alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Caerloyw

Dinas yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, yw Caerloyw (, ). Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn ardal an-fetropolitan Dinas Caerloyw.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Caerloyw boblogaeth o 136,362.

Prifddinas Swydd Gaerloyw yw Caerloyw. Fe'i lleolir ar lan ddwyreiniol Afon Hafren, rhwng Coedwig Dena i'r gorllewin, Bryniau Malvern i'r gogledd-orllewin, a Bryniau Cotswold i'r dwyrain. Mae tua 160,000 o bobl yn byw yn y ddinas.

Bu Caerloyw yn un o ddinasoedd y Rhufeiniaid gyda'r enw Lladin Glevum. Cafwyd hyd i ddarnau arian Rhufeinig yn y ddinas, yn ogystal ag olion muriau Rhufeinig.

Mae'r ddogfen Historia Brittonum yn dweud i daid Gwrtheyrn reoli Caerloyw. Syrthiodd Caerloyw i ddwylo'r Saeson ar ôl Brwydr Deorham, y fuddugoliaeth Seisnig a rannodd Frythoniaid Cymru a'r Hen Ogledd o Frythoniaid de orllewin Prydain.

Mae'r brenin Edward II, y 'Tywysog Cymru' Seisnig cyntaf, wedi'i gladdu yn Eglwys Gadeiriol Caerloyw. Roedd wedi cael ei lofruddio yn 1327 yng Nghastell Berkeley yn yr un sir ar ôl cael ei ddiorseddu.

Cyfeiria at borth ogleddol Caerloyw yn y Cytundeb Tridarn (1405) fel un o'r lleoedd sy'n nodi'r ffin arfaethedig rhwng Cymru Fawr a dwy ran Lloegr dan amodau'r cytundeb hwnnw.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Canolfan Eastgate
 Eglwys gadeiriol
 Stadiwm Kingsholm
 Ysgol y Brenin

Enwogion 
 George Whitefield (1714-1770), pregethwr
 Charles Wheatstone (1802-1875), dyfeisiwr
 Beatrice Webb (1858-1943), sosialwraig
 Terry Biddlecombe (1941-2014), joci
 Simon Pegg (g. 1970), actor

Gefeilldrefi

Gweler hefyd
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Cyfeiriadau

 
Dinas Caerloyw
Dinasoedd Lloegr
Trefi Swydd Gaerloyw
885

8g - 9g - 10g
830au 840au 850au 860au 870au - 880au - 890au 900au 910au 920au 930au
880 881 882 883 884 - 885 - 886 887 888 889 890

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
 6 Ebrill - Sant Methodius, cenhadwr i'r Slafiaid
880

8g - 9g - 10g
830au 840au 850au 860au 870au - 880au - 890au 900au 910au 920au 930au 
875 876 877 878 879 - 880 - 881 882 883 884 885

Digwyddiadau

Genedigaethau 
 (Tua'r flwyddyn yma) - Hywel Dda, brenin Deheubarth

Marwolaethau
881

8g - 9g - 10g
830au 840au 850au 860au 870au - 880au - 890au 900au 910au 920au 930au
876 877 878 879 880 - 881 - 882 883 884 885 886

Digwyddiadau 
 Brwydr Dial Duw
 Anarawd ap Rhodri, brenin Teyrnas Gwynedd yn gorchfygu yr Iarll Aethelred o Fersia ger aber Afon Conwy

Genedigaethau

Marwolaethau
882

8g - 9g - 10g
830au 840au 850au 860au 870au - 880au - 890au 900au 910au 920au 930au
877 878 879 880 881 - 882 - 883 884 885 886 887

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
5 Awst - Louis III, brenin Ffrainc
883

8g - 9g - 10g
830au 840au 850au 860au 870au - 880au - 890au 900au 910au 920au 930au
878 879 880 881 882 - 883 - 884 885 886 887 888

Digwyddiadau 
Y Saraseniaid yn anrheithio Monte Cassino.

Genedigaethau

Marwolaethau
884

8g - 9g - 10g
830au 840au 850au 860au 870au - 880au - 890au 900au 910au 920au 930au
879 880 881 882 883 - 884 - 885 886 887 888 889

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
10 Mai - Ahmad ibn Tulun, emir yr Aifft
886

8g - 9g - 10g
830au 840au 850au 860au 870au - 880au - 890au 900au 910au 920au 930au
881 882 883 884 885 - 886 - 887 888 889 890 891

Digwyddiadau 
Alffred Fawr yn cipio Llundain oddi wrth y Daniaid.

Genedigaethau

Marwolaethau
887

8g - 9g - 10g
830au 840au 850au 860au 870au - 880au - 890au 900au 910au 920au 930au
882 883 884 885 886 - 887 - 888 889 890 891 892

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Kōkō, ymerawdwr Japan.
888

8g - 9g - 10g
830au 840au 850au 860au 870au - 880au - 890au 900au 910au 920au 930au
883 884 885 886 887 - 888 - 889 890 891 892 893

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
13 Ionawr - Siarl Dew, Ymerawdwr Glân Rhufeinig
Cerball mac Dúnlainge, brenin Osraige
889

8g - 9g - 10g
830au 840au 850au 860au 870au - 880au - 890au 900au 910au 920au 930au
884 885 886 887 888 - 889 - 890 891 892 893 894

Digwyddiadau 
Donald II yn dod yn frenin yr Alban.

Genedigaethau

Marwolaethau
Y Llyfr Du o'r Waun

Llawysgrif a ysgrifennwyd ar femrwn yng Ngwynedd (yn Arfon efallai) tua chanol y 13g yw'r Llyfr Du o'r Waun (Peniarth 29) (Saesneg: Black Book of Chirk neu'r Chirk Codex). Cedwir y llawysgrif yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth, fel rhan o'r casgliad Llawysgrifau Peniarth.

Disgrifiad
Mae'n cynnwys y testun Cymraeg hynaf o'r Cyfreithiau Cymreig (Cyfreithiau Hywel Dda) a adweinir fel Fersiwn Llyfr Iorwerth. At y testun hwnnw ychwanegwyd marwnad i Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, a rhestr o ddiharebion Cymraeg. Ceir hefyd nodyn dyddiedig 1608 gan yr ysgolhaig Syr Thomas Wiliems. Roedd y llawysgrif yn eiddo i John Edwards o'r Waun ar ddechrau'r 17g.

Mae'r llawysgrif yn adnabyddus am unigrwydd ei orgraff. Mae hyn wedi arwain rhai ysgolheigion (megis Morgan Watkin) i awgrymu iddi gael ei chopïo gan ysgrifennydd Eingl-Normanaidd nad oedd yn medru'r Gymraeg yn ddigonol, neu gan ysgrifennydd oedd yn gyfarwydd â thraddodiadau orgraff Ffrangeg Normanaidd yn unig. Tueddir heddiw (yn dilyn Paul Russell) i briodoli hynodrwydd yr orgraff i ffynhonnell Hen Gymraeg oedd yn defnyddio confensiynau sillafu ceidwadol.

Llyfryddiaeth

Testun
J. Gwenogvryn Evans (gol.), The Chirk Codex. Facsimile of the Chirk Codex of the Welsh Laws (argraffiad ffacsimili) (Llanbedrog, 1909)
Copi digidol ar Syllwr Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Astudiaethau
Russell, Paul. Scribal (in)competence in thirteenth-century north Wales: The orthography of the Black Book of Chirk (Peniarth ms. 29). Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru 29 (1995): 129–76
Watkin, Morgan. The Black Book of Chirk and the Orthographia Gallica Anglicana: The chronology of the Black Book of Chirk on the basis of its Old French graphical phenomena. Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru 14 (1966): 351–60

Cyfeiriadau

13eg ganrif yng Nghymru
Cyfraith Hywel
Llyfrau'r 13eg ganrif
Llawysgrifau Peniarth
Llyfrau Cyfraith Cymreig
Llawysgrifau Cymreig
Eva Perón

Roedd María Eva Duarte de Perón neu Evita Perón (7 Mai 1919 – 26 Gorffennaf 1952), ganed María Eva Duarte, yn actores a gwleidydd poblogaidd, a aned yn Los Toldos, Buenos Aires. Ail wraig yr Arlywydd Juan Domingo Perón (1895–1974) ydoedd a bu'n Foneddiges Gyntaf yr Ariannin o 1946 tan ei marwolaeth ym 1952. Yn aml cyfeirir ati fel Eva Perón, neu'r term Sbaeneg o annwylder Evita, sy'n golygu "Eva Fach".

Ei hanes 

Plentyn llwyn a pherth ydoedd a anwyd yng nghefn gwlad yr Ariannin ym 1919. Ym 1934, pan oedd yn 15 mlwydd oed, aeth i'r brifddinas, Buenos Aires lle dilynodd yrfa fel actores ym myd y llwyfan, radio a ffilm.

