alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Edward FitzGerald (bardd)

Bardd o Sais oedd Edward FitzGerald (31 Mawrth 1809 – 14 Mehefin 1883), a anwyd yn Woodbridge, Suffolk, de Lloegr.

Roedd yn fab i John Purcell, a gymerodd enw ei wraig, FitzGerald, yn 1818. Cafodd ei addysg yn Bury St Edmunds a Coleg y Drindod, Caergrawnt.

Mae FitzGerald yn enwog am ei gyfieithiad rhydd o Rubaiyat Omar Khayyam, a gyhoeddwyd yn 1859.

Mae ei weithiau eraill yn cynnwys cyfieithiadau o chwech o ddramâu'r llenor o Sbaenwr Calderon (1600-1681 a'r gerdd hir Salaman and Absal.

Llyfryddiaeth

Llyfrau FitzGerald
Six Dramas of Calderon (1853)
Sálaman and Absal (1856)
The Rubáiyát of Omar Kháyyám (1859)
Readings in Crabbe (1882)

Llyfrau amdano
John Griffith Williams, Omar (1981). Astudiaeth yn y Gymraeg o gyfieithiad Fitzgerlad a gwaith Khayyam.

Cyfeiriadau

Beirdd Saesneg
Beirdd Seisnig
Cyfieithwyr
Genedigaethau 1809
Llenorion Saesneg
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1883
Pobl o Suffolk
Wales

Wales yw'r enw Saesneg am Gymru. "Gwlad yr Estronwyr" oedd yr ystyr gwreiddiol. Mae'n bosib ei fod yn tarddu o'r gair Hen Saesneg Wealh 'estronwr, neu efallai o'r gair 'Gwales' neu 'Gwalia'. Mae Cymru'n wlad Geltaidd. Yr ansoddair sy'n disgrifio pobol o Gymru, neu bethau o Gymru yw 'Welsh' (e.e. 'The Welsh Nation' neu 'Welsh slate').

Yn ogystal gallai Wales gyfeirio at:

Lleoedd

Lloegr
 Wales, Swydd Efrog

Yr Unol Daleithiau
 Wales, Alaska
 Lake Wales, Florida
 Wales, Gogledd Dakota
 Wales, Maine
 Wales, Massachusetts
 Wales, Michigan
 Wales, Efrog Newydd
 Wales, Utah
 Wales, Wisconsin
hefyd -
 North Wales, Pennsylvania

Awstralia
 New South Wales, gweler De Cymru Newydd

Pobl
 Jimmy Wales, sylfaenydd Wikipedia
 Thomas C. Wales, erlynydd ffederal

Cylchgrawn
 Wales

Gweler hefyd
Cymru (gwahaniaethu)
Welsh (gwahaniaethu)
Lusitania (llong)

Llong deithio gefnforol yn perthyn i gwmni'r Cunard Line oedd yr RMS Lusitania. Am gyfnod hi oedd y llong fwyaf yn y byd a'r fwyaf moethus yn ogystal.

Lawnsiwyd y Lusitania ym 1906.  ei hadeiladu yng ngwledydd Prydain gan gwmni John Brown & Co., Clydebank. Roedd ganddi hyd o 761 troedfedd a lled trawst o 88 troedfedd. Roedd hi'n pwyso 31,550 tunnell ac yn cael ei gyrru gan bedwar siafft gyriant uniongyrchol o 68,000 hp a'i galluogai i gyrraedd cyflymder o 24 knot. Roedd ganddi le i 568 teithiwr dosbarth cyntaf, 464 yn yr ail ddosbarth a 1138 yn y trydydd dosbarth.

Yn ystod mis Hydref 1907, roedd y Lusitania'''n dal y Rhuban Glas am deithiau dros yr Iwerydd yn y ddau gyfeiriad fel ei gilydd. Llwyddodd i gyrraedd cyflymder o 25.63 knot ar gyfartaledd ar y daith i gyfeiriad y gorllewin dros bellter o 5232 km (2890 milltir morwrol).

Ond fe'i cofir yn bennaf heddiw am ei diwedd trasig. Ar y 7 Mai 1915, cafodd ei suddo yn ddirybudd gan dorpedo a daniwyd gan y llong danfor U-20 nid nepell Kinsale ar arfordir deheuol Iwerddon. Collwyd 1198 o fywydau. Cludwyd y goroeswyr, a dioddefwyr, yn y dre Cobh a chladdodd fwy na 100 o'r dioddefwyr yn Fynwent yr Hen Eglwys. Mae cofadail i'r Lusitania ym Maes Casement'' yn y dre.

Un peth sy'n ddirgelwch hyd heddiw ydy methiant y capten i gymryd cwrs igam-ogam er mwyn ceisio osgoi'r torpedo. Roedd tua 228 o'r teithwyr a gollwyd yn ddinesyddion Americanaidd ac mae'n debyg fod y golled honno wedi chwarae rhan nid dibwys ym mhenderfyniad yr Unol Daleithiau i ymladd wrth ymyl y Cynghreiriaid yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

Llongau
Llongddrylliadau
Lusitania (talaith)

Talaith Rufeinig oedd yn cynnwys rhan helaeth o'r Bortiwgal bresennol ynghyd â rhan o dde-orllewin Sbaen.

Ymestynnai talaith Lusitania o lannau Afon Tagus i Fôr Cantabria. Daeth yn rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig ar ôl i'r trigolion gael eu goresgynu gan y Cadfridog Rhufeinig Dolabella yn y flwyddyn 99 CC.

Mae'r enw Lusitania yn dal i gael ei ddefnyddio heddiw i olygu Portiwgal a'r cylch.

Lusitania (talaith)
Hanes Portiwgal
Cyfathrebu

Math o gyfathrach gymdeithasol lle rhennir gwybodaeth yw cyfathrebu. Gwneir llawer o gyfathrebu trwy gyfrwng iaith, boed hynny ar lafar neu'n ysgrifenedig. Defnyddir sawl dyfais i hwyluso cyfathrebu dros bellter, enghreifftiau yw'r rhyngrwyd a ffôn symudol. Daeth y gair i fodolaeth yn y 50 mlynedd olaf.

Gweler hefyd
 William Henry Preece

 
Gwybodaeth
Ymddygiad
Mauretania (talaith)

Talaith Rufeinig yng ngogledd Affrica oedd Mauretania.

Yn y gorllewin roedd Mauretania'n cyffwrdd y Môr Iwerydd, yn y gogledd wynebai'r Môr Canoldir, yn y dwyrain rhannai ffin â'r Numidia Rufeinig ac yn y de rhannai ffin â theyrnas y Getulii. Daeth yn rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig yn ystod teyrnasiad yr ymerodr Claudius. Fe'i enwir ar ôl y llwyth brodorol, y Mauri (enw sy'n rhoi'r enw diweddar Mwriad neu Moor).

Cafodd ei rhannu'n ddwy is-dalaith, Mauretania Tingitana a Mauretania Caesariensis.

Taleithiau Rhufeinig
Hanes Gogledd Affrica
Hanes Algeria
Hanes Moroco
Mauretania (llong 1906-35)

Chwaer-long yr RMS Lusitania oedd yr RMS Mauretania, y gyntaf o ddwy long deithio i ddwyn yr enw. Fe'i henwir ar ôl y dalaith Rufeinig Mauretania yng ngogledd Affrica.

Adeiladwyd y Mauretania gyntaf yn 1906 yn iardau Swan, Hunter & Wigham Richardson, Newcastle upon Tyne, gogledd-ddwyrain Lloegr. Roedd ganddi hyd o 790 troedfedd a lled trawst o 88 troedfedd. Roedd y llong yn pwyso 31,938 tunnell ac yn cael ei gyrru gan bedwar siafft tyrbein ag iddynt nerth o 76,000 hp. Gallai gyrraedd cyflymder o 25 knot ar y môr agored.

Ar ei byrddau roedd ganddi le i 563 teithiwr dosbarth cyntaf, 464 ail dosbarth a 1,138 trydydd dosbarth; fel llong i gludo milwyr roedd ganddi ddigon o le i 4,000 o filwyr.

Fel ei chwaer-long y Lusitania, cafodd y Mauretania ei lawnsio yn 1906. Gwnaeth ei mordaith gyntaf yn 1907 o Lerpwl i Ddinas Efrog Newydd. Gyda'r Lusitania, hi oedd y llong deithio gyflym gyntaf i gael ei hadeiladu yng ngwledydd Prydain yn yr 20g. Enillodd y Ruban Glas ym mis Medi, 1909, diolch i'w tyrbeins grymus a'i chynllun uchelgeisiol.

Gwasanaethai fel llong i gludo milwyr yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf gan ddychwelyd i'r rhediad traws-Iwerydd ar ddiwedd y rhyfel ar ôl cael ei hatgyeirio'n sylweddol yn sgîl tân trychinebud yn 1921.

