dolenni allanol 
  Jordanes, De origine actibusque Getarum , cyf. gan Charles C. Mierow.
  Cymhellion Jordanes 
  Jordanes, De origine actibusque Getarum

Hanesyddion Bysantaidd
Gothiaid
Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Llenorion y 6ed ganrif
Globaleiddio

Mae'r term globaleiddio yn cyfeirio at y gyd-ddibyniaeth, integreiddiad a rhyngweithiad cynyddol rhwng pobl a chwmnïau ar draws y byd. Mae'r broses hon yn lleihau rhwystrau rhyngwladol ac felly'n arwain at gydberthnasau economaidd, masnachol, cymdeithasol, technolegol, diwylliannol, gwleidyddol ac amgylcheddol.

Mae sawl diffiniad posib o lobaleiddio. Yn ôl Encyclopedia Britannica, "proses lle mae'r profiad o fywyd pob dydd ... yn dod yn fwyfwy unfath ar draws y byd" ydyw. Mewn economeg, gellid diffinio Globaleiddio yn gydgyfeiriad prisiau, cynnyrch, cyflogau, cyfraddau buddiant ac elw tuag at yr hyn sy'n arferol mewn gwledydd "datblygedig". Dibynna globaleiddio economaidd ar rôl mudo dynol, masnach ryngwladol, symudiad cyfalaf, a chyfuniad marchnadoedd ariannol. Mae'r IMF yn nodi fod gwledydd ledled y byd yn dibynnu fwyfwy ar ei gilydd yn economegol, a hynny trwy gynnydd mewn maint ac amrywiant cyfathrach ariannol rhyngwladol ac yn y blaen. Dywedir mai Theodore Levitt oedd y cyntaf i ddefnyddio'r term mewn cyd-destyn economaidd.

Dadleuon yn erbyn Globaleiddio 

Mae llawer o bobl yn dadlau yn erbyn y don presennol o lobaleiddio economaidd, yntau oherwydd niwed amgylcheddol i'r blaned, neu oherwydd niwed i bobl, megis tloti cynyddol, anhafaledd, anghyfiawnder, ac erydiad diwylliant draddodiadol. Maent yn herio'r dulliau, megis GDP, a ddefnyddir i fesur cynnydd gan Banc y Byd ac eraill; gan ddefnyddio dulliau fel y Mynegai Planed Hapus, a grëwyd gan yr NEF.

Cyfeiriadau 

 
Cymhathiad diwylliannol
Daearyddiaeth ddiwylliannol
Daearyddiaeth economaidd
Gwleidyddiaeth yn ôl pwnc
Masnach
Traeth Lafan

Mae Traeth Lafan yn draeth llanwol eang ym Mae Conwy rhwng Bangor, Gwynedd a Llanfairfechan, Sir Conwy yng ngogledd Cymru.

Ardal o fanciau tywod a mwd rhynglanwol ydyw, ar ben dwyreiniol Afon Menai. Ei arwynebedd pan fo'r llanw allan yw 2642 hectar. Pan fo'r llanw allan mae nifer o ffrydiau bychain dŵr croyw yn rhedeg drosto i'r môr. Mae'n cynnwys banc tywod anferth ar ei ymyl ogledd-ddwyreiniol a elwir yn Fanc y Dytshmon (Dutchman's Bank). Yn ôl traddodiad roedd y traeth yn dir sych ar un adeg ac yn rhan o deyrnas chwedlonol Tyno Helig a foddiwyd un noson ystormus.

Am ganrifoedd roedd pobl yn gorfod croesi Traeth Lafan ar lanw isel i ddal cwch fferi a ddeuai drosodd i'w cyfarfod er mwyn croesi i Ynys Môn. Dyma'r ffordd y cludwyd corff Siwan (gwraig Llywelyn Fawr) i'w orffwysfa ym mynachlog Llan-faes yn 1237. Yma hefyd, yn ôl pob tebyg, yr ymladdwyd Brwydr Moel-y-don ar 6 Tachwedd 1282, rhwng y Cymry a'r Saeson.

Dyma gofnod o groesi Traeth Lafan ar y fferi ar 28 Medi 1685:
We passed over Penmaenmawr at the foot of which on this side I met Lord Bulkeley's coach and servants, but they told as they had escaped very narrowly being cast away in coming over the (Beaumaris) ferry, and that the winds were so high that it was not fit for us to attempt that way

Gwerth amgylcheddol
Mae glannau Traeth Lafan ynghyd â'r traeth ei hun yn Ardal Warchodedig Arbennig (AWA / SPA) am ei fod yn gartref i gynifer o adar. Mae'n safle arbennig o bwysig yn y gaeaf, pryd ceir nifer o adar dŵr yno, yn arbennig piod y môr  (Haematopus ostralegus). Pan fo'r tywydd yn ddrwg yn y gaeaf daw nifer o biod y môr draw o Lannau Dyfrdwy i gysgodi. Mae hefyd niferodd o bwysigrwydd rhyng-genedlaethol o'r Pibydd coesgoch (Tringa totanus) yn gaeafu yma. Rhwng Bangor a Llanfairfechan mae nifer o warchodfeydd sy'n cael eu cynnal gan Ymddiriedolaeth Natur Gogledd Cymru, Cyngor Gwynedd a Chyngor Bwrdeistref Sirol Conwy, yn bennaf ar gyfer adar: Aberogwen, Morfa Aber, Morfa Madryn a Glan-y-môr Elias.

Gweler hefyd 
 Brwydr Moel-y-don

Cyfeiriadau

Abergwyngregyn
Afon Menai
Daearyddiaeth Conwy
Daearyddiaeth Gwynedd
Llanfairfechan
Lafan
Carus

Marcus Aurelius Carus (c. 222 – c. 283) oedd ymerawdwr Rhufain rhwng 282 a 283.

Credir i Carus gael ei eni yn Narbona (Iliria), ond addysgwyd ef yn Rhufain. Daeth yn aelod o'r Senedd a phenodwyd ef yn bennaeth Gard y Praetoriwm gan yr ymerawdwr Probus. Pan lofruddiwyd Probus yn Sirmium, cyhoeddwyd Carus yn ymerawdwr gan ei filwyr. Cyhuddwyd Carus o fod a rhan yn y cynllwyn i lofruddio Probus, ond nid oes sicrwydd am hyn.

Ymddengys na ddychwelodd Carus i Rufain pan dderbyniodd y Senedd ef fel ymerawdwr. Rhoddodd y teitl "Cesar" i'w ddau fab, Carinus a Numerian, a rhoddwyd gofal y rhan orllewinol o'r ymerodraeth i Carinus tra aeth yr ymerawdwr a Numerian ar ymgyrch yn erbyn y Persiaid oedd wedi ei chynllunio gan Probus. Wedi gorchfygu'r Sarmatiaid ar lannau Afon Donaw, aeth Carus yn ei flaen trwy Thracia ag Asia Leiaf a choncrodd Mesopotamia, gan groesi Afon Tigris.

Ynghanol ei fuddugoliaethau, bu Carus farw yn sydyn. Mae ansicrwydd am achos ei farwolaeth, gyda rhai ffynonellau yn ei phriodoli i wahanol glefydau. Yn ôl ffynonellau eraill llofruddiwyd ef gan ei filwyr ei hun ar anogaeth Arrius Aper, pennaeth Gard y Praetoriwm, oedd yn amharod i fynd ymlaen a'r ymgyrch yn erbyn Persia. Dilynwyd ef fel ymerawdwr gan ei ddau fab.

Genedigaethau 230
Marwolaethau 283
Ymerodron Rhufeinig