alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
1693

16g - 17g - 18g
1640au 1650au 1660au 1670au 1680au - 1690au - 1700au 1710au 1720au 1730au 1740au
1688 1689 1690 1691 1692 - 1693 - 1694 1695 1696 1697 1698

Digwyddiadau 
 Llyfrau
John Dennis - The Impartial Critick
Samuel Wesley - The Life of Our Blessed Lord
Drama
William Congreve - The Double Dealer
 Cerddoriaeth
Marc-Antoine Charpentier - Médée (opera)
Tannau
Tân bach glas: Ym 1693 ymddangosodd dân bach glas rhyfedd ar hyd glannau’r Traeth Bach, Harlech. Tybid ar y dechrau y gellid ei reoli’n eithaf hawdd, ond nid felly bu. Lledaenodd y tân gan gynhyrchu mwg annymunol. Llosgwyd teisi gwair ar dir Cefntrefor, Glasfryn ac yn yr Ynys, Talsarnau. Yn ogystal â dinistrio eiddo, roedd y tân hefyd yn llygru’r awyr â gwenwyn a bu farw nifer o anifeiliaid ar dyddynnod cyfagos. Roedd hyn yn peri ofn mawr i drigolion yr ardal.
Ymhen ychydig wythnosau tybid bod sŵn yn cael effaith ar y fflamau ac y byddai felly’n bosib eu rheoli. Ar ôl clywed hyn, daeth ugeiniau o bobl bob dydd i wneud y swn mwyaf posib â chyrn, drymiau, gynnau ac unrhyw offer arall addas at y gwaith. Yn rhyfeddol, gwelwyd bod y fflamau’n gwanhau ac yn cilio mewn ambell fan! 
Beth oedd achos y tân? Credai rhai mai gŵr a daflwyd allan o Dyddyn Siôn Wyn oedd wedi peri rhyw hud melltithiol ar y tir yno, a honno wedi lledaenu ar hyd y glannau.
Daethpwyd i wybod er hynny mai nwyon tanllyd, gwenwynig a godai o’r corsydd ar lannau’r traeth oedd yr achos a hynny wedi cychwyn ym Morfa Bychan. Nid melltith, na dim felly, a achosodd y tân bach glas. Nid ychwaith y sŵn a wnaed gan y bobl a barodd i’r fflamau wanhau a chilio, ond dyna’r adeg pan oedd nwyon methan y canwyll corff yn darfod o’r tir.
O ran y nwyon, mae'n siwr mai Wil o'the Wisp, cannwyll y gors neu tân ellyll oedd wrth wraidd y ffenomenon, o achos methan yn y gwlyptiroedd? Pam nad yw’n cael ei weld cymaint heddiw? Tybir mai oherwydd holl draenio’r mawnogydd a fu ers hynny sydd wedi dihysbyddu’r methan, a llai o ddefnydd o fflam noeth i oleuo'r ffordd.

Peli tán: ym Morfa Harlech cofnododd Edward Llwyd beli tân yn codi, efallai yn gysylltedig â ffawt Mochras. Tybia Twm Elias mai dyma ysbrydolodd Elis Wyn i gyfansoddi'r Gweledigaethau tua’r un cyfnod.

Locustiaid
Y flwyddyn hon cofnodwyd swarm of locusts which appeared in Wales in the year 1693. A dyma gadarnhad o’r digwyddiad o Mathri, Sir Benfro ar 20 Hydref 1693 gan Edward Llwyd ar ôl gweld pla o locustiaid:

''It is in length from head to the tips of its wings 3 inches and a quarter, of a reddish colour all over; eyes are very prominent and large, the antennae about the thickness of a hog's bristle...the hind legs are very beautiful, the thighs hexangular, the shanks a lively red, wings about 3 inches long, garnished with reticulated black spots".

Tynnodd Llwyd luniau ohonynt gan eu disgrifio i'r Gymdeithas Frenhinol. Dyma'r unig dro i locustiaid gael eu cofnodi yn y Sir.

Llosgfynydd
Ffrwydrodd Mynydd Etna ar 11 Ionawr 1693

Genedigaethau 
 7 Mawrth - Pab Clement XIII (m. 1769)
 22 Mawrth - Hugh Hughes (Y Bardd Coch o Fôn) (m. 1776)

Marwolaethau 
25 Mai - Madame de la Fayette, awdures, 59
Gorffennaf - John Davies (cyfieithydd), 68

Cyfeiriadau
1694

16g - 17g - 18g
1640au 1650au 1660au 1670au 1680au - 1690au - 1700au 1710au 1720au 1730au 1740au
1689 1690 1691 1692 1693 1694 1695 1696 1697 1698 1699

Digwyddiadau
27 Gorffennaf - Sylfaen y Banc Lloegr
Rhagfyr - Thomas Tenison yn dod yn Archesgob Caergaint.
 Llyfrau
Dictionnaire de l'Académie française (argraffiad 1af)
Y Dyddlyfr George Fox
Drama
William Congreve - The Double-Dealer
John Dryden - Love Triumphant
 Cerddoriaeth
Henry Purcell - Te Deum & Jubilate

Genedigaethau
4 Gorffennaf - Louis-Claude Daquin, cyfansoddwr (m. 1772)
21 Tachwedd - Voltaire, athronydd (m. 1778)

Marwolaethau
25 Gorffennaf – Hishikawa Moronobu, arlunydd, 75 neu 76
6 Awst – Antoine Arnauld, athronydd, 82
28 Tachwedd – Matsuo Bashō, bardd, 50
28 Rhagfyr – Mari II, Brenhines Lloegr a'r Alban, 32
yn ystod y flwyddyn – Siôn Dafydd Las, y bardd teulu olaf

Cyfeiriadau
1695

16g - 17g - 18g
1640au 1650au 1660au 1670au 1680au - 1690au - 1700au 1710au 1720au 1730au 1740au
1690 1691 1692 1693 1694 - 1695 - 1696 1697 1698 1699 1700

Digwyddiadau 
6 Chwefror - Mustafa II yn dod yn Ymerawdwr yr Otomaniaid.
17 Gorffennaf - Sylfaen y Banc yr Alban.
 Llyfrau
Richard Blackmore - Prince Arthur, an Heroick Poem in X Books
Drama
William Congreve - Love for Love
 Cerddoriaeth
Tomaso Albinoni - Il prodigio dell'innocenza (opera)
Johann Pachelbel - Musikalische Ergötzung, cyf. 2

Genedigaethau 
3 Medi - Pietro Locatelli, cyfansoddwr (m. 1764)

Marwolaethau 
6 Chwefror - Ahmed II o Twrci, 52
13 Ebrill - Jean de la Fontaine, awdur, 73
28 Ebrill - Henry Vaughan, bardd, 73
8 Gorffennaf - Christiaan Huygens, seryddwr, 66 
21 Tachwedd - Henry Purcell, cyfansoddwr, 36
28 Tachwedd - Anthony Wood, awdur, 62
1696

16g - 17g - 18g
1640au 1650au 1660au 1670au 1680au - 1690au - 1700au 1710au 1720au 1730au 1740au
1691 1692 1693 1694 1695 - 1696 - 1697 1698 1699 1700 1701

Digwyddiadau 
29 Gorffennaf - Cytundeb rhwng Louis XIV, brenin Ffrainc, a Victor Amadeus van Savoye
22 Awst - Brwydr rhwng y Weriniaeth Fenis a'r Ymerodraeth yr Otomaniaid

Llyfrau
John Aubrey - Miscellanies
William Penn – Primitive Christianity Revived in the Faith and Practice of the People called Quakers
William Whiston - New Theory of the Earth

Drama
Colley Cibber - Love's Last Shift
Mary Pix – Ibrahim, the Thirteenth Emperour of the Turks
Syr John Vanbrugh - The Relapse

Barddoniaeth
John Dryden – An Ode on the Death of Mr Henry Purcell

Cerddoriaeth
Dietrich Buxtehude – Frische Klavierfrüchte
Bernardo Pasquini – Radamisto (opera)

Genedigaethau 
Mawrth – Joseph Anton Feuchtmayer, cerflunydd (m. 1770)
5 Mawrth – Giovanni Battista Tiepolo, arlunydd (m. 1770)

Marwolaethau 
17 Ebrill – Madame de Sévigné, awdures, 70
10 Mai – Jean de La Bruyère, awdur, 50
2 Mehefin – William Herbert, 1af Marcwes o Bowis, 69
17 Mehefin – John III Sobieski, brenin Gwlad Pwyl, 66

Cyfeiriadau
1698

16g - 17g - 18g
1640au 1650au 1660au 1670au 1680au - 1690au - 1700au 1710au 1720au 1730au 1740au
1693 1694 1695 1696 1697 - 1698 - 1699 1700 1701 1702 1703

