alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
1600au

16g - 17g - 18g
1550au 1560au 1570au 1580au 1590au - 1600au - 1610au 1620au 1630au 1640au 1650au
1600 1601 1602 1603 1604 1605 1606 1607 1608 1609

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
Pab Clement VIII
Pab Leo XI
Pab Pawl V
Brenin Iago I (Lloegr)
Brenin Harri IV (Ffrainc)
Brenin Sigismund III (Gwlad Pwyl)
Tsar Vassili IV (Rwsia)
Brenin Felipe III (Sbaen)
Brenin Siarl IX (Sweden)
Brenin Cristian IV o Denmarc a Norwy

 
17eg ganrif
1590au

15g - 16g - 17g
1540au 1550au 1560au 1570au 1580au - 1590au - 1600au 1610au 1620au 1630au 1640au
1590 1591 1592 1593 1594 1595 1596 1597 1598 1599

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
Pab Clement VIII
Brenhines Elisabeth I (Lloegr)
Brenin Harri IV (Ffrainc)
Brenin Sigismund III (Gwlad Pwyl)
Tsar Fyodor I (Rwsia)
Tsar Boris Godunov (Rwsia)
Brenin Felipe II (Sbaen)
Brenin Felipe III (Sbaen])
Brenin Sigismund (Sweden)
Brenin Cristian IV o Ddenmarc a Norwy

 
16eg ganrif
1580au

15g - 16g - 17g
1530au 1540au 1550au 1560au 1570au - 1580au - 1590au 1600au1610au 1620au 1630au
1580 1581 1582 1583 1584 1585 1586 1587 1588 1589

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
Pab Grigor XIII
Pab Sixtws V
Brenhines Elisabeth I (Lloegr)
Brenin Harri III (Ffrainc)
Brenin Sigismund III (Gwlad Pwyl)
Tsar Ifan IV (Rwsia)
Tsar Fyodor I (Rwsia)
Brenin Felipe II (Sbaen)
Brenin Ioan III (Sweden)
Brenin Frederic II, brenin Denmarc a Norwy
Wanli, ymeradwr Tsieina
Alfred Nobel

Dyfeisiwr deinameit, cemegydd a pheiriannydd o Sweden oedd Alfred Bernhard Nobel (21 Hydref 1833 – 10 Rhagfyr 1896). Ef oedd sylfaenydd Gwobr Nobel.

Bu'n astudio ffrwydron ac yn arbennig sut i'w cynhyrchu yn ddiogel. Wrth gynhyrchu deinameit a nifer o ffrwydron eraill fe ddaeth yn gyfoethog iawn. Gadawodd y cyfoeth hwn yn ei ewyllys i sefydlu Gwobr Nobel i'w dyfarnu yn flynyddol.

Genedigaethau 1833
Marwolaethau 1896
Dyfeiswyr Swedaidd
Cemegwyr Swedaidd
Peirianwyr Swedaidd
Pobl fu farw o strôc
Kingsley Amis

Nofelydd a bardd Seisnig a ysgrifennai yn Saesneg oedd Syr Kingsley Amis (16 Ebrill 1922 – 22 Hydref 1995).

Ganed ef yn Llundain, Lloegr. Bu'n athro ym Mhrifysgol Cymru, Abertawe, rhwng 1948 a 1961. Roedd yn dad i'r awdur Martin Amis.

Bywyd Personol

Ganwyd Amis yn Clapham yn fab i William Robert Amis, clerc mewn ffatri mwstard a Rosa Annie (née Lucas) ei wraig.

Wedi derbyn ysgoloriaeth cafodd ei addysgu yn yr ysgol bonedd The City of London School. Ym 1941 cafodd ei dderbyn i Goleg Sant Ioan, Rhydychen.

Fe fu’n briod ddwywaith. Ei wraig gyntaf oedd Hilary Bardwell. Priodasant ym 1948, bu iddynt 3 plentyn gan gynnwys yr awdur Martin Amis. Cafodd Kingsley a Hilary ysgariad ym 1965, ar sail ei berthynas all briodasol a’r awdur Elizabeth Jane Howard. Wedi’r ysgariad priododd Amis a Howard cyn pen y flwyddyn, ni fu iddynt blant. Daeth eu priodas i ben trwy ysgariad ym 1983

Llyfryddiaeth

Barddoniaeth
Bright November (1947) 
 A Frame of Mind(1953)
 Poems: Fantasy Portraits (1954)
 A Case of Samples: Poems 1946–1956 (1956)
 The Evans County (1962)
 A Look Round the Estate: Poems, 1957–1967 (1968)
 Collected Poems 1944–78 (1979)

Nofelau
 Lucky Jim (1954)
 That Uncertain Feeling (1955)
 I Like It Here (1958)
 Take a Girl Like You (1960)
 One Fat Englishman (1963)
 The Egyptologists (gyda Robert Conquest) (1965)
 The Anti-Death League (1966)
 Colonel Sun: A James Bond Adventure (ffugenw "Robert Markham") (1968)
 I Want It Now (1968)
 The Green Man (1969)
 Girl, 20 (1971)
 The Riverside Villas Murder (1973)
 Ending Up (1974)
 The Crime of the Century (1975)
 The Alteration (1976)
 Jake's Thing (1978)
 Russian Hide-and-Seek (1980)
 Stanley and the Women (1984)
 The Old Devils (Gwobr Booker, 1986)
 Difficulties with Girls (1988)
 The Folks That Live on the Hill (1990)
 We Are All Guilty (1991)
 The Russian Girl (1992)
 You Can't Do Both (1994)
 The Biographer's Moustache (1995)

Beirdd Seisnig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1922
Marwolaethau 1995
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Llenorion straeon byrion Seisnig yn yr iaith Saesneg
Nofelwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Pobl o Lundain
Dan y Wenallt

Cyfieithiad o ddrama radio Under Milk Wood gan Dylan Thomas yw Dan y Wenallt. Cyfieithwyd gan T James Jones, yn wreiddiol ar gyfer grwp o amaturiaid yn Nhalacharn, sef y pentre y treuliodd Dylan Thomas llawer o'i fywyd.

Un o'i amcanion wrth gyfieithu, medd T James Jones, oedd rhoi ar gof a chadw dafodiaith ardal Sir Gaerfyrddin fel ag yr oedd ym 50au'r 20g. Cred nifer o feirniaid llenyddol i'r cyfieithydd lwyddo yn rhyfeddol ac fod y cyfieithiad yn glasur.

Cafodd ei ailargraffu yn 2014 gan Wasg Gomer gyda rhagair newydd gan Walford Davies, i gyd-fynd â chanmlwyddiant geni Dylan Thomas. Man cyhoeddi: Llandysul, Cymru.

Botwm Crys yn cadw lle

Gweler hefyd
 Rhestr llyfrau Cymraeg
 Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau

Dramâu Cymraeg
Cyfieithiadau
Dylan Thomas
Llyfrau Cymreig 2014
Prosiect Wici Môn
Yr wyddor Gymraeg

Ffurf ar yr wyddor Ladin a ddefnyddir i ysgrifennu'r iaith Gymraeg yw'r wyddor Gymraeg. Mae ganddi 28 o lythrennau, fel a ganlyn:

Erbyn heddiw cydnabyddir j hefyd yn llythyren yr wyddor gan lawer o ramadegwyr. Fe'i defnyddir mewn geiriau benthyg.

Mae a, e, i, o, u, w, y yn llafariaid. Gall i ac w fod yn gytseiniaid hefyd megis yn iâ neu galwad.

Ynganiad 

Mae llawer erbyn hyn yn galw'r cytsieiniaid yn "bỳ," "cỳ," "ch," ac yn y blaen yn hytrach na defnyddio'r enwau traddodiadol.

Gweler hefyd 
 Orgraff y Gymraeg

Llyfryddiaeth
Am ragarweiniad i hanes yr wyddor Gymraeg yn y cyfnod modern, o oes y Dadeni ymlaen, ynghyd â'r rheolau sillafu safonol a dderbynir heddiw, gweler,
John Morris-Jones et al., Orgraff yr Iaith Gymraeg (Adroddiad Pwyllgor Llên Bwrdd Gwybodau Celtaidd Prifysgol Cymru) (Caerdydd, 1928)

 
Cymraeg
Cymraeg
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1925

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1925 ym Mhwllheli, Sir Gaernarfon (Gwynedd bellach).

Enillydd y wobr am y casgliad gorau o hen faledi a cherddi unrhyw ardal yng Nghymru oedd Richard Griffith (Carneddog).

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1955 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod ym Mhwllheli

Pwllheli 1925
Pwllheli
1925
Pwllheli
Hanes Gwynedd
1925
Gangnihessou

Y cyntaf o'r "deuddeg Brenin Dahomey" traddodiadol oedd Gangnihessou (neu Ganye Hessou). Dywedir iddo fod yn teyrnasu tua 1620. Ei symbolau oedd yr "aderyn gangnihessou" gwryw (rebus o'i enw yntau), drwm, a ffon hela gyda ffon daflu.

