alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Liguria

Rhanbarth yng ngogledd-orllewin yr Eidal yw Liguria neu weithiau yn Gymraeg Ligwria lle mae'r Alpau a'r Appennini yn cyrraedd y Môr Canoldir. Genova yw'r brifddinas a'r ddinas fwyaf.

Mae Liguria wedi ei enwi ar ôl y Ligure, llwyth hynafol a gafodd eu difodi gan y Rhufeiniaid yn 122 CC.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y rhanbarth boblogaeth o 1,570,694.

Rhennir y rhanbarth yn bedair talaith a enwir ar ôl eu canolfannau gweinyddol, sef:

 Genova
 Imperia
 Savona
 La Spezia

Y Riviera
Gall yr enw Liguria fod yn gyfystyr â Riviera yr Eidal, sydd wedi'i rannu'n ddwy ran:

Riviera di Ponente (arfordir machlud haul) yn daleithiau Imperia a Savona
Riviera di Levante (arfordir codiad haul) yn daleithiau Genova a La Spezia

Hinsawdd Liguria 

Mae hinsawdd arbennig ar Liguria gan ei fod ger y Môr Canoldir a gan fod y mynyddoedd sy'n union i'r gogledd yn ei gysgodi yn erbyn gwyntoedd oer y gaeaf.

Dinasoedd a threfi Liguria 
Mae rhan fwyaf o threfi Liguria ar lan y môr ac ar y Via Aurelia, yr hen ffordd Rhufeinig sy'n rhedeg o Rhufain i Nimes yn Ffrainc.

(o'r gorllewin i'r dwyrain)

Ventimiglia
Bordighera
San Remo
Taggia
Imperia (Porto-Maurizio)
Diano Castello
Albenga
Finale Ligure
Noli
Savona
Albissola Marina
Genova
Portofino
Rapallo
Chiavari
Cinque Terre
Vernazza
Manarola
Riomaggiore
Portovenere
La Spezia
Lerici

Cyfeiriadau 

 
Rhanbarthau'r Eidal
Baner Llydaw

Mae Baner Llydaw, y  Gwyn a Du (yn Llydaweg: Gwenn-ha-du) yn cynnwys naw stribedyn llorweddol gwyn a du, a smotiau ermin yn y gornel chwith uchaf. Fe'i crewyd ym 1923 gan Morvan Marchal, gan ddefnyddio fel ysbrydoliaeth arfbais dinas Roazhon a baneri'r Unol Daleithiau a Gwlad Groeg. Mae'r stribedi llorweddol yn cynrychioli'r naw esgobaeth draddodiadol yn Llydaw, y stribedi du yn cynrychioli'r rhai Ffrangeg eu hiaith (Dol, Naoned, Roazhon, Sant-Maloù a Sant-Brieg a'r pedwar gwyn yn cynrychioli'r pedair esgobaeth Lydaweg eu hiaith (Leon, Treger, Kernev a Gwened). Cafodd ei derbyn yn eang fel symbol Llydaw yn ystod y 1960au.

Er i'r faner gyfoes gael ei chreu gan Marchal yn 1923 bu trwy gydol yr 1920au ac 1930au i'w gweld yn ymddangos mewn addasiadau gwahanol - weithiau gyda'r ermyn heb eu gweld yn llawn, weithiau gyda'r ermyn nid yn y canton ond yn hytrach ar hyd holl ochr y mast. Ymddengys i'r consensws ffurfio'n derfynnol ar ei ffurf bresennol erbyn 1938. 

Mae Gwenn ha Du hefyd yn enw ar gasgliad o farddoniaeth Lydaweg a droswyd i'r Gymraeg.

Emoji Baner Llydaw

Yn 2020 cafwyd ymgyrch i ennill statws i'r Gwenn ha Du fel emoji i'w defnyddio ar y Cyfryngau cymdeithasol. Llwyddodd ymgyrch #emojibzh i ennill llawer o sylw a chefnogaeth yn Llydaw a thu hwnt gyda dros 400,000 yn arwyddo deiseb i'w gefnogi. Arweiniwyd yr ymgyrch gan grŵp EmojiBZH - sef cnewyllyn yr ymgyrch i ennill Parth Lefel Uchaf ar gyfer Llydaw - pikBZH. Y bwriad, maess o law, yw y bydd modd defnyddio baner Llydaw - fel un Cymru a'r Alban - fel eicon wrth ddefnyddio rhwydweithiau fel Twitter a Facebook. Sefydlwyd ymgyrch tebyg ar gyfer ennill statws tebyg i faner Corsica hefyd.

Gweler hefyd
 Baneri bro Llydaw

Dolenni
 Eitem ar faner Llydaw (Ffrangeg)
 ffilm fer (Ffrangeg gydag isdeitlau Saesneg) ar hanes y Gwenn ha Du
 eitem deledu ar ymgyrch emojiBZH (Ffrangeg)
 Mikael Bodlore- Penlaez : kant vloaz ar Gwenn ha du e FIL 2023 cyflwyniad ar y faner a baner Iwerddon ar ganmlwyddiant dylunio'r Gwenn ha Du

Cyfeiriadau

Llydaw
Baner
Sky plc

Cwmni telegyfathrebu sy'n gweithredu Sky Digital yw British Sky Broadcasting (neu BSkyB). Mae'n darlledu drwy wledydd Prydain ac yn darparu teledu a gwasanaeth rhyngrwyd (ISP) i'w 11 miliwn o gwsmeriaid (2015). hyd at Ebrill 2007 British Sky Broadcasting hefyd oedd y gwasanaeth teledu digidol mwyaf poblogaidd yng ngwledydd Prydain, ond fe'i goddiweddwyd gan Freeview. Yn Isleworth mae ei bencadlys corfforaethol.

Fe'i ffurfiwyd yn Nhachwedd 1990 pan unwyd Teledu Sky (Sky Television plc) a British Satellite Broadcasting, a thrwy hynny daeth Sky yn brif gwmni teledu-drwy-danysgrifiad. Prynnodd Sky Sky Italia a  90.04% o Sky Deutschland yn Nhachwedd 2014 a newidiodd British Sky Broadcasting Group plc ei enw'n Sky plc.

Cyfeiriadau

Is-gwmnïau News Corporation
Cwmnïau cyfryngau'r Deyrnas Unedig
Cwmnïau a sefydlwyd ym 1990
La Spezia

Dinas a chymuned (comune) yng ngogledd-orllewin yr Eidal yw La Spezia (hefyd Ligureg: Spèsa), sy'n brifddinas talaith La Spezia yn  yn rhanbarth Liguria. Saif mewn geneufor ar ben mwyaf dwyreiniol Liguria a phen mwyaf dwyreiniol Riviera di Levante.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 92,659.

Mae iard llongau mwyaf llynges yr Eidal yn La Spezia. Gafodd y ddinas ei ddifrodi'n ddrwg yn yr Ail Ryfel Byd a chafodd ei rhyddhau yn 1945.

Mae geneufor La Spezia wedi ei lysenwi yn "golfo dei poeti" (geneufor y beirdd) gan oedd rhai fel Shelley, Byron a John Keats yn gwario amser yna. Roedd Shelley yn rhentio tŷ yn Lerici a bu farw yma mewn damwain cwch yn 1822.

Cyfeiriadau

Dinasoedd Liguria
Talaith La Spezia
Porthladdoedd yr Eidal
Lerici

Tref fach ddeniadol a chymuned (comune) ar eneufor La Spezia  yn rhanbarth Liguria, yr Eidal, yw Lerici.

Mae yna gastell o'r 13g.

Roedd y bardd Shelley yn rhentio tŷ yma cyn ei farwolaeth gerllaw mewn damwain cwch yn 1822.

Trefi Liguria
Talaith La Spezia
Ventimiglia

Dinas  a chymuned (comune) ar y Riviera yn rhanbarth Liguria yn yr Eidal, heb fod yn bell o'r ffin gyda Ffrainc, yw Ventimiglia. Sillafiaeth arall yw XXmiglia (XX = venti = ugain).

Mae Ventimiglia ar aber y Roya. Gellir croesi'r bont i'r hen ddinas ar ben y bryn (Città Vecchia) lle mae'r eglwys gadeiriol (11/12g).
 Fe fydd trênau Ffrainc yn aros yng ngorsaf Ventimiglia lle gellir newid i drênau'r Eidal er mwyn dal ymlaen gyda'r daith.
 Mae marchnad fawr yn y sgwâr ger y traeth bob dydd Gwener ac fe fydd nifer fawr yn mynd yno o Ffrainc gerllaw.
 Mae gerddi Hanbury (gardd o blanhigion estron) gerllaw yn Mortola Inferiore ger y ffin gyda Ffrainc.