Digwyddiadau 
4 Ionawr - Tân mawr ym Mhalas Whitehall, Llundain.
 Llyfrau
Jacques-Bénigne Bossuet - Relation sur le quiétisme
John Bunyan - The Heavenly Foot-Man
Drama
Thomas d'Urfey - The Campaigners
Mary Pix - Queen Catharine
 Cerddoriaeth
Johann Krieger - Anmuthige Clavier-Übung
Giuseppe Torelli - Concerti musicali a quattro

Genedigaethau 
13 Ionawr - Metastasio, bardd
cyn 30 Hydref - Bridget Bevan (Madam Bevan), noddwr yr Ysgolion Cylchynol Cymreig (m. 1779)
24 Rhagfyr - William Warburton, esgob ac awdur

Marwolaethau 
Ionawr - Dáibhí Ó Bruadair, bardd
16 Mawrth - Leonora Christina, merch Cristian IV o Ddenmarc, awdures
28 Tachwedd - Louis de Buade de Frontenac, Arweinydd Quebec
1699

16g - 17g - 18g
1640au 1650au 1660au 1670au 1680au - 1690au - 1700au 1710au 1720au 1730au 1740au
1694 1695 1696 1697 1698 - 1699 - 1700 1701 1702 1703 1704

Digwyddiadau 
 Sefydlu Y Gymdeithas er Taenu Gwybodaeth Gristnogol (SPCK)
 Llyfrau
William King a Charles Boyle - Dialogues of the Dead
Drama
Colley Cibber - Xerxes
 Cerddoriaeth
Antonio Caldara - Trio Sonata, op. 2

Genedigaethau 
25 Mawrth - Johann Adolf Hasse, cyfansoddwr (m. 1783)
10 Rhagfyr - Cristian VI, brenin Denmarc (m. 1746)

Marwolaethau 
21 Ebrill - Jean Racine, dramodydd, 59
25 Awst - Cristian V, brenin Denmarc, 53
1700

16g - 17g - 18g
1650au 1660au 1670au 1680au 1690au - 1700au - 1710au 1720au 1730au 1740au 1750au
1695 1696 1697 1698 1699 - 1700 - 1701 1702 1703 1704 1705

Digwyddiadau 
 20 Tachwedd - Brwydr Narva rhwng Sweden a Rwsia
 Llyfrau
 Jeremy Collier - A Second Defence of the Short View of the Profaneness and Immorality of the English Stage &c
 Gatien de Courtilz - Mémoires de Monsieur d'Artagnan
 Drama
 William Congreve - The Way of the World
 George Farquhar - The Constant Couple
 Cerddoriaeth
 Tomaso Albinoni - Sinfonie e concerti, op. 2
 Henry Purcell - Dido and Aeneas (opera)

Genedigaethau 
 9 Chwefror - Daniel Bernoulli, mathemategydd (m. 1782)

Marwolaethau 
 12 Mai - John Dryden, bardd, 68
 15 Medi - André Le Nôtre, garddwr a pensaer, 87
 27 Medi - Pab Innocent XII, 85
 1 Tachwedd - Siarl II, brenin Sbaen, 38
1701

17g - 18g - 19g
1650au 1660au 1670au 1680au 1690au - 1700au - 1710au 1720au 1730au 1740au 1750au
1696 1697 1698 1699 1700 - 1701 - 1702 1703 1704 1705 1706

Digwyddiadau 
4 Awst - Cytundeb Montreal: Diwedd y rhyfel rhwng y genedl Iroquois a Ffrainc Newydd
 Llyfrau
John Dennis - The Advancement and Reformation of Modern Poetry
Ellis Wynne - Rheol Buchedd Sanctaidd
Drama
Richard Steele - The Funeral
Barddoniaeth
John Dryden - Poems on Various Occasions
 Cerddoriaeth
Giovanni Henrico Albicastro - XII Suonate a tre, due violini et violoncello col basso per l'organo
Tomaso Albinoni - 12 Baletti di Camera

Genedigaethau 
Tua mis Mawrth - Lewis Morris, llenor a hynafiaethydd (m. 1765)
27 Tachwedd - Anders Celsius, gwyddonydd (m. 1744)

Marwolaethau 
23 Mai - Capten William Kidd, môr-leidr, 55?
16 Medi - Iago II, brenin Lloegr a'r Alban, 67
H. G. Wells

Nofelydd yn yr iaith Saesneg oedd Herbert George Wells (21 Medi 1866 - 13 Awst 1946). Roedd yn fwy adnabyddus o dan yr enw H. G. Wells a chaiff ei ystyried fel un o'r llenorion gwyddonias cyntaf. Yn aml, cyfeirir at Wells a Jules Verne fel "Tadau Gwyddonias".

Roedd Wells yn heddychwr ac yn sosialydd blaengar, a daeth ei weithiau diweddarach yn fwyfwy gwleidyddol. Roedd ei nofelau o ganol y cyfnod yr ysgrifennai (1900-1920) yn fwy realistig; ymdrinient â bywydau'r bobl ar waelod y dosbarth canol (The History of Mr Polly) a'r 'New Woman' a'r Suffragettes (Ann Veronica). Roedd yn ysgrifennwr toreithiog mewn nifer o ffurfiau ysgrifennu gwahanol, gan gynnwys nofelau cyfoes, hanesyddol a sylwebaeth gymdeithasol.

Llyfryddiaeth dethol 

 The Time Machine (1895)
 The Island of Doctor Moreau (1896)
 The Invisible Man (1897)
 The War of the Worlds (1898)
 Kipps (1905)
 Ann Veronica (1909)
 The History of Mr Polly (1910)
 The Passionate Friends (1913)
 Mr Britling Sees It Through (1916)

Eraill
The War That Will End War (1914)
An Englishman Looks at the World (1914)
A Short History of the World (1922)

Cyfeiriadau

Gweler hefyd 
 The Red Room - stori fer 1894

 
Genedigaethau 1866
Heddychwyr Seisnig
Llenorion ffuglen wyddonol Seisnig
Llenorion Seisnig y 19eg ganrif
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Llenorion straeon byrion Seisnig yn yr iaith Saesneg
Marwolaethau 1946
Nofelwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Pobl o Gaint
Sosialwyr Seisnig
Dyfodolwyr
Voltaire

Athronydd ac awdur o Ffrainc oedd François-Marie Arouet a ysgrifennodd dan yr enw Voltaire (21 Tachwedd 1694 – 30 Mai 1778). Cafodd Voltaire ei eni ym Mharis, Ffrainc. Ei waith enwocaf yw'r chwedl athronyddol ddychanol Candide.

Gwaith Voltaire 

 Œdipe, 1718
 La Henriade, 1728
 Histoire de Charles XII, 1730
 Brutus, 1730
 Zaïre, 1732
 Le temple du goût, 1733
 Lettres anglaises ou Lettres philosophiques, 1734
 Adélaïde du Guesclin, 1734
 Mahomet, 1736
 Mondain, 1736
 Epître sur Newton, 1736
 Traité de métaphysique, 1736
 L’Enfant prodigue, 1736
 Essai sur la nature du feu, 1738
 Eléments de la philosophie de Newton, 1738
 Zulime, 1740
 Le fanatisme ou Mahomet le prophète, 1741
 Mérope, 1743
 Zadig (ou La Destinée), 1748
 Le monde comme il va, 1748
 Nanine, ou le Péjugé vaincu, 1749
 Le Siècle de Louis XIV, 1751
 Micromégas, 1752
 Poème sur le désastre de Lisbonne, 1756
 Essai sur les mœurs et l'esprit des Nations, 1756
 Histoire des voyages de Scarmentado écrite par lui-même, 1756
 Candide ou l'Optimisme, 1759
 Tancrède, 1760
 Histoire d'un bon bramin, 1761
 La Pucelle d'Orléans, 1762
 Traité sur la tolérance, 1763
 Ce qui plait aux dames, 1764
 Dictionnaire philosophique portatif, 1764
 Jeannot et Colin, 1764
 De l'horrible danger de la lecture, 1765
 Petite digression, 1766
 Le Philosophe ignorant, 1766
 L'ingénu, 1767
 La Princesse de Babylone, 1768
 Canonisation de saint Cucufin, 1769
 Questions sur l'Encyclopédie, 1770
 Les lettres de Memmius, 1771
 Il faut prendre un parti, 1772
 Le Cri du Sang Innocent, 1775
 De l’âme, 1776
 Dialogues d’Euhémère, 1777
 Correspondance avec Vauvenargues'', établie en 2006

Cyfeiriadau

Athronwyr Ffrengig
Athronwyr yr Oleuedigaeth
Dramodwyr Ffrangeg
Dramodwyr Ffrengig
Genedigaethau 1694
Llenorion Ffrangeg
Llenorion Ffrengig y 18fed ganrif
Marwolaethau 1778
Pobl o Baris
Pobl fu farw ym Mharis
Leoline Jenkins

Cyfreithiwr a diplomydd oedd Syr Leoline (Llewelyn) Jenkins (1625 – 1 Medi 1685).

