alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Paul McCartney

Canwr a cherddor o Lerpwl yw Syr James Paul McCartney (ganwyd 18 Mehefin 1942), a ddechreuodd ei yrfa llwyddiannus gyda'r band enwog The Beatles, yn y chwedegau.

Albymau

(ar ôl The Beatles) 
McCartney (1970)
Ram (1971)
Wild Life (1973)
Red Rose Speedway (1973)
Band on the Run (1973)
Venus and Mars (1975)
Wings at the Speed of Sound (1976)
Wings over America (1976)
London Town (1978)
Back to the Egg (1979)
McCartney II (1980)
Tug of War (1982)
Pipes of Peace (1983)
Give My Regards to Broad Street (1984)
Press to Play (1986)
Снова в СССР (1988)
Flowers in the Dirt (1989)
Tripping the Live Fantastic (1990)
Unplugged (The Official Bootleg) (1991)
Off the Ground (1993)
Paul is Live (1993)
Flaming Pie (1997)
Run Devil Run (1999)
Driving Rain (2001)
Back in the World (2003)
Chaos and Creation in the Backyard (2005)
Memory Almost Full (2007)

Cantorion Seisnig
Cerddorion Seisnig
Genedigaethau 1942
Llysieuwyr
Gitaryddion bas Seisnig
Frank Sinatra

Canwr ac actor o'r Unol Daleithiau sy'n cael ei ystyried gan rai yn un o'r cantorion gorau erioed oedd Francis Albert Sinatra (12 Rhagfyr 1915 – 14 Mai 1998).

Gwragedd
Nancy Barbato (1939)
Ava Gardner (1951)
Mia Farrow (1966)
Barbara Marx (1976)

Plant
Nancy Sinatra
Frank Sinatra, Jr.
Christine Sinatra

Ffilmiau
Anchors Aweigh (1945)
On the Town (1949)
From Here to Eternity (1953)
Guys and Dolls (1955)
High Society (1956)
Pal Joey (1957)
Ocean's Eleven (1960)
The Manchurian Candidate (1962)
Robin and the 7 Hoods (1964)

Actorion Americanaidd
Americanwyr Eidalaidd
Cantorion Americanaidd
Genedigaethau 1915
Marwolaethau 1998
Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Pobl o Hoboken, New Jersey
Sinéad O'Connor

Cantores o Wyddeles oedd Shuhada' Sadaqat (ganwyd Sinéad Marie Bernadette O'Connor, 8 Rhagfyr 1966 – 26 Gorffennaf 2023). Daeth i amlygrwydd byd-eang yn 1990 gyda'i chân "Nothing Compares 2 U", oedd wedi ei chyfansoddi gan yr artist Prince.

Fe ryddhaodd ddeg albwm stiwdio. Cafodd record aur yn y DU gyda'i albymau Am I Not Your Girl? (1992) a Universal Mother (1994), roedd Faith and Courage (2000) yn record aur yn Awstralia, ac roedd Throw Down Your Arms (2005) yn record aur yn Iwerddon. Roedd ei gwaith yn cynnwys caneuone ar gyfer ffilm, cydweithio gyda sawl artist arall ac ymddangosiadau mewn cyngherddau elusennol. Cyhoeddoedd gofiant llwyddiannus Rememberings yn 2001.

Bywyd personol 
Priododd ac ysgarodd O'Connor bedair gwaith. Cafodd ei mab cyntaf, Jake, yn 1987, gyda'r cynhyrchydd recordiau John Reynolds, a cyd-gynhyrchodd nifer o'i albymau cynnar. who co-produced several of her albums, including Universal Mother. Priododd y ddau yn 1989. Yr un flwyddyn cafodd O'Connor erthyliad ar ôl i'r berthynas gyda'r tad ddod i ben. Ysgrifennodd y gân "My Special Child" am y profiad.

Yn fuan wedi genedigaeth ei merch Brigidine Roisin Waters ar 10 Mawrth 1996, cychwynodd O'Connor a tad y ferch, y newyddiadurwr Gwyddelig John Waters, frwydr hir am warchodaeth y plentyn. Yn y pendraw cytunodd i adael Roisin fyw yn Nulyn gyda Waters. Yn Awst 2001, priododd y newyddiadurwr Prydeinig Nick Sommerlad yng Nghymru; daeth y brodias i ben yng Ngorffennaf 2002. Cafod ei thrydydd plentyn, ei mab Shane yn 2004, gyda'r cerddor Donal Lunny. Yn 2006, cafodd ei phedwerydd plentyn, Yeshua Francis Neil Bonadio, a'r tad oed Frank Bonadio.

Priododd O'Connor am y trydydd tro ar 22 Gorffennaf 2010, i hen ffrind a chydweithiwr Steve Cooney, ac yn Mawrth 2011, penderfynodd y ddau i wahanu.  Roedd ei pedwerydd priodas i'r therapydd Gwyddelig Barry Herridge. Priododd y cwpl ar 9 Rhagfyr 2011, yn Las Vegas, ond gorffennodd y briodas ar ôl iddynt "fyw gyda'i gilydd am 7 diwrnod yn unig". Yr wythnos ganlynol, ar 3 Ionawr 2012, cyhoeddodd O'Connor negeseuon ar y we yn dweud fod y cwpl wedi aduno.

Newidiodd ei henw i Shuhada' Sadaqat yn 2018 ar ôl troi at Islam.

Roedd dioddef cyfnodau o anhwylderau iechyd corfforol a meddyliol yn ystod ei bywyd. Bu farw ei mab Shane yn 17 oed ym mis Ionawr 2022.

Marwolaeth 
Canfuwyd O'Connor yn farw yn ei chartref ar 26 Gorffennaf 2023, yn 56 mlwydd oed. Cafwyd datganiad gan ei theulu yn cadarnhau ei bod wedi marw, heb ddatgan achos y farwolaeth.

Disgyddiaeth

 1987: The Lion and the Cobra
 1990: I Do Not Want What I Haven't Got
 1992: Am I Not Your Girl?
 1994: Universal Mother
 1997: Gospel Oak (EP)
 2000: Faith and Courage
 2002: Sean-Nós Nua
 2005: Throw Down Your Arms
 2007: Theology
 2012: How About I Be Me (and You Be You)?
 2014: I'm Not Bossy, I'm the Boss
 I ddod: No Veteran Dies Alone

Cyfeiriadau

Cantorion Gwyddelig
Cantorion Gwyddeleg
Cantorion Saesneg
Cantorion LHDT
Genedigaethau 1966
Marwolaethau 2023
Pobl o Ddulyn
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Annie Lennox

Mae Annie Lennox (ganwyd 25 Rhagfyr 1954) yn gantores roc o'r Alban a anwyd yn Aberdeen. Dangosodd allu cerddorol pan yn ifanc iawn ac yn hwyrach, astudiodd cerddoriaeth glasurol yn Academi Frenhinol Gerddorol yn Llundain. Dechreuodd ei gyrfa recordio fel aelod o'r band pop Prydeinig, The Tourists, ac yn ddiweddarach, ffurfiodd y ddeuawd pop Eurythmics gyda chyn-aelod y band David A. Stewart. Daeth y grŵp i amlygrwydd yn ystod y 1980au gyda senglau fel "Sweet Dreams (Are Made of This)" a "Here Comes the Rain Again".

Yn ystod y 1990au, dechreuodd Lennox ar yrfa fel cantores solo gyda'i halbwm gyntaf "Diva" (1992), a gynhyrchodd y senglau llwyddiannus "Why" a "Walking on Broken Glass". Yn 2004, enillodd Wobr Golden Globe a Gwobr yr Academi a, y Gân Wreiddiol Orau gyda "Into the West", a gafodd ei ysgrifennu'n wreiddiol fel trac sain i'r ffilm The Lord of the Rings: The Return of the King. Ar ôl iddi ryddhau eu phedwaredd albwm stiwdio sef "Songs of Mass Destruction" (2007), rhyddhaodd Lennox ei halbwm gyntaf o gasgliad o ganeuon o'r enw "The Annie Lennox Collection" yn 2009.

Yn ogystal â'i gyrfa fel cantores, mae Lennox hefyd yn ymgyrchydd gwleidyddol a chymdeithasol, gan arwain digwyddiadau fel y rali yn Llundain yn erbyn rhyfel Llain Gaza  ar y 3ydd o Ionawr, 2009. Roedd hi hefyd wedi gwrthwynebu bod cân yr Eurythmics o 1999, "I Saved the World Today" wedi cael ei defnyddio heb ganiatad mewn darllediad etholiadol gan Weinidog Tramor Israel, Tzipi Livni.