Cyfarfu Eva y Cadfridog Juan Perón ar 22 Ionawr, 1944, mewn noson elusennol yn Stadiwm Park Luna ym Buenos Aires, er mwyn codi arian i'r rhai a ddioddefodd yn Naeargryn San Juan. Priododd y ddau y flwyddyn ganlynol. Ym 1946, etholwyd Juan Perón yn Arlywydd yr Ariannin. Dros y chwe mlynedd ganlynol, daeth Eva Perón yn ffigur dylanwadol o fewn yr undebau llafur o blaid Peron, gan siarad ar ran hawliau'r gweithwyr. Rheolodd y Gweinidogaethau Gwaith ac Iechyd a sefydlodd Sefydliad Eva Perón er mwyn hyrwyddo lles cymdeithasol yn y wlad. Cefnogai Evita ddiwygiadau poblogaidd o blaid y werin. Oherwydd hynny a'i gwaith elusennol cawsai ei haddoli gan y tlodion yn ystod ei hoes fer. Gweithiai'n galed o blaid rhoi'r hawl i bleidleisio i ferched. Hyhi hefyd a sefydlodd y Blaid Benywaidd Peronaidd.

Ym 1951, derbyniodd Eva Perón yr enwebiad Peronaidd i fod yn Is-Arlywydd yr Ariannin. Yn ei hymgais, cafodd gefnogaeth o sylfeini gwleidyddol Peronaidd a dosbarth gweithiol, incwm isel yr Ariannin a gyfeiriwyd atynt fel descamisados neu'r "rhai heb grysau". Fodd bynnag, golygodd gwrthwynebiad gan elite y wlad a'r lluoedd arfog, ynghyd â'i hiechyd bregus ei bod wedi tynnu ei henw'n ôl. Ym 1952, ychydig cyn ei marwolaeth i gancr yn 33 mlwydd oed, rhoddwyd y teitl swyddogol o "Arweinydd Ysbrydol y Genedl" iddi gan y Gynghrair Archentaidd.

Dylanwad 
Ysgrifennodd Andrew Lloyd-Webber a Tim Rice y sioe gerdd enwog Evita amdani yn 1978. Elaine Paige a chwaraeodd ran Evita. Yn y ffilm o'r un enw Madonna a chwaraeodd ran Evita.

Gweler hefyd 
 Evita - sioe gerdd Andrew Lloyd Webber.

Dolenni allanol 
 Sefydliad Hanes Eva Perón
 Gwefan am Evita 
 Evita: More Peronist than Peron - ffeil sain gan y BBC

Genedigaethau 1919
Marwolaethau 1952
Actorion Archentaidd
Gwleidyddion Archentaidd
Hanes yr Ariannin
Pobl fu farw o ganser y serfics
Merched yr 20fed ganrif
Tibeteg

Mae Tibeteg, iaith frodorol Tibet, yn iaith sy'n perthyn i'r gangen Dibeto-Bwrmaidd o'r teulu ieithyddol Sino-Tibetaidd. Ceir nifer o dafodieithoedd rhanbarthol yn Tibet ei hun: "Pob rhanbarth ei thafodiaith; / Pob lama ei ddysgeidiaeth!" (hen ddihareb Dibeteg). Yn ogystal mae'r rhan fwyaf o'r bobl yn deall Tibeteg safonol, sydd wedi datblygu o dafodiaith Lhasa dan ddylanwad yr iaith lenyddol glasurol.

Y Dibeteg y tu allan i Dibet 

Mae Ladaceg, a sieredir yn Ladakh a Zanskar, gogledd-orllewin India, yn dafodiaith Dibeteg debycach i Dibeteg Ganoloesol nag i Dibeteg Ddiweddar. Yn India hefyd sieredir tafodieithoedd Tibeteg mewn rhai ardaloedd yng ngogledd Lahul a Spiti, Himachal Pradesh. Mae ychydig o siaradwyr Tibeteg yn byw yng nghymoedd anghysbell gogledd Nepal hefyd, yn arbennig yn nyffryn Mustang, a fu ar un adeg yn frenhiniaeth lled-annibynnol. Yng ngogledd a chanolbarth Sikkim mae rhai pobl yn siarad y dafodiaith Dibeteg Bhotiaeg ac mae Tibeteg lenyddol yn gyfarwydd hefyd. Yn Bhwtan mae'r iaith genedlaethol Dzongkha, sy'n perthyn yn agos i'r Dibeteg, yn iaith swyddogol; mae'r iaith lafar yn eithaf tebyg i'r Dibeteg ei hun ac mae'r sgript Dibeteg arferol yn cael ei defnyddio i'w sgwennu. Gellid nodi yn ogystal fod sawl tref ac ardal yn India yn gartref i ffoaduriaid o Dibet; y canolfannau pwysicaf yw Dharamsala (Himachal Pradesh) a Darjeeling (Gorllewin Bengal).

Gwyddor a Gramadeg Tibeteg Ddiweddar 

Ceir 30 cytsain a 4 llafariad yn yr iaith ysgrifenedig heddiw, ynghyd ag un llafariad ymhlyg nas ysgrifennir. Yn yr iaith lafar ceir 35 cytsain a naw llafariad ac mae ynganiad safonol Tibeteg ysgrifenedig yn galw am ddefnyddio pob un ohonynt. Nid yw Tibeteg Ddiwedar yn iaith ffonetig; mae'r ynganiad yn dibynnu ar gyfuniad llythrennau gair. Y rheswm am hynny yw bod Tibeteg wedi tyfu'n iaith donaidd yng nghanolbarth Tibet, ond cedwir sillafiad gwreiddiol geiriau a yngenid fesul sillaf ar un adeg (mae rhai tafodieithoedd yn dal i wneud hynny, e.e. Ladaceg).

Rhai Geiriau ac Ymadroddion 
 Tashi Delek Croeso
 sem-tjen anifail
 pe-tja llyfr
 da-wa mis
 gom-ba mynachlog
 nyom-pa gwallgof
 tja te

Llyfryddiaeth 

 C. A. Bell, English-Tibetan Colloquial Dictionary (1905; adargraffiad, Calcutta, 1986)
 Sarat Chandra Das, A Tibetan English Dictionary (1902; arg. newydd, Delhi, 1995). ISBN 81-208-0887-8
 Melvyn C. Goldstein, Essentials of Modern Literary Tibetan (arg. newydd, Delhi, 1993). ISBN 81-215-0581-X
 Lhamo Pemba (gol.), Tibetan Proverbs (Dharamsala, 1996). ISBN 81-86470-01-8

 
Ieithoedd Bodig
Ieithoedd Tibeto-Bwrmaidd
Tibet

bn:তিব্বতি ভাষা
Yr Oesoedd Canol

Cyfnod hanesyddol sy'n ymestyn yn fras o gwymp yr Ymerodraeth Rufeinig ar ddiwedd y 4g i gyfnod y Dadeni a chychwyn y Diwygiad Protestannaidd (1515) yw'r Oesoedd Canol (neu'r Oesau Canol/Canol Oesoedd). Fe'i rhagfleinir yn hanesyddiaeth draddodiadol Ewrop gan y cyfnod Clasurol (Gwareiddiad Rhufain a Groeg yr Henfyd) ac fe'i olynir gan y Dadeni Dysg a'r Cyfnod Diweddar, sy'n parhau hyd heddiw.

Yn hanes Ewrop, gellir ei rannu'n dri is-gyfnod, sef: 
 Yr Oesoedd Canol Cynnar a elwir hefyd Yr Oesoedd Tywyll,
 Yr Oesoedd Canol Uwch (Oes y Tywysogion yng Nghymru),
 a'r Oesoedd Canol Diweddar.

Yn naturiol mae hyd y cyfnodau hyn yn amrywio cryn dipyn o wlad i wlad. Defnyddir y term i ddisgrifio cyfnodau cyffelyb yn hanes gwledydd eraill hefyd, yn arbennig yn achos gwledydd Gogledd Affrica, y Dwyrain Canol ac Asia.

Ar ôl cwymp Ymerodraeth Rhufain yr oedd hi'n gyfnod ansefydlog iawn yn Ewrop. Roedd pobl o sawl rhan o'r byd yn symud trwy'r cyfandir ac felly roedd y gymdeithas yn newid. Ar wahân i'r anhrefn ar ôl i'r Mongoliaid ddod i Ewrop, roedd y sefyllfa yn gwella ar ôl 1000.

Roedd yr Oesoedd Canol yn gyfnod o afiechydon mawr hefyd, gyda'r Pla Du yn lladd tuag 1/3 o boblogaeth Ewrop yn y 14g.