Hanes Affrica
Hanes Benin
Thomas Evan Nicholas

Bardd, pregethwr a gwleidydd oedd Thomas Evan Nicholas, neu Niclas y Glais (6 Hydref 1879 – 19 Ebrill 1971). Fe'i ganwyd yn Llanfyrnach, Sir Benfro.

Bywgraffiad
Cafodd ei addysg yn Academi'r Gwynfryn, Rhydaman. Ymhlith ei athrawon oedd Watcyn Wyn a Gwili (John Jenkins). Treuliodd ddeng mlynedd yn gweinidogi ym mhentref glofaol y Glais, yng ngorllewin Morgannwg, lle daeth i nabod y gweithwyr a'u bywyd. Cafodd y profiad effaith angerddol arno a dechreuodd farddoni dan yr enw barddol 'Niclas y Glais'. Daeth yn sosialydd brwd a chefnogai'r Blaid Lafur Annibynnol newydd. Roedd yn gyfaill i Keir Hardie ac edmygai waith a syniadau'r bardd R. J. Derfel a'r gwleidydd Robert Owen. Roedd yn heddychwr a siaradai yn gyhoeddus yn erbyn erchyllterau'r Rhyfel Byd Cyntaf, gan ennyn dig yr awdurdodau. Yn 1920 roedd yn un o sefydlwyr Plaid Gomiwnyddol Prydain Fawr.

Cafodd ei arestio a'i garcharu yn 1940 pan ddaeth yr heddlu ar draws swasticas bach papur coch yn ei gartref. Does dim dwywaith nad oedd Niclas yn rebel ac yn pregethu yn erbyn y drefn ond daeth yn glir pan ryddhawyd dogfennau gan yr Archif Brydeinig yn Kew nad oedd dim sail i gyhuddiadau'r heddlu. Roedd yn amlwg fod y Prif Gwnstabl a oedd wedi gorchymun arestio Niclas yn gwbwl ragfarnllyd, pan ddaeth gerbron y Pwyllgor Apel. Roedd y baneri bach gyda'r swasticas wedi dod gyda map o'r rhyfel am ddim yn y papur dyddiol y Daily Telegraph.

Treuliodd ei amser yn y carchar yn Abertawe a Brixton yn barddoni gan ysgrifennu'r cerddi ar bapur tŷ bach y carchar; fe'u cyhoeddywd yn y gyfrol Canu'r Carchar (1942) ac mae'r gwreiddiol i'w cael yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth.

Roedd yn fardd toreithiog iawn. Prif themau ei gerddi yw anghyfiawnder, y frwydr rhwng y dosbarth gweithiol a grymoedd cyfalafiaeth, a heddychaeth.

Ef piau'r bennill enwog:
Mae'r byd yn fwy na Chymru
Rwy'n gwybod hynny'n awr,
A diolch fod hen Gymru fach
Yn rhan o fyd mor fawr.

Llyfryddiaeth

Cerddi Niclas y Glais
Salmau'r Werin (1909)
Cerddi Gwerin (1912)
Cerddi Rhyddid (1914)
Dros Eich Gwlad (1920)
Terfysgoedd Daear (1939)
Llygad y Drws (Llandysul, 1940)
Canu'r Carchar (Llandysul, 1942)
Y Dyn a'r Gaib (1944)
Dryllio'r Delwau (1941)
Rwy'n Gweld o Bell (1963)

Llyfrau ac erthyglau amdano
 S Howys, 'Hir Oes i Ysbryd Niclas', Barn, 365 (Mehefin 1993), t.35
 G. Jones, 'In Search of Niclas y Glais', New Welsh Review, Cyfrol 56 (2002), tt.69-70
 David A. Pretty, 'Gwrthryfel y Gweithwyr Gwledig yng Ngheredigion, 1889-1950', Ceredigion, Cyfrol 11, Rhif 1 (1988/1989), tt.41-57
 D. Howell, Nicholas of Glais – The People’s Champion (Clydach, 1991)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Bywgraffiad Niclas y Glais ar wefan Prosiect 'Maes y Gad i Les y Wlad', Llyfrgell Genedlaethol Cymru
 Bywgraffiad Niclas y Glais ar wefan TerryNorm

Beirdd Cymraeg
Genedigaethau 1879
Gweriniaethwyr Cymreig
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Heddychwyr Cymreig
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1971
Pobl o Sir Benfro
Sosialwyr Cymreig
Pab Adrian IV

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 4 Rhagfyr 1154 hyd ei farwolaeth oedd 
Adrian IV (ganwyd Nicholas Breakspear) (c. 1100 – 1 Medi 1159). Ef yw'r unig Sais i fod yn Bab yn Rhufain.

Genedigaethau 1100
Marwolaethau 1159
Pabau
Pobl o Swydd Hertford
Saeson y 12fed ganrif
Diabetes

Anhwyldeb metabolig yw diabetes, sy’n digwydd pan mae’r corff yn methu defnyddio’r siwgr sydd yn y gwaed. Heb ei reoli’n iawn, gall diabetes arwain at glefyd y galon, clefyd yr arennau, dallineb, a niwed i bellafon y corff a achoswyd gan gylchrediad wan o waed. Ar y llaw arall, o gael eu trin a’u cefnogi’n iawn, gall pobl â diabetes fyw bywydau hir a llawn iawn.

Hen enwau Cymraeg arno yw clefyd siwgr a'r clefyd melys ond nid yw'r rhain yn cael eu cymeradwyo heddiw am eu bod yn medru bod yn gamarweiniol.

Mae tua 93,000 o bobl Cymru’n gwybod bod diabetes arnynt, ac mae’n debyg bod tua 40,000 o bobl eraill yn byw gyda’r cyflwr ond heb wybod hynny hyd yn hyn. Diabetes a’i gymhlethdodau sy’n gyfrifol am 9% o gostau ysbytai Cymru. Mae'r elusen Diabetes UK yn cynorthwyo pobl sydd â'r clefyd.

Yn 2007 collodd y Cymro pybyr a'r cyn-chwaraewr rygbi Ray Gravell ei goes oherwydd y clefyd.

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
 Mwy o wybodaeth am glefyd y siwgr ar wefan Diabetes UK 

Afiechydon
Prosiect Wici-Iechyd
Eurig Wyn

Am y llenor gweler Eirug Wyn.
Gohebydd newyddion a gwleidydd Cymreig dros Blaid Cymru oedd Eurig Wyn (10 Hydref 1944 – 25 Mehefin 2019).

Bywgraffiad
Ganwyd Eurig yn Hermon ger Crymych. Aeth i astudio yng Ngholeg Aberystwyth cyn mynd i ddysgu yng Nghaerdydd am dair blynedd.

Yna ymunodd a'r BBC gan weithio fel gohebydd chwaraeon ac yn ddarllenwr newyddion ar y rhaglen Heddiw. Symudodd wedyn i fyd gwleidyddiaeth. Roedd yn cynrychioli ward Waunfawr ar Gyngor Gwynedd nes penderfynu ildio'r awenau ym Mehefin 2016.  Roedd yn Aelod Senedd Ewrop dros Gymru am bum mlynedd (1999-2004).

Roedd hefyd yn aelod o fwrdd Parc Cenedlaethol, yn Gadeirydd ar Bwyllgor Gwasanaethau Cymdeithasol Cyngor Gwynedd ac yn gyfarwyddwr i Antur Waunfawr.

Bywyd personol
Roedd yn briod a Gillian Wyn ac roedd ganddynt ddau o blant, Euros a Bethan. Roedd yn ewythr i Rhys a Llŷr Ifans.

Salwch a marwolaeth
Bu'n dioddef o afiechyd Parkinsons am rhai blynyddoedd cyn ei farwolaeth. Yn dilyn damwain yn Mehefin 2019, cafodd ei gludo i'r adran trawma yn Stoke-on-Trent. Daeth yn ôl wedyn i Ysbyty Gwynedd cyn dod adref i'w gartref lle bu farw nos Fawrth, 25 Mehefin.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1944
Marwolaethau 2019
Aelodau Senedd Ewrop
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion Plaid Cymru
Newyddiadurwyr Cymreig
Joi Ito

Joichi Ito (Japaneg: 伊藤穰&#19968) (genwyd 19 Mehefin 1966). Cafodd Joi Ito ei eni yn Japan, ond cafodd o ei magu a'i addysgu yn Unol Daleithiau America. Actifydd, entrepreneur a chyfalafwr mentro ydy o. Mae o'n gweithio efo Technorati a Six Apart Japan, ac yn aelod o fyrddau Creative Commons a Socialtext. Sylfaenydd a CEO cwmni cyfalaf mentro Neoteny Co. Ltd ydy o, ac mae o'n cyfrannu at Metroblogging. Ym mis Hydref, 2004, ymaelododd â bwrdd ICANN a dechreuodd weitho efo nhw yn Rhagfyr yr un flwyddyn.

