alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Omphalos

Maen marmor (Groeg όμφαλός), yn Nheml Apollo yn Delphi, Gwlad Groeg, a ddynodai ganolbwynt y Byd, yn ôl y Groegwyr (ystyr omphalos yw "bogail", "navel"; daw'r gair Lladin umbilicus ohono, benthyciad o'r Roeg).

Safai yng nghysegrfa fewnol y deml o flaen cerflun aur o'r duw Apollo ac o'i flaen yr oedd yr aelwyd sanctaidd â'i fflam tragwyddol. Roedd ar ffurf silindraidd wedi'i addurno â brodwaith cerfiedig tebyg i rwydwaith o ganghennau; tybir mai coeden sanctaidd oedd yr omphalos yn wreiddiol. Roedd yn perthyn i'r amser cyn sefydlu'r pantheon Olympaidd, yn gysegredig i'r fam-dduwies Gaia. Yn ddiweddarach ddaeth yn rhan o gwlt y duw Apollo a chwareai ran bwysig yn nefodaeth Oracl Delphi.

Mae Omphalos yn enw ar un o frenhinesau cynnar Lydia yn ogystal. Mewn hen chwedl Roeg mae hi'n cael ei phortreadu fel merch eithriadol hardd a swynodd yr arwr Ercwlff (Hercules / Herakles). Dichon ei bod yn cynrychioli agwedd ar y Dduwies Fawr, neu offeiriades yn ei gwasanaeth, yn y chwedl honno.

Ceir Omphalos arall ar ynys Crete. Dywedir bod llinyn umbilical y duw Zeus wedi disgyn i'r ddaear yno.

Ffynonellau
J. Lempriere, A Classical Dictionary (Llundain, d.d.)
Oskar Seyffert, A Dictionary of Classical Antiquities (argraffiad newydd, Llundain, 1902)

Mytholeg Roeg
Safleoedd Clasurol
Groeg yr Henfyd
Lutry

Tref a commune yn y Swistir ar lannau gogleddol Llyn Genefa yw Lutry. Mae'n perthyn i ardal Lavaux yn canton Vaud, a lleolir 5 km i'r de-ddwyrain o brifddinas y canton Lausanne. Ei phoblogaeth yw 8662 o drigolion (amgangyfrif 31 Rhagfyr 2005). Ar ddechrau'r 20g roedd hi'n dref ffarmio, ond heddiw mae llawer o'r trigolion yn teithio i Lausanne i weithio. Mae cynhyrchu gwin yn dal yn bwysig: mae gwinoedd appellation Lutry ac appellation Villette yn dod o'r ardal, ac dathlir gŵyl y Fête des Vendanges ar ddiwedd y cynhaeaf grawnwin.

Hanes y dref
Darganfuwyd 24 o feini hirion o'r Oes Haearn yn Lutry yn ystod gweithiau adeiladu maes parcio ym 1984. Mae hyn yn awgrymu i safle gael ei aneddu 4500-4000 o flynyddoedd CC. Mae'r cyfeiriad cyntaf at y dref (fel Lustriacum) yn dyddio i 516. Cafwyd ffurfiau eraill ar yr enw yn ystod yr Oesoedd Canol: Lustraco (907), Lustriei (1147), Lustrey (1160), Lustrie (1213) a Lustriez (1536). Defnyddiwyd y ffurf gyfoes (fel Lutri) am y tro cyntaf ym 1849. Mae'r hen dref ganoloesol mewn cyflwr da gyda'i strydoedd cul a hen dai o'r bymthegfed i'r 18g. Dim ond y Tour du Bourg-Neuf sy'n aros o hen furiau a phyrth y dref.

Treuliodd yr ysgrifennwr Cymraeg Robert Ambrose Jones (Emrys ap Iwan) gyfnod yn Lutry yn dysgu Saesneg mewn ysgol breifat.

Dolenni allanol
Gwefan y dref (Ffrangeg)

Dinasoedd y Swistir
Vaud
Lausanne

Dinas yn y Swistir ar lannau gogleddol Llyn Genefa yw Lausanne. Mae hi yn y rhan Ffrangeg ei hiaith o'r wlad ac fe'i lleolir 37 milltir / 60 km i'r gogledd-ddwyrain o Genefa. Hi yw prifddinas canton Vaud ac ardal Lausanne. Lleolir pencadlys y Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol yno.

Adeiladau a chofadeiladau
Eglwys gadeiriol
Musée Olympique Lausanne (amgueddfa)
Neuadd y dref

Enwogion
Félix Vallotton (1865-1925), arlunydd

 
Dinasoedd y Swistir
Vaud
Arofan

Bardd Cymraeg o'r 7g oedd Arofan. Mae'n un o'r Cynfeirdd cynharaf a wyddys.

Tystiolaeth amdano
Ceir cyfeiriad ato yn y Triawd Tri Gwaywrudd Beirdd Ynys Prydain, yng nghwmni Tristfardd a Dygynnelw.

Arouan vard Sele(v) ap Kynan (Garwyn)
("Arofan bardd Selyf ap Cynan Garwyn")

Ceir dau gyfeiriad ato yng ngwaith Cynddelw Brydydd Mawr:

Gnavd canaf y volyant ual auan uertic / neu uartwavd arouan.
("Arferol yw imi ganu moliant iddo fel (canu) Afan Ferddig / neu (canu) Arofan.")

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Canu'r Bwlch
Y Cynfeirdd
Llenorion Cymreig y 7fed ganrif
Marwolaethau'r 7fed ganrif
Trioedd Ynys Prydain
Gerddi Crog Babilon

Yn ôl y traddodiad gosododd y brenin Nebuchodonosor y gerddi enwog hyn i fyny o barch i'w wraig Amytis. Roedd hi'n enedigol o Ecbatana ym mryniau Medea ac wedi arfer cael y pleser o rodio ar fryniau uchel coediog ei gwlad. Mae Babilon yn sefyll ar wastadedd undonog braidd a hiraethai'r frenhines am fynyddoedd irwedd gwlad ei genedigaeth. Felly creodd y brenin erddi paradwysaidd iddi. Roedd y gerddi hyn yn un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd.

Ceir ambell ddigrifiad ohonynt yng ngwaith awduron clasurol fel Quintus Curtius. Roedd y gerddi yn fath o fynydd artiffisial wedi'i greu o sawl teras yn esgyn y naill uwch law y llall fel pyramid grisiog; addasiad o hen dechneg a ddefnyddid i godi'r ziggurats ym Mesopotamia. Safai'r gerddi ar sylfeini cadarn o fur trwchus sgwar 400 troedfedd o hyd a lled â'r tu mewn iddo wedi'i lenwi â cherrig. Safai pob teras ar res o golofnau cedyrn a chodai'r gerddi i uchder o hyd at 300 troedfedd.

Llifai Afon Euphrates heibio i'r Gerddi Crog a thynid dŵr o'r afon â math o "sgriw" Archimedes i'w dyfrhau.

Roedd pobl yr hen Fesopotamia yn hoff o erddi ffurfiol, yn arbennig o gwmpas y temlau.

Ffynhonnell 
 M.G. Watkins, Natural History of the Ancients (Llundain, 1896)

Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd
Babilon
Babilon
Ulyanovsk

Dinas ar Afon Volga yn nwyrain canolbarth Rwsia yw Ulyanovsk (Rwsieg Ульяновск, Chuvasheg Chemper) (Sinbirsk hyd 1780, Simbirsk o 1780 tan 1924). Mae'n brifddinas i Oblast Ulyanovsk. Yn 2005 roedd ganddi boblogaeth o tua 623,100 o drigolion. Lleolir 893 km i'r dwyrain o Moskva.

Hanes
Fe'i sefydlwyd fel caer ar Fryn Simbirsk ar ffiniau dwyreiniol Ymerodraeth Rwsia yn 1648 er mwyn amddiffyn yr ymerodraeth rhag ymosodiadau gan lwythi crwydrol. Mae'r enw Simbirsk yn golygu 'dinas y saith gwynt'. Ugain mlynedd ar ôl ei sefydliad, llwyddodd i wrthsefyll gwarchae gan luoedd Stenka Razin, arweinydd gwrthryfel y Cosaciaid. Yn raddol daeth yn ganolfan ranbarthol o bwys, gan gael ei ddyrchafu'n ddinas ym 1796. Adeiladwyd Eglwys Gadeiriol y Drindod Sanctaidd mewn arddull neo-glasurol rhwng 1827 a 1841. Cafodd rhan fwya'r ddinas ei difetha mewn tân trychinebus ym 1864.

Yn ystod yr 20g, datblygodd Ul'yanovsk fel canolfan ddiwydiannol. Cynhyrchir ceir ac awyrennau mewn ffatrïoedd UAZ ac Aviastar. Adeiladwyd pont bwysig dros y Volga rhwng 1912 a 1916, yr unig un am bellter o ryw 400 km rhwng Kazan' a Tol'yatti. Mae ail bont yn cael ei hadeiladu ers y 1980au.