Hanes 
Yr Oesoedd Canol Cynnar

Yr Oesoedd Canol Uwch

Yr Oesoedd Canol Diweddar

Y Croesgadau 
Prif erthygl: Y Croesgadau.

Anturiaethau milwrol gan Wledydd Cred (gwledydd Cristnogol gorllewin Ewrop) a drefnid yn bennaf er mwyn adfeddiannu lleoedd cysegredig Palesteina oddi ar y Mwslemiaid oedd y Croesgadau, a hynny rhwng 1095 a diwedd y 13g. Cydnabyddir saith croesgad hanesyddol ond mae eu diffinio felly yn tueddu i anwybyddu'r ffaith fod hon yn broses barhaol gyda'r croesgadau "swyddogol" yn cynrychioli penllanw neu drobwynt yn ei hanes. Roedd croesgadu yn digwydd yn nwyrain Ewrop hefyd, yn erbyn "paganiaid" y Baltig.

Ymladdwyd y Croesgadau yn y Lefant yn bennaf, yn enwedig ym Mhalesteina a Syria ond hefyd yn yr Aifft ac Asia Leiaf. Nid y Mwslemiaid yn unig a ddioddefodd. Creuwyd cryn anhrefn yn yr Ymerodraeth Fysantaidd a gyfranodd yn y pen draw at gwymp yr ymerodraeth Gristnogol honno. Pan gyrhaeddwyd Caersalem bu cyflafan erchyll ar Iddewon y ddinas a lladdwyd miloedd o bobl diniwed gan y milwyr buddugoliaethus.

Ar yr ochr bositif, agorodd y Croesgadau ffenestr newydd i'r Gorllewin ar ddysg y Groegiaid. Daeth llawysgrifau o weithiau gan Aristotlys ac eraill i orllewin Ewrop ac roedd hyn yn sail i'r adfywiad dysg a welid yn ystod y Dadeni. Cyfoethogwyd Ewrop gan mathemateg y Mwslemiaid yn ogystal, yn arbennig ym maes algebra (oedd yn ddiarth i Ewropeiaid cyn hynny).

Gweler hefyd 

 Hanes Ewrop
 Y Croesgadau
 Yr Oesoedd Canol yng Nghymru
 Yr Oesoedd Canol Cynnar yng Nghymru
 Oes y Tywysogion
 Yr Oesoedd Canol Diweddar yng Nghymru
 Bwyd canoloesol

Cyfnodau hanes
Hanes Ewrop
Cynghrair y Gogledd

Clymblaid filwrol-wleidyddol o wahanol fudiadau Affganaidd yn ymladd yn erbyn y Taleban yw Cynghrair y Gogledd neu'r Ffrynt Islamig Unedig er Gwaredigaeth Affganistan.

Hanes 
Cafodd ei gefnogi gan Rwsia ac Iran cyn ymosodiadau 11 Medi 2001, a derbynnodd mwy o gefnogaeth gan wledydd y Gorllewin (yn enwedig yr Unol Daleithiau) a mudiadau rhyngwladol megis NATO a'r CU wedi'r digwyddiad.

Arweiniwyd y Cynghrair gan Ahmad Shah Massoud cyn iddo gael ei lofruddio gan Al-Qaeda ddyddiau cyn 9/11.

Cyfeiriadau 
Hanes Affganistan
Gwleidyddiaeth Affganistan
Dwysedd

Gweler hefyd: Dwysedd poblogaeth
Dwysedd  yw mesur o fàs pob uned o gyfaint. Mae'r dwysedd cyfartalog yn hafal i'r màs cyfan wedi'w rhannu ar cyfaint cyfan. Uned arferol dwysedd yw cilogram pob metr ciwb (cg/m³).

Lle
ρ yw dwysedd y gwrthrych (wedi'w fesur mewn cilogram pob metr ciwb)

m yw màs cyfan y gwrthrych (wedi'w fesur mewn cilogramau)

C yw cyfaint cyfan y gwrthrych (wedi'w fesur mewn metrau ciwb)

Dwysedd elfennau
Disgwylir bod dwysedd uchaf yn y bydysawd wedi'w leoli mewn canol seren newtron. Ar y ddaear yr elfen dwysaf yw Iridiwm gyda dwysedd o 22650 ck/m³

Tabl yn rhestru dwysiant o elefennau cyffredin:

Cemeg ffisegol
Ffiseg
Robert Ferrar

Esgob Tyddewi rhwng 1548 a'i losgi wrth y stanc ym 1555 oedd Robert Ferrar (tua 1504 – 30 Mawrth 1555). Ganed yn Halifax, Swydd Efrog, rywbryd rhwng 1502 a 1505.

Dechreuodd ei yrfa eglwysig ystormus fel Esgob Sodor a Manaw. Yn bleidiwr brwd y Diwygiad Protestannaidd, fe'i penodwyd yn Esgob Tyddewi o dan Edward VI o Loegr ar 9 Medi 1548 diolch i ddylanwad ei noddwyr Thomas Cranmer, Archesgob Caergaint, a Dug Somerset. Fe'i carcharwyd yn ddiweddarach gan Edward VI ar ôl ymrafael rhyngddo a chanoniaid Tyddewi.

Cafodd ei gyhuddo o ddangos gormod o gariad tuag y Cymry, ac yn benodol o danseilio'r Deddfau Uno a waharddai ddefnyddio'r iaith Gymraeg gan unrhyw swyddog o dan Goron Lloegr. Yn ôl ei gyhuddwyr, roedd Ferrar wedi datgan,
"The Welsh are more gentle (na'r Saeson) and not without cause, for ye were the Britons sometime and had the realm in governance, and, if the prophesy be true, ye shall be Britons again and this land shall be called Great Britain.

Ac yntau'n dal yn y carchar, fe'i cyhuddwyd o heresi gan Mari Tudur, ac, ar ôl gwrthod datgyffesu, fe'i llosgwyd wrth y stanc ar sgwâr y farchnad yng Nghaerfyrddin ar 30 Mawrth 1555. Fe'i olynwyd fel Esgob Tyddewi gan Henry Morgan, gŵr o Sir Benfro, un o'r rhai a gondemniodd Ferrar yn y lle cyntaf.

Ceir carreg goffa i Robert Ferrar, a godwyd yn 1843, ar sgwâr Caerfyrddin. Cynhwysodd y bardd Saesneg Ted Hughes gerdd amdano yn ei gyfrol The Hawk in the Rain.

Cerdd Ted Hughes
Ysgrifennodd Ted Hughes gerdd am ei ferthyru, sef The Martyrdom of Bishop Farrar, sy'n gorffen gyda'r llinellau:

Gave all he had, and yet the bargain struck
To a merest farthing his whole agony,
His body’s cold-kept miserdom on shrieks
He gave uncounted, while out of his eyes,
Out of his mouth, fire like a glory broke,
And smoke burned his sermon into the skies.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Merthyr
William Nichol
Rawlins White

Genedigaethau'r 1500au
Marwolaethau 1555
Merthyron Protestannaidd
Esgobion Tyddewi
Esgobion Sodor a Manaw
Màs

Rhinwedd o wrthrych ffisegol yw màs, ac mae'n fesuriad o swm mater ac ynni'r gwrthrych. Yn wahanol i bwysau, mae màs gwrthrych gorffwysol yn aros yn gyson mewn pob lleoliad. Mae'r cysyniad o fàs yn bwysig i fecaneg glasurol.

Uned arferol màs yw'r cilogram (kg). Mae nifer o unedau ychwanegol mewn bodolaeth, yn cynnwys: grammau(g), tunelli, pwysi, unedau màs atomig, ac unedau seryddol.

Ffiseg
Mecaneg glasurol
Thomas Wiliems

Geiriadurwr Cymraeg a hynafiaethydd brwd oedd Thomas Wiliems (1545 neu 1546 - 1622).

Bywgraffiad
Fe'i magwyd ym mhlwyf Trefriw, Arllechwedd Isaf, Sir Gaernarfon, cyn mynychu Prifysgol Rhydychen am adeg. Fe'i ordeiniwyd yn offeiriad Anglicanaidd, gan wasanaethu fel curad yn Nhrefriw tua 1573.

Cyfeiriwyd ato gan ei gydoeswyr fel Syr Thomas Wiliems, nid am iddo gael ei ddyrchafu felly ond am fod offeiriaid y cyfnod yn arfer ymarddel y teitl hwn. Bu farw cyn 13 Awst 1623, pryd ysgrifennodd Syr John Wynn o Wydir ei enw ar lawysgrif y geiriadur (gweler isod) fel ei pherchennog.

Ysgolheictod
Ymddiddorai Thomas Wiliems yn fawr mewn hen lawysgrifau Cymraeg. Bu'n gyfrifol am gopïo nifer fawr ohonynt, gan gynnwys achau, gweithiau hanesyddol, gramadegau a gweithiau ieithyddol eraill.

