alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Mewnwr (rygbi)

Safle chwarawer rygbi'r undeb yw mewnwr (rhif 9), dyma'r cyswllt holl bwysig rhwng y blaenwyr a'r cefnwyr, bob amser yng nghanol pethau. Mae'n aml o faintioli corfforol bach ond gyda chrap dda i sylwi beth sydd yn digwydd mewn gêm, yn medru ymateb i sefyllfa yn sydyn iawn, gyda sgiliau trafod ardderchog.

Ef yw'r cyntaf yn aml i amddiffyn drwy daclo a thu ôl pob sgrym i gael y bêl allan ac i gadw symudiad i fynd. Ef sydd yn rhoi'r bêl i mewn i'r sgrym ac yn ei chasglu hi wedyn

Er ei bod yn dechnegol anghyfreithlon mae'r mewnwr yn tynnu sylw'r dyfarnwr yn aml at gamweddau'r gwrthwynebwyr.

Safleoedd rygbi'r undeb

ca:Posicions del rugbi a 15#Mig de melé
en:Scrum-half
Afon Neckar

Mae Afon Neckar yn afon yn ne-orllewin yr Almaen. Mae'n llifo i gyfeiriaid y gogledd o'r Goedwig Ddu heibio i Stuttgart a Heidelberg i ymuno ag Afon Rhein ym Mannheim. Ei hyd yw 394 km (245 milltir).

Un o'r sawl tref hanesyddol ar ei glannau yw Nürtingen, gefeilldref Pontypridd.

Neckar
Neckar
Neckar
Fenis

Dinas hanesyddol a chymuned (comune) yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal yw Fenis (Eidaleg: Venezia), sy'n brifddinas talaith Veneto. Mae gan y ddinas awyrgylch deniadol ac mae'r gondolas traddodiadol a chychod eraill yn dal i deithio hyd ei chamlesi.

Roedd poblogaeth comune Venezia yng nghyfrifiad 2011 yn 261,362.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Basilica San Marco
 Basilica Santa Maria della Salute
 La Fenice
 Maes Awyr Marco Polo
 Palas Doge
 Palazzo Contarini del Bovolo
 Palazzo Grassi
 Piazza San Marco
 Pont yr Ochneidiau
 Pont Rialto

Enwogion 
 Tomaso Albinoni (cyfansoddwr)
 Sebastian Cabot (fforiwr)
 Canaletto (arlunydd)
 Giacomo Casanova (awdur)
 Christine de Pisan (c. 1364 – c. 1430), bardd ac awdures (magwyd yn Ffrainc)
 Veronica Franco (bardd)
 Carlo Goldoni (dramodydd)
 Antonio Lotti (cyfansoddwr)
 Pab Clement XIII
 Pab Pawl II
 Marco Polo (fforiwr)
 Tullio Serafin (cerddor)
 Giuseppe Sinopoli (cerddor)
 Giovanni Battista Tiepolo (arlunydd)
 Tintoretto (arlunydd)
 Antonio Vivaldi (cyfansoddwr)

Cyfeiriadau 

Dinas Fetropolitan Fenis
Dinasoedd Veneto
Castell Bodelwyddan

Castell ffug, Fictorianaidd yw Castell Bodelwyddan, a leolir tua hanner cilometr o Fodelwyddan yn Sir Ddinbych, ger yr A55, 4 milltir o'r Rhyl.

Mae'n dŷ hanesyddol gydag amgueddfa, sydd ar agor i'r cyhoedd; fe'i prynnwyd yn y 1980au gan Gyngor Sir Ddinbych.

Dolenni allanol
 Gwefan Castell Bodelwyddan 

Adeiladau rhestredig Gradd II* Sir Ddinbych
Bodelwyddan
Bodelwyddan
Bodelwyddan
Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
Rhodes

Mae Rhodos (Groeg Diweddar: Ródhos) neu yn Saesneg Rhodes yn un o ynysoedd Gwlad Groeg yn ne'r Môr Egeaidd, yr ynys fwyaf yn ynysoedd y Deuddeng Ynys.

Ei phrifddinas yw tref Rhodes.

Hanes
Yn yr Hen Fyd roedd yr ynys yn enwog am ei Cholosws, un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd. Bu Poseidonius yn byw yma am ran sylweddol o'i oes, ac yn cynnal ysgol athroniaeth.

Am gyfnod yn yr Oesoedd Canol roedd Rhodes yn gartref i urdd Marchogion yr Ysbyty.

Ymwelodd y marchog crwydr Jörg von Ehingen â'r ynys ar ddiwedd y 15g.

Economi
Mae amaeth yn bwysig ar yr ynys ond twristiaeth yw'r prif ddiwydiant erbyn heddiw.

Cyfeiriadau 

Groeg yr Henfyd
 
Ynysoedd Gwlad Groeg
Rhodes (tref)

Tref Rhodes (, Ródos, ) yw prifddinas ynys Rhodes yn y Dodecanese, gwlad Groeg.  Mae ganddo boblogaeth o tua 100,000. Mae'n enwog ers canrifoedd fel safle Rhodes has been famous since antiquity as the site of Colossus Rhodes, un o saith Rhyfeddod y Byd.

Trefi Gwlad Groeg
Ynys Rhodes
Lindos

Tref fach ddeniadol ar ynys Rhodes yw Lindos.

Roedd yr artist Chares o Lindos, a greodd Golossus Rhodes, un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd, yn frodor o Lindos.

Groeg yr Henfyd
Ynys Rhodes
Beirut

Beirut (Arabeg: بيروت ; Ffrangeg: Beyrouth) yw prifddinas Libanus er 1941. Lleolir Senedd Libanus a sedd llywodraeth y wlad yno. Mae'n gorwedd ar bentir, ar lan y Môr Canoldir a hi yw prif borthladd y wlad.  Saif i'r gorllewin o Fynydd Libanus  sy'n rhoi ffurf triongl i'r ddinas. Gan na fu cyfrifiad yno ers blynyddoedd mae'r amcangyfrifon o'i phoblogaeth yn amrywio o rhwng 1 a 2 filiwn o bobl.

Hanes 
Roedd y ddinas ym meddiant y Tyrciaid am ganrifoedd nes i Ffrainc ei chipio ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf. Pan enillodd Libanus ei hannibyniaeth yn 1941 dewisiwyd Beirut yn brifddinas iddi.

Dioddefodd y ddinas ddifrod sylweddol yn ystod y rhyfel cartref (1973-1976) ac eto yn 1982 pan ymosododd byddin Israel arni er mwyn gorfodi'r PLO i ymadael.

Datblygiadau diweddar 
Yn 2006 cafodd y ddinas ei tharo nifer o weithiau gan lu awyr Israel gan ladd rhai cannoedd o bobl a dinistrio rhannau o'r ddinas, yn arbennig maerdvefi y de ac ardal y maes awyr. Ym Mai 2008 ceisiodd Llywodraeth y wlad esgymuno aelodau o Hezbollah: penderfyniad y bu iddi'n ddiweddarach wrthdroi oherwydd y protestio a gwrthdystio cyhoeddus. Yn dilyn ymyrraeth gan Dywysog Qatar sefydlwyd Llywodraeth newydd gyda Phrifweinidog newydd yn ei harwain.

Enwogion 
 Nancy Ajram, cantores Arabeg

 
Dinasoedd Libanus
Prifddinasoedd Asia
Amman

Amman yw prifddinas a dinas fwyaf Gwlad Iorddonen. Hi hefyd yw'r ddinas fwyaf boblog, a chanolfan economaidd, gwleidyddol a diwylliannol y wlad. Lleolir Amman i'r gogledd o ganol y wlad ac mae ganddi boblogaeth o . Ceir arwynebedd o oddeutu 1,680 cilometr sgwâr (648.7 milltir sgwâr). Caiff ei hystyried yn un o'r dinasoedd Arabaidd mwyaf modern gyda'i diwydiant twristiaeth yn ffynnu, o Arabia ac Ewrop. Yn 2014 ymwelodd dros ddwy filiwn a'r ddinas, gan ei gwneud y bumed cyrchfan twristaidd fwyaf yn Arabia.

Hanes
Mae'r dystiolaeth gynharaf o anheddiad dynol yn Amman mewn safle Neolithig o'r enw 'Ain Ghazal, lle cafwyd hyd i  rai o'r cerfluniau dynol hynaf ac sy'n dyddio i 7250 CC. Yn ystod Oes yr Haearn, roedd y ddinas yn cael ei hadnabod fel Ammon, yn gartref i Deyrnas yr Ammoniaid. Fe'i enwyd yn "Philadelphia" yn ystod ei chyfnodau Groegaidd a Rhufeinig, ac o'r diwedd fe'i galwyd yn Amman yn ystod y cyfnod Islamaidd. Mae'r ddinas fodern yn dyddio o ddiwedd y 19g pan ymsefydlodd mewnfudwyr yr Ymerodraeth yr Otomaniaid ym 1867. Sefydlwyd cyngor ddinesig cyntaf Amman cyntaf yn 1909.

