Y Llynnoedd Mawr

Pum llyn mawr dŵr croyw ar y ffin rhwng yr Unol Daleithiau a Chanada yw'r Llynnoedd Mawr sy'n cysylltu â Chefnfor yr Iwerydd trwy Afon Sant Lawrence. Yn hydrolegol, mae pedwar llyn, oherwydd mae llynnoedd Michigan a Huron yn ymuno yn y Straits of Mackinac. Mae Dyfrffordd y Llynnoedd Mawr yn gwneud teithio ar ddŵr rhwng y llynnoedd yn bosib.

Dyma'r llynnoedd unigol:
 Llyn Superior ("uchaf"), 82,362 km2 (y fwyaf a'r dyfnaf)
 Llyn Michigan, 58,016 km2 (yn gyfan gwbl o fewn yr Unol Daleithiau)
 Llyn Huron, 59,570 km2 (ail fwyaf)
 Llyn Erie, 25,719 km2
 Llyn Ontario, 19,477 km2

Y Llynnoedd Mawr yw'r grŵp mwyaf o lynnoedd dŵr croyw ar y Ddaear, yn ôl cyfanswm arwynebedd, a'r ail-fwyaf yn ôl cyfanswm cyfaint, sef 21% o ddŵr croyw'r Ddaear, yn ôl cyfaint. Cyfanswm yr arwynebedd yw 94,250 milltir sgwâr (244,106 km2), a chyfanswm y cyfaint (wedi'i fesur ar y datwm dŵr isel) yw 5,439 milltir giwbig (22,671 km3),  ychydig yn llai na chyfaint Llyn Baikal (5,666 cu mi neu 23,615 km3, 22–23% o ddŵr croyw wyneb y byd). Oherwydd fod gan y llynnoedd nodweddion tebyg i fôr, megis tonnau cryf, gwyntoedd parhaus, ceryntau cryf, dyfnderoedd mawr, a gorwelion pell, mae'r pum Llynnoedd Mawr wedi cael eu galw'n "foroedd mewndirol" ers cryn amser. Yn ôl ei arwynebedd, Llyn Superior yw'r ail lyn fwyaf yn y byd a'r llyn dŵr croyw mwyaf. Llyn Michigan yw'r llyn mwyaf sydd o fewn un wlad yn gyfan gwbl.

Ffurfiwyd y Llynnoedd Mawr ar ddiwedd y Cyfnod Rhewlifol Olaf, tua 14,000 CP (o flynyddoedd yn ôl), wrth i haenau iâ oedd yn cilio ddatgelu'r basnau a gerfiwyd yn y tir, a oedd wedyn yn llenwi â dŵr tawdd. Mae'r llynnoedd wedi bod yn bwysig o ran teithio, ymfudo, masnach a physgota, gan wasanaethu fel cynefin i lawer o rywogaethau dyfrol mewn rhanbarth sydd â llawer o fioamrywiaeth. Gelwir yr ardal ehangach yn "rhanbarth y Llynnoedd Mawr".

Daearyddiaeth
Er bod y pum llyn yn gorwedd mewn basnau ar wahân, maent yn ffurfio un corff o ddŵr croyw, sy'n rhyng-gysylltiedig yn naturiol, o fewn Basn y Llynnoedd Mawr. Fel cadwyn o lynnoedd ac afonydd, maent yn cysylltu canol Gogledd America â Chefnfor yr Iwerydd. O'r ffynhonnell yn Afon Saint Lawrence, mae dŵr yn llifo o Superior i Huron a Michigan, i'r de i Erie, ac o'r diwedd i'r gogledd i Lyn Ontario, yr aber. Mae'r llynnoedd yn draenio ardal eang iawn, trwy lawer o afonydd ac oddeutu 35,000 o ynysoedd. There are also several thousand smaller lakes, often called "inland lakes", within the basin.

Bathymetreg 

Gan fod arwynebau Llynnoedd Superior, Huron, Michigan, ac Erie i gyd tua'r un drychiad uwchlaw lefel y môr, tra bod Llyn Ontario yn sylweddol is, ac oherwydd bod Sgarpment Niagara yn atal yr holl fordwyo naturiol, gelwir y pedwar llyn uchaf yn gyffredin yn "upper great lakes". Nid yw'r dynodiad hwn yn swyddogol. Mae'r rhai sy'n byw ar lan Llyn Superior yn aml yn cyfeirio at yr holl lynnoedd eraill fel "y llynnoedd isaf", oherwydd eu bod ymhellach i'r de.

Dyfrffyrdd cysylltu sylfaenol

 Mae systemau Afon Chicago ac Afon Calumet yn cysylltu Basn y Llynnoedd Mawr â System Afon Mississippi trwy addasiadau a chamlesi o waith dyn.
 Mae Afon Santes Fair, gan gynnwys y Soo Locks, yn cysylltu Llyn Superior â Llyn Huron.
 Mae Culfor Mackinac yn cysylltu Llyn Michigan â Llyn Huron (sy'n un hydrolegol).
 Mae Afon St Clair yn cysylltu Llyn Huron â Llyn St. Clair.
 Mae Afon Detroit yn cysylltu Llyn St. Clair â Llyn Erie.
 Mae Afon Niagara, gan gynnwys Rhaeadr Niagara, yn cysylltu Llyn Erie â Llyn Ontario.
 Mae Camlas Welland, sy'n osgoi Afon Niagara, yn cysylltu Llyn Erie â Llyn Ontario.
 Mae Afon St Lawrence a Llwybr Molorol Lawrence yn cysylltu Llyn Ontario â Gwlff Saint Lawrence, sy'n cysylltu â Chefnfor yr Iwerydd.

Cyfeiriadau

Mawr
Mawr