Cafodd ei sgrapio yn 1935 yn iard dorri Rosyth, yn yr Alban.

Llongau
Gallia Narbonensis

Talaith Rufeinig yn ne Gâl oedd Gallia Narbonensis, yn yr ardal lle mae Languedoc a Profens heddiw, yn ne Ffrainc.

Daeth yn dalaith Rufeinig yn 121 CC, yn wreiddiol o dan yr enw Gallia Transalpina ('Gâl dros yr Alpau') er mwyn ei gwahaniaethu oddi wrth Gallia Cisalpina ('Gâl is yr Alpau'). Ailenwyd Gallia Transalpina yn Gallia Narbonesis yn ddiweddarach ar ôl ei phrifddinas Narbo Martius (Narbonne), a oedd wedi cael ei sefydlu ar lan y Môr Canoldir yn 118 CC.

Ganwyd yr hanesydd Rhufeinig Tacitus, mab-yng-nghyfraith Agricola, yn y dalaith tua'r flwyddyn 55 O.C.

Gallia Narbonensis
Gâl
Languedoc-Roussillon
Provence-Alpes-Côte d'Azur
Gallia Lugdunensis

Talaith yn yr Ymerodraeth Rufeinig oedd Gallia Lugdunensis, wedi'i lleoli yn rhannau gogleddol a dwyreiniol Gâl (Ffrainc heddiw). Roedd ei henw'n tarddu oddi wrth Lugdunum (Lyon heddiw), ei phrifddinas.

Taleithiau Rhufeinig
Gâl
Cyrenaica

Talaith yn yr Ymerodraeth Rufeinig oedd Cyrenaica.

Roedd hi'n cynnwys yr hyn sy'n gyfateb yn fras i ogledd Libia heddiw, ynghyd ag Ynys Crete. Ei rhanbarth bwysicaf oedd y Pentapolis, a'i phrifddinas oedd Cyrene.

Roedd y Cyrenaici yn ysgol o athronwyr, dilynwyr Aristippus, a enwyd felly am eu bod wedi ymsefydlu yn y dalaith.

Cyrenaica
Groeg yr Henfyd
Hanes Libia
Hanes Affrica
Baner Denmarc

Croes Lychlynaidd wen ar faes goch yw'r Dannebrog, neu Faner Denmarc: un o'r rhai hynaf yn Ewrop. Mae baner gyda chroes wen-ar-goch yn cael ei hardystio fel un a ddefnyddir gan y brenhinoedd Denmarc ers y 14g. Yn y cyfnod modern mae pob un o'r gwledydd Nordig (ac eithrio'r Ynys Las) wedi mabwysiadu baneri o ddyluniad tebyg – gweler ymhellach: baner Norwy, baner Sweden, baner y Ffindir, baner Ynysoedd Ffaröe, a baner Gwlad yr Iâ.

Cyfeiriadau

Denmarc
Denmarc
Isadeiledd

Y strwythurau, systemau a chyfleusterau sy'n cynnal neu wasanaethu ardal ddaearyddol neu ddiwydiant penodol yw isadeiledd, tanadeiledd, seilwaith neu rwydwaith mewnol. Casgliad o'r adeileddau sy'n gosod sylfaen economaidd ar gyfer system ryng-gysylltiol yw isadeiledd: y cyfarpar cyfalaf sy'n ffurfio fframwaith er mwyn i economi weithredu. Mae isadeiledd yn nodwedd hollbwysig o'r byd modern, ac yn hanfodol wrth alluogi safonau byw da, yn enwedig mewn ardaloedd trefol. Yn bennaf mae'r term yn cyfeirio at yr adeiladwaith materol sy'n galw am arbenigedd technegol ac arian i'w gynnal a chadw: ffyrdd, pontydd, twneli, rheilffyrdd, dociau, pibelli dŵr, carthffosydd, ceblau trydan, telegyfathrebu, ac ati. Mewn ystyr ehangach, sy'n ystyried sylfeini cymdeithasol a gwleidyddol, gall isadeiledd gynnwys sefydliadau megis y llywodraeth, yr heddlu, llysoedd barn, ysbytai, banciau ac ysgolion.

Gwasanaethau cyhoeddus yw isadeiledd yn gyffredinol ac felly dan reolaeth y wladwriaeth, naill ai drwy berchenogaeth neu reoliadau cyfreithiol. Mae isadeiledd mewn gwledydd sy'n llai economaidd ddatblygedig yn tueddu i fod yn annibynadwy neu heb fod ar gael ac yn rhwystro datblygiad economaidd. Oherwydd ei gostau uchel, mae'n rhaid i wledydd datblygedig fuddsoddi mewn isadeiledd yn gyson er mwyn ei atal rhag dirywio ac i'w uwchraddio yn sgil datblygiadau technolegol.

Cyfeiriadau 

 
Adeiladau ac adeiladwaith
Datblygu economaidd
Technoleg a chymdeithas
Hispania Tarraconensis

Talaith Rufeinig bwysig sy'n gyfateb yn fras i ogledd, canolbarth a dwyrain Sbaen heddiw oedd Hispania Tarraconensis.

Yr enw Rhufeinig cynharaf ar y dalaith yn sgîl ei choncwest oddi wrth y Carthaginiaid oedd Hispania Citerior, mewn cyferbyniaeth â Hispania Ulterior a rannwyd yn ddiweddarach yn daleithiau Lusitania a Baetica.

Roedd y dalaith yn enwog am ei mwyngloddiau arian cyfoethog.

Ymhlith ei henwogion gellid rhestru'r bardd Martial, Quintilian, y dychanwr Lucan, Mela, Silius a'r dramodydd Seneca'r Ieuaf.

Hispania Tarraconensis
Hanes Sbaen
Baetica

Talaith Rufeinig sy'n gyfateb yn fras i Andalucía a de Castille yn ne Sbaen heddiw oedd Baetica.

Ym mlynyddoedd cynnar teyrnasiad y Rhufeiniaid yn Sbaen roedd Baetica, gyda'i chymydog Lusitania, yn ffurfio talaith Hispania Ulterior.

Mae'r dalaith yn cael ei enwi ar ôl Afon Baetis, yr hen enw brodorol ar Afon Guadalquivir heddiw. Roedd y gwlân a gynhyrchid yn Baetica yn enwog am ei safon uchel a daeth yr enw Baeticus i olygu "dillad o safon uchel" ledled yr Ymerodraeth Rufeinig.

Taleithiau Rhufeinig
Hanes Sbaen
Andalucía
Baner Gwlad yr Iâ

Baner las â chroes wen a choch yw baner Gwlad yr Iâ. Fe'i mabwysiadwyd yn swyddogol ar 17 Mehefin 1944, y diwrnod y daeth Gwlad yr Iâ yn weriniaeth annibynnol o Ddenmarc. Fe'i defnyddiwyd yn answyddogol o 1913 ymlaen. Fe'i mabwysiadwyd ar 19 Mehefin 1915 i gynrychyioli Gwlad yr Iâ o fewn Teyrmas Denmarc. Fel baneri eraill gwledydd Llychlyn, fe'i seilir ar faner Denmarc, y Dannebrog.

Gwlad yr Iâ
Gwlad yr Iâ
Cymunedau ymreolaethol Sbaen

Rhennir Sbaen yn sawl Cymuned Ymreolaethol (Sbaeneg: comunidad autónoma), sef yr haen gyntaf o raniadau gwleidyddol, yn unol â Chyfansoddiad Sbaen, 1978. Mae'r haen yma'n rhoi hawliau cyfyngedig i ranbarthau a chenhedloedd Sbaen. Mae'r gair 'ymreolaethol' yn cyfeirio at 'reolaeth', a hawl y cymunedau i reoli eu hunain.

Nid ffederasiwn yw Sbaen, eithr gwladwriaeth unedol sydd wedi datganoli llawer o'i phwerau. Derbynia cenhedloedd y byd fod Sbaen, yn ei chyfanrwydd, yn genedl sofran ac yn cael ei chynrychioli yn ei llywodraeth ganolog. Ond mae pwerau'r llywodraeth, i raddau, wedi'u datganoli i'r cymunedau, fel a nodir yn y Cyfansoddiad. Nododd sawl ysgolhaig fod y system hon yn un 'Ffederal' ym mhob ffordd, oddigerth i'r enw, neu "federation without federalism".

Ceir 17 cymuned ymreolaethol a dwy ddinas ymreolaethol, a adnabyddir fel a ganlyn:
Sbaeneg: autonomías
Basgeg: autonomien
Catalaneg: autonomies
Galisieg: autonomías

Mae gan y ddwy ddinas ymreolaethol yr hawl i gael eu hystyried yn gymunedau ymreolaethol, ond hyd yma, nid yw'r naill na'r llall wedi ymgymryd â'r hawl hwnnw.

Dinasoedd ymreolaethol

Cyfeiriadau
Helenius Acro

Gramadegydd Rhufeinig oedd Helenius Acro, neu Acro (fl. tua'r 3g OC).