Mae'n fwyaf adnabyddus am lunio geiriadur Lladin–Cymraeg (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Peniarth 228), a gwplhawyd ym 1607, ac sy'n cynnwys rhestr o eiriau Cymraeg yn ôl trefn yr wyddor gydag enghreifftiau ohonynt o waith y beirdd. Teitl y geiriadur oedd Thesaurus Linguæ Latinæ et Cambrobritannicæ neu Trysawr yr iaith Latin ar Gymraec, ne’r Geiriadur cywoethocaf a helæthaf or wir dhiletiaith Vrytanæc, sef heniaith a chyphredin iaith ynys Brydain, ar Latin yn cyfateb pob gair. Wedy dechreu i scriuenu 4. Maij 1604. Seilir y geiriadur ar waith Thomas Thomas, printiwr cyntaf Prifysgol Caergrawnt, Dictionarium Linguae Latinae et Anglicanae, a dywed yn y rhagymadrodd iddo dreulio 30 o flynyddoedd i gaslgu'r deunydd. Ei nod wrth lunio'r geiriadur oedd 'i wneuthur yr eithaf o'm galhu dros vy ngwlat ag iaith naturiawl vy mam, a'm hanwylgu gereint yn holh Gymru' ac 'y gadw'r iaith einom … yn dragyvyth', ac mae'n beirniadu rhai o'i gydwladwyr am beidio â chynorthwyo ei waith ac am wrthod siarad Cymraeg wrth ei gilydd.

Mae ychwanegiadau ganddo yn ei lawysgrifau yn awgrymu iddo fod wedi troi i Gatholigiaeth. Mae'n dyfynnu allan o weithiau Pabyddol wrth lunio ei eiriadur, heb ddefnyddio'r Beibl Protestannaidd Cymraeg. Ni chyhoeddwyd y geiriadur yn ystod ei oes, ond gwelodd olau dydd mewn ffurf dalfyredig fel rhan o eiriadur Dr John Davies o Fallwyd ym 1632: cyhoeddodd y Davies dalfyriad o eiriadur Thomas Wiliems yn ail ran ei eiradur Cymraeg-Lladin yr Antiquae Linguae Britannicae ... Dictionarum Duplex (1632).

Llyfryddiaeth
Rhagymadrodd Thomas Wiliems i'w eiriadur: 
Rhyddiaith Gymraeg: Y gyfrol gyntaf, Detholion o Lawysgrifau 1488–1609, gol. T. H. Parry Williams (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1954).
 Williams, J. E. Caerwyn. 'Thomas Wiliems, Y Geiriadurwr.' Studia Celtica 16/17 (1981/2): 280-316.

Cyfeiriadau

Cymry'r 16eg ganrif
Cymry'r 17eg ganrif
Geiriadurwyr Cymraeg
Genedigaethau 1546
Hynafiaethwyr Cymreig
Marwolaethau 1622
Offeiriaid Anglicanaidd Cymreig
Pobl o Drefriw
Ysgolheigion Cymraeg
Plaid Gomiwnyddol (Marcsaidd-Leninaidd) San Marino

Roedd Plaid Gomiwnyddol (Marcsaidd-Leninaidd) San Marino (Eidaleg: Partito Comunista (Marxista-Leninista) di San Marino) yn blaid wleidyddol gomiwnyddol yn San Marino. Sefydlwyd y blaid yn 1968 gan Movimento Marxista-Leninista di San Marino.

Ymgeisiodd y blaid yn etholiad seneddol 1969 (1.24%), ond heb ennill sedd . Ymgeisiodd y blaid yn etholiad seneddol 1974 (0.8%), ond heb ennill sedd.

San Marino
San Marino
Deddf disgyrchedd cyffredinol Newton

Mewn ffiseg, disgyrchiant yw tueddiad gwrthrychau i gyflymu tuag at ei gilydd. Disgyrchiant yw un o'r pedwar grym naturiol sylfaenol. Y lleill yw grym electromagneteg, y grym gwan niwclear a'r grym cryf niwclear. Disgyrchiant yw'r gwanaf o'r pedwar.

Mae disgyrchiant y ddaear yn rhoi pwysau i wrthrychau ag yn achosi iddynt ddisgyn tuag at wyneb y ddaear. Mae'r ddaear yn symud tuag at y gwrthrych hefyd ond mae'r symudiad yn rhy fach i'w sylwi. Mae'r planedau yn trogylchu'r haul oherwydd effaith disgyrchiant. Yn yr un modd y mae'r lleuad yn trogylchu'r ddaear, gellir gweld dylanwad disgyrchiant y lleuad ar y ddaear mewn bodolaeth llanw y môr.

Gwaith Isaac Newton 

Yn 1678 cyhoeddwyd gwaith Newton ar ddeddfau disgyrchiant yn Mathematical Principles of Natural Philosophy. Dywedodd Newton fod pob gronyn yn y bydysawd yn atynnu pob gronnyn arall gyda grym sydd yn gyfrannol i wrthdroad y sgwar o'r pellter rhyngddynt. Mae dau ronnyn gyda mâs m1 a m2 wedi ei gwahanu gyda pellter r (o'i ganolbwynt disgyrchol), maint y grym disgyrchol yw:

Lle

F yw maint y grym disgyrchol 
G yw'r cysonyn disgyrchol

Mae'r hafaliaf yma yn dilyn i hafaliad y gwaith a wneir yn symud mâs o radiws (R) i anfeidroledd, drwy integru grym disgyrchian o R i anfeidroledd y canlyniad yw:

Disgyrchiant y ddaear 
Fel trafodwyd yn gynharach mae gan y ddaear faes disgrychol ei hun sydd yn atynnu gwrthrychau tuag at o. Mae'r maes disgyrchol yn rhifyddol-hafal i'r cyflymu mae gwrthrych yn ei wneud o dan ei ddylanwad, ei werth ar wyneb y ddaear yw 9.81m/e², dynodwyd fel arfer gan y llythyren g. Golygir hyn bod gwrthyrch sy'n disgyn yn agos i wyneb y ddaear yn cynyddu ei gyflymder 9.81m/e pob eiliad mae'n disgyn (yn anwybyddu gwrthiant aer).

Ar wyneb y ddaear gellir defnyddio yr hafaliad syml

 
i gyfrifo y grym ar wrthrych oherwydd disgyrchiant y ddaear. Diddynwyd y perthynas yma o hafaliad disgyrchol Newton. Gellir defnyddio yr hafaliad yma, drwy integru rhwng 0 a h i gyfrifo ynni potential gwrthrych wedi ei leoli yn pwynt h uwchben wyneb y ddaear:

Gweler hefyd
Ton ddisgyrchol

Ffiseg
Deddfau ffiseg
Disgyrchedd
Priordy Ieuan Efengylwr a Theulyddog

Priordy yng Nghaerfyrddin a sefydlwyd yn Oes y Seintiau ac a ddaeth yn ddiweddarach i berthyn i Urdd yr Awstiniaid. Nid yw'n sefyll heddiw. Yno yn y 13g yr ysgrifennwyd Llyfr Du Caerfyrddin, un o'r llawysgrifau Cymraeg hynaf.

Hanes 

Credir bod gwreiddiau'r sefydliad i'w olrhain i oes y saint Celtaidd cynnar pan sefydlwyd 'clas' (cell neu fynachlog feudwyol) gan Teulyddog Sant, efallai yn y 6g. Os gwir hynny mae'n debyg mai i'r dwyrain o'r hen dref Rufeinig Maridunum ar lan ddwyreiniol afon Tywy y codwyd yr eglwys gynharaf. Erbyn 1100 roedd eglwys yn bodoli ar y safle, gysegredig i Ieuan Efengylwr; eglwys plwyf Caerfyrddin yn ddiweddarach. Cyflwynwyd yr eglwys honno ynghyd ag eglwys y fynachlog i abaty Abaty Battle gan y brenin Harri I o Loegr a daeth yn eiddo i Urdd Sant Bened am rai blynyddoedd. Ond fe'i rhoddwyd i'r Awstiniaid gan yr Esgob Bernard o Dyddewi yn 1125 a chysegrwyd yr eglwys i Ioan Efengylwr a Theulyddog. Roedd Cymry'n amlwg yn y priordy (nid oedd hynny'n wir am bob priordy Normanaidd yn y wlad), ffaith sy'n gyfrifol am lwyddiant cynnar y sefydliad, efallai. Yn ystod y cyfnod hwnnw, cyn i'r priordy ddechrau ymnormaneiddio, yr ysgrifennwyd y llawysgrif sy'n adnabyddus heddiw fel Llyfr Du Caerfyrddin gan ysgrifennwr anhysbys a oedd yn perthyn i'r priordy. Roedd hefyd yn mwynhau incwm o'i feddiannau yn yr hen dref.