Dolen allanol 
  Gwefan swyddogol

Dinasoedd Liguria
Talaith Imperia
Portofino

Tref a chymuned (comune) yn Liguria yw Portofino (Ligureg: Portofin).

Trefi Liguria
Saint-Cyr-sur-Mer

Cymuned a thref ar arfordir De Ffrainc yn département Var  a région Provence-Alpes-Côte-d'Azur yw Saint-Cyr-sur-Mer. Lleolir rhwng Marseille a Toulon.

Gefeilldrefi

Dolenni allanol
  Canolfan Croeso Saint-Cyr
  Gwefan Saint-Cyr

Cymunedau Var
Westminster

Westminster yw'r enw a roddir ar ardal yng nghanol Llundain. Dyma ganolbwynt gwleidyddol y Deyrnas Unedig am i'w Senedd gyfarfod ym Mhalas San Steffan yn y fangre. Crëwyd y fwrdeistref fodern llawer ehangach, Dinas Westminster, ym 1900.

Hen enw Saesneg yr ardal yw Thorney Island, o'r dyddiau pan oedd y tir yn gorsiog ac yn anaddas ar gyfer adeiladu. Cyfeiria'r enw modern Westminster at yr Abaty a leolir yma. Yn Gymraeg defnyddir yr enw "San Steffan" i gyfeirio at y Senedd mewn modd tebyg ag y defnyddir Westminster yn Saesneg, ond nid yw'n ddilys cyfeirio at yr ardal fel "San Steffan" yn Gymraeg.

Gyferbyn â Phalas San Steffan y mae Abaty Westminster, hen adeilad crefyddol a sefydlwyd gan Edward y Cyffeswr yn yr 11g. Mae coroni bron pob brenin a brenhines Lloegr wedi digwydd yn yr eglwys hon ers 1066, ac mae llawer ohonynt wedi'u claddu yno, ynghyd ag amryw o enwogion eraill. Penodwyd yr ardal sy'n cynnwys y Palas, yr Abaty ac Eglwys y Santes Fererid yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO ym 1987.

Yng nghanol yr ardal hon mae Sgwâr y Senedd (Parliament Square), lle ceir nifer o gerfluniau o wleidyddwyr o bwys, gan gynnwys un o Winston Churchill gan y cerflunydd Cymreig Ivor Roberts-Jones. Yn 2007 dadorchuddiwyd cerflun o David Lloyd George ar blinth o lechfaen Chwarel y Penrhyn, ac yn fwy diweddar ychwanegwyd cerfluniau o Nelson Mandela, Mahatma Gandhi a'r etholfreintwraig Millicent Fawcett. Mae Goruchaf Lys y Deyrnas Unedig, Neuadd Canolog y Methodistiaid a Chanolfan Cynadledda Brenhines Elisabeth II hefyd gerllaw, fel y mae ysgol bonedd Westminster.

I'r gogledd mae Whitehall, Sgwâr Trafalgar a Pharc Iago Sant, i'r gorllewin mae ardal gorsaf reilffordd Victoria a Phalas Buckingham, i'r de mae Pimlico ac i'r dwyrain dros afon Tafwys mae Lambeth.

Cyfieiriadau

Dolenni allanol
  Westminster, gan Syr Walter Besant, Geraldine Edith Mitton a Mrs A. Murray Smith, 1902, o Brosiect Gutenberg

Ardaloedd Dinas Westminster
Mitsio

Mae mitsio yn air Cymraeg tafodieithol a defnyddir yn ardal Bae Abertawe am osgoi mynd i'r ysgol.  Y gair Saesneg am yr un peth yw mitching.  Defnyddir mitching yn aml yn Iwerddon ac mae'n bosib y daeth y gair i Gymru gyda Gwyddelod adeg y chwyldro diwydiannol.  Fe ddywedir mae tarddiad gwreiddiol y gair yw o'r Ffrangeg muchier.

Defnyddir y geiriau "the mitching boys" yn fersiwn gwreiddiol y gerdd "The Hunchback From The Park" gan Dylan Thomas, ond fe newidiodd i "the truant boys" ar gyfer y fersiwn terfynol.

Cymraeg y de
Geiriau ac ymadroddion Cymraeg
John Major

Prif Weinidog y Deyrnas Unedig rhwng 28 Tachwedd 1990 a 2 Mai 1997 oedd Syr John Major, KG, CH (ganwyd 29 Mawrth 1943). Llwyddodd i ennill Etholiad Cyffredinol 1992, er fod y mwyafrif yn disgwyl i Neil Kinnock a'r Blaid Lafur ddod yn fuddugol, neu o leiaf dim un blaid gyda mwyafrif. Yn Etholiad Cyffredinol 1997 enillodd y Blaid Lafur eu mwyafrif mwyaf erioed, a chollodd y Blaid Geidwadol nifer fawr o seddi. Ei sedd Seneddol oedd Huntingdon.

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Cangellorion y Trysorlys
Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1943
Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Arweinwyr y Blaid Geidwadol (DU)
Magnoliales

Urdd o blanhigion blodeuol yw Magnoliales.  Mae'n cynnwys chwe theulu, er enghraifft Magnoliaceae sy'n cynnwys y genera Magnolia (magnolias) a Liriodendron (tiwlipwydd). Weithiau, rhennir y genws Magnolia yn sawl genws llai megis Michelia.

 
Urddau planhigion
Edward H. Dafis

Roedd Edward H. Dafis yn grŵp Cymraeg oedd yn bodoli o 1973 hyd at 1980.

Rhwng Ionawr 1972 ac Awst 1973, ysgrifennodd Hefin Elis golofn yn Y Faner o dan y ffugenw 'Edward H. Dafis', a phan aeth ati i greu grŵp arloesol Gymraeg, rhoddwyd yr enw hwn iddo. Prif bwrpas y band oedd symud cerddoriaeth Gymraeg oddi wrth y synau gwerinaidd a swynol (oedd yn gyffredin iawn yng ngherddoriaeth Gymraeg y cyfnod) tuag at agwedd mwy swnllyd a chynhyrfus.

Llwyddodd y grŵp i gyfansoddi nifer o ganeuon sydd yn boblogaidd iawn hyd heddiw, fel "Breuddwyd Roc a Rôl", "Smo fi ishe mynd", "Ysbryd y Nos", "'Sneb yn Becso Dam", "Cân mewn Ofer" a "Dewch at eich Gilydd".

Gyrfa
Ffurfiwyd Edward H Dafis gan Dewi Morris o Abertawe, gynt o'r Tebot Piws, a Hefin Elis o Bort Talbot, cyn-aelod o'r Datguddiad, Y Nhw a'r Chwyldro. Ymunodd John Griffiths o Bont-rhyd-y-fen ar y gitâr bas, ac wedyn Charli Britton o Gaerdydd, drymiwr sesiwn gyda Hergest a nifer o grwpiau eraill.

Rhyddhawyd un EP ar Sain ym 1973 ac ymddangosodd un trac, "Can Y Stiwdants" ar yr albwm fyw Tafodau Tân.

Erbyn yr albwm Hen Ffordd Gymreig O Fyw (Sain, 1974) roedd Cleif Harpwood (gynt o Ac Eraill) wedi ymuno fel prif leisydd. Dyma albwm cyntaf Edward H, ac roedd yn garreg filltir yn hanes canu roc a phop Cymraeg.

Roedd Ffordd Newydd Eingl-Americanaidd Grêt O Fyw (Sain, 1975) braidd yn siomedig, ac roedd e'n amlwg bod y grŵp wedi colli ffordd rhywsut, ond roedd 'na uchafbwyntiau, fel cân Dewi Morris "Lisa Pant Ddu".

Mae mwy o hanes y ferch ifanc o gefn gwlad yn cael ei adrodd ar 'Sneb Yn Becso Dam (Sain, 1976). Hon yw record hir gorau'r band heb os nac oni bai. Chwalodd y grŵp ar ôl cyngerdd ffarwel yng Nghorwen ar yr 11eg o Fedi 1976.

Atgyfodwyd y band ym 1978 mewn cyngerdd yn Nhalybont, a rhyddhawyd Yn Erbyn Y Ffactore (Sain, 1979) sy'n cynnwys y bytholwyrdd "Ysbryd Y Nos".