Ganwyd y gwleidyddion Vladimir Lenin ac Alexander Kerensky yn y ddinas, ynghŷd â'r awdur Rwsieg clasurol Ivan Goncharov. Ailenwyd fel Ulyanovsk ar ôl enw bedydd Vladimir Lenin (Ulyanov) ychydig o ddyddiau ar ôl ei farwolaeth ym 1924. Ers cwymp y gyfundrefn Gomiwnyddol, mae trigolion y ddinas wedi gwrthwynebu mynd yn ôl i'r enw gwreiddiol, yn wahanol i bron pob dinas arall a gafodd ei hailenwi yn ystod cyfnod Comiwnyddiaeth.

Gefeilldref
Ei efeilldref yw Krefeld (Almaen).

Dinasoedd Oblast Ulyanovsk
Dinasoedd ar Afon Volga
Sefydliadau 1648
Dodona

Hen ganolfan grefyddol ger Ioaninna yn nhalaith Epiros (Epirus), gogledd-orllewin Gwlad Groeg.

Ystyrid Oracl y duw Zeus yn Dodona fel un o'r rhai hynaf yn Ngwlad Groeg ac roedd yn mwynhau parch mawr ymhlith y Groegwyr. Mae'r bardd Groeg Homer yn cyfeirio at "Dodona gaeafol" yn yr Iliad ac yn yr Odyssey. Dywed y daearyddwr Strabo fod yr oracl wedi cael ei symud yno o Skotoussa yn Thessaly ar orchymyn y duw Apollo, ond yn ôl yr hanesydd Herodotus sefydlwyd yr oracl ar ôl i golomen o Thebes (yn yr Aifft) lanio ar hen dderwydden a dyfai yno. Aeth y golomen arall i deml enwog Jupiter Ammon yn yr Aifft (ger tref werddon Siwa heddiw).

Yn ôl Homer eto gwasanaethid yr oracl gan offeiriaid, y selloi, nad olchant eu traed ac a gysgai ar y llawr, ond yn erbyn y cyfnod clasurol gwasanaethai offeiriadesau yno. Roeddent yn daroganu ar ôl disgyn mewn perlewyg, fel y bythones yn Delphi. Mae Herodotus yn dweud fod yr oracl yn siarad trwy sibrwd dail y dderwydden.

Cafodd y safle ei gloddio am y tro cyntaf yn 1875 ac ers 1952 mae Gwasanaeth Archaeolegol Gwlad Groeg wedi cloddio yno yn achlysurol.

Y prif olion sydd i'w gweld yno heddiw yw'r Theatr (mewn lliw oren ar y map), a godwyd yn amser Pyrrhus (297 CC-272 CC), yr acropolis (lliw brown), Teml Aphrodite (rhif 10 ar y map) a safle'r oracl ei hun, Temenos Zeus Naios (rhif 11 ar y map). Mae yno hefyd basilica cynnar (rhif 16).

Llyfryddiaeth
Stuart Rossiter (gol.), Greece yn y gyfres Blue Guides (Llundain, 1973). Disgrifiad manwl o'r safle, gyda mapiau.
Oskar Seyffert, A Dictionary of Classical Antiquities (Llundain, 1902)

Safleoedd archaeolegol Gwlad Groeg
Groeg yr Henfyd
Y Foel Faen

Casgliad o ysgrifau gan Edward Tegla Davies yw Y Foel Faen. Ymddangosodd yr ysgrifau yn wreiddiol yn Yr Herald Cymraeg, ond fe'u casglwyd at ei gilydd mewn un gyfrol a gyhoeddwyd yn Lerpwl ym 1951.

Foel Faen, Y
Foel Faen, Y
Foel Faen, Y
Grym

Yn ffiseg, grym yw hynny sy’n newid neu yn tueddu newid cyflwr o orffwys neu mudiant corff.

Mae maint y grym yn dibynnu ar y cyfradd mae'r grym yn gallu cyflymu 1 kg o fas.

Mae’n ddylanwad a all orfodi gwrthrych i gyflymu. Mae cyflymiant gwrthrych yn gyfartal i swm pob grym sy’n gweithredu ar y gwrthrych. Felly, mae grym yn swm fector a ddiffiniwyd fel cyfradd newid yn momentwm o wrthrych a bydd wedi’i darbwyllo gan y grym ar ei hyn. Uned SI grym yw’r Newton (N).

lle mae:
F yn Grym (N)
m yn Fas (Kg)
a yn Cyflymiad

Mae Deddfau mudiant Newton yn diffinio beth yw grym.

Ffiseg
Mecaneg glasurol
Madog ap Llywelyn

Prif arweinydd gwrthryfel Cymreig 1294-95 a Thywysog Cymru, elwir weithiau 'Gwrthryfel Madog', oedd Madog ap Llywelyn (fl. 1277 - 1312). Gyda Cynan ap Maredudd yn y Canolbarth a Maelgwn ap Rhys y  De, llwyddodd am gyfnod i ryddhau rhannau o Gymru o afael y Saeson fel arweinydd gwrthryfel cenedlaethol a ymladdwyd ar draws Gymru.

Bywgraffiad
Roedd Madog ap Llywelyn yn aelod o deulu brenhinol Gwynedd. Bu'n wrthwynebus i bolisïau Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, cyn y goncwest. Mabwysiadodd y teitl Tywysog Cymru mewn dogfen a elwir yn "Gytundeb Penmachno" ac arweiniodd y Cymry, oedd wedi'u digio gan drethi newydd a thelerau sarhaus Statud Rhuddlan (1284), mewn cyfres o ymosodiadau ar filwyr Edward I o Loegr.

Uchafbwynt y gwrthryfel oedd yr ymosodiad ar dref Caernarfon a'i chastell yn 1294. Bu Madog a'i ddilynwyr yn weithgar yn y Canolbarth, ym Môn ac yn y Berfeddwlad hefyd, yn arbennig yn arglwyddiaeth Dinbych. Cofnodir fod Madog wedi mabwysiadu'r teitl Tywysog Cymru tua'r adeg yma.

Mewn ymateb daeth Edward I i ogledd Cymru, gan gyrraedd Castell Conwy ar Ŵyl San Steffan 1294, ond i gael ei hun dan warchae yno am ddeg diwrnod ym mis Ionawr. Adferodd y brenin ei awdurdod serch hynny ond parhaodd y gwrthryfel am gyfnod. Yna, pan oedd ef, Madog, a'i wŷr ar eu ffordd i lawr i Bowys yn 1295, cafodd ei drechu gan Iarll Warwig ym Mrwydr Maes Maidog.

Ildiodd Madog ar ddiwedd 1295. Ni wyddys beth ddigwyddodd iddo ar ôl hynny. Cymerodd y Saeson 74 o wystlon o Sir Gaernarfon a Meirionnydd i sicrhau heddwch ar ôl i'r gwrthryfel ddarfod ond nid yw enw Madog yn eu plith.

Llyfryddiaeth
J.G. Edwards, "The Battle of Maes Meidiog and the Welsh Campaign of 1294-95", yn The English Historical Review (cyf. xxxix, 1924)
John Griffiths, "The Revolt of Madog ap Llywelyn, 1294-5", yn Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon (cyf. 16, 1955)
J.E. Morris, The Welsh Wars of Edward I (1901)

Gweler hefyd
 Gwrthryfel Cymreig 1294-95
 Cynan ap Maredudd
 Maelgwn ap Rhys

Cyfeiriadau

Cymry'r 13eg ganrif
Cymry'r 14eg ganrif
Genedigaethau'r 13eg ganrif
Gwrthryfelwyr Cymreig
Pobl o Wynedd
Teyrnas Gwynedd
Tywysogion Cymru
Brwydr Maes Maidog

Ymladdwyd Brwydr Maes Maidog ar Faes Maidog (neu Faes Meidiog; Moydog fel rheol mewn ffynonellau Saesneg), yng nghantref Caereinion, Powys ar 5 Mawrth 1295 rhwng gwrthryfelwyr Cymreig dan Madog ap Llywelyn a llu Iarll Warwig.

Hanes
Roedd byddin Madog ar ei ffordd i lawr i Bowys, naill ai i ymosod ar y Saeson ar y Gororau neu i geisio ymuno â'r gwrthryfelwyr eraill dan Cynan ap Maredudd yn y Canolbarth a Maelgwn ap Rhys yn y De, pan gafodd ei ddal yn annisgwyl gan luoedd Warwig ym Maes Meidiog, ger Llanfair Caereinion. Trechwyd Madog a'i ddilynwyr yn llwyr a dyna ddiwedd ar y gwrthryfel i bob pwrpas.

