alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Cysawd yr Haul

Mae Cysawd yr Haul (hefyd Cyfundrefn yr Haul) yn cynnwys yr Haul a'r gwrthrychau cosmig sydd wedi eu clymu iddo gan ddisgyrchiant: wyth planed, eu 162 o loerennau, tair planed gorrach a'u pedair lloeren, a miloedd o gyrff bach, gan gynnwys asteroidau, sêr gwib, comedau, a llwch rhyngblanedol.

Mewn termau eang, mae Cysawd yr Haul yn cynnwys yr Haul, pedwar corff creigiog a elwir y planedau mewnol, gwregys mewnol o asteroidau, pedair planed enfawr allanol (a elwir cewri nwy), ail wregys o gyrff bach rhewllyd a elwir Gwregys Kuiper, cwmwl enfawr o gomedau a elwir y Cwmwl Oort, a rhanbarth o blanedau llai rhewllyd a elwir y Ddisg Wasgaredig.

Ffurfiodd Cysawd yr Haul tua 4.5 biliwn o flynyddoedd yn ôl, wrth i gwmwl o nifwl ddymchwel ar ei hun, drwy rymoedd disgyrchiant, i wrthrych a elwir yn Gorrach Melyn, gan ddechrau adwaith ymasiad niwclear, yn llosgi hydrogen i gynhyrchu heliwm. Erbyn hyn, mae'r haul yn ei gyfnod prif ddilyniant, sydd yn golygu bod grymoedd disgyrchiant a gwasgedd pelydriad yn hafal, ac felly mae'r haul yn aros yr un maint.

Nodweddion y planedau

Gwrthrychau Cysawd yr Haul 
 Seren: Yr Haul
 Planedau: Mercher, Gwener, y Ddaear, Mawrth, Iau, Sadwrn, Wranws, Neifion
 Lloerennau: Y Lleuad, Titan, Triton, Charon, Rhea, Phoebe, Iapetws, Nereid, Protëws, Larissa, Naiad, Thalassa, Despina, Phobos, Deimos, Galatea, Cordelia, Ophelia, Bianca, Cressida, Desdemona, Juliet, Portia, Rosalind, Belinda, Puck, Miranda, Ariel, Umbriel, Titania, Oberon, Caliban, Sycorax, Prospero, Setebos, Stephano, Pan, Atlas, Promethëws, Pandora, Epimethëws, Ianws, Mimas, Enceladws, Tethys, Telesto, Calypso, Dione, Helene, Hyperion, Dysnomia, Nix, Hydra
 Planedau corrach: Ceres, Plwton, Haumea, Makemake, Eris
 Asteroidau
 Sêr gwib
 Comedau
 Gwregys Kuiper
 Sedna
 Y Ddisgen Wasgaredig
 Cwmwl Oort

Dolenni allanol 
 Cysawd yr Haul BBC Cymru
 Gwefan darganfod Cysawd yr Haul NASA 
 Efelychydd Cysawd yr Haul ar wefan NASA
 Prif dudalen NASA/JPL ar Gysawd yr Haul 
 Yr Wyth Planed
 Data am y Planedau
 SolStation: Sêr a'u planedau trigiadwy
 SPACE.com: Gwybodaeth am Gysawd yr Haul
 Y pellteroedd rhwng y planedau wedi'u darlunio
 Maint cymharol y planedau, yr Haul a sêr eraill

Gwyddoniaeth blanedol
Gwyddor y gofod
Aderyn y bwn

Mae Aderyn y bwn (Botaurus stellaris) yn aelod o deulu’r crehyrod, yr Ardeidae.

Aderyn mawr, brown yw Aderyn y bwn, 69–81 cm o hyd a 100–130 cm ar draws yr adenydd. 
Ceir yr aderyn yma ar draws rhannau helaeth o Ewrop ac Asia, ond mae ei niferoedd yn tueddu i leihau, yn rhannol oherwydd sychu gwlybdiroedd. Nid yw’n aderyn mudol mewn rhannau lle nad yw’r dŵr yn rhewi yn y gaeaf, ond yn y rhannau gogleddol mae’n symud tua’r de neu’r gorllewin yn y gaeaf.

Anaml y gwelir yr aderyn yma, gan ei fod yn cuddio mewn hesg Phragmites. Mae weithiau i’w weld yn cerdded yn llechwraidd ar hyd ymylon yr hesg yn chwilio am bysgod bychain neu lyffantod. Gall guddio trwy aros yn hollol lonydd gyda’r pig yn pwyntio i fyny, sy’n ei wneud yn eithriadol o anodd i’w weld ymysg y tyfiant.

Lle mae’r aderyn yn nythu, gellir clywed sain rhyfedd a wneir gan y ceiliog, a elwir y "bŵm". Aferai yr aderyn nythu yng Nghymru ond nid oes cofnodion diweddar o hyn, er bod nifer fychan yn gaeafu yma. Mae'r RSPB yn gwneud llawer o waith i geisio cael yr aderyn yn ôl i nythu yma, yn enwedig ar Ynys Môn, a disgwylir y bydd hyn yn llwyddo yn ystod y blynyddoedd nesaf.

Enwau
Yn ei lyfr ar enwau’r adar mae Dewi Lewis yn rhestru nifer o enwau lleol ar Aderyn y bwn (sy’n dangos ei fod yn aderyn cynhenid a chyfarwydd ar un adeg pan oedd corsydd yn fwy niferus). Dyma nhw: 
bwm y gors (cyfeiriad at y sŵn a wneir gan yr aderyn adeg y nythu) 
bwmp y gors 
buddai 
tabwrdd y baw 
buddair 
crëyr brych 
Ei enw yn Saesneg yw bittern, yn wyddonol Botaurus stellaris. Ei enw yn Ffrangeg yw Butor êtoilé, yr elfen êtoilé yn cyfeirio mae’n debyg at y patrwm serog ar ei gefn neu wddf.

Cyfeiriadau 

Adar
Y Philipinau

Gwlad o 7,107 o ynysoedd mawr a bychain yn ne-ddwyrain Asia yw'r Philipinau neu Ynysoedd y Philipinau, yn swyddogol Gweriniaeth y Philipinau (Ffilipineg: Pilipinas, ). Mae wedi'i lleoli 1210 km  (750 milltir) i'r dwyrain o dir mawr cyfandir Asia. Catholigion yw'r mwyafrif o'r boblogaeth. Ceir lleiafrif Islamaidd yn y de. Manila ar ynys Luzon yw prifddinas y wlad.

Ceir corff, Sentro Rizal er mwyn hyrwyddo iaith Tagalog safonnol y wlad a diwylliant y wladwriaeth. Sefydlwyd Sentro Rizal yn 2009.

Rhanbarthau

Pobl nodedig o'r Philipinau
Encarnacion Alzona (1895 - 2001) - Ymgyrchydd dros hawliau merched a hanesydd Philipinaidd. Hi oedd y fenyw Ffilipinaidd gyntaf i ennill Ph.D.

Cyfeiriadau 

 
Gwledydd Asia
Marged Tudur

Merch Harri VII, brenin Lloegr, a chwaer Harri VIII oedd Margaret Tudur neu Marged Tudur (28 Tachwedd 1489 – 18 Hydref 1541) a oedd yn Frenhines yr Alban rhwng 1503 ac 1513. Fe'i ganwyd ym Mhalas San Steffan yn ferch hynaf i Harri ac Elisabeth o Efrog.

Tra roedd yn fam i'r frenhines, priododd Archibald Douglas, 6ed iarll Angus. Iago IV, brenin yr Alban, ar 8 Awst 1503 a hithau'n 14 mlwydd oed a bu ar yr orsedd rhwng 1503 - 1513.

Roedd yn famgu i Mari I, brenhines yr Alban drwy ei phriodas gynaf.

Hanes
Fe'i bedyddiwyd yn Eglwys Santes Marged, ar dir Abaty Westminster, Llundain gan ei henwi'r 'Farged' ar ôl Margaret Beaufort, iarlles Richmond a Derby, ei nain ar ochr ei thad.

Yr adeg honno, defnyddiwyd merched y brenin fel asedau diplomataidd a gwleidyddol, gyda phriodas yn serio cyfeillgarwch rhwng dwy wlad. Cyn ei bod yn chwech oed roedd ei thad yn ystyried ei phriodi â Iago IV er mwyn tawelu'r dyfroedd Albanaidd ac i wahanu cyfeillgarwch Perkin Warbeck â Brenin yr Alban. Gwerin gwyddbwyll politicaidd oedd Marged felly ac mae'n gwbwl bosib fod tad Marged yn ei gweld fel modd i uno'r ddwy genedl: yr Alban a Lloegr; methodd a gwneud hyn, ond gafaelodd ei fab Harri VIII yn yr awennau hyn eilwaith, flynyddoedd yn ddiweddarach, gyda'r un nod.