Ysgrifennodd feirniadaethau ac esboniadau Lladin ar waith Terens a Horas. Mae'r gwaith yma ar Horas, bellach, ar goll, ond cyfeirir atynt gan y gramadegydd Charisius.  Ceir peth tystiolaeth o'i waith ar Persius.

Mae casgliad o scholia o'r 7g ar lenyddiaeth Ladin yn dwyn ei enw.

Cyfeiriadau

Genedigaethau'r 3edd ganrif
Llenorion Rhufeinig
Lucius Aelius Stilo Praeconinus

Roedd Lucius Ælius Stilo Præconinus neu Ælius (c.150 CC - c.80 CC) yn ramadegydd Rhufeinig a anwyd yn Lanuvium.

Roedd yn perthyn i ddosbarth yr eques (marchogion) ac yn gyfaill i'r bardd Lucilius; cyflwynodd lyfr cyntaf ei Satirii iddo.

Cafodd y llysenw Stilo (o'r Lladin stilus, "stylus, pensil") am ei fod yn ysgrifennu areithiau ar gyfer ffigyrau cyhoeddus a'r llysenw Præconinus am mai præco (datgeinydd newyddion cyhoeddus) oedd ei dad.

Yn sgîl ffrae wleidyddol treuliodd gyfnod mewn alltudiaeth o Rufain tua 100 CC. Pan ddychwelodd cafodd swydd yn athro i Varro a Cicero.

Er ei fod yn hyddysg yn yr iaith Roeg a'i llenyddiaeth, ymroddodd i astudio'r llên Ladin gynharaf. Cyhoeddodd esboniadau ar Lyfrau Gweddi'r Offeiriaid Saliaidd a Deddfau'r Deuddeg Tabled (Cyfraith Rhufain). Fe'i anrhydeddwyd am ymdrechion i gadw gwybodaeth am yr Hen Ladin yn fyw. Heddiw rydym yn ddyledus i Ælius am yr ychydig ddarnau o Hen Ladin sydd wedi goroesi, y rhan fwyaf ohono mewn glossau ar ei waith sydd fel arall ar goll.

Genedigaethau'r 150au CC
Llenorion Rhufeinig
Marwolaethau'r 80au CC
Aelius Lampridius

Hanesydd Rhufeinig oedd Ælius Lampridus, un o awduron Historia Augustus.

Hanesyddion Rhufeinig
Aelius Spartianus

Hanesydd Rhufeinig oedd Ælius Spartianus, un o awduron Historia Augusta.

Hanesyddion Rhufeinig
Lucius Afranius

Bardd Lladin a meistr pennaf Rhufain ar y dull comedi boblogaidd a elwir yn Fabula Togatusoedd Lucius Afranius (fl. 100 CC).

Mabwysiadodd waith Menander fel patrwm i'w waith ei hun. Yn ôl Cicero roedd yn ysgrifennydd ffraeth ac yn feistr ar yr iaith Ladin. Dim ond ambell ddryll o'r ddeugain drama a ysgrifennodd sydd ar gael heddiw, ond mae eu teitlau'n adnabyddus.

Roedd yn awdur toreithiog. Mae teitlau ei ddramâu a'r drylliau ohonynt yn awgrymu fod Afranius yn cymryd ei themâu o fywyd teuluol y cyfnod yn bennaf. Roedd ei waith yn boblogaidd ac roedd yn dal i gael ei berfformio yn ystod teyrnasiad Nero.

Beirdd Lladin
Llenorion Rhufeinig
Marcus Vipsanius Agrippa

Gwleidydd, cadfridog a phensaer yn amser yr ymerodwr Augustus oedd Marcus Vipsanius Agrippa neu Agrippa (63 CC – 12 CC).

Roedd Agrippa'n gyfaill a mab-yng-nghyfraith i Awgwstws. Gwnaeth enw iddo'i hun fel areithydd ac awdur. Ef oedd pennaeth y llynges pan drechwyd Marcus Antonius a Cleopatra ym Mrwydr Actium yn 31 CC, a gwobrwywyd ef gan Augustus.

Dan oruchwyliaeth Agrippa y gorffennwyd yr arolwg mawr o diriogaeth yr Ymerodraeth Rufeinig a gychwynwyd gan Iŵl Cesar yn 44 CC. Gyda chymorth y deunydd a ddaeth i'w law felly gwnaeth Agrippa fap crwn o'r Byd. Tua'r flwyddyn 7 CC, gorchmynodd Awgwstws gael copi ohono mewn marmor a osodwyd i fyny mewn teml yng nghanol Rhufain.

Cafodd y gwaith hwnnw ddylanwad mawr, yn arbennig ar yr Itinerarium ymherodrol (math o lawlyfrau daearyddol ar gyfer y fyddin a'r weinyddiaeth Rufeinig yn dangos y ffyrdd o Rufain i'r taleithiau). Yr unig lyfr gan Agrippa sy'n hysbys yw hwnnw y dechreuodd ysgrifennu ar ganlyniadau'r arolwg. Ar ôl marwolaeth Agrippa cafodd y gwaith ei gwblhau dan orchymyn Awgwstws ac fe'i cyhoeddwyd dan y teitl Chorographia.

Roedd Agrippa yn noddwr amlwg hefyd. Ef a fu'n gyfrifol am godi dwy o'r temlau Rhufeinig mwyaf adnabyddus, sef y Maison Carrée yn Nîmes a'r Pantheon yn Rhufain.

Genedigaethau 63 CC
Marwolaethau 12 CC
Penseiri Rhufeinig
Gwleidyddion Ymerodraeth Rhufain
Llenorion Rhufeinig
Milwyr Ymerodraeth Rhufain
Bridgwater

Tref farchnad a phlwyf sifil yng Ngwlad yr Haf, De-orllewin Lloegr, yw Bridgwater. Mae'n ganolfan weinyddol ardal an-fetropolitan Sedgemoor.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 35,886.

Mae Caerdydd 40.8 km i ffwrdd o Bridgwater ac mae Llundain yn 205.7 km. Y ddinas agosaf ydy Wells sy'n 25.2 km i ffwrdd.

Adeiladau a chofadeiladau
Amgueddfa Blake
Cyfnewidfa Ŷd
Eglwys y Santes Fair
Tŷ'r Castell

Enwogion
Robert Blake (1599-1657), milwr a morwr
Breaker Morant (1864-1902), milwr

Gefeilldrefi

Cyfeiriadau

Ardal Sedgemoor
Plwyfi sifil Gwlad yr Haf
Trefi Gwlad yr Haf
Wells

Dinas fechan a phlwyf sifil yng Ngwlad yr Haf, De-orllewin Lloegr, yw Wells.  Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Mendip. Mae hi'n enwog am ei heglwys gadeiriol.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 10,536.

Adeiladau a chofadeiladau
Amgueddfa Wells a Mendip
Eglwys Gadeiriol Sant Andreas
Eglwys Sant Cwthbert
Neuadd y Dref
Palas yr Esgob
Plas y Farchnad
Ysgol Las

Enwogion
Elizabeth Goudge (1900-1984), awdures
Julia Somerville (g. 1947) newyddiadurwraig

Gefeilldrefi

Cyfeiriadau

Ardal Mendip
Dinasoedd Lloegr
Plwyfi sifil Gwlad yr Haf
Trefi Gwlad yr Haf
Caerfaddon

Dinas yn sir seremonïol Gwlad yr Haf, De-orllewin Lloegr, a chanolfan weinyddol ardal awdurdod unedol Caerfaddon a Gogledd-ddwyrain Gwlad yr Haf yw Caerfaddon (Saesneg: Bath). Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn awdurdod unedol Caerfaddon a Gogledd-ddwyrain Gwlad yr Haf.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Caerfaddon boblogaeth o 94,782.

Bu'n un o ddinasoedd y Rhufeiniaid ym Mhrydain, gyda'r enw Lladin Aquae Sulis.

Gan fod y ddinas yn nodweddu dau gyfnod hanesyddol pwysig, sef oes y Rhufeiniaid a'r cyfnod Sioraidd, mae ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd ers 1987.

Gefeilldrefi

Gweler hefyd
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Cyfeiriadau

Caerfaddon a Gogledd-ddwyrain Gwlad yr Haf
Dinasoedd Lloegr
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Lloegr
Trefi Gwlad yr Haf
Caergaint

Dinas yng Nghaint, De-ddwyrain Lloegr, yw Caergaint (). Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn ardal an-fetropolitan Dinas Caergaint. Mae hi'n gorwedd ar lan Afon Stour.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Caergaint boblogaeth o 54,880.

Mae'n ganolfan eglwysig bwysig iawn, sedd Archesgob Caergaint, pen yr Eglwys Anglicanaidd. Yng nghanol y ddinas mae'r eglwys gadeiriol. Gan fod yr adeilad o bwysigrwydd hanesyddol a phensaernïol, mae ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd ers 1988.