Mae Ito wedi cael llawer o gydnabyddiaeth am ei ran fel entrepreneur sy'n canolbwyntio ar y rhyngrwyd a cwmnïau technoleg. Mae o wedi sefydlu, ymhlith cwmnïau eraill, PSINet Japan, Digital Garage ac Infoseek Japan. Mae o'n cadw blog, wiki a sianel IRC.

Cafodd Ito ei eni yn Kyoto, Japan. Symudodd o efo ei deulu i Michigan yn yr Unol Daleithiau pan oedd yn bedair oed. Deng mlynedd ymlaen, dychwelodd i Siapan pan dechreuodd ei fam gweithio fel Llywydd ar gyfer is-gwmni Japanaidd Energy Conversion Devices, Inc.

Genedigaethau 1966
Pobl busnes Japaneaidd
John Peel

Cyflwynydd radio a theledu oedd John Robert Parker Ravenscroft (30 Awst 1939 – 25 Hydref 2004), neu John Peel OBE. Cafodd ei eni yn Heswall, Lerpwl.

Bu'n gyfrifol am hyrwyddo cerddoriaeth Gymraeg ar BBC Radio 1 ar ei raglen nosol boblogaidd The John Peel Show.  Chwaraeodd gerddoriaeth grwpiau fel Yr Anhrefn a Datblygu, Super Furry Animals a Gorky's Zygotic Mynci.

Cyflwynwyr radio Seisnig
Genedigaethau 1939
Marwolaethau 2004
Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Pobl o Lerpwl
Anweledig

Band o Flaenau Ffestiniog yng Ngogledd Cymru oedd Anweledig, roeddynt yn chwarae amrediad o arddulliau Ffync, Reggae, Ska a Roc. Aelodau'r band oedd: Ceri Cunnington (prif lais), Gai Toms (gitâr,cyfansoddi, llais), Iwan 'Oz' Jones (gitâr flaen), Rhys Roberts (gitâr fâs), Alwyn Evans (drymiau) a Joe Buckley (allweddellau) ynghyd ag adran chwyth, 'Y Tri Tôn'.

Daeth Anweledig i'r amlwg yn y Sîn Gerddoriaeth Gymraeg yn 1998, wrth ryddhau eu halbwm gyntaf, Sombreros yn y Glaw ar label Crai. Wedi ffurfio yn 1991, dros amser cawsant gigiau â'r Super Furry Animals, Ffa Coffi Pawb, Geraint Jarman ac eraill. I gyd-fynd a'u halbwm cyntaf, recordiwyd fideo ar gyfer sioe S4C, i-Dot, o'r gân 'Fan Hyn'.

Yn 1999, rhyddhawyd EP Cae yn Nefyn, eto ar label Crai. Yn arwydd o'u llwyddiant ar y pryd, roeddent yn brif fand yn Maes B yn yr Eisteddfod Genedlaethol y flwyddyn honno. Yn y blynyddoedd canlynol, rhyddhawyd nifer o CDs gan y band sef Scratchy (Sengl, 2000), Gweld y Llun (Albwm, 2001) a Low Alpine (Sengl, 2001). Gwnaeth hyn Anweledig yn adnabyddus dros Gymru, gyda'u sain unigryw yn gymysgedd o lawer o ddylanwadau. Yn 2002, aethant ar daith drwy Lydaw, cyn cymryd toriad er mwyn canolbwyntio ar brosiectau eraill megis Mim Twm Llai (Gai Toms) a Vates (Oz). Yn 2004, ailffurfiodd y band gan ail-ddechrau gigio a rhyddhau'r EP Byw.  Yn y cyfamser, ymunodd Rhys Roberts i chwarae'r gitâr fâs i'r band roc Sibrydion.

Ar ôl cyfnod tawel arall, ailffurfiodd Anweledig am gig fawreddog yn Nhân y Ddraig yn Awst 2006, â'r Proclaimers yn eu cefnogi.

Chwaraeodd Anweledig eu gig olaf yng Ngwesty'r Queens, Blaenau Ffestiniog y dydd ar ôl Ŵyl San Steffan 2008, bron union 16 mlynedd ers cychwyn y band.

Discograffiaeth
 Rhestr o ganeuon gan Anweledig
 Sombreros yn y Glaw (L.P., Crai, 1998)
 Cae yn Nefyn (E.P., Crai, 1999)
 Scratchy (E.P., Crai, 2000) Cywaith efo Zion Train
 Gweld y Llun (L.P., Crai, 2001)
 Low Alpine (E.P., Crai, 2001)
 Byw (E.P., Crai, 2004)

Dolenni
MySpace y band
Proffeil y band ar BBC Wales  (Saesneg)
Anweledig ar Last.fm

Anweledig
Ska

Math o gerddoriaeth sy'n hanu o Jamaica yw Ska, a ddaeth i'r amlwg yn gyntaf yn ystod y 1950-60au. Cerddoriaeth ydyw sy'n cyfuno dylanwadau Sbaenaidd/Caribïaidd gyda rhythmau Affricanaidd. Mae'r pwyslais ar yr 'off-beat' bob tro h.y. mae'n groes-acennog iawn.

Cyfnodau 
Ceir tri chyfnod o Ska:

1. Jamaica; 1960au - Cerddoriaeth debyg i'r hyn a adnabyddir heddiw fel Reggae, gydag artistiaid blaenllaw fel Prince Buster, Skatalites ar Maytals.

2. Lloegr; 1980au - Caiff y cyfnod hwn hefyd ei adnabod fel 2 Tone, ar ôl y cwmni recordiau (2 Tone) a oedd yn flaenllaw gyda'r bandiau hyn. Roedd y sin wedi'i lleoli yn bennaf yng Nghoventry, ac roedd y gerddoriaeth yn gyflym iawn gyda dylanwadau pyncaidd. Ymysg y prif artistiaid roedd The Specials, The Selecter, Madness a Bad Manners. Roedd y bandiau'n hoffi gwneud testun caneuon yn wleidyddol, gan fod yn wrth-hiliaeth. Mae'r glasur 'Ghost Town' gan Y Specials yn nodi cyfnod 2 Tone a dechrau cyfnod o derfysg yn Lloegr. Yn yr iaith Gymraeg, dilynwyd yr un arddull gan grŵp Y Ficar o'r Felinheli.

3. California; 1995+ - Roedd y bandiau yma'n cymysgu fwy gyda dylanwadau pyncaidd, gan ddefnyddio llawer o ystumio (distortion'') yn eu caneuon. Doedd y sin ddim yn amlwg iawn, heblaw am fand No Doubt a ddaeth yn un o fandiau enwoca'r byd wedi'r albwm 'Tragic Kingdom'. Ymysg y bandiau eraill roedd Reel Big Fish, Less Than Jake a'r Mighty Mighty Bosstones.

Cerddoriaeth
Mathau o gerddoriaeth
Jamaica
Mim Twm Llai

Grŵp a sefydlwyd gan y cerddor Gai Toms o'r band Anweledig oedd Mim Twm Llai. Rhyddhawyd eu halbwm gyntaf O'r Sbensh yn 2002, ar label Crai, Sain. Dilynwyd hon gan Straeon y Cymdogion yng Ngorffennaf 2005, ac yna Yr Eira Mawr yn Rhagfyr 2006. Yr albwm yma a ddaeth Mim Twm Llai i ben yn 2007, pan drodd Gai Toms at brosiect cerddorol unigol, o dan ei enw ei hun.

Aelodau
Gai Toms    - Prif Lais, Gitâr Acwstig, Gitâr Sbaeneg, Gitâr Drydan, Mandolin, Banjo, Bâs Dwbl, Djembe, Allweddellau, Offerynnau Taro, Cabasa
Phil Lee Jones  - Drymiau, Llais Cefndir, Gitâr Acwstig, Ukelele, Cajon
Gary Richardson - Gitar fâs, bâs acwstig
Euron Jôs       - Gitâr Drydan, Dur Pedal
Elaine Gelling  - Lleisiau Cefndir
Billy Thompson - Ffidil, Ffidil Baritôn (achlysurol)
Edwin Humphreys - Sacsoffon (achlysurol)
Arwel Davies    - Trombôn, Allweddellau (achlysurol)
Bari Gwiliam    - Trwmped (achlysurol)
Russ Chester    - Acordion (achlysurol)
Iwan 'Oz' Jones - Gitar Drydan (achlysurol)
Sian James      - Piano (achlysurol)
Pwyll ap Siôn   - Piano (achlysurol)

Discograffiaeth

 2002 O'r Sbensh (L.P.) Crai
 2005 Straeon y Cymdogion (L.P.) Crai
 2006 Yr Eira Mawr (L.P.) Crai

Dolenni allanol
Gwefan
Sbensh, cwmni recordio Gai Toms

Bandiau Cymraeg
Bandiau Cymreig
Ffa Coffi Pawb

Ffurfiwyd y band Ffa Coffi Pawb yng nghanol yr 1980au gan Gruff Rhys a Rhodri Puw.  Ymunodd Dewi Emlyn a Dafydd Ieuan yn ddiweddarach.