Wedi clywed fod byddin Madog yn gorwedd mewn cwm o fewn cyrraedd i'w gastell yn Y Trallwng, ymdeithiodd Iarll Warwig a'i filwyr trwy'r nos o 4 Mawrth a llwyddasant i amgylchynu'r Cymry.  Trefnodd Madog ei wŷr gwaywffon mewn sgwâr amddiffynnol a llwyddodd i wrthsefyll cyrch gan farchoglu'r Saeson a'u gyrru yn eu holau.  Ond defnyddiodd Warwig y saethwyr bwa a bwa croes yn ei lu yn ddeheuig.  Lladdwyd nifer o'r Cymry ond llwyddodd Madog a gweddill y fyddin i ddianc trwy rydio afon Banwy.  Bu ymladd pellach mewn lle y cyfeirir ato yn y cofnodion Seisnig fel 'Thesseweit' (lleoliad anhysbys) a chollwyd cyflenwadau byddin Madog.  Yn ôl y cofnodion Seisnig, lladdwyd tua chant o Saeson ond tua saith cant o Gymry.  Gan nad oes tystiolaeth o'r ochr Gymreig mae'n bosibl bod nifer y colledion Cymreig wedi ei chwyddo, ond cafodd y frwydr effaith ar y gwrthryfel a ddirwynodd yn araf i ben.  Ffoes Madog ond cafodd ei ddal gan y Saeson yng Ngorffennaf yr un flwyddyn.

Darllen pellach
John Griffiths, "The Revolt of Madog ap Llywelyn, 1294-5", yn Trafodion Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon (cyf. 16, 1955)

1295
13eg ganrif yng Nghymru
Maes Maidog
Hanes Powys
Dwysedd poblogaeth

Mesuriad o boblogaeth yn ôl uned o arwynebedd neu gyfaint yw dwysedd poblogaeth. Fel arfer cyfeirir at bobl neu organebau byw eraill.

Mae dwysedd poblogaeth yn cyfeirio at y nifer o bobl sy'n byw mewn ardal benodol sydd fel arfer mewn km2. Yn aml mae mapiau choropleth yn arddangos dwysedd poblogaeth ardaloedd fel mae'r map ar y dde yn ei ddangos. Mae dwysedd poblogaeth yn gael ei gyfrifo drwy rannu poblogaeth yr ardal gyda'r arwynebedd.

Gweler hefyd 
 Rhestr gwledydd yn nhrefn eu dwysedd poblogaeth
 Cyfradd marwolaeth
 Dosbarthiad poblogaeth

Poblogaeth
Daearyddiaeth
Cwmwd

Ardal ddaearyddol ac uned weinyddol yng Nghymru'r Oesoedd Canol oedd Cwmwd, ac israniad o'r cantref. Mae'n ddigon tebygol i'r cwmwd gael ei greu oherwydd cynnydd yn y boblogaeth oddeutu 1050, ac felly daeth y cantref yn rhy fawr.

Roedd gan bob cwmwd lys barn a gynhelid yn y faerdref, prif ganolfan y cwmwd ac roedd ganddo hefyd ei ganolfan frenhinol. Goroesodd yr hen drefn Gymreig o gwmwd a llys ymhell wedi i Gymru golli ei hannibyniaeth. Ond wedi'r Deddfau Uno, statws yr hwndrwd Saesnig i lawer o gymydau a rhai cantrefi hefyd.

O'r gair cwmwd y ffurfiwyd y gair cyfarwydd 'cymydog': yn llythrennol "rhywun sy'n byw yn yr un cwmwd â chi".

Gweler hefyd
Am restr o gymydau Cymru, gweler Cantrefi a Chymydau Cymru.

Cantrefi a chymydau Cymru
Kazan’

Prifddinas Gweriniaeth Tatarstan a dinas wythfed fwyaf Rwsia o ran poblogaeth yw Kazan' (Rwsieg Казань / Kazan', Tatareg Казан neu Qazan, Mari Osun). Lleolir yn nwyrain Rwsia Ewropeaidd, ar aber Afon Volga ac Afon Kazanka, 800 km i'r dwyrain o Foscfa.

Hanes 
Tybir i'r ddinas gael ei sefydlu ym 1005 gan Fwlgariaid y Volga. Er nad oes tystiolaeth eglur am ddyddiad ei sefydlu, mae tystiolaeth archaeolegol yn awgrymu i safle kremlin y ddinas gael ei anheddu yn yr 11g. Mae'r cyfeiriad cyntaf at y ddinas mewn brut yn dyddio i 1177. Fel rhan o'r Llu Euraidd, daeth Kazan' yn ganolfan fasnachol a gwleidyddol o bwys. Ar ôl cwymp y Llu Euraidd, roedd yn brifddinas i Khanaeth Kazan a ffurfiwyd ym 1437 neu 1438. Ar ôl brwydr i gadw ei hannibyniaeth yn erbyn Rwsia, cipiwyd gan y Rwsiaid o dan Ifan IV ym 1552. Cafodd ei difrodi'n ddifrifol yn ystod Gwrthryfel Pugachev ym 1774. Yn y 14g daeth yn ganolfan addysg gyda sefydliad Prifysgol Wladwriaethol Kazan ym 1804. Bu Lenin yn astudio yn y brifysgol yn y 1880au a'r 1890au. Ers cwymp yr Undeb Sofietaidd, mae'r ddinas wedi diwygio: agorwyd system metro yn Awst 2005, a chwplhawyd mosg mwyaf Rwsia Qolsharif o fewn kremlin Kazan yn yr un flwyddyn.

Poblogaeth 
Mae poblogaeth y ddinas yn gymysgedd bron cyfartal o Rwsiaid a Tatariaid.

Pensaernïaeth 
Ychwanegwyd Kremlin Kazan' at restr Safleodd Treftadaeth y Byd UNESCO yn 2000. Mae Mosg Qolsharif yn ei dominyddu.

Addysg 
Mae Prifysgol Wladwriaethol Kazan ymysg prifysgolion hynaf Rwsia. Llofnodwyd ei siarter sefydlu gan Tsar Alexander I ar 5 / 17 Tachwedd 1804. Roedd y matemategydd Nikolay Lobachevsky yn rheithor o'r brifysgol o 1827 tan 1846, pryd chwaraeodd y brifysgol rôl bwysig mewn datblygiad geometreg ddi-Ewclidaidd. Dafganfuwyd yr elfen rwtheniwm yn Kazan gan Karl Klaus ym 1844, ac roedd y brifysgol yn flaenllaw yn hanes cemeg organig diolch i waith Aleksandr Butlerov, Nikolay Zinin a Vladimir Markovnikov. Gweithiodd yr ieithydd Jan Baudouin de Courtenay, a ddyfeisiodd cysyniad y ffonem, yn Kazan o 1874 tan 1883. Ymysg cyn-fyfyrwyr enwog Prifysgol Kazan y mae'r nofelydd Lev Tolstoy, y gwleidydd a chwyldroadwr Vladimir Lenin a'r bardd Velimir Khlebnikov.

 
Dinasoedd Rwsia
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Rwsia
André Gide

Llenor yn yr iaith Ffrangeg oedd André Gide (22 Tachwedd 1869 - 19 Chwefror 1951). Fe'i ganwyd ym Mharis.

Roedd gwaith Gide yn ddylanwadol iawn yn Ffrainc ac yng ngweddill gorllewin Ewrop yn y cyfnod rhwng y ddau Ryfel Byd. Rhoddwyd Gwobr Nobel iddo yn 1949.

Gwaith (detholiad) 
Les Nourritures terrestres (1897)
L'Immoraliste (1902)
La Porte étroite (1909)
Les Caves du Vatican (1914)
La Symphonie pastorale (1919)
Les Faux-monnayeurs (1926)

Cyfieithiadau i'r Gymraeg
 Y Porth Cyfyng (La Porte étroite. 1909). Cyfieithiad gan Elenid Jones a Bruce Griffiths, Cyfres yr Academi 2.  Yr Academi Gymreig, Caerdydd,  cyhoeddwyd 1975.
 Y Deillion (La Symphonie pastorale), cyfieithiad gan Caryl Glyn Davies a Gareth Alban Davies: 1965.
 Erthygl am Andre Gide yn Y Llenor yn Ewrop, gol. Gareth Alban Davies a W Gareth Jones, GPC, 1976.

Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Genedigaethau 1869
Llenorion Ffrengig y 19eg ganrif
Llenorion Ffrengig yr 20fed ganrif
Llenorion Ffrangeg
Marwolaethau 1951
Nofelwyr Ffrangeg
Pobl o Baris
Pobl fu farw ym Mharis
André Breton

Llenor yn yr iaith Ffrangeg oedd André Breton (19 Chwefror 1896 – 28 Medi 1966), a anwyd yn Tinchebray, Orne, Ffrainc.

Un o ffigyrau pwysicaf mudiad y Swrealwyr yn Ffrainc yw Breton, awdur y Manifeste du surréalisme (1924), "llawlyfr" y Swrealiaid yng ngorllewin Ewrop.

Mae ei waith llenyddol yn cynnwys y nofel Nadja (1928), L'Amour Fou (1937), a sawl casgliad o gerddi ac ysgrifau.