Enwogion 
 Baldwin, Archesgob Caergaint (m. 1190) - cydymaith Gerallt Gymro ar ei daith trwy Gymru yn 1188.
 Christopher Marlowe (1564-1593), dramodydd
 John Redwood (g. 1951), gwleidydd
 Orlando Bloom (g. 1977), actor

Adeiladau a chofadeiladau 
 Abaty Sant Awstin
 Eglwys gadeiriol
 Eglwys Sant Dunstan
 Eglwys Sant Martin

Gweler hefyd
Caergaint (etholaeth seneddol)
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Cyfeiriadau 

Dinas Caergaint
Dinasoedd Lloegr
Trefi Caint
Truru

Prifddinas, plwyf sifil a chanolfan weinyddol Cernyw, De-orllewin Lloegr, yw Truro (Cernyweg: Truru neu Tryverow). Truro yw'r ddinas fwyaf deheuol yn y Deyrnas Unedig, wedi ei lleoli fymryn yn llai na 232 filltir i'r de-orllewin o Lundain (Charing Cross). 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 18,766.

Mae'r ddinas yn enwog am ei heglwys gadeiriol, y dechreuwyd ei hadeiladu ym 1879, ac a gwblhawyd ym 1910. Hefyd, mae hi'n lleoliad i Amgueddfa Frenhinol Cernyw (Royal Cornwall Museum), Llysoedd Cyfiawnder Cernyw a neuadd sir newydd Cyngor Sir Cernyw. Yn y ddinas mae canolfan galwadau band eang Grŵp BT.

Hanes 
Mae'r gwedillion yn Carvossa yn dangos bod Truru yn gymuned ers Oes yr Haearn. Roedd castell Normanaidd ar un o'r bryniau lle mae adeilad y Llysoedd Cyfiawnder heddiw.

Cododd Truru i amlygrwydd fel tref farchnad a phorth yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg a'r ugeinfed. Sut bynnag, mae rôl Truro wedi newid i fod yn brifddinas ddiwylliannol a masnachol i Gernyw gyda dirywiad y diwydiannau pysgota a mwyngloddio tun neu alcam. Mae adeiladau presennol Truro yn dyddio yn bennaf i'r oes Sioraidd neu wedyn, canlyniad ei rôl fel tref stannary pan oedd y diwydiant mwyngloddio yn ei anterth yng ngorllewin Cernyw.

Daearyddiaeth 
Lleolir Truru yng nghanol Cernyw ar gydlifiad afonydd Kenwyn ac Allen. Credir taw 'tair afon' yw ystyr enw Truru, enw sydd yn cyfeirio at Kenwyn, Allen a nant Glasteinan. Mae Truru wedi dioddef difrod gan lifogydd yn y gorffennol, yn enwedig ym 1988, pryd gwelwyd dau 100-mlynedd dilyw. Cyfododd y problemau hyn oherwydd i lawer o law chwyddo'r afonydd a llanw gwanwyn yn afon Fal. Yn fwy diweddar, cafodd amddiffynfeydd eu hadeiladu, gan gynnwys cronfa frys a gwahanfur llanw, i atal problemau yn y dyfodol.

Addysg 
Sefydliadau addysgol sydd yn Truru:
Ysgol Truro — ysgol fonedd a sefydlwyd ym 1880. 
Ysgol Gyfun Truro — ysgol fonedd ar gyfer merched, tair i ddeunaw oed.
Ysgol Penair — ysgol y wladwriaeth, gydaddysgol, ar gyfer plant sydd rhwng un ar ddeg oed ac un ar bymtheg oed.
Ysgol Richard Lander — ysgol y wladwriaeth, gydaddysgol, ar gyfer plant sydd rhwng un ar ddeg oed ac un ar bymtheg oed.
Coleg Truro — coleg addysg bellach ac addysg uwch a agorwyd ym 1993.

Rheilffyrdd 
Agorwyd terfynfa yn Highertown y 5 Awst 1852 gan Reilffordd Gorllewin Gernyw, lle rhedai trenau i Redruth a Penzance. Estynnwyd y lein i lawr i'r afon yn Newham 16 Ebrill 1855. Daeth Rheilffyrdd Cernyw â lein o Plymouth i orsaf newydd y dref yn Carvedras y 4 Mai 1859, yn croesi uwchben y strydoedd ar ddwy draphont: pont Truro (tros ganol y dref) a phont Carvedras. Wedyn, dargyfeiriodd Rheilffordd Gorllewin Cernyw y rhan fwyaf o'u trenau i deithwyr i'r orsaf newydd, gan adael Newham yn bennaf fel gorsaf lwyth nes ei chau ar 6 Tachwedd 1971. Llwybr beic yw'r ffordd o Highertown i Newham heddiw, yn dilyn ffordd trwy gefn gwlad o gwmpas ochr ddwyreiniol y ddinas. Ehangodd Rheilffyrdd Cernyw y lein i Falmouth ar 24 Awst 1863.

Gefeilldrefi

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  Cyngor Dinas Truru
 BBC Cernyw - Camera Gwefan Truru

Dinasoedd Lloegr
Plwyfi sifil Cernyw
Trefi Cernyw
Ammianus Marcellinus

Roedd Ammianus Marcellinus (fl.330-380) yn hanesydd iaith Ladin, a anwyd yn Antioch, yng ngogledd-orllewin Syria.

Roedd Ammianus o dras Roeg uchelwrol. Ar ôl gorffen ei addysg dechreuodd ar yrfa filwrol ac ymladdodd dan yr ymerodr Julian yn erbyn yr Alemanniaid a'r Persiaid. 

Yn ei henaint ymddeolodd i Rufain ac yno, tua'r flwyddyn 390, cychwynodd ei lyfr ar hanes ymerodron Rhufain, yr Rerum Gestarum Libri, sy'n olrhain hanes yr ymerodron o Nerva (96 O.C.) hyd farwolaeth Valens, mewn 31 llyfr. Dim ond y llyfrau xiv-xxxi sydd wedi goroesi, am y cyfnod 353 hyd 378. Maent yn arbennig o bwysig fel ffynhonnell hanes am fod Ammianus ei hun yn llygad-dyst i nifer o'r digwyddiadau a ddisgrifir ynddynt.

Gellid ystyried ei waith fel parhad o hanes Tacitus, ac fe ymddengys fod Ammianus yn seilio ei arddull ar waith mawr yr hanesydd hwnnw. Fel Tacitus mae Ammianus yn dangos barn eglur ac annibynnol ac yn ceisio darganfod y gwirionedd. Er ei fod yn bagan mae'n deg i'r Cristnogion, er enghraifft. Serch hynny nid yw hanner mor diwylliedig â Tacitus. Roedd y Lladin yn ail iaith iddo ac mae ei waith yn dioddef o ramadeg ansicr, bombastiaeth a throeon ymadrodd trwsgl neu or-flodeuog.

Hanesyddion Rhufeinig
Lucius Ampelius

Roedd Lucius Ampelius (fl. tua dechrau'r 2 CC) yn llenor Lladin.

Ychydig sy'n hysbys amdano. Fe'i cofir yn bennaf fel awdur llyfr nodiadau, y Liber Memorialis, sy'n cynnwys nifer o erthyglau byrion ar seryddiaeth, daearyddiaeth a hanes.

Er mor dibwys ynddo'i hun y mae'r unig lyfr ganddo sydd wedi goroesi, mae'n haeddu sylw fel ffynhonnell i'r archaeolegwyr o'r Almaen a fu'n cloddio ar safle Pergamum; defnyddiasant y wybodaeth a rydd Ampelius yn ei bennod ar Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd i ddarganfod y cerfluniau Groegaidd enwog sydd bellach yn Amgueddfa Berlin.

Marwolaethau'r 2il ganrif CC
Llenorion Rhufeinig
Suffolk

Sir seremonïol a sir hanesyddol yn Nwyrain Lloegr yw Suffolk.

Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth

Ardaloedd awdurdod lleol
Rhennir y sir yn bum ardal an-fetropolitan:

Bwrdeistref Ipswich
Ardal Dwyrain Suffolk
Ardal Canol Suffolk
Ardal Babergh
Ardal Gorllewin Suffolk

Etholaethau seneddol
Rhennir y sir yn saith etholaeth seneddol yn San Steffan:
 Bury St Edmunds
 Canol Suffolk a Gogledd Ipswich
 De Suffolk
 Gorllewin Suffolk
 Ipswich
 Suffolk Arfordirol
 Waveney

Dolen allanol
 Cyngor Sir Suffolk

 
Siroedd seremonïol Lloegr
Chwant balŵnau

Chwant balŵnau yw’r cyflwr o gymryd diddordeb anghyffredin mewn balŵnau ar gyfer cynnwrf rhywiol. Gelwir un sydd â’r cyflwr hwn yn falŵngarwr. Mae natur y chwant yn amrywio o berson i berson: mae rhai’n mwynhau’r weithred o enchwythu, neu wylio eraill yn enchwythu, rhai yn mwynhau ffrwydro’r balŵn, a rhai yn ymgyffroi yn lliw, gloÿwder, arogl, gwead, sŵn a symudiad y gwrthrych ei hun. Er bod yna enghreifftiau o falŵngarwragedd, balŵngarwyr yw’r mwyafrif o bell ffordd.