Buont yn recordio caneuon yng nghartref Rhodri Puw am gyfnod, ar offer stereo cartref.  Wedi mynychu cyfarfodydd Pop Positif - cyweithfa cerddorol a sefydlwyd ym Mangor gan Rhys Mwyn - daethont i gysylltiad a Gorwel Owen, Recordiau Ofn.  Rhyddhawyd fersiwn o'u can Octopws ar dap aml-gyfrannog Pop Positif. Arweiniodd y recordiad yma at ffrae gyda grwp lleol amlwg arall, Tynal Tywyll, wedi i Nathan, gitarydd y grwp hwnnw, ail-recordio rhan o Octopws. Bu'r grwp yn gyfrifol am recordio tair record hir.  Dalec Peilon oedd y gyntaf, a ryddhawyd ar Recordiau Huw (label Huw Gwyn) ym 1988.  Dilynwyd hon gan Clymhalio, a ryddhawyd ar Ankst ym 1991, a wedyn Hei Vidal ym 1992.      

Dros y cyfnod yma, datblygodd y grŵp ysgrifennu caneuon arbrofol, nid yn annhebyg i Jesus and Mary Chain, i ysgrifennu caneuon pop gyda naws 70au. Chwaraeodd y grŵp eu gig olaf yn Eisteddfod Genedlaethol Llanelwedd, ym 1993.  Cafodd casgliad o oreuon Ffa Coffi Pawb Am Byth ei ryddhau ar label Placid Casual yn 2004.  Aeth Gruff Rhys a Dafydd Ieuan ymlaen i ffurfio'r Super Furry Animals.  Bu Rhodri Puw yn chwarae gyda Psycho VII am gyfnod, a wedyn Gorky's Zygotic Mynci.  Mae Dewi Emlyn yn gweithio gyda'r Super Furry Animals, Gorky's Zygotic Mynci a sawl band arall.  Rhyddhaodd Gruff ddau albwm hwyrach yn ei yrfa, Yr Atal Genhedlaeth a Candylion.

Bandiau Cymreig
Bandiau Cymraeg
Twm Morys

Bardd a cherddor o Gymro yw Twm Morys (ganwyd Hydref 1961). Enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2003 ym Meifod am yr awdl Drysau.

Bywgraffiad

Ganwyd Morys yn Rhydychen, mae'n fab i'r awdures Jan Morris. Magwyd yn Llanystumdwy, a mynychodd Ysgol y Llan, ac yn saith oed aeth i Ysgol Fonedd yn Amwythig. Dychwelodd i Gymru i astudio Lefel A yn y Gymraeg yn Ysgol Gyfun Aberhonddu.

Graddiodd o Goleg Prifysgol Aberystwyth gyda gradd mewn Astudiaethau Celtaidd ac enillodd gadair yr Eisteddfod Ryng-Golegol. Wedi dechrau gwaith ymchwil ar Ganu Dychan Llyfr Coch Hergest, cafodd Morys swydd fel ymchwilydd gyda Radio Cymru, cyn dod yn glerwr. Symudodd i Lydaw yn ddiweddarach a bu yno am ddegawd. Bu hefyd yn ddarlithydd ym Mhrifysgol Rennes yn Llydaw.

Twm Morys oedd sylfaenydd y grŵp Bob Delyn a'r Ebillion, gyda'r gitarydd Gorwel Roberts. Bu'r gantores o Lydawes Nolwenn Korbell yn gyd-leisydd gydag ef am gyfnod.

Mae Morys wedi troi ei law at olygu barddoniaeth Cymraeg Canol. Golygodd waith Yr Ustus Llwyd (14g) mewn cyfrol yng Nghyfres Beirdd yr Uchelwyr (2007).

Twm Morys oedd Bardd Plant Cymru o 2009 hyd 2010. Cafodd ei olynu gan Dewi 'Pws' Morris.

Mae Morys yn olygydd cylchgrawn y Gymdeithas Gerdd Dafod, Barddas.

Llyfryddiaeth

Barddoniaeth
Ofn Fy Het, Barddas (1995)
Mymryn Bach o Hon (1998)
2, Cyhoeddiadau Barddas (2002)

Rhyddiaith
Grwyne Fawr, cyfres 'Y Man a’r Lle', Gwasg Gregynog (1998)

Gwaith ar y cyd â Jan Morris
Wales, the First Place, Random House (1982)
A Machynlleth Triad, Penguin (1994)
Ein Llyw Cyntaf, Gomer (2001)

Ffynonellau

Beirdd Cymraeg
Cantorion Cymreig
Cerddorion Cymreig
Genedigaethau 1961
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Pobl o Lanystumdwy
Prifeirdd
Telynorion Cymreig
Meifod

Pentref  a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw Meifod (). Saif 7 milltir i'r gogledd-orllewin o'r Trallwng. Fe'i lleolir yn Nyffryn Meifod ar lan Afon Efyrnwy.

Cysylltir Meifod a Sant Tysilio, a daeth yn brif ganolfan grefyddol Teyrnas Powys. Dwy filltir i'r de ceir safle Mathrafal, prif lys brenhinoedd Powys.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol ym Meifod yn 2003. Am wybodaeth bellach gweler:
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2003
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2015

Gweler hefyd
Llyn Du (Meifod)

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Pentrefi Powys
Gwyddor iechyd

Yr astudiaeth o iechyd a chlefydau yw Gwyddor Iechyd.  Mae'n cynnwys astudiaeth ac ymchwil er ehangu gwybodaeth ynglŷn â'r corff a'r meddwl iach a chymhwysiad y wybodaeth honno i drwsio corff a meddwl sy'n glaf neu wedi ei anafu.  Cynhwysir iechyd dynol ac iechyd anifeiliaid yng ngwyddor iechyd.

Gweler hefyd

Clefydau dyn
Acne, annwyd, asthma, diffyg gwaed, clefyd y gwair, clefyd y siwgr, ecsema, y ffliw, peswch, psorïasis, trawiad y galon, strôc, gwasgedd gwaed uchel.

Clefydau anifeiliaid a allant fod yn ddifrifol i ddyn
BSE

 
Iechyd
Iechyd

nl:Gezondheidszorg
Rhestr bandiau



A 
ABBA, AC/DC, Aerosmith, Amen Corner, Amlder, Anhrefn, Anubis, Anweledig, Arctic Monkeys, Ashokan, Alarm, Ail Symudiad Anelog Ac Eraill

B 
Bob, Baban Sgwiral, Bad Company, Badfinger, The Beach Boys, The Beatles, The Bee Gees, Big Leaves, Black Sabbath, Blondie, Blue Oyster Cult, Blur, Byd Afiach, Bob Delyn a'r Ebillion, Brigyn, Brodyr y Ffin, Bara Menyn, Bandana, Band Pres Llarregub, Bromas, y Blew, Brython Shag, Bran, Bando, Budgie

C 
Candelas, Cabalatchio, Catatonia, Cilmeri, The Clash, The Cream, Creedence Clearwater Revival, Y Cyrff, Celt, Crumblowers, Colorama, Crys, Cerrig Melys, Crysbas, Cowbois Rhos Botwnnog, Cacan Wy Experience Ceffyl Pren

Ch 
Chwyldro, Chwarter i Un

D 
Datblygu, Dire Straits, Di Pravinho, Dielw, Dau boi o Blaena, Doctor, Dyniadon Ynfyd Hirfelyn Tesog, Derwyddon Dr Gonzo, Dom, Duffy, Derec Brown a'r Racaracwyr, y Diawled, Dorcas, Daniel Lloyd a Mr Pinc Diffiniad

Dd

E 
Eryr, Edward H. Dafis, Eliffant, Edrych am Julia, Eirin Peryglus, Eryr Wen, Estella, Eden, Ectogram, Eitha Tal Ffranco, yr Eira

F 
The Faces, Fernhill (gwerin), Fleetwood Mac, The Flying Pickets, Frizbee, Y Ficar, Fleur de Lys

Ff 
Ffa Coffi Pawb, Ffenestri, Fflaps, Fflur Dafydd a'r Barf, Ffracas

G 
Genesis, Geraint Jarman a'r Cynganeddwyr, Gilespi, Grand Funk Railroad, Grateful Dead, Gofodwyr Piws, Gladys Nos a'r Amsernod, Geraint Lovgreen a'r Enw Da, Genod Droog, Gorky's Zygotic Mynci, y Gwefrau, Gwibdaith Hen Fran, Gwrtheyrn