Erbyn Plant Y Fflam (Sain, 1980) roedd sŵn y band wedi troi braidd yn slic ac yn saff. Penderfynwyd chwalu ar ôl perfformio yn Llanbadarn Roc ar yr 11eg o Orffennaf 1981.

Cyhoeddwyd casgliad o waith y grŵp yn 2005, Edward H Mewn Bocs.

Aelodau
Llais - Cleif Harpwood
Gitar - Hefin Elis
Gitar a llais - Dewi 'Pws' Morris
Bas - John Griffiths (1951–2018)
Drymiau - Charli Britton (1952–2021)

Disgyddiaeth

 Sengl ac EP
 Ffarwel I Langyfelach Lon (1973, 7", EP, SAIN 38E)
 Uffern Ar Y Ddaear (1978, 7", Sengl, SAIN 67S)
 Albymau
 Hen Ffordd Gymreig o Fyw (1974, SAIN 1016M) gyda Geraint Griffiths
 Ffordd Newydd Eingl-Americanaidd Grêt o Fyw (1975, SAIN 1034M-B)
 'Sneb yn Becso Dam (1976, SAIN 1053M) gyda Geraint Griffiths
 Yn Erbyn y Ffactore (1979, SAIN 1144M)
 Plant Y Fflam (1980, SAIN 1196M)
 Casgliadau
 Edward H Dafis - Breuddwyd Roc a Rôl (1974-1980) (2001, SAIN SCD8027, 20 cân)
 Edward H Dafis - Mewn Bocs (2005, SAIN SCD2428, 6xCD)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Proffil y band gan BBC Cymru

Bandiau Cymreig
Bandiau Cymraeg
Sefydliadau 1973
Dadsefydliadau 1981
Prosiect Wicipop
Colin Jones

Paffiwr o Gymru yw Colin Jones (ganwyd 21 Mawrth 1959) a ddaeth yn bencampwr pwysau welter ar lefel Brydeinig, y Gymanwlad ac Ewropeaidd. Ganwyd yng Nghorseinon, Abertawe. Cyn troi'n broffesiynol fe gynrychiolodd  Prydain Fawr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1976 yn Montreal, Canada. Roedd gan Colin hyfforddwr o'r enw Gareth Bevan ac yn cael cymorth gan ei fab, John Bevan hefyd.

Gyrfa bocsio 
Yn 1976, Jones oedd y paffiwr Prydeinig ieuengaf i gael ei ddewis i gystadlu yn y Gemau Olympaidd Modern nes i Amir Khan ymddangos yn Gemau Olympaidd yr Haf 2004.

Roedd yn un o'r paffiwr pwysau welter mwyaf pwerus o'i genhedlaeth gyda'r gallu i daro gwrthwynebwyr allan gydag un ergyd (gyda'r ddwy law) ac roedd hyn yn caniatau iddo gychwyn gornest yn hynod o araf. Enillodd y goron Ewropeaidd yn Copenhagen drwy atal yr ornest yn yr ail rownd yn erbyn y paffiwr Danaidd Hans Henrik ac fe wnaeth hyn gadarnhau ei gyrhaeddiad fel un o baffwyr gorau'r byd.

Collodd deirgwaith, unwaith drwy anghymhwyster (Curtis Ramsey), unwaith drwy ddyfarniad hollt (Milton McCrory) ac unwaith pan ataliwyd mewn pedwar rownd oherwydd iddo gael ei anafu gan Donald Curry ar ei orau. Daeth y ddwy golled olaf wrth herio am deitl y byd ar ôl iddo ddod yn gyfartal gyda McCrory yn ei ymgais gyntaf.

Er y rhwystrau ar lefel fyd-eang (roedd y ddwy ornest yn erbyn McCrory yn America ac fe allai fod wedi mynd y naill ffordd neu'r llall), roedd yn gryf ar lefel Brydeinig a gyrhaeddodd uchafbwynt gyda'i ddwy fuddugoliaeth yn ennill "o'r tu ôl" yn erbyn y paffiwr dawnus Kirkland Laing.

Yn ddyn diymhongar ac uchel ei barch, mae Jones yn cael ei ystyried yn un o baffwyr gorau Cymru, ac enillodd wobr Personoliaeth Chwaraeon Cymreig y Flwyddyn BBC Cymru yn 1983..

Roedd Jones yn gynorthwyydd i hyfforddwr Cenedlaethol Tony Williams ar gyfer tîm Paffio Cymru yn Gemau'r Gymanwlad 2010

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Rhestr BBC Sport o baffwyr Cymreig
Cofnod paffio proffesiynol ar gyfer Colin Jones o BoxRec

Paffwyr Cymreig
Genedigaethau 1959
Pobl o Abertawe
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Penrheol
Brenda Chamberlain

Arlunydd a bardd o Gymraes yn yr iaith Saesneg oedd Brenda Chamberlain (17 Mawrth 1912 – 11 Gorffennaf 1971). Enillodd Fedal Aur am Gelfyddyd Gain yr Eisteddfod Genedlaethol ddwywaith, ym 1951 a 1953.

Bywgraffiad 
Ganed Brenda Chamberlain ym Mangor ym 1912. Astudiodd yn Academi Frenhinol y Celfyddydau yn Llundain, gan ddychwelyd i fyw yn Llanllechid. Bu'n briod â'r arlunydd John Petts, gan sefydlu Gwasg Caseg gydag o. Ysgarodd y ddau ym 1943. Ym 1947, symudodd i fyw ar Ynys Enlli, a bu'n gweithio yno hyd at 1962.

Llyfryddiaeth
The Green Heart (1958)
Tide-Race (1962)
The Water-castle (1964)
A Rope of Vines (1965)
Alun Lewis and the Making of the Caseg Broadsheets (1969)
Poems with Drawings (1969)

Cyfeiriadau 

Genedigaethau 1912
Marwolaethau 1971
Arlunwyr Cymreig
Beirdd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Merched yr 20fed ganrif
Ceri Richards

Peintiwr Cymreig oedd Ceri Richards (6 Mehefin 1903 – 9 Tachwedd 1971).

Cafodd ei eni yn Abertawe a'i fagu yn nhref Dynfant. Roedd yn gyfaill i'r bardd a chyfarwyddwr John Ormond, yntau'n frodor o Ddynfant.

Gweithiau
Still Life with Music (1933)
The Sculptor and his Object (1934)
The Sculptor in his Studio (1937)
The Female Contains All Qualities (1937)
Blossoms (1940)
The Coster Woman (1943
The force that through the green fuse drives the flower (three lithographs) (1947)
The Pianist (1948)
White Blossom (1968)
Elegy for Vernon Watkins (1971)

Genedigaethau 1903
Marwolaethau 1971
Arlunwyr Cymreig
Pobl o Abertawe
Enillwyr y Fedal Aur am Gelfyddyd Gain
Sgiwen

Pentref ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw Sgiwen (Saesneg: Skewen). Saif i'r de-orllewin o dref Castell-nedd.

Gyda phoblogaeth o dros 8,000 o bobol mae rhai yn dweud mai Sgiwen yw pentref mwyaf Cymru, Prydain neu hyd yn oed Ewrop, yn dibynnu ar bwy sy'n siarad. Mae Sgiwen yn gymharol hir a chul ac mae ei phen bron yn cyrraedd Cwm Tawe. Mae Sgiwen yn rhan o dref ac etholaeth Castell-nedd, ac yn rhan o fwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, ond mae ganddi côd ffôn Abertawe.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Enwogion
Bonnie Tyler, cantores
Katherine Jenkins, cantores

Gweler hefyd
 Gorsaf reilffordd Sgiwen

Cyfeiriadau

Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Henry Moore

Arlunydd a cherflunydd o Sais oedd Henry Spencer Moore OM CH (30 Gorffennaf 1898 – 31 Awst 1986). Fe'i ganed yn Castleford, Gorllewin Swydd Efrog. Daeth yn enwog am ei gerfluniau haniaethol mawr, wedi'u castio o efydd neu gerfio o farmor.

Enillodd Wobr Erasmus ym 1968.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol

 Henry Moore Foundation 

Arlunwyr Seisnig yr 20fed ganrif
Cerflunwyr Seisnig
Enillwyr Gwobr Erasmus
Genedigaethau 1898
Marwolaethau 1986
Pobl o Swydd Efrog
Cerddor

Un galluog ym myd cerddoriaeth yw cerddor neu cerddores. Gall gyfeirio at artist sy'n medru cyfansoddi neu rywun sy'n medru canu offeryn cerddorol. Nid yw o reidrwydd yn golygu person sy'n gwneud hyn ar lefel broffesiynol.