Plant Marged ac Iago 
 Iago (1507-1508)
 Arthur (1509-1510)
 Iago V, brenin yr Alban
 Alexander (1514-1516)

Bu farw Iago ym Mrwydr Flodden yn 1513. Priododd Marged Archibald Douglas, 6ed Iarll Angus, yn 1514.

Plant Marged a Douglas
Margaret Douglas

Cyfeiriadau 

Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Breninesau Ewrop
Merched Oes y Tuduriaid
Genedigaethau 1489
Marwolaethau 1541
Merched y 15fed ganrif
Merched yr 16eg ganrif
Shakira

Mae Shakira Isabel Mebarak Ripoll (ganwyd 2 Chwefror 1977), neu Shakira yn ôl y sîn gerddoriaeth broffesiynol, yn gantores, cyfansoddwr, cerddores, cynhyrchydd recordiau, dawnsiwr, a dyngarwr Colombiaidd a ymddangosodd ar y sîn gerddoriaeth yng Ngholombia ac America Lladinaidd yn y 1900au cynnar. Ganwyd a magwyd ym Marranquilla, Colombia, defnyddiodd Shakira lawer o'i thalentau yn yr ysgol drwy berfformio caneuon roc a rôl, Lladinaidd, a'r Dwyrain Canol yn fyw, gan gynnwys amrywiad o foladdawnsio'i hunan. Mae Shakira yn siaradwr brodorol o'r Sbaeneg, yn ogystal â medru'r Saesneg a Phortiwgaleg yn rhugl, ac ychydig o Eidaleg, Ffrangeg, ac Arabeg.

Cyfeiriadau 

Cantorion Colombiaidd
Genedigaethau 1977
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Gwyach fawr gopog

Mae'r Wyach fawr gopog, Podiceps cristatus, yn aelod o deulu'r Podicipedidae, y gwyachod.

Mae'n un o'r gwyachod mwyaf cyffredin, ac yn nythu ar draws Ewrop ac Asia yn unrhyw le lle mae llynyoedd gyda thipyn o dyfiant arnynt. Yn y rhannau oeraf mae'n symud tua'r de neu'r gorllewin yn y gaeaf, ond fel arall nid yw'n aderyn mudol. Mae'n casglu ar lynnoedd mawr neu ar rannau cysgodol o'r arfordir yn aml yn y gaeaf.

Mae tua 46–51 cm o hyd, a 59–73 cm ar draws yr adenydd. Pysgod bach yw ei fwyd fel rheol, ac mae'n medru nofio o dan y dŵr i'w dal. Oherwydd bod y coesau wedi eu gosod ymhell yn ôl ar y corff, ni all gerdded yn hawdd ar y tir.

Yn y tymor nythu, gellir gweld yr arddangosfa baru, lle mae'r ceiliog a'r iâr yn wynebu'i gilydd ac yn gwneud ystumiau gyda'u gyddfau, yn hanner codi o'r dŵr ac weithiau'n cynnig darn o blanhigyn i'w gilydd. Yn nes ymlaen, gellir gweld cyw, neu ddau gyw, yn cael eu cario ar gefn un o'r rhieni wrth iddynt nofio ar wyneb y dŵr.

Erbyn diwedd y 19g roedd yr Wyach fawr gopog wedi mynd yn aderyn prin iawn ym Mhrydain oherwydd ei bod yn cael ei hela, er mwyn defnyddio plu ei phen i addurno hetiau merched. I amddiffyn y rhywogaeth yma y sefydlwyd yr RSPB cyntaf. Gydag amddiffyniad cyfreithiol, mae niferoedd yr Wyach wedi cynyddu yn sylweddol iawn. Yng Nghymru gellir gweld yr Wyach Fawr Gopog yn nythu ar bron unrhyw lyn o faint gweddol, ac yn yr hydref neu'r gwanwyn mae dros 300 ohonynt yn heidio i Afon Menai ar adegau.

Gwyachod
Dychan

Dull llenyddol neu ffurf ar gelfyddyd yw dychan sydd ceisio amlygu ffaeleddau a ffolineb ei bwnc a thrwy hynny ei wawdio a'i geryddu, yn aml fel ffordd fwriadol o herian, cynhyrfu, neu ddadlau yn ei erbyn. Gall unigolion, sefydliadau, cymdeithas, gwleidyddiaeth, a chrefydd i gyd fod yn dargedau i ddychan.

Math amryffurf o lenyddiaeth yw dychan, a chanddo hanes hir ym marddoniaeth, y ddrama, yr ysgrif, y nofel, a darlunio. Mae'n cwmpasu pob math o hiwmor: ffraethineb, eironi, gogan, coegni, digrifwch heb wên (deadpan), hiwmor swreal, ysmaldod, pryfocio chwareus, a dirmyg chwerw; a sawl genre a dull: dynwarediad, parodi, dameg, grotésg, bwrlésg, a ffars.

Mathau 
Dan ddylanwad yr hen Rufeiniaid, dosberthir dychan gan amlaf yn ddau fath: dychan Horasaidd, a enwir ar ôl y telynegwr Horas, a dychan Jwfenalaidd, a enwir ar ôl y bardd Juvenal.

Gellir hefyd dosbarthu llenyddiaeth ddychanol yn uniongyrchol ac anuniongyrchol. Yn y dull uniongyrchol, siarada'r awdur neu'r adroddwr yn uniongyrchol â'r darllenydd. Yn nychan anuniongyrchol, amlyga'r awdur ei ddigrifwch a'i ddadleuon drwy draethiad a chynllun y stori.

Dychan Horasaidd 
Nodir dychan Horasaidd gan lais tringar, goddefol a ffraeth. Ei brif fwriad yw difyrru'r gynulleidfa, gan amlaf drwy bigo ar wiriondeb ei bwnc mewn ffordd ysgafn.

Dychan Jwfenalaidd 
Dull chwerw, os nid cas, sydd gan ddychan Jwfenalaidd. Nod yr awdur yw lladd ar wendidau a beiau ei darged, ac i fynegi dirmyg a dicter yn ei erbyn.

Ffurfiau hanesyddol

Y gwledydd Celtaidd 
Yn y cymdeithasau Celtaidd, credai pobl y byddai dychan prydydd (bardd) yn cael effaith gorfforol ar y gwrthrych, megis melltith neu anffawd, ac yng Nghymru roedd canu dychan yn rhan nodweddiadol o ganu Beirdd y Tywysogion a Beirdd yr Uchelwyr.

Bwystori a fabliau 
Un o ffurfiau dychanol yr Oesoedd Canol oedd y bwystori, a ddefnyddir i ddisgrifio ffaeleddau dynion ar ffurf anifeiliaid. Ffurf debyg oedd y fabliaux, straeon smala a genir gan jongleurs yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc o'r 12g hyd y 15g. Nodir gan faswedd a serthedd, ac agweddau sy'n groes i egwyddorion yr eglwys a'r bendefigaeth. Addaswyd sawl fabliau gan Giovanni Boccaccio yn y Decamerone a Geoffrey Chaucer yn The Canterbury Tales.

Y Dadeni 
Ceir sawl gwaith dychanol nodedig yn llenyddiaeth y Dadeni, gan gynnwys Das Narrenschiff (1494) gan Sebastian Brant a straeon Gargantua a Pantagruel (1532–64) gan François Rabelais.

Oes Aur yr Oleuedigaeth 
Dywed yr oedd Oes Aur Dychan yn ystod yr Oleuedigaeth yn Ewrop, a chyhoeddwyd nifer o weithiau rhyddiaith ddychanol. Un o'r llenorion amlycaf oedd y Gwyddel Jonathan Swift a ysgrifennai'r nofel Gulliver's Travels (1726) a'r traethawd A Modest Proposal (1729), a rhoddir y ddau waith hwn yn aml yn enghreifftiau o'r wahaniaeth rhwng dychan Horasaidd (Gulliver's Travels) a dychan Jwfenalaidd (A Modest Proposal).

Cyfeiriadau 

 
Digrifwch
Llenyddiaeth
Corhwyaden

Mae'r Gorhwyaden (Anas crecca) yn un o'r hwyaid mwyaf cyffredin sy'n nythu trwy ogledd Ewrop and Asia. Yng Ngogledd America mae ffurf debyg iawn, y Gorhwyaden asgellwerdd (Anas carolinensis), oedd yn cael ei ystyried yr un rhywogaeth hyd yn ddiweddar.