Yn 1291 roedd incwm y sefydliad yn £30 ond mae'n debyg nad oedd hynny'n cynnwys yr incwm o'r tua 1500 erw o dir ag oedd yn ei feddiant yn yr ardal. Erbyn 1336 roedd gan y priordy incwm o £66 ac roedd chwech canon yn byw yno yn 1379. Erbyn diwedd y 14g roedd 22 eglwys yn ei feddiant a mwynheai incwm o tua £200. Mae'n debygol fod y bardd Lewys Glyn Cothi wedi gwasanaethu yn y priordy a derbyn addysg yno. Yn ystod Rhyfel Annibyniaeth Owain Glyndŵr dioddefodd ddifrod sylweddol. Parhaodd fel sefydliad Awstinaidd tan 1536; pan gafodd ei ddiddymu roedd prior ac wyth canon yn byw yno gydag oddeutu 80 o bobl yn gweithio iddo ac elusen yn cael ei rhoi i tua 80 o dlodion; gwerth y priordy oedd £164.

Yr Adeiladau 
Diflanodd bron y cyfan o'r adeiladau olaf oedd yn dal i sefyll pan gododd Arglwydd Cawdor waith plwm ar y safle yn y 18g. Cloddiwyd y safle yn 1979 gan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Dyfed a darganuwyd safle rhai o'r adeiladau, gan gynnwys hwnnw'r eglwys, a oedd â hyd o 55m, o leiaf. Roedd yr adeiladau i gyd yn gorwedd y tu mewn i lan sylweddol gyda phorth yn y gogledd-orllewin; mae'r porth yn dal i sefyll heddiw ar Ffordd Y Priordy. Yn anffodus nid yw'n bosibl lleoli'r scriptorium lle, mae'n debyg, yr ysgrifennwyd Llyfr Du Caerfyrddin.

Llyfryddiaeth 
 Rod Cooper, Abbeys and Priories of Wales (Abertawe, 1992). ISBN 0715407120
 Alwyn C. Evans, "St John's Priory, Carmarthen" (Archaeolegia Cambriensis, 1876).
 Terence James, "Excavations at the Augustinian Priory of St John and St Teulyddog, Carmarthen, 1979 (Archaeolegia Cambriensis, 1985).

Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Gaerfyrddin
Caerfyrddin
Clasau
Ieuan Efengylwyr
Charon (lloeren)

Un o bum lloeren y blaned gorrach Plwton yw Charon. Fe'i darganfuwyd yn 1978.

Cylchdro: 19571±4 km i ganol Plwton

Tryfesur: 1,212±6 km

Màs: (1.586±0.015)×10e21 kg

Mae Charon wedi ei henwi ar ôl Charon y badwr sy'n cludo'r meirw dros afon Acheron i mewn i'r is-fyd ym mytholeg Roeg.

Cafodd Charon ei darganfod yn 1978 gan Jim Christy. Mae ei chyfansoddiad hefyd yn ddirgel, ond mae ei chynhwysedd isel (rhyw 2gm/cm3) yn awgrymu ei bod yn debyg i loerau rhewllyd Sadwrn (er enghraifft Rhea).

Lloerennau Plwton
Pskov

Dinas yng ngogledd-orllewin Rwsia yn agos at y ffin ag Estonia, yw Pskov (Rwsieg Псков, Hen Rwsieg Пльсковъ / Pl'skov", Estoneg Pihkva, Almaeneg Pleskau). Mae ganddi 201,019 o drigolion (2004). Canolfan weinyddol oblast Pskov yw hi.

Daearyddiaeth 
Mae Pskov yn sefyll ar aber yr Afon Pskova ag Afon Velikaya yn agos at Lyn Pskov, sy'n llifo i mewn i Lyn Peipus. Fe'i lleolir tua 290 km i'r de o St Petersburg a 20 km i'r dwyrain o'r ffin ag Estonia. Mae pwynt mwyaf gorllewinol Rwsia (heblaw am oblast Kaliningrad) yn gorwedd yn agos. Mae Pskov ymysg dinasoedd hynaf Rwsia. Am ganrifoedd roedd yn gaer yn amddiffyn ffin orllewinol y wlad.

Hanes

Hanes canoloesol 
Mae'r ddinas yn dyddio o'r Oesoedd Canol. Daw enw'r ddinas o enw Afon Pskova. Ceir y cyfeiriad cyntaf ato yn 903 yn y Brut Cynradd Rwsieg, pryd dywedir i Olga (wedyn Santes Olga) ddod o Pskov i briodi Igor (wedyn Tywysog Kiev). Serch hynny, mae tystiolaeth archaeolegol yn dangos bod tref ar y safle am gannoedd o flynyddoedd cyn hynny. Yn ystod y 12g a'r 13g, roedd Pskov yn rhan o Weriniaeth Novgorod. Fe'i cipiwyd am ychydig o fisoedd gan y Marchogion Tiwtonaidd ym 1241, ond cafodd ei rhyddháu ar ôl Brwydr Llyn Peipus gan Dywysog Alexander Nevsky. Cryfhawyd agwedd annibynnol Pskov gan Dywysog Dovmont, tywysog Lithwanaidd a wahoddwyd i reoli yn 1266. Erbyn y 14g roedd y ddinas wedi tyfu'n fwy annibynnol oddi wrth Novgorod, sefyllfa a gydnabuwyd yn swyddogol gan Novgorod ym 1348. Daeth masnachwyr y ddinas yn rymusach, ac ymunodd â'r Gynghrair Hanseatig. Roedd Gweriniaeth Pskov annibynnol yn gorfod amddiffyn ei ffiniau gorllewinol yn gyson yn erbyn ymosodiadau gan Lithwania, Pwyliaid a'r Marchogion Tiwtonaidd. Ym 1510, goresgynnwyd Pskov gan Moscfa, gan ddod yn rhan o'r wladwriaeth Rwsiaidd (Muscovy) am y tro cyntaf.

Hanes modern 

Ar ôl i Rwsia gymryd Estonia a Latfia yn gynnar yn y 18g, collodd Pskov ei phwysigrwyd fel amddiffynfa, ac roedd ar ei golled yn nhermau economaidd a masnachol hefyd. Ymddiorseddodd Tsar Niclas II yn Pskov ar 2 / 15 Mawrth 1917. Meddiannwyd y dref gan lluoedd Almaenig am un mis ar ddeg yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf (o fis Tachwedd 1918 tan mis Medi 1919), ac unwaith eto yn ystod yr Ail Ryfed Byd (o 9 Gorffennaf 1941 hyd 23 Gorffennaf 1944). Difrodwyd llawer o adeiladau hynafol, yn enwedig eglwysi, yn ystod yr ymosodiadau.

Enwogion 
 Ferdinand von Wrangel (1797-1870), fforiwr
 Sergei Fedorov (g. 1969), chwaraewr hoci iâ

Gefeilldrefi 

Dinasoedd Oblast Pskov
Llyn Peipus

Llyn mawr ar y ffin rhwng Estonia a Rwsia yw Llyn Peipus (Estoneg Peipsi-Pihkva järv; Rwsieg Чудско-Псковское озеро / Chudsko-Pskovskoe ozero; Almaeneg Peipussee). Fe yw'r pumed llyn o ran maint yn Ewrop, ag arwynebedd o 3,500 km², a'r llyn mwyaf yn Ewrop sy'n gorwedd ar ffin dwy wladwriaeth.

Mae tair rhan i'r llyn:

 Llyn Peipsi/Chudskoe (Estoneg: Peipsi järv, Rwsieg: Чудское озеро) ydyw rhan ogleddol y llyn, 2670 km² o ran maint.
 Llyn Pihkva/Pskovskoe (Estoneg: Pihkva järv, Rwsieg: Псковское озеро) ydyw rhan ddeheuol y llyn, 710 km² o ran maint.
 Llyn Lämmi/Teploe (Estoneg: Lämmijärv, Rwsieg: Тёплое озеро) ydyw'r stribyn sy'n cysylltu'r ddwy ran fawr, 170 km² o ran maint.

Peipus
Peipus
Daearyddiaeth Oblast Pskov
Phobos (lloeren)

Mae Phobos (Groeg: Φόβος, "ofn") yn un o ddwy loeren y blaned Mawrth, a enwir ar ôl y duw Groeg o'r un enw. Yn 15 milltir ar draws, mae'n fwy ei maint na'i chwaer Deimos. Lloeren fach siâp eliptig afreolaidd sy'n dyllog iawn ydyw. Credir fod eu craterau wedi eu achosi gan dyllau chwythu neu gan wrthdrawiad awyrfeini; y mwyaf ohonynt yw Crater Stickney.