Cafodd ei eni yn y Bont-faen, Morgannwg. Ef oedd prifathro Coleg yr Iesu, Rhydychen rhwng 1661 a 1673. Bu'n Ysgrifennydd Gwladol yn Llywodraeth Prydain Fawr ac yn aelod o'r Cyfrin Gyngor. Roedd yn un o awduron y Statud Twyll a'r Statud Dosbarthu, dwy statud bwysig yn hanes cyfraith Loegr.

Cyfeiriadau

Addysgwyr Cymreig
Cyfreithwyr Cymreig
Cymry'r 17eg ganrif
Diplomyddion Cymreig
Genedigaethau 1625
Gwleidyddion Cymreig yr 17eg ganrif
Marwolaethau 1685
Pobl o Fro Morgannwg
Pobl addysgwyd yn Ysgol Ramadeg y Bont-faen
Blaise Pascal

Athronydd a mathemategwr, ffisegydd a diwinydd oedd Blaise Pascal (19 Mehefin 1623 – 19 Awst 1662).

Cafodd ei eni yn Clermont-Ferrand, Ffrainc, yn fab Étienne Pascal (1588–1651) ac yn frawd Jacqueline Pascal.

Llyfryddiaeth 
 Traité du triangle arithmétique
 Entretien avec M de Saci
 Lettres provinciales
 Pensées

Athronwyr Ffrengig
Diwinyddion Ffrengig
Ffrancod yr 17eg ganrif
Genedigaethau 1623
Gwyddonwyr Ffrengig
Llenorion Ffrengig yr 17eg ganrif
Llenorion Ffrangeg
Marwolaethau 1662
Mathemategwyr Ffrengig
Pobl o Puy-de-Dôme
Pobl fu farw ym Mharis
David James Jones (Gwenallt)

Roedd Gwenallt (18 Mai 1899 – 24 Rhagfyr 1968) (David James Jones) yn un o feirdd mwyaf yr 20g. Fe'i ganwyd ym Mhontardawe ond fe symudodd y teulu yn fuan i'r Alltwen, yng Nghwm Tawe.

Ei fywyd a'i waith 
Cafodd marwolaeth ei dad a laddwyd gan fetel tawdd yn y gwaith tun effaith ddofn arno. Er ei fagu mewn ardal ddiwydiannol roedd dylanwad ardal wledig Rhydcymerau Sir Gaerfyrddin arno hefyd, am iddo ymweld ac aros gyda pherthnasau yno lawer yn ei fachgendod.

Roedd yn ddarlithydd yn Adran Gymraeg Coleg Prifysgol Cymru Aberystwyth ac fe'i siomwyd pan na chafodd ei apwyntio i fod yn Athro ar yr adran i ddilyn T. H. Parry-Williams. Ef oedd golygydd cyntaf y cylchgrawn llenyddol Taliesin a gyhoeddir gan yr Academi Gymreig.

Am ei fod yn wrthwynebydd cydwybodol fe'i carcharwyd yn Wormwood Scrubs a Dartmoor ac ysgrifennodd ei nofel Plasau'r Brenin o ganlyniad i'r profiad hwnnw.

Daeth yn amlwg fel bardd pan enillodd ei awdl Y Mynach gadair yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1926. Enillodd y Gadair eto yn Eisteddfod Genedlaethol Bangor, 1931 gyda Breuddwyd y Bardd.

Pan yn ifanc arferai fynd i'r capel yn gyson ond wedyn coleddodd syniadau Marcsaidd. Newidiodd ei farn eto a daeth yn Genedlaetholwr Cymraeg a Bardd Cristnogol oedd Gwenallt. Mae recordiad o Gwenallt yn darllen tri o'i gerddi ar gael ar CD a gwefan gan Sain.

Llyfryddiaeth

Nofelau 
 Plasau'r Brenin (1934)
 Ffwrneisiau (1982)

Cerddi 
 Ysgubau'r Awen (1939)
 Cnoi Cil (1942)
 Eples (1951)
 Gwreiddiau (1959)
 Y Coed (1969)
 Cerddi Gwenallt: Y Casgliad Cyflawn, gol. Christine James (2001)
 http://www.sainwales.com/store/sain/sain-scd2718

Gwaith golygyddol a beirniadaeth lenyddol 
 (gol.), Yr Areithiau Pros (Caerdydd, 1934)
 (gol.), Blodeugerdd o'r Ddeunawfed Ganrif (Caerdydd, 1936)
 (gol.), Detholiad o Ryddiaith Gymraeg R. J. Derfel (Caerdydd, 1945)
 Cofiant Idwal Jones (1958)

Astudiaethau 
Paratowyd llyfryddiaeth o weithiau Gwenallt gan Iestyn Hughes (1983).
 J. E. Meredith, Gwenallt, Bardd Crefyddol (1974)
 Dafydd Rowlands (gol.), Bro a Bywyd: Gwenallt (1982)
 Alan Llwyd, Gwenallt: Cofiant D. Gwenallt Jones, 1899-1968 (2016)

Cyfeiriadau

Beirdd Cristnogol
Beirdd Cymreig yr 20fed ganrif
Beirdd Cymreig yn yr iaith Gymraeg
Cristnogion Cymreig
Heddychwyr Cymreig
Genedigaethau 1899
Marwolaethau 1968
Nofelwyr Cymreig yr 20fed ganrif
Nofelwyr Cymreig yn yr iaith Gymraeg
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Ystalyfera
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Ysgolheigion Cymreig yr 20fed ganrif
Ysgolheigion Cymreig yn yr iaith Gymraeg
Philippe II, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 1180 hyd ei farwolaeth yn 1223 oedd Philippe II (Philippe Auguste neu Philip Augustus) (21 Awst 1165 – 14 Gorffennaf 1223).

Hanes

Cafodd ei eni yn Gonesse, Val-d'Oise.

Ynghyd â'r Ymerodr Glân Rhufeinig Frederick Barbarossa a Rhisiart Coeur de Lion o Loegr roedd Philippe yn un o arweinwyr y Drydedd Groesgad (1189 - 1192) yn erbyn y Saraseniaid yn y Dwyrain Canol.

Yn y flwyddyn 1212 cyfnewidiodd Llywelyn Fawr lythyrau ag Awgwstws. Mae llythyr Phillipe ar goll ond cedwir llythyr Llywelyn yn Archifdy Cenedlaethol Ffrainc, ym Mharis. Cynnwys y drafodaeth oedd cynnig gan frenin Ffrainc i dywysog Gwynedd ymgynghreirio ag ef yn erbyn John, brenin Lloegr.

Teulu

Gwragedd
Isabelle o Hainaut (rhwng 1180 a 1193)
Ingeborg o Ddenmarc (rhwng 1193 a 1196)
Agnes o Meranie (rhwng 1196 a 1201)

Plant
Gan Isabelle:
Louis VIII (1187–1226)
Gan Agnes
Marie (1198–1224)
Philippe Hurepel (1200–1234)

Cyfeiriadau

Brenhinoedd Ffrainc
Ffrancod y 12fed ganrif
Ffrancod y 13eg ganrif
Y Croesgadau
Genedigaethau 1165
Marwolaethau 1223
Pobl o Val-d'Oise
Teyrnoedd y 12fed ganrif
Teyrnoedd y 13eg ganrif
Brenhinoedd Ffrainc

Teyrnasodd brenhinoedd Teyrnas Ffrainc a'i rhagflaenwyr (a brenhiniaeth olynol) o sefydlu Teyrnas Gorllewin Francia ym 843 hyd nes cwymp Ail Ymerodraeth Ffrainc ym 1870, gyda sawl ymyrraeth. Rhwng y cyfnod o'r Brenin Siarl II (Siarl Foel) yn 843 i'r Brenin Louis XVI ym 1792, roedd gan Ffrainc 45 brenin.

