alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Papurau newydd Cymraeg

Cafwyd cylchgronau Cymraeg mor gynnar â chanol y 18g ond bu rhaid aros tan y 19g i weld y papurau newydd Cymraeg go iawn cyntaf.

Y bedwaredd ganrif ar bymtheg
Roedd gan Thomas Gee ran allweddol yn natblygiad y wasg Gymraeg yn y 19g. Ei gyfraniad unigol pwysicaf efallai oedd cyhoeddi Baner Cymru yn 1857 (Baner ac Amserau Cymru ar ôl hynny, newyddiadur mwyaf dylanwadol ei ddydd.

Yr ugeinfed ganrif
Torrai sawl llenor Cymraeg ei yrfa ym myd newyddiaduraeth Cymru, gan gynnwys T. Gwynn Jones, Dic Tryfan ac E. Morgan Humphreys ill dau ar staff Y Genedl yng Nghaernarfon, a Saunders Lewis.

Y sefyllfa heddiw
Y Byd oedd i fod y papur newydd dyddiol Cymraeg cyntaf, ond fe fethodd i gael digon o arian i gyhoeddi. Caiff Y Cymro ei gyhoeddi'n wythnosol. Mae papurau bro – papurau cymunedol a gaiff eu hysgrifennu gan wirfoddolwyr – wedi dod yn brif nodwedd diwylliant newyddiaduro Cymru yn ystod y tri degawd diwethaf.

Ar-lein ceir gwefan Golwg360 sy'n cynnwys adrannau newyddion o Gymru, gwledydd Prydain a'r byd yn ogystal â newyddion chwaraeon a.y.b.

Llyfryddiaeth
E. Morgan Humphreys, Y Wasg Gymraeg (Gwasg y Brython, Lerpwl, 1944). Arolwg byr ond defnyddiol, Cyfres Pobun.
T.M. Jones, Llenyddiaeth Fy Ngwlad: Hanes y Newyddiadur a'r Cylchgrawn Cymreig yng Nghymru, America ac Awstralia (Treffynnon, 1893). Er ei bod wedi dyddio erys y gyfrol yn ffynhonnell werthfawr ar hanes cynnar y wasg Gymreig yn ddwy iaith.
Huw Walters, Llyfryddiaeth Cylchgronau Cymreig 1735-1850/Bibliography of Welsh Periodicals 1735-1850 (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1984)
Huw Walters, Llyfryddiaeth Cylchgronau Cymreig 1851-1900/Bibliography of Welsh Periodicals 1851-1900 (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 2004)
Cyhoeddi papurau newydd yng Nghymru o wefan Newsplan Cymru (adalwyd 3 Hydref, 2007)

Gweler hefyd
Hugh Hughes (arlunydd)
Cylchgronau Cymraeg
Papurau newydd a chylchgronau Cymraeg tramor
Rhestr Papurau Bro

Dolen allanol
Hen bapurau newydd Cymreig (Cymraeg a Saesneg): 4.5 miliwn o erthyglau a 420,000 o dudalennau (Awst 2013) ar-lein, am ddim, ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru

 
Cymraeg
Y wasg Gymraeg
The Day of the Triffids

Nofel gan John Wyndham yw The Day of the Triffids (Dydd y Triffidau).

Nofelau 1951
Nofelau gwyddonias
Nofelau Saesneg gan awduron o Loegr
Thomas Jones (Tudno)

Gweler hefyd Tudno (gwahaniaethu)
Llenor, bardd, newyddiadurwr ac offeiriad oedd Thomas Jones neu Tudno (28 Ebrill 1844 – 8 Mai 1895), a aned yn Llandudno, yn yr hen Sir Gaernarfon (Conwy heddiw).

Bywgraffiad
Ei athrawon barddol oedd Creuddynfab, Richard Parry (Gwalchmai) ac Elis Wyn o Wyrfai.

Yn ystod ei yrfa fel newyddiadurwr gofalodd am y Llandudno Directory lleol ac yn ddiweddarach ymunodd â bwrdd golygyddol y Carnarvon and Denbigh Herald ac ymsefydlu yng Nghaernarfon. Symudodd i weithio ar y cylchgrawn Y Llais ym Mangor a daeth yn adnabyddus am ei ysgrifau doniol dan y pennawd Dyddlyfr Dafydd Davies.

Aeth yn offeiriad yn 1883 a gwasanaethai mewn sawl tref ledled gogledd Cymru, gan gynnwys Llanrwst. Roedd yn eisteddfodwr mawr ac enillodd y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1890 am ei awdl "Y Llafurwr". Cyfieithodd waith Thomas Gray a chyfansoddodd gerdd arwrol i Owain Glyndŵr. Dyma ddarn ohono:

Wladgarwyr dewr dadweiniwch gledd --
Ymladdwch wrth ei garn;
A gwaed eich bron cysegrwch fedd
Cyn bod i Drais yn sarn.

Bu farw yn ganol oed yn 1895, tra yn ei Landudno annwyl. Fe'i claddwyd ym mynwent Eglwys Tudno, ar lethrau'r Gogarth uwchben y môr.

Llyfryddiaeth
David Rowlands (gol.), Telyn Tudno (Wrecsam: Hughes a'i Fab, 1897). Casgliad o'i gerddi sy'n cynnwys bywgraffiad gan ei hen gyfaill Rowlands (Dewi Môn).

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Cyfieithwyr Cymreig
Genedigaethau 1844
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Offeiriaid Anglicanaidd Cymreig
Marwolaethau 1895
Newyddiadurwyr Cymreig
Pobl o Landudno
O Gors y Bryniau

Cyfrol o storïau byrion gan y llenor Kate Roberts yw O Gors y Bryniau. Fe'i cyhoeddwyd gan Hughes a'i Fab, Wrecsam, yn 1925. Hon oedd y gyfrol gyntaf i Kate Roberts gyhoeddi dan ei henw ei hun (cyhoeddasai ddrama dan y ffugenw 'Margaret Price' yn 1923).

Cynnwys
Ceir naw stori fer yn y gyfrol: 'Y Man Geni', 'Prentisiad Huw', 'Hiraeth', 'Yr Athronydd', 'Newid Byd', 'Y Llythyr', 'Pryfocio', 'Y Wraig Weddw', a 'Henaint'. Merch ifanc 23 oed oedd Kate pan ysgrifennodd y storïau hyn ac mae ffresni a dychymyg ieuenctid yn perthyn iddyn nhw. Maen nhw'n agosach i'r traddodiad gwerinol lleol, i ryw raddau, na'i gwaith mwy caboledig diweddarach. Cyflwynodd yr awdures y gyfrol 'i goffadwriaeth Richard Hughes Williams' (Dic Tryfan), meistr arall ar y stori fer o'r un ardal.

Beirniaid cyfoes
"Rhaid inni edrych ar y llyfr hwn fel carreg filltir bwysig yn ein twf llenyddol... mae 'O Gors y Bryniau' wedi bwrw holl storïau byrion Cymru hyd yn hyn i'r cysgod." (W. J. Gruffydd yn Y Llenor).
"Y mae llyfr fel hyn yn llawn o chwerthin a dagrau, a holl brofiadau bywyd o ran hynny... Dyma awdures sy feistes ar ei chrefft, wrth y safonau gorau. Fel y maent y gwêl hi bethau, ac ni thwyllir moni gan yr olwg ar y wyneb." (T. Gwynn Jones yn Y Darian.

Llyfryddiaeth

Argraffiadau
O Gors y Bryniau (Wrecsam, 1925; ail arg. 1926, 3ydd 1932)

Astudiaethau
Alun T. Lewis, "Crefft y Storïau Byrion" yn, Bobi Jones (gol.), Kate Roberts: Cyfrol Deyrnged (Dinbych, 1969)

Casgliadau o straeon byrion Cymraeg
Kate Roberts
Llyfrau Cymreig 1925
James James

Telynor a cherddor o ardal Pontypridd oedd James James neu Iago ap Ieuan (4 Tachwedd 1832 – 11 Ionawr 1902). Ef oedd yn gyfrifol am gyfansoddi'r dôn Glan Rhondda. Adnabyddir y dôn hon yn well heddiw fel 'Hen Wlad fy Nhadau'. Cyfansoddwyd y dôn ym mis Ionawr, 1856. Ei dad, Evan James ('Ieuan ab Iago'; (1809-1878)) oedd awdur y geiriau.

Fe'i ganed yn nhafarn yr Ancient Druid ger Bedwellte, Caerffili.