Symuda Phobos mewn cylchdro ar gylch bron, rhwng 5,924 a 5,726 milltir oddi wrth canol Mawrth, sef llai na 3,700 milltir o wyneb y blaned. Mae'n cymryd 7.5 awr i fynd o amgylch y blaned. Pe medrid ei gweld o wyneb y blaned Mawrth byddai'n ymddangos fel pe bai'n codi yn y gorllewin, yn croesi'r awyr, ac yna'n mynd i lawr yn y dwyrain 4.5 awr yn ddiweddarach. Fel yn achos ei chwaer loeren mae'n debyg mai asteroid wedi ei dal ydyw yn hytrach na lleuad go iawn.

Lloerennau Mawrth
Phobos (mytholeg)

Gweler hefyd Phobos (lloeren).

Un o feibion niferus y duw Ares ym mytholeg Roeg yw Phobos. Enwir un o loerenau'r blaned Mawrth ar ei ôl. Fel mab i dduw Rhyfel mae Phobos yn cynrychioli Arswyd, fel mae ei enw yn dangos (Groeg: Φόβος , "ofn"). Mae'n cael ei bortreadu fel dyn â phen llew.

Mytholeg Roeg
Deimos (lloeren)

Mae Deimos (Groeg Δείμος , "ofnadwyaeth") yn un o ddwy loeren y blaned Mawrth. Mae'n llai na'i chwaer Phobos ond yn bellach i ffwrdd, 14,600 milltir oddi wrth y blaned Mawrth. Mae ganddi siâp hirsgwar afreolaidd. Mae'n cymryd 30 awr 18 munud i gylchdroi oddi amgylch y blaned sy'n golygu y byddai'n weladwy am 2.5 diwrnod Mawrthaidd. Fel yn achos Phobos, brithir wyneb Deimos â chraterau. Cuddir y wyneb gan haen o regolith sydd â dyfnder o tua 50m. Mae Deimos wedi ei enwi ar ôl un o feibion Ares (Mawrth) ym mytholeg Roeg.

Lloerennau Mawrth
Charon (mytholeg)

Duw clasurol sy'n gwarchod y fynedfa gyntaf i'r Is-Fyd (Hades) yn chwedloniaeth Gwlad Groeg a Rhufain; mab y duw Erebus a'r dduwies Nox (Y Nos). Mae'n cludo eneidiau'r meirw, sy'n cael eu hebrwng gan y duw Mercher (Hermes), yn ei gwch fferi dros Afon Styx ac Afon Acheron ar eu ffordd i'r Is-Fyd ac yn cael ei dalu obol (obolus) am ei wasanaeth. Ni chaniateid i'r rhai nad oeddynt wedi derbyn gwasanaeth angladd groesi yn ei gwch ac fe'u gorfodid i dreulio can mlynedd yn aros ar lan yr afon yn gyntaf. Pe bai bod meidrol byw yn troi i fyny ar lan Afon Styx i'w chroesi disgwylid iddo ddangos i Charon y Gangen Euraidd yr oedd wedi derbyn gan y Sibyl; carcharwyd Charon am flwyddyn unwaith gan y duwiau am iddo gludo'r arwr Ercwlff (Herakles / Hercules) drosodd heb arwydd y Sibyl. Mae'n cael ei bortreadu fel hen ŵr cydnerth, o bryd a gwedd annymunol, a chanddo farf wen hirlaes a llygaid treiddgar. Mae ei wisg yn garpiog a'i dalcen yn grychog. Am fod disgwyl iddynt dalu Charon arferid rhoi darn o arian dan dafod y meirw.

Ffynonellau 
 J. Lempriere, A Classical Dictionary (gyda nodiadau ychwanegol gan F.R. Sowerby) (Llundain, d.d.).
 Pears Encyclopaedia of Myths and Legends // Ancient Greece and Rome (London, 1976).

Mytholeg Roeg
Mytholeg Rufeinig
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe a'r Cylch 2006

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe a'r Cylch 2006 rhwng 5 a 12 Awst 2006 ar hen safle Gwaith Dur Felindre, Sir Abertawe. ychydig oddi ar draffordd yr M4. Ymhlith pynciau llosg yr Eisteddfod oedd y penderfyniad i ddileu seremoni'r Cymru a'r Byd a bu cryn dipyn o feirniadu hefyd ar wyneb carregog y maes. Roedd y pafiliwn yn un pinc llachar yn wahanol i'r un arferol o streipiau glas a melyn. Roedd wedi ei gynllunio ar gyfer un o ymgyrchoedd elusen Gofal Cancr y Fron a chytunodd yr Eisteddfod i'w gael yn lle'r un arferol.

Am y tro cyntaf yn hanes yr Eisteddfod Genedlaethol Archesgob Caergaint Y Parchedicaf Dr Rowan Williams a anerchodd y gynulleidfa yng ngwasanaeth agoriadol yr Eisteddfod fore Sul. Mae Rowan Williams yn hannu o Abertawe.

Enillydd y gadair oedd Gwynfor ab Ifor o Sling ger Tregarth a sgwennodd awdl ar y thema 'Tonnau'. Derbyniodd gadair a gwobr ariannol o £750.00. Dyluniwyd y gadair gan Elonwy Riley o Lansawel, Llandeilo ac fe'i gwnaethpwyd gan Tony Graham a Paul Norrington yng Ngholeg Sir Gâr.

Enillydd y goron oedd Eigra Lewis Roberts am ei gwaith 'Y Ffarwel Perffaith' a oedd am fywyd cythryblus Sylvia Plath. Y beirniaid oedd Menna Elfyn, Damian Walford Davies a Gwyneth Lewis. Roedd y goron wedi ei chyflwyno er cof am y cyn-Archdderwydd, Dafydd Rowlands.
Enillydd y Fedal Ryddiaith oedd Fflur Dafydd o Gaerfyrddin am ei gwaith Atyniad. Y beirniaid oedd Derec Llwyd Morgan, Jane Aaron a Grahame Davies.
Enillydd Gwobr Goffa Daniel Owen oedd Gwen Pritchard Jones o Bant Glas. Dyma ei nofel gyntaf i oedolion.
Enillydd Cystadleuaeth Dysgwr y Flwyddyn oedd Stuart Imm o Gwmbrân, sydd bellach yn diwtor Cymraeg. Enillydd y Fedal Gwyddoniaeth a Thechnoleg oedd Eirwen Gwynn o Dal-y-bont.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Abertawe

Ffynonellau

Cyfansoddiadau a Beirniadaethau, Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe a'r Cylch 2006,  ISBN 1-84323-765-2
Gwefan swyddogol Eisteddfod Genedlaethol Cymru 
Tudalen Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe a'r Cylch 2006 ar wefan y BBC

Abertawe 2006
Abertawe 2006
2006
Hanes Abertawe
2006 yng Nghymru
Obol

Uned arian bath (obolus) a ddefnyddid yng Ngwlad Groeg a rhai gwledydd eraill o amgylch y Môr Canoldir dwyreiniol yn y cyfnod Clasurol oedd yr obol. Mae 12 obol yn gwneud 1 drachma.

Arian
Groeg yr Henfyd
Nyx

Duwies y nos ym mytholeg Roeg, merch Chaos (Anhrefn) yw Nyx (Groeg Νύξ, Lladin Nox). Mae'n debyg ei bod yn hŷn o lawer na'r rhan fwyaf o'r duwiau yn y pantheon Groeg clasurol.

Priododd ei brawd Erebus a ffrwyth yr uniad hwnnw oedd Dydd a Goleuni. Hi hefyd oedd mam y Parcae, yr Hesperides, Breuddwydion, Anghydfod, Marwolaeth, Momus a duwiau a duwiesau eraill. Mae rhai o'r beirdd clasurol yn ei galw "Mam Popeth", sef dyn a'r duwiau gyda'i gilydd. Roedd cerflun ohoni yn nheml enwog y dduwies Artemis (Diana) yn Ephesus, yn Asia Leiaf. Arferid offrymu dafad ddu iddi am ei bod yn fam i'r Eumenides (y Furiae). Offrymid ceiliog iddi hefyd, am fod yr aderyn hwnnw'n cyhoeddi dyfodiad y wawr.

Mae hi'n cael ei phortreadu yn eistedd ar gerbyd, yn gwisgo gorchudd yn frith o sêr. Roedd y Cytserau yn ei rhagflaenu ar ei thaith. Weithiau mae hi'n cael ei dangos yn dwyn dau blentyn yn ei breichiau, un ohonynt yn ddu ac yn cynrychioli'r nos, neu farwolaeth, a'r llall yn wyn ac yn cynrychioli cwsg neu oleuni'r dydd.

Ffynonellau 
 J. Lempriere, A Classical Dictionary (gyda nodiadau ychwanegol gan F.R. Sowerby) (Llundain, d.d.).
 Pears Encyclopaedia of Myths and Legends // Ancient Greece and Rome (London, 1976).