Mae'r hwyaden yma yn aderyn mudol ac weithiau yn symud cyn belled ag Affrica yn y gaeaf. Yn y gaeaf gellir gweld heidiau o gannoedd ar adegau.

Dyma'r lleiaf o'r genws Anas. Yn ei blu nythu, mae'r ceiliog yn llwyd ar y cefn a'r ochrau gyda melyn o dan y gynffon, darn gwyrdd ar yr adenydd a phen browngoch gyda gwyrdd o gwmpas y llygad. Mae'r iar yn frown neu lwyd, ond gellir eu gwahaniaethu oddi wrth y rhan fwyaf o hwyaid eraill trwy eu bod yn llai a bod ganddynt wyrdd ar yr adain. Wrth hedfan, mae haid yn medru troi a throsi yn sydyn yn yr awyr, bron fel haid o rydyddion.

Mae'n nythu mewn gwlybdiroedd lle mae tipyn o dyfiant. Gall pwll bach neu gors fod yn ddigon iddynt fagu cywion. Planhigion yw eu bwyd pennaf. Mae'n aderyn eithaf swnllyd, ac mae gan y ceiliog chwiban glir sy'n nodweddiadol o'r gorhwyaden.

Ychydig o barau o'r Gorhwyaden sy'n nythu yng Nghymru, ond yn y gaeaf mae nifer fawr i'w gweld ar lynnoedd a chorsydd.

Hwyaid
Hwyaden bengoch

Mae'r Hwyden bengoch (Aythya ferina) yn hwyaden o faint canolig ac yn aelod o deulu'r hwyaid trochi.

Mae'r ceiliog yn drawiadol gyda'r pen a'r gwddf yn goch, y fron yn ddu a'r cefn a'r ochrau yn llwyd. Lliw brownllwyd sydd ar yr iâr.

Yn ystod y tymor nythu ceir yr Hwyaden bengoch trwy'r rhan fwyaf o ogledd Ewrop a rhannau o Asia. Yn y gaeaf mae'n mudo tua'r de a'r gorllewin, a gellir gweld heidiau o gannoedd gyda'i gilydd ar lynnoedd addas, yn aml gyda hwyaid eraill fel yr Hwyaden gopog.

Maent yn bwydo trwy drochi am blanhigion ar waelod y llyn, ac weithiau ymlusgiaid bychain a hyd yn oed bysgod bychain. Yn aml maent yn bwydo yn ystod y nos.

Ychydig o barau sydd yn nythu yng Nghymru, y rhan fwyaf ar Ynys Môn, ond gellir gweld llawer mwy ohonynt yn ystod y gaeaf.

Hwyaid
Claude François

Canwr pop o Ffrainc oedd Claude François (llysenw Cloclo) (1 Chwefror 1939 – 11 Mawrth 1978). Ganwyd yn Ismaïlia, yn yr Aifft. Bu farw yn ddamweiniol ym Mharis wrth gyffwrdd lamp drydan ddiffygol pan oedd e yn y bath. Ffrancwr oedd ei dad; rheolwr ar gamlas Suez.
Roedd ei fam o Galabria yn yr Eidal.

Dysgodd Claude chwarae'r piano, y ffidil a'r drymau ac fe aeth i Monte-Carlo i chwarae'r drymau mewn band jazz. Yn 1960 fe aeth e i Baris ar ôl ei gynghori gan Brigitte Bardot a Sacha Distel.

Yn 1967 fe ysgrifennodd "Comme d'habitude" gyda Jaques Revaux a Gilles Thibaut. Pan glywodd Frank Sinatra y gân, fe ofynnodd i David Bowie os oedd e'n gallu cyfieithu'r gân i Saesneg. Dywedodd Bowie fod e'n medru gwneud ond dydy'r geiriau ddim yn dda iawn. Fe ysgrifennodd Paul Anka eiriau newydd "My Way" i'r gân.

Cerddoriaeth a ffilmiau

Caneuon poblogaidd Claude François
Belles! Belles! Belles! (1962 - cyfieithad "Made to love (Girls, girls, girls)" The Everly Brothers)
Si j'avais un marteau (1963 - cyfieithad "If I had a hammer")
J'attendrai (1966 - cyfieithad "Reach Out I'll Be There" The Four Tops)
Mais quand le matin (1967)
Comme d'habitude (1967 - Ysgrifennodd Paul Anka y geiriau Saesneg "My way" i Frank Sinatra)
Parce que je t'aime mon enfant (1970 - cyfieithwyd i'r Saesneg "My Boy" a recordwyd gan Elvis Presley)
C'est de l'eau, c'est du vent (1970)
C'est la même chanson / Viens à la maison, y'a le printemps qui chante (1971)
Le lundi au soleil (1972)
Je viens diner ce soir / Chanson populaire (1973)
Le téléphone pleure / Le mal aimé (1974)
Toi et moi contre le monde entier (1975)
Cette année-là (1976 - geiriau Ffrangeg i "Oh, What a night" Frankie Vallie & The Four Seasons)
Je vais à Rio (1977)
C'est comme ça que l'on s'est aimé (1977 - deuawd gyda'i gariad Kathalyn)
Alexandrie Alexandra (1977)
Magnolias for ever (1977)

Disgograffi
1971 : Tournée été 71
1972 : Je viens diner ce soir
1972 : Le lundi au soleil
1973 : Chanson populaire
1976 : Le vagabond
1977 : Je vais à Rio
1978 : Magnolias for ever
1993 : Hommages
1996 : Le monde extraordinaire de Claude François
1996 : En vrai
1998 : Danse ma vie
1998 : Les concerts inédits de musicorama
1998 : Eloïse - 65/69
1998 : Bernadette - 68/75

Ffilmiau
1977 : Un drole de zèbre
2004 : Podium (ffilm am rhai sy'n ei ddynwared)

Cantorion Ffrengig
Cantorion Ffrangeg
Ffrancod yr 20fed ganrif
Genedigaethau 1939
Marwolaethau 1978
Pibydd torchog

Mae'r Pibydd torchog (Philomachus pugnax) yn aelod canolig o ran maint o deulu'r rhydyddion.

Mae'r Pibydd torchog yn nythu mewn corsydd a gwlypdiroedd eraill yng ngogledd Ewrop a Rwsia. Mae'n aderyn mudol, yn gaeafu yn ne Ewrop, Affrica ac India. Gallant fod yn niferus iawn mewn rhai gwledydd yn y gaeaf, er enghriafft adroddwyd am haid o dros filiwn o adar yn Senegal.

Maent yn nythu ar lawr, gan ddodwy 3-4 o wyau. Cyn nythu mae'r ceiliogod yn arddangos eu hunain, gan ddangos eu torchau, ac weithiau'n neidio i'r awyr. Eu prif fwyd yw pryfed ac ymlusgiaid y maent yn eu pigo o dir gwlyb. Mae'r ceiliogod gryn dipyn yn fwy na'r ieir, 29–32 cm o hyd a 54–60 cm ar draws yr adenydd, tra mae'r ieir yn 22–26 cm o hyd a 46–49 cm ar draws yr adenydd. 

Yn y gaeaf mae'r ddau ryw yn liw llwyd, a'r ffordd orau i'w hadnabod ymysg rhydyddion eraill yw siâp anarferol yr aderyn - mae'r pen yn edrych fel petae'n rhy fach i'r corff. Yn y tymor nythu mae'r ceiliogod yn llawer mwy lliwgar, a gall y dorch fod yn ddu, yn frowngoch neu'n wyn.

Nid yw'r Pibydd torchog yn nythu yng Nghymru. Gellir gweld niferoedd bychan yn y gaeaf a'r gwanwyn, ac yn enwedig yn yr hydref.

Rhydwyr
Lleian wen

Mae'r Lleian Wen (Mergellus albellus) yn hwyaden fechan sy'n perthyn o bell i'r Hwyaden Lygad-aur. Y Lleian Wen yw'r unig aelod o'r genws Mergellus.

Mae'n nythu yn rhannau gogleddol Ewrop ac Asia, ar y taiga, gan ddefnyddio tyllau mewn coed ar gyfer y nyth, er enghraifft hen dyllau cnocellod. Yn y gaeaf mae'n symud tua'r de a'r gorllewin ac yn gaeafu ar lynnoedd neu weithiau mewn mannau cysgodol ar yr arfordir.

Pysgod yw eu prif fwyd, ac mae "dannedd" bychain ar y pig sy'n ei gwneud yn haws iddynt gadw gafael ar bysgodyn.