Dinas Amman oedd prifddinas yr Ammoniaid y cyfeirir atynt yn y Beibl. Mae olion archaeolegol Groegaidd a Rufeinig i'w gweld hyd heddiw; yr enwocaf yw'r amffitheatr Rufeinig yng nghanol y ddinas.

Ar ôl y cyfnod Rhufeinig aeth Amman, nad oedd yn dref bwysig iawn dan yr ymerodraeth, yn bentref di-nod. Dan reolaeth Prydain yng ngwlad Iorddonen dechreuodd ffynnu eto ac yn 1946 daeth yn brifddinas y wlad annibynnol newydd.

Tyfodd y boblogaeth yn sylweddol o ganlyniad i'r rhyfeloedd rhwng Israel a'r gwledydd Arabaidd yn 1948, 1967, a 1973, wrth i nifer o ffoaduriaid Palesteinaidd gyrraedd y ddinas. Yn 1970 arweiniodd y tensiynau rhwng y ffoaduriaid a llywodraeth y wlad at ymladd yn y strydoedd.

Ers hynny mae nifer fawr o'r ffoaduriaid wedi dychwelyd i'r Lan Orllewinol.

Etymoleg
Tarddiad y gair "Amman" yw "Rabbath Ammon", sef enw'r Ammoniaid arni yn y 13g, gyda "Rabbath" yn golygu 'prifddinas' neu brif le'r brenin'. Yn y Beibl hebraeg, fe'i gelwir yn "Rabbat ʿAmmon", ond yn ôl y Groegwr Ptolemi II Philadelphus a deyrnasai rhwng 283 a 246 CC ac a oresgynnodd y wlad, "Philadelphia" oedd yr enw, gair a ddeilliodd o'i lysenw ef ei hun - Philadelphus.

Daearyddiaeth

Lleolir Amman ar Lwyfandir Boncyn y Dwyrain, ucheldir a nodweddir gan dair prif wadi (neu ddyffryn) sy'n rhedeg drwyddo. Yn wreiddiol, adeiladwyd y ddinas ar saith bryn. Nodweddir tir Aman gan ei fynyddoedd. [70] Mae'r ardaloedd pwysicaf yn y ddinas wedi eu henwi ar ôl y bryniau neu'r mynyddoedd y maent yn gorwedd arnynt.

Mae drychiad yr ardal yn amrywio o 700 i 1,100 metr (2,300 i 3,600 troedfedd). Lleolir Al-Salt ac al-Zarqa i'r gogledd-orllewin a'r gogledd-ddwyrain, yn y drefn honno, ac mae Madaba wedi'i leoli i'r gorllewin, al-Karak a Ma'an i'r de-orllewin a'r de-ddwyrain o Amman, yn y drefn honno. Mae un o'r unig ffynhonnau sy'n weddill yn Amman bellach yn cyflenwi dŵr i Afon Zarqa.

Cyfeiriadau

Amman
Gwlad Iorddonen
Diyarbakır

Mae Diyarbakır yn ddinas hynafol ar lannau Afon Tigris yn ne-ddwyrain Twrci. Mae mwyafrif y boblogaeth yn Gyrdiaid. Mae'n brifddinas talaith Diyarbakir.

Mae gan y ddinas hanes hir. Dan yr enw Amida bu'n brifddinas talaith Rufeinig Sophene. Fe'i hamgylchynir gan furiau trwchus o gyfnod yr Ymerodraeth Fysantaidd sy'n ymestyn am 6 km.

Fe'i cipiwyd gan y Tyrciaid yn 1515.

Mae'r ddinas yn adnabyddus am ei chrefftwyr gwaith ffiligri aur ac arian medrus.

Dinasoedd Twrci
Diyarbakir
Yr Ymerodraeth Fysantaidd
Mosul

Mae Mosul (Arabeg: الموصل‎ al-Mawṣil, Cyrdeg: Mûsil, Syrieg: ܢܝܢܘܐ Nîněwâ, Tyrceg: Musul) yn ddinas yng ngogledd Irac yn agos i'r ffin â Twrci a phrifddinas talaith Ninawa. Saif ar lannau Afon Tigris, sydd â phump o bontydd arni, tua 396 km (250 milltir) i'r gogledd-orllewin o Baghdad. Daw enw'r deunydd lliain mwslin o enw'r ddinas, a oedd yn ganolfan bwysig i'r diwydiant mwslin am ganrifoedd. Cynnyrch arall o bwys hanesyddol yw marmor Mosul.

Yn 1987, roedd ganddi boblogaeth o 664,221; yr amcangyfrif yn 2002 oedd 1,739,800. Mosul yw trydedd ddinas fwyaf Irac, ar ôl Baghdad a Basra.

O 1534 hyd 1918 bu'n ganolfan masnach bwysig yn yr Ymerodraeth Ottoman.

Mae'n un o brif ganolfannau'r diwydiant olew yn Irac.

Tua 30 km i'r de-ddwyrain o'r ddinas ceir adfeilion dinas hynafol Nimrud, prifddinas Assyria, un o'r safleoedd archaeolegol pwysicaf yn y Dwyrain Canol.

Gweler hefyd
Ninefeh

Dinasoedd Irac
Fulgencio Batista y Zaldivar

Roedd Fulgencio Batista y Zaldivar (16 Ionawr 1901 – 6 Awst 1973) yn wleidydd o Ciwba.

Batista oedd arlywydd Ciwba o 1940 hyd 1944 pan gollodd rym. Dychwelodd i rym yn 1952 trwy coup milwrol ac roedd yn arlywydd y wlad am yr ail dro o 1954 i 1958.

Roedd ei lywodraeth yn un asgell dde a gorthrymus a chynyddai ei wrthwynebwyr. I nifer o Giwbanwyr roedd Batista wedi gwerthu ei wlad i'r Maffia. O'r diwedd cafodd ei ddisodli gan y chwyldroadwyr dan arweinyddiaeth Fidel Castro a Che Guevara a ffoes i'r Unol Daleithiau.

Genedigaethau 1901
Marwolaethau 1973
Arlywyddion Ciwba
Hanes Ciwba
Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Fidel Castro

Roedd Fidel Castro ( audio)(13 Awst 1926 - 25 Tachwedd 2016) yn wleidydd o Ciwba. Roedd e'n brif weinidog ar ei wlad o 1959 hyd 1976 ac yn arlywydd o 1976 tan 2008.

Moncada 
Fe'i ganwyd yn fab i berchennog planhigfa siwgr cyfoethog yn 1926. Daeth i wrthwynebu polisïau a llywodraeth gormesol Fulgencio Batista. Ar 26 Gorffennaf 1953 arweiniodd ymosodiad aflwyddiannus ar faracs Moncada a chafodd ei garcharu hyd 1955.

Granma 
Treuliodd gyfnod o alltudiaeth yn Mecsico gyda'i frawd Raoul lle cyfarfu â Che Guevara. Yn 1956 hwyliodd o Fecsico ar y llong fach Granma gyda'i gyd-chwyldroadwyr arfog, gan gynnwys Che Guevara. Ar ôl cyfnod hir o wrthryfela ym mryniau coediog y Sierra Madre, llwyddodd i ddisodli llywodraeth Batista pan gipiodd Havana ar 1 Ionawr, 1959.

Argyfyngau 
Sefydlodd lywodraeth sosialaidd yn Ciwba ac enillodd ddicter yr Unol Daleithiau (oherwydd ei raglen o drosglwyddo tir y tirfeddianwyr cyfoethog i'r werin) ac am ei gefnogaeth agored i fudiadau chwyldroadol eraill yn Ne a Chanolbarth America. Ceisiodd yr Unol Daleithiau gael gwared o Castro a'i lywodraeth a gosodwyd embargo economaidd ganddynt ar y wlad. Y canlyniad fu i Castro droi fwyfwy at yr Undeb Sofietaidd am gymorth. Penllanw'r cyfnod cythryblus hwnnw oedd goresgyniad y Bay of Pigs ac Argyfwng Taflegrau Ciwba.

Ar lwyfan y byd 
Ar ddiwedd y 1960au ac yn ystod y 1970au ceisiodd Castro, gyda pheth llwyddiant, chwarae rôl ehangach ar y llwyfan ryngwladol fel un o arweinwyr y Gwledydd Amhleidiol (Non-Aligned Countries).