Ffeministiaid Albanaidd
Cantorion Albanaidd
Cantorion Saesneg
Genedigaethau 1954
Pobl o Aberdeen
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Rolf Harris

Canwr, cyfansoddwr, arlunydd, digrifwr a chyflwynydd teledu Awstralaidd o dras Cymreig oedd Rolf Harris (30 Mawrth 1930 – 10 Mai 2023). Cafodd ei eni yn Bassendean, Perth, Gorllewin Awstralia. Peintiwr portreadau o ardal Merthyr Tudful oedd ei daid, George Frederick Harris. Symudodd i'r Deyrnas Unedig fel myfyriwr celf yn ystod yr 1950au. Mae ei wraig Alwen Hughes yn Gymraes.

Roedd Rolf Harris yn enwog am ganeuon fel "Tie Me Kangaroo Down, Sport"  a ddaeth yn boblogaidd yn y Top 10 hits yn Awstralia. Yn America ac yn y Deyrnas Unedig bu Harris yn enwog am caneoun fel "Jake The Peg". Oedd e wastad yn chwarae didgeridoo a bwrdd wabble yn ystod ei berformiadau. Yn ystod yr 1960au ar 1970au daeth Rolf Harris yn bersonolaeth boblogaidd yn y Deyrnas Unedig yn cyflwyno rhaglenni fel "Animal Hospital" a "Rolf's cartoon club".

Yn 2013, roedd yn un o 12 o bobl a arestiwyd gan swyddogion o Operation Yewtree, a fe'i gyhuddwyd o nifer o achosion, yn dyddio o'r 1980au, o ymosod yn anweddus ar ferched ifanc. Gwadodd y cyhuddiadau ond fe'i gafwyd yn euog ar ddeuddeg achos ym Mehefin 2014. Ar 4 Gorffennaf 2014, yn 84 mlwydd oed fe'i ddedfrydwyd i bum mlynedd a naw mis yn y carchar. Fe'i ryddhawyd ar 19 Mai 2017. Gwynebodd saith cyhuddiad arall o drais rhywiol. Fe'i gliriwyd gan reithgor o 3 achos ond nid oeddent yn gallu dod i benderfyniad mewn pedwar achos arall felly fe'i ryddfarnwyd o'r cyhuddiadau.

Bu farw o ganser yn 93 oed.

Disgograffi 
Best of Rolf Harris (1967)
Animal Magic (1996)
Sun Arise (1997)
Rolf Rules OK (1999)
King Rolf (2001)

Ffilmiau 
You Lucky People (1955)
Crash Drive (1959)
Web of Suspicion (1959)
The Little Convict (1979)

Teledu 
Hancock's Half-Hour (1957-59)
The Rolf Harris Show (1968-79)
Rolf on Saturday OK? (1977)
Rolf's Here - OK? (1981)
Rolf's Cartoon Club (1988)
Animal Hospital (1994)
Amazing World of Animals (1998)
Rolf on Art (2001)
Rolf on African Art (2005)
Star Portraits with Rolf Harris (2004-7)

Cyfeiriadau

Arlunwyr Awstralaidd
Awstraliaid Cymreig
Cantorion Awstralaidd
Genedigaethau 1930
Marwolaethau 2023
Pobl fu farw o ganser
Pobl o Berth
Céline Dion

Mae Céline Marie Claudette Dion (ganwyd 30 Mawrth 1968) yn gantores boblogaidd o Quebec, Canada. Mae hi wedi bod yn boblogaidd iawn yn Ffrainc hefyd.

Artistiaid Eurovision
Cantorion Canadaidd yr 20fed ganrif
Cantorion Canadaidd yr 21ain ganrif
Cantorion Canadaidd yn yr iaith Ffrangeg
Cantorion Canadaidd yn yr iaith Saesneg
Catholigion Canadaidd
Genedigaethau 1968
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Pobl o Québec
Enrico Caruso

Enrico Caruso (25 Chwefror 1873 – 2 Awst 1921) oedd un o'r tenoriaid mwyaf llwyddiannus yn hanes yr opera. Cafodd ei eni yn yr Eidal. Mae ei boblogrwydd wedi tyfu wrth i dechnoleg yr oes dyfu - sef y gallu i recordio a masnachu copiau o'i lais; roedd ganddo lais anghyffredin iawn, wyneb ifanc ond llais aeddfed. Gellir dadlau fod ei ddull ef o ganu wedi dylanwadu'n gryf ar bob tenor a'i ddilynodd.

Ei fywyd 
Yn ystod ei yrfa o 18 mlynedd (rhwng 1902 a 1920) fel canwr opera, recordiodd Enrico Caruso dros 260 o ddarnau a gwnaeth miliynau o ddoleri am ei drafferth. Disgiau 78 rpm oedd technoleg ddiweddara'r dydd. Drwy wrando'n astud ar esiamplau o'r recordiadau hyn, gellir clywed fel y datblygodd ei lais dros y blynyddoedd.

Canodd Caruso ar lwyfannau tai opera mwya'r byd, gan gynnwys La Scala yn Milan, y Tŷ Opera Brenhinol, Covent Garden yn Llundain a Teatro Colón yn Buenos Aires. Bu'n brif denor yn y Metropolitan Opera yn Efrog Newydd am 17 o flynyddoedd. Roedd Arturo Toscanini, sef arweinydd yn y Met, yn cyfri Caruso fel y canwr gorau iddo gydweithio gydag ef erioed. Roedd techneg llais a'i steil yn urddasol - a hynny gyda theimlad angerddol ar adegau.

Cantorion Eidalaidd
Cantorion opera Eidalaidd
Genedigaethau 1873
Marwolaethau 1921
Pobl o Napoli
Neil Finn

Mae Neil Finn (ganwyd Cornelius Mullane Finn 27 Mai, 1958) yn ganwr a cherddor o Seland Newydd. Caiff ei ystyried yn un o gerddorion mwyaf llwyddiannus y wlad.

Cafodd ei eni yn Te Awamutu, Seland Newydd.

Albymau

Solo
Try Whistling This (1998)
One Nil (2001)
The Sun Came Out (2009)

Gyda Split Enz
Dizrythmia (1977)
Frenzy (1979)
True Colours (1980)
Waiata/Corroboree (1981)
Time and Tide (1982)
Conflicting Emotions (1983)
See Ya 'Round (1984)

Gyda Crowded House
Crowded House (1986)
Temple of Low Men (1988)
Woodface (1991)
Together Alone (1993)
Time on Earth (2007)
Intriguer (2010)

Gyda Tim Finn
Finn (1995)
Everyone is Here (2004)

Finn, Neil
Finn, Neil
Finn, Neil
Julio Iglesias

Cantor mwyaf poblogaidd Sbaen yw Julio Iglesias (ganwyd 23 Medi, 1943 ym Madrid, Sbaen). Mae wedi gwerthu 250,000,000 o recordiau mewn sawl iaith ac wedi recordio 77 record hir. Mae e wedi perfformio mewn tua 5,000 o cyngherddau yn ystod ei yrfa.

Disgograffi 

Genedigaethau 1943
Cantorion Sbaenaidd
Cantorion Sbaeneg
Pobl o Fadrid
Enrique Iglesias

Canwr llwyddiannus sydd bellach yn byw yn Miami yw Enrique Miguel Iglesias Preysler (ganwyd 8 Mai, 1975 ym Madrid, Sbaen).

Mae Enrique yn fab i Julio Iglesias a Isabel Preysler. Mae'n frawd i Chabeli Iglesias a Julio José Iglesias.

Genedigaethau 1975
Cantorion Sbaenaidd
Cantorion Sbaeneg
Pobl o Fadrid
Neil Young

Canwr a cherddor yw Neil Young (Neil Percival Kenneth Robert Ragland Young: ganwyd 12 Tachwedd 1945 yn Toronto, Ontario), un o'r mwyaf llwyddiannus erioed o Canada.

Genedigaethau 1945
Cantorion Canadaidd
Cerddorion Canadaidd
Pobl o Ontario
Jane Eyre

Nofel yn Saesneg gan Charlotte Brontë yw Jane Eyre, An Autobiography ("Jane Eyre, Hunangofiant") (1847).

Stori yr athrawes Jane Eyre a'i perthynas gyda Edward Rochester yw'r nofel hon.

Cyfeiriadau

Llên Lloegr yn y 19eg ganrif
Nofelau 1847
Nofelau Saesneg gan awduron o Loegr
Hywel ab Owain Gwynedd

Tywysog a bardd Cymreig oedd Hywel ab Owain Gwynedd (bu farw 1170). Roedd yn fab gordderch i Owain Gwynedd, tywysog Gwynedd, a Gwyddeles o'r enw Pyfog, ac fe gyfeirir ato weithiau fel Hywel ap Gwyddeles. Roedd Gwerful Goch yn nith iddo trwy ei frawd Cynan.