Cefndir
Mae yna sawl damcaniaeth sy’n ceisio egluro chwant balŵnau, ond nid oes un sy’n egluro’r cyfan. Cytuna llawer mai ym mhlentyndod y mae gwreiddiau’r chwant, sy’n datblygu ymhellach trwy’r glasoed ac yn yr oedolyn. Rhai o’r rhesymau cyffredin tu ôl i’r chwant a geir gan falŵngarwr yw ofn o balŵnau yn eu plentyndod (yna mae’r ofn yn lled-bylu ac yn troi’n chwant); teimladau rhywiol cynnar (yn aml, cysylltir y balŵn â’r teimlad o groen, a’i ddefnyddio weithiau i fwdwl-wasgu); a’r defnydd o falŵn mawr yn ddarpar-gymar.

Arferion
Mae yna bedwar cam yng nghylchred bywyd balŵn: enchwythu, ymhyfrydu, cyfathrach a dinistr. Gall unrhyw gam neu gyfuniad o gamau fod o ddiddordeb i’r balŵngarwr. O fewn y gymuned falŵngaru, gwahaniaethir rhwng y sawl sy’n ffrwydro’r balŵn, a’r sawl sy’n ymatal rhag ffrwydro. Yn aml, mae cymar rhywiol, yn ogystal â’r balŵn, yn rhan o’r gweithgareddau, ac yn rhan o’r rhagarweiniad at gael rhyw.

Gweler hefyd
Balŵn
Chwant traed

Balŵnau, Chwant
Cramen y Ddaear

Y gramen yw’r enw a roddir i haen fwyaf allanol y blaned, ac mae’n rhan o’i lithosffer. Mae fel arfer wedi'i ffurfio o ddeunydd llai dwys na gweddill y blaned. Basalt a gwenithfaen sy’n ffurfio'r rhan fwyaf o gramen y Ddaear. Mae’r gramen yn oerach ac yn fwy cadarn na’r haenau dyfnach fel y fantell a’r craidd.

Ar blanedau haenog, fel y Ddaear, mae’r lithosffer yn arnofio ar haenau mewnol sy’n llifo. Mae’r gramen yn cael ei rhannu'n sawl plât tectonig gan geryntau darfudiad yn yr asthenosffer is. Er nad yw’r asthenosffer yn hylif, mae’n ymddwyn yn blastig.

Mae’r gramen gyfandirol yn wahanol i’r gramen gefnforol. Mae’r gramen gefnforol wedi’i chyfansoddi yn bennaf o fasalt ac mae ganddi drwch o tua 5–10 km. Mae’r gramen gyfandirol wedi’i gwneud o sawl craig lai dwys, ac mae ganddi drwch o tua 20–70 km.

Daeareg
Tectoneg platiau
Lithosffer

Y lithosffer yw'r enw rhoddir i’r gramen a’r haen uchaf, solid o’r mantell.

Daeareg
Mantell (daeareg)

Y fantell yw’r haen o’r Ddaear (neu unrhyw blaned arall) rhwng y gramen a’r graidd. Mae wedi ei gwneud o beridotit, mae’n solid, ond yn ymddwyn yn ystwyth.

Caiff ei rhannu yn uwch-fantell ac yn is-fantell. Y ffin yw'r lleoliad lle mae newid sydyn yng nghyflymder tonnau seismig. Mae hyn yn digwydd ar ddyfnder o tua 660 km. Credir fod y naid yma yng nghyflymder tonnau seismig yn gysylltiedig gyda newid yn y mineralau yn y fantell. Oherwydd y pwysau (oherwydd yr holl gerrig uwchben) mae'r atomau yn y diwedd yn methu cadw ei patrwm mewn mineral ac yn newid i fineral newydd. Credir fod y naid tau 660 km yn gysylltiedig gyda'r mineral Ringwoodite yn newid i Bridgmandite ('roedd yn cael ei alw yn Perovskite) a ferropericlase oherwydd y broses yma .

Cyfeiriadau

Daeareg
Craidd y Ddaear

Y craidd yw haen mwyaf mewnol y Ddaear. Mae wedi ei rhannu mewn i ddwy rhan, y craidd mewnol a’r craidd allanol. Mae’r ddwy wedi’i cyfansoddi yn fwyaf o haearn a nicel, ond mae’r craidd allanol yn hylifol tra bod y craidd mewnol yn solid. Mae maes magnetig y ddaear yn ffynhonni o’r craidd.  Darganfyddwyd strwythyr y craidd drwy seismoleg.

Daeareg
Ffriŵleg

Mae'r Ffriŵleg (Furlan) yn iaith sy'n perthyn i Reto-Romaneg yn y cangen ieithyddol Italaidd o'r teulu ieithyddol Indo-Ewropeaidd. Mae hi'n perthyn yn agos i'r Ladineg a'r Románsh.

Siaredir Ffriŵleg yn ardal Tagliamento yng ngogledd yr Eidal, sef yn yr Alpau Carnaidd ac yn rhannau gogleddol gwastadedd Friula.

Amcangyfrir fod o gwmpas hanner miliwn o siaradwyr Ffriŵleg heddiw.

Mae Ffriŵleg yn iaith lenyddol. Mae'r testun Ffriŵleg cynharaf sydd ar glawr yn dyddio o'r 13g.

Ieithoedd Rhaetiaidd
Ieithoedd yr Eidal
Rhaetieg

Rhaetieg yw'r enw a roddir ar yr iaith, neu grŵp o dafodieithoedd a siaredid ar un adeg trwy'r ardal sy'n ymestyn o'r Alpau Carnaidd yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal i fynyddoedd Alpau Grison yn y Swistir.

Rhaetieg Cynnar 
Mae'r enw Rhaetieg (hefyd Raetieg) yn tarddu o enw'r dalaith Rufeinig Rhaetia, talaith Alpaidd a ymgorfforwyd yn yr Ymerodraeth Rufeinig yn 15 C.C. ac a Ladineiddwyd mewn canlyniad. Mae'r iaith frodorol gynharach, a elwir hefyd Rhaetieg, yn cael ei chofnodi ar nifer o arysgrifau cyn-Rufeinaidd ond erys cryn ansicrwydd yn ei chylch.

Rhaetieg yr Eidal 
Mae Rhaetieg diweddar yn perthyn yn agos i Eidaleg. Yn Awstria mae wedi ildio tir i Almaeneg bron yn gyfangwbl ac yn y de mae'r Eidaleg wedi cymryd drosodd i raddau helaeth.

Rhennir Rhaetieg yr Eidal yn ddwy iaith neu dafodiaith,
Ffriŵleg
Ladineg

Rhaetieg y Swistir a'r cylch 
Ers y 10fed ganrif mae Rhaetieg wedi ildio tir i'r Eidaleg. Roedd hi'n cael ei siarad ar lannau Llyn Constans ond erbyn heddiw fe'i cyfyngir i rannau o'r Grisons. Er gwaethaf hynny nid patois mohoni ond iaith lenyddol gydnabyddedig a elwir Romaunsch.

Dolenni allanol 
Arysgrifau Rhaeteg

 
Rhaetieg
Románsh

Mae Románsh (rumantsch, rumauntsch, romontsch, rumàntsch) yn iaith Reto-Romanig yng nghangen Italaidd y teulu ieithyddol Indo-Ewropeaidd.

Siaradwyr 
Sieredir Románsh yn ardal yr Alpau Grison yn ne'r Swistir heddiw, ond ar un adeg roedd hi'n cael ei siarad hefyd yn ardal Llyn Constans yng ngogledd yr Eidal.

Dim ond rhyw 50,000 o siaradwyr Románsh a geir heddiw. Mae eu hiaith yn rhanedig gyda phump tafodiaith bur wahanol i'w gilydd, sef Sursilvan / Obwaldisch (yn rhannau uchaf Dyffryn Rhine), Sutsilvan / Nidwaldisch (yn Tungleasta, Mantogna a Schona), Surmiran / Oberhalbsteinisch (yn Sursés a Val d'Alvra), Oberengadinisch (yn Engadine Uchaf) ac Unterengadinisch (yn Engadine Isaf). Mae'r Almaeneg yn ail iaith i bob siaradwr Románsh.