 Siarl II (843–877)
 Louis II (877–879)
 Louis III (879–882)
 Carloman (882–884)
 Siarl y Tew (884–887)
 Odo (888–898)
 Siarl III (898–922)
 Robert I (922–923)
 Raoul (923–936)
 Louis IV (936–954)
 Lothair (954-986)
 Louis V (986-987)
 Huw Capet (987–996)
 Robert II (996–1031)
 Harri I (1031–1060)
 Philippe I (1060–1108)
 Louis VI (1108–1137)
 Louis VII (1137–1180)
 Philippe II (1180–1223)
 Louis VIII (1223–1226)
 Louis IX (1226–1270)
 Philippe III (1270–1285)
 Philippe IV (1285–1314)
 Louis X (1314–1316)
 Jean I (1316)
 Philippe V (1316–1322)
 Siarl IV (1322–1328)
 Philippe VI (1328–1350)
 Jean II (1350–1364)
 Siarl V (1364–1380)
 Siarl VI (1380–1422)
 Siarl VII (1422–1461)
 Louis XI (1461–1483)
 Siarl VIII (1483–1498)
 Louis XII (1498–1515)
 Ffransis I (1515–1547)
 Harri II (1547–1559)
 Ffransis II (1559–1560)
 Siarl IX (1560–1574)
 Harri III (1574–1589)
 Harri IV (1589–1610)
 Louis XIII (1610–1643)
 Louis XIV (1643–1715)
 Louis XV (1715–1774)
 Louis XVI (1774-1792)
 Napoleon I, ymerawdwr Ffrainc (1804–1814)
 Louis XVIII (1814–1824)
 Siarl X (1824–1830)
 Louis Philippe I (1830–1848)
 Napoleon III, ymerawdwr Ffrainc (1852–1870)

 
Hanes Ffrainc
Ffrainc
David James Jones (athronydd)

Athro, gweinidog ac athronydd oedd David James Jones (22 Rhagfyr, 1886 – 23 Gorffennaf, 1947). Cafodd ei eni ym Mhontarddulais.

Llyfryddiaeth
Hanes Athroniaeth: Y Cyfnod Groegaidd (1939)

Genedigaethau 1886
Marwolaethau 1947
Athronwyr Cymreig
Pobl o Abertawe
Pab Bened XV

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 3 Medi 1914 hyd ei farwolaeth oedd 
Bened XV (ganwyd Giacomo della Chiesa) (21 Tachwedd 1854 – 22 Ionawr 1922).

Bu farw o niwmonia.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1854
Marwolaethau 1922
Pabau
Pobl fu farw o niwmonia
Pobl o Liguria
Pab Pïws VII

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 14 Mawrth 1800 hyd ei farwolaeth oedd Pïws VII (ganwyd Barnaba Niccolò Maria Luigi Chiaramonti) (14 Awst 1742 - 20 Awst 1823). Roedd yn aelod Urdd Sant Bened ac yn ddiwinydd.

Esgobion Eidalaidd
Genedigaethau 1742
Marwolaethau 1823
Pabau
Pobl o Emilia-Romagna
Urdd Sant Bened
Harri Potter

Cyfres o saith nofel ffantasi a ysgrifennwyd gan yr awdures Saesneg J. K. Rowling yw Harry Potter. Mae'r llyfrau yn croniclo anturiaethau dewin ifanc o'r enw Harri Potter a'i ffrindiau gorau: Ron Weasley ac Hermione Granger yn Ysgol Hudoliaeth a Dewiniaeth Hogwarts. Prif thema'r llyfrau yw cwest Harri i oresgyn y dewin drwg, tywyll, Lord Voldemort, sy'n benderfynol o ddarostwng pobl di-hud, gorchfygu'r byd hudol, a dinistrio pawb a phopeth sy'n ei rwystro rhag cyflawni hyn, yn enwedig yr arwr Harri Potter.

Ers 29 Mehefin 1997 pan ryddhawyd y nofel yn gyntaf, Harri Potter a Maen yr Athronydd (Saesneg gwreiddiol: Harry Potter and the Philosopher's Stone), mae'r llyfrau wedi ennill poblogrwydd anferthol, cymeradwyaeth gan y beirniaid a llwyddiant masnachol ledled y byd. Mae'r gyfres hefyd wedi cael ei barnu, gan gynnwys pryder ynghylch y naws ddrwg gynyddol. Ers Mehefin 2011, mae'r gyfres lyfrau wedi gwerthu tua 450 miliwn o gopïau, yn ogystal â chael ei chyfieithu i 67 iaith, gan gynnwys y Gymraeg.

Mae'r gyfres yn cynnwys llawer o genres, gan gynnwys ffantasi a dod i oed (gydag elfennau o ddirgelwch, cyffro a rhamant), ac mae llawer o gyfeiriadau ac ystyron diwylliannol ynddi. Yn ôl Rowling, prif thema'r llyfrau ydy marwolaeth, ond ystyria'r gyfres fel gwaith llenyddiaeth i blant. Ceir themâu eraill yn y gyfres, megis cariad a rhagfarn.

Prif gyhoeddwr y llyfrau gwreiddiol Saesneg yng ngwledydd Prydain oedd Bloomsbury ond cyhoeddwyd y llyfrau gan wahanol gyhoeddwyr ledled y byd erbyn hyn. Addaswyd y gyfres i gynhyrchu wyth ffilm gan Warner Bros. Pictures, gyda rhannu'r seithfed llyfr yn ddwy ffilm; hi yw'r gyfres ffilmiau crynswth mwyaf yn hanes y byd ffilmiau. Mae llawer o nwyddau yn sgil y ffilmiau hefyd, sy'n werth mwy na $15 billion.

Harri Potter a'r Gymraeg

Plot
Mae'r nofelau yn dilyn bywyd Harri Potter: plentyn amddifad un-ar-ddeg oed sy'n darganfod mai dewin ydyw, wrth iddo fyw yn y byd real ymhlith pobl di-hud, neu'r byd Mygl. Ganwyd ef gyda dewiniaeth yn gynhenid ynddo, a gwahoddir plant hudol i ysgol sy'n addysgu'r sgiliau angenrheidiol er mwyn iddynt ymdopi yn y byd hudol. Daw Harri'n fyfyriwr yn Ysgol Hudoliaeth a Dewiniaeth Hogwarts ac mae'r mwyafrif o anturiau Harri Potter yn digwydd yn yr ysgol. Wrth i Harri heneiddio, mae'n dysgu goresgyn y problemau sy'n ei wynebu: problemau hudol, cymdeithasol ac emosiynol, gan gynnwys heriau cyffredin i'r arddegau, megis cyfeillgarwch ac arholiadau, a'r her fwyaf o baratoi ei hunan ar gyfer y gwrthdaro sydd o'i flaen.

Mae pob llyfr yn croniclo un flwyddyn ym mywyd Harri gyda'r prif naratif yn digwydd rhwng 1991 a 1998. Mae gan y llyfrau lawer o ôl-fflachiau a gânt eu profi gan Harri; er enghraifft mae'n gweld atgofion cymeriadau eraill mewn dyfais o'r enw "Pensieve".

Cyfeiriadau 

 
Ffuglen
Llenyddiaeth Saesneg
Reis

Math o laswellt y bwyteir ei grawn yw reis. Reis yw prif fwyd mwy na hanner poblogaeth y byd, ac mae'n arbennig o bwysig  yn Asia.

Gwneir Pwdin Reis gyda reis.

Gweler hefyd 
 Dewi Shri, duwies reis yn Indonesia
 Gwin Reis
 Pwdin Reis

 
Grawnfwyd
Poaceae
Prif fwydydd
ZIP (fformat ffeil)

Y fformat cywasgu ffeil mwyaf poblogaidd ar gyfer cyfrifiadur PC yw ZIP.  Crëwyd y fformat gan Phil Katz yn 1988 yn y rhaglen PKZIP.

Manylion technegol 
application/zip (neu application/x-zip-compressed) yw'r math MIME. .zip yw'r estyniad ffeil.

Gweler hefyd 
 7-Zip
 CAB
 RAR
 LHA
 DGCA
 GCA
 gzip

Cysylltiadau allanol 
 PKWARE 
 WinZip 
 InfoZip 
 7-Zip 
 PeaZip  

Fformatau ffeil
Technoleg
Cyfrifiadureg
Meddalwedd
Grawnafal

Coeden fach gyda ffrwythau coch bwytadwy yw grawnafal neu bomgranad. Mae'n debyg ei fod yn dod o Iran neu India yn wreiddiol, ond mae'n tyfu o gwmpas Môr y Canoldir ers canrifoedd.

Lythraceae
Ffrwythau
Coed
Planhigyn ŵy

Planhigyn ac iddo ffrwythau piws sydd weithiau o siâp ŵy, neu fel arall yn hir ac ychydig yn gam, yw'r planhigyn ŵy (neu'r wylys yn fwy traddodiadol). Mae'n bosib ei fod yn tarddu'n wreiddiol o India.