Gwaith Breton (detholiad) 
 Mont de Piété, 1919
 Les Champs Magnétiques, 1920, (gyda Philippe Soupault)
 Clair de Terre, 1923
 Manifest du Surréalisme, 1924
 Les Pas Perdus, 1924
 Poisson Soluble, 1924
 Un Cadavre, 1924, ouvrage collectif
 Légitime Défense, 1926
 Le Surréalisme et la Peinture, 1928-65
 Nadja, 1928-1963
 L'immaculée Conception, 1930, (gyda Paul Éluard)
 Second Manifeste Du Surréalisme, 1930
 Ralentir Travaux, 1930, (gyda René Char & Paul Éluard)
 Le Revolver á Cheveux Blancs, 1932
 Les Vases Communicants, 1932
 Qu'est-ce Que Le Surréalisme?, 1934
 L'Air Et L'Eau, 1934
 Point Du Jour, 1934
 Position Politique Du Surréalisme, 1935
 Notes Sur La Poésie, 1936 (gyda Paul Éluard)
 L'Amour Fou, 1937
 Dictionnaire Abrége Du Surréalisme, 1938 (gyda Paul Éluard)
 Fata Morgana, 1940
 Anthologie De L'Humour Noir, 1940
 Arcane 17, 1945
 Jeunes cerisiers garantis contre les lièvres, 1946
 Ode à Charles Fourier, 1947
 Yves Tanguy, 1947
 Poèmes, 1919-48, 1948
 La Lampe Dans L'Horloge, 1948
 Martinique, Charmeuse De Serpents, 1948, (gyda dyluniadau gan André Masson)
 Entretiens, 1952
 La Clé Des Champs, 1953
 Farouche à Quatre Feuilles, 1954 (gyda Lise Deharme, Julien Gracq, Jean Tardieu)
 Les Manifestes Du Surréalisme, 1955
 L'Art Magique, 1957
 Constellations, 1957, (gyda phaentiadau gouache gan Joan Miró)
 Le La, 1961
 Perspective Cavalière, 1970

Cyfeiriadau

Beirdd Ffrangeg
Genedigaethau 1896
Llenorion Ffrangeg
Llenorion Ffrengig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1966
Nofelwyr Ffrangeg
Pobl o Orne
Swrealaeth
Velimir Khlebnikov

Bardd Rwseg ac aelod canolog mudiad futurist Rwsia oedd Velimir Khlebnikov (Rwseg Велимир Хлебников) (28 Hydref / 9 Tachwedd 1885 - 28 Mehefin 1922). Roedd ei farddoniaeth yn ieithyddol arbrofiadol: bathodd nifer enfawr o eiriau newydd a gwelodd arwyddocâd yn siâp a sain llythrennau'r wyddor Gyrilig. Ar ôl Chwyldro Rwsia, gwrthododd gydweithredu â'r awdurdodau newydd, gan encilio i bentref anghysbell ger Astrakhan. Bu farw yno yn ystod Newyn Rwsia 1921.

Beirdd Rwseg
Genedigaethau 1885
Llenorion Rwsiaidd
Marwolaethau 1922
Cenedlaetholdeb

Ideoleg yw cenedlaetholdeb, sy'n dweud taw'r genedl yw'r uned sylfaenol o gymdeithas ddynol. Mae syniadau gwleidyddol yn tarddu o'r theori hon, yn bennaf mai'r genedl yw'r unig sylfaen i'r wladwriaeth.

Gweler hefyd 
 Gwladgarwch
 Cenedlaetholdeb Cymreig
 Cenedlaetholdeb Albanaidd
 Cenedlaetholdeb Gwyddelig
 Cenedlaetholdeb Llydewig
 Cenedlaetholdeb Basgaidd
 Cenedlaetholdeb Catalanaidd
 Cenedlaetholdeb Arabaidd

 
Cenedligrwydd
Ideolegau gwleidyddol
Coleg Selwyn, Caergrawnt

Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw Coleg Selwyn (Saesneg: Selwyn College). Fe'i sefydlwyd ym 1882 er cof am George Augustus Selwyn, esgob cyntaf Seland Newydd ac Esgob Lichfield. Mae arfbais y coleg yn cymysgu arfbais y teulu Selwyn ac arfbais Esgobaeth Lichfield.

Cynfyfyrwyr 
John Selwyn Gummer (g. 1939), gwleidydd
Barry Morgan (g. 1947), Archesgob Cymru
John Sentamu (g. 1949), Archesgob Efrog
Hugh Laurie (g. 1959), actor
Tom Hollander (g. 1967), actor

Dolenni allanol
 Gwefan y coleg

Selwyn
Sefydliadau 1882
Gweriniaeth Sosialaidd Rwmania

Gweriniaeth Sosialaidd Rwmania (Rwmaneg: Republica Socialistă Rwmania) oedd enw swyddogol gwladwriaeth Rwmania yn y cyfnod pan reolid y wlad gan Blaid Gomiwnyddol Rwmania. Cyfeirir ati hefyd fel Rwmania Gomiwnyddol. Am gyfnod ar ôl i'r comiwnyddion gymryd drosodd arferid yr enw Gweriniaeth Pobl Rwmania (Romaneg: Republica Populară Romînă). Ffurfiwyd y weriniaeth yn swyddogol ar 30 Rhagfyr 1947. Rheolodd Nicolae Ceauşescu y wlad o 1967 hyd 1989 (pryd bu chwyldro a throdd y wlad yn ddemocratiaeth) dan yr enw Gweriniaeth Rwmania.

Arlywyddion
 1947-1952 Constantin Parhon
 1952-1958 Petru Groza
 1958-1961 Ion G. Maurer
 1961-1965 G. Gheorghiu-Dej
 1965-1967 Chivu Stoica
 1967-1989 Nicolae Ceauşescu

20fed ganrif yn Rwmania
Y Bloc Dwyreiniol
Cyn-wladwriaethau Ewrop
Gwladwriaethau comiwnyddol
Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1947
Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1989
Hanes gwleidyddol Rwmania
Jan Baudouin de Courtenay

Ieithydd a Slafegydd o Wlad Pwyl oedd Jan Niecisław Baudouin de Courtenay (1 / 13 Mawrth 1845 - 3 Tachwedd 1929). Fe'i hadwaenir heddiw yn bennaf am ddyfeisio damcaniaeth y ffonem, term a fathwyd ganddo.

Gweithiodd am ran fwyaf ei yrfa ym mhrifysgolion Ymerodraeth Rwsia, yn Kazan (1874-83), Yuryev (Tartu heddiw) (1883-93), Kraków (1893-99) a St Petersburg (1900-18). Ym 1919 dychwelodd i Wlad Pwyl, a oedd wedi ennill ei hannibyniaeth yn yr un flwyddyn, i weithio fel athro prifysgol yn Warsaw, lle gweithiodd tan ei farwolaeth ym 1929.

Cafodd ei waith ar y ffonem effaith sylweddol ar ieithyddiaeth yr ugeinfed ganrif fel sail i nifer o fframweithiau ffonolegol. Roedd ymysg y ieithyddion cyntaf i roi blaenoriaeth i ieithyddiaeth syncronig, yr astudiaeth o ieithoedd heb ystyried eu hanes, ac roedd ei waith yn ddylanwad cryf ar strwythuriaeth fel y'i datblygwyd gan Ferdinand de Saussure.

Genedigaethau 1845
Ieithyddion Pwylaidd
Marwolaethau 1929
Tri

Rhif rhwng dau a pedwar yw tri (3). Yn y Gymraeg, tair yw'r ffurf benywaidd, a 'trydydd'/'trydedd' yw'r trefnolyn. Mae'n rhif cysefin.

Gweler hefyd
Triathlon
Trioedd Ynys Prydain

Rhifau
3 (rhif)
Yr Undeb

Clymblaid gwleidyddol yn yr Eidal o 2005 i 2008 oedd Yr Undeb (Eidaleg:  L'Unione). Mae'n arweinydd oedd Romano Prodi.

Pleidiau gwleidyddol yn yr Eidal
Jean-Baptiste de Lamarck

Biolegydd Ffrengig ac un o gefnogwyr cyntaf esblygiad oedd Jean-Baptiste Pierre Antoine de Monet, chevalier de Lamarck (1 Awst 1744 – 18 Rhagfyr 1829). Fe'i cofir heddiw yn bennaf am awgrymu'r syniad amheus bod nodweddion caffael bodau byw yn cael eu hetifeddu gan genedlaethau canlynol. Roedd hefyd ymysg y bobl gyntaf i ddefnyddio'r term bioleg yn ei ystyr cyfoes.

Biolegwyr Ffrengig
Ffrancod y 18fed ganrif
Ffrancod y 19eg ganrif
Genedigaethau 1744
Marwolaethau 1829
Pobl o Somme
Veliky Novgorod

Dinas hanesyddol yng ngogledd-orllewin Rwsia yw Veliky Novgorod (Rwsieg Вели́кий Но́вгород). Lleolir ar Afon Volkhov, 6 km i'r de o Llyn Ilmen ac 552 km i'r gogledd-orllewinol o ddinas Moscfa. Canolfan weinyddol Oblast Novgorod yw hi.

Mae Novgorod ymysg dinasoedd hynaf Rwsia. Mae'r cyfeiriad cyntaf ati mewn brut Rwsiadd yn dyddio i'r flwyddyn 859, a cheir cyfeiriadau ati mewn ffynonellau tramor yn gynharach fyth. Yn yr Oesoedd Canol roedd hi'n ddinas fasnachol bwysig dan arweinyddiaeth y veche, cyngor dinasyddion, mewn cyfundrefn weriniaethol. Chwaliwyd Gweriniaeth Novgorod ym 1478, pryd cipiwyd y ddinas a'i hychwanegu at deyrnas Muscovy gan Ifan III.