Gweler hefyd 
 Nos

Duwiesau
Mytholeg Roeg
Nos
Plaid Annibyniaeth y DU

Mae Plaid Annibyniaeth y Deyrnas Unedig (Saesneg: United Kingdom Independence Party neu UKIP) yn blaid wleidyddol sy'n anelu at dynnu'r Deyrnas Unedig allan o'r Undeb Ewropeaidd . Ei hail amcan yw tynhau rheolau mewnfudo i Brydain. Ar 9 Hydref 2014 yn yr is-etholaeth Clacton, Lloegr, etholwyd Douglas Carswell yn Aelod Seneddol cyntaf UKIP. Sicrhaodd UKIP 59.7% o'r bleidlais. Yn Mawrth 2017 gadawodd Carswell y blaid i sefyll fel aelod annibynnol.

Polisi tuag at ddatganoli 
Plaid gyda pholisïau unoliaethol yw UKIP, sy'n gwrthwynebu datganoli.

Ar gyfer Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007 roedd ganddynt bolisi o ddiddymu Cynulliad Cenedlaethol Cymru, gan gyhuddo'r Cymry (a'r Alban) am bleidleisio dros "ranbartholi" oherwydd teimlad gwrth-Seisnig yn unig.. Roedd polisi'r blaid wedi newid erbyn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig yn 2010 i un o gadw'r Cynulliad ond i gael gwared o'r Aelodau. Serch hyn, maen nhw'n cynnig ymgeiswyr i etholiadau'r Cynulliad, er mwyn ymladd eu hachos o'r tu mewn.

Etholiadau 
Yn yr Etholiad Ewrop 2009 yng Nghymru, daeth UKIP yn bedwaredd gyda 12.8% o'r bleidlais a fwrwyd. John Bufton oedd Aelod Seneddol Ewropeaidd UKIP yng Nghymru o 2009 hyd 2014. Ymddeolodd yn 2014 ac ers hynny Nathan Gill sy'n cynrychioli UKIP dros Gymru. Mae yn byw yn Sir Fôn ond yn wreiddiol o Hull.

Yn Etholiadau Cynulliad Cymru, 2016, cynyddodd canran UKIP o'r pleidlais bron deirgwaith (o 4.7% i 12.5%) ac enillodd y blaid saith sedd rhanbarthol. Gwelwyd cwymp mawr yn y bleidlais UKIP yn etholiad cyffredinol DU yn 2019 yn ogystal ag etholiad i'r Senedd yn 2021 (0 12.5% i 1.6%), gan cholli y saith sedd rhanbarthol. 

Yn ôl nifer fe wnaeth y ceidwadwyr cipio pleidleisiau UKIP yn etholiadau lleol 2021.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 

Pleidiau ewrosgeptig
Pleidiau gwleidyddol yn y Deyrnas Unedig
Pleidiau ceidwadol
Sefydliadau 1993
Ceuta

Mae Ceuta yn diriogaeth Sbaenaidd 19 km², sy'n rhan o ranbarth Andalucía yn Sbaen, ar arfordir Gogledd Affrica. Mae'n wynebu'r Môr Canoldir i'r gogledd ac yn ffinio â Moroco (rhanbarth Tanger-Tétouan) yn y de. Mae gan Ceuta, ynghyd â'r dref o'r un enw sy'n brifddinas iddi (Arabeg Sebta o'r Lladin Septem), boblogaeth o 70,000.

Yn ôl traddodiad, ymwelodd Ercwlff (Heracles) ac Odysseus (Ulusses) yma. Roedd yn borthfa filwrol dan y Rhufeiniaid. Fe'i rheolwyd gan yr Ymerodraeth Fysantaidd ar ôl hynny ac yna yn 931 fe'i meddianwyd gan reolwyr Umayyad newydd Andalucía. Roedd y bardd Ibn Sahl o Sevilla yn Ceuta rhwng 1248 a 1250 yng ngwasanaeth y llywodraethwr lleol. Cipiodd Siâms I o Aragon y ddinas yn 1309 ac yn 1415 fe'i cipwyd gan Portiwgal. Rhwng 1580 a 1640 roedd dan reolaeth Sbaen a Phortiwgal gyda'i gilydd (roedd y ddwy wlad hynny wedi'u huno yn y cyfnod hwnnw). Pan dorrodd Portiwgal allan o'r undeb meddiannodd y Sbaenwyr y diriogaeth.

Treuliodd y marchog Almaenig Jörg von Ehingen tua saith mis yn Ceuta yn 1455-1456 pan fu'r dref gaerog dan warchae gan y Morociaid.

Cymunedau ymreolaethol Sbaen
Dinasoedd Moroco
Gogledd Affrica
Maghreb
Marguerite de Navarre

Margueritte de Navarre yw enw mwyaf cyfarwydd Marguerite d'Angoulême (11 Ebrill 1492 – 21 Rhagfyr 1549), a elwir hefyd Marguerite d'Alençon, Duchesse d'Alençon, chwaer Ffransis I, brenin Ffrainc (1494-1597), gwraig yn gyntaf i Ddug Alençon ac ar ôl marwolaeth y dug yn wraig i Henri d'Albret, brenin Navarre; trwy'r cysylltiad olaf mae hi'n hynafes i linach y brenhinoedd Bourbon. Roedd hi'n llenores Ffrangeg, yn awdur yr Heptaméron a gweithiau eraill.

Roedd hi'n ddynes o gymeriad uchel, deallus, eangfrydig, hoff o fywyd ac yn credu mewn rhyddid ysbrydol ac eto ar yr un pryd yn ddefosiynol iawn yn ei chrefydd. Dysgodd Ladin, Eidaleg a Sbaeneg ac astudiodd Hebraeg hefyd. Edmygai waith Plato a hyrwyddodd gyfieithiadau o'i Ddeialogau. Cefnogai Évangélisme a rhoddodd nawdd yn ei llys i wŷr goleuedig a erlidid gan y diwinyddion uniongred, yn eu plith Lefèvre d'Étaples, y bardd Clément Marot (1496-1594) a'r ysgolhaig clasurol Bonaventure Des Périers (m. c. 1544); amddiffynai hefyd Jean Calvin (1509-1564).

Gwaith Llenyddol 

Ei phrif waith llenyddol yw'r Heptaméron, casgliad o chwedlau mewn stori fframwaith a gyhoeddwyd ar ôl ei marwolaeth (1558). Roedd hi'n barddoni hefyd a cheir rhai o'i cherddi gorau yn y cyfrolau Miroir de l'âme pécheresse a Chansons spitiruelles; cyhoeddwyd yr olaf gan aelod o'i llys dan y teitl Marguerites de la Marguerite des princesses. Ysgrifennodd yn ogystal nifer o ddramâu; y pwysicaf ydyw Comédie à dix personnages (1542), Comédie jouée à Mont de Marsan en 1547 a'r ddrama ysbrydol ddiddorol Comédie de la Nativité de Jésvs Christ (1547).

Llyfryddiaeth 
 Michel François (gol.), Marguerite de Navarre[:] L'Heptaméron (Paris, 1950).
 F. Frank (gol.), Les Marguerites de la Marguerite des Princesses, 4 cyfrol (Paris, 1873).
 Pierre Jourda (gol.), Marguerite de Navarre[:] Comédie de la Nativité de Jesvs Christ (Paris, d.d.).
 Pierre Jourda, Une Princesse de la Renaissance: Marguerite d'Angoulême, reine de Navarre (Paris, 1932).
 Verdun L. Saulnier (gol.), Marguerite de Navarre[:] Théatre Profane (Paris, 1946).

Cyfeiriadau

Beirdd Ffrangeg
Beirdd Ffrengig
Dramodwyr Ffrangeg
Dramodwyr Ffrengig
Ffrancod yr 16eg ganrif
Genedigaethau 1492
Llenorion Ffrangeg
Llenorion Ffrengig yr 16eg ganrif
Marwolaethau 1549
Pobl o Charente
Merched y 15fed ganrif
Merched yr 16eg ganrif
Glyn Daniel

Archaeolegydd, awdur a chyflwynydd teledu oedd Glyn Edmund Daniel (23 Ebrill 1914 – 13 Rhagfyr 1986), a gyhoeddai wrth yr enw Glyn Daniel.

Cafodd ei eni yn y Barri. Yn ogystal â'i gyhoeddiadau academaidd, ysgrifennai nofelau ditectif wrth yr enw Dilwyn Rees.