Gweler hefyd
 Rhestr cerddorion R&B

 
Cerddoriaeth
Dic Penderyn

Gwrthryfelwr Cymreig oedd Dic Penderyn (enw bedydd: Richard Lewis) (1808 – 13 Awst 1831), glowr a llafuriwr yn ôl ei alwedigaeth.

Ganwyd yn Aberafan a daeth yn enwog wedi iddo gael ei grogi ar gam. Trigai ym Merthyr Tydfil a chymerodd ran yng Ngwrthryfel Merthyr ar 3 Mehefin 1831. Fe'i arestiwyd ar 3 Mehefin, gyda'i gyfaill Lewis Lewis, un o'r arweinwyr.

Fe'i cyhuddwyd o drywanu milwr yn ei goes gyda bidog, er y teimlai nifer ar y pryd, ei fod yn ddieuog. Dywedir fod y llywodraeth Brydeinig am ladd o leiaf un o'r gwrthrhyfelwyr fel esiampl. Wedi ei farwolaeth, cafodd ei ddyrchafu i statws merthyr Cymreig.

Claddwyd Dic Penderyn ym mynwent eglwys y Santes Fair, Aberafan.

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
Arwyr Cymru 

Cymry'r 19eg ganrif
Genedigaethau 1808
Gwrthryfelwyr Cymreig
Marwolaethau 1831
Pobl fu farw trwy grogi
Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
Sally Roberts Jones

Bardd a hanesydd yw Sally Roberts Jones, cafodd ei bedyddio fel Sally Roberts yn Llundain ym 1935.  Ar ôl astudio i fod yn llyfrgellydd symudodd i Borth Afan ym 1967.  Roedd yn un o sylfaenwyr cangen Saesneg yr Academi Gymreig ym 1968.  Mae wedi cyfrannu a golygu llawer o lyfrau yn ymwneud â Chymru a Llenyddiaeth.  Trwy ei chwmni "Alun Books" mae wedi cyhoeddi llyfrau gan lawer o awduron lleol.

Llyfryddiaeth ddethol
Romford in the Nineteenth Century, 1968
Turning Away (llenyddiaeth), 1969
The Forgotten Country (llenyddiaeth), 1977
Elen and the Goblin, and other legends of Afan, 1977
Strangers and Brothers (cerdd radio), 1977
Books of Welsh Interest: an annotated bibliography, 1977
Allen Raine (cyfres 'Writers of Wales'), 1979
Relative Values (llenyddiaeth), 1985
The History of Port Talbot, 1991
Dic Penderyn: the Man and the Martyr, 1993

Beirdd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Cymry Llundain
Genedigaethau 1935
Hanesyddion Cymreig
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Allen Raine

Nofelydd poblogaidd o Gymraes oedd Anne Adaliza Beynon Puddicombe (née Evans), neu Allen Raine (6 Hydref, 1836 - 21 Mehefin, 1908).

Bywgraffiad
Ganed yr awdur yn nhref Castell Newydd Emlyn yn 1836 yn ferch i Benjamin a Letitia Grace Evans. Roedd ei thad (yn ŵyr i David Davies o Gastellhywel neu Dafis Castellhywel fel yr adnabyddid ef) yn gyfreithiwr a'i mam yn wyres i'r Parch. Daniel Rowland. Buont yn byw yng Nglandŵr, Tresaith hyd at 1872. Fe'i danfonwyd i fyw i Cheltenham a Wandsworth ac yna i Lundain gyda'i chwaer a dychwelodd i Gymru yn 1856. Yn 1872 symudodd Anne yn ôl i Lundain wedi iddi briodi'r banciwr (gyda Banc Smith Payne, Llundain) ac arlunydd Beynon Puddicombe. Yno y cychwynodd ysgrifennu o dan y llysenw Allen Raine. Cyhoeddodd “A Welsh Singer” yn 1896, ar ôl iddi rannu’r wobr gyntaf am nofel o'r enw Ynysoer yn Eisteddfod Genedlaethol Caernarfon yn 1894. Dychwelodd y ddau i Dresaith yn 1900 pan drawyd Beynon Puddicombe gyda salwch meddwl. Buont yn byw ym "Mronmôr", Tre-saith, Ceredigion, lle bu farw Beynon ym mis Mai 1906. Bu Anne farw ar 21 Mehefin 1908.

Enillodd nofel gyntaf Raine, Ynysoer, gwobr am y nofel gorau yn Eisteddfod Genedlaethol Caernarfon 1894 o dan ei henw barddol Arianwen. Roedd yn un o ddwy nofel a dyfarnwyd yn gydradd gyntaf, y llall oedd Robert Siôn, neu Fywyd Gwledig yng Nghymru, Gan Elis o'r Nant. Cyhoeddwyd fersiwn Cymraeg Ynysoer fel nofel gyfres yn Y Genedl Gymraeg 

Addaswyd tri o'i llyfrau ar gyfer ffilm: Torn Sails (1915), A Welsh Singer (1920) a By Berwen Banks (1920).

Roedd ganddi gysylltiadau â Sarah Jacobs y ferch a ymprydiodd o Llanfihangel ar Arth. Cafodd Anne ei chladdu ym mynwent eglwys plwyf Penbryn, ger Tre-saith, lle priododd; yn y pentref bychan lle treuliodd chwarter canrif olaf ei hoes.

Llyfryddiaeth
Ynysoer (stori arobryn Eisteddfod Genedlaethol Caernarfon; 1894). Newidiwyd yr enw pan gyhoeddwyd y gwaith ar ffurf nofel yn 1909 i Where Billows Roll.
A Welsh Singer (1896)
Torn Sails (1897)
By Berwen Banks (1899)
Garthowen (1900)
A Welsh Witch (1902)
On the Wings of the Wind (1903)
Hearts of Wales (1905)
Queen of the Rushes (1906)
Neither Storehouse nor Barn (1908)
All in a Month(short story collection; 1908)
Where Billows Roll (originally Ynysoer, Eisteddfod winner 1894) (1909)
Under the Thatch (1910)

FfilmiauTorn Sails (1915), A Welsh Singer (yn serennu Florence Turner 1920) a By Berwen Banks'' (1920).

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Ffotograffau ohoni

Genedigaethau 1836
Marwolaethau 1908
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Nofelwyr Cymreig
Nofelwyr Saesneg
Pobl o Gastellnewydd Emlyn
Merched y 19eg ganrif
Merched yr 20fed ganrif
Etholiad cyffredinol yr Eidal, 2006

Cynhaliwyd etholiad cyffredinol yr Eidal ar 9 Ebrill a 10 Ebrill 2006 i adnewyddu aelodau dwy siambr Senedd yr Eidal. Curodd Romano Prodi, a'i blaid Yr Undeb, Silvio Berlusconi, a'i blaid Tŷ Rhyddfreiniau, i ddod yn brif weinidog yr Eidal.

Arolygion barn
Yn ôl yr arolygion barn a gyhoeddwyd, y rhan fwyaf ohonynt wedi'u comisiynu ar gyfer papurau newyddion, cylchgronau a gorsafoedd teledu cenedlaethol, roedd hi'n glir taw L'Unione oedd yn arwain y ras i'r etholiad cyffredinol. Mae'n rhaid nodi y comisiynwyd y tri arolwg oedd yn dangos mwyafrif o bleidleisiau i Casa delle Libertà gan blaid Berlusconi, sef Forza Italia. Hefyd, comisiynwyd arolygon Penn, Schoen & Berland, cwmni ymchwil Americanaidd, gan Berlusconi oherwydd dywedodd e fod arolygion cenedlaethol rhagfarnllyd.

Yn ôl y ddeddf Eidalaidd par condicio gwaharddwyd y cyhoeddiad o unrhyw arolygion barn o fewn y 15 diwrnod sy'n rhagflaenu etholiad (25 Mawrth, yn yr achos yma).

Canlyniadau

Siambr Dirprwyon "Camera dei Deputati" (Tŷ isaf)

Senedd "Senato della Repubblica" (Tŷ uchaf)

2006
2006
Awtistiaeth

Anhwylder yw awtistiaeth, lle ceir anawsterau gyda rhyngweithio cymdeithasol a chyfathrebu, ymddygiad cyfyngedig ac ailadroddus a phatrymau ymddygiad annormal. Mae'r symtomau cynharaf yn dod i'r amlwg cyn bod y plentyn yn dair oed, gan ddatblygu'n raddol.