Ystyr yr enw Novgorod yw 'Dinas Newydd'. Hyd 1999 enw swyddogol y ddinas oedd Novgorod yn unig, er y defnyddid Velikiy ('Fawr') fel epithed anffurfiol. Ym 1999 newidiwyd yr enw yn swyddogol i Velikiy Novgorod ('Novgorod Fawr'), gan i ddinas Gorky ddychwelyd i'w hen enw, Nizhniy Novgorod ('Novgorod Isaf'), a oedd wedi arwain at ddryswch a chamgymeriadau.

Dinasoedd Oblast Novgorod
Neuadd y Drindod, Caergrawnt

Peidiwch â chymysgu y sefydliad hwn â Choleg y Drindod, Caergrawnt.
Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw Neuadd y Drindod (Saesneg: Trinity Hall''). Sefydlwyd ym 1350 gan William Bateman, Esgob Norwich.

Cynfyfyrwyr

J. B. Priestley (1894–1984), dramodydd
Geoffrey Howe (1926-2015), gwleidydd
Stephen Hawking (g. 1944), ffisegydd

Cymrodyr

Robert Runcie (1921–2000), Archesgob Caergaint

Drindon, Neuadd
Sefydliadau 1350
Norman Foster

Pensaer o Sais ac arlunydd yw Norman Robert Foster, Barwn Foster o Thames Bank, OM (ganwyd 1 Mehefin 1935). Ganwyd Foster ym Manceinion i deulu dosbarth gweithiol. Ar ôl cyfnod yn yr Awyrlu Brenhinol, aeth i Ysgol Pensaernïaeth a Chynllunio Dinesig Prifysgol Manceinion ym 1961. Enillodd ysgoloriaeth i fynychu Ysgol Pensaernïaeth Prifysgol Iâl yn yr Unol Daleithiau, lle graddiodd â gradd meistr.

Prosiectau 

Ymysg ei brosiectau mae:

Adeilad y terminal, Maes Awyr Stansted (1981–91)
Cyfadran y Gyfraith, Prifysgol Caergrawnt (1995)
Ailddatblygu Cwrt Mawr yr Amgueddfa Brydeinig (1999)
Y Reichstag, Berlin (1999)
Pont y Mileniwm, Llundain (1996–2000)
Prif orsaf drenau, Dresden (Dresdner Hauptbahnhof) (2002–6)

Genedigaethau 1935
Penseiri Seisnig
Edward Lhuyd

Roedd Edward Lhuyd (hefyd Llwyd a Lloyd; 1660 – 30 Mehefin 1709) yn naturiaethwr, botanegwr, ieithydd, daearegydd a hynafiaethydd Cymreig. Ef ysgrifennodd y disgrifiad gwyddonol cyntaf o'r deinosor Rutellum implicatum. Etholwyd Lhuyd yn aelod o'r Gymdeithas Frenhinol, flwyddyn cyn ei farwolaeth ym 1709. Enwyd ry lili a ddarganfuasai yn tyfu ar yr Wyddfa am gyfnod yn Lloydia serotina (a adnabyddir bellach fel Gagea serotina) ar ei ôl, yn ogystal â Chymdeithas Edward Llwyd, sef cymdeithas naturiaethol genedlaethol Cymru.

Bywgraffiad
Ganwyd Edward Lhuyd yn fab gordderch i Edward Lloyd o Lanforda, ger Croesoswallt, aelod o deulu bonheddig y Llwydiaid, a pherthynas bell iddo, Bridget Pryse o Glanffraid, oedd yn perthyn i un o ganghennau teulu Gogerddan. Magwyd Lhuyd ym mhlwyf Lappington yn Swydd Amwythig. Fe'i addysgwyd yn Ysgol Croesoswallt ac, o 1682 ymlaen, yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen, er iddo adael y coleg cyn iddo raddio. Ym 1684 penodwyd ef yn gynorthwyydd i Robert Plot fel Ceidwad Amgueddfa'r Ashmolean yn Rhydychen; bu yntau yn ddiweddarach yn Geidwad yr amgueddfa honno o 1690 hyd 1709.

Teithiai Lhuyd ar hyd a lled Prydain yn ei waith. Aeth ar daith i Eryri ym 1688 er mwyn cofnodi planhigion lleol y fro ar gyfer Synopsis Methodica Stirpium Britannicorum, llyfr gan y botanegwr John Ray. Yna, wedi 1697, cychwynnodd Lhuyd ar daith o gwmpas pob sir yng Nghymru, yn ogystal â'r Alban, Iwerddon, Cernyw a Llydaw. Argraffwyd Lithophylacii Britannici Ichnographia, ei gatalog o ffosiliaid, a gasglwyd o amgylch ardal Rhydychen yn bennaf, ym 1699 gydag ychydig o gymorth ariannol gan Isaac Newton. Ym 1707 cyhoeddodd Lhuyd y gyfrol Glossography, y gyfrol gyntaf o'r Archaeologia Britannica arfaethedig a'r unig un a welodd olau dydd, sy'n astudiaeth o iaith a diwylliant y gwledydd Celtaidd ar seiliau gwyddonol. Roedd y llyfr yn garreg filltir bwysig yn y meysydd hynny; man cychwyn yr astudiaeth fodern o'r ieithoedd Celtaidd.

Enwyd cymdeithas naturiaethwyr Cymru, sef Cymdeithas Edward Llwyd ar ei ôl.

Englyn coffhád

Meini nadd y mynyddoedd - a gwaliau
Ac olion dinasoedd
A dail, dy fyfyrdod oedd
A hanesion hen oesoedd.
John Morgan (c. 1688 - c. 1734)

Llyfryddiaeth

R.T. Gunther, The Life and Letters of Edward Lhuyd (1945)
Frank Emery, Edward Lhuyd (1971)
Brynley F. Roberts, Edward Lhuyd, the Making of a Scientist (1980)
Edward Lhwyd 1660-1709 - Llyfryddiaeth a Chyfarwyddiadur (2009)

Gweler hefyd
 'Anwir Anwedhys y Mae yn i Ysgrivennv Ymma'

Cyfeiriadau

Botanegwyr Cymreig
Cymry'r 17eg ganrif
Cymry'r 18fed ganrif
Daearegwyr Cymreig
Genedigaethau 1660
Gwyddonwyr Cymreig
Ieithyddion Cymreig
Hynafiaethwyr Cymreig
Marwolaethau 1709
Pobl o Swydd Amwythig
Ysgolheigion Cymreig
Zenobia (planhigyn)

Zenobia pulverulenta (Saesneg: Honeycup) yw'r unig rywogaeth yn y genws Zenobia, yn nheulu planhigyn blodeuog yr Ericaceae. Mae'n blanhigyn sy'n frodorol i dde-ddwyrain yr Unol Daleithiau, yn Virginia, Gogledd Carolina a De Carolina.

Mae'n goeden fach gollddail neu rhannol-fytholwyrdd sy'n cyrraedd rhwng 0.5-1.8 m. Trefnir y dail yn droellog, yn wyffurf neu'n eliptig, â hyd 2–7 cm. Mae'r blodau yn wyn, o siâp clychog, hyd 12 mm a lled 10 mm, a chanddynt oglau persawrus, melys. Mae'r ffrwythau yn gapsiwls sych pump falf.

Cyfeiriadau 
Germplasm Resources Information Network: Zenobia pulverulenta 
Proffeil Planhigion yr USDA: Zenobia pulverulenta

Ericaceae
Blodau
Afon Volkhov

Afon yng ngogledd-orllewin Rwsia Ewropeaidd yn llifo drwy Oblast Novgorod ac Oblast Leningrad yw Afon Volkhov (Rwsieg Во́лхов). Mae'n llifo o Lyn Ilmen i'r gogledd i Lyn Ladoga, llyn mwyaf Ewrop. Hi yw'r unig afon i lifo allan o Lyn Ilmen. Ei hyd yw 224 km, a'i chwymp yw 15m. Rheolir lefel y dŵr gan Argae Hydroelectrig Volkhov (agorwyd 19 Rhagfyr 1926), a leolir 25 km i fyny o aber yr afon. Mae'r afon yn rhewi tua diwedd mis Tachwedd, ac yn toddi yn gynnar ym mis Ebrill. Y prif drefi a dinasoedd ar ei hyd yw Velikiy Novgorod, Kirishi, Volkhov a Novaya Ladoga.

Volkhov
Volkhov
Robert Maynard Jones (Bobi Jones)

Llenor yn yr iaith Gymraeg ac ysgolhaig Cymreig oedd Robert Maynard Jones neu Bobi Jones (20 Mai 1929 – 22 Tachwedd 2017).

Ganwyd Jones yng Nghaerdydd a cafodd ei addysg yn Ysgol Uwchradd Cathays, Choleg Prifysgol De Cymru a Mynwy, Caerdydd a Choleg Prifysgol Dulyn.  Bu'n Athro Iaith a Llenyddiaeth Gymraeg ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth o 1980 tan ei ymddeoliad.