Mae cerflun ym Mharc Ynysangharad, Pontypridd ar ffurf dau berson i gynrhychioli'r awen o Gerddoriaeth a Barddoniaeth, i goffai James James, a'i dad.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1833
Marwolaethau 1902
Cerddorion Cymreig
Telynorion Cymreig
Pobl o Rondda Cynon Taf
Llandwrog

Pentref a chymuned ger Caernarfon, Gwynedd, yw Llandwrog (). Mae ar yr A499 hanner ffordd rhwng Caernarfon a Chlynnog. Yn ymyl y pentref ceir Parc Glynllifon, hen blasdy mawr sydd bellach yn ganolfan i weithgareddau o bob math. I'r gogledd mae Morfa Dinlle a'i draeth braf a Bae'r Foryd, lle rhed Afon Gwyrfai i'r môr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Mae'r pentref wedi bod yn gartref i Gwmni Recordiau Sain ers iw stiwdio recordio cyntaf agor ar fferm Gwernafalau yn 1975.

Yr eglwys
Mae'r eglwys yn gysegredig i Sant Twrog. Yn ôl traddodiad cafodd ei sefydlu gan y sant yn y 6g. Yn anffodus dydi'r hen eglwys ddim yn sefyll bellach. Codwyd un newydd yn ei lle yn 1860. Cedwir rhai o'r cofebion i Wyniaid a Glyniaid Glynllifon yn yr eglwys newydd; maen nhw i gyd yn perthyn i'r 18g.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
 John Parry (1775-1846), awdur Rhodd Mam.
 Caio P. Peisley - Brenin Sir Gaernarfon yn y 1200au cynnar.

Atyniadau eraill
Caer Belan - Caer o'r cyfnod Napoleonaidd ar lan Afon Menai
Dinas Dinlle - Caer Geltaidd ym Morfa Dinlle ar lan y môr, a gysylltir â Phedair Cainc y Mabinogi.

Cyfeiriadau

Cymunedau Gwynedd
Dyffryn Nantlle
 
Oes y Seintiau yng Nghymru
Pentrefi Gwynedd
Huw Llwyd

Bardd yn y Gymraeg a milwr oedd Huw Llwyd (1568? - 1630?), a aned yng Nghynfal-fawr (filltir i'r de o Ffestiniog) ym mhlwyf Maentwrog yn yr hen Sir Feirionnydd (de Gwynedd heddiw), gogledd Cymru. Roedd Huw yn perthyn i'r un teulu â'r llenor a chyfrinydd Morgan Llwyd.

Bywgraffiad
Fel milwr bonheddig gwasanaethai dan Syr Roger Williams yn Ffrainc a'r Iseldiroedd ym myddin yr Iseldirwyr a oedd yn ymladd i ennill rhyddid i'w gwlad oddi ar Sbaen.

Fel bardd canai ar ei fwyd ei hun yn hytrach na fel bardd proffesiynol. Ymhlith ei hoff bynciau oedd dewiniaeth a helwriaeth. Tyfodd i fod yn cymeriad llên gwerin a gysylltid â dewiniaeth. Gelwir craig fawr ger Afon Cynfal yn Bwlpud Huw Llwyd; dywedir ei fod yn mynd yno i synfyfyrio ac i gonsurio ac o'r herwydd tybiai pobl ei fod yn Ddyn Hysbys.

Cerddi
Ei gerdd fwyaf adnabyddus efallai yw 'Cyngor y Llwynog'. Ymddiddan cellweirus rhwng y bardd a llwynog ydyw, gyda'r llwynog yn cynnig cyngor iddo ar sut i lwyddo yn y byd drwy ddichell.

Llyfryddiaeth
Huw Llwyd, 'Cyngor y Llwynog': Thomas Parry (gol.), Blodeugerdd Rhydychen o Farddoniaeth Gymraeg (Gwasg Prifysgol Rhydychen), cerdd 119.

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Dewiniaeth
Genedigaethau 1568
Hanes yr Iseldiroedd
Llên gwerin Cymru
Llenorion Cymreig yr 17eg ganrif
Marwolaethau 1630
Maentwrog
Milwyr Cymreig
Pobl o Feirionnydd
Rhestr ysgolion uwchradd yng Nghymru

Dyma restr o ysgolion uwchradd Cymru, wedi eu rhestru yn ôl Awdurdod Addysg Lleol.

Ysgolion yn ôl AALl

Abertawe

Bro Morgannwg

Caerdydd

Caerffili

Caerfyrddin

Castell-nedd Port Talbot

Ceredigion

Conwy

Sir Ddinbych

Sir y Fflint

Gwynedd

Sir Benfro

Powys

Rhondda Cynon Taf

Torfaen

Wrecsam

Ynys Môn

Cyfeiriadau 
Sir y Fflint
Wrecsam 

 
Ysgolion uwchradd yng Nghymru
Ysgolion uwchradd yng Nghymru
Otho

Marcus Otho Caesar Augustus neu Otho (25 Ebrill 32 OC – 16 Ebrill 69 OC) oedd seithfed Ymerawdwr Rhufain. Ganwyd Marcus Salvius Otho. Roedd yr ail o bedwar ymerawdwr yn ystod Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr (69 OC).

Roedd Otho o hen deulu pendefigaidd yn Etruria. Daeth i amlygrwydd fel un o'r gŵyr ieuanc oedd yn gyfeillion i'r ymerawdwr Nero. Dywedir i Otho gyflwyno ei wraig Poppea Sabina i'r ymerawdwr, ac i Nero syrthio mewn cariad a hi. Gorfodwyd Otho i ysgaru ei wraig a gadael Rhufain, gan ddod yn rhaglaw talaith Lusitania.

Bu Otho yn Lusitania am ddeng mlynedd, a dywedir iddo lywodraethu'n dda. Pan fu gwrthryfel yn erbyn Nero, penodwyd Galba, rhaglaw talaith gyfagos Hispania Tarraconensis, yn ymerawdwr yn ei le, a chefnogwyd ef gan Otho. Dychwelodd Otho i Rufain yng nghwmni Galba, a chan fod yr ymerawdwr newydd yn 71 oed a'i ddau fab wedi marw o'i flaen, yr oedd Otho yn llawn gobaith cael ei ddewis gan Galba fel ei olynydd. Siomwyd ef pan ddewisodd Galba Lucius Calpurnius Piso Licinianus yn olynydd yn Ionawr 69.

Penderfynodd Otho geisio codu gwrthryfel, a daeth i gysylltiad a rhai o filwyr Gard y Praetoriwm. Ar fore y 15 Ionawr aeth Otho i wersyll y Praetoriaid, lle cyhoeddwyd ef yn ymerawdwr. Lladdwyd Galba gan rai o'r milwyr. Fodd bynnag, yn fuan ar ôl dod yn ymerawdwr daeth Otho i wybod bod llengoedd Germania wedi cyhoeddi Vitellius yn ymerawdwr. Enillodd milwyr Otho un fuddugoliaeth dros ran o fyddin Vitellius ger Cremona dan y cadfridog Gaius Suetonius Paulinus. Fodd bynnag cododd amheuaeth am deyrngarwch Suetonius Paulinus, a phan gynghorodd y dylid osgoi brwydr am gyfnod, anwybyddwyd ei farn ac ymosododd milwyr Otho ar y gelyn. Gorchfygwyd llengoedd Otho gan lengoedd Vitellius ym mrwydr gyntaf Bedriacum. Roedd Otho ei hun wedi aros ar ôl yn Brixellum i ddisgwyl canlyniad y frwydr, a phan glywodd fod ei fyddin wedi colli'r dydd, penderfynodd ei ladd ei hun yn hytrach na pharhau i ymladd.

Genedigaethau 32
Marwolaethau 69
Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Ymerodron Rhufeinig
Afon Cynfal

Afon fynyddig ym Meirionnydd, de Gwynedd, Cymru, yw Afon Cynfal. Mae'n dwyn cysylltiad â sawl traddodiad llên gwerin. Mae hi'n rhedeg o gyffiniau'r Migneint i ymuno ag Afon Dwyryd. Ei hyd yw tua wyth milltir.

Cwrs
Mae Afon Cynfal yn tarddu ar y Migneint, y tir corsiog uchel agored rhwng Ffestiniog ac Ysbyty Ifan. Mae'n cychwyn ei thaith fel Nant y Pistyll-gwyn, hanner milltir i'r de o Lyn Conwy yng nghysgod Graig-goch (588m). Ar ôl llifo am filltir heibio i'r Garnedd a Charreg y Foel-gron mae hi'n mynd dan bont fach ar y B4407. Daw ffrwd fach Afon Gam i mewn iddi o'i tharddle ar y Migneint. O fewn chwarter milltir mae afon fach arall, Nant y Groes, yn ymuno â hi ger Pont yr Afon Gam; tarddle'r afonig honno yw corsdir ar y Migneint ger Llyn y Dywarchen.

Fymryn is i lawr o'r bont mae'r afon yn llifo trwy Geunant Cynfal, ceunant ddwfn lle ceir Rhaeadr-y-cwm; llecyn deniadol yw hyn a chyrchfa poblogaidd. Llifa'r afon yn ei blaen rhwng bryniau coediog i lawr i Bont Newydd lle mae priffordd yr A470 yn ei chroesi. Filltir yn is i lawr mae Rhaeadr Cynfal. Yno y ceir Pwlpud Huw Llwyd a gysylltir â'r bardd-ddewin enwog hwnnw. Dywedir ei fod yn mynd yno liw nos i fyfyrio ac i gonsurio ysbrydion. Mae'r Pwlpud tafliad carreg o hen blasdy Cynfal-fawr lle ganwyd Huw Llwyd a'i berthynas Morgan Llwyd o Wynedd, y cyfrinydd a llenor. Llifa'r afon yn ei blaen i ddisgyn yn syrth trwy'r Gellidywyll goediog ac aberu yn Afon Dwyryd ger Pont Tal-y-bont, sy'n cludo'r A496 i Flaenau Ffestiniog.