Heddiw 
Yn 2006 cafodd salwch a threuliodd gyfnod yn yr ysbyty. Daeth ei frawd Raoul yn arlywydd yn 2008. Bu farw ar 25 Tachwedd 2016.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1926
Marwolaethau 2016
Arlywyddion Ciwba
Hanes Ciwba
Chwyldroadwyr
Canolbarth America

Mae Canolbarth America yn rhanbarth ddaearyddol ar gyfandir yr Amerig sy'n gorwedd rhwng rhan ogleddol Gogledd America a De America. Mae'n gorwedd rhwng ffin ogleddol Gwatemala a ffin ogledd-orllewinol Colombia ac yn cynnwys tua 596,000 km² (230,000 milltir sgwâr) o dir. Mae'r tywydd yn drofaol ac mae'r rhanbarth yn dioddef corwyntoedd cryf weithiau.

Mae Canolbarth America yn cynnwys saith gwlad, o'r gogledd i'r de:
 Gwatemala
 Belîs
 Hondwras
 El Salfador
 Nicaragwa
 Costa Rica
 Panama

Daearyddiaeth
Mae Canolbarth America yn rhanbarth fynyddig. Ceir nifer o losgfynyddoedd, yn cynnwys Tajumulco sy'n codi i 4210m (13,846'). Mae ei hardaloedd arfordirol yn ffrwythlon a thyfir nifer o gnydau, er enghraifft bananas, coffi a coco.
Mae'r rhan fwyaf o'r trigolion o dras gymysg Ewropeiaidd a brodorol.

Hanes
Cyn ymddangosiad yr Ewropeiaid cyntaf bu rhannau o Ganolbarth America yn gartref i wareiddiaid brodorol hynod, er enhgraifft penrhyn Yucatan. Syrthiodd y tir i feddiant Sbaen (ac eithrio Belîs ac ambell fan arall). Yn gynnar yn y 19g cafodd gwledydd y rhanbarth annibyniaeth ar Sbaen a ffurfiodd Costa Rica, El Salfador, Gwatemala, Hondwras a Nicaragwa Cynghrair Canolbarth America (neu 'Taleithiau Unedig Canolbarth America') (1823 - 1838). Yn 1960 ffurfiodd y gwledydd hyn Marchnad Gyffredin Canolbarth America.

 
Yr Amerig
Yr Ynysoedd Dedwydd

Ynysfor folcanig yng Nghefnfor Iwerydd oddi ar arfordir gogledd-orllewin Affrica yw'r Ynysoedd Dedwydd (neu Ynysoedd Canarïa; Sbaeneg: Canarias).
Maent yn rhan o deyrnas Sbaen ers y bymthegfed ganrif a heddiw maent yn gymuned ymreolaethol. Mae'r ynysoedd wedi dod yn gyrchfan boblogaidd i dwristiaid.

Mae saith prif ynys:

Oriel 

 
Cymunedau ymreolaethol Sbaen
Dedwydd
Dedwydd
Panspermia

Panspermia (yn llythrennol "Hadu'r cyfan") yw'r ddamcaniaeth astrofiolegol fod bywyd ar y Ddaear wedi dod ar y dechrau o'r gofod.

Cynigiwyd y ddamcaniaeth ddadleuol am y tro cyntaf gan yr astroffisegwyr Fred Hoyle a Chandra Wickramasinghe. Dadleuant fod bywyd cyntefig wedi cyrraedd y ddaear tua 3,500,000,000 o flynyddoedd yn ôl yn ffurf meicrobiau a gludir gan gomedau ar draws y bydysawd. Trwy estyniad gellid dadlau bod y broses yn un barhaol a bod planedau aneirif ledled y bydysawd yn cael eu hadu fel hyn.

Er i'r syniad gael ei ddilorni gan y mwyafrif o wyddonwyr ar y pryd, erbyn hyn mae gwyddonwyr yn dechrau ailasesu Panspermia yng ngoleuni gwybodaeth newydd am allu meicro-organebau i oroesi mewn amgylchiadau eithafol; mae rhai bacterii yn gallu goroesi am filiynau o flynyddoedd mewn rhew neu garreg, er enghraifft.

Dolen allanol
Gwybodaeth am y ddamcaniaeth a newyddion am y datblygiadau diweddaraf

Astrofioleg
Astroffiseg
Bioleg
Cefnwr (rygbi)

Safle chwaraewr rygbi'r undeb ydy cefnwr (rhif 15), sy'n sefyll yn ôl i sicrhau  pob amddiffyniad posibl. Gan mai ef fydd yn aml yr amddiffynnwr olaf mae sgiliau taclo da yn hanfodol. Rhaid iddo ddal y ciciau uchel ac ar ôl dal y ciciau uchel gall ddewis cicio'r bêl yn ôl, felly mae bod yn ymwybodol o'r posibiliadau a'r gallu i gicio yn hanfodol. Defnyddir y cefnwr i ddechrau gwrth-ymosodiad yn aml.

Safleoedd rygbi'r undeb

ca:Posicions del rugbi a 15#Darrere
Manon Rhys

Llenor yw Manon Rhys (ganwyd 1948) sydd yn olygydd, yn sgriptwraig deledu, ac yn awdures nofelau Cymraeg. Ganed hi yn Nhrealaw, Y Rhondda, yn ferch i'r athro, y bardd, a'r dramodydd J. Kitchener Davies. (Mam gu Gruffudd Ab Owain)

Bywgraffiad
Mynychodd Ysgol Gynradd Gymraeg Ynys-wen, Treorci, rhwng 1952 a 1959 cyn symud ymlaen i Ysgol Ramadeg y Merched, Y Porth. Symudodd y teulu i Brestatyn ym 1961 a mynychodd Ysgol Glan Clwyd, Y Rhyl, hyd 1966, wedi i'w mam, Mair Davies, dderbyn swydd Pennaeth Adran y Gymraeg yn yr un ysgol. Graddiodd yn y Gymraeg o Brifysgol Cymru, Aberystwyth cyn dilyn cwrs ymarfer dysgu ym Mhrifysgol Caerdydd.

Bu'n athrawes Gymraeg am gyfnod cyn symud i faes ysgrifennu sgriptiau teledu a ffilm, gan weithio ar raglenni megis Pobol y Cwm a chyfres Y Palmant Aur (a addasodd yn ddiweddarach fel tair nofel). Cyhoeddwyd ei nofel gyntaf ym 1988. Bu'n gydolygydd y cylchgrawn llenyddol Taliesin. Mae hi hefyd yn diwtor ysgrifennu creadigol.

Mae'n briod â T. James Jones; mae ganddi ddau o blant, ac mae'n llysfam i ddau. Mae'n fam-gu i saith o wyrion.

Enillodd y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 2011 gyda Neb Ond Ni; hi oedd yr enillydd cyntaf y cyflwynwyd iddo'r fedal gan ei briod.

Enillodd y goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2015.

Llyfryddiaeth
Cwtsho: Straeon Byrion (Gwasg Gomer, 1988)
Ar fy Myw (gol.) (Honno, 1990)
O Na Byddai'n Haf o Hyd (addasiad o Goodbye Summer gan Alison Prince) (Gwasg Gomer, 1990)
Cysgodion (1993)
Tridiau, ac Angladd Cocrotshen (Gwasg Gomer, 1996)
Y Palmant Aur 1: Siglo'r Crud (Gwasg Gomer, 1998)
Y Palmant Aur 2: Rhannu'r Gwely (Gwasg Gomer, 1999)
Y Palmant Aur 3: Cwilt Rhacs (1999)
Storïau'r Troad (gol.) (Gwasg Gomer, 2000)
James Kitchener Davies: Detholiad o’i Waith (gol. ar y cyd ag M. Wynn Thomas) (Gwasg Prifysgol Cymru, 2002)
Rara Avis (Gwasg Gomer, 2005)
Cerddi'r Cymoedd (gol.) (Gwasg Gomer, 2005)
Cornel Aur (Gwasg Gomer, 2009)
Neb Ond Ni (Gwasg Gomer, 2011)
Ad astra (Gwasg Gomer, 2013)
Stafell fy Haul (Cyhoeddiadau Barddas, 2018)

Gwobrau ac anrhydeddau
 2011 – Y Fedal Ryddiaith, Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam a'r Fro 2011 – Neb Ond Ni

Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Genedigaethau 1948
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Nofelwyr Cymraeg
Pobl o Rondda Cynon Taf
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Pobl addysgwyd yn Ysgol Glan Clwyd
Willem Barentsz

Fforiwr oedd Willem Barentsz (1550 - 20 Mehefin 1597). Fe'i ganwyd yn Terschelling, yn Waddeneilanden, yr Iseldiroedd.