Roedd yn gyd-sylfaenydd Cymdeithas y Dysgwyr yn 1982.

Bu farw yn Ysbyty Bronglais, Aberystwyth yn Nhachwedd 2017 gan adael ei wraig Beti a dau o blant.

Llyfryddiaeth

Y Gân Gyntaf (Gwasg Aberystwyth, 1957)
Nid yw Dwr yn Plygu (Llyfrau'r Dryw, 1958)
I'r Arch (Llyfrau'r Dryw, 1959)
Bod yn Wraig (Llyfrau'r Dryw, 1960)
Rhwng Taf a Thaf (Llyfrau'r Dryw, 1960)
Y Tair Rhamant (Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, 1960)
Lenyddiaeth Gymraeg yn Addysg Cymru (Llyfrau'r Dryw, 1961)
Emile (Gwasg Prifysgol Cymru, 1963)
Cyflwyno'r Gymraeg (Gwasg Prifysgol Cymru, 1964)
System in Child Language (Gwasg Prifysgol Cymru, 1964)
Tyred Allan (Llyfrau'r Dryw, 1965)
Man Gwyn: Caneuon Quebec (Llyfrau'r Dryw, 1965)
Cymraeg i Oedolion (1965-1966)
Y Dyn na Ddaeth Adref (Llyfrau'r Dryw, 1966)
Yr Ŵyl Ifori (Llyfrau'r Dryw, 1967)
Ci Wrth y Drws (Llyfrau'r Dryw, 1968)
Daw'r Pasg i Bawb (Llyfrau'r Dryw, 1969)
Highlights in Welsh Literature (Christopher Davies, 1969)
Pedwar Emynydd (Llyfrau'r Dryw, 1970)
Allor Wydn (Llyfrau'r Dryw, 1971)
Sioc o'r Gofod (Gwasg Gee, 1971)
Traed Prydferth (D. Davies, 1973)
Tafod y Llenor (Gwasg Prifysgol Cymru, 1974)
Ysgrifennu Creadigal i Fyfyrwyr Prifysgol (1974)
Cyfeiriadur i'r Athro Iaith, gyda Megan E. Roberts  (Gwasg Prifysgol Cymru, 1974-1979)
Llenyddiaeth Cymru (1975)
Gwlad Llun (C. Davies, 1976)
Ann Griffiths: y Cyfrinydd Sylweddol (Llyfrgell Efengylaidd Cymru, 1977)
Llên Cymru a Chrefydd (C. Davies, 1977)
Pwy Laddodd Miss Wales? (C. Davies, 1977)
 Hunllef Arthur (Cyhoeddiadau Barddas, 1986)
 Crio Chwerthin (Cyhoeddiadau Barddas, 1990)
 Dawn Gweddwon (Gwasg Gomer, 1992)
 Crist a Chenedlaetholdeb (Gwasg Bryntirion, 1994)
 Cyfriniaeth Gymraeg (Gwasg Prifysgol Cymru, 1994)
 Ynghylch Tawelwch (Cyhoeddiadau Barddas, 1998)
 Epistol Serch a Selsig (Gwasg Gomer, 1997)
 Ysbryd y Cwlwm: Delwedd y Genedl yn ein Llenyddiaeth (Gwasg Prifysgol Cymru, 1998)
 O'r Bedd i'r Crud - Hunangofiant Tafod (Gwasg Gomer, 2000)
 Mawl a'i Gyfeillion (Cyhoeddiadau Barddas, 2000)
 Ôl Troed (Cyhoeddiadau Barddas, 2003)
 Beirniadaeth Gyfansawdd (Cyhoeddiadau Barddas, 2003)
 Rhy Iach (Cyhoeddiadau Barddas, 2004)
 Y Fadarchen Hudol (Cyhoeddiadau Barddas, 2005)
 Meddwl y Gynghanedd (Cyhoeddiadau Barddas, 2005)
 Yr Amhortreadwy a Phortreadau Eraill (Cyhoeddiadau Barddas, 2009)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan R.M.Jones - Bobi Jones

Academyddion Cymreig
Beirdd Cymraeg
Beirniaid llenyddol Cymraeg
Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Genedigaethau 1929
Marwolaethau 2017
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Nofelwyr Cymraeg
Ysgolheigion Cymraeg
Llyn Ladoga

Llyn dŵr croyw mwyaf Ewrop yw Llyn Ladoga (Rwsieg Ла́дожское о́зеро / Ladozhskoe ozero), wedi'i leoli yng ngogledd-orllewin Rwsia yn agos at y Môr Baltig yng Ngweriniaeth Karelia ac Oblast Leningrad.

Daearyddiaeth 
Mae'r llyn yn gorchuddio arwynebedd o rhwng 17.7 (heb ynysoedd) ac 18.4 (gan gynnwys ynysoedd) mil km2. Ei hyd (o'r gogledd i'r dde) yw 219 km, a'i led cyfartal yw 83 km. Mae ef ar ei ddyfnaf yn y gogledd-orllewin, lle ceir y man dyfnaf, 230m. Ei ddyfnder cyfartal yw 52m. Mae'n llifo i mewn i Gwlff y Ffindir ar hyd Afon Neva drwy St Petersburg. Y Neva yw'r unig afon i lifo allan ohono, ond mae'n dwyn ei ddŵr oddi wrth tua 3500 o isafonydd sy'n llifo i mewn iddo. Y prif isafonydd yw'r Svir, y Volkhov, y Vuoksi a'r Syas. Mae'r llyn yn cynnwys tua 660 o ynysoedd, y rhan fwyaf ohonyn nhw yn y gogledd-orllewin, gan gynnwys yr Ynysoedd Valaam. Y prif drefi ar ei lannau yw Shlisselburg, Novaya Ladoga, Syasstroy, Pitkyaranta, Sortavala, Lakhdenpokhya a Priozersk.

Hanes 

Hyd y 13g, enw'r llyn oedd Llyn Nevo. Ailenwyd ar ôl y dref fasnachol o'r un enw (Staraya Ladoga) ar ei lannau. Roedd y rhan ogledd-orllewinol o'r llyn yn rhan o'r Ffindir tan 1940.

Gweler hefyd 
Llynnoedd Ewrop
Rhestr o lynnoedd Rwsia

Ladoga
Daearyddiaeth Oblast Leningrad
Longinus

Roedd Cassius Longinus yn rhethregydd Groeg (tua 213-273), a anwyd yn Athen.

Ei yrfa 
Astudiodd Longinus Newydd-Blatoniaeth yn Alexandria yn yr Aifft Isaf. Dychwelodd i'w ddinas enedigol i ddysgu athroniaeth, gramadeg (h.y. beirniadaeth lenyddol) a rhethreg yn 260.

Fe'i galwyd gan Zenobia, brenhines Palmyra, yn 260, i fod yn weinidog yn ei llys. Am fod yr ymerodr Rufeinig Aurelian yn credu ei fod yn euog o berswadio'r frenhines i wrthsefyll awdurdod y Rhufeiniaid fe'i dienyddwyd ganddo yn sgîl cwymp Palmyra yn 273.

Gwaith llenyddol 
Roedd Longinus yn enwog am ei ddysg. Fe'i cyffelybwyd gan Eunapius i "lyfrgell fyw" ac "amgueddfa ar gerdded". Cyfansoddodd weithiau mewn sawl maes, yn cynnwys athroniaeth, rhethreg, gramadeg, hanes cronolegol a llenyddiaeth. O'r rhain dim ond drylliau sydd wedi goroesi, e.e. rhagymadrodd i sylwebaeth ar lawlyfr gan Hephæstion ar fesurau cerdd dafod Groeg.

Mae'r traethawd byr "Ar yr Aruchel" (Περι ϋψους), a dadogir arno yn gyffredinol, yn waith awdur anhysbys cynharach, yn ôl pob tebyg, ac yn dyddio o'r ganrif gyntaf Cyn Crist. Roedd yn llyfr poblogaidd a dylanwadol yn ysgolion rhethreg Ewrop ar ddiwedd yr Oesoedd Canol ac ar ddechrau'r cyfnod modern.

Ffynonellau 
F.W. Hall, A Companion to Classical Texts (Rhydychen, 1913)
Oskar Seyffert, A Dictionary of Classical Antiquities (Llundain, 1902)

Athronwyr Groeg yr Henfyd
Genedigaethau 213
Llenorion Groeg yr Henfyd
Marwolaethau 273
Eunapius

Rhethregydd Groeg a anwyd yn Sardis yn 347 oedd Eunapius.

Yn y flwyddyn 405 ysgrifennodd gyfrol o fywgraffiadau tri ar hugain o athronwyr a soffyddion cynharach neu gyfoes. Er nad yw wedi ei hysgrifennu'n dda erys yn ffynhonnell bwysig ar gyfer hanes neo-Platoniaeth yn y cyfnod hwnnw.

Mae sawl dryll o barhad o gronicl gan Herennius Dexippus wedi goroesi yn ogystal. Roedd y parhad hwnnw, mewn 14 llyfr, yn rhychwantu'r cyfnod rhwng 268 a 404 OC; fe'i defnyddiwyd yn helaeth gan yr hanesydd Bysantaidd Zosimus (fl. ail hanner y 5g).