Mae awtistiaeth yn gysylltiedig â chyfuniad o ffactorau genetig ac amgylcheddol. Ymhlith y ffactorau a alla gynyddu'r risg yn ystod beichiogrwydd mae heintiau penodol, fel rwbela (neu'r Frech Almaenig), tocsinau gan gynnwys asid falproig, alcohol, cocên, plaladdwyr, plwm, a llygredd aer, cyfyngiad twf y ffetws, a chlefydau hunanimiwn.

Mae awtistiaeth yn effeithio ar brosesu gwybodaeth yn yr ymennydd a sut mae celloedd nerfol a'u synapsau yn cysylltu ac yn trefnu; ni ddeellir yn iawn sut mae hyn yn digwydd.

Mae'r Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5) yn cyfuno awtistiaeth gydag anhwylderau llai difrifol, megis Syndrom Asperger, o fewn diagnosis o'r sbectrwm ASD (autism spectrum disorder).

Gall newid ymddygiad cynar neu therapi lleferydd helpu plant ag awtistiaeth i ennill sgiliau hunanofal, cymdeithasol a chyfathrebu. Er nad oes iachâd o'r clefyd ar hyn o bryd, maae na achosion o blant sydd wedi gwella. Ni all rhai oedolion awtistig fyw'n annibynnol. Mae diwylliant awtistig wedi datblygu, gyda rhai unigolion yn ceisio iachâd ac eraill yn credu y dylid derbyn awtistiaeth fel gwahaniaeth i gael ei dderbyn gan gydeithas yn hytrach na'i wella.

Cyfeiriadau

 
Anhwylderau cyfathrebu
Anhwylderau niwrolegol
Anhwylderau seiciatrig plentyndod
Seicoleg annormal
Afiechyd
Prosiect Wici-Iechyd
Protestiadau hawliau mewnfudwyr yr Unol Daleithiau (2006)

Yn 2006, cynhaliwyd protestiadau gyda miliynau o bobl o blaid diwygio deddfau cyfredol yr Unol Daleithiau dros fewnfudo. Dechreuodd y protestiadau fel ymateb i'r ddeddfwriaeth arfaethedig H.R. 4437, bydd yn cynyddu'r cosbau am fewnfudo anghyfreithlon ac yn labelu mewnfudwyr anawdurdodedig ac unrhyw un a gynorthwyodd nhw i ddod i mewn i neu aros yn yr Unol Daleithiau fel ffeloniaid. Fel rhan o'r ddadl fwy am fewnfudo, bu'r mwyafrif o'r protestiadau nid dim ond yn galw am atal y mesur, ond hefyd am lwybr i gyfreithloni'r rhai sydd wedi dod i mewn i'r Unol Daleithiau yn anghyfreithlon a llai o oediadau yng Ngwasanaethau Mewnfudo'r wlad.

Bu'r cynulliad mwyaf ar draws y wlad ar 10 Ebrill, 2006, mewn 102 o ddinasoedd ar draws y wlad. Amcangyfrifwyd i'r torfeydd mewn nifer o ddinasoedd rhifo rhwng 100 000 i dros 500 000 o bobl. Roedd bron pob gwrthdystiad yn heddychlon ac atynnwyd cryn sylw gan y cyfryngau, er bu ddadl dros symbolaeth wrth-Americanaidd honedig mewn rhai o'r protestiadau. Cynhaliwyd protestiadau ychwanegol ar Galan Mai a bu nifer o'r gwrthdystwyr y diwrnod hwnnw yn cario lluniau o'r chwyldroadwr Che Guevara ochr yn ochr â baneri Americanaidd. Ymunodd sosialwyr a mudiadau asgell-chwith eraill â'r gwrthdystwyr yn ogystal â rhai mudiadau asgell-dde a grwpiau crefyddol.

2006 yn yr Unol Daleithiau
Mewnfudiad anghyfreithlon
Mewnfudo i'r Unol Daleithiau
Hawliau mewnfudwyr
Anfetel

Anfetel yw un fath o elfen gyda phriodweddau penodol. Maent yn elfennau gydag egnïon ïoneiddiad uchel, sy'n eu galluogi i ffurfio anïonau yn hawdd trwy ennill electronau ac yn arwain at fath o fondio a elwir yn fondio cofalent. Oherwydd y bondio yn yr elfennau hyn, mae ganddynt briodweddau cyffelyb a nodweddiadol. Maent yn bresennol mewn canrannau uwch na'r metelau ar y ddaear, er bo dros hanner yr elfennau naturiol yn fetelau. Ar y tabl cyfnodol mae'r anfetelau ar y dde gyda llinell igam-ogam yn eu gwahanu'r o'r metelau. Mae'r llinell yn rhedeg o foron i boloniwm, gyda'r elfennau o amgylch y llinell yn lled-fetelau.

Yr anfetelau yw'r Halogenau, Nwyon Nobl a'r elfennau canlynol yn nhrefn eu rhifau atomig:
 hydrogen (H)
 carbon (C)
 nitrogen (N)
 ocsigen (O)
 ffosfforws (P)
 sylffwr (S)
 seleniwm (Se)

Priodweddau

Nid oes modd diffinio anfetel yn llym, gan fod priodweddau anfetelau'n amrywio'n fawr. Er hynny, mae yna nifer o dueddiadau cyffredinol y gellid defnyddio i ddiffinio anfetel - yn ffisegol ac yn gemegol.

Priodweddau ffisegol 

 Mae'r anfetelau yn solid a nwyon, gydag un hylif (bromin), ar dymheredd ystafell. 
 Yn gyffredinol mae gan anfetelau ymdoddbwyntiau, berwbwyntiau a dwysedd îs. Mae'r mwyafrif o'r solidau yn bwl o ran eu golwg, gyda'i lliwiau yn amrywio.

Maent hefyd yn:
 Ynysyddion trydanol heblaw am rhai esiamplau prin fel graffit (alotrop o garbon) a ffosfforws du (alotrop o ffosfforws) sy'n dargludo oherwydd eu hadeiledd cyffelyb, anghyffredin. 
 Ynysyddion thermol
 Deunyddiau brau, sy'n torri pan ceisir newid siâp yr elfennau solid.

Priodweddau cemegol 

Maent yn:
 Electronegatif iawn. Mae anfetelau yn ennill electronau yn hawdd i ffurfio anïonau, felly maent yn adweithio gyda rhai metelau i ffurfio cyfansoddion ïonig.
 Medru rhannu electronau gydag atomau anfetel arall i ffurfio bondiau cofalent, felly mae nifer o anfetelau yn ddeuatmoig.
 Ffurfio ocsidau asidig (lle mae metelau yn gyffredinol yn ffurfio ocsidau basig).

 
Cemeg anorganig
Brenhinoedd yr Eidal

Dyma restr o frenhinoedd yr Eidal:

 Teulu Bonaparte
 Napoleone I (1805–1814)

 Brenhinlin Safwy
 Vittorio Emanuele II (1861–1878)
 Umberto I (1878–1900)
 Vittorio Emanuele III (1900–1946)
 Umberto II (1946)

Gweler hefyd 
 Arlywyddion yr Eidal

 
Brenhiniaeth yr Eidal
Eidal, Yr
Pennau gwladwriaethol yr Eidal
Eidal, Yr
Teyrnas yr Eidal
John Cleese

Actor, digrifwr, llenor, cantor a chyfarwyddwr ffilm yw John Marwood Cleese (ganwyd 27 Hydref 1939).