 Llenyddiaeth 
Mae gan y Románsh draddodiad llenyddol digon anrhydeddus. Ar wahân i destun unigryw o'r 12g, tyfodd llenyddiaeth bur sylweddol ers cyfnod y Diwygiad Protestannaidd, gyda'r testun printiedig cyntaf yn ymddangos yn y flwyddyn 1552. Yn 1938 enillodd Románsh statws swyddogol yn y Swistir fel pedwaredd iaith (yn ei thalaith).

Mae llyfrau'n cael eu hargraffu yn y tafodieithoedd hyn i gyd, ond yn bennaf yn Sursilvan. Dysgir Románsh yn ysgolion yr ardal ieithyddol Románsh. Nid yw'r ymdrechion i greu iaith lenyddol safonol gyffredin i bob un o'r tafodieithoedd hyn wedi cael llawer o lwyddiant hyd yn hyn.

 Enghreifftiau o Románsh 
 Y Pader 
Dyma'r Pader yn nhafodiaith Sursilvan:Bab nos, ti che eis en tschiel: sogns vegni fatgs tiu num.Tiu reginavel vegni neutier. Tia veglia daventi sin tiara sco en tschiel.Nies paun de mintga gi dai a nus oz.E perduna a nus nos puccaus, sco era nus perdunein a nos culponts.E meina nus bec en empruament, mo spendra nus dal mal. Pertgei tes ein il reinavel e la pussonza e la gliergia a semper''.

Gweler hefyd 
 Radio Rumantsch

 
Ieithoedd Rhaetiaidd
Ieithoedd y Swistir
Feneteg

Mae Feneteg yn iaith Indo-Ewropeaidd farw a sieredid yn hen dalaith Rufeinig Venetia (yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal heddiw).

Roedd talaith Venetia'n cynnwys gwastadedd Venetia ac Istria ynghyd â'r mynyddoedd Alpaidd i'r gogledd.

Erys peth anghytundeb ymhlith ieithyddwyr ynglŷn â statws Feneteg ond fe'i derbynir gan ganran o ysgolheigion yn gangen ar wahân yn y teulu Indo-Ewropeaidd.

Mae olion yr iaith Feneteg i'w gweld mewn tua 200 o arysgrifau cynnar sy'n dyddio o'r 6ed ganrif C.C. hyd y canrifoedd cyntaf Cyn Crist, y rhan fwyaf ohonynt yn dod o Este (yr Adeste glasurol). Mae'r arysgrifau wedi'u hysgrifennu mewn gwyddor o'r dosbarth Gogledd Etrusgiaidd.

Ildiodd yr iaith yn raddol i'r Lladin ar ôl i'r Rhufeiniad ymsefydlu
yn Aquileia o 183 C.C. ymlaen. Dichon bod tiriogaeth yr iaith wedi'i chrebachu i'r bryniau yn ystod y canrifoedd canlynol ac iddi farw allan yn yr ail a'r 3edd ganrif C.C..

Geirfa'r Feneteg
zhonasto "rhoddodd" (cf. Lladin donare "rhoi", a Cymraeg dawn a Sansgrit danam "rhodd")
vhraterei "brawd" (cf. Lladin frater)
leuzorophos "plant"

Ieithoedd Indo-Ewropeaidd
Ieithoedd Italaidd

Mae'r ieithoedd Italaidd yn perthyn i'r teulu Indo-Ewropeaidd o ieithoedd. Mae'n cwmpasu Lladin, a'r ieithoedd Romáwns sy'n tarddu o Ladin, a hefyd dwy iaith y Cynfyd, Osgeg ac Wmbreg.

Mae gan y gangen ddwy is-gangen:

 Sabeleg, sy'n cynnwys Osgeg a'r grŵp Wmbraidd, sy'n cynnwys Wmbreg a nifer o ieithoedd eraill â pherthynas agos at Wmbreg
 Lladino-Ffalisceg, sy'n cynnwys Ffalisceg, iaith farw a siaredid i'r gogledd o Rufain, Lladin a'r ieithoedd Romáwns.

Fel roedd y Rhufeinwyr yn ehangu'u dylanwad dros bobloedd eraill yr Eidal, daeth eu iaith i oruchafu dros yr ieithoedd Italaidd eraill tan iddi gymryd eu lle yn llwyr. Lladin yw'r unig iaith Italaidd a oroesodd. Daeth mor lwyddiannus nes iddi ledu dros y rhan fwyaf o dde Ewrop a datblygu i esgor ar grŵp newydd o ieithoedd, y grŵp Romáwns.

Mae rhai ieithyddion yn rhagdybio cysylltiad clòs rhwng yr ieithoedd Italaidd a'r ieithoedd Celtaidd ac yn awgrymu iddynt darddu o un famiaitih Italo-Celtaidd (y rhagdybiaeth Italo-Celtaidd), ond mae'r syniad yn aros yn ddadleuol.

Italaidd, Ieithoedd
Osgeg

Mae Osgeg yn iaith hynafol farw a sieredid gan y Samniaid yn ne'r Eidal hyd at yr ail ganrif C.C..

Gyda'r Wmbreg, mae'n perthyn i gangen Osgo-Wmbreg yr Ieithoedd Italaidd ond mae ei pherthynas ieithyddol â Lladin yn bwnc dadleuol.

Hanes
Roedd Osgeg yn enw a roddwyd gan y Rhufeiniaid ar dafodiaith yr Osgiaid, un o'r llwythi Samniaidd yn Campania, ac a ddaeth i gael ei ddefnyddio i olygu iaith y Samniaid yn gyffredinol.

Er i'r Samniaid dderbyn goruchafiaeth Rhufain yn y flwyddyn 290 C.C., roeddent yn parhau i ddefnyddio'r iaith Osgeg fel iaith swyddogol hyd at y Rhyfel Gymdeithasol yn 90-89 C.C. pan gollodd y Samniaid eu hannibyniaeth. Ymddengys fod Osgeg fel iaith lafar wedi goroesi hyd yr ail ganrif O.C.

Olion ac arysgrifau
Ac eithrio enwau personol ac enwau lleoedd a ddyfynir gan awduron Lladin a Groeg, mae'r iaith yn adnabyddus o'r tua 200 arysgrif Osgeg sydd wedi goroesi. Er bod un testun yn weddol hir, tua 300 o eiriau, mae'r rhan fwyaf yn fyr iawn ac mewn canlyniad mae ein gwybodaeth o Osgeg yn gyfyng. Daw o gwmpas tri chwarter yr arysgrifau hyn o Campania ei hun. Maent wedi'u hysgrifennu mewn gwyddor frodorol seiliedig ar y Wyddor Roeg a'r wyddor Etrwseg. Mae'r ffaith fod iaith yr arysgrifau'n gyson a sefydlog yn awgrymu fod gan yr iaith lenyddiaeth safonol ar un adeg.

Rhai geiriau Osgeg
pon pan
tout(am) cf. Cymraeg tylwyth, Hen Wyddeleg tuatha
lig(ud) deddf, cf. Lladin legs
aut ond
mall(ud) maleisus
allo arall / eraill
fame(lo) teulu / cartref
pud beth?, cf. Lladin quod
kom cyf-, cf. Lladin cum-, con-
nessimas nesaf, Hen Wyddeleg nessam
trsto-, tristo - tyst
pompe pump (efallai sylfaen y gair "Pompeii"?)

Llyfryddiaeth
C.D. Buck, A Grammar of Oscan and Umbrian (1928)
Leppmann, Wolfgang, Pompeii in Fact and Fiction Elek Books, Llundain 1968
Elcock, W.D., The Romance Languages Faber a Faber, Llundain 1960
Edmonds, J.M., An Introduction to Comparative Philology for Classical Students Gwasg Prifysgol Caergrawnt 1906
geirfa yn: Hudson-Williams,A Short Grammar of Old Persian Gwasg Prifysgol Cymru 1936, 1963
geirfa yn: Thurneysen, R., A Grammar of Old Irish Dublin Institute for Advanced Studies, Dulyn 1980 ac ati.

Ieithoedd Italaidd
Ieithoedd Indo-Ewropeaidd
Wmbreg

Mae Wmbreg (Umbrian) yn iaith hynafol farw yn perthyn i'r Osgeg, ac i raddau i'r Lladin, yng nghangen ieithoedd Italaidd y teulu ieithyddol Indo-Ewropeaidd.

Gyda'r Osgeg, mae Wmbreg yn ffurfio'r is-gangen Osgo-Wmbreg yn yr ieithoedd Italaidd, ond mae rhai ieithyddion yn dadlau fod yr is-gangen honno'n gangen ar wahân yn y teulu Indo-Ewropeaidd.

Olion
Ar wahân i lond llaw o arysgrifau byrion, daw'r brif dystiolaeth am yr Wmbreg o gyfres o saith tabled efydd o natur ddeddfodol - y Tabledi Igufaidd - a ddarganfuwyd yn adfeilion Teml Iau yn Gubbio (yr Iguvium glasurol), yn 1444.