Solanaceae
Llysiau
Saeson

Y Saeson yw'r genedl a drig yn Lloegr fel cartrefle cynhenid iddi. Mae'r gair  Gymraeg "Saeson" yn ffurf ar y gair Saxon.  Un o sawl llwyth o bobl Ellmynig a ddechreuodd ymdeithio i Ynys Brydain yn y 5ed ganrif, ac yn ddilynol oresgyn y parthau o'r Ynys a adwaenid wedyn fel Lloegr, neu England, yn eu hiaith Deutonig eu hunain, oedd y Saxon neu'r Saeson. Gyda lwythau Teutonig eraill gelwir y bobl hyn yn Anglo-Saxon ganddyn nhw eu hunain a'u  haneswyr. Fe'i arferir fel term cyfystyr â 'Seisnig' neu 'Saesneg' am y gwledydd lle siaredir Saesneg. Defnyddir hefyd yr elfen arall yn y term hwnnw, sef Anglo i gyfeirio at England a phethau'r Saeson. Mae'n cael ei ymestyn  i gyfeirio at Brydain gyfan, h.y. Anglo-French wrth gyfeirio at ymwneud  Prydain a Ffrainc a'i gilydd. Tardd yr elfen Eng -lish o Angle.

Yng Nghymru, defnyddir y term 'Saeson' gan bobl Gymraeg gyffredin am y nifer mawr o bobl Saesneg eu hiaith yn y wlad, neu gyd genedl heb ddim Cymraeg ganddyn bellach, yn dilyn y dinistriad helaeth ar y Gymraeg dros yr 20g, yn hytrach nag am Saeson Lloegr yn unig ac yn benodol. Ceir enghraifft gynnar o 'Sais' fel ansoddair yn yr ystyr "un yn medru Saesneg" yn enw'r bardd Elidir Sais yng nghyfnod Llywelyn Fawr.

 
Cenhedloedd Ynysoedd Prydain ac Iwerddon
Grwpiau ethnig yn y Deyrnas Unedig
Pobloedd Germanaidd
 Saeson
Normaniaid

Pobl o ogledd Ffrainc, â'u gwreiddiau yn Llychlyn (yn bennaf o Ddenmarc) oedd y Normaniaid (yn llythrennol: gwŷr y Gogledd). Cyrhaeddasant Ffrainc yn ystod y 9g. O dan Hrolf Ganger dilynasant Siarl y Tew, brenin Ffrainc. Newidiodd Hrolf ei enw i Rollo (sef ffurf Ffrangeg ar Hrolf) a chafodd dir ger aber Seine gan y brenin. Daeth tir Rollo yn Ddugiaeth Normandi ym 911 a enwyd ar ôl y Normaniaid.

Derbyniodd y Normaniaid Gristnogaeth yn grefydd a Ffrangeg yn iaith. Datblygodd eu diwylliant i fod yn wahanol iawn i ddiwylliant eu hynafiaid yn Llychlyn, ac yn wahanol hefyd i ddiwylliant pobl Ffrainc.  Roedd Normandi yn ardal arbennig o ddeinamig a threfnus, ac o ganlyniad, llwyddodd y Normaniaid i goncro tiriogaeth enfawr ledled Ewrop.

Yn nwyrain Ewrop, symudodd y Llychlynwyr (a adwaenid gan y pobl Slafig lleol wrth enw 'y Farangiaid) i ardal Kiev.

Y Normaniaid ym Mhrydain

Lloegr
Prif erthygl - Y Normaniaid yn Lloegr

Gorchfygodd Gwilym II, dug Normandi Loegr yn ystod Brwydr Hastings ym 1066 a chael ei goroni'n Gwilym I, brenin Lloegr. Daeth y Normaniaid i lywodraethu'r wlad yn lle'r Eingl-Saeson ac er y gwrthwynebasant yr Eingl-Saeson y Normaniaid yn y dechrau—daethant i gydbriodi a chydweithio â'i gilydd. O ganlyniad newidiwyd iaith y ddwy bobl: daeth Ffrangeg yr Eingl-Normaniaid i fod yn wahanol iawn i'r hyn a siaradwyd ar y Cyfandir ac yn y pen draw, mabwysiadasant iaith yr Eingl-Saeson, a oedd ei hyn yn wahanol iawn i'r hyn a siaradwyd yn Lloegr cyn yr oruchafiaeth. Chwarddodd Geoffrey Chaucer ar ben "Ffrancwyr Paris" oherwydd eu hiaith.

Cymru

Prif erthygl - Y Normaniaid yng Nghymru

O achos cwymp Gruffudd ap Llywelyn ym 1063 doedd Cymru ddim yn wlad gref pan gyrhaeddodd Gwilym Loegr. Sefydlodd iarllaethau yng Nghaer, Amwythig ac Henffordd. Brwydrodd yr ieirll yn brwydro yn erbyn y Cymry, yn ehangu eu tir ac yn adeiladu cestyll. O ganlyniad daeth brenhiniaeth Gwent i ben ym 1086 ac aeth Gwynedd yn llai ac yn llai.

Serch hynny, cafodd rhai o reolwyr y Cymry eu cydnabod gan y brenin: Rhys ap Tewdwr yn Neheubarth ac Iestyn ap Gwrgant ym Morgannwg, ond newidiwyd y sefydliad ar ôl i Gwilym farw ym 1087. Cipiwyd Morgannwg a Brycheiniog ac aeth Roger o Montgomery, iarll Amwythig i dde Dyfed i godi castell Penfro.

Y Normaniaid ar gyfandir Ewrop
Prif erthygl - Y Normaniaid ar gyfandir Ewrop

 
Hanes Ewrop
Gwyddoniaeth naturiol

Ystyr traddodiadol Gwyddoniaeth Naturiol yw astudiaeth o agweddau di-ddynol y byd. Fel casgliad, gwahaniaethwyd y gwyddoniaethau naturiol oddi wrth diwinyddiaeth a'r gwyddoniaethau cymdeithasol ar un llaw, a'r celfyddydau a dyniaethau ar y llaw arall. Nid yw mathemateg ar ben ei hun yn gwyddoniaeth naturiol, ond mae yn darparu nifer o dullau craidd iddynt. Mae gwyddoniaethau naturiol yn ymgeisio i esbonio gweithiant y byd ar sail prosesau naturiol yn hytrach na prosesau dwyfol. Hefyd, defnyddir y term gwyddoniaeth naturiol ar gyfer nodi "gwyddoniaeth" fel disgyblaeth sy'n dilyn y dull gwyddonol.

Is-ddosbarthiad Gwyddoniaeth Naturiol 

 
Natur
Louis XIV, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 14 Mai 1643 tan 1 Medi 1715 oedd Louis XIV (Louis-Dieudonné neu le Roi-Soleil) (5 Medi 1638 – 1 Medi 1715). Bu'n frenin am gyfnod hirach nag unrhyw frenin arall, o genedl a'r maint hwn: 72 blwyddyn a 110 diwrnod.

I louis mae'r diolch am gryfhau Ffrainc yn uned a oedd yn cael ei rheoli o'i phrifddinas, Paris. Dileodd y syniad fod ffiwdaliaeth yn dderbyniol i raddau helaeth. A thrwy fynu fod yr uchelwyr cefnog yn byw yn ei balas yn Versailles, a oedd cyn hynny'n blasty hela, llwyddodd i ddofi'r pendefigion, hyd yn oed y rhai hynny a fu'n aelodau o Wrthryfel y Fronde. Roedd yn ymgorfforiad o frenhiniaeth absoliwt ac elfennau waethaf yr Ancien Régime a ddaeth i ben gyda'r Chwyldro Ffrengig.

Plentyndod a phriodas
Cafodd ei eni yn Saint-Germain-en-Laye, yn rhanbarth Île-de-France. Ei dad oedd y Brenin Louis XIII a'i fam oedd Ann o Awstria (1601 – 1666). Fe'i galwyd yn Louis Dieudonné (Louis, rhodd gan Dduw) ynghyd a'r teitl traddodiadol, Ffrengig y darpar frenin: Y Dauphin. Pan anwyd ef roedd ei rieni wedi bob yn briod am 23 mlynedd, ac wedi colli pedwar plentyn ar eu genedigaeth, rhwng 1619 ac 1631. Roedd y gwleidyddion ac uchelwyr y cyfnod, felly, gweld geni Louis yn rodd gan Dduw, ac yn wyrth.

Ei wraig gyntaf oedd Maria Teresa o Awstria (1638–1683) (Sbaeneg: María Teresa; Ffrangeg: Marie-Thérèse), tywysoges o Sbaen. Cawsant chwech o blant ond un yn unig a dyfodd yn oedolyn: Monseigneur. Bu farw Maria Teresa yn 1683 a phriododd Louis ei gariad newydd Madame de Maintenon yng ngaeaf 1685-86.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Acton, J. E. E., 1st Baron. (1906). Lectures on Modern History. London: Macmillan and Co.
 Goyau, G. (1910). "Louis XIV." The Catholic Encyclopedia. (Volume IX). New York: Robert Appleton Company.
 Steingrad, E. (2004). "Louis XIV."