H 
Ha Kome, The Hot Puppies, Hoelion 8, H.M.S. Morris, Hanner Pei, Hergest, Hufen Ia Poeth, Huw "Bobs" Pritchard

I 
Injaroc, Ian Rush

J 
Jethro Tull. Jess, Jecsyn Ffeif, Jina, Jessop a'r Sgweiri, Jip

K 
King Crimson, The Kinks, KISS, Kraftwerk Kookamunga Kentucky AFC

L 
Led Zeppelin, Love Sculpture, Lynyrd Skynyrd, Louis a'r Rocyrs

Ll 
Llwybr Llaethog, Llygod Ffyrnig

M 
Madness, Man, Manic Street Preachers, Mattoidz, Maharishi, Mim Twm Llai, The Moody Blues, Mellt, Mega, Maffia Mr Huws Melys

N 
Neu Unrhyw Declyn Arall,
Nine Inch Nails, Nâr, Neil Rosser a'r Partneriaid Y Nhw

O 
Opeth, yr Ods

P 
Pink Floyd, Procol Harum, Pwsi Meri Mew, Y Profiad, Pep le Pew Pysgod Melyn ar Draws

Ph 
Phema

Q 
Queen

R 
Racing Cars, Radio Luxembourg, Ramones, R.E.M., The Rolling Stones, y Reu

Rh 
Rheinallt H Rowlands, Rhiannon Tomos a'r Band

S 
Sex Pistols, Sherbet Antlers , Sigur Rós, Sobin a'r Smaeliaid, Stereophonics, String Driven Thing, Super Furry Animals, Sŵnami, Steve Eaves a'i Driawd, y Sefydliad, Shwn, Sidan, Sibrydion, Sen Segur, Siencyn Trempyn

T 
Y Tebot Piws, Texas Radio Band, The Automatic, Topper, Tystion, Tynal Tywyll, Ty Gwydr, y Trwynau Coch

Th

U 
Uriah Heep, U Thant

V 
Van der Graaf Generator

W 
The Who, Wenfflam

Y 
Yellow, Yes, Ysgol Sul, Yucatan

Z 
ZZ Top

Rhestr C2 Radio Cymru

 
Rhestrau cerddoriaeth
John Roberts Williams

Newyddiadwr a darlledwr oedd John Roberts Williams (24 Mawrth 1914 - 27 Hydref 2004). Roedd yn frodor o Llangybi yn Eifionydd, Gwynedd. Cafodd ei addysg yn Ysgol Sir Pwllheli a Choleg y Brifysgol, Bangor. Fel awdur roedd yn adnabyddus dan y ffugenw John Aelod Jones.

Bywgraffiad
Dechreuodd ei yrfa newyddiadurol gyda'r Herald yng Nghaernarfon. Daeth yn olygydd Y Cymro yn 1942 a parhaodd yn y swydd hyd 1962. Bu'n gyfrifol am gynyddu y gwerthiant yn sylweddol i 27,000 trwy boblogeiddio'r papur.

Fe fu'n gyfrifol am wneud yr ail ffilm Gymraeg ei hiaith sef Yr Etifeddiaeth.

Penodwyd ef yn olygydd newyddion Teledu Cymru pan sefydlwyd y sianel hwnnw, ond yn anffodus ni barhaodd y fenter honno fwy na naw mis. Ar ôl hynny bu'n gynhyrchydd rhaglen newyddion Heddiw i'r BBC cyn dod yn bennaeth adran Gogledd Cymru y BBC ym Mangor yn 1972.

Ar ôl ymddeol yn 1976 gofynnwyd iddo baratoi colofn radio wythnosol, Tros Fy Sbectol ar BBC Radio Cymru. Bu hon yn hynod o boblogaidd ac fe barodd am bron i 29 mlynedd ac hwyrach y cofir ef am y rhaglen hon yn fwy na dim. Yn ogystal roedd yn olygydd Y Casglwr, cylchgrawn Cymdeithas Bob Owen rhwng 1976 a 1991.

Bywyd personol
Priododd Gwendolen Pugh Roberts yn 1941 ac roedd ganddynt un mab a merch. Bu farw ei wraig yn 1969 a bu farw Williams yng Nghaernarfon yn 2004.

Cyfeiriadau

BBC Radio Cymru
Cyflwynwyr radio Cymreig
Genedigaethau 1914
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 2004
Newyddiadurwyr Cymreig
Pobl o Eifionydd
17eg ganrif

16g - 17g - 18g
1600au 1610au 1620au 1630au 1640au 1650au 1660au 1670au 1680au 1690au

Digwyddiadau 
1618-1648: Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain
1642-1651: Rhyfel Cartref Lloegr

Blynyddoedd a degawdau 
1600au 1600 1601 1602 1603 1604 1605 1606 1607 1608 1609
1610au 1610 1611 1612 1613 1614 1615 1616 1617 1618 1619
1620au 1620 1621 1622 1623 1624 1625 1626 1627 1628 1629
1630au 1630 1631 1632 1633 1634 1635 1636 1637 1638 1639
1640au 1640 1641 1642 1643 1644 1645 1646 1647 1648 1649
1650au 1650 1651 1652 1653 1654 1655 1656 1657 1658 1659
1660au 1660 1661 1662 1663 1664 1665 1666 1667 1668 1669
1670au 1670 1671 1672 1673 1674 1675 1676 1677 1678 1679
1680au 1680 1681 1682 1683 1684 1685 1686 1687 1688 1689
1690au 1690 1691 1692 1693 1694 1695 1696 1697 1698 1699
1700au 1700

Gweler hefyd 
Yr Ail Ganrif ar Bymtheg yng Nghymru

Canrifoedd
17eg ganrif
Cadair olwyn

Defnyddir cadair olwyn gan bobl sy ddim yn medru cerdded oherwydd afiechyd neu ddamwain. Fel arfer mae olwynion mawr ôl a olwynion bychain blaen ar gadair olwyn, ond ceir rhai arbennig i gymryd rhan mewn cystadlaethau a chwaraeon hefyd.

Fel arfer, mae rhaid defnyddio trosol crwn ar olwynion ôl y gadair olwyn i'w symud trwy wthio'r trosolion, ond ceir cadeiriau olwyn gyda modur yn ogystal.

Anabledd
Cadeiriau
Cerbydau
Bernice Rubens

Nofelydd yn yr iaith Saesneg oedd Bernice Rubens (26 Gorffennaf 1928 – 13 Hydref 2004).

Fe'i ganed yng Nghaerdydd.

Llyfryddiaeth
 Set on Edge (1960)
 Madame Sousatzka (1962)
 Mate in Three (1966)
 The Elected Member (1969) (Gwobr Booker 1970)
 Sunday Best (1971)
 Go Tell the Lemming (1973)
 I Sent a Letter To My Love (1975)
 The Ponsonby Post (1977)
 A Five-Year Sentence (1978)
 Spring Sonata (1979)
 Birds of Passage (1981)
 Brothers (1983)
 Mr Wakefield's Crusade (1985)
 Our Father (1987)
 Kingdom Come (1990)
 A Solitary Grief (1991)
 Mother Russia (1992)
 Autobiopsy (1993)
 Hijack (1993)
 Yesterday in the Back Lane (1995)
 The Waiting Game (1997)
 I, Dreyfus (1999)
 Milwaukee (2001)
 Nine Lives (2002)
 The Sergeants' Tale (2003)

Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Marwolaethau 2004
Nofelwyr Saesneg
Pobl o Gaerdydd
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Calchfaen

Craig waddod sydd yn cynnwys calsit yn bennaf a wedi ffurfio o organebau marw ar waelod y môr yw calchfaen neu carreg galch. Trwy glaw sy'n toddi'r calchfaen ar wyneb y ddaear mae stalagmitau a stalactitau ffurfio mewn ogofâu, er enghraifft mewn Ogof Ffynnon Ddu yn ne Cymru.

Gellir weld calchfaen mewn llawer o lefydd ar y ddaear, er enghraifft ym Mae tri Clogwyn ar Penrhyn Gŵyr neu ym Malham Cove yn Sir Efrog, Lloegr.

Mae carst fel arfer yn ffurfio ar galchfaen.

Defnyddir calchfaen i adeiladu ffyrdd a thai. Mae llawer o adeiladau enwog iawn wedi eu hadeiladu o galchfaen neu gan fasâd galchfaen, yn bennaf yn Ewrop a Gogledd America.

Gweler hefyd 
Carst
Dolomit
Marmor
Sialc

Creigiau gwaddod
Ogof Ffynnon Ddu

Ogof ger Penwyllt ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog yw Ogof Ffynnon Ddu. Gorwedd dan lethr yn y Fforest Fawr tua milltir a hanner i'r dwyrain o bentref Craig-y-nos. Gyda dyfnder o 308m a thua 50 km (31 milltir) o hyd mae hi'n un o'r ogofâu dyfnaf a hiraf ym ngwledydd Prydain a hi yw'r gyntaf i gael ei dynodi fel Gwarchodfa Natur Genedlaethol.