Ffynonellau 
F.W. Hall, A Companion to Classical Texts (Rhydychen, 1913)
Oskar Seyffert, A Dictionary of Classical Antiquities (Llundain, 1902)

Athronwyr Groeg yr Henfyd
Genedigaethau 347
Hanesyddion Groeg yr Henfyd
Marwolaethau'r 5ed ganrif
Zosimus

Hanesydd Groeg (fl. 5fed ganrif) oedd yn swyddog uchel yn y wladwriaeth yng Nghaergystennin yn ail hanner y 5fed ganrif.

Mae'n awdur llyfr hanes ar Gwymp yr Ymerodraeth Rufeinig a nodweddir gan safbwynt rhyddfrydig ac amgyffred ddeallus. Un o'i ffynonellau oedd gwaith coll Eunapius.

Mae'n llyfr mewn chwech rhan:

(i) Y cyfnod rhwng teyrnasiad Augustus a theyrnasiad Diocletian.
(ii-iv) Y cyfnod hyd at ymraniad yr ymerodraeth gan Theodosius Fawr.
(v-vi) Astudiaeth fanwl o'r cyfnod 395-410.

Ymddengys na chafodd Zosimus yr amser i orffen y gwaith, oedd yn fod i gynnwys digwyddiadau ei oes ei hun.

Mae Zosimus yn rhoi'r bai am gwymp yr ymerodraeth ar ddymchwel y grefydd baganaidd a mabwysiadu Cristionogaeth fel unig grefydd swyddogol yr ymerodraeth. Mae'n barnu'r ymerodr Cystennin yn hallt.

Hanesyddion Groeg yr Henfyd
Llenyddiaeth Roeg glasurol
Yr Ymerodraeth Fysantaidd
Llyn Ilmen

Llyn yng ngogledd-orllewin Rwsia yw Llyn Ilmen (Rwseg Озеро Ильмень / Ozero Ilmen). Fe'i lleolir yng ngorllewin Oblast Novgorod, 6 km i'r de o ddinas Novgorod. Ei hyd yw 40 km, a'i led ar ei uchaf yw 32 km. Mae ei arwynebedd yn amrywio o 733 i 2090 km2 yn ôl lefel y dŵr. Mae'n llyn bas: ei ddyfnder yn ei fan dyfnaf yw 10m. Mae ei lannau'n fflat, ac, yn y dde, yn gorsog. Mae Afon Volkhov yn llifo allan ohono i'r gogledd yn rhedeg tuag at Lyn Ladoga, sy'n arwain yn y pendraw at Gwlff y Ffindir dros Afon Neva a St Petersburg.

Gweler hefyd
Rhestr o lynnoedd Rwsia

Ilmen
Daearyddiaeth Oblast Novgorod
Llyn Onega

Llyn yng ngogledd-orllewin Rwsia a llyn ail fwyaf Ewrop yw Llyn Onega (Rwsieg Онежское озеро / Onezhskoe ozero; Kareleg Ääninen neu Äänisjärvi). Mae ei arwynebedd yn gorchuddio 9,894 km2. Ar ei ddyfnaf, ei ddyfnder yw 120m. Mae'n cynnwys 1369 o ynysoedd gydag arwynebedd o 250 km2. Mae 58 is-afon yn llifo i mewn iddo. Y prif is-afonydd yw'r Shuya, Suna, Vodia a'r Andoma. Lleolir Petrozavodsk, prifddinas Gweriniaeth Karelia ar lannau gorllewinol y llyn. Mae Karelia yn amgylchynu'r llyn ar dair ochr (yn y gogledd, y gorllewin a'r dwyrain). Yn y de, mae'n ffinio ag Oblast Leningrad yn y gorllewin ac Oblast Vologda yn y dwyrain.

Saif pogost Kizhi ('lloc, amgaead Kizhi'), Safle Treftadaeth y Byd UNESCO, ar Ynys Kizhi yn y llyn. Adeiladwyd dwy egwlys bren yno yn yr 18g, ac ychwanegwyd chlochdy pren wyth ochr yn 1862.

Onega
Daearyddiaeth Oblast Leningrad
Daearyddiaeth Oblast Vologda
Zenobia (ffilm)

Gweler hefyd Zenobia (tudalen gwahaniaethu).

Ffilm gan Gordon Douglas sy'n serennu Oliver Hardy, Harry Langdon a Billie Burke yw Zenobia (1939).

Ffilmiau Saesneg
Ffilmiau 1939
Allwedd

Offeryn i agor clo, gan amlaf mewn drws, ydy allwedd (neu goriad).

Cloeon
Dis

Dros y blynyddoedd mae dis wedi dod yn fwy a mwy poblogaidd mewn gemau; boed rheiny yn gamblo, neu yn gem gyda’r teulu, megis Monopoly. Mae yna hyd yn oed rhai gemau sydd yn cael eu chwarae gyda dis yn unig, fel Yahtzee, neu Pig.

Defnydd 

Cafodd dis eu dyfeisio rhywbryd yn yr oesoedd cyn-hanesyddol. Yn wir mae’r son cyntaf amdanynt i'w gael yn y Rig Veda, cerdd Sansgrit a gyfansoddwyd rhywbryd o amgylch 1700 CC efallai!
Rydym hefyd yn gwybod bod yno chwarae gyda deis wedi bod yng nghyfnod Groeg yr Henfyd a'r Ymerodraeth Rufeinig.

Roedd y dis wreiddiol yn esgyrn-arddwrn (Knucklebones), ac yna ‘Steatite’, math o dalc. (Mae’r llun ar y chwith yn dangos gwahanol mathau o ddis dros yr oesoedd.)

Mae dis hefyd yn cael eu creu o nifer o wahanol defnyddiau; o fetel, asgwrn, pren, carreg, ac yn awr, plastig. Mae yna hefyd dis yn cael eu cynhyrchu sydd wedi cael eu amharu, felly maent yn fwy tebygol i lanio ar un ochr na’r lleill. Mae yno hefyd dis anghiwboid; mae yno rai octagonol, tetrahedronol, trapezohedronogol, dodecahedronol ac icosahedronol!

Felly, i gloi mae dis yn offer ddefnyddiol sydd wedi bod o amgylch am ganrifoedd lawer, yn effeithio, ac, weithiau yn rheoli ein gemau!

Gemau Dis 

Mae yna nifer fawr o emau yn cael eu chwarae gan ddefnyddio Dis yn ein Cymdeithas ni. Mae rhai o’r rhain yn hen iawn, am fod gan dis hanes hen iawn; gweler oddi tano.

Dyma engrheifftiau o rai o’r gemau hyn:

Snakes and Ladders
Cafodd y gêm hon ei dyfeisio yn Lloegr rhai canrifoedd yn ôl, er i rai honi ei fod wedi tarddu yn yr India Sangscritaidd. Mae hi’n êm syml sy’n dibynnu ar y rhol ar ddis.

Monopoly

Cafodd Monopoly ei ddyfeisio gan y brodyr Parker yn 1935 yn yr Amerig. Mae Monopoly yn dibynnu llai ar rol dis nag y mae gemau fel S&L, ond mi all rol gwael cael effaith sylweddol ar eich gêm

Warhammer
Mae Warhammer yn êm fwy diweddar nag y mae Monopoly a Snakes and Ladders, ond hyd yn oed mewn gemau newydd, mae’r dis dal yn ran hanfodol o’i cynhwysion.

Gemau
Nizhniy Novgorod

Dinas bumed fwyaf Rwsia yw Nizhny Novgorod (Rwseg Ни́жний Но́вгород) ar ôl Moscfa, St Petersburg, Novosibirsk ac Ekaterinburg. Hi yw canolfan weinyddol Oblast Nizhny Novgorod a Dosbarth Ffederal Volga. O 1932 tan 1990 adwaenid y ddinas fel Gorky ar ôl yr awdur Maxim Gorky. Sefydlwyd y ddinas ym 1221 gan Dywysog Yuriy Vsevolodovich. Saif ar lan Afon Oka.

Dinasoedd Oblast Nizhny Novgorod
Dosbarth Ffederal Volga
Sefydliadau 1221
Staraya Ladoga

Tref fach yng ngogledd-orllewin Rwsia yn Oblast Leningrad ar aber Afon Volkhov a Llyn Ladoga yw Staraya Ladoga (Rwsieg Ста́рая Ла́дога). Er ei fod yn bentref heddiw, un o drefi hynaf a phwysicaf Rwsia'r Oesoedd Canol ydoedd, ar y llwybr masnach o Lychlyn i Gaergystennin. Fe'i hadwaenid i'r Llychlynwyr fel Aldeigjuborg.