Bywgraffiad
Yn 1143 roedd gan Cadwaladr, brawd Owain Gwynedd, ran yn llofruddiaeth Anarawd ap Gruffudd o Ddeheubarth. Ymateb Owain oedd gyrru Hywel i gymeryd ei diroedd yng ngogledd Ceredigion oddi ar ei ewythr. Gwnaeth Hywel hynny, gan oresgyn a llosgi castell Aberystwyth. Yn 1147 gyrrwyd Cadwaladr o Feirionnydd gan Hywel a'i frawd Cynan, gan oresgyn a llosgi ei gastell yng Nghynfael.

Yn 1159 ymgynghreiriodd Hywel â rhai o arglwyddi Normanaidd y de yn erbyn yr Arglwydd Rhys.

Ar farwolaeth Owain Gwynedd yn 1170, bu brwydro rhwng ei feibion am arglwyddiaeth Gwynedd. Gorfodwyd Hywel i ffoi i Iwerddon gan ei hanner-brodyr Dafydd ab Owain Gwynedd a Rhodri. Dychwelodd yr un flwyddyn gyda byddin o Iwerddon, ond trechwyd ef a'i ladd gan lu Dafydd a Rhodri mewn brwydr ger Pentraeth ym Môn.

Cerddi
Roedd Hywel yn fardd galluog, ac mae wyth o'i gerddi wedi eu cadw. Fe'i cofir yn bennaf fel bardd serch a natur. Yn wahanol i eraill o Feirdd y Tywysogion nid oedd yn fardd llys ac felly roedd yn mwynhau'r rhyddid i ganu ar bynciau amrywiol mewn cywair mwy personol.

Yr enwocaf o'i gerddi, mae'n debyg, yw 'Gorhoffedd Hywel ab Owain Gwynedd' lle mae'n canu clodydd Gwynedd, ei brydferthwch naturiol a phrydferthwch ei wragedd. Canodd yn ogystal bump cerdd serch i ferched anhysbys; cerddi sydd yn rhagflaenu'r canu serch telynegol a welir yng ngwaith y cywyddwyr, fel Dafydd ap Gwilym, yn y 14g. Mae'n bosibl fod barddoniaeth Ffrangeg y cyfnod, yn arbennig gwaith y Trwbadwriaid, wedi dylanwadu ar Hywel. Mae ganddo hefyd ddwy gerdd arwrol sy'n dathlu buddugoliaethau Gwynedd yn erbyn lluoedd brenin Lloegr (Harri II efallai).

Llyfryddiaeth

Cefndir hanesyddol
R.R. Davies, The Age of Conquest: Wales 1063-1415 (Rhydychen, 1991)

Gwaith barddonol
Kathleen Anne Bramley et al. (gol.), Gwaith Llywelyn Fardd I ac eraill o Feirdd y Ddeuddegfed Ganrif (Caerdydd, 1994). Y golygiad safonol o destunau barddonol Hywel, yng Nghyfres Beirdd y Tywysogion.

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Beirdd y Tywysogion
Cymry'r 12fed ganrif
Genedigaethau'r 12fed ganrif
Llenorion Cymreig y 12fed ganrif
Llinach Aberffraw
Marwolaethau 1170
Pobl o Wynedd
Teyrnoedd Gwynedd
Max Havelaar (cymdeithas)

Cymdeithas heb elw yw Max Havelaar, sy'n gosod label ar gynnyrch sy'n ateb safonau rhyngwladol masnach deg. Daw'r enw o'r nofel Max Havelaar (1860) gan Eduard Douwes Dekker (Multatuli), a ysgrifennwyd i dynnu sylw at yr anghyfiawnderau oedd yn cael eu dioddef gan ffermwyr yn yr hyn sy'n awr yn Indonesia. 

Gafodd y label "Masnach Deg" ei greu gan Max Havelaar yn yr Iseldiroedd yn yr 1980au.

Dechreuodd Max Havelaar y label gwarant cwsmer cyntaf ar goffi o Fecsico yn 1986. Y nod yw sefydlu rheolau masnach tecach i ganiatáu i weithwyr a chynhyrchwyr tlawd fyw gyda mwy o urddas. Mae'r label "Masnach Deg" hefyd yn ymddangos ar nwyddau fel fanana, ffrwythau sitron, coffi, te, mango, siwgwr, sudd ffrwythau, mêl, byrbrydiau, siocled a coco, rhosynnau, pêl-droed, gwin a chwrw"

Dolenni allanol 
Fairtrade International
Fairtrade Foundation

Amaeth
Economeg
Masnach deg
Max Havelaar (nofel)

Nofel yn yr Iseldireg am Indonesia gan Multatuli yw Max Havelaar (1860).

Nofelau Iseldireg
Nofelau 1860
Llên yr Iseldiroedd
Iau

Erthygl yw hon am yr offeryn amaethyddol a elwir yn iau. Am ystyron eraill gweler Iau (gwahaniaethu).

Darn o bren wedi ei wisgo am wddf pâr o anifeiliaid yw iau. Defnyddir yr iau i alluogi anifeiliaid i dynnu llwyth, e.e. aradr, coed, trol, cert, neu i droi pwmp dŵr i ddyfrhau. Pwrpas yr iau yw rhannu'r baich ar draws ysgwyddau'r anifeiliaid.

Defnyddir ieuau ar geffylau weithiau ond ar ychain y'i gwelir amlaf. Defnyddir ychain â chyrn arnynt er mwyn cadw'r iau yn ei le pan fyddant yn arafu, yn cerdded am nôl neu yn gostwng eu pennau.

Llyfryddiaeth
Yr Aradr Gymreig gan F.G. Payne (Gwasg Prifysgol Cymru, 1975)

Amaeth
Technoleg
System dreulio
Iau (gwahaniaethu)

Gall y term iau gyfeirio at:

Iau: Darn o bren ar draws gwarrau neu gyrn dau anifail wrth dynnu llwyth.
Iau, gwarrog i berson i gario llwyth, dŵr fel arfer, wedi ei rannu’n bwysau cyfartal bob ochr iddo.
Iau (yn y gogledd) neu afu (yn y de), chwarren y corff sy’n cynhyrchu bustl ac yn puro’r gwaed.
Dydd Iau, diwrnod yr wythnos.
Iau, brenin duwiau’r Groegiaid (Zeus) a’r Rhufeiniaid (Jupiter).
Iau, planed fwyaf cysawd yr haul.
Rebecca (nofel)

Nofel ddirgelwch gan Daphne du Maurier yw Rebecca (1938).

Gweler hefyd 
 Rebecca, fersiwn ffilm o'r nofel gan Alfred Hitchcock.

Llên Lloegr yn yr 20fed ganrif
Nofelau 1938
Nofelau Saesneg gan awduron o Loegr
Kelly Jones

Mae Kelly Jones (ganwyd 3 Mehefin 1974) yn ganwr o Gymro gyda'r band Stereophonics. Cafodd ei eni yng Nghwmaman, ger Aberdâr.
Mae Kelly Jones wedi creu albwm solo (Only The Names That have Been Changed ) .

Genedigaethau 1974
Cantorion Cymreig
Gitaryddion Cymreig
Trahaearn ap Caradog

Gweler hefyd Trahaearn.

Roedd Trahaearn ap Caradog (bu farw 1081) yn dywysog Gwynedd o 1075 hyd 1081. Arglwydd Arwystli, ar y ffin rhwng Gwynedd a Powys, oedd Trahaearn a'r cantref hwnnw oedd ei gadarnle. Ymledodd ei awdurdod yn raddol dros rannau mawr o ogledd Cymru ac roedd ganddo uchelgeisiau yn y de yn ogystal.

Bywgraffiad
Ar farwolaeth Bleddyn ap Cynfyn yn 1075, mae'n ymddangos nad oedd yr un o'i feibion yn ddigon hen i hawlio'r deyrnas, a chipiodd cefnder Bleddyn, Trahaearn ap Caradog, y goron. Yr un flwyddyn glaniodd Gruffudd ap Cynan ar Ynys Môn gyda byddin o Iwerddon, a chyda chymorth y barwn Normanaidd Robert o Ruddlan gorchfygodd Drahaearn ac enillodd feddiant ar Wynedd. Fodd bynnag bu trafferthion rhwng milwyr Gwyddelig Gruffudd a'r Cymry lleol yn Llŷn, a rhoddodd hyn gyfle i Drahaearn wrth-ymosod, gan orchfygu Gruffudd ym mrwydr Bron yr Erw yn yr un flwyddyn a'i orfodi i ffoi i Iwerddon.

Teyrnasodd Trahaearn ar Wynedd tan 1081, pan ddychwelodd Gruffudd ap Cynan a gwneud cynghrair gyda Rhys ap Tewdwr tywysog Deheubarth, oedd yn ddiweddar wedi ei yrru allan o'i deyrnas gan Caradog ap Gruffudd o Forgannwg. Gwnaeth Trahaearn gynghrair â Charadog ap Gruffydd, ond ym Mrwydr Mynydd Carn, i'r gogledd o Dyddewi, yr un flwyddyn lladdwyd Trahaearn a Charadog. Yn ôl Hanes Gruffudd ap Cynan, trawyd Trahaearn yn ei fol a syrthiodd i'r llawr, 'a Gwcharci Wyddel a wnaeth facwn ohonaw fal o hwch'. Enillodd Gruffudd ap Cynan orsedd Gwynedd unwaith yn rhagor a dychwelodd Rhys ap Tewdwr i'w safle fel tywysog Deheubarth.