Mae'r ceiliog yn aderyn trawiadol iawn, ac ef sydd yn gyfrifol am yr enw Lleian Wen ar yr aderyn, gyda'r plu bron i gyd yn wyn gydag ychydig o ddu. Mae gan yr ieir a'r adar ieuainc goch ar dop y pen, gwyn ar ochr y pen a'r gweddill o'r aderyn yn llwyd.

Nid yw'r Lleian Wen yn nythu yng Nghymru. Gellir gweld niferoedd bychain ar lynnoedd yn y gaeaf ond mae'n aderyn eithaf prin.

Cofnodion unigol
Cafwyd y cofnod anarferol o leian wen ym marchnad Porthmadog, 21 Ionawr 1881

Cyfeiriadau

Hwyaid
Johnny Hallyday

Actor a brenin roc a rôl Ffrainc oedd Johnny Hallyday (15 Mehefin 1943 – 6 Rhagfyr 2017). Ei enw bedydd oedd Jean-Philippe Smet.  Daeth ei deulu o Wlad Belg a fe'i anwyd ym Mharis. Cymerodd Johnny ddinesyddiaeth Ffrengig yn 1961. Yn Ionawr 2006 ceisiodd ailgymryd dinesyddiaeth Gwlad Belg ond ni dderbyniwyd ei gais.

Gwerthodd Hallyday dros 100 miliwn record yn fyd-eang ac enillodd 18 albwm platinwm. Fe ddechreuodd fel actor o dan ei enw iawn, ond yn 1960 fe wnaeth ei record gyntaf dan yr enw "Johnny Hallyday". Ei record boblogaidd gyntaf oedd y gân roc a rôl "Souvenirs, souvenirs". Fe'i dilynodd yn 1961 gyda "Viens danser le twist", "Elle est terrible", "L'idole des jeunes" a "Retiens la nuit".

Ffilmiau
1955 : Les Diaboliques (Jean-Philippe Smet yn 10 oed !)
1964 : D’où viens-tu Johnny?
1964 : Cherchez l'idole
1967 : Â tout casser
1968 : Les Poneyttes
1969 : Five plus One (cyngerdd Johnny Hallyday a'r Rolling Stones)
1984 : Détective de Jean-Luc Godard
1987 : Terminus
1989 : David Lansky (cyfres deledu)
1990 : Le Triangle de fer
1991 : La Gamine
2003 : L'homme du train'
2003 : Wanted (gyda Gérard Depardieu a Renaud Séchan)
2004 : Les Rivières pourpres 22005 : Quartier VIP2005 : Commissaire Moulin'' (teledu)

Actorion Belgaidd
Actorion Ffrengig
Cantorion Ffrangeg
Cantorion Ffrengig
Cantorion Belgaidd
Ffrancod yr 20fed ganrif
Ffrancod yr 21ain ganrif
Genedigaethau 1943
Marwolaethau 2017
Pobl o Baris
Hwyaden lostfain

{{Blwch tacson
| enw = Hwyaden Lostfain
| delwedd =Northern_Pintail.jpg
| maint_delwedd = 200px
| neges_delwedd = Ceiliog
| delwedd2 = Anas acuta.ogg
| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Anseriformes
| familia = Anatidae
| genus = Anas
| species = A. acuta| enw_deuenwol = Anas acuta| awdurdod_deuenwol = Linnaeus, 1758
| cyfystyron = Dafila acuta}}

Mae'r Hwyaden Lostfain (Anas acuta''') yn hwyaden sy'n nythu ar draws rhannau helaeth o ogledd Ewrop ac Asia, yn y rhan fwyaf o Alaska a  Chanada a rhannau gogleddol o'r Unol Daleithiau.

Mae'r hwyaden yma yn aderyn mudol ac yn symud tua'r de neu tua'r gorllewin yn y gaeaf, pan mae i'w weld yn India ac Affrica. Yn y gaeaf mae heidiau mawr yn ymgasglu ar rai llynnoedd.

Gellir adnabod y ceiliog yn hawdd. Mae ganddo gorff llwyd, bron wen, pen brown a gwddf brown gyda llunell wen arno. Y gynffon hir ar y ceiliog sy'n rhoi'r enw Hwyaden Lostfain i'r rhywogaeth yma. Mae'r iar yn liw brownllwyd gyda cynffonau byrrach. Gellir adnabod yr iâr ymysg hwyaid eraill trwy ei siâp, yn enwedig y gwddf hir, tenau. Mae'n hwyaden weddol fawr, y ceiliog yn 65 i 75 cm o hyd a'r iâr yn 50 i 55 cm.

Planhigion yn tyfu mewn llynnoedd a gwlypdiroedd yw'r prif fwyd, ac yn y tymor nythu bryfed ac ymlusgiaid. Mae'n nythu mewn lle cymharol sych ar y lan, weithiau yn weddol bell o'r dŵr.

Anaml y mae'r Hwyaden Lostfain yn nythu yng Nghymru, ond gall fod yn eithaf cyffredin yn y gaeaf.

Hwyaid
Golfan y Mynydd

Mae Golfan y Mynydd, Passer montanus, yn aelod o'r un teulu a'r Aderyn y To. Mae i'w gael yn y rhan fwyaf o wledydd Ewrop ac mewn rhannau o Asia. Mewn rhannau eraill o'r byd mae ambell boblogaeth o adar sydd wedi eu gollwng yn fwriadol, megis yn Awstralia a rhannau o Unol Daleithiau America.

Mae Golfan y Mynydd tua 12.5–14 cm o hyd, ychydig yn llai na'r Aderyn y To, sy'n edrych yn eithaf tebyg iddo. Gellir ei wahaniaethu trwy'r pen brown, y darn du ar y foch wen, y goler wen a dwy linell wen ar yr adenydd. Mae ei alwad hefyd ychydig yn wahanol. Yn wahanol i'r Aderyn y To, mae'r ddau ryw yn debyg i'w gilydd.

Fel rheol yn Ewrop mae'r Aderyn y To yn byw yn y trefi a'r pentrefi a Golfan y Mynydd yng nghefn gwlad, ond mewn rhannau o Asia mae yn byw mewn trefi hefyd. Ymddengys ei fod yn fwy parod i fyw mewn trefi mewn gwledydd lle nad yw Aderyn y To i'w gael. Er gwaethaf yr enw, nid yw'n aderyn mynydd.

Mewn tyllau y mae'n nythu, er enghraifft mewn coed neu graig, ac yn aml mae nifer o adar yn nythu gyda'i gilydd.

Yng Nghymru, mae niferoedd yr aderyn yma wedi lleihau yn sylweddol dros yr 50 mlynedd diwethaf, ac mae bellach yn aderyn eithaf prin yn y rhan fwyaf o ardaloedd. Ar hyn o bryd mae yr RSPB a chyrff eraill yn ymdrechu i gynyddu'r nifer yn yr ardaloedd lle mae poblogaeth yn parhau, ac mae'n ymddangos fod hyn yn llwyddo.

Yr Enw
Er gwaetha’i enw, does dim cysylltiad rhwng y golfan hwn a mynydd, sef y TREE sparrow. Onid oes adlais fan hyn o'r gwahanol dermau daearyddol? Ddywedwn i mai 'mynydd' yw'r gair sy'n cyfateb orau i moor! Wele'r holl 'fynyddau' ar lawr gwlad yn y de [ac ym Môn. Mae'r tebygrwydd i mount yn ein twyllo - pe tawn ni'n siarad Gwyddeleg mi allen uniaethu'n hytrach a monadh a'i ystyr. Diddorol deall mai ystyr monte yn Sbaeneg yw rhywbeth tebyg i forest - monte bajo: prysgwydd; monte alto: coedwig. Tir gwyllt, mewn geiriau eraill - ond wedyn, onid 'gwyllt' yw un o ystyron 'gwydd', eto fel yn y Wyddeleg fiadh?  A forest ei hunan - onid 'tu faes' yw ei darddiad, sef y gwyllt?" I bob pwrpas felly: “golfan y ty” (house sparrow) a “golfan y tu fas” (tree sparrow)!
 

Passeridae
Gŵydd ddu

{{Blwch tacson
| enw = Gŵydd Ddu
| delwedd = Branta_bernicla_flying(ThKraft).jpg
| delwedd2 = Brent Goose (Branta bernicla) (W BRANTA BERNICLA R1 C11).ogg
| maint_delwedd = 200px
| neges_delwedd = 
| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Anseriformes
| familia = Anatidae
| genus = Branta
| species = B. bernicla| enw_deuenwol = Branta bernicla| awdurdod_deuenwol = (Linnaeus, 1758)
}}

Mae'r Ŵydd Ddu (Branta bernicla') yn ŵydd o'r genws Branta. Mae'n ŵydd weddol fychan, tua 60 cm o hyd, gyda chynffon fer.