Llech Gronw

Llecyn arbennig ar lan Afon Cynfal yw Llech Gronw neu Llech Ronwy. Hen faen hir â thwll yn ei ganol ydy o, sy'n gorwedd ar ei wastad bellach ar lan yr afon ger Llety Nest yn ymyl y Bont Newydd. Yn ôl traddodiad dyma'r maen a roddodd Gronw Pebr (neu Gronwy Pefr), un o arwyr y Mabinogi, rhyngddo a gwaywffon Lleu Llaw Gyffes. Roedd yn gariad i Flodeuwedd a mynnodd Lleu Llaw Gyffes ddial arno am gysgu â'i arglwyddes a dwyn ei arglwyddiaeth oddi arno. Taflodd waywffon ato ac mi aeth drwy'r garreg a Gronw hefyd, gan ei adael yn gelain. Ceir yr hanes yn y Bedwaredd Gainc (Math fab Mathonwy). Ar ddiwedd yr adran honno o'r chwedl mae'n dweud:
Ac yna y llas (lladdwyd) Gronwy Bebyr, ac yno y mae y llech ar lan Auon Gynuael yn Ardudwy, a'r twll drwydi. Ac o achaws hynny ettwa y gelwir Llech Gronwy.

Hefyd yn yr ardal mae Bryn Cyfergyr (Bryn Cyfergyd heddiw), y cyfeirir ato yn y Bedwaredd Gainc.

Darllen pellach
Ceir rhagor am Lech Gronwy a'r chwedl yn nodiadau golygiad Ifor Williams o'r Pedair Cainc (Caerdydd, 1930 ac argraffiadau diweddarach).

Gweler hefyd
Ceunant Cynfal (SoDdGA)

Cyfeiriadau

Cynfal
Cynfal
Ffestiniog
Pedair Cainc y Mabinogi
Llên gwerin Cymru
Maentwrog
Vitellius

Aulus Vitellius (7 neu 24 Medi 12 neu  15 OC – 20 Rhagfyr 69 OC)  oedd wythfed Ymerawdwr Rhufain. Roedd y trydydd o bedwar ymerawdwr yn ystod Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr (69 OC).

Perthynai Vitellius i deulu amlwg yn Rhufain, a daeth yn Gonswl yn 48 OC. Yn ystod teyrnasiad Nero penodwyd ef yn Broconswl talaith Affrica, Yn 68 OC penododd yr ymerawdwr Galba ef yn bennaeth y fyddin yn nhalaith Germania Inferior. Cynorthwyodd ei filwyr i orchfygu gwrthryfel gan Julius Vindex, ond yr oedd y milwyr yn teimlo nad oeddynt wedi cael y diolch dyledus gan Galba am wneud hyn. Ar 2 Ionawr 69 cyhoeddwyd Vitellius yn ymerawdwr gan ei lengoedd. Yn fuan wedyn cychwynodd y fyddin am Rufain.

Ym mrwydr gyntaf Bedriacum, gorchfygodd byddin Vitellius lengoedd Otho, oedd wedi disodli Galba fel ymerawdwr. Yn dilyn hunanladdiad Otho, aeth Vitellius ymlaen i Rufain fel ymerawdwr. Erbyn hyn yr oedd cystadleuydd arall am yr ymerodraeth. Roedd y llengoedd yn nhlaleithiau Judea a Syria wedi cyhoeddi Titus Flavius Vespasianus yn ymerawdwr, a chychwynodd llengoedd y dwyrain tua Rhufain i geisio ennill yr orsedd i Vespasian. Gorchfygwyd llengoedd Vitellius gan fyddin dan arweiniad Antonius Primus yn ail frwydr Bedriacum. Aeth byddin Primus ymlaen i Rufain, lle lladdwyd Vitellius. Daeth Vespasian yn ymerawdwr yn ei le.

Genedigaethau 15
Marwolaethau 69
Ymerodron Rhufeinig
Brymbo

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Wrecsam, Cymru, yw Brymbo (). Saif ar gyrion Wrecsam a ward o'r dref honno. 

Mae'r gymuned yn cynnwys y ddau bentref Tanyfron a Bwlchgwyn a sawl pentrefan eraill. 

Bu Melin Dur Brymbo yn gyflogwr pwysig yn yr ardal tan iddo gau yn ddiweddar a chafwyd gweithfeydd haearn a glo yno hefyd.

Ceir eglwys yn y pentref, sef Eglwys Fair (1872), a chapel Y Tabernacl Tun (Methodistiaid Saesneg). Trowyd capel gwreiddiol Y Tabernacl yn floc o fflatiau.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Yr enw
Yn ei lyfr Yn Ei Elfen, mae'r diweddar Athro Bedwyr Lewis Jones yn dangos mai llygriad o'r enw Bryn-baw ydyw Brymbo. Does neb yn gwybod pam y cafodd yr enw.

Cofnodir yr enghraifft gynharaf o'r enw "Brynbaw" mewn dogfen a ysgrifennwyd yn 1391 (cofnodir y Seisnigiad Brynbawe), ac mae'r cofnod cynharaf o'r sillafiad cyfoes yn dyddio o 1416. Mae'n bosib mai cyfeirio mae'r enw at domen o wastraff o'r gweithfeydd mwyngloddio gerllaw. Ar y llaw arall, ceir yr enw Brymbo mewn rhannau eraill o Gymru lle nad oes gweithfeydd a mwyngloddio e.e. Brymbo ar gwr Eglwysbach, Sir Conwy. Newidiwyd yr 'n' i 'm' fel a wnaed yn yr enw 'y Bermo'.

Dyn Brymbo
Yn 1958 gwnaed darganfyddiad archaeolegol pwysig gan weithwyr yn tyllu clawdd, sef gweddillion dyn o Oes yr Efydd a gafodd ei lysenwi yn "Ddyn Brymbo". Tybir iddo farw tua 1600 C.C..

Pobl o'r Brymbo
Tom Price (1852-1909), Prif Weinidog De Awstralia

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan Brymbo gan Alan Owen (Saesneg)
"Dyn Brymbo" - mynegai Cyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam

Archaeoleg Cymru
 
Cymunedau Wrecsam
Pentrefi Wrecsam
Twrog

Sant o'r chweched neu'r 7g oedd Twrog. Yn ôl yr achau roedd yn fab i Ithel Hael.

Hanes a thraddodiad

Dywedir iddo sefydlu eglwys yn Llandwrog (ger Caernarfon, Gwynedd). Twrog yw nawddsant Maentwrog ym Meirionnydd (de Gwynedd) hefyd. Yn ogystal mae'n nawddsant Bodwrog ym Môn.

Ym Maentwrog ceir carreg anferth yng ngongl yr eglwys, sy'n wahanol i'r cerrig eraill ynddi, ac a elwir wrth yr enw Maen Twrog. Yn ôl traddodiad taflodd y sant y maen mawr o ben y Moelwynion.

Ei wylmabsant yw 26 Mehefin (hefyd 15 Awst).

Gweler hefyd
Eglwys Sant Twrog, Maentwrog

Cyfeiriadau

Cymry'r 6ed ganrif
Llandwrog
Maentwrog
Pobl o Wynedd
Seintiau Cymru
Teyrnas Gwynedd
Trewalchmai
Yves Montand

Roedd Yves Montand (13 Hydref 1921 – 9 Tachwedd 1991) yn ganwr, actor a seren ffilm enwog o Ffrainc. Roedd yn ffigwr mawr yn ei wlad yn y chwedegau a'r saithdegau.

Fe'i ganwyd Ivo Livi ym Monsummano Alto, yr Eidal.

Ffilmiau 
IP5 (1991)
Jean de Florette (1986)
Manon des Sources (1986)
Garçon ! (1983)
I comme Icare (1979)
Le Fond de L'air Est Rouge (1977)
Police Python 357 (1976)
Vincent, François, Paul...Et les Autres (1974)
État de Siège (1973)
César et Rosalie (1972)
Tout va bien (1972)
La folie des grandeurs (1971)
L'Aveu (1970)
Le Cercle rouge (1970)
On A Clear Day, You Can See Forever (1970)
Z (1969)
Vivre pour Vivre (1967)
Grand Prix (1966)
La Guerre est finie (1966)
Compartiment tueurs (1965)
My Geisha (1962)
Let's Make Love (1960)
Goodbye Again (1961)
La Grande Strada Azzurra (1957)
Le Salaire de la Peur (1953)
Les Portes de la Nuit (1946)

Actorion Ffrengig
Cantorion Ffrengig
Cantorion Ffrangeg
Ffrancod yr 20fed ganrif
Genedigaethau 1921
Marwolaethau 1991
Iestyn ap Gwrgant

Iestyn ap Gwrgant (1045-1093) oedd brenin olaf Morgannwg. Roedd yn fab i Gwrgant o Forgannwg. Roedd yn un o ddisgynyddion Arglwyddi Afan.