Disgynyddion
Priododd Gwladus, ferch Llywarch ap Trahaearn, Owain Gwynedd.

Cyfeiriadau
R. R. Davies, The Age of Conquest: Wales 1063-1415 (Rhydychen, 1991). ISBN 0-19-820198-2
D. Simon Evans (gol.), Historia Gruffudd vab Kenan (Caerdydd, 1977). (Orgraff ddiweddar sydd yn y dyfyniad uchod, t. 15).
Thomas Jones (gol.), Brut y Tywysogion: Peniarth MS. 20 version (Caerdydd, 1952)

Cymry'r 11eg ganrif
Llinach Mathrafal
Marwolaethau 1081
Teyrnoedd Gwynedd
David Gray

Mae David Gray (ganwyd 13 Mehefin 1968) yn gerddor a chyfansoddwr Seisnig.

Ganwyd yn ardal Sale, Manceinion. Fe symudodd i Solfa, Sir Benfro yn naw mlwydd oed ac aeth i Goleg Celf Sir Gâr cyn symud i astudio yng Ngholeg Celf Lerpwl.

Cantorion Seisnig
Genedigaethau 1968
Sacco a Vanzetti

Dau Eidalwr a ymfudodd i'r Unol Daleithiau ym 1908 oedd Nicola Sacco (22 Ebrill 1891 – 23 Awst 1927) a Bartolomeo Vanzetti (11 Mehefin 1888 – 23 Awst 1927). Cawsant eu harestio a'u profi am lofruddio'r tâl-feistr Frederick Parmenter a'r gwarchodwr Alessandro Berardelli yn ystod lladrad ffatri esgidiau Slater and Morrill ar 15 Ebrill 1920 yn Ne Braintree, Massachusetts; cawsant eu hanfon i'r gadair drydanol yng Ngharchar Taleithiol Charlestown ar 23 Awst 1927. Anarchwyr oedd y ddau ohonynt, ac yn ymlynu wrth fudiad a alwodd am ryfel diarbed yn erbyn y llywodraeth Americanaidd, a honnir ei bod yn dresigar a gormesol. Serch hynny, mynegwyd amheuaeth ar y pryd am eu heuogrwydd.

Cawsant yn euog o lofruddiaeth yn y radd gyntaf ar 14 Gorffennaf 1921 ar ôl i'r rheithgor drafod yr achos am ychydig oriau. Cafwyd sawl apêl, a noddir yn bennaf gan garfan breifat o enw'r Pwyllgor Amddiffyn Sacco a Vanzetti. Seiliai'r apeliadau ar dystiolaeth a dynnwyd yn ôl, canlyniadau profion balistig oedd yn anghyson â'i gilydd, datganiad rhagfarnllyd gan y pen-rheithiwr, a chyfaddefiad gan leidr tybiedig. Gwrthododd y barnwr Webster Thayer pob un apêl, a'r un ymateb oedd gan Oruchaf Lys Massachusetts. Wrth i fanylion y treial gael eu hysbysu i'r cyhoedd, daeth Sacco a Vanzetti yn un o achosion enwocaf yr 20g. Yn y flwyddyn 1927, bu gwrthdystiadau o'u plaid ym mhob dinas fawr yng Ngogledd America, Ewrop, a hefyd yn Tokyo, Sydney, São Paulo, Rio de Janeiro, Buenos Aires, a Johannesburg.

Ymgyrchodd llenorion, arlunwyr, ac academyddion dros bardwn neu aildreal. Cyhoeddodd yr Atlantic Monthly erthygl gan Felix Frankfurter, athro yn y gyfraith ym Mhrifysgol Harvard ac yn ddiweddarach ustus y Goruchaf Lys, yn dadlau bod y ddau ddyn yn ddieuog. Cafodd Sacco a Vanzetti eu dedfrydu i farwolaeth yn Ebrill 1927, a chynyddodd y banllef o brotest. O ganlyniad i nifer enfawr o delegramau yn galw am eu pardynu, penododd Alvan T. Fuller, Llywodraethwr Massachusetts, gomisiwn o dri dyn i archwilio'r achos. Wedi iddynt drafod ac ystyried am ychydig wythnosau, a chyfweld â'r barnwr, cyfreithwyr, a nifer o dystion, penderfynant i gadarnhau'r rheithfarn. Dienyddiwyd Sacco a Vanzetti yn y gadair drydanol ar 23 Awst 1927. O ganlyniad bu terfysgoedd mewn sawl dinas, gan gynnwys Paris a Llundain.

Ceisiodd sawl ymchwiliad ganfod gwir yr achos yn y 1930au a'r 1940au. Cyhoeddwyd llythyron huawdl y dynion o'r carchar, a gryfhaodd y cred cawsant eu dienyddio ar gam. Tywyllai'r achos gan arbrofion balistig a datganiadau gan gyfeillion Sacco a Vanzetti sy'n taflu bai arnynt. Ym 1977, datganodd Michael Dukakis, Llywodraethwr Massachusetts, na chafodd Sacco a Vanzetti achos llys cyfiawn ac y "ddylai unrhyw waradwydd gael ei dynnu o'u henwau am byth". Ysgrifennodd Bruce Watson, yn ei gyflwyniad i argraffiad 2007 o lythyron y ddau ddyn, "bod Sacco a Vanzetti ar brawf eto ac mae'n debyg y byddent byth a beunydd".

Cyfeiriadau 

Achosion llys
Anarchiaeth yn yr Unol Daleithiau
Anarchwyr Eidalaidd
Hanes yr Unol Daleithiau
Marwolaethau 1927
Ymfudwyr o'r Eidal i'r Unol Daleithiau
I Fyd Sy Well

Nofel gan Sian Eirian Rees Davies yw I Fyd Sy Well a enillodd iddi Wobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Eryri a'r Cyffiniau 2005.

Cefndir
Bu'n nofel ddadleuol. Gwnaeth Elvey MacDonald gyhuddo'r awdur o lên ladrad gan ddefnyddio brawddegau air am air neu gyda ond ychydig o newidiadau o'i lyfr Yr Hirdaith. Trefnodd yr Eisteddfod Genedlaethol banel i ymchwilio i'r mater gan ddod i'r casgliad nad oedd gan Sian Eirian Rees Davies achos i'w ateb.

Disgrifiad
Nofel hanesyddol yw hi am y Cymry yn ymfudo i Wladfa Patagonia. Mae'n darlunio cymeriadau go iawn yr ymfudo megis Lewis Jones, ei wraig Ellen, ac Edwyn Cynrig Roberts. Mae'r awdur yn nodi yn ei chyflwyniad i'r nofel mai dychmygol yw'r holl gymeriadau ac mae wedi priodoli i'r cymeriadau nodweddion a digwyddiadau nad oes unrhyw sail hanesyddol iddynt ac mae rhai beirniaid wedi codi'r cwestiwn i ba raddau mae hawl gan awdur i wneud hyn. (Adolygiad ar wefan y BBC)

Cyfeiriadau
 Adolygiad ar wefan y BBC  http://www.bbc.co.uk/cymru/adloniant/llyfrau/adolygiadau/534-daniel.shtml

Llyfrau am yr Ariannin
Llyfrau Cymreig 2005
Nofelau 2005
Nofelau a enillodd Wobr Goffa Daniel Owen
Nofelau Cymraeg
Nofelau hanesyddol
Y Wladfa
Terry Davies

Cyn-chwaraewyr rygbi'r undeb oedd Terence John "Terry" Davies (24 Medi 1933 – 5 Awst 2021). Magwyd Terry yn mhentref Bynea ger Llanelli. Chwaraeodd gyntaf i'w glwb lleol yn Bynea, ac yna i Abertawe ac yna i Lanelli, gan ennill 21 o gapiau am chwarae dros Gymru. Chwaraeodd dwy gem brawf yn erbyn y Crysau Duon ar daith y Llewod Prydeinig a Gwyddelig i Awstralia ym 1959.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1933
Marwolaethau 2021
Chwaraewyr rygbi'r undeb Cymreig
Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Gareth Davies

Cyn-chwaraewr rygbi'r undeb o'r Tymbl, Sir Gaerfyrddin yw Gareth Davies (ganed 29 Medi 1955). Chwaraeodd i'w glwb lleol, Clwb Rygbi'r Tymbl, cyn ymuno â Llanelli ac wedyn Caerdydd. Cafodd 21 cap am chwarae dros Gymru, a chwaraeodd i'r Barbariaid ac i'r Llewod Prydeinig.