Teledu 
The Frost Report (1966)
Frost on Sunday
Do Not Adjust Your Set
At Last the 1948 Show
The Avengers
The Goodies (1973)
Doctor Who (1979)
How to Irritate People (1968)
Monty Python's Flying Circus (1969–1974)
Fawlty Towers (1975, 1979)
The Taming of the Shrew (1980)
Cheers
3rd Rock from the Sun (1998–2001)
Wednesday 9:30 (8:30 Central) (2002)
Will & Grace (2003-2004)

Ffilmiau 
The Magic Christian (1969)
The Best House in London (1969)
The Rise and Rise of Michael Rimmer (1970)
Romance with a Double Bass (1974)
Monty Python and the Holy Grail (1974)
Monty Python's Life of Brian (1979)
The Secret Policeman's Ball (1980)
The Great Muppet Caper (1981)
Time Bandits (1981)
Privates on Parade (1982)
Monty Python's The Meaning of Life (1983)
Clockwise (1986)
A Fish Called Wanda (1988)
Erik the Viking (1989)Bullseye! (1990)An American Tail: Fievel Goes West (1991)Splitting Heirs (1993)Mary Shelley's Frankenstein (1994)Rudyard Kipling's The Jungle Book (1994)Fierce Creatures (1996)George of the Jungle (1997)The Out-of-Towners (1999)The World Is Not Enough (1999)Quantum Project (2001)Rat Race (2001)Harry Potter and the Sorcerer's Stone (2001)Harry Potter and the Chamber of Secrets (2002)Die Another Day (2002)Charlie's Angels: Full Throttle (2003)Shrek 2 (2004) (Brenin Harold)Around the World in 80 Days (2004)Harry Potter and the Order of the Phoenix (2007)Shrek the Third'' (2007)

Genedigaethau 1939
Monty Python
Actorion Seisnig
Digrifwyr Seisnig
Cyfarwyddwyr ffilm Seisnig
Llysieuwyr
Democratiaid Rhyddfrydol
Mary Quant

Cynllunydd ffasiwn oedd Y Fonesig Mary Quant (11 Chwefror 1930 – 13 Ebrill 2023). Roedd hi'n un o ffigyrau pwysicaf y byd ffasiwn yn ystod yr 1960au.

Ganwyd Quant yn Llundain, yn ferch i'r athrawon Jack a Mildred Quant, o Gymru. Priododd Alexander Plunket Greene ym 1957; bu farw Plunket Greene ym 1990. 

Bu farw Quant yn ei cartref yn Surrey, yn 93 oed. Dywedodd y golygydd y cylchgrawn Vogue fod Quant yn "Arweinydd ffasiwn ond hefyd mewn entrepreneuriaeth benywaidd – roedd ganddi weledigaeth a oedd yn llawer mwy na’i gwallt gwych yn unig."

Cyfeiriadau

Dylunwyr ffasiwn Seisnig
Genedigaethau 1934
Marwolaethau 2023
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Frank Herbert

Awdur ffuglen wyddonol Americanaidd gyda hynafiaid o Gymru oedd Frank Patrick Herbert (8 Hydref 1920 – 11 Chwefror 1986). Mae'n adnabyddus am ei gyfres o nofelau yn ymwneud â'r blaned ddychmygol Dune.

Llyfryddiaeth

Nofelau 
The Dragon in the Sea (1956)
Dune (1965)
The Green Brain (1966)
Destination: Void (1966)
The Eyes of Heisenberg (1966)
The Heaven Makers (1968)
The Santaroga Barrier (1968)
Dune Messiah (1970)
Whipping Star (1970)
Soul Catcher (1972)
The Godmakers (1972)
Hellstrom's Hive (1973)
Children of Dune (1976)
The Dosadi Experiment (1977)
The Jesus Incident (gyda Bill Ransom) (1979)
Direct Descent (1980)
God Emperor of Dune (1981)
The White Plague (1982)
The Lazarus Effect (gyda Bill Ransom) (1983)
Heretics of Dune (1984)
Chapterhouse: Dune (1985)
Man of Two Worlds (1986)
The Ascension Factor (1988)

Genedigaethau 1920
Llenorion ffuglen wyddonol Americanaidd
Marwolaethau 1986
Nofelwyr Americanaidd yr 20fed ganrif
Nofelwyr Americanaidd yn yr iaith Saesneg
Pobl o Washington
Pobl fu farw o emboledd ysgyfeiniol
Bradford

Dinas yng Ngorllewin Swydd Efrog, Swydd Efrog a'r Humber, Lloegr, yw Bradford. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Dinas Bradford.

Daeth yn dref ddiwydiannol gyfoethog yn y 19g. Gwnaethpwyd yn fwrdeistref yn 1847 ac yn ddinas yn 1897.

Hanes 
Roedd Bradford am amser hir yn ganolfan i'r diwydiant gwlân yn Riding Gorllewinol Efrog. Daw'r enw o'r 'Rhyd Lydan' (Broad Ford) a oedd yn agos i'r lle mae'r eglwys gadeiriol yn sefyll nawr. Roedd Bradford yn bodoli fel pentref cyn y Goresgyniad Normanaidd.

Nid oes afon fawr ynddi, ond mae'r nant, sef y Bradford Beck, yn rhedeg tuag at Afon Aire tua Shipley.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Cofadeilad y Bradford Pals
 Eglwys gadeiriol
 Neuadd Cartwright
 Neuadd St George
 Neuadd y ddinas
 Sinema Pictureville

Enwogion 
 Samuel Lister (1815-1906), dyfeisiwr
 Charlotte Bronte (1816-1855), nofelydd a bardd
 Emily Bronte (1818-1848), nofelydd a bardd
 Anne Bronte (1820-1849), nofelydd a bardd
 J. B. Priestley (1894-1984), dramodydd
 Albert Pierrepoint (1905-1992), dienyddiwr
 Austin Mitchell (1934-2021), gwleidydd
 David Hockney (g. 1937), arlunydd
 Richard Whiteley (1943-2005), cyflwynydd teledu
 Kiki Dee (g. 1947), cantores
 Gareth Gates (g. 1984), canwr
 Brian Noble (g. 1961), chwaraewr rygbi

Cyfeiriadau

 
Dinas Bradford
Dinasoedd Lloegr
Trefi Gorllewin Swydd Efrog
Leoš Janáček

Cyfansoddwr Tsiec oedd Leoš Janáček () (3 Gorffennaf 1854 ─ 12 Awst 1928).

Cafodd ei eni yn Hukvaldy, Morafia (Gweriniaeth Tsiec).

Gweithiau cerddorol

Operâu
Jenůfa (1904)
Káťa Kabanová (1921)
The Cunning Little Vixen (1924)
The Makropulos Affair (1926)
From the House of the Dead (1930)

Cyfansoddwyr Tsiecaidd
Genedigaethau 1854
Marwolaethau 1928
Tryleg

Pentref yng nghymuned Tryleg Unedig, Sir Fynwy, Cymru, yw Tryleg. Defnyddir y ffurfiau Trelech, Trellech, Trelyg a Trelleck ar y pentref yn ogystal. 

Mae yno safle archaeolegol arwyddocaol. Ceir meini hirion yn y fynwent a elwir yn "Feini Harold", ac mae olion castell o'r cyfnod Normanaidd i'w gweld yno. Ystyrir Ffynnon y Santes Ann yn ffynnon gysegredig, ac mae traddodiad o adael darnau o frethyn o'i chwmpas.

Sefydlwyd Tryleg gan deulu de Clare, ac roedd yn dref bwysig yn y Canol Oesoedd. Yn dilyn lladd Gilbert de Clare ym Mrwydr Bannockburn ym 1314, ac effeithiau'r Pla Du, collodd ei phwysigrwydd. Fe'i llosgwyd i'r llawr gan Owain Glyndŵr

Enwogion
Ganwyd Bertrand Russell yma ym 1872.

Gweler hefyd
Croesau Tryleg

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Dinas Goll Tryleg 
  Hynafiaethau Tryleg 

Pentrefi Sir Fynwy
Tryleg Unedig
Y tymor dwl

Cyfnod o ganol nes diwedd yr haf yw'r tymor dwl a nodweddir gan straeon newyddion chwerthinllyd yn y cyfryngau, yn enwedig y wasg. Dywed bod ail hanner yr haf yn araf yn nhermau newyddion gan fod gwleidyddion, barnwyr, ac eraill sy'n darparu newyddion o ddifrif ar eu gwyliau. O ganlyniad mae newyddiadurwyr yn cyhoeddi mwy o straeon dibwys, ac o bosib amheus.

Mae papurau newydd (sy'n dibynnu ar hysbysebion fel prif ffynhonnell eu hincwm) fel arfer yn gweld gostyngiad mewn cylchrediad yn ystod adeg yma'r flwyddyn. Yn y Deyrnas Unedig, mae'r Senedd yn cymryd ei gwyliau blynyddol, ac felly ni cheir dadleuon seneddol a Chwestiynau'r Prif Weinidog, sy'n cynhyrchu llawer o newyddion yn ystod gweddill y flwyddyn. Er mwyn cadw ac atynnu tanysgrifwyr mae papurau newydd yn argraffu straeon sy'n tynnu sylw gan eu bod yn rhyfedd, yn amheus neu'n chwerthinllyd.