Fe fu iddo arwain tair mordaith i'r Arctig, ym 1594, 1595, a 1596. Y bwriad oedd canfod ffordd newydd o gyrraedd Tsieina a'r India. Er na lwyddwyd i wneud hynny, bu iddo ddarganfod Spitsbergen Bjørnøya. Yn ystod y drydedd fordaith, fe ddalwyd ei long yn y rhew, ac fe fu iddo farw ar 20 Medi, 1597, ar arfordir gogleddol Novaya Zemlya. Enwyd Môr Barents ar ei ôl.

Cyfeiriadau

Fforwyr yr 16eg ganrif
Fforwyr Iseldiraidd
Genedigaethau 1550
Morwyr Iseldiraidd
Marwolaethau 1597
Pobl yr 16eg ganrif
Edmund Hillary

Mynyddwr a fforiwr o Seland Newydd oedd Syr Edmund Percival Hillary (20 Gorffennaf 1919 - 11 Ionawr 2008). Ar 29 Mai, 1953, ef a Tenzing Norgay oedd y cyntaf i gyrraedd copa Sagarmatha (Mynydd Everest), y tro cynta i'r copa uchaf yn y byd cael ei esgyn.

Am chwe mis rhwng 1952 a 1953 ymgartrefodd y tîm yng Ngwesty Pen-y-Gwryd, yn Eryri i ymarfer ac i brofi yr offer.

Bu farw Syr Edmund yn Ysbyty Auckland ar 11 Ionawr 2008. Bu'n dioddef o pneumonia ers peth amser. Gan ei fod yn cael ei ystyried yn arwr cenedlaethol yn Seland Newydd, gorchymynodd y llywodraeth ostwng baner y wlad ar adeiladau cyhoeddus er parch iddo.

Cyfeiriadau 

Mynyddwyr
Fforwyr
Pobl o Seland Newydd
Genedigaethau 1919
Marwolaethau 2008
Tenzing Norgay

Mynyddwr o Nepal ydoedd Tenzing Norgay neu Sherpa Tenzing (29 Mai 1914 - 9 Mai 1986). Aelod o lwyth y Sherpa oedd Tenzing. Ar 29 Mai, 1953, bu iddo ef ac Edmund Hillary cyrhaedd copa Sagarmatha (Everest), y tro cynta i'r copa uchaf yn y byd cael ei esgyn. Ceir cofeb iddo yn Darjeeling.

Mynyddwyr
Nepaliaid
Genedigaethau 1914
Marwolaethau 1986
Gwanwyn

Cyfnod o amser, neu 'dymor', yw'r gwanwyn rhwng y gaeaf a'r haf. Yn ôl y calendr Gwyddelig, mis Chwefror, mis Mawrth a mis Ebrill ydyw. Yn ôl y meterorlegydd, fodd bynnag, mae pob tymor yn dri mis o ran hyd, gyda'r haf yn cynnwys y tri mis cynhesaf, y gaeaf y tri mis oeraf a'r gwanwyn (fel yr hydref) yn y canol rhwng y ddau. Mae hyn yn golygu fod y tymhorau'n gwahaniaethu o le i le e.e. yn hemisffer y de mae'r gwanwyn ym Medi, Hydref a Thachwedd; maent ar yr un pryd yn nodi'r tri mis canlynol fel cyfnod ein gwanwyn ni yma yng Nghymru: Mawrth, Ebrill a Mai.
Mae'r seryddwr, fodd bynnag, yn edrych ar echelin y ddaear i benderfynnu'r tymhorau h.y. pa bryd y ceir y mwyaf o olau dydd ydyw canol yr haf. Mae'r cyhydnos ar 20 Mawrth yn hemisffer y gogledd - sef canol y gwanwyn. Ond gan fod tymheredd y ddaear yn codi ychydig ar ôl yr haul, mae gwahaniaeth rhwng y ddwy system uchod.
Mae'r gwanwyn i'r garddwr, fodd bynnag, yn dechrau pan fo'r ddaear yn ddigon cynnes i'r blodau a'r llysiau a'r ffrwythau dyfu.

Y gwanwyn Celtaidd 
Arferai'r Celtiaid a phobl dwyrain Asia ystyried cyhydedd y gwanwyn fel canol y gwanwyn - sy'n wyddonol gywir, tra bo pobloedd eraill yn ystyried cyhydedd y gwanwyn fel dechrau'r gwanwyn. Mae gwanwyn y Celt, felly, rhwng 4 Chwefror a 5 Mai. Mae rhai pobloedd yn diystyru hyd y dydd e.e. maen nhw'n dathlu dechrau'r gwanwyn yn Ne Affrica, Awstralia a Seland Newydd ar y cyntaf o Fedi.
Hen ŵyl Geltaidd yw Imbolc, sydd ar y cyntaf neu'r ail o fis Chwefror, sef dechrau'r Gwanwyn, hyd at ei diwedd ar Galan Mai (neu 'Beltane').

Symbol 
Defnyddir y gwanwyn fel symbol pwerus o ddeffroad, boed hynny yn ddeffroad natur, megis awdl arobryn 'Y Gwanwyn' gan Dic Jones neu'n ddefroad gwleidyddol a ieithyddol. Mae'n symbol o gynnwrf rhywiol hefyd ac o lasoed 'Gwanwyn y dyddiau gwynach', chwedl Alan Llwyd.

Llenyddiaeth 
 'Ond lle bu'r arad ar y ffridd / Yn rhwygo'r gwanwyn pêr o'r pridd.' - R. Williams Parry
 'Mi wellaf pan ddaw'r gwanwyn...' T. Rowland Hughes
 Englyn i'r gwanwyn gan Tryfanwy y bardd dall o Rostryfan,
Nid yw'r Gaea'n dragywydd - daw yr haf
wedi'r holl ystormydd
Am hyn y rhodiwn yn rhydd
Yn llaw Duw mae'r holl dywydd.

Cyfeiriadau 

Tymhorau
Amgylchedd
Hildegard von Bingen

Athrawes, arweinyddes lleiandy, diwynyddes, awdures a chyfansoddwraig oedd yr Almaenes Hildegard von Bingen (1098 – 17 Medi, 1179).

Cyfeiriadau

Cristnogion Almaenig
Cyfansoddwyr Almaenig
Cyfrinwyr
Diwinyddion Almaenig
Diwinyddion Cristnogol
Genedigaethau 1098
Llenorion Almaenig yn yr iaith Ladin
Llenorion y 12fed ganrif
Marwolaethau 1179
Merched yr 11eg ganrif
Merched y 12fed ganrif
Midsomer Murders

Rhaglen deledu drama dditectif yw Midsomer Murders a chafodd ei lansio yn 1997 ar ITV. Mae'r sioe yn seiliedig ar gyfres llyfrau Caroline Graham a addaswyd yn wreiddiol gan Anthony Horowits. Y prif gymeriad ar hyn o bryd yw DCI John Barnaby (Neil Dudgeon), sy'n gweithio i CID Causton. Mae'r cymeriad yn gefnder ifancaf i'r cyn prif gymeriad DCI Tom Barnaby (John Nettles). Ymddangosodd Dudgeon gyntaf fel y garddwr Daniel Bolt yn y bennod "Garden of Death" yng nghyfres 4. Ymunodd Dudgeon yn barhaol a'r sioe yn 2011 yn dilyn ymadawiad Nettles.

Rhwng 2005 a 2013 roedd yr actor Cymreig Jason Hughes yn ymddangos yn y sioe fel cyd-weithiwr iau DCI Barnaby, sef Ben Jones (Ditectif Sarjant ac yna Arolygydd).

Sefydliadau 1997
Rhaglenni teledu Saesneg
Rhaglenni teledu ditectif
Rhaglenni teledu drama
Chandra Wickramasinghe

Mae'r Athro Nalin Chandra Wickramasinghe (ganwyd 20 Ionawr 1939) yn seryddwr a mathemategydd, a aned yn Colombo, Sri Lanca.

Ers dechrau'r 1970au mae Wickramasinghe wedi byw a gweithio yng Nghymru fel athro Mathemateg Gymhwysedig a Seryddiaeth yn Prifysgol Caerdydd.

Daeth i amlygrwydd yn y 1960au pan ddatblygodd ddamcaniaeth ddadleuol Panspermia ar y cŷd a'r seryddwr adnabyddus Fred Hoyle (awdwr y Ddamcaniaeth Cyflwr Cyson). Ei brif feysydd ymchwil ers rhai blynyddoedd yw'r defnydd o seryddiaeth isgoch i astudio mater rhyngseryddol.

Genedigaethau 1939
Mathemategwyr o Sri Lanca
Seryddwyr o Sri Lanca
Colombo

Prifddinas Sri Lanca yw Colombo.