Ar lawr yr ogof mae palmant calchfaen a thu fewn mae stalagmitau a stalagtitau, rhaeadrau, culfeydd syrth a sympiau. Mae pum mynedfa i'r ogof.

Peter Harvey ac Ian Nixon wnaeth ddarganfod Ogof Ffynnon Ddu - yn 1946. Roeddent ill dau'n aelodau o Glwb Ogofâu De Cymru a oedd newydd ei sefydlu. Darganfuwyd fod yr ogof yn ymestyn i wahanol gyfeiriadau yn 1967, a cheir ynddi strwythurau cymhleth o garreg a nant tanddaearol.

Cyfeiriadau

Dolen allanol
  Gwefan  swyddogol gyda nifer o luniau a map

Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Ffynnon Ddu
Bannau Brycheiniog

Mae hon yn erthygl am y gadwyn mynyddoedd. Am y parc cenedlaethol, gweler Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog.

Cadwyn o fynyddoedd yn ne Powys (Brycheiniog gynt) yw Bannau Brycheiniog. Maent yn gorwedd yng nghanol Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, a enwir ar eu hôl. Y Bannau yw'r mynyddoedd uchaf yng Nghymru i'r de o Gader Idris. Pen y Fan (886 m) yw'r copa uchaf.

Gorwedd Bannau Brycheiniog yn hanner gogleddol y triongl o dir uchel a geir rhwng Y Fenni a Merthyr Tudful yn y de ac Aberhonddu i'r gogledd.

Copaon
Pen y Fan (886 m)
Corn Du (873 m)
Cribyn (795 m)
Fan y Bîg (719 m)

Gweler hefyd
Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
Rhestr mynyddoedd Cymru

Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Mynyddoedd a bryniau Powys
Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
Ogof

Gwagle naturiol o dan ddaear yw ogof. Gellir ffurfio ar yr un pryd fel y creigiau o'u gwmpas, er enghraifft mewn lafa. Mae llawer o ogofâu felly ar ynysoedd Hawaii.

Beth bynnag, ffurfiwyd mwyafrif o ogofâu ar ôl ffurfiad y creigiau, trwy doddiad y creigiau neu trwy erydiad. A mae rhai yn ffurfio ar arfordir y môr, trwy weithrediad y tonnau. Mae'r rheini yn eithaf bychain.

Toddiad cerrig mae'n digwydd i galchfaen yn bennaf, ond mae'na nifer o enghraifftiau toddiad cerrig mewn defnydd fel sialc, dolomit, marmor, iâ, gwenithfaen, halen, lafa a gypswm. Fel arfer, mae carst yn ffurfio ar yr yn pryd fel ogof. Mae'r calchfaen yn toddi oherwydd glaw a dŵr daear sydd yn cynnwys CO2 (asid carbonig) ac asidau naturiol eraill. Mewn llawer ogofâu calchfaen mae stalagtitau a stalagmitau, yn aml yn creu tirlun danddaearol trawiadol.

Ogofâu Cymru 
Ceir rhestr lawn o ogofâu yng Nghymru ar wefan Capra . Dyma restr o'r ogofâu hynny sydd wedi'u cofrestru gan Cadw:
Ogof Arian, Moelfre, Ynys Môn. SH485881
Ogof Pant-y-Wennol, Llandudno, Conwy.	SH808816
Ogofâu Kendrick, Llandudno, Sir Conwy.	SH779828
Ogof Tan-y-Bryn, Llandudno, Sir Conwy. SH799816
Ogofâu Cefn Meiriadog, Cefn Meiriadog, Sir Ddinbych.SJ020705
Ogof Bontnewydd, Cefn Meiriadog, Sir Ddinbych.	SJ015710
Ogof Llandegla, Llandegla, Sir Ddinbych. SJ187536
Ogofâu'r Gop, Trelawnyd a Gwaenysgor, Sir y Fflint. SJ086800
Ffynnon Beuno, Tremeirchion, Sir Ddinbych. SJ085724
Ogof Cae Gwyn, Tremeirchion, Sir Ddinbych. SJ085724
Ogof Llangynydd, Llangynydd, Abertawe. SS405929
Ogof Lledrid, Llanilltud Gŵyr, Abertawe. SS531909
Ogof Cat Hole, Llanilltud Gŵyr, Abertawe. SS537900
Ogof Porth Einion, Porth Einion, Abertawe. SS451850
Ogof y Pebyll, Pencoed, Pen-y-bont ar Ogwr. SS951807
Ogof Paviland, Rhosili, Abertawe. SS437859
Ogof San Pedr, Cas-gwent, Sir Fynwy. ST538927

Gweler hefyd
 Agen Allwedd, Bannau Brycheiniog
 Ogof Craig a Ffynnon, Bannau Brycheiniog
 Ogof Daren Cilau, Bannau Brycheiniog
 Ogof Draenen, Bannau Brycheiniog
 Ogof Ffynnon Ddu, Bannau Brycheiniog

 
Daeareg
Tirffurfiau
Helen Thomas

Ymgyrchydd heddwch o Gymraes oedd Helen Wyn Thomas (16 Awst 1966 – 5 Awst 1989). Cafodd ei lladd yng Ngwersyll Greenham pan yrrodd fan geffylau Heddlu Canolbarth Gorllewin Lloegr yn rhy agos ati fel roedd yn sefyll ar ochr y ffordd. Cymraes o Gastell Newydd Emlyn oedd hi a mynychodd Ysgol Gyfun Dyffryn Teifi. Roedd yn caru'r iaith a'i diwylliant.

Roedd merched y gwersyll wedi neulltio ardal dawel, i gofio Helen, lle gallai'r merched dreulio amser tawel a myfyrio. Daeth beiliaid Cyngor Dosbarth Newbury a dinistrio'r lle yn bwrpasol.

Cofiant
Ganwyd Helen Wyn Thomas ar y 16eg o Awst 1966. Aeth hi i Brifysgol Cymru, Llanbed, a graddiodd mewn hanes. Wedi iddi raddio, symudodd i Gaerdydd, a chychwynnodd weithio i Women’s Aid yno, cyn ymddiddori yng Nghwersyll Heddwch Greenham Common.
Roedd Helen Wyn Thomas yn ymgyrchydd heddwch o Gastell Newydd Emlyn.

Bu farw ddau fis wedi iddi symud i’r gwersyll heddwch o anafiadau i’w phen wedi iddi gael ei tharo gan gar heddlu wrth aros i groesi’r ffordd fer y Gât Felen yn y gwersyll. Roedd hi’n 22 mlwydd oed.

Ar ôl cau'r gwersyll, ym mis Medi 2000 penderfynwyd codi safle goffa a hanesyddol yno gan gynnwys Gardd Goffa Helen.

Yn 2010, cynhaliwyd gwasanaeth i’w chofáu yn Greenham Common. Yn 2011, gosodwyd mainc yng Nghastell Newydd Emlyn i’w chofáu. Ysgrifennodd Dafydd Iwan ei gân, ‘Can i Helen’ amdani.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1966
Marwolaethau 1989
Heddychwyr Cymreig
Merched yr 20fed ganrif
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Ymgyrchwyr heddwch
Y Grib Goch

Mynydd yn Eryri wedi ei ffurfio trwy effaith rhewlifau yw Crib Goch (923m).

Llwybrau 
Mae llwybr o Ben-y-Pass dros Garnedd Ugain i'r Wyddfa ar gefn cul y mynydd, a gellir gweld Glaslyn a Llyn Llydaw yn ogystal â Phen y Pas o'r mynydd. Beth bynnag, mae'n ddigon peryglus ar y grib am fod y gwynt yn gryf fel arfer.  "Nid yw’n fynydd i’r dibrofiad", yn ôl Awdurdod y Parc Cenedlaethol.

Archaeoleg 
Ym 1974 darganfuwyd Powlen yr Wyddfa, powlen efydd o'r Oes Haearn ar Grib Goch.

Y Grib Goch (cerdd)
Ysgrifennodd Thomas Rowland Hughes gerdd ynglŷn â'r grib. Mae'n annerch y darllenydd: "Gwaedda - " a thrwy hynny'n sylwi mor fach yw pobl o'u cymharu â mawredd y mynyddoedd.

Oriel

Cyfeiriadau 

Mynyddoedd a bryniau Eryri
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
George Bernard Shaw

Dramodydd o Wyddel oedd George Bernard Shaw (26 Gorffennaf 1856 – 2 Tachwedd 1950).

Cafodd ei eni yn Nulyn, prifddinas Iwerddon.