Wedyn, bu yn Bennaeth Chwaraeon BBC Cymru, Prif Weithredwr Clwb Athletig Caerdydd, ac yn brif weithredwr Cyngor Chwaraeon Cymru. Penodwyd yn Gadeirydd Undeb Rygbi Cymru yn Hydref 2014.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1955
Chwaraewyr rygbi'r undeb Cymreig
Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru
Y Llewod Prydeinig a Gwyddelig
Y Barbariaid
Prif weithredwyr Cymreig
Clwb Rygbi Llanelli
Clwb Rygbi Caerdydd
Pobl o Sir Gaerfyrddin
William Robert Grove

Dyfeisydd a ffisegydd Cymreig oedd William Robert Grove (11 Gorffennaf 1811 – 1 Awst 1896). Yn enedigol o Abertawe, ef oedd dyfeisiwr y gell danwydd a gwnaeth lawer o waith ar gadwraeth egni. Roedd hefyd yn gyfreithiwr ac yn farnwr Uchel Lys.

Astudiodd y clasuron yng Ngholeg y Trwyn Pres, Rhydychen 1829–32, cyn iddo ddod yn gyfreithiwr. Fe'i galwyd i'r bar yn Lincoln's Inn, Llundain, yn 1835. Yn y flwyddyn honno daeth yn aelod o Sefydliad Brenhinol (Royal Institution) yn Llundain, sefydliad ar gyfer addysg wyddonol ac ymchwil, a hefyd daeth yn aelod sefydlu'r Swansea Philosophical and Literary Society (Cymdeithas Athronyddol a Llenyddol Abertawe).

Ym 1839 dyfeisiodd ffurf newydd o gell drydan, y Gell Grove, a ddefnyddiodd electrodau sinc a phlatinwm a oedd yn agored i ddau asid ac a wahanwyd gan lestr ceramig hydraidd.

Ym 1840 dyfeisiodd un o'r lampiau trydan cyntaf a ddefnyddiodd fỳlb gwynias.

Yn 1842 lluniodd berthynas rhwng egni mecanyddol, gwres, golau, trydan a magneteg trwy eu trin fel amlygiadau o un "grym" (egni yn nhermau modern). Yn 1846 cyhoeddodd ei ddamcaniaethau yn ei lyfr On the Correlation of Physical Forces. Mae'r cysyniad hwn yn sail i egwyddor cadwraeth egni.

Yn 1842 creodd y gell danwydd gyntaf, sef batri a gynhyrchodd drydan trwy gyfuno hydrogen ac ocsigen.

Yn y 1840au chwaraeodd ran bwysig wrth foderneiddio a diwygio'r Gymdeithas Frenhinol.

Yn ddiweddarach yn y 1840au gwnaeth lai o ymchwil wyddonol a chanolbwyntiodd ar ei yrfa fel bargyfreithiwr. Fe'i penodwyd yn farnwr ym 1871.

Llyfryddiaeth
 William Robert Grove, On the Correlation of Physical Forces (Llundain, 1846) 
 Iwan Rhys Morus, ''William Robert Grove: Victorian Gentleman of Science (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2017)

Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Barnwyr Cymreig
Cemegwyr Cymreig
Cyfreithwyr Cymreig
Cyn-fyfyrwyr Coleg y Trwyn Pres, Rhydychen
Dyfeiswyr Cymreig
Ffisegwyr Cymreig
Genedigaethau 1811
Gwyddonwyr Cymreig
Marwolaethau 1896
Pobl addysgwyd yn Ysgol yr Esgob Gore
Pobl o Abertawe
John Gwyn Jeffreys

Yn enedigol o Abertawe roedd John Gwyn Jeffreys (18 Ionawr 1809 – 24 Ionawr 1885) yn naturiaethwr ac fe'i cydnabyddwyd yn rhyngwladol fel arloeswr glanhau dwfn y môr (Deep Sea Dredging). Ei arbenigedd oedd malacoleg a chregynneg, sef bioleg molwsgiaid a chregyn.

Yn Llundain cafodd ei dderbyn i'r bar, fel bargyfreithiwr. Ond trodd tuag at fioleg gan wneud llawer o waith ger Ynysoedd Shetland ac arfordir yr Alban. Bu farw yn Llundain yn 1885.

Mae ei gasgliad gwerthfawr o gregyn wedi eu prynu bellach gan William Healey Dall (1845-1927) ar gyfer y 'National Museum of Natural History', Llundain.
Sgwennodd nifer o lyfrau gan gynnwys: British Conchology, or an account of the Mollusca which now inhabit the British Isles and the surrounding seas (cyfres o 5 llyfr, 1862–1865).

Ei ŵyr ydy'r ffisegwr enwog Henry Gwyn Jeffreys Moseley.

Biolegwyr Cymreig
Genedigaethau 1809
Marwolaethau 1885
Pobl addysgwyd yn Ysgol yr Esgob Gore
Caffein

Mae caffein (C8H10O2N4.H2O) i'w gael mewn coffi, te, coco a chola. Darganfuwyd caffein mewn coffi yn 1820. Darganfuwyd thein mewn te yn 1827 ac fe sefydlwyd yn 1838 mae'r un peth oedd thein a caffein.

Effaith Caffein ar y Corff. 
 Yr ymennydd. Mae gan gaffein yr effaith o ddarwasgu gweithiennau'r ymennydd. Fe fydd caffein yn hirhau amser gwyliadwraeth ac wrth wneud gwaith meddyliol fe fydd e'n dal teimlad blinedig yn ôl. Mae e'n atal neu gwella cur pen ac yn gwneud asbirin yn fwy effeithiol.
 Y galon. Gall gormod o gaffein (mwy na 5 cwpanaid o goffi cryf) achosi crychguriadau afreolaidd ar y galon.
 Yr ysgyfaint. Mae caffein yn ymledu'r bronci ac yn helpu rhwystro'r fogfa. Ar y llaw arall, gall lwch coffi gwyrdd (ffa coffi heb eu rhostio) achosi'r fogfa ac allergedd y croen hefyd.
 Y pancreas. Mae caffein yn cynyddu secretiad y pancreas. Dydy yfed te neu coffi yn gymhedrol, ddim yn ddrwg i'r ddiabetig, heblaw os oes cyflwr o bryder neu nerfusrwydd yn achosi newid rheolaeth glycogen.
 Yr arennau. Mae gan gaffein effaith ddiuretig ond ar y llaw arall fe ddylai rhai sy'n cwyno gyda'u arennau osgoi coffi.
 Y cyhyrau. Mae effaith caffein ar y cyhyrau yn wahanol o un person i'r llall. Mae caffein yn cyffroi'r system nerfol canolog. Fe fydd e'n parhau'r dygnedd wrth gadw'r teimlad blinedig yn ôl. Dydy caffein ddim yn gwella perfformiad corfforol. Mae caffein yn esmwytho gwaith sy'n angen cydweithrediad y corff, fel gweithio peiriant neu gyrru car. Gall gormod o gaffein achosi'r dwylo i grynu.

Cemeg organig
Symbylyddion
Coffi
Anarawd ap Rhodri

Anarawd ap Rhodri (bu farw 916), oedd brenin Gwynedd rhwng 878 a 916.

Bywgraffiad
Roedd tad Anarawd, Rhodri Mawr wedi dod yn frenin y rhan fwyaf o Gymru erbyn diwedd ei oes, ond pan fu farw yn 878 rhannwyd ei deyrnas rhwng ei feibion. Etifeddodd Anarawd orsedd Gwynedd. Cofnodir i Anarawd a'i frodyr Cadell a Merfyn gydweithredu'n glos yn erbyn brenhinoedd llai Cymru. Ymosododd yr Iarll Aethelred o Fercia ar Wynedd yn 881, ond llwyddodd Anarawd i ennill buddugoliaeth waedlyd dosto mewn brwydr ger ceg Afon Conwy (Brwydr Dial Duw), a glodforir gan y croniclydd fel "Dial Duw am Rodri", gan fod Rhodri wedi ei ladd mewn brwydr yn erbyn y Mersiaid.

Gwnaeth Anarawd gytundeb a brenin Danaidd Efrog i geisio gwarchod rhag ymosodiadau eraill gan Mersia. Pan brofodd y cytundeb yma'n anfoddhaol, daeth i gytundeb ag Alffred Fawr o Wessex, gan ymweld a llys Alffred. Yn gyfnewid am amddiffyniad Alffred, derbyniodd Anarawd flaenoriaeth Alffred. Dyma'r tro cyntaf i frenin Gwynedd dderbyn blaenoriaeth brenin Seisnig, a daeth yn gynsail i'r goron Seisnig hawlio gwarogaeth o hynny ymlaen.