 
Dinasoedd Sri Lanca
Prifddinasoedd Asia
Mater rhyngseryddol

Mater rhyngseryddol yw'r deunydd, nwy Hydrogen a llwch yn bennaf, sydd i'w cael yn y gofod rhwng sêr ein galaeth ni (y Llwybr Llaethog) ac sy'n neilltuol o ddwys rhwng ei freichiau troellog.

Fe'i ceir ar ffurf cymylau ionedig poeth, er enghraifft, rhanbarthau rhyngseryddol llai dwys ac oerach, neu gymylau dwys o hidrogen moleciwlar a moleciwlau eraill. Yn ogystal ceir cronynnau llwch yn y gofod ledled y galaeth.

Credir fod y llwch a nwy hyn yn tarddu o hen sêr, gweddillion supernovae. Mae rhai o'r cymylau mater rhyngseryddol yn feithrinfeydd sêr newydd.

Field, Goldsmith & Habing (1969)  oedd y cyntaf i sgwennu papur ar y mater hwn, gyda McKee & Ostriker (1977) yn ychwanegu'r drydedd rhan. Y prif arbenigwr yng Nghymru ar fater rhyngseryddol a'i astudiaeth yw'r athro Chandra Wickramasinghe, sy'n gweithio yng Nghaerdydd.

Cyfeiriadau

 

Astroffiseg
Seryddiaeth
Desperate Dan

Mae Desperate Dan yn gymeriad cartŵn yn y comic y Dandy. Fe welodd olau dydd gyntaf ar 4 Rhagfyr 1937.

Dyn cydnerth, boliog, yw Desperate Dan a all godi buwch efo un llaw. Mae ganddo farf drwchus mae'n ei dorri gyda fflam blowtorch a bol enfawr. Ei hoff ddanteithyn yw "peis buwch".

Moderneiddio'r cymeriad
Cafodd Y Dandy wedd newydd a modern ar 16 Hydref 2004 (rhifyn 3282), er mai'r un arlunydd oedd yn ei ddarlunio, ond fe'i newidiwyd ychydig. Roedd ei ên ychydig yn fwy a newidiwyd ei gymeriad i fod yn fwy o ffŵl.

Cyfeiriadau

Cymeriadau cartŵn
Cyflwyniadau 1937
Popeye

Mae Popeye yn gymeriad cartŵn sydd wedi bodoli ers y 1930au. Hen forwr ydy o, â'i getyn yn ei geg o hyd.

Mae Popeye mewn cariad ag Olive Oyl a'i elyn mawr yw Bluto sydd wastad yn ceisio dwyn Olive oddi wrtho fo.

Hoff fwyd Popeye yw sbinaitsh ffres o'r tun. Ar ôl tun o sbinaitsh mae o'n gryf iawn ond hebddo mae'n dda i ddim.

Cymeriadau cartŵn
Olive Oyl

Mae Olive Oyl yn gymeriad cartŵn.

Hi yw cariadferch Popeye. Mae hi'n gwisgo braidd yn ffrympi ac mae hi cyn deneued â pholyn ffa. Mae hi mor llipa fel nad yw'n medru cerdded yn syth am hir.

Er bod hi mewn cariad â Popeye mae ganddi dipyn o lygad am Bluto hefyd, cystadleuydd Popeye.

Cymeriadau cartŵn
Bluto

Mae Bluto yn gymeriad cartŵn. Ef yw arch elyn Popeye.

Mae Bluto wastad yn ceisio perswadio Olive Oyl, cariadferch Popeye, i syrthio mewn cariad â fo. Pan nad yw perswad yn gweithio mae'n ceisio ei dwyn trwy dwyll neu nerth braich. Ond er ei fod yn gryf dydi o ddim yn medru curo Popeye pan fo'r arwr wedi llwyddo i lyncu cynnwys tun o sbinaitsh.

Cymeriadau cartŵn
Llanfihangel-ar-Arth

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Llanfihangel-ar-Arth. Lleolir y pentref presennol o gwmpas cyffordd y B4336 rhwng Llanllwni a Llandysul o’r dwyrain i’r gorllewin a’r B4459 rhwng Capel Dewi i Bencader o’r gogledd i’r de. Yn ôl Cyfrifiad 2001 roedd poblogaeth Plwyf Llanfihangel ar Arth (sy’n cynnwys pentrefi cyfagos) yn 2,727 gyda 50% yn wryw a 50% yn fenyw.

Cynrychiolir Llanfihangel-ar-Arth yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Y pentref
Llanfihangel-ar-Arth yw’r pentref mwyaf gogleddol yn y gymuned, cyfagos i'r Afon Teifi. Mae ei enw yn dod o eglwys y plwyf, Sant Mihangel, a sefydlwyd yn y 6g, yn ôl pob tebyg.

Defnyddiwyd tolldy yn y pentref yn y degawd 1840-1850 i gasglu tollau o deithwyr a digwyddodd un o derfysgoedd Rebecca yno pan ddinistriwyd y glwyd gan 150 o bobl ym mis Mehefin, 1843. Adeilad un llawr oedd y tolldy a nawr defnyddir ef fel byngalo.

Âi'r rheilffordd o Gaerfyrddin i Lanbedr Pont Steffan drwy Lanfihangel a gafodd ei orsaf ei hun. Ond caewyd hi ar gyfer teithwyr yn chwedegau’r ganrif ddiwethaf. Nawr dim ond rhan y trac sydd ar ôl. O’r 1840au i’r 1920au defnyddiwyd rhai o dai’r pentref fel gweithdai gwau pan oedd y diwydiant gwlân yn bwysig yn yr ardal.

Yn ogystal â’r eglwys, mae dau dafarn ac ysgol a agorywd yn 1864 ond caewyd yn 2003 ac nawr mae hi’n gwasanaethu fel canolfan gymunedol. Mai rhai busnesau bach yn y pentref ynghyd â storfa bwrdd trydan. Mae’r rhain yn ogystal ag amaethyddiaeth yn darparu cyflogaeth yn yr ardal. Mae gan y pentref garnifal blynyddol a chynhelir rhan o Ŵyl Bibau Pencader yn yr eglwys.

Mae pentref Llanfihangel ar Arth wedi newid llawer ers gau’r Ysgol yn 2003. Ers hynny mae’r siop bentref a’r Swyddfa Post wedi cau. Bellach, Neuadd yr Ysgol yw canolbwynt y pentref ac sy’n rhoi’r egni i gadw'r gymuned yn fyw.

Plwyf a chymuned
Mae 6 pentref yn y plwyf:
Alltwalis
Dolgran
Gwyddgrug
Llanfihangel-Ar-Arth
New Inn
Pencader

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gweler hefyd
 Caer Gwrtheyrn

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Gwefan y pentref 

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Plwyfi Cymru
Moleciwl

Mewn Cemeg, moleciwl yw agregiad o ddau neu fwy o atomau mewn trefn pendant sydd wedi'u bondio'n gemegol. Nid yw sylweddau cemegol yn rhannu'n anfeidrol i mewn i ffracsiynau llai: mae moleciwl yn gyffredinol yn cael ei ysyried fel y gronyn lleiaf o sylwedd pur sy'n cadw ei gyfansoddiad a'i briodweddau cemegol.

Mewn gwyddoniaeth moleciwlaidd, ystyrir moleciwl fel endid digon sefydlog a niwtral sydd wedi ei gyfansoddi o ddau neu fwy o atomau. Defnyddir y cysyniad o foleciwl monatomig (un atom), fel y gwelir mewn nwyon nobl, bron yn gyfyngol yn theori cinetig nwyon, lle enwir gronynnau sylfaenol yn gonfensiynol yn "foleciwlau", er gwaethaf eu cyfansoddiad.

Gweler hefyd 
 Bondio cemegol

Cemeg
Pair Gundestrup

Mae Pair Gundestrup yn bair arian cynhanesyddol a ddarganfuwyd ym Mai 1898 mewn cors fawn yng ngogledd Jutland ger tref Gundestrup yn Nenmarc.

Roedd y pair, sy'n cynnwys deuddeg o baneli darluniedig â ffigyrau a motifau mytholegol, wedi'i datgymalu'n ofalus, sy'n awgrymu gweithred ddefosiynol.

Mae oed a tharddiad gwreiddiol y pair yn anhysbys, ond credir ei bod yn dyddio o draean olaf y fileniwm gyntaf C.C. a'i bod o wneuthuriad Celtaidd neu dan ddylanwad Celtaidd. Awgrymir hyn yn neillduol gan helmedau'r rhyfelwyr arfog a'u tariannau a thrympedau rhyfel hir (carnyx).