Enillodd Wobr Lenyddol Nobel yn 1925.

Drama 
 Widower's Houses (1892)
 The Philanderer (1893)
 Mrs. Warren's Profession (1893)
 Candida (1894)
 Arms and the Man (1894)
 You Never Can Tell (1897)
 The Devil's Disciple (1897)
 Caesar and Cleopatra (1898)
 Captain Brassbound's Conversion (1900)
 Man and Superman (1903)
 John Bull's Other Island (1904)
 Major Barbara (1905)
 The Doctor's Dilemma (1906)
 Getting Married (1908)
 Misalliance (1909–10)
 Fanny's First Play (1911)
 Androcles and the Lion (1912)
 Pygmalion (1913)
 Heartbreak House (1919)
 Back to Methuselah (1918–20)
 Saint Joan (1923)
 The Apple Cart (1928)
 Too True to Be Good (1932)
 On the Rocks (1932)
 The Simpleton of the Unexpected Isles (1934)
 The Millionairess (1936)
 Geneva (1938)
 In Good King Charles's Golden Days (1938–9)
 Buoyant Billions (1948)

Llyfrau eraill 
 Common Sense about the War (1914)
 The Intelligent Woman's Guide to Socialism and Capitalism (1928)
 The Adventures of the Black Girl in Her Search for God (1932)

Athronwyr Gwyddelig
Dramodwyr Gwyddelig yn yr iaith Saesneg
Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Genedigaethau 1856
Marwolaethau 1950
Pobl o Ddulyn
Llyn Tegid

Llyn naturiol mwyaf Cymru yw Llyn Tegid (6.4 km / 4 milltir o hyd, 1.6 km/1 milltir o led). Fe'i lleolir i'r de o'r Bala yng nghanol ardal Penllyn ym Meirionnydd, de Gwynedd. Mae Afon Dyfrdwy yn llifo trwyddo. Mae Rheilffordd Llyn Tegid yn rhedeg ar hyd ei lannau deheuol. Mae'n gorwedd rhwng mynyddoedd Aran Benllyn a'r Berwyn i'r dwyrain ac Arenig Fawr i'r gorllewin. Mae'r llyn yn boblogaidd iawn i hwylio, bordhwylio, canŵio a physgota. Ar ei lan gogleddol ceir Canolfan Glanllyn, gwersyll yr Urdd.

Bywyd gwyllt
Mae'r llyn dwfn, clir yn gartref i lawer o anifeiliaid megis, er enghraifft penhwyaid, brithyllod a llysywenod. Mae nifer o'r rhywogaethau sydd yn byw yn y llyn yn brin iawn - er enghraifft pysgod fel y gwyniad (Coregonus lavaretus) a malwen dŵr croyw brinnaf Prydain, y falwen lysnafeddog (Myxas glutinosa). Yn ystod y blynyddoedd diweddar mae'r broblem o ewtroffigedd wedi datblygu yn Llyn Tegid sydd yn berygl fawr i nifer o'r rhywogaethau a geir yn y llyn.

Traddodiadau
 
Cysylltir y cymeriad chwedlonol Tegid Foel â'r llyn. Yn y chwedl Hanes Taliesin mae Tegid yn ŵr i'r dduwies / wyddones Ceridwen. Roedd ei lys yn sefyll ar dir sydd dan ddŵr y llyn heddiw. Yn ôl traddodiadau llên gwerin, boddwyd llys Tegid Foel un noson. Dywedir fod golau'r llys a'r dref fach o'i gwmpas i'w weld liw nos loergan.

Traddodiad diweddar iawn yw'r un am yr anghenfil o'r enw "Tegi" sydd yn nofio yn nyfnderau Llyn Tegid. Datblygodd y chwedl dan ddylanwad amlwg y chwedl am "Nessie" yn Loch Ness, yn yr Alban.

Cyfeiriadau

Oriel 

Tegid
Llanuwchllyn
Llên gwerin Cymru
Meirionnydd
Y Bala
Dic Jones

Bardd Cymraeg nodedig a ffermwr o Geredigion oedd Richard Lewis Jones (30 Mawrth 1934 – 18 Awst 2009). Roedd nid yn unig yn fardd dwys, athronyddol ("Ei dawn i wylo yw gwerth dynoliaeth") ond roedd ganddo hefyd hiwmor arbennig ac iach, ac roedd ei englynion digri ymhlith goreuon ein llenyddiaeth. Oherwydd y ddwy ochr hyn, gallwn ddweud fod y Prifardd Dic Jones yn fardd crwn, cyflawn a'i draed yn soled yn y pridd. Roedd hefyd yn agos at ei filltir sgwâr ond yn fardd cenedlaethol hefyd. Cyfrannodd golofn i'r cylchgrawn Golwg am dros ddeunaw mlynedd, gyda cherdd wythnosol am faterion y dydd.

Bywgraffiad
Ganwyd Dic Jones yn Nhre'r-ddôl yng ngogledd Ceredigion, a threuliodd ran helaeth o'i oes yng ngodre Ceredigion, yn ffermio'r Hendre, Blaenannerch, 5 milltir i'r gogledd o Aberteifi. Dysgodd ei grefft fel bardd gwlad gan Alun Cilie.

Daeth Dic Jones yn adnabyddus y tro cyntaf pan enillodd gadair Eisteddfod yr Urdd bum gwaith yn olynol yn ystod yr 1950au. Yn wahanol i nifer sy'n ennill cadair Eisteddfod yr Urdd, ni ddiflannodd Jones o'r golwg; yn hytrach cyhoeddodd ei gyfrol cyntaf, "Agor Grwn" ym 1960.

Enillodd Gadair yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1966 yn Aberafan gyda'i awdl Cynhaeaf.

Yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberteifi 1976, ym mlwyddyn wythcanmlwyddiant yr Eisteddfod, dyfarnodd y beirniaid mai awdl Dic Jones, a oedd wedi ei hysgrifennu dan ffugenw fel sy'n arferol, ar y testun "Gwanwyn" oedd yr orau. Ond gan fod Jones yn aelod o'r Panel Llenyddiaeth, ac felly yn gwybod beth fyddai'r pynciau ymlaen llaw, cafodd ei ddiarddel ar y funud olaf ac nis cadeiriwyd. Cadeiriwyd yr ail orau yn y gystadleuaeth, sef y Prifardd Alan Llwyd a oedd yn anfodlon. Cyhoeddwyd awdlau'r ddau fardd yn y Cyfansoddiau.

Cyhoeddodd hanes ei fywyd hyd 1973 yn ei gyfrol Os Hoffech Wybod ym 1989.

Yn ystod Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir y Fflint a'r Cyffiniau 2007, cyhoeddwyd y byddai Dic Jones (Dic yr Hendre) yn olynu Selwyn Iolen fel Archdderwydd Cymru y flwyddyn ddilynol.

Bu farw ei ferch Esyllt, plentyn Syndrom Down, yn ddim ond tri mis oed. Roedd yn dad i'r cerddor a chyflwynydd Brychan Llŷr, yr actores a'r gantores Delyth Wyn. Bu farw Dic Jones ar 18 Awst 2009 ym Mlaenannerch, Ceredigion. Goroeswyd ef gan ei dri mab, dwy ferch a'i wraig Siân.

Llyfryddiaeth

Cerddi
Agor Grwn (1960)
Caneuon Cynhaeaf (1969)
Storom Awst (1978)
Sgubo'r Storws (1986)
Golwg ar Gân (2002)
Cadw Golwg (2005)

Hunangofiant
Os Hoffech Wybod ... a Chofio Dic (1989)

Llyfryddiaeth amdano
 Idris Reynolds, Cofio Dic: Darn o'r Haul Draw yn Rhywle (Gwasg Gomer, 2017)

Ffynonellau

Dolen allanol
BBC Cymry ar yr awyr, recordiad o Dic Jones yn siarad yn 1973

 
Archdderwyddon
Beirdd Cymreig yr 20fed ganrif
Beirdd Cymreig yr 21ain ganrif
Beirdd Cymreig yn yr iaith Gymraeg
Colofnwyr Cymreig
Ffermwyr Cymreig
Genedigaethau 1934
Marwolaethau 2009
Pobl o Geredigion
Prifeirdd
Bwrdd yr Iaith Gymraeg

Corff statudol oedd 'Bwrdd yr Iaith Gymraeg a sefydlwyd gan Lywodraeth y DU fel rhan o Ddeddf yr Iaith Gymraeg 1993. Derbyniodd y Bwrdd grant blynyddol gan y llywodraeth, £13.4 miliwn yn 2006–7, a oedd i fod i'w ddefnyddio er mwyn "hybu a hwyluso" defnydd o'r iaith Gymraeg. Roedd y Bwrdd yn gyfrifol am weinyddu Deddf yr Iaith Gymraeg, ac am sicrhau bod cyrff cyhoeddus yng Nghymru yn cadw at ei rheolau.