Daeth Morgannwg o dan ei feddiant yn sgil marwolaeth Caradog ap Gruffudd ym Mrwydr Mynydd Carn yn 1081. Teyrnasodd am ddegawd neu ddau'n unig a chipwyd Morgannwg oddi wrtho gan Robert Fitz Hammo yn y 1090au pan syrthiodd Iestyn mewn brwydr yn erbyn y Normaniaid yn ardal Rhiwbeina (rhan o ddinas Caerdydd heddiw). Wedi'i farwolaeth daeth yr enw 'Iestyn' yn enw poblogaidd drwy Forgannwg a thu hwnt.

Cyfeiriadau

Cymry'r 11eg ganrif
Genedigaethau 1045
Marwolaethau 1093
Teyrnoedd Morgannwg
Vespasian

Caesar Vespasianus Augustus neu Vespasian (17 Tachwedd 9 OC – 23 Mehefin 79 OC) oedd nawfed Ymerawdwr Rhufain. Ef oedd pedwerydd ymerawdwr Blwyddyn y Pedwar Ymerawdwr (69 OC), a'r unig un o blith y pedwar i fedru cadw ei afael ar yr orsedd. Teyrnasodd hyd ei farwolaeth ar 23 Mehefin 79 OC.

Bywyd cynnar 
Ganwyd Titus Flavius Vespasianus (TITVS•FLAVIVS•VESPASIANVS) yn Falacrina ar 17 Tachwedd 9 OC, yn aelod o deulu oedd yn weddol gefnog ond ymhell o fod yn amlwg. Ef oedd yr ymerawdwr cyntaf nad oedd yn dod o deulu aristocrataidd. Gwasanaethodd Vespasian fel tribiwn milwrol yn Thrace pan oedd Tiberius yn ymerawdwr, a bu'n Praetor yn y flwyddyn 40 yn ystod teyrnasiad Caligula. Yn 43 a 44 OC, adeg goresgyniad ynys Prydain yn nheyrnasiad Claudius, Vespasian oedd legad y lleng Legio II Augusta. Yn ddiweddarach gwnaed ef yn Gonswl ac wedyn yn Broconswl ar dalaith Affrica.

Gyrfa 
Pan ddaeth Nero yn ymerawdwr, aeth â Vespasian gydag ef ar daith trwy Wlad Groeg i roi cyfle i'r Groegiaid wrando ar yr ymerawdwr yn canu. Yn anffodus syrthiodd Vespasian i gysgu yn ystod un o berfformiadau Nero, a chollodd ei fri yng ngŵydd yr ymerawdwr. Yn ddiweddarach dewisodd Nero ef i ddelio â gwrthryfel yr Iddewon yn nhalaith Iudaea. Yn dilyn hunanladdiad Nero yn 68 OC, lladdwyd ei olynydd Galba yn 69 OC a chyhoeddwyd Otho yn ymerawdwr, cyn iddo yntau gael ei ddisodli gan Vitellius. Trafododd Vespasian y mater gyda rhaglaw Syria, Gaius Licinius Mucianus, a chyhoeddodd llengoedd Iudea a Syria Vespasian yn ymerawdwr (IMPERATOR•TITVS•FLAVIVS•VESPASIANVS•AVGVSTVS). Cefnogwyd Vespasian hefyd gan y llengoedd ar Afon Donaw dan Marcus Antonius Primus, a'r llengoedd hyn oedd y cyntaf i gyrraedd yr Eidal. Yn ail frwydr Bedriacum gorchfygodd byddin Primus lengoedd Vitellius, cyn mynd ymlaen i Rufain a lladd Vitellius ei hun. Fis Awst 69, cafodd ei ddatgan yn ymerawdwr yn Rhufain, dan yr enw Caesar Vespasianus Augustus (IMPERATOR•CAESAR•VESPASIANVS•AVGVSTVS).

Yn wahanol i'r tri ymerawdwr o'i flaen, llwyddodd Vespasian i'w sefydlu ei hun yn gadarn ar yr orsedd, a theyrnasodd am ddeng mlynedd. Vespasian oedd yn gyfrifol am adeiladu'r Colisewm yn Rhufain.

Bywyd teuluol 
Priododd Vespasian Domitila'r Hynaf, a chawsont dri o blant. Daeth eu dau mab, Titus a Domitian yn ymerawdwyr yn eu tro, ond bu farw eu merch, Domitila'r Ieuengaf yn 45 OC, cyn i Vespasian ddod yn ymerawdwr.

Marwolaeth Vespasian a pharhad brenhinlin Flavia 
Bu farw Vespasian ar 23 neu 24 Mehefin 79 OC, ger ffynhonnau Aquae Cutiliae. Yn ôl Suetonius, dywedodd Vespasian : "Vae, puto deus fio" (Gwae! Credaf fy mod yn troi'n dduw), gan wneud hwyl ar y traddodiad o dduwioli ymerawdwyr wedi iddynt farw. Yna ddywedodd "Rhaid i ymerawdwr farw ar ei draed," a bu farw wrth geisio sefyll. Roedd yn dioddef o ddolur rhydd. Pennodd ei fab Titus yn olynydd iddo. Olynwyd Titus yn ei dro gan fab ieuengaf Vespasian, Domitian - roedd teulu'r Flavius felly mewn grym o 69, pan ddaeth Vespasian yn ymerawdwr tan 96 OC, pan laddwyd Domitian.

Genedigaethau 9
Marwolaethau 79
Ymerodron Rhufeinig
Erthyglau llafar
Ysgol Gymraeg Llundain

Sefydlwyd ysgol Gymraeg yn Llundain yn 1958 i gynnig addysg gynradd ddwyieithog i blant sydd a'u rhieni yn byw ac yn gweithio yn Llundain.

Heddiw mae'r ysgol yn uned sy'n rhan o ysgol Saesneg fwy yn ardal Stonebridge, Brent yng ngogledd-orllewin Llundain.

Cysylltiadau allanol
Ysgol Gymraeg Llundain 

Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Ealing
Addysg Gymraeg yn Lloegr
Addysg yn Llundain
Cymry Llundain
Llundain
Cymraeg Llundain
Bill McLaren

Sylwebydd Albanaidd oedd Bill McLaren (16 Hydref 1923 – 19 Ionawr 2010) a ystyriwyd fel 'llais rygbi' ledled y byd tan ei ymddeoliad yn 2002.

Cafodd ei eni yn Hawick.  Roedd yn chwaraewr talentog yn safle'r Blaenasgellwr ar y ca. Chwaraeodd dros dîm 'Hawick first XV' cyn yr Ail Ryfel Byd pan wasanaethodd yn y Royal Artillery yn yr Eidal.

Cafodd dreial ar gyfer tîm cenedlaethol yr Alban yn 1947. Roedd ar fin ennill ei gap cyntaf pan aeth yn sâl gyda tuberculosis a fu bron a'i ladd a gorfodwyd ef i rhoi'r gorau i chwarae. Treuliodd 19 mis mewn sanitaorium cyn derbyn cyffur arbrofol a achubodd ei fywyd.

Astudiodd McLaren ymarfer corff yn Aberdeen, a bu'n dysgu mewn amryw o ysgolion o gwmpas Hawick hyd 1987, gan hyfforddi nifer o chwaraewyr a aeth ymlaen i chwarae dros yr Alban megis Jim Renwick, Colin Deans a Tony Stanger.

Trwy ei adroddiadau ar y gemau iau ar gyfer bapur y 'Hawick Express' llwyddodd i lansio ei hun i yrfa sylwebaeth, gan wneud hynny yn genedlaethol am y tro cyntaf ar Radio'r BBC yn 1953, pan gurwyd yr Alban 12-0 gan Gymru.

Aeth ymlaen i sylwebu ar y teledu chwe mlynedd yn ddiweddarach. Derbynodd gydnabyddiaeth o'i gyfraniad ym mis Tachwedd 2001 pan ddaeth ef y cyntaf nad oedd yn rhyngwladol i gael ei sefydlu yn yr International Rugby Hall of Fame.

Genedigaethau 1923
Marwolaethau 2010
Sylwebwyr rygbi
Dili

Prifddinas a dinas fwyaf Dwyrain Timor yw Dili (neu Díli). Gorwedd ar arfordir gogleddol ynys Timor, y mwyaf dwyreiniol o'r Ynysoedd Sunda Lleiaf. Dili yw porth fwyaf Dwyrain Timor a'i phrif ganolfan fasnachol, gyda phoblogaeth o tua 150,000.