Ategir Celtigrwrydd y pair gan y duw â thorch am ei wddw a chyrn carw yn tyfu o'i ben; credir ei fod yn cynrychioli'r duw Celtaidd Cernunnos sef duw â phwer dros anifeiliaid a ffrwythlondeb. Mae'n dal torch arall yn ei law dde ac yn gafael yng ngwddw sarff â'r llaw arall. O'i gwmpas mae nifer o anifeiliaid yn cynnwys carw a thwrch.

Ar un o'r paneli eraill darlunir rhes o ryfelwyr arfog meirw sy'n cael eu dodi mewn pair hir silindraidd gan dduw o ryw fath; mae hyn yn atgoffa dyn o'r Pair Dadeni ym mytholeg y Celtiaid, e.e. hanes pair Bendigeidfran yn ail gainc y Mabinogi, sy'n medru atgyfodi rhyfelwyr syrthiedig y Brythoniaid.

Serch hynny, mae rhai o'r lluniau eraill o anifeiliaid megis llewod, gryffoniaid ac eliffantod yn dangos dylanwad dwyreiniol ac yn debyg i'r hyn a welir ar weithiau celf Thraciaidd dan ddylanwad celf Helenistaidd. Oherwydd y cyffelybau hyn mae arbenigwyr yn credu fod y pair wedi'i gwneud yn ardal y Balcanau, efallai tua 200 C.C. - 100 C.C..

Cedwir y pair yn Amgueddfa Genedlaethol Denmarc, yn Copenhagen.

Llyfryddiaeth
F. Kaul ac eraill, Thracian Tales on the Gundestrup Cauldron (Amsterdan, 1991)
G.S. Olmsted, The Gundestrup Cauldron (Brussels, 1979)

Gundestrup, Pair
Gundestrup, Pair
Gundestrup, Pair
Joseph and the Amazing Technicolor Dreamcoat

Mae Joseph and the Amazing Technicolor Dreamcoat ("Ioseff a'r Gôt Freuddwyd Decni-Liw Ryfeddol") yn sioe gerdd, ysgrifennwyd gan Andrew Lloyd Webber a Tim Rice yn 1968,
sydd yn dilyn y stori Feiblaidd am Ioseff a'i amser yn yr Aifft.

Caneuon
 Prologue
 Any Dream Will Do
 Jacob& Sons/Joseph's Coat
 Joseph's Dreams
 Poor, Poor Joseph
 One More Angel In Heaven
 Potiphar
 Close Every Door
 Go, Go, Go Joseph
 Pharoah Story
 Poor, Poor Pharoah
 Song of the King
 Pharoah's Dreams Explained
 Stone The Crows
 Those Canaan Days
 The Brothers Come to Egypt
 Who's The Thief?
 Benjamin Calypso
 Joseph All The Time
 Jacob in Egypt

Sioeau cerdd 1968
Copenhagen

Copenhagen (Daneg: ) yw prifddinas Denmarc a'i phrif borthladd, ar arfordir dwyreiniol Sjælland ar lan y Môr Baltig gyferbyn â Malmö yn Sweden.

Hanes 
Roedd trigfan yn Copenhagen mor gynnar â dechrau'r 9g. Yn y flwyddyn 1443 daeth yn brifddinas Denmarc.

Atyniadau 
Mae'r adeiladau nodedig yn cynnwys Palas Charlottenborg (17g: Academi Frenhinol y Celfyddydau Cain heddiw) a Phalas Christiansborg sy'n gartref i swyddfeydd senedd Denmarc heddiw. Cedwir nifer o drysorau o'r gorffennol yn Amgueddfa Genedlaethol Denmarc, a leolir yn y ddinas, yn cynnwys rhai o longau'r Llychlynwyr a Phair Gundestrup.

Chwaraeon
Ceir dau brif tîm pêl-droed broffesiynol yn y ddinas - F.C. København a Brøndby IF.

Enwogion 
 Niels Gade (1817-1890), cyfansoddwr
 Alexandra o Ddenmarc (1844-1925), Tywysoges Cymru 1863-1901 a brenhines y Deyrnas Unedig 1901-1910
 Niels Bohr (1885-1962), ffisegydd
 Sandi Toksvig (g. 1958), comediwr a chyflwynydd radio

 
Dinasoedd Denmarc
Meilyr ap Gwalchmai

Bardd Cymraeg y cysylltir ef a'i gyndeidiau â Threwalchmai ym Môn oedd Meilyr ap Gwalchmai (fl. ail hanner y 12g).

Bywgraffiad
Roedd yn fab i Walchmai ap Meilyr, ac felly'n wŷr i Feilyr Brydydd, ac yn frawd i Einion ap Gwalchmai, yn ôl pob tebyg, a hefyd i'r bardd Elidir Sais, efallai.

Cerddi
Dim ond pedair o'i gerddi sydd wedi goroesi, ill pedair yn awdlau i Dduw. Cadwyd yr pedair awdl yn Llyfr Coch Hergest a cheir rhan o un ohonynt yn Llawysgrif Hendregadredd yn ogystal.

Llyfryddiaeth
Testun
J.E. Caerwyn Williams (gol.), Gwaith Meilyr Brydydd a'i Ddisgynyddion (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1994).

Erthygl
Bedwyr Lewis Jones (gol.), Gwŷr Môn (Y Bala, 1979). Erthygl gan Tomos Roberts.

Cyfeiriadau

Beirdd y Tywysogion
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau'r 12fed ganrif
Llenorion Cymreig y 12fed ganrif
Marwolaethau'r 12fed ganrif
Pobl o Ynys Môn
Teyrnas Gwynedd
Trewalchmai
Einion ap Gwalchmai

Roedd Einion ap Gwalchmai (fl. 1203 - 1223) yn fardd llys Cymraeg a drigai ym Môn. Mae'n perthyn i ddosbarth o feirdd llys Cymraeg a adnabyddir fel Beirdd y Tywysogion. Daeth yn gymeriad llên gwerin.

Llinach
Roedd Einion yn perthyn i deulu barddol nodedig, yn y drydedd genhedlaeth o linach o feirdd sy'n dechrau gyda'i daid Meilyr Brydydd, bardd llys Gruffudd ap Cynan. Ei dad oedd Gwalchmai ap Meilyr. Ei frawd oedd Meilyr ap Gwalchmai ac mae'n bosibl fod y bardd Elidir Sais naill ai'n frawd iddo neu'n ewythr iddo.

Cerddi
Cedwir tair awdl hir i Dduw gan Einion ynghyd â llinellau agoriadol mawl i Lywelyn Fawr. Ei gerdd fwyaf nodedig efallai yw ei farwnad ddwys i Nest ferch Hywel, o Dywyn, Meirionnydd. Mae'n agor â chwech llinell telynegol iawn i fis Mai:

Amser Mai, maith dydd, neud rhydd rhoddi,
Neud coed nad ceithiw, ceinlliw celli.
Neud llafar adar, neud gwâr gweilgi,
Neud gwaeddgreg gwaneg gwynt yn edwi,
Neud erfai ddoniau goddau gweddi,
Neud argel dawel, nid mau dewi.

Einion mewn llên gwerin
Cysylltir Einion â chwedl werin a elwir "Einion ap Gwalchmai a Rhiain y Glasgoed". Yn ogystal fe'i cysylltir â "Naid Abernodwydd", ger Pentraeth ar ynys Môn; dywedir iddo neidio hanner can troedfedd dros afon Nodwydd yn Abernodwydd o flaen llygaid ei gariad er mwyn ei hennill yn wraig iddo.

Llyfryddiaeth
Testunau
J.E. Caerwyn Williams (gol.), Gwaith Meilyr Brydydd a'i Ddisgynyddion (Caerdydd, 1994).

Erthygl
Bedwyr Lewis Jones (gol.), Gwŷr Môn (Y Bala, 1979). Erthygl gan Tomos Roberts.

Cyfeiriadau

Beirdd y Tywysogion
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau'r 12fed ganrif
Llên gwerin Cymru
Llenorion Cymreig y 13eg ganrif
Marwolaethau'r 1220au
Pobl o Ynys Môn
Trewalchmai
Gwyn Thomas

Ceir mwy nag un person o'r enw Gwyn Thomas:

Gwyn Thomas - ysgolhaig a bardd yn yr iaith Gymraeg
Gwyn Thomas - nofelydd Saesneg
Gwythïen

Yn system gylchredol y gwaed, gwythïen yw pibell sy'n cario gwaed i'r galon. Mae hyn yn groes i'r rhydwelïau, sy'n cario gwaed o'r galon. Ychydig iawn o ocsigen sydd yn y gwaed sy'n teithio drwyddynt o'r meinweoedd yn ôl i'r galon; mae eithriadau i hyn: mae gwythïen y bogail sy'n teithio drwy linyn y bogail yn enghraifft o wythïen sy'n llawn ocsigen.