Trefi Oblast Leningrad
Hanes Rwsia
Dafydd Jones

Ceir sawl Dafydd Jones:

 Dafydd Jones (argraffwr) ('Dafydd Jones o Drefriw': 1708 - 1785), bardd, hynafiaethydd ac argraffwr
 Dafydd Jones o Gaeo (1711 - 1777), emynydd
 Dafydd Jones (Dewi Dywyll) (1803 - 1868), baledwr
 Dafydd Jones (Isfoel) (1881 - 1968), bardd
 Dafydd Jones (chwaraewr rygbi) (1979 - ), chwaraewr rygbi sy'n chwarae i Scarlets Llanelli
 Dafydd Jones, Penrhyndeudraeth (neu Dafydd Siôn Siâms); 1743 - 1831), cerddor, bardd, a llyfr-rwymwr o Benrhyndeudraeth
Dafydd Jones (Dewi Dywyll)

Baledwr dall o Lanybydder, Sir Gaerfyrddin, oedd Dafydd Jones (Dewi Dywyll, hefyd Deio'r Cantwr a Dewi Medi) (1803 - 1868).

Daeth yn enwog am ei ganu ffraeth ledled Cymru mewn oes pan oedd canwyr baledi crwydr yn dal i fod yn gymeriadau poblogaidd. Roedd yn awdur o gwmpas 60 o faledi.

Baledwyr Cymraeg
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau 1803
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1868
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Dafydd Jones (Isfoel)

Bardd Cymraeg oedd Isfoel neu Dai Cilie (ganwyd David Jones; 16 Mehefin 1881 – 1 Chwefror 1968), yn enedigol o'r Cilie, ger Llangrannog, Ceredigion, ac yn un o Fois y Cilie (gweler Teulu'r Cilie).

Ffermwr a gof wrth ei grefft oedd Isfoel. Roedd yn fardd penigamp ar y mesurau caeth a rhydd fel ei gilydd.

Llyfryddiaeth
 Cerddi
 Cerddi Isfoel (1958)
 Ail Gerddi Isfoel (1965)
 Cyfoeth Awen Isfoel (1984, gol. T. Llew Jones)
 Ysgrifau
 Hen Ŷd y Wlad (1966).

Genedigaethau 1881
Marwolaethau 1968
Beirdd Cymraeg
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Pobl o Geredigion
Bedwyr Lewis Jones

Ysgolhaig a beirniad llenyddol oedd yr Athro Bedwyr Lewis Jones (1 Medi 1933 – 29 Awst 1992), a aned yn Wrecsam, gogledd-ddwyrain Cymru.

Magwyd Bedwyr Lewis Jones ym mhentref bach Llaneilian, Ynys Môn. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Bangor a Choleg Iesu, Rhydychen.

Rhwng 1957 a 1960 bu'n un o olygyddion y cylchgrawn llenyddol blaengar Yr Arloeswr. Fe'i penodwyd yn Athro'r Gymraeg ym Mangor yn 1974 a bu yno am ddeunaw mlynedd hyd at ei farwolaeth yn 1992.

Fel ysgolhaig ymddiddorai yn hanes yr emynwyr Cymraeg, y traddodiad Arthuraidd, ieithyddiaeth a'r ieithoedd Celtaidd a gwaith R. Williams Parry. Roedd yn feirniad craff ond caredig ac yn ffigwr poblogaidd, agos atoch. Roedd wrth ei fodd efo geiriau ac ymadroddion a'u tarddiad a chyfranodd yn gyson i'r Western Mail yn ei golofn wythnosol "Y Ditectif Geiriau".

Llyfryddiaeth
Mae ei gyfrolau'n cynnwys:
 Blas ar Iaith Llŷn ac Eifionydd (Gwasg Carreg Gwalch, 1987)
Yr Hen Bersoniaid Llengar (1963)
Arthur y Cymry (1975)
Iaith Sir Fôn (1983)
Yn Ei Elfen (1992)
cyfrol ar R. Williams Parry yn y gyfres Dawn Dweud (golygwyd a chwblheuwyd gan Gwyn Thomas
cyfrol ar R. Williams Parry yn y gyfresWriters of Wales.

Yn ogystal golygodd,
Blodeugerdd o'r Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg (1965)
Rhyddiaith R. Williams Parry (1974)
Gwŷr Môn (1979)
Bro'r Eisteddfod: Ynys Môn (1983, ar y cyd â Derec Llwyd Morgan.

Dolenni allanol 
 Yr Arloeswr ar wefan Cylchgronau Cymru Ar-lein

Academyddion Cymreig
Genedigaethau 1933
Ieithyddion Cymreig
Marwolaethau 1992
Pobl o Wrecsam
Pobl o Ynys Môn
Ysgolheigion Cymraeg
Castell Gwydir

Hen blasdy yn Nyffryn Conwy, ger Llanrwst, cartref hanesyddol Wyniaid Gwydir, yw Castell Gwydir (ceir y ffurfiau amgen Gwydyr a Gwyder). Gorwedd tua milltir i'r gorllewin o dref marchnad hynafol Llanrwst a 1.5 milltir i'r de o bentref Trefriw. Mae'r hen gastell yn blasdy crand erbyn hyn, ac wedi ei gosod ar dir gorlif gwastad Afon Conwy; i'r gorllewinol mae Coedwig Gwydyr.

Cysylltir Castell Gwydir yn bennaf â Syr John Wynn (1553-1627), awdur History of the Gwydir Family. Mae'r adeilad hardd yn dyddio o ail hanner y 16g. Fe'i adeiladwyd gan John Wyn ap Maredudd, taid Syr John.

Am flynyddoedd bu'n enwog am y peunod lliwgar a rodiai yn y gerddi ac ar hyd ben y muriau. Gwerthwyd y stad gan y teulu yn y 1890au. Mae'n gartref preifat heddiw ond yn agored i'r cyhoedd ar adegau.

Gwydir
Ceir sawl ffurf ar yr enw 'Gwydir', yn cynnwys 'Gwydyr' a 'Gwyder'. Nid yw'r ansicrwydd am y ffurf gywir yn rhywbeth newydd. Ar ddiwedd llythyr at Ieuan Fardd a ysgrifennwyd yn 1767, mae'r hynafiaethydd Richard Morris (1703 - 1779), un o Forysiaid Môn, yn dweud "Rhowch fy ngharedigol orchymyn at y Cyfaill mwyn Mr. Williams o Wedyr ynte Gwydyr, Gwydir, Gwydr, Gwaedir, Gwaederw etc. etc. Pa un yw'r goreu?".

Hanes
Dywedir bod amddiffynfa o rhyw fath wedi bod ar y safle ers 600. Daeth Gwydir yn gartref i linach y Wynniaid, a oedd ymhlith disgynyddion Brenhinoedd Gwynedd ac un o deuluoedd pwysicaf gogledd Cymru yn ystod cyfnod y Tuduriaid a'r Stiwartiaid.

Llyfryddiaeth
 Gwydir Castle — A Brief History and Guide, Peter Welford, 2000
 Gwydir Castle — Taflen Ymwelwyr
 Castles in the Air, Judy Corbett, Ebury Press, 2004

Gweler hefyd
Coedwig Gwydyr

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Gwefan Castell Gwydir
  Hanes mwy manwl
  Canllaw i Gastell Gwydir
  Hanes yr enw 
  Capel Gwydir

Adeiladau rhestredig Gradd I Conwy
Gwydir
Dyffryn Conwy
Llanrwst
Plasdai Conwy
Trefriw
Everton F.C.

Tîm pêl-droed o Lerpwl yw Everton Football Club. Cafodd ei sefydlu yn 1878 ac mae'n un o'r timau blaenllaw cynghrair pêl-droed Lloegr.

Maen nhw'n chwarae ym Mharc Goodison.

Chwaraewyr Enwog
 Dixie Dean
 Duncan Ferguson
 Kevin Ratcliffe
 Peter Reid
 Wayne Rooney
 Theo Walcott
 Neville Southall
 David Unsworth
Trevor Steven
 Dave Watson
 Gary Speed
 Kevin Campbell
 Allan Ball

Rhestr Rheolwyr
 W. E. Barclaya (1888-1889)
 Dick Molyneux (1889-1901)
 William C. Cuff (1901-1918)
 W.J. Sawyer (1918-1919)
 Thomas H. McIntosh (1919-1935)
 Committees (1935-1939)
 Theo Kelly (1939-1948)
 Cliff Britton (1948-1956)
 Ian Buchan (1956-1958)
 Johnny Carey (1958-1961)
 Harry Catterick (1961-1973)
 Tom Eggleston (1973) (interim, dau fis)
 Billy Bingham (1973-1977)
 Steve Burtenshaw (1977) (interim, un mis)
 Gordon Lee (1977-1981)
 Howard Kendall (1981-1987)
 Colin Harvey (1987-1990)
 Jimmy Gabriel (1990) (interim, un gêm)
 Howard Kendall (1990-1993)
 Jimmy Gabriel (1993-1994) (interim, un mis)
 Mike Walker (1994)
 Joe Royle (1994-1997)
 Dave Watson (1997) (interim, dau fis)
 Howard Kendall (1997-1998)
 Walter Smith (1998-2002)
 David Moyes (2002-2013)
Roberto Martinez (2013-2016)
David Unsworth (2016-2016) (interim)
Ronald Koeman (2016-2017)
David Unsworth (2017) (interim)
Sam Allardyce (2017-2018)
Marco Silva (2018-Presennol)

Tim Presennol 

Timau pêl-droed Lloegr
Lerpwl
Sefydliadau 1878