Gyda 4,000 o eiriau, hyn yw'r cofnod llawnaf o hen ieithoedd yr Eidal sydd wedi goroesi, ac eithrio'r Lladin, wrth gwrs. Mae'r rhan fwyaf o gynnwys y tabledi wedi ei ysgrifennu mewn ysgrifen hynafol frodorol sydd wedi'i seilio ar yr Wyddor Etrwseg. Dichon bod y tabledi hyn yn dyddio o tua 200 C.C..

Nid yw'r orgraff yn sefydlog, ffaith sy'n awgrymu nad oedd yr Wmbreg wedi datblygu'n iaith lenyddol safonol, mewn gyferbyniad â'r Osgeg.

Rhai geiriau Wmbreg
inuk wedyn, yna
frater brodyr
uhtur oracl, augur
sakre offrwm (cf. (a) sacrifice)
uvem dafad (cf. Lladin ovis)
arv(am) cae (cf. erw)
pir tân

Llyfryddiaeth
C.D. Buck, A Grammar of Oscan and Umbrian (1928)

Ieithoedd Italaidd
Ieithoedd Indo-Ewropeaidd
Gubbio

Tref hynafol a chymuned (comune) yng nghanolbarth yr Eidal yw Gubbio. Fe'i lleolir yn nhalaith Perugia yn rhanbarth Umbria. Saif ar lethr isaf Mynydd Ingino, mynydd bach yn yr Apenninau.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 32,432.

Hanes
Mae gwreiddiau'r dref yn hynafol iawn. Roedd yn anheddiad bwysig i lwyth yr Wmbri, o dan yr enw Ikuvium yn y cyfnod cyn-Rufeinig. Yn 1444 darganfuwyd yno tabledi efydd, y Tabledi Igufaidd, sy'n cynnwys y testun mwyaf sydd wedi goroesi yn yr iaith Wmbreg.

Ar ôl y goncwest Rufeinig yn yr 2g CC parhaodd y dref yn bwysig, fel y tystiwyd gan ei theatr Rufeinig, yr ail-fwyaf yn y byd i oroesi. Ei henw Lladin oedd Iguvium.

Daeth Gubbio yn bwerus iawn ar ddechrau'r Oesoedd Canol. Anfonodd y dref 1,000 o farchogion i ymladd yn y Groesgad Gyntaf (1096–9). Roedd y canrifoedd dilynol yn gythryblus, ac roedd Gubbio yn rhyfela yn aml yn erbyn trefi cyfagos. Yn un o'r rhyfeloedd hyn ei esgob, Ubaldo Baldassini (c.1084–1160) a arweiniodd fyddin y dref (trwy wyrth yr honnwyd) i fuddugoliaeth ysgubol (1151) a chyfnod o ffyniant i'r dref. Ef bellach yw nawddsant y dref, a bob blwyddyn y mae gwyl fawr (Corsa dei Ceri) ar noswyl ei ddygwyl ar 16 Mai.

Yn y pen draw ymgorfforwyd Gubbio i diriogaethau teulu Montefeltro, dugiaid Urbino. O 1631 hyd 1860 roedd yn rhan o Daleithiau'r Babaeth.

Chwedl Sant Ffransis a'r Blaidd
Mae'r dref yn adnabyddus am chwedl Sant Ffransis o Assisi yn dofi blaidd rheibus a chodai arswyd ar y dref, ond a ddaeth wedyn yn breswylydd hydrin y lle.

Cyfeiriadau

Oriel

Talaith Perugia
Trefi Umbria
Achaea

Talaith Rufeinig yng Ngwlad Groeg oedd Achaea neu Achaia.

Er i'r enw Achaia olygu Boeotia, Attica, Doris, Aetolia, Locris a Phocis yn wreiddiol ac i'r enw gael ei ddefnyddio heddiw ar gyfer talaith (Akhaia) yng ngogledd y Peloponnesus, yn ystod yr Ymerodraeth Rufeinig fe'i defnyddid yn enw ar dalaith sy'n cynnwys y Peloponnesus gyfan ynghyd â rhannau o'r tir mawr gyferbyn iddi, dros Gwlff Corinth a Gwlff Patras.

Taleithiau Rhufeinig
Hanes Gwlad Groeg
Ægyptus

Talaith yn yr Ymerodraeth Rufeinig a'i thiriogaeth yn gyfateb yn fras i diriogaeth Yr Aifft heddiw oedd Aegyptus.

Yn ôl yr hen chwedl roedd yn cymryd ei enw oddi wrth yr arwr Aegyptus mab Belus.

Taleithiau Rhufeinig
Hanes yr Aifft
Affrica (talaith Rufeinig)

Talaith Rufeinig sy'n cyfateb yn fras i diriogaeth Tiwnisia heddiw oedd Affrica (Lladin: Africa). Hyd heddiw mae pobl Tiwnisia yn cyfeirio at ei wlad fel Ifriquiyah (Affrica), ac fe ymddengys fod yr enw Lladin, sydd erbyn heddiw, fel y gwyddys, yn enw ar y cyfandir cyfan, yn dod o'r enw brodorol hwnnw.

Carthago oedd prifddinas y dalaith. Mae safleoedd nodiadwy eraill o gyfnod y Rhufeiniaid yn cynnwys Dougga, Bulla Regia, El Djem a Sufetula.

Taleithiau Rhufeinig
Hanes Tiwnisia
Hanes Gogledd Affrica
Asia (talaith Rufeinig)

Roedd Talaith Rufeinig Asia yn uned wleidyddol a greuwyd ar ddiwedd y Weriniaeth Rufeinig. Roedd yn dalaith Seneddol a lywodraethid gan proconswl, trefn a arosodd yn sgîl ad-drefnu yr Ymerodraeth Rufeinig yn 211.

Bu rhaid i Antiochus III o'r Aifft ildio Asia ar ôl i'r Rhufeiniaid drechu ei fyddin ym mrwydr Magnesia, yn 190 CC. Ar ôl Cytundeb Apamea (188 CC), rhoddwyd yr ardal gyfan i Rufain dan frenin nawdd yn Mhergamon.

Yn 133 CC, rhoddodd Attalus III o Bergamom, oedd heb etifedd, ei deyrnas i Rufain. Ffurfiwyd y dalaith Asia Proconsularis, yn cynnwys hen ardaloedd Groegaidd Mysia, Lydia, Caria, a Phrygia.

Roedd rhai o ddinasoedd Asia, fel Ephesus a Pergamon, ymhlith y dinasoedd pwysicaf a chyfoethocaf yn yr ymerodraeth. Ymhlith y rhai fu'n dal y swydd o broconswl Asia, roedd yr hanesydd Tacitus (110-113).

Ar ôl 326, pan symudodd yr ymerodr Cystennin Mawr y brifddinas i Byzantiwm, arosai'r dalaith yn ganolfan i ddiwylliant Rhufeinig a Helenistaidd yn y dwyrain am ganrifoedd. Arosodd yn rhan o'r Ymerodraeth Fysantaidd hyd y 15g.

Dolen allanol
Asia Leiaf

Taleithiau Rhufeinig
Asia Leiaf
Yr Ymerodraeth Fysantaidd
Numidia

Roedd Numidia yn deyrnas ac yn ddiweddarch yn dalaith yn yr Ymerodraeth Rufeinig, rhwng talaith Mauretania Caesariensis a thalaith Affrica yng Ngogledd Affrica.

Brenhinoedd Dwyrain Numidia 
 Syphax (215 CC - 202 CC
 Vermina (202 - ?)
 Archobarzane (? - ?)

Brenhinoedd Gorllewin Numidia 
 Zelalsen (? - ?)
 Gaia (? - 207 CC)
 Ozalces (207 CC - 206 CC
 Capussa (206 CC - 206 CC
 Lacumazes (206 CC - 206 CC
 Massinissa (? - 202 CC)

Brenhinoedd Numidia 
 Massinissa (202 CC - 148 CC)
 Micipsa (148 CC - 118 CC)
 Gulussa (148 CC - 145 CC)
 Mastarnabal (148 CC - 145 CC)
 Adherbal (118 CC - 112 CC)
 Hiempsal I
 Jugurtha (118 CC - 106 CC)
 Gauda (106 CC - 88 CC
 Hiempsal II (88 CC - 60 CC
 Juba I (60 CC - 46 CC
 Dan reolaeth Rhufain 46 CC - 30 CC
 Juba II (30 CC - 25 CC

Taleithiau Rhufeinig
Berber
Hanes Algeria
Hanes Gogledd Affrica
Hanes Tiwnisia
Raetia

Roedd Raetia neu Rhaetia yn dalaith Rufeinig yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal.

Rhaetieg Cynnar oedd iaith frodorol y dalaith.

Taleithiau Rhufeinig
Hanes yr Eidal
Henry Fielding

Llenor o Sais oedd Henry Fielding (22 Ebrill 1707 – 8 Hydref 1754), a aned ger Glastonbury yng Ngwlad yr Haf, Lloegr.