Gellir ystyried Cyngor yr Iaith Gymraeg, a sefydlwyd yn 1973, fel cynsail at sefydlu'r Bwrdd. Wedi hynny, sefydlwyd corff ymgynghorol anstadudol ym 1988 o dan gadeiryddiaeth John Walter Jones. Gwnaeth y bwrdd argymhellion i’r llywodraeth yn 1991 bod angen Deddf Iaith newydd, gan arwain at Deddf Iaith 1993 a sefydlodd y bwrdd statudol.

Ar ddiwedd 2004 cyhoeddodd y Prif Weinidog Rhodri Morgan "goelcerth y cwangos" a fyddai yn diddymu sawl corff yn cynnwys Bwrdd yr Iaith. Croesawyd hyn gan Gymdeithas yr Iaith ond nid oedd pawb yn cytuno. Yn 2006 cafwyd pleidlais yn y Cynulliad yn gorchymyn i Llywodraeth y Cynulliad ohirio'r cynllun. Yn dilyn Etholiad y Cynulliad 2007 cafwyd cytundeb Cymru'n Un rhwng Llafur a Phlaid Cymru. Dair mlynedd yn ddiweddarach cyflwynodd y Llywodraeth y Mesur Iaith hir-ddisgwyliedig ac fe'i basiwyd gan y Cynulliad ar 7 Rhagfyr 2010. Byddai'r Ddeddf yn sefydlu swydd newydd Comisiynydd Iaith gan ddod a Bwrdd yr Iaith i ben ar ôl bron i ugain mlynedd. Diddymwyd Bwrdd yr Iaith Gymraeg ar 31 Mawrth 2012 a trosglwyddwyd staff, eiddo a dyletswyddau y bwrdd i Lywodraeth Cymru ac i Gomisiynydd y Gymraeg.

Prif weithredwyr
 Rhagfyr 1993-Mawrth 2004 – John Walter Jones
 Ebrill 2004-31 Mawrth 2012 – Meirion Prys Jones

Cadeiryddion
 Rhagfyr 1993-Chwefror 1999 – Dafydd Elis-Thomas
 Mawrth 1999–Awst 2004 – Rhodri Williams
 Awst 2004-Chwefror 2012 – Meri Huws
 1 Chwefror 2012–31 Mawrth 2012 – Marc Phillips

Agweddau at y Bwrdd
Beirniadwyd y Bwrdd gan rai, yn honni nad oedd grym ganddo dros y cyrff cyhoeddus ac yn ei feirniadu am fethu hyrwyddo'r iaith o fewn y sector preifat.

Agwedd ymgyrchwyr dros y Gymraeg oedd gweld y Bwrdd yn offeryn diddannedd a biwrocrataidd yn yr ymgyrch i arbed yr iaith Gymraeg. Roedd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yn ei feirniadu'n llym, gan ymgyrchu am ddeddf iaith newydd.

Dolenni allanol
 Gwefan Bwrdd yr Iaith Gymraeg archifwyd gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru

Cyfeiriadau

Cyrff a Noddir gan Lywodraeth Cymru
Cyrff rheoli iaith
Yr iaith Gymraeg yng Nghymru
Sefydliadau Cymru
Sefydliadau 1993
Dadsefydliadau 2012
Gwobr John Tripp

Gwobr a roddir i'r enillydd yng Nghystadleuaeth John Tripp ac a drefnir gan yr Academi Gymreig am waith barddonol drwy gyfrwng y Saesneg yng Nghymru yw Gwobr John Tripp.

Rhestr o'r beirdd sydd wedi ennill Gwobr John Tripp
Mike Jenkins
Cliff Forshaw (2002)
Emily Hinshelwood (2003)
Clare Potter (2004)
Peter Read (2007)

John Tripp
Barddoniaeth Saesneg
Llenyddiaeth Saesneg Cymru
Parc Cenedlaethol Eryri

Erthygl am y parc cenedlaethol yw hon. Am yr ardal draddodiadol gweler Eryri.

Sefydlwyd Parc Cenedlaethol Eryri ym 1951 fel y trydydd parc cenedlaethol yng Nghymru a Lloegr. Mae'n un o dri pharc cenedlaethol yng Nghymru (gweler hefyd Bannau Brycheiniog a Phenfro). Mae ffiniau'r parc yn cynnwys tua 214,159 hectar (840 milltir sgwâr), ardal llawer ehangach na'r ardal a adwaenid fel Eryri yn hanesyddol.

Mae Parc Cenedlaethol Eryri yn ymestyn dros 2,171 cilometr sgwâr dros ardaloedd Gwynedd a Chonwy, gydag oddeutu 25,000 o drigolion yn byw y tu mewn i’w ffiniau. Yng nghyfrifiad 2011, roedd 59% o’r boblogaeth yn siarad Cymraeg. Gyda miliynau o ymwelwyr yn dod pob blwyddyn, dyma'r trydydd parc cenedlaethol mwyaf poblogaidd drwy Gymru a Lloegr.

Yn Nhachwedd 2022, cyhoeddwyd y byddai'r awdurdod yn defnyddio ei enw Cymraeg 'Eryri' yn unig o hyn ymlaen.

Rheolaeth
Mae'r parc o dan rheolaeth Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri, sy'n cael ei redeg gan bwyllgor sy'n cynnwys cynrychiolwyr o'r awdurdodau lleol, sef Cyngor Gwynedd a Chyngor Sir Conwy, a Llywodraeth Cymru. Mae'r tir cyhoeddus a'r tir preifat ill dau o dan reolaeth yr un awdurdod cynllunio. Rhennir perchnogaeth tir yn y parc fel a ganlyn:

Llywodraethir Awdurdod y Parc gan 18 aelod, ac mae 9 o’r aelodau'n Gynghorwyr wedi’u penodi gan Gyngor Sir Gwynedd, 3 wedi’u penodi gan Gyngor Bwrdeistref Sirol Conwy a 6 aelod wedi’u henwebu gan Gynulliad Cenedlaethol Cymru. Yn 2014 roedd 93% o'i staff, 144 allan o gyfanswm o 155, yn medru siarad Cymraeg.

Yn y 1970au cynnar, yn dilyn ad-drefniant Llywodraeth Leol, daeth Parc Cenedlaethol Eryri yn adran o Gyngor Sir Gwynedd. Ym 1974 daeth cyfrifoldeb am gynllunio o dan adain y Parc Cenedlaethol. Prynodd y Parc Cenedlaethol dir mewn sawl safle poblogaidd er mwyn cynnig gwasanaethau i ymwelwyr gan gynnwys: Llyn Cwellyn, Llynnau Mymbyr, Betws y Coed, Beddgelert a Nant Peris, ac agorwyd Plas Tan y Bwlch fel canolfan astudio yn 1975. Lansiwyd cynllun bws Sherpa’r Wyddfa i ddatrys problemau parcio mewn safleoedd poblogaidd drwy gludo cerddwyr.

Gyda chyllideb o oddeutu 6 miliwn, daw 75% gan Lywodraeth Cymru a'r gweddill trwy ardollau siroedd perthnasol.

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
 W. M. Condry, The Snowdonia National Park, Cyfres New Naturalist (Llundain: Collins, 1966)
 Gweler hefyd yr adran 'Darllen pellach' yn yr erthygl Eryri.

Dolenni allanol
Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri
Cyngor y Parciau Cenedlaethol

Daearyddiaeth Conwy
Daearyddiaeth Gwynedd
Eryri
 
Eryri
Gaeaf

Un o dymhorau'r flwyddyn yw'r gaeaf. Yn seryddol mae'r tymor yn dechrau ar yr 21 Rhagfyr i'r gogledd o'r gyhydedd ac ar 21 Mehefin yn y de. Mae'n gorffen ar 21 Mawrth yn y gogledd ac ar Fedi 21 yn y de. Ond yn aml ystyrir y misoedd cyfan sef Rhagfyr, Ionawr a Chwefror yn y gogledd a Mehefin, Gorffennaf ac Awst yn y de fel misoedd y gaeaf. Yn ôl y calendr Celtaidd ar y llaw arall, Tachwedd, Rhagfyr a Ionawr ydyw, a dyna pam y gelwir 31 Hydref yn Galan Gaeaf yn Gymraeg.

Yng Nghymru y mae yn oer yn y gaeaf gyda'r planhigion ddim yn tyfu fawr ddim os o gwbwl, a bydd nifer o adar yn fwy dof ac yn chwilio am fwyd o gwmpas y tai. Mae yn tywyllu yn gynnar yn y prynhawn, ac yn dywll yn hwyr yn y bore. Mae'n bwrw eira ac yn gallu rhewi'n galed yn ystod y gaeaf.

Ysgrifennodd R. Williams Parry awdl enwog o'r enw Y Gaeaf.

Tymhorau
Amgylchedd