Mae tair is-rywogaeth o'r Ŵydd Ddu: 
 Gŵydd Ddu Fol-dywyll Branta bernicla bernicla Gŵydd Ddu Fol-olau Branta bernicla hrota Branta bernicla nigricans 
Gellir adnabod yr Ŵydd Ddu Fol-dywyll (a ddangosir yn y llun) trwy nad oes llawer o wahaniaeth lliw rhwng y pen, y cefn a'r ystlys a'r bol, er fod yr ystlys a'r bol ychydig yn oleuach. Mae darn bach gwyn ar ochr y gwddf. Mae'r is-rywogaeth yma yn nythu yng ngogledd Siberia ac yn treulio'r gaeaf yng ngorllwein Ewrop, gyda'r rhan fwyaf o'r boblogaeth yn ne Lloegr a'r rhan fwyaf o'r gweddill yng ngogledd Yr Almaen a gogledd Ffrainc. Mae niferoedd llai, ychydig o gannoedd, yn gaeafu yng Nghymru, y rhan fwyaf ar arfordir y de.

Mae'r Ŵydd Ddu Fol-olau yn edrych yn llawer goleuach, gyda gwahaniaeth mawr rhwng y pen a'r gwddf, sy'n ddu, a'r ystlys a'r bol sy'n llwyd golau iawn. Mae'r math yma yn nythu yn y gorllewin, yn enwedig gogledd Canada a'r ynysoedd o gwmpas. Mae'n gaeafu yn Iwerddon, Denmarc ac ar hyd arfordir dwyreiniol Unol Daleithiau America. Ar un adeg roedd yr is-rywogaeth yma yn bur brin yng Nghymru ond mae'r nifer sy'n gaeafu yma wedi cynyddu'n sylweddol yn y blynyddoedd diwethaf, yn y gogledd yn bennaf, a gellir gweld heidiau o hyd at 150 ar Ynys Môn.

Fel rheol mae'n treulio'r gaeaf ar yr arfordir, lle mae'n bwydo ar wellt y gamlas Zostera marina a math o wymon y môr, Ulva''. Yn ddiweddar mae wedi dechrau bwydo ar gaeau hefyd, efallai oherwydd fod poblogaeth yr ŵydd yma wedi cynyddu'n sylweddol iawn dros yr ugain mlynedd diwethaf.

Gwyddau
Khaled

Canwr Raï o Algeria yw Khaled (Arabeg خالد) (ganwyd 29 Chwefror 1960 yn Oran). Maen nhw'n ei alw yn "Frenin Raï". (Ystyr Cheb yw ifanc.)

Enw llawn Khaled yw Khaled Hadj Brahim .

Cantorion Algeriaidd
Cerddoriaeth Raï
Cantorion Arabeg
Genedigaethau 1960
George Best

Chwaraewr pêl-droed enwog o Ogledd Iwerddon oedd George Best (22 Mai 1946 – 25 Tachwedd 2005). Cafodd yrfa hir a disglair gyda Manchester United.

Genedigaethau 1946
Marwolaethau 2005
Pêl-droedwyr o Ogledd Iwerddon
Pobl o Felffast
Crëyr bach

Mae'r Crëyr bach (Egretta garzetta) yn aelod cymharol fychan o deulu'r creyrod.

Mae'n aderyn llawr llai na'r Crëyr glas, tua 55–65 cm o hyd a 88–106 cm ar draws yr adenydd. Mae'r plu i gyd yn wyn. Gellir ei wahaniaethu oddi wrth greyrod gwyn eraill trwy fod ganddo goesau du a thraed melyn, a pig du. Yn y tymor nythu mae dwy bluen hir yn tyfu ar y gwegil ac mae'r croen rhwng y pig a'r llygaid yn troi'n goch.

Mae'n nythu mewn gwlybdiroedd mewn rhannau gweddol gynnes o Ewrop, Asia, Affrica ac Awstralia. Nid yw'n aderyn mudol yn y gwledydd cynhesaf, ond lle mae'r gaeafau'n oer mae'n symud tua'r de a'r gorllewin. Gallant hefyd symud tua'r gogledd yn niwedd yr haf ar ôl nythu.

Ar un adeg yr oedd y Crëyr bach mewn cryn berygl oherwydd ei fod yn cael ei hela er mwyn defnyddio'r plu hir mewn hetiau merched. Erbyn hyn mae'r niferoedd wedi cynyddu'n sylweddol iawn ac mae ei ddosbarthiad wedi lledaenu. Mae wedi dechrau nythu ar Ynysoedd Prydain a hefyd yr ochr draw i Fôr Iwerydd yn Barbados ac efallai ar nifer o ynysoedd eraill India'r Gorllewin.

Fel rheol mae'r Crëyr bach yn nythu gyda'i gilydd mewn coed, yn aml gyda creyrod eraill. Pysgod bychain ac ymlusgiaid yw ei fwyd yn bennaf, ac mae'n eu dal trwy gerdded yn llechwraidd ger y dŵr a'u trywanu â'i big.

Hyd ar ddiwedd y 1990au ystyrid y Crëyr bach yn aderyn prin yng Nghymru, ond erbyn hyn gellir gweld niferoedd sylweddol ohono, yn enwedig ddiwedd yr haf. Weithiau gellir gweld dros 200 o adar yng ngwarchodfa Penclacwydd ger Llanelli ac yn y gogledd dros gant yn Aber Ogwen ger Bangor. Mae ychydig barau wedi dechrau nythu yng Nghymru.

Casglwyd data gan y BTO ar aberoedd Cymru sy'n dangos y cynnydd graddol (ee. Traeth Bach):

Adar
Robin goch

Mae'r Robin goch (Erithacus rubecula) yn un o'r mwyaf adnabyddus o'r holl adar. Arferai gael ei ystyried yn aelod o deulu'r Turdidae, y bronfreithod, ond yn ddiweddar mae wedi ei ail-ddosbarthu i deulu'r Muscicapidae.

Enwau mewn ieithoedd Celtaidd eraill:

Mae'n aderyn cyfarwydd am ei fod yn hawdd ei adnabod gyda'i frest goch, ac am ei fod yn aderyn dof yn Ynysoedd Prydain, yn barod i ddod yn agos iawn at unrhyw un sy'n gweithio yn yr ardd, er enghraifft, i chwilio am bryfed. Ambell dro mae hyd yn oed yn barod i ddod i mewn i dai i gael ei fwydo. Mewn rhannau o'r gweddill o Ewrop nid yw mor ddof.

Yn anarferol, mae'r Robin Goch yn canu trwy'r flwyddyn, nid yn y gwanwyn yn unig. Mae'r gân yn yr hydref a'r gaeaf yn wahanol i'r gân yn y gwanwyn a'r haf. Mae'n nythu mewn unrhyw dwll neu gornel addas. Gall fod yn aderyn ymosodol dros ben - os daw Robin Goch arall i mewn i'w diriogaeth gallant weithiau ymladd nes i un ladd y llall. Gall unrhyw ddarn bach o liw coch wneud i'r aderyn ymosod.

Nid yw'n aderyn mudol yn y rhannau hynny lle nad yw'r gaeaf yn arbennig o oer, ond er enghraifft mae adar o Sgandinafia a Rwsia yn dod i Brydain i aeafu. Gellir eu hadnabod trwy fod y fron yn fwy oren yn hytrach na choch.

Mae llawer o chwedloniaeth ynglŷn â'r Robin Goch, er enghraifft i egluro sut y cafodd ei fron goch. Ystyrir y Robin yn symbol o'r Nadolig, ac mae i'w weld yn aml ar gardiau Nadolig. Mae'n aderyn cyffredin iawn yng Nghymru, ac ychydig o erddi sydd heb Robin Goch o'u cwmpas. Dyma englyn gan Alan Llwyd sy'n creu darlun o blentyn newynog:

Newyn, a ni'n ciniawa, yw ei ran
Ymgreiniwr am fara!
Colsyn ar ewyn yr iâ
A'i big oer yn begara.

Teulu'r Turdidae (Robinod)

Cyfeiriadau

Muscicapidae
Titw mawr

Mae'r Titw Mawr Parus major yn aelod o deulu'r Paridae, y titwod. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop ac Asia lle mae unrhyw fath o goed.

Mae'n aderyn cyfarwydd a hawdd ei adnabod. Yn Ewrop mae ganddo fron felen a llinell ddu yn rhedeg ar ei hyd, pen a gwddf du a bochau gwyn a chefn gwyrdd. Gellir adnabod adar ieuanc trwy fod lliw melyn arnynt lle mae'r oedolyn yn wyn, a'r lliwiau eraill yn fwy dwl. Mewn rhai rhannau o'r byd mae ei liwiau yn wahanol, er enghraifft yn India mae'r cefn yn llwyd ac mae'n wyn oddi tano.