Bywyd 
Cafodd Henry Fielding ei eni yn 1707 yn Sharpham Park, ger Glastonbury.
Ar ôl cael ei addysg yn Eton, aeth i'r Iseldiroedd ac astudiodd y Clasuron yn Leiden. Pan ddychwelodd i Loegr parhaodd i astudio'r gyfraith ond ar yr un pryd dechreuodd ysgrifennu dramâu ac erthyglau i gylchgronau. Cafodd ei alw i'r Bar yn 1740 ac yn 1749 fe'i apwyntiwyd yn ustus yn Westminster.
Teithiodd i Lisbon, prifddinas Portiwgal, ym 1754 a bu farw yno ar yr 8fed o Chwefror. Cyhoeddwyd ei ddyddiadur o'r daith yn 1755, ar ôl ei farwolaeth.

Gwaith llenyddol 
Roedd Fielding yn adwur toreithiog. Ysgrifennodd nifer o ddramâu ac erthyglau ond fe'i cofir yn bennaf am ei nofelau. Mae'r rhain yn cynnwys:

The History of the Adventures of Joseph Andrews and of his friend Mr Abraham Adams (1742)
The History of Tom Jones, a Foundling (1749)
Amelia (1751)
The Life of Mr Jonathan Wild the Great (1743)
Journal of a Voyage to Lisbon (1755)

Llyfryddiaeth 
A. Digeon, The Novels of Fielding (1924)
H. Austin Dobson, Henry Fielding (1907)
F.H. Dudden, Fielding (1952)
M.P. Wilcocks, A True-Born Englishman (1947)

Dramodwyr Seisnig y 18fed ganrif
Dramodwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1707
Llenorion teithio Seisnig y 18fed ganrif
Llenorion teithio Seisnig yn yr iaith Saesneg
Marwolaethau 1754
Nofelwyr Seisnig y 18fed ganrif
Nofelwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Pobl o Wlad yr Haf
Pobl fu farw ym Mhortiwgal
Ysgrifwyr a thraethodwyr Seisnig y 18fed ganrif
Ysgrifwyr a thraethodwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Gerald Ford

38ain Arlywydd yr Unol Daleithiau, o 1974 i 1977, oedd Gerald Rudolph Ford, Jr. (ganed Leslie Lynch King, Jr.) (14 Gorffennaf 1913 – 26 Rhagfyr 2006). Cafodd ei eni yn 3202 Woolworth Ave. yn Omaha i Leslie Lynch King a'i wraig Dorothy Ayer Gardner. Roeddent wedi gwahanu cyn iddo gael ei eni gan ysgaru bum mis wedi hynny. Ef yw unig Arlywydd UDA y bu i'w rieni gael ysgariad. Ei enw bedydd oedd Leslie Lynch King, Jr.. Ailbriododd ei fam Gerald Rudolff Ford ac fe ailenwyd ei mab yn Gerald Rudolff Ford, Jr..

Dolenni allanol 
  Bywgraffiad swyddogol

Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Cyfreithwyr Americanaidd
Genedigaethau 1913
Gwleidyddion Americanaidd yr 20fed ganrif
Is-Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Marwolaethau 2006
Pobl o Omaha, Nebraska
Richard Nixon

37ain Arlywydd Unol Daleithiau America, o 1969 i 1974, oedd Richard Milhous Nixon (9 Ionawr 1913 – 22 Ebrill 1994). Oherwydd sgandal Watergate a'r bygythiad o uchelgyhuddiad yn ei erbyn, ymddiswyddodd o'r arlywyddiaeth yn 1974.

 
Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Genedigaethau 1913
Gwleidyddion Americanaidd
Is-Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Marwolaethau 1994
Pobl a bardynwyd gan Arlywydd yr Unol Daleithiau
Pobl fu farw o strôc
Pobl o Galiffornia
Hanes y Daith Trwy Gymru

Llyfr enwog gan Gerallt Gymro (Giraldus Cambriensis) yw Hanes y Daith Trwy Gymru neu Itinerarium Kambriae.

Mae'r llyfr, a ysgrifennwyd yn Lladin, yn fath o ddyddiadur sy'n cofnodi taith Gerallt trwy Gymru yng nghwmni Baldwin, Archesgob Caergaint yn 1188.

Mae'r Itinerarium yn ffynhonnell amhrisiadwy am Gymru yn yr Oesoedd Canol. Yn ogystal â disgrifio'r daith ei hun, a hynny'n fywiog a darllenadwy, mae Gerallt yn plethu pob math o hanesion a thraddodiadau a gododd ar y ffordd i mewn i'r naratif.

Cefndir
Pwrpas swyddogol y daith oedd i hyrwyddo achos y Drydedd Groesgad a recriwtio Cymry i fynd i ymladd yn erbyn y Saraseniaid yn y Tir Sanctaidd. Ond digon claer oedd yr ymateb. Roedd gan y mwyafrif o'r Cymry bethau gwell i'w wneud. Roedd gan y bardd-dywysog Owain Cyfeiliog o Bowys resymau gwleidyddol am beidio rhoi croeso i archesgob o Norman yn ogystal ac nid aeth Gerallt a Baldwin drwy Bowys. Brysiog iawn oedd eu ymweliad â Gwynedd hefyd. Stori wahanol oedd hi yn y de ar ddechrau'r daith gan fod llawer o'r tir yn nwylo arglwyddi Normanaidd y Mers a'u cynghreiriaid.

Y daith

Dyma'r prif lefydd yr ymwelodd Gerallt a'r archesgob â nhw ar y daith trwy Gymru, a ddechreuodd yn Henffordd a gorffenodd yn Amwythig:

Llyfr I
Henffordd a Maesyfed
Y Gelli ac Aberhonddu a Brycheiniog
Abergefenni, Caerleon, Casnewydd a Caerdydd
Llandaf, Margam, Abertawe a Gŵyr
Llwchwr, Gwendraeth, Cydweli, Caerfyrddin a'r Tŷ Gwyn ar Daf
Hwlffordd a Phenfro

Llyfr II
Tyddewi, Cemais, Llandudoch
Aberteifi a Emlyn
Llanbedr Pont Steffan, Ystrad Fflur a Llanbadarn Fawr
Y Traeth Mawr, Nefyn, Caernarfon a Bangor
Ynys Môn
Degannwy, Rhuddlan, Llanelwy a Bryn y Glo
Glannau Dyfrdwy, Caer ac Amwythig

Llyfryddiaeth
Thomas Jones (gol.), Gerallt Gymro (Caerdydd, 1938). Cyfieithiad Cymraeg safonol o'r Daith a hefyd y Disgrifiad o Gymru.

12fed ganrif yng Nghymru
Gerallt Gymro
Llenyddiaeth Ladin yr Oesoedd Canol
Llenyddiaeth Ladin Cymru
Llyfrau am Gymru'r Oesoedd Canol
Llyfrau taith Cymreig
Llyfrau'r 12fed ganrif
Rhyfel cyfiawn

Dywedir mai Awstin Sant oedd y cyntaf i ddadlau o blaid y syniad o ryfel cyfiawn. Un o athronwyr amlycaf y syniad yn awr yw Michael Walzer.

Yn ôl Thomas Aquinas, amodau rhyfel cyfiawn yw:
auctoritas principis : rhaid cyhoeddi'r rhyfel gan awdurdod cyhoeddus sydd a'r hawl i wneud hynny. Os yw'r rhyfel yn cael ei gyhoeddi ar sail penderfyniad unigol, persona privata, ni all fod yn gyfiawn;
causa justa : rhaid i'r achos fod yn un cyfiawn; dyma'r amod sy'n achosi fwyaf o drafferth i'w dehongli;
intentio recta: ni ddylai fod unrhyw fwriad heblaw sicrhau fod daioni yn fuddugoliaethus, heb unrhyw fwriadau cudd.

Ymhlith yr arweinwyr crefyddol ac athronwyr sydd wedi mynegi barn ar y pwnc mae:

Cicero (106 CC-43 CC)
Awstin Sant (354-430)
Sant Thomas Aquinas (1225-1274)
Stanislaw o Skarbimierz (1360-1431)
Francisco de Vitoria (1492-1546)
Francisco Suarez (1548-1617)
Hugo Grotius (1583-1645)
Baron von Pufendorf (1632-1694)
Emerich de Vattel (1714-1767)
Immanuel Kant (1724-1804)
Paul Tillich (1886-1965)
Reinhold Niebuhr (1892-1971)
H. Richard Niebuhr (1894-1962)
Paul Ramsey (1913-1988)
Michael Walzer (1935-)
James Turner Johnson
Jean Bethke Elshtain
Louis Iasiello  (1950-)
Timothy P. Jackson (1954-)
Brian Orend (1970-)

Gweler hefyd
 Bomio dyngarol
 Moeseg ryngwladol
 Ymyrraeth ddyngarol

Moeseg
Cyfiawn