Dolen allanol 
  Gwybodaeth i ymwelwyr

Dinasoedd Dwyrain Timor
Prifddinasoedd Asia
Traeth Mawr, Porthmadog

Y Traeth Mawr yw'r tir o ddolydd a chorsydd rhwng Porthmadog a Phenrhyndeudraeth yng Ngwynedd. Rhed Afon Glaslyn drwyddo ar ei ffordd i'r môr. Erbyn heddiw mae'r Traeth Mawr yn dir sych yn bennaf ond cyn dechrau'r 19g roedd yn draeth eang o bobtu hen aber Afon Glaslyn ac yn rhwystr mawr (a pheryglus weithiau) i deithwyr. Yn Oes y Tywysogion yr oedd yn dynodi'r ffin rhwng dau gwmwd Cantref Dunoding, sef Eifionydd i'r gogledd ac Ardudwy i'r de. Gelwir yr hyn sy'n weddill o'r hen draeth, i'r de o'r Cob, Y Traeth Bach.

Llenwyd y rhan fwyaf o'r Traeth Mawr â phridd a cherrig fel rhan o gynllun uchelgeisiol William Madocks, sylfeinydd Porthmadog a Thremadog. Cododd Madocks y Cob, clawdd uchel sy'n croesi ceg yr hen aber ac yn cludo Rheilffordd Arfordir Cymru a'r A487 rhwng Porthmadog a Phenrhyndeudraeth.

Cyn i'r Cob gael ei godi roedd aber yr afon yn dechrau ger Pont Aber Glaslyn (mae'r enw'n nodi'r ffaith) pan fyddai'r llanw allan, tua 5 milltir i'r gogledd o'r Cob. Roedd croesi'r Traeth heb dywysydd lleol yn gallu bod yn waith peryglus. Cul a chreigiog oedd y rhimyn o dir wrth droed y Moelwynion ac anaddas i geffylod a cheirt. Ceir sawl cyfeiriad at y Traeth yn llenyddiaeth yr Oesoedd Canol. Croesodd Gerallt Gymro gyda Baldwin, Archesgob Caergaint yn 1188 ar ei daith trwy Gymru.

O'r Gwyllt i'r Dof (ac yn ôl?)
Mae'n debyg bod y Traeth Mawr, am gyfnod ar ôl enciliad olaf yr ia ddeng i bymtheng mil o flynyddoedd yn ôl, yn aber gwyllt heb ymyrraeth o unrhyw fath gan Ddyn. Pa mor hir oedd y cyfnod hwnnw? Beth oedd defnydd cyntaf Dyn ohono? Pryd oedd yr amaethu cyntaf; sut crewyd yr amodau ac ba raddfa? Pa  fath o weithgareddau arweiniodd at y diwyllio amaethyddol a welwn heddiw. A beth a ragwelir i'r Traeth yn y dyfodol yng ngwyneb Newid Hinsawdd - ail wylltio ac ail-halltu? Dydi'r camau na chronoleg y broses hir dymor hon ddim pob amser yn hysbys nac yn amlwg. Dyma ymgais cychwynnol at gronoleg:

Maentumir mai helwyr crwydrol oedd y cyntaf, i ddefnyddio'r Traeth i bysgota ac efallai i ffowla.
Efallai i'r helwyr cynnar fordwyo'r afon at lanfa Aberglaslyn. 
'Bu coredau [dal pysgod] am ganrifoedd lawer nes codi Morglawdd Madog'
Caewyd â mân morgloddiau rannau o'r Traeth, rhwng yr 'ynysoedd' i ddechrau mae'n debyg, ac yn ddiweddarach, ar raddfa fwy, ond tameidiog o hyd, ar ochr orllewinol y Traeth. Caewyd darn sylweddol o dan Penmorfa. Adnebid darn arall (cob cyntaf Maddocks?) fel yr 'hen forfa' gan Owen Edwards yn ei ddyddiadur.
Yn 1809 cododd William Maddocks ei gob mawr ar draws geg y Traeth gan gadw allan y môr a chwyldroi natur y Traeth Mawr hyd heddiw ac am gyfnod amhenodol.
Rhwng y blynyddoedd 1820 ac 1827 cawn gofnod manwl o weithgareddau pob dydd ar y Traeth a'r cyffiniau gan yr amaethwr Owen Edwards.
Heddiw, mae'r Traeth Mawr yn wyrdd a than amaethyddiaeth o Aberglaslyn i'r cob
Gyda rhagolygon dybryd o godiad sylweddol yn lefel y môr yng ngwyneb Newid Hinsawdd, oni newidith seiliau'r rhagolygon hynny fe ddisgwylir i'r môr bwyso'n ddinistriol ar y cob, neu godi i lefel uwch na'r cob a chyrraedd Aberglaslyn unwaith eto, efallai o fewn y ganrif?

Cyfeiriadau

Daearyddiaeth Gwynedd
Porthmadog
Traethau Cymru
Glyncorrwg

Pentref a chymuned ym mwrdeisdref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru,  yw Glyncorrwg. Saif mewn cwm bach sy'n ymestyn i'r gogledd o Gwm Afan.  Mae'r nant Corrwg yn rhedeg trwy'r bentref ac i mewn i afon Afan.

Roedd y pentref yn un glofaol ond gyda diwedd y diwydiant yn yr ardal mae'r economi lleol yn tueddu at atyniadau twristaidd, e.e. Afan Argoed.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Castell-nedd Port Talbot
 
Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Eglwys Gadeiriol Aberhonddu

Eglwys gadeiriol Anglicanaidd yn nhref Aberhonddu, Powys, Cymru, yw Eglwys Gadeiriol Aberhonddu. Mae'n canolfan Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu a phrif sedd Esgob Abertawe ac Aberhonddu. Nid yw'n hynafol iawn yn ei ffurf bresennol ond mae ei gwreiddiau'n gorwedd yn y 12g a chyfnod y Normaniaid yn Aberhonddu.

Priordy Ioan Efengylydd
Sedydlwyd Priordy Benedictaidd Ioan Efengylydd tua chanol y 12g pan roddodd yr Arglwydd Bernard Newmarch eglwys Aberhonddu i Abaty Battle yn Sussex. Buasai Gerallt Gymro yn archddiacon yn y priordy yn 1172. Yn ddiweddarach galwodd yno gyda Baldwin, Archesgob Caergaint yn 1188 yn ystod ei daith trwy Gymru yn y flwyddyn honno, ar ei ffordd o Henffordd i dde Cymru. Dyma hoff eglwys Reginald de Braose (m. 1211), tad Gwilym Brewys (m. 1230), cariad Siwan gwraig Llywelyn Fawr, a oedd yn perthyn i deulu lleol de Breos: yr eglwys a garaf fwy na'r lleill i gyd. Cyfrannai ei deulu'n hael i'r eglwys a'r priordy.

Nid oes llawer wedi parhau o'r adeilad Benedictaidd. Mae'r rhan fwyaf o'r adeilad presennol yn dyddio o'r 13g a'r ganrif olynol. Roedd cymeriad y priordy wedi dirwyio pan ymwelodd Pecham, Archesgob Caergaint yn 1283 a chyhuddo'r prior o fod yn feddw ac anostest. Yn 1291 wyth fynach ac un prior oedd yno a gwerth y priordy yn £122 gan ei wneud yn un o'r cyfoethocaf yng Nghymru.

Yr eglwys ganoloesol

Yn yr Oesoedd Canol roedd yr eglwys yn enwog am ei Chrog. Cerflun anferth o groes Crist oedd hi, yn hongian uwchben yr Ysgrîn a rannai'r eglwys yn ddau - un hanner i'r lleygwyr a'r llall i'r mynachod. "Crog Aberhonddu" oedd ei henw, a cheir nifer o gyfeiriadau ati yng ngwaith Beirdd yr Uchelwyr ar ddiwedd yr Oesoedd Canol. Roedd yn aur i gyd a chredid ei bod yn gallu iacháu'r claf. Roedd pobl yn dod ar bererindod iddi o bob rhan o dde Cymru a'r Gororau.

Cafodd y Grog ei difetha pan ddiddymwyd y priordy yn 1534, ond yn ffodus mae nifer o gerrig bedd canoloesol gyda chroesau blodeuog cerfiedig arnynt i'w gweld o gwmpas yr eglwys o hyd. Mae'r bedyddfaen Normanaidd wedi goroesi hefyd; mae'n enwog am y 30 o gwpannau wedi'u cerfio oddi amgylch ei wefus.

Yr eglwys heddiw
Cafodd ei hatgyweirio'n sylweddol, fel nifer o eglwysi eraill, yn y 19g. Gyda Datgysylltu'r Eglwys Anglicanaidd yng Nghymru yn 1923, crewyd esgobaeth newydd ar gyfer Aberhonddu ac Abertawe gydag eglwys Aberhonddu yn eglwys gadeiriol iddi.