Yn 894 gallodd Anarawd amddiffyn ei deyrnas rhag ymosodiad gan lu Danaidd ar Ogledd Cymru, a'r flwyddyn ddilynol ymosododd ar Geredigion ac Ystrad Tywi yn y de. Adroddir fod ganddo filwyr Saesnig yn ei fyddin ar gyfer yr ymosodiadau hyn. Yn 902 cafodd fuddugoliaeth arall pan ymosodwyd ar Ynys Môn gan rai o Ddaniaid Dulyn dan arweiniad Ingimund. Bu farw Anarawd yn 916 a dilynwyd ef gan ei fab Idwal Foel.

Gweler hefyd
Erthygl Anrawd yng Ngeiriadur Bywgraffyddol o Enwogion Cymru 1867-Cyf I ar Wicidestun

Cyfeiriadau 

Cymry'r 9fed ganrif
Cymry'r 10fed ganrif
Genedigaethau'r 9fed ganrif
Llinach Aberffraw
Marwolaethau 916
Teyrnoedd Gwynedd
Dewi Bebb

Chwaraewr rygbi'r undeb Cymreig oedd Dewi Iorwerth Ellis Bebb (7 Awst 1938 – 14 Mawrth 1996), a enillodd tri deg pedwar o gapiau dros Gymru fel asgellwr.

Ganed Dewi Bebb ym Mangor yn fab i'r hanesydd Ambrose Bebb. Addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor, ac yn ddiweddarach yn Ngholeg y Drindod, Caerfyrddin a Choleg Hyfforddi Athrawon Caerdydd. Chwaraeodd ei gêm gyntaf i Glwb Rygbi Abertawe yn erbyn  Llanelli yn 1958. Bu gydag Abertawe trwy gydol ei yrfa fel chwaraewr, gan chwarae iddynt 221 o weithiau, sgorio 87 cais a bod yn gapten ar y tîm yn 1963-4 a 1964-5.

Gyrfa Ryngwladol 
Chwaraeodd i Gymru am y tro cyntaf yn erbyn Lloegr yn 1959, gan fynd ymlaen i ennill tri deg pedwar o gapiau rhwng 1959 a 1967 a sgorio unarddeg cais. Aeth ar daith gyda'r Llewod Prydeinig i Dde Affrica yn 1962, gan chwarae yn y ddwy gem brawf, ac i Awstralia, Seland Newydd a Chanada yn 1966, unwaith eto'n chwarae ymhob un o'r gemau prawf.

Athro oedd Bebb wrth ei alwedigaeth yn wreiddiol, ond yn nes ymlaen daeth yn ddarlledydd a newyddiadurwr.

Genedigaethau 1938
Marwolaethau 1996
Chwaraewyr rygbi'r undeb Cymreig
Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru
Y Llewod Prydeinig a Gwyddelig
Clwb Rygbi Abertawe
Clwb Rygbi Llanelli
Addysgwyr Cymreig
Pobl o Fangor
Pobl addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor
Bleddyn ap Cynfyn

Roedd Bleddyn ap Cynfyn (m. 1075) yn frenin Gwynedd a Powys.

Bywgraffiad
Roedd Bleddyn yn fab i Cynfyn ap Gwerstan o hil brenhinol Powys. Pan laddwyd Gruffydd ap Llywelyn gan ei wyr ei hun ar ôl ei orchfygu gan Harold Godwinson yn 1063, rhannwyd ei deyrnas rhwng nifer o dywysogion. Talodd Bleddyn a'i frawd Rhiwallon wrogaeth i Harold a derbyniasant deyrnasoedd Gwynedd a Phowys. Yn 1067 ymunodd Bleddyn a Rhiwallon ag Eadric o Fercia i ymosod ar y Normaniaid yn Henffordd, yna yn 1068 gwnaethant gynghrair a'r Iarll Edwin o Mersia a'r Iarll Morcar o Northumbria i ymosod ar y Normaniaid eto.

Ceisiodd dau fab Gruffydd ap Llywelyn gipio'r deyrnas o ddwylo Bleddyn, ond gallodd eu gorchfygu ym mrwydr Mechain yn 1070. Lladdwyd un o'r ddau yn y frwydr a bu farw'r llall o oerni ar ôl y frwydr. Lladdwyd Rhiwallon, brawd Bleddyn, yn y frwydr hon hefyd, ac o hynny ymlaen bu Bleddyn yn teyrnasu ar Wynedd a Phowys ei hun tan ei farwolaeth. Fe'i lladdwyd yn 1075 gan Rhys ab Owain ag uchelwyr Ystrad Tywi, llofruddiaeth a barodd fraw trwy Gymru. Yn ôl Brut y Tywysogion yr oedd Bleddyn yn frenin daionus ac yn gyfrifol am ddiweddaru cyfraith Hywel Dda.

Cymry'r 11eg ganrif
Genedigaethau'r 11eg ganrif
Llinach Mathrafal
Marwolaethau 1075
Teyrnoedd Gwynedd
Teyrnoedd Powys
Iago ab Idwal

Iago ab Idwal (teyrnasodd 950 - 979), Brenin Gwynedd ac efallai Powys.

Bywgraffiad
Roedd Iago yn fab i Idwal Foel, ac ar farwolaeth ei dad mewn brwydr yn 942 gellid disgwyl y byddai wedi etifeddu teyrnas Gwynedd gyda'i frawd Ieuaf ab Idwal. Fodd bynnag achubodd Hywel Dda Brenin Deheubarth y cyfle i ymosod ar Wynedd a gyrru'r tywysogion ieuanc ar ffo.

Ar farwolaeth Hywel yn 950 llwyddodd Iago ac Ieuaf i ennill gorsedd Gwynedd, gan yrru meibion Hywel yn ôl i Ddeheubarth. Parhaodd yr ymladd rhwng meibion Idwal a meibion Hywel, gyda Iago ac Ieuaf yn ymgyrchu cyn belled a Dyfed yn 952 a meibion Hywel yn cyrchu hyd at Ddyffryn Conwy yn 954 cyn cael eu gorchfygu mewn brwydr ger Llanrwst a'u gorfodi i ffoi yn ôl i Geredigion.

Bu cweryl rhwng meibion Idwal, a charcharwyd Ieuaf gan Iago yn 969. Er iddo golli brwydr yn 974, teyrnasodd Iago ar Wynedd hyd 979 pan gymerwyd yntau yn ei dro yn garcharor gan fab Ieuaf, Hywel ab Ieuaf, a ddaeth yn frenin yn ei le. Ymddengys nad oes cofnod o dynged Iago.

Cyfeiriadau

Cymry'r 10fed ganrif
Genedigaethau'r 10fed ganrif
Llinach Aberffraw
Marwolaethau 979
Teyrnoedd Gwynedd
Teyrnoedd Powys
Cadfan ap Iago

Roedd Cadfan ap Iago (c. 580–625)  (Lladin: Catamanus) yn frenin Gwynedd o tua 615 hyd ei farwolaeth yn 625.

Hanes
Roedd Cadfan yn fab i Iago ap Beli, ac mae'n debygol iddo ddod yn frenin Gwynedd ar farwolaeth ei dad tua 615, yn fuan ar ôl Brwydr Caer pan orchfygwyd byddin Powys a Gwynedd gan y brenin Aethelfrith o deyrnas Northumbria.

Ystyrid Cadfan yn frenin doeth a chyfiawn, yn nodedig am ei allu i gynnal cyfraith a heddwch mewn cyfnod cythryblus. Mae ei garreg fedd i'w gweld yn eglwys Llangadwaladr ar Ynys Môn, nepell o safle'r llys brenhinol yn Aberffraw. Mae'r arysgrif ar y garreg yn cyfeirio ato fel "Catamanus rex sapientisimus opinatisimus omnium regum" (="Y Brenin Cadfan, y doethaf a'r enwocaf o'r holl frenhinoedd"). Dilynwyd ef gan ei fab Cadwallon.

Cyfeiriadau

Cymry'r 6ed ganrif
Cymry'r 7fed ganrif
Llinach Cunedda
Marwolaethau 615
Teyrnoedd Gwynedd
Gwalch y pysgod

Aderyn ysglyfaethus yn byw yn bennaf ar bysgod yw Gwalch y pysgod (enw gwyddonol: Pandion haliaetus). Mae ganddo ddosbarthiad eang iawn trwy'r byd, ac yn un o'r ychydig adar sydd i'w cael ar bob cyfandir heblaw yr Antarctig. Mae'n 60 cm  mewn hyd a 180 cm o adain i adain. Brown ydy rhan uchaf ei gorff a'r rhan isaf yn wyn; mae ymylon ei lygaid a'i esgyll yn blu du.

Gall blymio i'r dŵr ar gyflymder uchel i ddal ei ysglyfaeth gyda'i grafangau. Mae sbigau bychain ar ei draed sy'n ei gynorthwyo i afael yn y pysgodyn. Yn Ewrop mae Gwalch y pysgod yn aderyn mudol, sy'n treulio'r gaeaf yng ngorllewin Affrica.