Brenhinoedd Ffrainc
Ffrancod yr 17eg ganrif
Ffrancod y 18fed ganrif
Genedigaethau 1638
Marwolaethau 1715
Pobl fu farw o fadredd
Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Teyrnoedd y 18fed ganrif
Mater

Unrhyw beth gyda màs sy'n llenwi gofod yw mater. Yn ôl y dosbarthiad clasurol, ceir tri chyflwr mater: solet, hylif a nwy. Ystyrir plasma yn gyflwr arbennig o fater, sydd ddim yn cael ei ddosbarthu gyda'r uchod fel rheol ond fel pedwerydd gyflwr mater. Pan mae'r tymheredd yn newid, gall cyflwr mater newid hefyd.

Gweler hefyd 
 Gwrthfater

 
Ffiseg
Natur
Llaeth

Mae mamalau yn cynhyrchu llaeth (neu'n y Gogledd llefrith) i fwydo eu rhai bach. Mae llaeth yn cynnwys llawer o faetholynnau sydd yn addas i anifeiliaid bach sydd ddim yn gallu treulio bwyd caled.

Mae llaeth pob rhywogaeth yn arbennig ac yn addas i'w anghenion. Er enghraifft mae llaeth merch yn cynnwys llawer o lactos, math o siwgr, ond does dim cymaint o siwgr ond llawer o brotein mewn llaeth buwch. Mae llaeth buwch yn cynnwys braster llaeth (3.5 %), soledau llaeth (8.5 %) a dŵr (88 %). Y protein pennaf yw casein.

Mae pobl yn defnyddio llaeth rhai anifeiliaid, yn bennaf llaeth buwch, gafr, ceffyl, dafad a byfflo dŵr, i wneud hufen, menyn, caws, iogwrt a hufen iâ.

Cynnyrch llaeth
Diodydd
Menyn

Emylsiwn solet meddal bwytadwy melynaidd neu wynaidd o fraster llaeth, dŵr ac aer yw menyn. Gwneir menyn trwy gorddi o hufen y llaeth cyflawn. Mae'r braster llaeth yn cynnwys globylau braster (80 %), swigod aer, defnynnau dŵr a phrotein llaeth. Defnyddir menyn yn yr un modd ag olew, lard a margarîn i baratoi bwyd, er enghraifft i goginio neu i'w daenu ar fara. Ychwanegir halen, hefyd yn aml.

Mae menyn yn meddalu mewn tymheredd ystafell, ac yn ymdoddi'n hawdd. Mae lliw menyn yn dibynnu ar fwyd y fuwch a gall fod yn felyn neu'n wyn. Fel arfer, mae menyn yn felyn yn ystod yr haf pan mae'r buchod yn bwyta llawer o laswellt ffres ac yn wyn yn ystod y gaeaf pan maen nhw'n bwyta gwair yn bennaf.

Arferion ers talwm
Rhan o ysgrif i’w gweld yn Bwletin Llên Natur: 
“Wedi cael potiaid o hufen, byddai rhaid iddo fod mewn lle eitha cynnes yn y gaeaf, ac yn aml iawn dygid ef i'r pentan iddo dewychu a suro yn barod at ddiwrnod y corddi. Byddai dwy fath ar fuddeiau yn gyffredin, yr hen fuddai gnoc, a'r fuddai ffasiwn newydd, yr end over end. ' Roedd hon wedi ei gosod ar ffrâm ar osgo arbennig wrth ei throi drosodd i gorddi. Gwres arferol y llaeth i'w gorddi fyddai oddeutu 65 gradd fahrenheit. Byddai gwres fesuredd [sic.] arbennig i'w gael at y gwaith hwn. I droi y fuddai â llaw fyddai hi ran amlaf, er byddai gan rai ffermydd bwer olwyn ddwr, neu bwer ceffyl. Tynnu y byddai'r ceffyl wrth bolyn cryf mewn cylch cyfyngedig ar ddyfais gyda werthyd [sic.] hir i'r llaethdy i droi'r fuddai. Rhyw hanner awr fel rheol fyddai potiaid cyffredin yn cymryd i gorddi. Gallech weld ar wydr bach oedd ar gaead y fuddai, os byddai yn lan yna byddai yn barod - y mân ronynnau o fenyn wedi ymgydio ynghyd gan adael y llaeth enwyn ar ôl. Yn awr, byddai gwraig y tŷ yn barod i'r gorchwyl o drin cynnwys y fuddai. Codid y menyn yn ofalus i'r noe a chadw'r llaeth enwyn mewn pot at y pwrpas. Gwaith llaw fyddai trin y menyn, ei droi yn y noe gan ei wasgu ar ei ochr er ceisio cael y cyfan o'r llaeth ohono. Defnyddid yr un term a'r gwair, sef 'cweirio menyn'. Ychwanegu halen a'i weithio yn ofalus i'r menyn fel y ceid unffurfiaeth blas ar y cyfan. Yna pwysid y menyn bob yn bwys ar glorian a byddai angen dipyn o arferiad i'w weithio yn bwys crwn deniadol. I'r gwaith hwn defnyddid math ar soser bren a elwid yn gyffredin yn 'scimar' gan ei gylchdroi gyda'r llaw nes byddai yn llyfn grwn a phigfain. Byddai'r print yn cwblhau'r gwaith, amrywiol luniau wedi eu cerfio yn y pren, llun alarch, dwy fesen, neu hyd yn oed llun buwch. Yna, yn ofalus iawn, pwyo ar y pen main i lawr i bellter neilltuol gan geisio cadw pob pwys yn unffurf gan adael delw'r print yn amlwg iawn ar y cyfan cyn ei gosod ochr yn ochr ar y llechen fenyn i galedu cyn i'r 'gwr hel menyn' alw i'w gasglu. Pan fyddai'r gwartheg ar adlodd ym mis Medi, byddai'n ofynnol darparu erbyn y gaeaf pan fyddai'r llaeth yn brin. Pot llaeth a thrwch o halen ar ei wyneb i'w selio rhag amhuredd a hwn fyddai menyn y teulu am y gaeaf. Menyn pot, a blasus iawn fyddai cael menyn ffres os deuai pobl ddiarth i de.”

Cyfeiriadau

Cynnyrch llaeth
Iogwrt

Cynnyrch wedi ei wneud o laeth trwy eplesiad yw iogwrt. Mae'r enw yn dod o yoğurt, gair Twrceg. Fel arfer, defnyddir llaeth buwch yn bennaf i wneud iogwrt y dyddiau hyn, ond gellir defnyddio llaeth unrhyw anifail megis geifr.

Yn ystod eplesiad, mae'r siwgr llaeth lactos yn troi i asid lactig. Defnyddir nifer o facteria i wneud hynny, fel arfer Streptococcus salivarius neu Lactobacillus bulgaricus. Mae'r bacteria yn bwyta'r lactos ac mae'r asid lactig yn dod yn wastraff yn ystod y broses. Am fod y proteinau yn ceulo oherwydd yr asid mae iogwrt yn fwy soled na llaeth.

Mae iogwrt yn cynnwys ensymau sydd yn cynorthwyo i dorri y lactos i lawer yn ogystal â llawer o broteinau, rhai fitaminau o'r grŵp B a mwynau. Mae e'n cynnwys llawn cymaint o frastr â'r llaeth a ddefnyddir i'w gynhyrchu.

Cynnyrch llaeth
Pryce Pryce-Jones

Arloeswr busnes pwysig a sefydlodd fusnes gwerthu drwy'r post oedd Syr Pryce Pryce-Jones (16 Hydref 1834 – 11 Ionawr 1920). Ganwyd yn Llanllwchaearn ger y Drenewydd. Cafodd ei urddo yn farchog ym 1887.

Teulu
Roedd Pryce Jones yn ail fab i William Jones, cyfreithiwr, y Drenewydd a'i wraig, Margaret Goodwin, perthynas i'r diwygiwr cymdeithasol Robert Owen. Ar 6 Ebrill 1859, priododd Eleanor (bu f. 1914), ferch Edward Rowley Morris o'r Drenewydd, bu iddynt bedwar mab a phedair merch gan gynnwys:

 Mary Eleanor Pryce-Jones (1860–1945)
Cyrnol Syr Edward Pryce-Jones (1861–1926) a olynodd ei dad fel AS Bwrdeistrefi Maldwyn. Mab iddo ef a Beatrice Hardy ei wraig oedd Syr Pryce Victor Pryce Jones, ail farwnig (1887–1963)
Elizabeth Anne Pryce-Jones (1862–)
William Earnest Pryce-Jones (1867–1949) pêl-droediwr rhyngwladol Cymreig
Albert Westhead Pryce-Jones (1870–1946) pêl-droediwr rhyngwladol Cymreig
Katharine Charlotte Pryce-Jones (1873–1953)
Agnes Rosa Pryce-Jones (1874–1955)
Y Cyrnol Henry Morris Pryce-Jones (1878–1952) o Warchodlu'r Coldstream, mab iddo ef a'i wraig Marion Vere (1884-1956) oedd yr awdur a beirniad llenyddol Alan Payan Pryce-Jones

Gyrfa
Dechreuodd weithio fel prentis dilledydd yn Y Drenewydd pan yn 12 oed a bu'n rheoli'r busnes yn 21 oed am fod y perchnogion i ffwrdd ar y pryd. Sefydlodd ei fusnes ei hun ym 1852 a dechreuodd fusnes gwerthu drwy'r post gan anfon patrymau i foneddigion lleol. Sefydlodd y Royal Welsh Warehouse yn y Drenewydd ym mis Hydref, 1879 a thyfodd y busnes yn gyflym. Roedd tua 250,000 - 300,000 o gwsmeraid ganddo ledled y byd, gan gynnwys y Frenhines Victoria: yr oedd yn gwerthu dillad isaf iddi, ac i Florence Nightingale. Roedd ei gwmni yn cynnwys ffatri, storfa ac - o 1901 ymlaen - ei swyddfa bost ei hun. Dyfeisiodd yr Enclisia, sef gwely cludadwy gyda blanced yn debyg i sach gysgu modern.