Hefyd yn yr eglwys mae Capel Harvard, capel y South Wales Borderers, y milwyr o dde Cymru a ymladdant ym Mrwydr Rorke's Drift yn Ne Affrica, ynghyd â'u baner ym Mrwydr Isandhlawana (1879).

Llyfryddiaeth
Rod Cooper, Abbeys and Priories of Wales (Abertawe, 1992)

Aberhonddu
Adeiladau rhestredig Gradd I Powys
 Aberhonddu
Aberhonddu
Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu
Hanes Powys
Aberhonddu
Teyrnas Brycheiniog
West Ham United F.C.

Tîm pêl-droed o ddwyrain Llundain yw West Ham United Football Club. Mae West Ham yn chwarae yn Upton Park.

Sefydlwyd y clwb ym 1895. Maen nhw wedi ennill Cwpan FA Lloegr dair gwaith: yn 1964, 1975 a 1980. Enillon nhw Gwpan Enillwyr y Cwpanau yn 1965 a Chwpan Intertoto yn 1999. Eu safle terfynol gorau ym mhrif adran cynghreiriau Lloegr oedd trydydd safle yn yr hen Adran Gyntaf yn 1986.

Rhestr Rheolwyr 
 Syd King (1901-1932)
 Charlie Paynter (1932-1950)
 Ted Fenton (1950-1961)
 Ron Greenwood (1961-1974)
 John Lyall (1974-1989)
 Lou Marcari (1989-1990)
 Billy Bonds (1990-1994)
 Harry Redknapp (1994-2001)
 Glenn Roeder (2001-2003)
 Alan Pardew (2003-2006)
 Alan Curbishley (2006-2008)
 Gianfranco Zola (2008-2010)
 Avram Grant (2010-2011)
 Sam Allardyce (2011-2015)
 Slaven Bilic (2015-17)
 David Moyes (2017-18)
 Manuel Pellegrini (2018-2019)
 David Moyes (2019-presennol)

Chwaraewyr a cyn chwaraewyr 
 James Collins
 David James (2001-2004)
 Jermain Defoe (1999-2004)
 Michael Carrick (1998-2004)
 Robert Green (2006-Nawr)
 Glen Johnson (2001-2003)
 Danny Gabbidon (2005-2011)
 Joe Cole (1998-2003)
 Frank Lampard (1995-2001)
 Declan Rice 
 Mark Noble 
 Marko Arnautovic (2017-2019)
 Issa Diop (2018- presennol)
 Felipe Anderson 

Timau pêl-droed Lloegr
Chwaraeon yn Llundain
Baldwin, Archesgob Caergaint

Prelad o Sais o dras Normanaidd oedd Baldwin, Archesgob Caergaint (c. 1125 – 19 Tachwedd 1190). Fe'i ganwyd yn Caerwysg, Dyfnaint, i deulu mewn amgylchiadau digon cyfyng. Cafodd ei benodi yn esgob Caerwrangon yn 1180 ac yna'n archesgob Caergaint yn 1184. Coronodd y brenin Rhisiart I o Loegr.

Mae Baldwin yn fwyaf adnabyddus yng Nghymru am iddo deithio yng nghwmni Gerallt Gymro ar ei daith trwy Gymru yng ngwanwyn a haf y flwyddyn 1188. Pwrpas swyddogol y daith enwog honno oedd i berswadio'r Cymry a'u cymdogion Normanaidd i fynd ar groesgad i'r Tir Sanctaidd, ond digon tila fu'r ymateb gan y Cymry a Normaniaid hirben. Cafodd Baldwin ei hun ei ladd ym Mhalesteina yn 1190, wedi mynd allan i gefnogi'r Croesgadwyr.

Genedigaethau'r 12fed ganrif
Marwolaethau 1190
Archesgobion Caergaint
Pobl o Ddyfnaint
Y Normaniaid
Caerwysg

Dinas yn Nyfnaint, De-orllewin Lloegr, yw Caerwysg (Saesneg: Exeter). Mae'n canolfan weinyddol Dyfnaint ac yn ardal llywodraeth leol. Saif ar lannau Afon Wysg (Saesneg: Exe).
Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Exeter boblogaeth o 113,507.
Mae Eglwys Gadeiriol Caerwysg yn enwog am ei phensaernïaeth
Gothig ac yn dyddio o'r 13g. Yn llyfrgell yr eglwys gadeiriol cedwir llawysgrif
ganoloesol sy'n cynnwys y testun Lladin Cronica de Wallia ('Cronicl Cymru'), fersiwn o Frut y Tywysogion.

Gweler hefyd
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr
Gorsaf reilffordd Caerwysg Canolog
Gorsaf reilffordd Caerwysg Dewi Sant
Gorsaf reilffordd Caerwysg Sant Thomas

Cyfeiriadau

 
Dinasoedd Lloegr
Trefi Dyfnaint
Afon Merswy

Afon sy'n rhedeg trwy ran o ogledd-orllewin Lloegr yw Afon Merswy hefyd Mersi (). Ei hyd yw 70 milltir (113 km).

Mae'n cael ei ffurfio gan gydlifiad afonydd Goyt a Tame ger Stockport. Mae'n llifo i Fôr Iwerddon rhwng Lerpwl a Phenbedw.

Tarddiad yr enw 
Un esboniad posib o'r enw yw iddo ddod o'r gair Eingl-Sacsoneg Mǣres-ēa, sef afon ffin, gan mai'r Ferswy oedd y ffin rhwng Mersia a Northumbria. Eglurhad amgen yw iddo dod o'r Hen Gymraeg "môr-afon" neu "môr-dwfr", ond nid oes yr un sail i'r syniad mai enw Cymraeg yw.

Gweler hefyd
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Merswy
Merswy
Merswy
Foras na Gaeilge

Mae Foras na Gaeilge ("Sefydliad y Wyddeleg") yn gorff statudol sy'n gofalu am yr iaith Wyddeleg ac yn ei hyrwyddo yn y ddwy uned wleidyddol yn Iwerddon, sef 26 sir Gweriniaeth Iwerddon a chwe sir Gogledd Iwerddon. Mae'n un o'r cyrff traws-ffiniol a sefydlwyd yn sgîl Cytundeb Gwener y Groglith. Fe'i sefydlwyd ar yr 2il o Ragfyr 1999, ac yn y 26 sir fe gymerodd drosodd swyddogaeth y cyrff Bord na Gaeilge, An Gúm, ac An Coiste Téarmaíochta, oedd yn gyrff statudol yn y Weriniaeth.

Swyddogaethau
Hyrwyddo'r Wyddeleg;
Hwyluso ac annog defnydd llafar ac ysgrifennu mewn bywyd cyhoeddus a phreifat yng Ngweriniaeth Iwerddon ac, yng nghyd-destun Rhan III o'r Siarter Ewropeaidd ar gyfer Ieithoedd Rhanbarthol neu Leiafrifol, yng Ngogledd Iwerddon lle mae galw priodol;
Cynghori gweinyddiaethau, cyrff cyhoeddus a grwpiau eraill yn y sectorau preifat a gwirfoddol;
Ymgymryd â phrosiectau cefnogol, a chyrff a grwpiau cymorth grant yn ôl yr angen;
Ymgymryd ag ymchwil, ymgyrchoedd hyrwyddo, a chysylltiadau cyhoeddus a chyfryngau;
Datblygu terminoleg a geiriaduron;
Cefnogi addysg cyfrwng Gwyddeleg a dysgu Gwyddeleg.

Canolfannau
Sefydlir sawl Áras na Gaeilge ("Llety/Adeilad y Wyddeleg") gan Foras na Gaeilge fel canolfan ar gyfer gweithgarwch dros yr iaith ar draws tiriogaeth Iwerddon. Yn y Áras na Gaeilge yn Nulyn lleolir gorsaf radio gymunedol Wyddeleg ar gyfer y ddinas, sef, Raidió na Life.

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol 

Cyrff rheoli iaith
Yr iaith Wyddeleg yng Ngogledd Iwerddon
Yr iaith Wyddeleg yng Ngweriniaeth Iwerddon
Y Drydedd Groesgad

Y drydedd yn y gyfres o gyrchoedd yn erbyn y Saraseniaid ym Mhalesteina a'r Lefant i ennill meddiant ar y Tir Sanctaidd oedd Y Drydedd Groesgad. Parahodd o'r flwyddyn 1189 hyd 1192.

Cwymp dinas Caersalem i Saladin yn 1187 oedd yr ysbardun a arweiniodd at gyhoeddi'r Drydedd Groesgad yn 1189. Yr arweinwyr oedd Phylip II Awgwstws o Ffrainc, yr Ymerodr Glân Rhufeinig Ffrederic Barbarossa a Rhisiart Coeur de Lion o Loegr.

Un o'r rhai aeth allan i'r Tir Sanctaidd oedd y prelad Eingl-Normanaidd Baldwin, Archesgob Caergaint. Cyn hynny bu'n teithio o amgylch Cymru yng nghwmni Gerallt Gymro i geisio cael pobl i ymuno yn y groesgad newydd, taith a ddisgrifir yn y llyfr Hanes y Daith Trwy Gymru. Bu farw Baldwin ym Mhalesteina yn 1190, ddwy flynedd ar ôl ei ymweliad â Chymru.