Afiechydon
Mae gwythiennau chwyddiedig (neu varicose veins) i'w gweld ar y coesau, fel arfer. Oherwydd y pwysedd mawr ar wythiennau'r coesau pan fo person yn sefyll, gallant chwyddo gan beri i'r falfau beidio a gweithio'n iawn. Mae'r gwaed, yn ei dro, yn casglu yn y rhannau hyn gan chwyddo'r gwythiennau'n fwy byth. Gall gwythiennau chwyddiedig, fod yn boenus iawn a gallant gosi'n aruthrol. Y dull traddodiadol oedd eu tynnu drwy lawdriniaeth meddygol ond bellach ceir belydrau radio neu driniaeth laser.

System gardiofasgwlaidd
Chris de Burgh

Mae Christopher John de Burgh Davison (ganwyd 15 Hydref 1948) yn ganwr ac ysgrifennydd caneuon gwyddelig.

Cantorion Gwyddelig
Genedigaethau 1948
Llanbryn-mair

Pentref gwledig a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw Llanbryn-mair neu Llanbrynmair (). Saif yn ardal Maldwyn ar briffordd yr A470 tua 10 milltir i'r dwyrain o Fachynlleth ar y ffordd i'r Drenewydd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Gorwedd Castell Tafolwern, safle prif lys cwmwd Cyfeiliog yn yr Oesoedd Canol, tua hanner milltir i'r gorllewin o ganol y pentref, ar gymer afonydd Twymyn ac Iaen. Am gyfnod bu'n bencadlys i'r bardd-dywysog Owain Cyfeiliog.

Ganed y bardd Mynyddog yn Y Fron, cartref ei rieni yn Llanbryn-mair, yn 1833. Treuliodd ei ieuenctid yn amaethu ar y fferm teuluol ac yn bugeilio ar fryniau Llanbryn-mair. Fe'i claddwyd yn y pentref ar ei farwolaeth yn 1877. Roedd y gweinidog a diwygiwr radicalaidd Samuel Roberts (S.R.) hefyd yn frodor o Lanbryn-mair.

Treuliodd y baledwr Owain Meirion, yn enedigol o'r Bala, ei flynyddoedd olaf yn Llanbryn-mair lle bu farw yn 1868. Roedd Mynyddog yn gyfaill iddo.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gwelwch hefyd
Kate Lambert, model

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Pentrefi Powys
Abaty Cymer

Hen abaty Sistersiaidd ger pentref Llanelltyd, ar lan Afon Mawddach tua dwy filltir i'r gogledd o Ddolgellau yn ardal Meirionnydd, Gwynedd yw Abaty Cymer. Saif yr hen abaty yng nghongl cymer Afon Wnion ac Afon Mawddach. Yr hen enw ar y llecyn oedd Cymer Deuddwfr. Enw arall arno oedd Y Faner Gymer (â baner yn fenthyciad Cymraeg Canol o'r gair Lladin Canol manerium, "maenor, manor", efallai).

Hanes

Cymer oedd un o'r tai Sistersiaidd olaf i gael eu codi yng Nghymru. Fe'i sefydlwyd ym 1198 gan fynachod o Abaty Cwm Hir dan nawdd Maredudd ap Cynan, cefnder Llywelyn Fawr. Rhoddodd y tywysog Llywelyn ei hun roddion i'r abaty newydd, fel y tyst y siarter Ladin a roddodd i Gymer ym 1209 fel princeps Northwallie ("Tywysog Gogledd Cymru"). Roedd yn dŷ crefyddol Cymreig iawn a chwaraeai ran yng ngwleidyddiaeth yr oes. Fel yn achos abad Aberconwy, er enghraifft, byddai abad Cymer yn cynrychioli Llywelyn Fawr a'i ddisgynyddion mewn trafodaethau gwleidyddol ar adegau. Cynhelid llys ar gylch Llywelyn ap Gruffudd yn graensau'r abaty ym mis Mai 1275 a 1276, eto ym Mai. Ond dioddefodd Cymer am ei gwladgarwch yn sgîl y goresgyniad Seisnig ym 1284 pan gafodd ei ddifrodi.

Er bod gan yr abaty dir helaeth ar gyfer magu defaid, fe'i nodwyd am ei physgota (mae olion cored yn yr afon ger y safle i'w gweld heddiw) a'i masnach llongau bach. Roedd y diwydiant llaeth a mwyngloddio yn y bryniau yn weithgareddau pwysig hefyd.

Dirywio wnaeth yr abaty ar ôl 1284. Dim ond £12 oedd ei werth ym 1291. Erbyn 1400 dim ond pump o fynachod oedd yno. Ym 1441 daeth dan reolaeth Siôn ap Rhys, "abad" a ddefnyddiai'r abaty er mwyn llenwi ei bocedi ei hun ac enynodd gasineb yn lleol. Ansefydlog iawn fu hanes yr abaty o ganlyniad. Yn ail hanner y bymthegfed ganrif ymddengys ei fod yn cael ei redeg gan fynachod o Loegr, ond dirywio wnaeth yn economaidd o hyd. Roedd yn un o'r olaf o'r tai crefyddol Cymreig i gael ei ddiddymu (oherwydd ei dlodi a'i leoliad anghysbell efallai) ym mis Mawrth, 1537. £51 yn unig oedd ei werth; y tlotaf yng ngogledd Cymru.

Ceir set o hen lestri cymun efydd, a berthynai, meddir, i Abaty Cymer, yn Amgueddfa Cymru, Caerdydd.

Yr adeiladau
Nid yw'r abaty'n fawr. Codwyd corff yr eglwys ac adeiladau'r mynachod yn ystod can mlynedd cyntaf bodolaeth Abaty Cymer. Doedd dim transept na phresbytri. Codwyd tŵr gorllewinol sgwâr bychan rywbryd yn y bedwaredd ganrif ar ddeg.

Cadwraeth
Mae'r adfeilion prin yng ngofal Cadw. Ceir maes parcio bach yn eu hymyl.

Llyfryddiaeth
Rod Cooper, Abbeys and Priories of Wales (Abertawe, 1992)
K. Williams-Jones, "Llywelyn's Charter to Cymer Abbey in 1209" (Cylchgrawn Cymdeithas Hanes Meirionnydd, cyfrol 3 (1957-60), 45-78)

Gweler hefyd
Castell Cymer

Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngwynedd
Cadw
Dolgellau
Hanes Gwynedd
Llanelltud
Meirionnydd
Sefydliadau 1198
Cymer, Abaty
Cymer, Abaty
R. Silyn Roberts

Bardd, sosialydd a diwygiwr cymdeithasol oedd Robert "Silyn" Roberts (28 Mawrth 1871 – 15 Awst 1930), a aned ger Llanllyfni yn yr hen Sir Gaernarfon..

Cefndir
Ar ôl cyfnod o weithio fel chwarelwr aeth Silyn i astudio am ei radd yng Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor ac yna i astudio ar gyfer y weinidogaeth yng Ngholeg Diwinyddol Y Bala.

Pan oedd e'n byw yn Llundain yn y 1900au daeth Silyn yn gyfaill i Lenin.

Treuliodd y cyfnod 1905 - 1912 yn weinidog yn Nhan-y-grisiau, ger Blaenau Ffestiniog.

Credai'n gryf mewn sosialaeth a chefnogai'r Blaid Lafur Annibynnol. Sefydlodd gangen Gogledd Cymru o Gymdeithas Addysg y Gweithwyr yn 1925.

Gwaith llenyddol

Gyda'i gyfaill W.J. Gruffydd, cymerodd ran flaenllaw yn y farddoniaeth delynegol newydd ar ddechrau'r 20g. Uchafbwynt eu cydweithrediad oedd cyhoeddi'r gyfrol Telynegion ar y cyd yn 1900. Enillodd Silyn y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1902.

Fel yn achos W.J. Gruffydd, nodweddir barddoniaeth Silyn gan ei delfrydiaeth a'i rhamantiaeth delynegol.

Bywyd personol 
Priododd Mary Parry.

Llyfryddiaeth

Gwaith Silyn
(gyda W.J. Gruffydd), Telynegion (1900)
Trystan ac Esyllt a Chaniadau Eraill (1904)
Gwyntoedd Croesion (1924). Cyfieithiad.
Bugail Geifr Lorraine (1925). Cyfieithiad o'r nofel Ffrangeg gan Émile Souvestre.
Cofarwydd (1930). Detholiad o'i gerddi a gyhoeddwyd wedi ei farwolaeth.
Llio Plas y Nos (1945). Nofel a gyhoeddwyd wedi ei farwolaeth.

Bywgraffiad
Ceir bywgraffiad iddo gan David Thomas (1956).