Ei brif fwyd yw pryfed o wahanol fathau. Amserir y tymor nythu i gyd-fynd a'r nifer fwyaf o lindys, sy'n cael eu defnyddio i fwydo'r cywion. Mae'n nythu mewn tyllau mewn coed, ond hefyd yn barod iawn i ddefnyddio blychau nythu. Yn y gaeaf mae'n ymuno ag adar eraill i ffurfio heidiau, sy'n aml yn cynnwys y Titw Tomos Las a thitwod eraill. Mae'n aderyn cyffredin iawn mewn gerddi o bob math.

Paridae
Titw penddu

Mae'r Titw penddu (Periparus ater) yn aelod o deulu'r Paridae, y titwod. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a gogledd Asia.

Mae'r Titw penddu yn llai na'r rhan fwyaf o'r titwod eraill, 10 - 11.5 cm o hyd. Gellir ei adnabod trwy ei faint a'r darn gwyn ar y gwegil gyda'r pen a'r gwddf yn ddu. Mae'n wyn oddi tano ac mae dwy linell wen ar draws yr adenydd. Mae yr adar ieuanc yn felyn lle mae'r oedolion yn wyn.

Mae nifer o is-rywogaethau:
 P. a. ater yn y rhan fwyaf o Ewrop, gyda chefn llwydlas
 P. a. britannicus ym Mhrydain, gyda chefn brown
 P. a. ledouci yng Ngogledd Affrica sy'n felyn oddi tano yn lle gwyn
 P. a. cypriotes ar ynys Cyprus, sy'n frowngoch oddi tano

O ran ei fwyd a'i arferion nythu mae'n bur debyg i'r titwod eraill, ond mae'n hoffi coed pinwydd yn fwy na'r titwod eraill. Mae'n nythu mewn tyllau mewn coed, er ei fod hefyd yn barod i ddefnyddio blychau nythu ar adegau. Yn y gaeaf mae'n ffurfio heidiau gyda thitwod eraill megis y Titw mawr a'r Titw tomos las. Mae hefyd yn aderyn cyffredin mewn gerddi.

Paridae
Conwydden

Planhigion prennaidd sy'n cynhyrchu conau yw conwydd. Coed yw'r mwyafrif ohonynt, ond ceir rhai llwyni sy'n cynhyrchu conau. Mae conwydd yn fytholwyrdd fel arfer. Enghreifftiau nodweddiadol yw'r pinwydd, llarwydd, ffynidwydd, sbriws, cedrwydd, cypreswydd, cochwydd a'r yw.

Planhigion
Pâl

Am y rhanbarth Seisnig yn Iwerddon, gweler Y Pâl. Am yr ardal yn Ymerodraeth Rwsia, gweler pâl gwladychiad.
Mae'r Pâl (Fratercula arctica) yn aderyn môr o deulu'r Alcidae sy'n bur gyffredin o gwmpas Môr Iwerydd. Mae'n un o'r adar môr mwyaf adnabyddus, efallai oherwydd y pig mawr lliwgar.

Mae'r Pâl yn byw ar bysgod bach, ac yn eu dal trwy blymio i'r dŵr a'u hymlid trwy nofio dan y dŵr. Yn y gaeaf mae'n treulio ei amser ar y môr ymhell o'r lan, ond yn y tymor nythu mae'n dychwelyd i'r lan i nythu. Defnyddir twll yn y ddaear ar gyfer nythu, er enghraifft mae hen dyllau cwnhingen yn boblogaidd, ac mae achosion wedi eu cofnodi lle mae palod wedi "perswadio"'r cwnhingod i adael eu twll. Fel rheol maent yn nythu gyda'i gilydd, weithiau filoedd o barau. Un cyw sy'n cael ei fagu ar y tro fel rheol. Gellir gweld y rhieni yn hedfan i mewn yn cario pysgod i'r cyw; gallant gario nifer o bysgod bach wedi eu trefnu'n daclus mewn rhes yn y pig.

Mae yn aderyn dipyn yn llai na'r rhan fwyaf o'r teulu megis y Gwylog a'r Llurs, 28–34 cm o hyd a 50–60 cm ar draws yr adenydd. Gellir ei adnabod yn hawdd oddi wrth y pig enfawr gyda phlatiau lliw oren arni a'r bochau gwynion. Mae'r cefn yn ddu a'r bol yn wyn.

Yng Nghymru mae'r Pâl yn aderyn gweddol gyffredin, ond fel rheol yn nythu ar ynysoedd. Mae niferoedd llai ohonynt yn nythu ar y tir mawr mewn ambell le. Ar restr yr Undeb Rhyngwladol dros Gadwraeth Natur (UICN), caiff y rhywogaeth hon ei rhoi yn y dosbarth 'Lleiaf o Bryder' o ran niferoedd, bygythiad a chadwraeth.

Y pâl ar Ynys Sgomer yn 2021

Cyfeiriadau

Carfilod
Creaduriaid arfordir Prydain
Adar
Alcidae
Tacsa wedi'u henwi gan Carolus Linnaeus
Llurs

Mae'r Llurs, Alca torda, yn un o aelodau mwyaf teulu'r Alcidae, a'r unig aelod o'r genws Alca.

Mae'r Llurs rhwng 38 a 43 cm o hyd a 60–69 cm ar draws yr adenydd. Fel y rhan fwyaf o'r teulu mae'r cefn yn ddu a'r bol yn wyn, ond gellir ei adnabod oddi wrth y pig, sy'n llawer mwy na phig y Gwylog er enghraifft. Mae'r gynffon yn hirach na chynffon y Gwylog hefyd.

Yn y gaeaf mae'n treulio ei amser ar y môr agored, ac yn aml yn symud i'r de o'r ardaloedd lle mae'n nythu. Yn y tymor nythu mae'n ymgasglu'n heidiau lle mae creigiau addas ar lan y môr. Mae'n gyffredin y ddwy ochr i Fôr Iwerydd; yn ymestyn cyn belled i'r de a gogledd Ffrainc ar ochr Ewrop a chyn belled a Maine yn Unol Daleithiau America. Mae'r wyau yn cael eu dodwy ar silffoedd ar y creigiau, heb unrhyw fath o nyth, ond mae siâp yr ŵy yn help i'w gadw rhag syrthio. Maent yn bwyta pysgod, sy'n cael eu dal trwy nofio dan y dŵr.

Yng Nghymru maent yn adar pur gyffredin lle mae creigiau ger y môr yn cynnig lle addas iddynt ddodwy eu wyau.

Y llurs yng Nghymru yn 2021

Cyfeiriadau

Carfilod
Portland, Oregon

Dinas yw Portland yn nhalaith Oregon yn yr Unol Daleithiau, ac sy'n ddinas sirol Multnomah County. Saif wrth gydlifiad yr afonydd Columbia a Willamette. Gyda phoblogaeth o 562,690, hi yw dinas fwyaf poblog y dalaith. Cafodd ei sefydlu (neu ei ymgorffori) yn y flwyddyn 1845.

Gefeilldrefi Portland

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Gwefan swyddogol dinas Portland  (yn Saesneg)

 
Dinasoedd Multnomah County, Oregon
Hugan

Mae'r Hugan (Morus bassanus) (hefyd Mulfran wen neu Gwylanwydd) yn aderyn cyffredin sy'n aelod o deulu'r Sulidae ac yn adnabyddus o gwmpas glannau Môr Iwerydd, lle gellir ei weld yn pysgota yn arbennig yn yr haf.

Mae'r oedolyn yn aderyn hawdd ei adnabod, gyda phlu gwyn, heblaw am flaen yr adenydd, sy'n ddu. Mae'r pig yn las golau gyda darn o groen du heb blu arno o'i gwmpas, ac yn ystod y tymor nythu mae gwawr felen ar y pen a'r gwddf. Brown yw lliw yr adar ieuanc, ac maent yn troi'n wyn yn raddol dros gyfnod o bum mlynedd. Mae'r oedolion rhwng 87 a 100 cm o hyd a 165–180 cm ar draws yr adenydd.

Maent yn nythu gyda'i gilydd, weithiau filoedd ohonynt, fel rheol ar ynysoedd bychain yn y môr. Mae'r nifer fwyaf yn nythu ar Ynys Bonaventure yn nhalaith Quebec, Canada, lle mae dros 60,000 ohonynt, ond mae 68% o boblogaeth y byd yn nythu ar Ynysoedd Prydain, er enghraifft tua 40,000 o barau ar ynys Boraraigh, rhan o ynysoedd Sant Kilda. Mae'r boblogaeth wedi cynyddu'n sylweddol yn y blynyddoedd diwethaf. Yn y gaeaf maent yn symud tua'r de.