Mae'n nythu gerllaw llynnoedd ac afonydd fel rheol, ond ambell dro gerllaw dwr hallt. Ran amlaf mae'r nyth, sy'n gasgliad sylweddol iawn o frigau, mewn coeden, ond gall nythu ar lawr os yw mewn lle diogel, er enghraifft ar ynys fechan ynghanol llyn.

Diflannodd yr aderyn ysglyfaethus hwn o wledydd Prydain yn 1916; cafodd ei ddifa'n llwyr o'r Alban yn nechrau'r 20g gan erledigaeth dyn: saethu a chasglu wyau, ond dychwelodd y gwalch i nythu yno yn y 1950au ac erbyn 2012 roedd yno mwy na 200 o barau.

Yng Nghymru

Hanesyddol
A oedd yna weilch y pysgod yng Nghymru cyn i’r par ddechrau nythu ym Morthmadog 5 mlynedd yn ol? Mae yna son am “eryr” yn dal pysgodyn yn stori Culhwch ac Olwen yn y Mabinogi - ond gallasai hwnnw fod yn eryr môr. Y dystiolaeth gryfaf o walch pysgod digamsyniol yw arfbais dinas Abertawe, sydd yn dyddio o’r 13g. Mae enw carfan rygbi’r Gweilch yn atgof o hyn, ond nid yw'n glir ai dyma'r rheswm am yr enw.

Heddiw

Yn 2004 nythodd yng Nghymru am y tro cyntaf, hyd y gwyddom, a hynny ger Llyn Glaslyn. Yn 2005 magodd pâr gerllaw Porthmadog ddau gyw a sefydlodd yr RSPB ganolfan ymwelwyr gerllaw'r nyth. Daeth tua 50,000 o bobl i'w gweld yn ystod yr haf. Mae'n nhw yn dal yno, a bellach, ceir pâr arall yn nythu yng Nghors Dyfi, ble ceir cuddfan i'w gwylio. Man arall da i'w gwylio rhwng Mawrth a Medi yw Canolfan Ymwelwyr yr RSPB ger Pont Croesor, Porthmadog.

Mae'r adar sydd yng Nghymru yn fudol ac erbyn mis Medi maent yn gadael am wledydd cynhesach Gorllewin Affrica.

Gweler hefyd 
Canolfan Gweilch Loch Garten

Cyfeiriadau

Dolennau allanol 
 Gwefan Saesneg y BBC
 Gwefan Saesneg Ymddiriedolaeth Bywyd Gwyllt Sir Drefaldwyn
 Gwefan Saesneg Prosiect Gweilch y Dyfi 

Adar ysglyfaethus
Pandionidae
Llangristiolus

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig yng nghanol Ynys Môn, ger Llangefni, yw Llangristiolus (). Enwir y pentref ar ôl eglwys y plwyf, a gysegrir i Sant Cristiolus.

Yn Oes y Tywysogion roedd yn rhan o gwmwd Malltraeth, cantref Aberffraw. Ceir clwstwr cytiau Tyddyn Sadler gerllaw.

I'r gogledd o'r pentref ceir Rhostrehwfa. Mae yna ysgol yn yr ardal sef Ysgol Henblas.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Pobl o Langristiolus 
 Ifan Gruffydd (1896-1971), awdur Gŵr o Baradwys a Tân yn y Siambr
 Rhun ap Iorwerth(g. 1972) aelod Cynulliad Plaid Cymru a chyn newyddiadurwr
 Meinir Gwilym (g. 1983), cantores a chyflwynwraig

Eglwys yr Ardal

Gweler hefyd
 Capel Horeb, Llangristiolus
 Ysgol Henblas

Cyfeiriadau

Cymunedau Ynys Môn
 
Pentrefi Ynys Môn
Plwyfi Cymru
Barry John

Barry John (ganed 6 Ionawr 1945, yng Nghefneithin, Sir Gaerfyrddin), oedd y maswr gorau yn hanes Rygbi'r undeb ym marn llawer o feirniaid.

Chwaraeodd ei gêm gyntaf i Gymru  yn 1967, pan oedd yn dal yn fyfyriwr yng Ngholeg y Drindod, Caerfyrddin, gan gymeryd lle David Watkins. Ffurfiodd bartneriaeth gyda'r mwyaf effeithiol yn hanes y gêm gyda'r mewnwr Gareth Edwards yn y tîm cenedlaethol.

Ymhen blwyddyn yr oedd wedi ei ddewis i deithio gyda'r Llewod Prydeinig i Dde Affrica, ond gorfodwyd ef i ddychwelyd adref ar ôl y gém brawf gyntaf oherwydd anaf. Yn 1971 aeth ar daith eto gyda'r Llewod, y tro hwn i Seland Newydd gyda Carwyn James, yntau yn frodor o Gefneithin, fel hyfforddwr. Enillodd y Llewod y gyfres o gemau prawf 2 - 1, gydag un prawf yn diweddu'n gyfartal, yr unig dro yn eu hanes i'r Llewod ennill cyfres yn Seland Newydd. O'r 48 pwynt a sgoriwyd gan y Llewod dros y pedair gêm,  Barry John a sgoriodd 30, a rhoddwyd yr enw "Y Brenin John" iddo gan gyfryngau a chefnogwyr Seland Newydd.

Flwyddyn yn ddiweddarach, cyhoeddodd ei ymddeoliad yn 27 oed ac ar ôl ennill 25 o gapiau i Gymru.

Chwaraewyr rygbi'r undeb Cymreig
Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Genedigaethau 1945
Merfyn Frych

Roedd Merfyn Frych, neu Merfyn Frych ap Gwriad (bu farw 844), yn frenin Gwynedd ar ddechrau'r 9g.

Bywgraffiad
Daeth Merfyn Frych yn frenin Gwynedd yn 825 ar farwolaeth Hywel Farf-fehinog ap Caradog, er ei fod efallai wedi ennill grym ym Môn ers 818. Yn ôl y traddodiad barddol, daeth Merfyn o "Fanaw", ond mae'n ansicr a yw hyn yn cyfeirio at Ynys Manaw neu at hen deyrnas Manaw Gododdin (yn Yr Alban heddiw). Ar groes ar Ynys Manaw mae arysgrif Crux Guriat. Credir fod y groes yn dyddio o'r wythfed neu'r 9g, felly mae'n bosibl mai tad Merfyn oedd y "Guriat" yma. Efallai fod ei hawl ar orsedd Gwynedd trwy ei fam Esyllt, merch Cynan ap Rhodri Molwynog.

Gwnaeth Merfyn gynghrair â theulu brenhinol Powys trwy briodi'r Dywysoges Nest, merch Cadell ap Brochfael a chwaer Cyngen, brenin Powys. Er gwaethaf ymosodiadau gan y Daniaid, llwyddodd Merfyn i ddal ei afael ar ei deyrnas ac ar ei farwolaeth yn 844 daeth ei fab Rhodri Mawr yn frenin yn ei le.

Cyfeiriadau

Cymry'r 9fed ganrif
Teyrnoedd Gwynedd
Marwolaethau 844
Mawrisiws

Gwlad ynysol yng Nghefnfor India yw Gweriniaeth Mawrisiws. Mae'r wlad yn cynnwys Rodrigues (560 km i'r dwyrain o'r brif ynys), Cargados Carajos (300 km i'r gogledd) ac Ynysoedd Agalega (1,100 km i'r gogledd).

Saesneg yw iaith swyddogol Mawrisiws ond mae'r mwyafrif o'r boblogaeth yn siarad Creol Mawrisiws (Morisyen). Siaredir Ffrangeg, ieithoedd India fel Bhojpuri ac ieithoedd Tsieina hefyd.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  Gwefan Llywodraeth Mawrisiws
Jeff Young

Roedd Jeffrey "Jeff" Young OBE (16 Medi 1942 - 3 Hydref 2005) yn chwaraewr Rygbi'r undeb a enillodd 23 o gapiau dros Gymru fel bachwr rhwng 1968 a 1973.

Ganed Young ym Mlaengarw ac addysgwyd ef yn Ysgol Ramadeg Garw a Choleg San Luc, Caerwysg. Chwaraeodd bum gwaith dros Ysgolion Uwchradd Cymru. Athro oedd wrth ei alwedigaeth. Chwaraeodd rygbi dros glybiau Blaengarw, Harrogate, Penybont-ar-Ogwr a Chymry Llundain.  Chwaraeodd i dîm Dwyrain Cymru a gafodd gêm gyfartal gyda'r Crysau Duon yn 1967.