O'r 1860au ymlaen, arddangosai wlanen y Drenewydd yn yr Eisteddfod Genedlaethol a ledled y byd a chafodd nifer o wobrau hefyd, er enghraifft mewn arddangosfeydd ym Mharis, Brwsel a Berlin yn Ewrop a hefyd yn Philadelphia yn Unol Daleithiau America a Melbourne yn Awstralia.

Ymdrechai Pryce-Jones hefyd i wella'r gwasanaeth parseli post a'r gwasanaeth rheilffordd yr oedd yn dibynnu arnynt yn llwyr yn ei fusnes. Yn y dechrau roedd yn defnyddio'r goets fawr i gludo parseli i'w gwsmeriaid, ond erbyn diwedd y 1870au roedd tri cherbyd arbennig gan y North West Railway Company i gludo parseli o'r Drenewydd i Euston yn Llundain.

Gyrfa Wleidyddol
Cafodd ei ethol yn Aelod Seneddol Ceidwadol dros Bwrdeistref Trefaldwyn o 1885 i 1886, ac o 1892 i 1895. Ym 1891, daeth Pryce-Jones yn Uchel Siryf Sir Drefaldwyn.

Cyfeiriadau

Cymry'r 19eg ganrif
Cymry'r 20fed ganrif
Genedigaethau 1834
Marwolaethau 1920
Hanes economaidd Cymru
Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Gwleidyddion Cymreig y 19eg ganrif
Pobl busnes Cymreig
Pobl o Faldwyn
Y Drenewydd a Llanllwchaearn
Horas

Bardd yn yr iaith Lladin oedd Quintus Horatius Flaccus neu Horas, hefyd Horace (8 Rhagfyr, 65 CC - 27 Tachwedd 8 CC). Gyda Cicero, Ofydd ac eraill, roedd yn un o lenorion mawr yr Oes Awgwstaidd.

Ei waith 
Un o'i gerddi enwocaf yw ei gerdd ar Fyrhoedledd Dyn, sy'n dechrau gyda'r bennill adnabyddus,
Eheu fugaces, Postume, Postume,
labuntur anni nec pietas moram
rugis et instanti senectae
afferet indominataeque morti.
(Ebrwydd, O Postumus, ebrwydd y derfydd
Blwyddi ein heinioes : nid etyl dy grefydd
Ddynesiad henaint hagr ei rychau,
Nac anorchfygol rymuster angau.)

Llyfryddiaeth

Gwaith Horas 
Ars Poetica
Carmen Saeculare
Carminum llyfr #1 
Carminum llyfr #2 
Carminum llyfr #3 
Carminum llyfr #4 
Epistularum llyfr #1 
Epistularum llyfr #2 
Epodes 
Sermonum llyfr #1 
Sermonum llyfr #2

Cyfieithiadau ac astudiaethau 
J. Gwyn Griffiths (gol.), Cerddi o'r Lladin (Gwasg Prifysgol Cymru, 1962). Yn cynnwys detholiad o gerddi Horas.

Cyfeiriadau 

Beirdd Lladin
Genedigaethau 65 CC
Llenorion Rhufeinig
Marwolaethau 8 CC
Pobl o Basilicata
Te

Diod wedi ei wneud o ddail Camellia sinensis a dŵr poeth sydd yn cynnwys caffein yw te. Gall hefyd gynnwys llysiau, ffrwythau nei sbeisiau i roi blas iddo. Yng ngwledydd Prydain, caiff ei yfed gyda llefrith/llaeth fel arfer, ac weithiau gyda siwgr, ond mewn mannau eraill mae pobl yn ei yfed heb lefrith/laeth, ac efallai gyda lemwn. Mae'r gwledydd sydd yn cynhyrchu te yn cynnwys Tsieina, India, Pacistan, Sri Lanca (a elwir yn Ceylon ar becynnau te), Taiwan (Formosa), Rwsia, Siapan, Nepal, Awstralia, Yr Ariannin a Cenia.

Mae Glengettie yn de wedi ei wneud i'r farchnad Gymreig, gydag ysgrifen Cymraeg a Saesneg ar ei focsys.

Mae mathau o de hefyd yn bodoli nad ydynt yn cynnwys dail Camellia siniensis, megis te ffrwythau.

Mathau o de 

I wneud te mae'n rhaid sychu dail Camellia sinensis yn gyflym er mwyn eu rhwystro rhag ocsideiddio. Ffurf o eplesiad yw'r cam nesaf. Ar gyfer te, mae eplesiad yn golygu sychu'r dail ymhellach trwy eu cynhesu nhw. Mae pedwar math o de:

 Te gwyn sydd yn cael ei wneud o ddail ifanc iawn a heb ei ocsideiddio o gwbl. Does dim llawer o gloroffyl ynddynt.
 Te gwyrdd lle mae'r broses ocsideiddio wedi ei atal yn gyflym drwy cynhesu'r dail. Yn Japan, defnyddir stêm i wneud hynny, ac yn Tsieina, padell boeth.
 Ŵlong (Tsieineeg: 烏龍茶/乌龙茶 wūlóngchá) sydd rhwng te gwyrdd a the du.
 Te du lle mae'r broses ocsideiddio wedi parhau.

Termau cyffredin 
Termau cyffredin ar gyfer te sydd yn cael eu defnyddio ar becynnau yw:

 BOP - Broken Orange Pekoe. Mae'n dod o Sri Lanca (Ceylon), De India, Java a Tsieina.
 BP - Broken Pekoe. Te brown-ddu, yn bennaf o Indonesia, Sri Lanca a De India.
 BPS - Broken Pekoe Souchong. Assam a Darjeeling, dail crwm.
 Broken - Dail wedi eu torri, sef dail bychain.
 Dust - Llwch te, defnyddir mewn bagiau te.
 Fannings - Llwch te, defnyddir mewn bagiau te.
 FBOP - Flowery Broken Orange Pekoe. Te toredig gyda nifer o flaenau. Mae'n dod o Assam, Tsieina, Indonesia a Bangladesh.
 FOP - Flowery Orange Pekoe. Mae'n dod o India'n bennaf.
 FTGFOP1 - Finest Tippy Golden Flowery Orange Pekoe. Darjeeling yn bennaf, ond gall gynnwys Assam. Yn flaeniog iawn.
 GBOP - Golden Broken Orange Pekoe. Dim mor flaeniog a FTGFOP1.
 GFBOP - Golden Flowery Broken Orange Pekoe. Mae'n dod o Assam yn bennaf.
 GFOP - Golden Flowery Orange Pekoe. Te gradd uwch sy'n dod o Cenia.
 OP - Orange Pekoe. Te sylfaenol sydd yn dod o Sri Lanca neu Java. Dail all fod yn hir a chaled.
 OP Sup. - Orange Pekoe Superior. Blaeniog, mae'n dod o Indonesia'n union.
 Pekoe - Dail ifanc, ond yn wahanol iawn i Orange Pekoe.
 SFTGFOP - Special Finest Tippy Golden Flowery Orange Pekoe Te gradd uwch.
 TGBOP - Tippy Golden Broken Orange Pekoe. Te toredig sy'n dod o Darjeeling neu Assam.
 TGFOP - Tippy Golden Flowery Orange Pekoe. Te sylfaenol sydd yn dod o Darjeeling neu Assam.
 Tippy/Tip - Blaenau'r dail sydd dim yn troi'n ddiod mor ddu.

Gweler hefyd
 Coffi
 Mate
 Adroddiad ar Ddŵr i Wneud Te: monograff o Tsieina

 
Diodydd
Theaceae
Siwgr

Math o garbohydrad yw siwgr neu siwgwr, defnyddir mewn bwyd ar ffurf grisialau, sef swcros. Y siwgr sydd i'w gael mewn celloedd planhigion neu anifeiliaid yw glwcos.