Gweler hefyd
Annie Foulkes

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Diwygwyr cymdeithasol
Genedigaethau 1871
Gweinidogion Methodist Cymreig
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Nofelwyr Cymraeg
Pobl o Arfon
Marwolaethau 1930
Sosialwyr Cymreig
Aberdyfi

Pentref a chymuned, yng Ngwynedd, Cymru, yw Aberdyfi (Saesneg: Aberdovey yn draddodiadol, er mai "Aberdyfi" yw'r ffurf a argymhellir erbyn hyn). Fe'i lleolir yn ardal Meirionnydd ar lan ogleddol aber eang Afon Dyfi. Saif ar briffordd yr A493 ac ar Reilffordd y Cambrian, rhwng Pennal a Machynlleth i'r dwyrain a Thywyn i'r gogledd. Twristiaeth yw'r prif ddiwydiant yno heddiw. Mae traeth eang tywodlyd yn ymestyn am filltiroedd o Aberdyfi i Dywyn ac mae'n boblogaidd iawn gydag ymwelwyr haf.

Tai haf 
Mae'r pentref yn nodedig am ei ganran uchel o dai haf. Ym mis Hydref 2021 datgelwyd bod 54% o’r holl eiddo yn y pentref naill ai'n ail gartrefi, tai gwyliau ar osod, neu’n wag.

Yr hen fferi
Ar un adeg bu gwasanaeth cwch fferi yn cysylltu Aberdyfi ag Ynys Tachwedd, ger y Borth, ar lan ddeheuol Afon Dyfi. Mae'n bosibl mai fan hyn y croesodd Gerallt Gymro a Baldwin, Archesgob Caergaint ar eu ffordd i'r gogledd ym 1188; "croesasom yr afon mewn cwch," meddai Gerallt yn ei lyfr Hanes y Daith Trwy Gymru.

Diwylliant a thraddodiadau
Mae'r dref yn enwog am y gân werin adnabyddus "Clychau Aberdyfi", a gysylltir weithiau â chwedl Cantre'r Gwaelod. Cyhoeddwyd yr alaw gan Maria Jane Williams (Llinos) (1795-1883) yn y gyfrol Ancient National Airs of Gwent and Morgannwg (1844). Yn ddiweddarach ysgrifennodd Ceiriog eiriau i'r alaw yn ogystal. Mae'r nofel The Misfortunes of Elphin gan Thomas Love Peacock yn gymysgiad bwrlesg o draddodiad "Clychau Aberdyfi", chwedl Cantre'r Gwaelod ac elfennau o'r chwedl Hanes Taliesin.

Ceir cân werin arall, sef "Mynydd Aberdyfi", hefyd:
Mi geisiaf eto ganu cân
I'th gael di 'nôl fy ngeneth lân
I'r gadair siglo ger y tân,
Ar fynydd Aberdyfi...

Tro ar fyd
Neges cerdyn post o’r Bermo 28 Gorffennaf 1961:

Bermo 28 Gorffennaf 1961: The weather has been grand except for today when we went on our excursion to Aberdovey. Aberdovey is a horrible place and there is only a few shops and NOT 1 chippy. They don't have chippies because they can't abide the smell of chips.

Rhyfedd o fyd i bentref yn enwog am ei physgod a'r llusenw ym Meirionnydd am bobol Aberdyfi oedd "Sgadans".

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
Ieuan Dyfi (1461-1500), bardd
Thomas Francis Roberts (1860-1919), prifathro Coleg y Brifysgol, Aberystwyth
Berta Ruck (1878-1978), nofelydd
EHT Bible 1873-1956, dyddiadurwr natur a ymgartrefodd yn Aberdyfi ar ôl gyrfa yng nghanolbarth Lloegr. Mae cofnodion mwyaf arwyddocaol ei ddyddiaduron ar gael yma yn Nhywyddiadur gwefan Llên Natur

Oriel

Gweler hefyd
 Cynhadledd Aberdyfi (1216)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Gwefan Aberdyfi ar y BBC
  Gwefan y BBC a Chantre'r Gwaelod
 Gwefan Aberdyfi

 
Arfordir Gwynedd
Cymunedau Gwynedd
Parc Cenedlaethol Eryri
Pentrefi Gwynedd
Yr Eifl

Mynyddoedd ar arfordir gogleddol Llŷn, uwchben pentrefi Llanaelhaearn a Threfor, yw Yr Eifl, ffurf lluosog o'r gair "gafl", sy'n golygu "pîg" neu "fforch". Llygriad o'r enw Cymraeg gwreiddiol yw'r enw Saesneg arno, The Rivals. Mae'r olygfa o ben yr Eifl yn fendigedig gan fod y mynydd yn uwch nag unman arall yn Llŷn. Mae'n sefyll allan o bell hefyd ac yn arbennig o drawiadol o lannau de-orllewinol Ynys Môn, e.e. o Ynys Llanddwyn; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 131 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Disgrifiad
Mae gan y mynydd dri chopa. Mae'r uchaf yn y canol (564m) â hen garnedd arno, y lleiaf i'r gogledd (444m), yntau gyda charnedd arno, dros Fwlch yr Eifl ac uwchben y môr, a'r trydydd (485m) i'r de-ddwyrain uwchben pentref hanesyddol Llanaelhaearn. Coronir yr olaf â bryngaer hynafol nodedig iawn a elwir Tre'r Ceiri, sydd un o'r bryngaerau cynhanesyddol gorau yn Ewrop.

Dan gysgod Graig Ddu ar ei lethrau gorllewinol mae'r hen bentref chwarel Nant Gwrtheyrn, sydd ers blynyddoedd bellach yn ganolfan iaith genedlaethol. Ceir chwarel arall ar lethrau gogleddol y copa isaf, sef Chwarel Trefor. Gwenithfaen yw'r garreg.

O gwmpas y mynydd, o'r gogledd i'r gorllewin, ceir pentrefi Trefor, Llanaelhaearn a Llithfaen.

Y copa
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd) a Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 564m (1850tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Llyfryddiaeth
Ioan Mai Evans, Gwlad Llŷn (Llandybïe, 1968)

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr o Gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map 

Copaon Dewey
Copaon Marilyn
Llanaelhaearn
Llŷn
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Pistyll
Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Ngwynedd
Aberarth

Pentref bach yng nghymuned Dyffryn Arth, Ceredigion, Cymru,  yw Aberarth (; neu Aber-arth. Fel yr awgryma ei enw, mae'r pentref yn sefyll ar aber Afon Arth lle rhed yr afon honno i Fae Ceredigion. Saif tua 3 milltir i'r gogledd o Aberaeron. Gellir gyrru drwy Aberarth ar yr A487 o Aberaeron i Lan-non.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes y pentref 
Mae arwyddocâd hanesyddol i bentref Aberarth oherwydd sefydlwyd y pentref oddeutu amser goresgyniad y Normaniaid. Cododd y Normaniaid Gastell Allt Craig Arth wrth waered yr afon.

Yn ystod y 12g yr oedd mynaich Sistersiaidd yn defnyddio'r ardal fel porth i fewnforio cerrig baddon o Fryste a ddefnyddiasant i godi mynachlog Ystrad Fflur ar dir a roddwyd iddyn nhw gan yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth.

Yn honedig, tua hanner milltir i'r de o'r pentref mae bryn sy'n safle i Eglwys Llanddewi Aberarth.  Mae'n debyg bod yr eglwys hon ar safle hen eglwys o'r nawfed ganrif.  Mae gan yr eglwys bresennol dŵr Normanaidd a'r gweddill wedi ei ailadeiladu ym 1860.

Ymglymwyd Aberarth yn niwydiant adeiladu llongau cyn mil wyth pum deg, ond mae'r pentref wedi edwino gyda dirywiad y diwydiant.

Daearyddiaeth a natur 
Yn nwy fil a phump, cafodd llwybr ei gyflawni i gerddwyr ac i feiciau.  Mae'r ffordd hon yn cysylltu Aberarth ag Aberaeron, y pentref mwy, cyfagos.

Mae cymuned o adar gwylltion i'w gweld yn yr ardal, ac mae hebogiaid tramor, brain goesgoch, clochdaron y cerrig a'r Barcud coch ymhlith y rhywogaethau sydd i'w gweld yno.

Er bod traeth Aberarth yn garegog, mae'r traeth hwn yn boblogaidd gyda brigdonwyr ar adegau penodol yn ystod y flwyddyn.

Enwogion
Ganwyd a magwyd yr Athro Hywel Teifi Edwards a'r addysgwyr Jac L. Williams yn y pentref.
Mae'r awdur Cynan Jones yn un o drigolion y pentref.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
Tudalen Y We Aberarth (Dim ond yn Saesneg)
Cymdeithas Hanes Teuluoedd
Cyngor Sir Ceredigion

Dyffryn Arth
Pentrefi Ceredigion