Darllen pellach

Dogfennau cyfoes
De Expugnatione Terrae Sanctae per Saladinum, cyf. James A. Brundage, yn The Crusades: A Documentary Survey. Marquette University Press, 1962.
La Continuation de Guillaume de Tyr (1184-1192), gol. Margaret Ruth Morgan. L'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres, 1982.
Ambroise, The History of the Holy War, cyf. Marianne Ailes. Boydell Press, 2003.
Chronicle of the Third Crusade, a Translation of 'Itinerarium Peregrinorum et Gesta Regis Ricardi' , cyf. Helen J. Nicholson. Ashgate, 1997.
Peter W. Edbury (cyf.), The Conquest of Jerusalem and the Third Crusade: Sources in Translation. Ashgate, 1996.
Francesco Gabrieli, (gol.) Arab Historians of the Crusades, cyfieithiad Saesneg 1969, ISBN 0-520-05224-2

Astudiaethau 
Steven Runciman, A History of the Crusades, vol. II: The Kingdom of Jerusalem, a Vol. III: The Kingdom of Acre. Cambridge University Press, 1952-55.

Trydedd
Hanes Twrci
Hanes y Dwyrain Canol
1180au
1190au
Bryn y Glo

Ardal yn nhref Y Fflint heddiw yw Bryn y Glo (Saesneg Coleshill). Mae tarddiad yr enw yn ddirgelwch. Ymddengys ei fod yn enghraifft o gam-gymreigio enw Saesneg oedd yn ei dro yn llygriad o hen enw Cymraeg. Bryn Coel fuasai'r enw gwreiddiol felly (mae Coel yn enw personol digon cyffredin mewn Cymraeg Cynnar; y Coel enwocaf yw Coel Hen, brenin Brythonaidd o'r Hen Ogledd yn ôl traddodiad).

Ymwelodd Gerallt Gymro â Bryn y Glo ar ran olaf ei daith trwy Gymru gyda Baldwin, Archesgob Caergaint, yn haf 1188, ar ei ffordd rhwng Rhuddlan a Chaer. Cyfeiria Gerallt at y frwydr a ymladdwyd yno pan ddaeth y brenin Harri II o Loegr i geisio goresgyn Gwynedd. Roedd yn ardal goediog iawn ac ymosododd rhyfelwyr Gwynedd o'r coed yn sydyn - tactegau guerilla - a chollodd y brenin nifer o'i filwyr. Mae gan Gerallt hanesyn bach am ffyddlondeb cwn hela rhyfelwr ifanc o Gymro a syrthiodd yn y frwydr. Arosodd yr helgwn wrth y corff heb fwyd na diod am wyth diwrnod yn ei warchod rhag cael ei ddifetha gan adar a bleiddiaid.

Darllen pellach
Thomas Jones (gol.), Gerallt Gymro, tt. 141-3.

Gweler hefyd
Brwydr Cwnsyllt
Cwnsyllt

Daearyddiaeth Sir y Fflint
Hanes Sir y Fflint
Titus

Titus Flavius Vespasianus neu Titus (30 Rhagfyr 39 OC – 13 Medi 81 OC) oedd Ymerawdwr Rhufain o 24 Mehefin 79 OC hyd ei farwolaeth. Ganwyd Titus Flavius Vespasianus.

Titus oedd mab hynaf yr ymerawdwr Vespasian, a bu'n rhannu grym gydag ef am gyfnod. Ar farwolaeth ei dad daeth Titus yn ymerawdwr. Cyn i'w dad ddod yn ymerawdwr bu'n ymladd yn erbyn gwrthryfel yr Iddewon yn nhalaith Judea, a phan ddaeth Vespasian yn ymerawdwr a dychwelyd i Rufain gadawyd Titus i ddelio a'r gwrthryfel. Llwyddodd i gymeryd dinas Jerusalem ar ôl ei gwarachae am bum mis. Mae Bwa Titus yn Rhufain yn coffau ei fuddugoliaeth.

Yn ystod yr ymladd yn Judea syrthiodd Titus mewn cariad a Berenice, merch y brenin Herod Agripa I. Aeth a hi gydag ef i Rufain, ond oherwydd nad oedd poblogaeth Rhufain yn hapus ynglŷn â'r berthynas bu rhaid iddi roi'r gorau i'r syniad o'i phriodi. Eu perthynas yw thema'r ddrama "Titus a Berenice" gan Pierre Corneille a "Berenice" gan Jean Racine.

Daeth Titus yn boblogaidd iawn yn ystod ei deyrnasiad oherwydd ei haelioni. Ef oedd yn gyfrifol am orffen y gwaith ar y Colisewm, a gychwynwyd gan ei dad. Dilynwyd ef gan ei frawd Domitian.

Genedigaethau 39
Marwolaethau 81
Ymerodron Rhufeinig
Arglwyddi Afan

Gweler hefyd Afan (gwahaniaethu).
Roedd Arglwyddi Afan yn rheoli dros gwmwd ac Arglwyddiaeth Afan, sef ardal a oedd wedi'i leoli rhwng afonydd Afan a Nedd ym Morgannwg rhwng tua 1100 ac ail hanner y 14g.

Yn 1091 gymerodd y Normaniaid reolaeth dros hen deyrnas Gymreig Morgannwg, o dan arweiniaid Robert Fitz Hammo (neu Fitzhamon), arglwydd Caerloyw.  Brenin olaf hen deyrnas Morgannwg oedd Iestyn ap Gwrgant (a flodeuai rhwng 1081 ac 1100). Llwyddodd ei fab Caradog ab Iestyn i gadw rheolaeth dros ran o'r diriogaeth yng Nghwm Afan a gelwid ef a'i ddisgynyddion yn Arglwyddi Afan.  Yn y 13g dechreuodd y teulu ddefnyddio'r cyfenw "D'Avene" i efelychu'r Normaniaid. Erbyn 1373 roedd y teulu wedi ildio tir Afan i Edward le Despencer, arglwydd Morgannwg.

Gweler hefyd
Cwm Afan, cwm yn ne Cymru

Cymry'r 11eg ganrif
Cymry'r 12fed ganrif
Cymry'r 13eg ganrif
Hanes Castell-nedd Port Talbot
Teyrnoedd Morgannwg
Cwm Afan

Gweler hefyd Cwmafan, ac Afan (gwahaniaethu).
Cwm yn ne Cymru gyda Afon Afan yn rhedeg trwyddo yw Cwm Afan. Mae'r cwm yn mynd o bwynt yn y bryniau i'r gorllewin i Gwm Rhondda i lawr i'r môr ym Mhorth Talbot. Fe'i lleolir oddeutu hanner ffordd rhwng Castellnedd a Maesteg. Rhwng 1091 a 1282 roedd y tir o dan rheolaeth Arglwyddi Afan.

Sylwer fod gwahaniaeth rhwng "Cwm Afan" - enw'r cwm - a "Cwmafan" - pentref yn y cwm.

Dyffrynnoedd Castell-nedd Port Talbot
1520au

15g - 16g - 17g
1470au 1480au 1490au 1500au 1510au - 1520au - 1530au 1540au 1550au 1560au 1570au  
1520 1521 1522 1523 1524 1525 1526 1527 1528 1529

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
Pab Adrian VI
Pab Clement VII (ers 1523)
Brenin Harri VIII o Loegr
Brenin Iago V o'r Alban
Brenin Ffransis I o Ffrainc
Brenin Cristian II o Ddenmarc, Norwy a Sweden
Brenin Gustaf I o Sweden) (ers 1523)
Brenin Frederic I o Ddenmarc a Norwy
Ymerawdwr Zhengde
Ymerawdwr Jiajing (Tsieina) (ers 1521)

1520au
1510au

15g - 16g - 17g
1460au 1470au 1480au 1490au 1500au - 1510au - 1520au 1530au 1540au 1550au 1560au 
1510 1511 1512 1513 1514 1515 1516 1517 1518 1519

Digwyddiadau a Gogwyddion
Selim I, swltan Ymerodraeth yr Otomaniaid, yn gorchfygu'r Aifft a Phalesteina

Arweinwyr y Byd

1510au
1500au

15g - 16g - 17g
1450au 1460au 1470au 1480au 1490au - 1500au - 1510au 1520au 1530au 1540au 1550au 
1500 1501 1502 1503 1504 1505 1506 1507 1508 1509

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
Pab Alexander VI
Pab Piws III (1503)
Pab Iwliws II (er 1503)
Harri VII, brenin Lloegr
Harri VIII, brenin Lloegr (er 1509)
Iago IV, Brenin yr Alban
Brenin Louis XII o Ffrainc
Siôn I, Brenin Denmarc, Norwy a Sweden
Ymerawdwr Hongzhi
Ymerawdwr Zhengde (Tsieina) (er 1505)

1500au
Domitian

Caesar Domitianus Augustus neu Domitian (24 Hydref 51 OC – 18 Medi 96 OC) oedd Ymerawdwr Rhufain o 14 Medi 81 OC hyd ei farwolaeth. Ganwyd Titus Flavius Domitianus.