Llyfryddiaeth ddethol 
 The Prehistoric Chamber Tombs of France (1960)
 The Megalith Builders of Western Europe (1963)
 150 Years of Archaeology (1976)

Genedigaethau 1914
Marwolaethau 1986
Archaeolegwyr Cymreig
Cyflwynwyr teledu Cymreig
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Nofelwyr Saesneg
Pobl o'r Barri
Senedd Prydain Fawr

Ffurfiwyd Senedd Prydain Fawr yn 1707 yn dilyn cadarnhad y Deddfau Uno gan Senedd yr Alban a Senedd Lloegr. Creodd y Deddfau Deyrnas Prydain Fawr gan greu un senedd unedig yn hytrach na dwy senedd ar wahân. Lleolwyd y senedd yn hen gartref Senedd Lloegr, Palas San Steffan, Llundain.

Senedd y Deyrnas Unedig
Crëwyd Senedd y Deyrnas Unedig yn 1801 pan unwyd Teyrnas Prydain Fawr gyda Theyrnas Iwerddon i greu Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon o dan Ddeddf Uno 1800.

 
Sefydliadau 1707
Dinasoedd Rwsia

Dyma restr o ddinasoedd yn Rwsia sydd â phoblogaeth uwch na 200,000 o drigolion yn ôl maint eu poblogaeth.

 
Rwsia
Rhestrau Rwsia
Polisi Pennal

Enw a roddir ar ddwy ddogfen bwysig yw Polisi Pennal, un ohonynt wedi ei llunio ym Mhennal yn ystod cyfarfod o gynulliad Owain Glyn Dŵr ym Mawrth 1406, a'r llall yn ffrwyth ymweliad llysgenhadaeth Owain â llys Brenin Ffrainc ym Mharis yn sgil cyfarfod Pennal.

Llythyr Owain Glyn Dŵr at Siarl VI o Ffrainc 
Ysgrifennwyd y llythyr hwn ym mhlas Cefn Caer ym Mhennal, yn ôl traddodiad, a'i arwyddo yn Eglwys Sant Pedr ad Vincula (Sant Pedr yn ei Gadwynau), Pennal, ger Machynlleth. Yn y llythyr hwn mae Owain yn gofyn i Siarl am gymorth i ymladd yn erbyn y Saeson. Ni chafod ateb. Mae'r llythyr, fodd bynnag, yn dangos gweledigaeth Owain: sonia am eglwys annibynnol yng Nghymru, gydag archesgob yn Nhyddewi. Mae'n crybwyll hefyd yr angen am ddwy brifysgol: y naill yn y Gogledd a'r llall yn y de. Yn eironig iawn ar y diwrnod hwn yn 1820 y Datgysylltwyd Yr Eglwys yng Nghymru.

Cytundeb Owain a Siarl VI o Ffrainc 
Yn ystod ei deyrnasiad, arwyddodd Siarl VI, brenin Ffrainc gytundeb gydag Owain Glyn Dŵr.

Llyfryddiaeth 
 T. Mathews (gol.), Welsh Records in Paris (Caerfyrddin, 1910).

15fed ganrif yng Nghymru
Cenedlaetholdeb Cymreig
Owain Glyn Dŵr
Dosbarth Ffederal Canol

Un o wyth dosbarth ffederal (okrug) ffederalRwsia yw'r Dosbarth Ffederal Canol (Rwseg: Центра́льный федера́льный о́круг, Tsentral'nyj federaln'nyy okrug). Defnyddir y gair 'Canol' mewn ystyr hanesyddol: roedd yr ardal (Uwch Ddugiaeth Muscovy) yng nghanol Rwsia'r Oesoedd Canol. Heddiw fe'i lleolir ar ochr orllewinol Ffederaliaeth Rwsia, ac oddi fewn i Ewrop. Mae ei harwynebedd yn 650,200 milltir sgwâr.

Cennad Arlywyddol y dalaith yw Georgiy Poltavchenko. Mae'r dalaith yn cynnwys deunaw talaith, neu israniad a phob un yn oblast *ar wahân i Ddinas Ffederal Moscfaac a ystyrir yn ddinas ffederal:
Dosbarth Ffederal Gogledd-orllewinol

Un o wyth dosbarth ffederal (okrug) ffederal Rwsia yw'r Dosbarth Ffederal Gogledd-orllewinol (Rwsieg Се́веро-За́падный федера́льный о́круг / Severo-Zapadnyy Federaln'nyy okrug). Mae'n cynnwys rhan ogleddol Rwsia Ewropeaidd. Dyma is-ranbarthau, neu daleithiau'r dosbarth; ceir chwe rhanbarth oblast, un ddinas ffederal (St Petersburg) a nifer o ranbarthau a gweriniaethau hunanlywodraethol:

Mae * yn dynodi rhanbarthau hunanlywodraethol.
Dosbarth Ffederal Volga

Un o wyth dosbarth ffederal (okrug) ffederal Rwsia yw Dosbarth Ffederal Volga (Rwseg: Приво́лжский федера́льный о́круг, Privolzhskiy federal'nyy okrug). Mae'n cynnyws rhan dde-ddwyreiniol Rwsia Ewropeaidd. Penodwyd Alexander Konovalov yn Gennad Arlywyddol i'r dalaith ar 14 Tachwedd 2005. Mae'n cynnwys saith rhanbarth (oblast), chwe gweriniaeth hunanlywodraethol ac un crai:

Mae * yn dynodi rhanbarthau hunanlywodraethol.
Ystên Sioned

Llyfr hynod a olgywyd gan Daniel Silvan Evans (1818-1903) a John Jones ("Ivon") yw Ystên Sioned. Ei deitl llawn yw Ysten (sic) Sioned: neu Y Gronfa Gymmysg, ac mae'n dwyn yr arwyddair Pob sorod i'r god ag ef (dihareb ar gynghanedd). Cyhoeddwyd yr argraffiad cyntaf yn 1882 gan Hughes a'i Fab, Wrecsam, a chafwyd sawl argraffiad arall yn negawdau olaf y 19g.

Cynnwys
Ystyr ystên yw "piser, bwced, llestr". Mae'r geiriadurwr John Walters (1721-1797)yn nodi enghraifft o'r enw ystên Sioned yn ei Welsh-English Dictionary 1773 ac yn rhoi'r diffiniad, Gallimaufry, medley, jumble. Dipyn bach o bopeth, felly. Fel y mae'r enw yn awgrymu, digon cymysgryw ydyw cynnwys y llyfr ei hun. Ceir ynddo detholiad o chwedlau gwerin a straeon ysbryd o sawl ffynhonnell, rhai ohonynt wedi'u codi o enau gwerinwyr, ynghyd â cherddi a phenillion a darnau eraill.

Roedd Ystên Sioned yn llyfr poblogaidd iawn yn ei ddydd ac mae'n nodweddiadol o'i gyfnod fel llyfr ar gyfer y werin sy'n ceiso bod yn ddifyr ac eto ar yr un pryd yn addysgol. Erys yn gyfrol werth ei darllen heddiw, am ei chynnwys ac am ei diddordeb hanesyddol a chymdeithasol.

Cyfeiriadau

Llyfrau am lên gwerin Cymru
Llyfrau Cymraeg
Llyfrau Cymreig y 19eg ganrif
Llyfrau 1882
Dosbarth Ffederal Deheuol

Un o wyth dosbarth ffederal (okrug) ffederal Rwsia yw'r Dobarth Ffederal Deheuol (Rwseg: Ю́жный федера́льный о́круг, neu Yuzhnyy federal'nyy okrug). Fe'i lleolir yn ne-orllewin Rwsia ar y ffiniau ag Wcráin a Chasachstan. Mae'n cynnwys rhan Rwsiaidd y Cawcasws. Cennad arlywyddol y dalaith yw Dmitriy Kozak. 'Y Dobarth Ffederal Cawcasaidd Gogleddol oedd yr enw gwreiddiol pan gafodd ei ffurfio ym MAi 2000, ond newidiwyd yr enw am resymau gwleidyddol, ar 21 Mehefin y flwyddyn honno. Ar 19 Ionawr 2010, rahnnwyd y Dosbarth Ffederal Deheuol yn ddau pan ffurfiwyd Dobarth Ffederal Cawcasaidd Gogleddol unwaith eto yn neau'r Dosbarth.

Ar 28 Gorffennaf 2016 diddymwyd Dobarth Ffederal Crimea (sy'n cynnwys Gweriniaeth Crimea a Dinas Ffederal Sevastopol) ac fe'i unwyd gyda'r Dobarth Ffederal Deheuol er mwyn "datblygu'r weinyddiaeth".

Mae'n cynnyws sawl rhanbarth, gan gynnwys dwy weriniaeth ymlywodraethol:

Mae * yn dynodi gweriniaethau ymlywodraethol.

Gweler hefyd
 Dosbarth Ffederal Gogledd y Cawcasws, sy'n cynnwys rhanbarthau a gweriniaethau a fu'n rhan o'r Dosbarth Ffederal Deheuol cyn 2010.