Chwaraeodd i Gymru am y tro cyntaf yn erbyn yr Alban yng Nghaerdydd yn 1968, a daeth yn ddewis cyntaf fel bachwr i Gymru, gan chwarae mewn 22 o'r 26 gêm ryngwladol nesaf. Chwaraeodd yn y tîm a enillodd Y Gamp Lawn yn 1971 ac ymddangosodd am y tro olaf yng nghryd Cymru yn erbyn Ffrainc ym Mharis yn 1973. Wedi hynny enillodd Bobby Windsor y gystadleuaeth am safle'r bachwr. Dewiswyd Young i fynd ar daith i Dde Affrica gyda'r Llewod Prydeinig yn 1968 a chwaraeodd yn y gêm brawf gyntaf.

Yn 1971 rhoes y gorau i fod yn athro ac ymunodd â'r RAF. Yn 1991 daeth yn rheolwr technegol cyntaf Undeb Rygbi Cymru ac yn ddiweddarach bu'n Rheolwr Rygbi yn Harrogate. Derbyniodd yr OBE am ei wasanaeth i rygbi a'r RAF. Bu farw Jeff Young yn Harrogate, Swydd Efrog, yn Hydref 2005.

Dolenni allanol
 Teyrnged i Jeff Young 

Genedigaethau 1942
Marwolaethau 2005
Chwaraewyr rygbi'r undeb Cymreig
Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerwysg
Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Cola

Mae 125 rhywogaethau o goeden cola; yr un teulu a'r coco. Mae'r hadau (neu'r cnau) yn cynnwys caffein. Mae cnau'r "abata cola" (Cola acuminata) o Affrica yn cael eu ddefnyddio i wneud diodydd cola.

Gweler hefyd 
 Breizh Cola
 Coca-Cola
 Pepsi

Diodydd meddal
Planhigion
Teyrnas Deheubarth

Roedd Deheubarth yn deyrnas yn ne-orllewin Cymru, yn cynnwys Ceredigion, Dyfed ac Ystrad Tywi. Crëwyd y deyrnas hon gan Hywel Dda pan ddaeth y rhannau yma o'r wlad, oedd gynt yn deyrnasoedd annibynnol, i'w feddiant. Canolfan y deyrnas oedd Dinefwr yn y Cantref Mawr.

Brenhinoedd a Thywysogion Deheubarth 
Hywel Dda ap Cadell 909-950
Rhodri ap Hywel 950-953
Edwin ap Hywel 950-954
Owain ap Hywel 950-987
Maredudd ab Owain 987-999
Cynan ap Hywel (Brenin Gwynedd) 999-1005
Edwin ab Einion 1005-1018
Cadell ab Einion 1005-1018
Llywelyn ap Seisyll (Brenin Gwynedd) 1018-1023
Rhydderch ab Iestyn (Tywysog Gwent) 1023-1033
Maredudd ab Edwin 1033-1035
Hywel ab Edwin 1033-1044
Gruffudd ap Rhydderch 1047-1055
Gruffydd ap Llywelyn  1055-1063
Maredudd ab Owain ab Edwin 1063-1072
Rhys ab Owain 1072-1078
Rhys ap Tewdwr 1078-1093
Gruffudd ap Rhys 1135-1137 (rhan, y gweddill yn nwylo'r Normaniaid)
Anarawd ap Gruffudd 1137-1143
Cadell ap Gruffudd 1143-1153
Maredudd ap Gruffudd 1153-1155
Rhys ap Gruffudd (Yr Arglwydd Rhys) 1155-1197
Gruffudd ap Rhys II 1197-1201
Maelgwn ap Rhys (1199-1230)
Rhys Gryg (1216-1234)

Cantrefi a chymydau Deheubarth

Dyfed
Cantref Cemais
Uwch Nyfer
Is Nyfer
Cantref Pebidiog
Pen Caer
Mynyw
Cantref Rhos
Hwlffordd
Cwmwd Castell Gwalchmai
Cantref Daugleddau
Cwmwd Llanhuadain
Cwmwd Castell Hu
Cantref Penfro
Coed Raff
Maenorbŷr
Penfro
Cantref Gwarthaf
Efelffre
Peuliniog
Talacharn
Amgoed (Henllan Amgoed)
Ystlwyf
Penrhyn
Derllys
Elfed
Emlyn
Emlyn Is Cuch (Cilgerran)
Emlyn Uwch Cuch

Ceredigion
Cantref Penweddig
Genau'r Glyn
Y Creuddyn
Perfedd
Cantref Uwch Aeron (ystyrid Cantref Penweddig yn rhan o ardal Uwch Aeron yn aml)
Mefenydd
Anhuniog
Penardd
Cantref Is Aeron
Caerwedros
Mabwnion
Is Coed
Gwinionydd

Ystrad Tywi
Y Cantref Mawr
Mabelfyw
Mabudryd
Gwidigada (Widigada)
Catheiniog
Maenor Deilo (Maenordeilo)
Mallaen
Caeo (Caio)
Y Cantref Bychan
Hirfryn
Cwmwd Perfedd
Is Cennen
Cantref Eginog
Cydweli
Carnwyllion
Gŵyr

Gweler hefyd

Cestyll ac Abatai Deheubarth
Cestyll Tywysogion Deheubarth
Rhestr o arfbeisiau hanesyddol Cymru

 
Rhestrau teyrnoedd Cymru
Cynan ap Hywel

Cynan ap Hywel (teyrnasodd 999 - 1005), oedd Brenin Gwynedd ac efallai Deheubarth.

Bywgraffiad
Ar ôl marwolaeth Maredudd ab Owain, oedd wedi cipio gorsedd Gwynedd oddi ar linach Idwal Foel, yn 999, dychwelwyd Gwynedd i ddwylo disgynyddion Idwal yn ffurf ei or-wyr Cynan ap Hywel. Teyrnasodd Cynan hyd 1005 ond ychydig iawn a gofnodir amdano. Mae'n ymddangos iddo hefyd lwyddo i gipio teyrnas Deheubarth. Nid oes gwybodaeth am y modd y collodd ei orsedd i Aeddan ap Blegywryd, nad oedd o linach Idwal Foel i bob golwg.

Cyfeiriadau

Cymry'r 10fed ganrif
Cymry'r 11eg ganrif
Genedigaethau'r 10fed ganrif
Teyrnoedd Gwynedd
Teyrnas Deheubarth
Marwolaethau 1005
Rhys Gabe

Roedd Rhys Thomas Gabe (22 Mehefin 1880 – 15 Medi 1967) yn chwaraewr Rygbi'r undeb Cymreig ac enillodd 24 o gapiau i Cymru, yn bennaf fel canolwr.

Ganed Gabe yn Llangennech, a chwaraeodd ei gêm gyntaf i Lanelli yn ddwy ar bymtheg oed. Yn 1901 symudodd i Lundain i astudio yng Ngholeg Hyfforddi Borough Road ac ymunodd â chlwb rygbi Cymry Llundain, lle dechreuodd chwarae fel canolwr. Wedi gadael y coleg aeth yn athro mathemateg i Gaerdydd ac ymunodd â Chlwb Rygbi Caerdydd. Ffurfiai ef a'r canolwr arall Gwyn Nicholls gyfuniad nodedig iawn i'r clwb ac i Gymru. Bu'n gapten Caerdydd yn y tymor 1907-08 a sgoriodd 51 cais i'r clwb mewn 115  o gemau.

Enillodd Gabe ei gap cyntaf dros Gymru yn erbyn Iwerddon yn 1901 fel asgellwr chwith. Roedd ei 24 gêm dros Gymru yn cynnwys y fuddugoliaeth enwog dros y Crysau Duon yn 1905, ac yr oedd yn gapten Cymru yn y gêm yn erbyn Iwerddon yn 1907. Bu ar daith i Awstralasia gyda'r Llewod Prydeinig yn 1904.

Ei gais rhyfeddaf mae'n debyg oedd un a sgoriodd yn erbyn Lloegr ym Mryste yn 1908. Chwaraewyd y gêm mewn niwl tew, a chafodd Gabe a Percy Bush hyd i'r bêl tu allan i linell 25 Lloegr heb i unrhyw un o chwaraewyr Lloegr sylweddoli hynny. Gafaelodd Gabe yn y bêl ac aeth i gyfeiriad y llinell tra rhedai Bush i'r cyfeiriad arall i ddrysu chwaraewyr Lloegr ymhellach. Ymhen tipyn cyrhaeddodd y dyfarnwr a'r chwaraewyr eraill at y llinell i ddarganfod Gabe yn eu haros gyda'r bêl.

Ymddeolodd Gabe o rygbi yn 1908, ond parhaodd i chwarae ambell gêm i Gaerdydd. Bu farw yng Nghaerdydd yn 1967.

Cyfeiriadau 
Gareth Hughes (1983) One hundred years of scarlet (Clwb Rygbi Llanelli) ISBN 0-95091590-4

Chwaraewyr rygbi'r undeb Cymreig
Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Genedigaethau 1880
Marwolaethau 1967