Domitian oedd mab ieuengaf Vespasian a Domitila. Ei frawd hŷn, Titus oedd ffefryn ei dad. Rhoddodd ei dad yr addysg orau posibl i Titus, ond cafodd Domitian lawr llai o addysg. Roedd gan Domitian ddau fab, ond bu'r ddau farw yn ieuanc. Pan fu farw Titus, ar 13 Medi 81, daeth Domitian yn ymerawdwr. Yn ystod ei deyrnasiad bu brwydro ym Mhrydain, Germania ac yn arbennig yn erbyn Decebalus, brenin Dacia o gwmpas Afon Donaw. Ni fu'n llwyddiannus, ac yn y diwedd bu'n rhaid iddo dalu swm mawr o arian i'r Daciaid i sicrhau heddwch. Bu hefyd yn brwydro yn erbyn y Sarmatiaid.

Llofruddiwyd ef ar 18 Medi 96 yn 45 oed, yn dilyn cynllwyn gan ei wraig Domicia a phennaeth Gard y Praetoriwm. Penododd y senedd Nerva fel ei olynydd.

Genedigaethau 51
Marwolaethau 96
Ymerodron Rhufeinig
Nawddsant

Nawddsant yw'r enw a ddefnyddir i ddisgrifio sant sy'n gofalu'n arbennig am ryw le neu rywrai penodol (gan amlaf cyfyngir y term i'r traddodiad Cristnogol). Gall nawddsant ofalu am wlad neu genedl neu grŵp o bobl ond llawer mwy cyffredin yw'r nawddseintiau sy'n gofalu am eglwys neu blwyf.

Dewi Sant yw nawddsant Cymru a chenedl y Cymry. Yn ynysoedd Prydain ac Iwerddon y nawddseintiau eraill yw Padrig (Iwerddon), Andreas (yr Alban), Siôr (Lloegr) a Piran a Phedrog (Cernyw).

Mae rhai nawddseintiau yn cysylltiedig â grwpiau o bobl, gan amlaf yn ôl eu crefft neu waith, er enghraifft Sant Fiacre yw nawddsant gyrwyr tacsis a cherbydau. Ystyrir Sant Cristoffr a Sant Meugan yn nawddseintia'r teithiwr. Mae rhai o'r seintiau eraill yn edrych ar ôl pobl yn ôl eu cyflwr, e.e. Dwynwen a Ffolant yn achos cariadon.

Ceir nifer mawr o seintiau llai yn y traddodiad Cymreig a Cheltaidd, weithiau'n gysylltiedig â sawl lle ond weithiau hefyd gyda dim ond un eglwys neu blwyf yn eu gofal. Un enghraifft yng Nghymru yw Sant Twrog, nawddsant Llandwrog a Maentwrog yng Ngwynedd.

Yn yr eglwys Gatholig y nawddseintiau mwyaf cyffredin yw'r Forwyn Fair, yr archangel Mihangel a'r Efengylwyr.

Mae gan bob nawddsant ei ŵyl neu wyliau arbennig. 1 Mawrth yw dyddgwyl Dewi, er enghraifft. Ar lefel lleol mae gan nawddsant eglwys neu blwyf ei ddiwrnod arbennig a elwir yn Ŵyl Mabsant.

Cyfeiriadau

Seintiau
Cristnogaeth
Ioan

Am bobl eraill yn dwyn yr enw Ioan, gweler Ioan (gwahaniaethu)

Yn y Testament Newydd mae Ioan neu Ioan Efenglydd neu Sant Ioan (fl. Ganrif 1af) yn un o ddeuddeg Apostol Crist ac un o'r pedwar efengylydd gyda Mathew, Marc a Luc. Roedd yn fab i Sebedeus a Salome, ac yn frawd i Iago. Dywedir ei fod ef a'r frawd yn bysgotwyr ar lan Môr Galilea pan alwyd hwy gan Iesu fel disgyblion.

Yn ôl traddodiad bu farw yn Effesus yn Asia Leiaf. Ffurf arall ar ei enw yw Ieuan. Fe'i gelwir weithiau Sant Ioan o Batmos hefyd.

Credir mai Ioan yw awdur Yr Efengyl yn ôl Ioan, un o'r pedwar efengyl synoptig a ysgrifennwyd tua diwedd y ganrif gyntaf. Tadogir arno dri Llythyr yn y Testament Newydd yn ogystal. Yn ôl traddodiad Ioan oedd awdur Datguddiad Ioan sy'n disgrifio Arwyddion Dydd y Farn; credir iddo gael ei gyfansoddi ar ynys Patmos.

Gweler hefyd
Y Pedwar Efengylydd
Yr Efengyl yn ôl Ioan
Llythyr Cyntaf Ioan
Ail Lythyr Ioan
Trydydd Llythyr Ioan
Datguddiad Ioan

Apostolion
Cymeriadau'r Testament Newydd
Seintiau Cristnogol
Y Testament Newydd
Nerva

Nerva Caesar Augustus neu Nerva (8 Tachwedd  30 OC – 27 Ionawr 98 OC) oedd Ymerawdwr Rhufain o 18 Medi 96 OC hyd ei farwolaeth. Ganwyd Marcus Cocceius Nerva.

Roedd Nerva yn aelod o deulu bonheddig o ddinas Narnia i'r gogledd o Rufain. Gwasanaethodd fel Conswl gyda Vespasian yn 71 OC a gyda Domitian yn 90 OC. Pan lofruddiwyd yr ymerawdwr Domitian yn 96 penodwyd Nerva yn ymerawdwr dan y Senedd, dan ddylanwad y blaid oedd wedi cynllwynio yn erbyn Domitian. Rhyddhaodd Nerva lawer o garcharorion Domitian, ac ysgafnhaodd y trethi. Roedd Nerva eisoes yn oedrannus a heb fab, felly dewisodd Trajan fel ei olynydd.

Nerva oedd y cyntaf o bedwar ymerawdwr oedd heb blant. Oherwydd hyn, dewisodd pob un ohonynt y person oedd yn ymddangos fel yr olynydd mwyaf addas, a'i fabwysiadu. Roedd y cyfnod yma yn oes aur i Rufain, gyda pob un o'r gwŷr a ddewiswyd yn llywodraethu'n dda ac yn gydwybodol. Roedd gan y pumed ymerawdwr yn y llinach yma, Marcus Aurelius, fab, a daeth yr oes aur i ben.

Genedigaethau 30
Marwolaethau 98
Ymerodron Rhufeinig
Urdd y Premonstratensiaid

Urdd Ganonaidd Gristnogol sy bellach yn rhan o'r Eglwys Gatholig yw Urdd y Premonstratensiaid. Fe'i gelwir felly am iddi gael ei sefydlu gan Sant Norbert yn Prémontré ym Mhicardi, Ffrainc yn 1120. Roedd yn urdd reolaidd a geisiai ddianc i lecynau diarffordd i arwain bywyd syml seiliedog ar egwyddorion mynachaeth gynnar ac mewn hynny o beth yn debyg iawn i Urdd y Sistersiaid. Y mam-dŷ yn Lloegr oedd Abaty Welbeck, a sefydlwyd yn 1153.

Ei hunig abaty yng Nghymru oedd Abaty Talyllychau yn Sir Gaerfyrddin, a sefydlwyd gan yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth yn ail hanner yr 1180au.

Ni fu erioed yn urdd fawr y tu allan i Ffrainc. Erbyn heddiw ychydig iawn o dai Premonstratensiaidd sydd ar ôl; ceir y rhan fwyaf ohonyn nhw yng Ngwlad Belg.

Cristnogaeth
Sefydliadau 1120
 
Premonstratensiaid
Premonstratensiaid
Aberdeen F.C.

Tîm pêl-droed yn Aberdeen yn yr Alban sy'n chwarae yn Uwchgynghrair yr Alban yw Aberdeen Football Club. Maen nhw'n chwarae yn Stadiwm Pittodrie.

Sefydlwyd y clwb ym 1903. Mae Aberdeen ymysg clybiau mwyaf llwyddiannus yr Alban. Mae'r tîm yng nghynghrair uchaf yr Alban ers cyn y Rhyfel Byd Cyntaf. Profodd gyfnod arbennig o lwyddiannus yn yr wythdegau, pan enillodd Uwchgynghrair yr Alban deirgwaith, ynghyd â Chwpan Enillwyr Cwpanau Ewrop ym 1983.

Chwaraewyr enwog
 Jim Leighton
 Gordon Strachan
 Alex McLeish
 Mark McGhee
 Eric Black
 Willie Miller
 Eoin Jess
 Russell Anderson
 Darren Mackie

Timau pêl-droed yr Alban
Aberdeen
Sefydliadau 1903