Eu prif fwyd yw pysgod, sy'n cael ei dal trwy blymio i'r môr o'r awyr. Gallant blymio o uchder o tua 30m a tharo'r dŵr gyda chyflymdra o 100 km yr awr, ac mae ganddynt rai nodweddion corfforol sy'n eu galluogi i wneud hyn heb niwed, er enghraifft nid oes ganddynt ffroenau allanol.

Enwau
HUGAN 
Morus bassanus (enw gwyddonol diweddar),
Sula bassana (enw gwyddonol a ddisodlwyd).

Enwau Cymraeg eraill a gasglodd Dewi Lewis:
y gan, gwylan fawr, mulfran wen, mulfran lwyd, gŵydd y weilgi, gwylanwydd, gwylan dydd, gŵydd lygadlan, gans, gandan, hucan, garnet, garnat, gander, gŵydd wyllt (Aberdaron)

Ieithoedd eraill
sethor (Cernyweg: saethwr?)
morskoul (Llydaweg: morheliwr)
fou de Bassan (Ffrangeg: twpsyn craig y Bass)
gannet (Saesneg: ystyr, bolgi)

Ynys Gwales 
Er bod yr Hugan yn aderyn cyffredin iawn o gwmpas glannau Cymru, dim ond mewn un lle yng Nghymru mae'n nythu: ar Ynys Gwales oddi ar arfordir Sir Benfro lle ceir 32,409 o barau yn 2004, sef tua 8% o boblogaeth y byd. Dyma'r trydydd nifer mwyaf drwy Ewrop a'r 4ydd drwy'r byd.

Gweler hefyd
Suliformes

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
 Ynys Gwales o’r awyr. Huganod yw’r darn mawr gwyn. 

Adar
Hen Fenyw Fach Cydweli

Hwiangerdd draddodiadol Gymraeg yw Hen Fenyw Fach Cydweli. Mae geiriau yn dod o yma.

Hen fenyw fach Cydweli 
yn gwerthu losin du, 
yn rhifo deg am ddime, 
ond unarddeg i mi. 
Wel dyma'r newydd gorau ddaeth i mi, i mi, 
Wel dyma'r newydd gorau ddaeth i mi, i mi, 
oedd rhifo deg am ddime, 
ond unarddeg i mi.
Ffa la la, ffa la la, ffa la la la la la la. 
Ffa la la, ffa la la, ffa la la la la la la. 

Mi es i Faes y Croesau, 
mi ges i groeso mawr, 
afalau wedi'u pobi 
a stôl i eistedd i lawr.
Wel dyma'r newydd gorau ddaeth i mi, i mi, 
Wel dyma'r newydd gorau ddaeth i mi, i mi, 
afalau wedi'u pobi, 
a stôl i eistedd i lawr.
Ffa la la, ffa la la, ffa la la la la la la. 
Ffa la la, ffa la la, ffa la la la la la la. 

Mae gen i fegin newydd 
a honno'n llawn o wynt, 
mae'r byd yn gwenu arnaf 
fel yn y dyddiau gynt.
Wel dyma'r newydd gorau ddaeth i mi, i mi, 
Wel dyma'r newydd gorau ddaeth i mi, i mi, 
mae'r byd yn gwenu arnaf 
fel yn y dyddiau gynt.
Ffa la la, ffa la la, ffa la la la la la la. 
Ffa la la, ffa la la, ffa la la la la la la. 

"Losin" yn nhafodiaeth y Gogledd yw "fferins" neu "minciag". "Dime" oedd hanner ceiniog.

Caneuon Cymreig
Cydweli
Llên gwerin Cymru
Sir Gaerfyrddin
John Bunyan

Awdur crefyddol o Sais oedd John Bunyan (28 Tachwedd 1628 – 31 Awst 1688). Roedd yn Biwritan argyhoeddedig. Ei waith mwyaf adnabyddus yw'r alegori hir Taith y Pererin (The Pilgrim's Progress), un o'r llyfrau Cristnogol mwyaf dylanwadol erioed.

Bywgraffiad
Ganwyd Bunyan yn Elstow ger Bedford, yn fab i dincer (trwsiwr offer metal domestig o bob math). Yn 1649 priododd ferch dlawd ac yn fuan wedyn dechreuodd gael cyfres o brofiadau crefyddol mewnol dwys a ddisgrifir yn ei gyfrol ddylanwadol Grace Abounding.

O 1653 ymlaen bu'n pregethu i gynulleidfaoedd Anghydffurfiol o gwmpas Bedford. Daeth i gysylltiad â George Fox, arweinydd y Crynwyr, ac ysgrifennodd draethawd yn ymosod ar gred yr enwad honno.

Ym 1660 cafodd Bunyan ei arestio mewn ffermdy ger Ampthill a threuliodd y ddeuddeg blynedd nesaf yn y carchar. Yno yr aeth ati i lenydda mewn difrif ac mae nifer o'i weithiau mawr yn dyddio i'r cyfnod hwnnw, yn cynnwys Grace Abounding (1666).

Dylanwad

Mae gweithiau Bunyan wedi'u cyfieithu i'r Gymraeg nifer o weithiau dros y blynyddoedd. Yn y 19g prin oedd y capelwyr na cheid copi o waith Bunyan yn eu cartref.

Llyfryddiaeth

Gwaith Bunyan 
 Some Gospel Truths Opened (1656)
 A Vindication of Gospel Truths Opened (1657)
 Profitable Meditations (1661)
 I Will Pray With the Spirit (1663)
 Christian Behaviour (1663)
 The Holy City (1665)
 The Resurrection of the Dead (1665)
 Grace Abounding (1666)
 Taith y Pererin (Rhan 1, 1678, 1679; Rhan 2, 1684)
 Life and Death of Mr Badman (1680)
 Holy War (1682)

Cyfeiriadau

Cristnogion Seisnig
Diwinyddion Seisnig
Genedigaethau 1628
Llenorion Saesneg
Llenorion Seisnig yr 17eg ganrif
Marwolaethau 1688
Piwritaniaid
Pobl o Swydd Bedford
Môr-wennol bigddu

{{Blwch tacson
| enw = Môr-wennol bigddu
| delwedd = 2020-07-18 Thalasseus sandvicensis, St Marys Island, Northumberland 05.jpg
| maint_delwedd = 225px
| neges_delwedd = 
| statws = LC
| system_statws = IUCN3.1
| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Charadriiformes
| familia = Sternidae 
| genus = Thalasseus
| species = T. sandvicensis
| enw_deuenwol = Thalasseus sandvicensis
| awdurdod_deuenwol = Latham, 1787
| cyfystyron = Sterna sandvicensis
| map_dosbarthiad = Thalasseus sandvicensis-map.svg
| maint_map_dosbarthiad = 225px
}}

Mae'r Fôr-wennol bigddu (Thalasseus sandvicensis)  yn aelod o deulu'r Sternidae, y môr-wenoliaid.

Mae tri is-rywogaeth:T. s. sandvicensis sy'n nythu ar arfordir Ewrop ac yn gaeafu ar arfordir gorllewin Affrica ac Arabia. T. s. acuflavida, sydd ychydig yn llai ac yn nythu ar arfordir dwyreiniol Gogledd America ac yn gaeafu yn y Caribî. Mae llawer o awduron yn ystyried y math hwn yn rhywogaeth ar wahân, T. acuflavida.T. s.  eurygnatha sydd a'r pig yn felyn, yn nythu ar arfordir dwyreiniol De America o'r Ariannin i'r Caribî. Mae llawer o awduron yn ystyried y math yma yn rywogaeth ar wahan, T. acuflavida eurygnatha.

Mae'r Fôr-wennol bigddu yn nythu gyda'i gilydd, weithiau gannoedd neu filoedd o adar, ar yr arfordir neu ar ynysoedd. Nid yw'n ymosodol iawn, felly mae'n aml yn nythu gydag adar eraill, fel y Wylan Benddu sy'n fwy tebyg o ymosod ar unrhyw anifail neu aderyn sy'n dod yn rhy agos i'r nythod.