Gweler hefyd 
 Dyddiau'r cŵn

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  BBC News – Let's hear it for the silly season

Calendr
Newyddiaduraeth
Syndrom Asperger

Math o awtistiaeth yw syndrom Asperger, neu SA. Mae nodweddion yr anhwylder yn cynnwys diffyg a phroblemau cymdeithasu, cyfathrebu a defnyddio'r dychymyg.

Bathwyd y term "syndrom Asperger" gan Lorna Wing mewn papur meddygol yn 1981. Enwodd hi'r syndrom ar ôl Hans Asperger, seiciatrydd a phaediatregydd Awstriaidd, wnaeth ei hunain defnyddio'r term seicopathi awtistiaidd.

Mae Syndrom Asperger ar y comedïwr Cymreig, Calum Stewart o Faglan ger Port Talbot ac mae'n defnyddio'r ffaith fel rhan o'i sioe gomedi lwyfan.

Cyfeiriadau 

Awtistiaeth
Afiechyd
Acwariwm

Fifariwm am blanhigion ac anifeiliaid dŵr yw acwariwm (hefyd pysgoty, pysgodlyn, neu sŵ fôr).

Difyrweithiau
Leslie Norris

Bardd ac awdur oedd George Leslie Norris (21 Mai 1921 – 6 Ebrill 2006).

Cafodd ei eni yn Merthyr Tydfil.

Llyfryddiaeth

Barddoniaeth
Tongue of Beauty (1942)
Poems (1946)
The Loud Winter (1967)
Ransoms (1970)
Merlin and the Snake's egg (plant) (1978)

Arall
Glyn Jones (1973)
Sliding (1978)
The Girl from Cardigan (1988)

Genedigaethau 1921
Marwolaethau 2006
Beirdd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Pobl o Ferthyr Tudful
Ymfudwyr Cymreig i'r Unol Daleithiau
Elfennau disgwyliedig Mendeleev

Elfennau anhysbys yr oedd Dmitri Mendeleev yn credu oedd ar goll o'i dabl cyfnodol cynnar yw elfennau disgwyliedig Mendeleev.

Eka-alwminiwm 
Rydym yn gwybod bellach mai Galiwm yw'r elfen hon.

Eka-silicon 
Erbyn heddiw rydym yn gwybod mai Germaniwm yw'r elfen hon.

Elfennau cemegol
Germaniwm

Elfen gemegol yn y tabl cyfnodol yw germaniwm gyda'r symbol Ge a'r rhif atomig 32. Mae'n lled-fetel sgleiniog, caled ac arianaidd sy'n debyg yn gemegol i dun. Mae germaniwm yn ffurfio nifer sylweddol o gyfansoddion organometalig ac yn ddeunydd pwysig yn y diwidiant electroneg. Mae'n perthyn i'r grŵp a elwir yn fetaloidau.

Hanes
Yn 1871 darganfuwyd germaniwm (Lladin Germania ar gyfer Yr Almaen) gan Clemens Winkler. Un o'r elfennau a ragwelodd Dmitri Mendeleev oedd germaniwm i lenwi bylchau yn ei dabl cyfnodol. Gan ei fod o dan silicon yn y tabl, fe enwodd yr elfen yn eka-silicon ac roedd canlyniadau'r astudiaethau o'r elfen newydd yn un o'r camau pwysicaf i brofi pwysigrwydd y tabl cyfnodol a chyfnodedd.

Dolenni allanol
Los Alamos National Laboratory – Germanium 
WebElements.com – Germaniwm

Elfennau cemegol
Cyfiawnder

Cysyniad ym meysydd cyfreitheg, athroniaeth wleidyddol a moeseg yw cyfiawnder sy'n ymwneud â thrin person yn deg, yn foesol, ac yn amhleidiol. Yr ystyr athronyddol yw cymesuredd briodol rhwng haeddiant yr unigolyn a'r pethau drwg a da mae'r unigolyn yn ei dderbyn. Mae cyfiawnder yn gysyniad sylfaenol o fewn y rhan fwyaf o systemau cyfreithiol gan ddilyn gwerthoedd a thraddodiadau cymdeithasol. Mae cyfiawnder cymdeithasol yn crybwyll trefn gyfiawn y tu allan i'r llysoedd barn. Ystyrir cyfiawnder yn nodwedd neu amcan hanfodol i'r wladwriaeth. O safbwynt y pragmatydd, cyfiawnder yw'r enw am ganlyniad teg. Yn ei gyd-destun crefyddol, cydymffurfio â deddf Duw yw ystyr cyfiawnder sy'n cynnwys uniondeb rhwng dyn a'i gymydog.

Syniadaeth Aristotlys sy'n sail i'r mwyafrif o drafodaethau Gorllewinol am gyfiawnder. Disgrifiodd natur rinweddol a dibenyddol cyfiawnder. Aeth meddylwyr ers hynny i'r afael â chyfiawnder drwy wahanol ddulliau ac agweddau, ac yn adlewyrchu amryw o ideolegau a systemau meddwl. Pwysleisiodd rhinwedd cyfiawnder gan nifer o ddilynwyr Aristotlys a cheidwadwyr. Datblygodd Immanuel Kant athroniaeth dyletswyddeg a'r gorchymyn diamod: rheol foesol mae'n rhaid i bawb ufuddhau iddi er gwaethaf y cymhelliad neu'r canlyniad. Dadleuodd y defnyddiolwyr cyntaf, Jeremy Bentham a John Stuart Mill, taw'r lles cyffredin yw'r unig ystyriaeth parthed cyfiawnder. Lluniodd John Rawls yr egwyddor wahaniaethol, sy'n gosod tegwch yn sail i'w drefn gyfiawnder. Nod syniadau rhyddfrydol a chymunedol megis gwaith Rawls yw ceisio gwrthbwyso'r effaith sydd gan ffawd economaidd a grym gwleidyddol ar ein cymdeithas. Gwrthodwyd hyn gan rhyddewyllyswyr megis Robert Nozick: rhyddid yr unigolyn a hunanberchenogaeth yw sail cymdeithas ac felly'r drefn gyfiawnder yn ôl nhw.

Ceir nifer o fathau o gyfiawnder mewn penydeg a damcaniaeth gyfreithiol. Atal ail-droseddu yw amcan cyfiawnder adferol, a thrin y drosedd o safbwynt y dioddefwr a'r gymuned yn hytrach na'r wladwriaeth. Pwrpas y system gyfiawnder yw i gosbi'r drwgweithredwr yn ôl cyfiawnder dialgar.

Cyfeiriadau

Darllen pellach 
 Michael J. Sandel. Justice: A Reader (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2007).
 Michael J. Sandel. Justice: What's the Right Thing to Do? (Penguin, 2010).

Dolenni allanol 

  Cwrs Michael Sandel ar gyfiawnder , Prifysgol Harvard.

 
Moeseg
Rhinweddau
Galiwm

Elfen gemegol yn y tabl cyfnodol yw galiwm gyda'r symbol Ga a'r rhif atomig 31. Mae'n fetel ôl-drosiannol sgleiniog, meddal ac arianaidd. Mae ganddo ymdoddbwynt isel am fetel, ac mae'r metel yn ymdoddi yn y llaw. Mae galiwm yn ffurfio nifer sylweddol o gyfansoddion yn cynnwys galiwm arsenid, sy'n ddeunydd defnyddiol ar gyfer deuodau allyrru golau ac yn y diwidiant electroneg.

Hanes
Yn 1875 darganfuwyd galiwm (Lladin Gallia am ardal Gâl) gan Clemens Winkler. Un o'r elfennau a ragwelodd Dmitri Mendeleev oedd galiwm i lenwi bylchau yn ei dabl cyfnodol. Gan ei fod o dan alwminiwm yn y tabl, fe enwodd yr elfen yn eka-alwminiwm ac roedd canlyniadau'r astudiaethau o'r elfen newydd yn un o'r camau pwysicaf yn y llwybr i brofi pwysigrwydd y tabl cyfnodol a chyfnodedd.

Dolenni allanol
Los Alamos National Laboratory – Galiwm 
WebElements.com – Galiwm

Elfennau cemegol
 
Metelau
In Parenthesis

Cerdd a gyhoeddwyd ar ffurf nofel fer gan David Jones yw In Parenthesis. Fe'i cyhoeddwyd gyntaf yn 1937 gan Faber & Faber. Mae'r rhyddiaith epig yn adrodd hanes profiadau Private John Ball a'i uned yn y Rhyfel Byd Cyntaf, gan gychwyn gyda'u hyfforddiant milwrol yn Lloegr a dod i ben ym Mrwydr y Somme, ac mae'n gyfuniad o hanes a chwedlau. Galwodd T. S. Eliot hi'n "waith o gelf llenyddol sy'n defnyddio iaith mewn ffordd newydd."