Cemeg
Mewn biocemeg, mae siwgr yn foleciwl carbohydrad syml, sef monosaccharid a disaccharid. Mae siwgr yn cynnwys y grŵp aldehyd (-CHO) neu grŵp keton (C=O) gan fondiau dwbl carbon-ocsigen a mae'r siwgr mwyaf cyffredin yn (CH2O)n gan yr n yn rhwybeth rhwng 3 a 7. Beth bynnag, mae deoxyribos yn eithriad am fod ef yn siwgr heb ocsigen.

Rhennir siwgr ar ôl ei cynnwys carbon hefyd, ac er enghraifft mae siwgr trios (C3H6O3) a siwgr pentos. Mae siwgr pentos yn cynnwys ribos a deocsiribos sydd mewn asid niwcleig (DNA). Mae siwgr hecsos yn cynnwys glwcos (ATP) sydd yn bwysig i gynhyrchu ynny. Mae planhigion yn cynhyrchu glwcos (C6H12O6) yn ystod ffotosynthesis ac yn ei droi hi i starts i'w storio.

Siwgr sydd yn rhoi flas i fwyd
Cynhyrchir siwgr o wialenni siwgr, betys siwgr neu palmwydd siwgr. Gwledydd sydd yn cynhyrchu siwgr yw'n cynnwys Awstralia, Brasil a Gwlad Tai, ond mae'r cynhyrchwyr bennaf yn wledydd America Ladin, y Môr Caribî a'r Dwyrain Pell.

 
Bwyd
Carbohydradau
Pensaernïaeth

Y grefft a'r wyddor o gynllunio adeiladau yw pensaernïaeth. Diffiniad ehangach fyddai cynnwys holl amgylchedd adeiladu. Mae hynny yn cynnwys tirlunio, sef cynllunio tirlun, cynllunio gwlad a thref, sef cynllunio strwythur sylfaenol ardaloedd a pheirianneg sifil, sef cynllunio adeiladwaith megis ffyrdd, pontydd, twneli a chamlesi.

Mae pensaernïaeth yn cynnwys cynllunio adeiladau cyhoeddus ac adeiladau preifat yn ogystal â chyfuniadau o adeiladau, er enghraifft stadau tai. Mae pensaernïaeth yn wyddionaeth bwysig ar gyfer cadwraeth adeiladau hefyd.

Yn 2001 sefydlwyd Ysgogoloriaeth Pensaernïaeth yr Eisteddfod Gelf a Chreft. Amcan yr ysgoloriaeth yw hyrwyddo pensaernïaeth greadigol a dylunio yng Nghymru.

Mae penseiri enwog Cymru yn cynnwys John Nash (1758-1835), pensaer yr eglwys gadeiriol Tyddewi a Syr Clough Williams-Ellis (1883-1978), pensaer y pentref Eidalaidd Portmeirion.

Ymhlith yr ysgolion mwyaf dylanwadol y mae: Bauhaus (Weimar, Dessau a Berlin yn yr Almaen), yr Architectural Association School of London (Lloegr) a'r École des Beaux-Arts (Paris, Ffrainc; hyd at 1968, ers hynny École d'Architecture).

Gweler hefyd 
 Hanes pensaernïaeth
 Pensaer
 Pensaernïaeth Gothig
 Pensaernïaeth Romanesg
 Pensaernïaeth Fodern
 Pensaernïaeth Friwtalaidd
 Pensaernïaeth tirwedd
 gardd ffurfiol
 gardd tirlun
 Gardd-Ddinas

Dolen allanol 
 Pensaernïaeth Cymru  – fersiwn ar-lein o arddangosfa yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

 
Adeiladu
Y celfyddydau
Clough Williams-Ellis

Pensaer o Gymru oedd Syr Bertram Clough Williams-Ellis (28 Mai 1883 – 9 Ebrill 1978). Mae'n enwog am gynllunio'r pentref Eidalaidd Portmeirion ac fe'i urddwyd yn farchog ym 1971. Honai'r teulu eu bod yn ddisgynyddion i Owain Gwynedd.

Magwraeth a theulu
Ganwyd Williams-Ellis yn Swydd Northampton, Lloegr. Er iddo gael ei eni yn Lloegr, roedd ei deulu'n dod o Gymru a magwyd ef yng Nglasfryn, Pwllheli ers yn 4 oed. Roedd yn fab i'r parchedig John Clough Williams-Ellis (1833-1913) dringwr mynyddoedd nodedig iawn a'i fam oedd Ellen Mabel Greaves (1851-1941), merch perchennog chwareli llechi John Whitehead Greaves a chwaer John Ernest Greaves.<ref>[http://yba.llgc.org.uk/en/s3-WILL-CLO-1833.html Dr Ioan Bowen Rees yn Y Bywgraffiadur  Arlein (LlGC)].</ref>

Ym 1915 priododd ag Amabel Strachey a chawson nhw 3 o blant. Lladdwyd un mab, sef Christopher Moelwyn Strachey Williams-Ellis (1923-13 Mawrth 1944), yn yr Ail Ryfel Byd. Merch hynaf iddynt oedd Susan Williams-Ellis a sefydlodd waith crochenwaith yn 1961, gan ddefnyddio'r enw 'Portmeirion' ar y cynnyrch. Mae'r cerflunydd David Williams-Ellis yn or-nai i Clough Williams-Ellis ac wyr iddo yw'r llenor Robin Llywelyn. Gor-wyres iddo yw'r cynllunydd ffasiwn Rose Fulbright-Vickers.

Addysg
Fe'i addysgwyd yng Ngholeg  (Oundle School) yn Swydd Northampton ac yna Coleg y Drindod, Caergrawnt, ond ni dderbyniodd radd. Trodd i'r Ysgol y Sefydliad Pensaernïaeth (Architectural Association School of Architecture), Llundain lle astudiodd rhwng 1903–04.

Tra'n fyfyriwr cafodd gomisiwn: tŷ haf "Larkbeare" ar gyfer Anne Wynne Thackeray a Mary Venables yn Cumnor, Swydd Rydychen, 1903-4 ac a orffennwyd yn 1907.

Gyrfa
Roedd practis preifat ganddo o 1905 hyd 1914 ac ar ôl y Rhyfel y Byd Cyntaf o 1919 i 1978.

Yn ystod y Rhyfel y Byd Cyntaf roedd yn y Gwarchodlu Cymreig ac enillodd y Groes Filitaraidd.

Etifeddodd dŷ ei gyndadau, Plas Brondanw ger Llanfrothen ym Meirionnydd ym 1908 a phentref Portmeirion yn ystod y cyfnodau 1926-1939 a 1954-1972. Golygodd adeiladu Portmeirion gyflawni breuddwyd mawr iddo. Dangosodd i'r bobl bod datblygiad safle naturiol yn bosib heb ddinistrio'r amgylchedd a harddwch yr ardal.

Roedd Williams-Ellis yn un o gymrodorion y British Eugenics Society, cymdeithas o bobl a oedd yn credu y dylai 'dosbarth gweithiol gwrthyn ac annymunol (Saesneg: lower class undesirables'') gael eu hatal rhag medru cenhedlu.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1883
Marwolaethau 1978
Penseiri Cymreig
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Myrddin 1974

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Myrddin 1974 yng Nghaerfyrddin, Sir Gaerfyrddin.

Yma y perfformiwyd  am y tro cyntaf Nia Ben Aur, yr opera roc Gymraeg gyntaf.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

Caerfyrddin
Bro Myrddin 1974
1974
Bro Myrddin
Hanes Sir Gaerfyrddin
1974
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberteifi a'r Cylch 1976

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberteifi a'r Cylch 1976 yn Aberteifi, Sir Ceredigion.

Cafwyd peth cecru yno gan i Dic Jones ddod yn fuddugol ar awdl Gwanwyn yn ôl y beirniaid, ond yr oedd wedi torri rheolau'r eisteddfod gan ei fod yn aelod o'r pwyllgor llên. Dyfarnwyd y wobr felly i Alan Llwyd a enillodd y goron hefyd. Cyhoeddwyd y ddwy awdl yn y Cyfansoddiadau - yr unig dro i hynny ddigwydd.

Sefydlwyd Cymdeithas Bob Owen yn ystod yr eisteddfod, i goffa Bob Owen, Croesor, a hyrwyddo gwybodaeth am lyfrau Cymraeg a Chymreig.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberteifi 1942 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Aberystwyth

Aberteifi
Aberteifi 1976
Aberteifi 1976
1976
Hanes Ceredigion
1976
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Colwyn 1995

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Colwyn 1995 yn Abergele, Clwyd (Conwy bellach).

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

Abergele
Bro Colwyn 1995
Bro Colwyn
1995
1995