Pysgod bychain yw eu bwyd, sy'n cael eu dal trwy hedfan uwchben y dŵr ac yna plymio i mewn iddo pan welir pysgodyn yn agos i'r wyneb. Mae'n fwy na'r rhan fwyaf o'r môr-wenoliaid eraill, 37–43 cm o hyd a 85–97 cm ar draws yr adenydd. Gellir ei adnabod yn hawdd o'r pig, sy'n ddu gyda blaen melyn (heblaw S. s.  eurygnatha''). Mae'r coesau'n ddu, y cefn a rhan uchaf yr adenydd yn llwyd golau a'r bol yn wyn. Mae'r gynffon yn gymharol fyr, llawer byrrach na chynffon Môr-wennol y Gogledd er enghraifft. Yn yr haf mae cap du ar y pen, ond yn y gaeaf mae'r talcen yn troi'n wyn.

Mae'r Fôr-wennol bigddu yn aderyn gweddol gyffredin o gwmpas arfordir Cymru yn yr haf. Dim ond mewn un lle mae'n nythu yng Nghymru, sef Cemlyn ar Ynys Môn, ond yn y blynyddoedd diwethaf mae tua 1,500 o barau wedi nythu yno.

Môr-wenoliaid
Pibydd coesgoch

Mae'r Pibydd coesgoch (Tringa totanus) yn un o aelodau mwyaf cyffredin teulu'r rhydyddion.

Mae'r Pibydd coesgoch yn nythu ar draws Ewrop a gogledd Asia. Yn y gaeaf mae'n symud tua'r de a'r gorllewin ac yn gaeafu io gwmpas Môr y Canoldir, de Asia a Gorllewin Ewrop. Ymhellach i'r gogledd, yn yr Arctig mae'r Pibydd coesgoch mannog, sy'n aderyn tebyg iawn, yn nythu.

Gellir adnabod y Pibydd coesgoch oddi wrth y coesau a'r pig coch, ac wrth iddo hedfan y llinell wen ar draws cefn yr adenydd. Yn y tymor nythu mae'r plu yn frown, tra yn y gaeaf mae'n aderyn mwy llwyd. Mae'n nythu mewn gwlybdiroedd, heb fod ymhell o'r môr fel rheol. Mae'n aderyn gwyliadwrus iawn, ac ym aml y Pibydd coesgoch yw'r cyntaf i roi rhybudd o berygl i'r adar eraill.

Yng Nghymru mae'r nifer o adar sy'n nythu wedi lleihau yn y blynyddoedd diwethaf, yn bennaf oherwydd fod llawer o wlybdiroedd addas ar gyfer nythu wedi eu colli. Gellir gweld llawer mwy ohonynt ar y traethau yn y gaeaf, pan mae adar o nifer o wledydd eraill yn dod i aeafu.

Rhydwyr
Mwyalchen

Mae'r Fwyalchen (Turdus merula) yn aelod o deulu'r Turdidae. Mae'n aderyn cyffredin ac adnabyddus trwy Ewrop a rhan sylweddol o Asia ac yn debyg iawn i Fwyalchen y mynydd.

Mae'r Fwyalchen rhwng 23.5 a 29 cm o hyd. Gellir adnabod y ceiliog yn hawdd oddi wrth y plu du, heb unrhyw liw arall, pig melyn a modrwy felen o gwmpas y llygad. Mae'r iâr a'r adar ieuainc yn frown. Gellir clywed y ceiliog yn canu cyn ac yn ystod y tymor nythu; ambell dro gall ddynwared cân adar eraill neu ryw swn arall sydd i'w glywed yn yr ardal.

Nid yw'n aderyn mudol yn y rhannau hynny lle nad yw'r gaeafau yn oer iawn, ond mae adar o'r rhannau oerach yn symud tua'r de neu tua'r gorllewin. Nid yw'n aderyn sy'n casglu mewn heidiau mawr fel rheol.

Oherwydd ei fod yn aderyn adnabyddus a phoblogaidd, mae'r Fwyalchen wedi ei ollwng yn fwriadol mewn nifer o rannau o'r byd. Ystyrir yr aderyn yn broblem yn Awstralia a Seland Newydd gan ei fod yn cystadlu ag adar brodorol.

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn T. merula, sef enw'r rhywogaeth (ar ôl ei ysgrifennu'r cyfeiriad cyntaf ato yn y testun yn llawn yn ôl confensiwn).

Teulu
Mae'r mwyalch yn perthyn i deulu'r Brychion (Lladin: Turdidae). Dyma aelodau eraill y teulu:

Llên

Englyn i'r Fwyalchen gan T. Llew Jones

Ba artist â chân bertach - hwyr denor

Du ei ŵn fel mynach.

Dyma gerddor rhagorach

Na Johann Sebastian Bach.

Mwyalchen yn codi teulu
Cofnod mewn lluniau a geir isod o fwyalchen yn codi teulu ar wal gefn wrth dŷ yn Llandudno ac roedd yn anarferol o ddof!

Gweler hefyd
Rhestr Goch yr IUCN

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Cân y Fwyalchen 

Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Turdidae
Llinos

Mae'r Linos (Carduelis cannabina) yn perthyn i'r teulu Fringillidae. Mae'n aderyn bach sy'n nythu ar draws Ewrop, gorllewin Asia a gogledd Affrica mewn tir agored gyda llwyni. Mae gan y gwryw ben llwyd, talcen a bron goch, a chefn gochfrown. Mae'r fenyw'n frown â llinellau tywyll.

Cyfeiriadau

Fringillidae
Turtur dorchog

bawd|Ŵy Streptopelia decaocto

Mae'r Durtur Dorchog (Streptopelia decaocto) yn aderyn sydd â hanes diddorol iawn. Yn wreiddiol yr oedd i'w chael yn y gwledydd rhwng de-ddwyrain Ewrop a Japan, ond tua dechrau'r ugeinfed ganrif dechreuodd wladychu ardaloedd newydd. Erbyn diwedd y 1950au yr oedd wedi cyrraedd gwledydd Prydain, ac yn fuan wedyn Iwerddon. Yn Sgandinafia mae'n nythu ymhell i'r gogledd erbyn hyn.

Ymddengys i'r Durtur Dorchog gyrraedd y Bahamas trwy ddamwain, ac oddi yno lledaenodd i Florida ac erbyn hyn i ran helaeth o Unol Daleithiau America. Un yn ymgartrefu'n hawdd mewn unrhyw leoliad. Nid yw'n aderyn mudol, er y gellir gweld symudiadau weithiau, yn enwedig mewn tywydd oer.

Mae'n nythu mewn coed, yn dodwy dau wy ar y tro. Gall nythu nifer o weithiau mewn blwyddyn. Gellir gweld yr aderyn yma o gwmpas gerddi yn aml iawn, ac mae'n medru bod yn ddof iawn. Mae'n golomen weddol fychan, gyda phlu llwyd golau, a gwyn ar flaen y gynffon. Daw'r enw o'r hanner coler ddu ar y gwegil.

Yn y gaeaf gall cryn nifer o adar gasglu yn haid, yn enwedig lle mae digonedd o fwyd ar gael.

Colomennod
Interlingua

Peidiwch â chymysgu yr iaith hon ag Interlingue, sy'n iaith artiffisial wahanol.

Iaith ryngwladol sy'n defnyddio geiriau mwyaf cyffredin Lladin, Eidaleg, Sbaeneg, Portiwgaleg, Ffrangeg a Saesneg yw Interlingua. Y canlyniad yw Lladin modern syml.

Y gwahaniaeth rhwng Interlingua ac Esperanto yw bod geiriau Esperanto wedi eu creu yn ôl rheolau'r iaith a dim ond y rhai sydd wedi dysgu'r iaith sy'n ei deall. Dydy geiriau Interlingua ddim wedi eu creu. Roedden nhw'n bodoli'n barod. Y canlyniad yw bod unrhyw un sy'n medru dwy iaith Ewropeaidd yn deall 80% neu 90% o Interlingua yn barod, heb ddysgu dim ohoni. Fe fydd yr Eidalwyr, y Sbaenwyr a'r Portiwgalwyr yn deall Interlingua heb ddim trafferth. Iddyn nhw fe fydd yn swnio fel tafodiaith o'u hiaith eu hunain.

 Ymadroddion cyffredin 
 Hello! : Helô! Bon die! : Bore/p'nawn da! Como sta vos? : Sut ydych chi? Como sta tu? : Sut wyt ti? Multo ben! : Da iawn! Benvenite! : Croeso! Excusa me! / Perdon! : Esgusodwch fi! Per favor! : Os gwelwch chi'n dda! Gratias! : Diolch! Si : Ie/do/oes ayyb.
 No : Na''

Gweler hefyd

Gweler hefyd
 Esperanto
 Rhyngslafeg
 Interlingue

Dolenni
 Conlang Critic Episode Seventeen: Interlingua ffilmig
 Esperantaj frazoj traducite in interlingua ffilmig yn cymharu Interlingua ag Esperanto

Cyfeiriadau 

Ieithoedd artiffisial