Fe weithiodd Jones ar y nofel am ddeng mlynedd. Mae'n defnyddio dulliau ysgrifennu cyfoes mewn cyfuniad â chrybwylliadau llenyddol Prydeinig i gynnig cysylltiad rhwng y Rhyfel Byd Cyntaf a rhyfeloedd arwrol  Seisnig a Chymreig y gorffennol. Mae'r gerdd yn tynnu dylanwadau llenyddol o'r epig Cymreig Y Gododdin o'r 6g i Le Morte d'Arthur Thomas Malory i geisio gwneud synnwyr o'r lladdfa a welodd yn y ffosau.

Barddoniaeth Cymru yn yr 20fed ganrif
Barddoniaeth Lloegr yn yr 20fed ganrif
Barddoniaeth y Rhyfel Byd Cyntaf
Cerddi 1937
Cerddi Saesneg gan feirdd o Gymru
Cerddi Saesneg gan feirdd o Loegr
Llyfrau 1937
Muriel Spark

Nofelydd o Albanes oedd Muriel Sarah Camberg, neu Muriel Spark (1 Chwefror 1918 – 13 Ebrill 2006).

Cafodd ei geni yng Nghaeredin.

Llyfryddiaeth
The Comforters (1957)
Robinson (1958)
Memento Mori (1959)
The Ballad of Peckham Rye (1960)
The Bachelors (1960)
The Prime of Miss Jean Brodie (1962)
The Girls of Slender Means (1963)
The Mandelbaum Gate (1965)
The Public Image (1968)
The Driver's Seat (1970)
Not to Disturb (1971)
The Hothouse by the East River (1973)
The Abbess of Crewe (1974)
The Takeover (1976)
Territorial Rights (1979)
Loitering with Intent (1981)
The Only Problem (1984)
A Far Cry From Kensington (1988)
Symposium (1991)
Reality and Dreams (1996)
Aiding and Abetting (2000)
The Finishing School (2004)

Dolennau allanol
 15.04.2006 BBC News item
 15.04.1005 BBC News obituary

Genedigaethau 1918
Llenorion benywaidd Albanaidd yr 20fed ganrif
Llenorion benywaidd Albanaidd yr 21ain ganrif
Marwolaethau 2006
Nofelwyr Albanaidd yr 20fed ganrif
Nofelwyr Albanaidd yr 21ain ganrif
Nofelwyr Albanaidd yn yr iaith Saesneg
Tom Huws

Bardd ac athro o'r Groeslon yn Sir Gaernarfon (Gwynedd heddiw) oedd Tom Huws.

Enillodd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1959 efo'i bryddest Cadwynau. Yn y bryddest bu'n trafod y cyni a'r adfyd a effeithiodd ei ardal enedigol yn dilyn cau'r chwarel leol yn Nyffryn Nantlle.

Bu'n athro Cymraeg mewn nifer o ysgolion gan gynnwys Ysgol Glan Clwyd. Roedd yn genedlaetholwr i'r carn.

Beirdd Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Pobl o Wynedd
Sylffwr

Elfen gemegol yw sylffwr gyda'r symbol S a'r rhif atomig 16 yn y tabl cyfnodol.

Anfetelau
Elfennau cemegol
Clorin

Elfen gemegol yw clorin gyda'r symbol Cl a'r rhif atomig 17 yn y tabl cyfnodol. Mae'r elfen yn bodoli ar ffurf moleciwlau deuatomig, Cl2, ac mae hwn yn ffurfio nwy gwyrdd o dan amodau safonol. Hwn yw tarddiad yr enw gan mai ystyr y gair a fathwyd yn 1810 gan Syr Humphry Davy a darddodd o'r Hen Roeg χλωρóς (khlôros) sef gwyrdd golau.

 
Elfennau cemegol
Halogenau
Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Nwyon
Vanessa-Mae

Fiolinydd yw Vanessa-Mae Vanakorn Nicholson (ganwyd 27 Hydref 1978 yn Singapôr).

Disgograffi 
 Violin (1990)
 My Favourite Things: Kids' Classics (1991)
 Tchaikovsky & Beethoven Violin Concertos (1991/1992)
 The Violin Player (1994)
 The Violin Player: Japanese Releases (1995)
 The Alternative Record from Vanessa-Mae (1996)
 The Classical Album 1 (1996)
 China Girl: The Classical Album 2 (1997)
 Storm (1997)
 The Original Four Seasons and the Devil's Trill Sonata: The Classical Album 3
 The Classical Collection: Part 1 (2000)
 Subject to Change-Vanessa-Mae (2001)
 The Best of Vanessa-Mae (2002)
 The Ultimate (2003)
 Choreography (2004)

Cerddorion
Genedigaethau 1978
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Cesiwm

Elfen gemegol yw cesiwm gyda'r rhif atomig 55 a'r symbol Cs. Mae'n rhan o 'r metelau alcalïaidd yn y tabl cyfnodol.

Metel feddal iawn yw cesiwm a gellir ei dorri gyda chyllell yn hawdd. Er ei fod yn solid, mae ymdoddbwynt y metel yn isel iawn (28.4 °C), ac mae'n ymdoddi'n hawdd. Mae'r metel yn adweithiol iawn felly mae'r wyneb newydd yn sgleiniog, ond mae'n troi'n bŵl yn gyflym wrth i haen o cesiwm ocsid ffurfio dros ei wyneb yn ystod adwaith gydag ocsigen o'r aer. Er mwyn atal yr adwaith caiff y metel ei storio o dan olew paraffin sy'n cadw'r aer i ffwrdd. Mae'r elfen yn ffrwydro pan gyffyrdda â dŵr gan ei fod mor adweithiol. Mae cyfansoddion cesiwm yn wenwynig gan bod catïon Cs+ yn medru cyfnewid gyda chatïonau potasiwm mewn systemau biolegol.

Defnyddir cesiwn mewn clociau cesiwm i fesur amser yn wyddonol.

Elfennau cemegol
Metelau alcalïaidd
Ffranciwm

Elfen gemegol yw ffranciwm neu ffransiwm gyda'r rhif atomig 87 a'r symbol Fr. Mae'n rhan o 'r metelau alcalïaidd yn y tabl cyfnodol. Mae'n metel ymbelydrol sy'n bresennol mewn meintiau bach mewn mwynau thoriwm a wraniwm. Dim ond maint bach sy'n bodoli ar y ddaear, ac amcangyfrif o'r mas sy'n bresennol ar y ddaear ar unrhyw adeg yw 30 gram.

Elfennau cemegol
Metelau alcalïaidd
Raymond Williams

Athro ac awdur dylanwadol yn yr iaith Saesneg oedd Raymond Williams (31 Awst 1921 – 26 Ionawr 1988), a anwyd yn Y Pandy, Sir Fynwy, Cymru.

Llyfryddiaeth

Nofelau
Border Country (1960)
Second Generation (1964)
The Volunteers (1978)
The Fight for Manod (1979)
Loyalties (1985)
People of the Black Mountains, cyf. 1: The Beginning (1989)
People of the Black Mountains, cyf. 2: The Eggs of the Eagle (1990)

Arall
Reading and Criticism (1950)
Drama from Ibsen to Eliot (1952)
Culture and Society (1958)
The Long Revolution (1961)
Communications (1962)
Modern Tragedy (1966)
 Keywords (1976)
 Culture (1981)
 Who Speaks for Wales? (2003)

Astudiaethau amdano
 Hywel Dix, After Raymond Williams (Gwasg Prifysgol Cymru, 2006)

Academyddion Cymreig
Athronwyr Cymreig yr 20fed ganrif
Athronwyr Marcsaidd
Beirniaid diwylliannol Cymreig
Beirniaid llenyddol Cymreig yn yr iaith Saesneg
Beirniaid teledu Cymreig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1921
Llenorion ffeithiol Cymreig yr 20fed ganrif
Marcswyr Cymreig
Marwolaethau 1988
Nofelwyr Cymreig yr 20fed ganrif
Nofelwyr Cymreig yn yr iaith Saesneg
Pobl o Sir Fynwy
Ysgolheigion y cyfryngau
Ysgolheigion Cymreig yn yr iaith Saesneg