Owen Morgan Edwards

Arolygwr ysgolion, llenor a chyhoeddwr cylchgronau i oedolion ac i blant oedd Owen Morgan Edwards (26 Rhagfyr 1858 – 15 Mai 1920).

Bywgraffiad
Ganwyd Edwards ar 26 Rhagfyr 1858 yng Nghoed-y-pry, Llanuwchllyn, yn fab i Owen Edwards, ffermwr, ac Elizabeth. Cafodd ei addysg yn ysgol y plwyf cyn mynychu Ysgol Ramadeg y Bala, ac yna Coleg Prifysgol Cymru Aberystwyth. Oddi yno aeth i Glasgow am gyfnod ac yna i Goleg Balliol, Rhydychen lle roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas Dafydd ap Gwilym. Graddiodd gyda gradd dosbarth cyntaf mewn Hanes Modern.

Cafodd yrfa hir fel golygydd cylchgronau. Dechreuodd fel cyd-olygydd Cymru Fydd (1889–1891), cylchgrawn y mudiad gwleidyddol o'r un enw (gweler Cymru Fydd). Yn 1891 dechreuodd olygu a chyhoeddi y cylchgrawn Cymru (1891–1920) yn fisol, a adwaenir yn aml fel y "Cymru Coch", oherwydd lliw y clawr. Yn yr un flwyddyn dechreuodd gyhoeddi y cylchgrawn misol i blant Cymru'r Plant; ar ei anterth yn 1900 roedd hwn yn gwerthu tua 40,000 o gopïau y mis, sy'n ei wneud y cyhoeddiad mwyaf poblogaidd erioed yn hanes Cymru.

Roedd yn aelod o'r Blaid Ryddfrydol a daeth yn Aelod Seneddol dros Feirionnydd ym 1899, yn dilyn marwolaeth Thomas Edward Ellis ym mis Ebrill 1899. Ni fwynhaodd fywyd y senedd ac felly ni ymgeisiodd i gael ei ail-ethol ym 1900.

Yn 1907 dewiswyd ef yn brif arolygydd ysgolion Cymru. Ynghyd a'r gwaith hwnnw roedd yn ymroddedig i greu yn ei gyd-Gymry falchter yn eu hanes, ei hiaith a'u diwylliant, ac i'r perwyl hyn fe ysgrifennodd nifer o lyfrau Cymraeg wedi eu hysgrifennu mewn arddull a oedd yn apelio at y darllenydd cyffredin.

Golygodd a chyhoeddodd ddwy gyfres bwysig o glasuron rhyddiaith a barddoniaeth Cymraeg, sef Cyfres y Fil (37 cyfrol) a Llyfrau ab Owen. Cyhoeddodd yn ogystal Cyfres Clasuron Cymru. Cafodd y llyfrau bach deniadol, rhad a safonol hyn ddylanwad mawr ar feddylfryd y Cymry.

Gwnaethpwyd yn Farchog ym 1916 a gwobrwywyd gyda gradd anrhydedd o Brifysgol Cymru ym 1918. Bu farw ei wraig ym 1919, a bu farw yntau yn Llanuwchllyn ym 1920. Aeth ei fab, Ifan ab Owen Edwards ymlaen i sefydlu Urdd Gobaith Cymru. Enwyd Ysgol O M Edwards yn Llanuwchllyn ar ei ôl er mwyn ei anrhydeddu.

Teulu
Coed-y-pry, Llanuwchllyn oedd cartref O.M. Edwards a'i deulu yn 1871, roedd ei dad yn ffermwr 17 acer ar y pryd. Yn ystod cyfrifiad 1881 roedd yn lletywr yn Meyrick House, Dolgellau, rhestrwyd ei alwedigaeth fel Minister Calvinistic Methodist Body. Erbyn 1891, roedd yn byw adref gyda'i rieni unwaith eto yng Nghoedypry, rhestrwyd ei alwedigaeth fel athro hanes. Roedd ei frodyr, Thomas (melinydd), Edward (myfyriwr athroniaeth) a John M. (myfyriwr diwinyddiaeth) hefyd yn byw gyda hwy. Priododd Ellen Elizabeth Davies yn fuan ar ôl hynny. Roedd Edwards yn byw ym Mryn-yr-aber, Llanuwchllyn yn ystod cyfrifiad 1901, gyda'i wraig, ei fab Evan ab Owen a'i ferch, Haf. Roedd dwy forwyn hefyd yn byw gyda'r teulu. Rhestrwyd ei alwedigaeth fel Fellow of College & Lecturer.

Llyfryddiaeth

Llyfrau O. M. Edwards

Trem ar Hanes Cymru (1893)
Celtic Britain (1893)
Clych Adgof - penodau yn hanes fy addysg (1906)
O'r Bala i Geneva (1889)
Ystraeon o Hanes Cymru (1894)
Hanes Cymru (Rhan 1,1895; Rhan 2, 1899)
Cartrefi Cymru (1896)
Tro yn Llydaw (1889)
Wales (1901, yn y gyfres Stories of the Nations)
A Short History of Wales (1906)
Llyfr Del (1906). I blant.
Tro trwy'r Gogledd (1907)
Tro i'r De (1907)
Hwiangerddi (1911). I blant.
Llyfr Nest (1913). I blant.
Llyfrau a gyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth

 Yn y Wlad (1920)
 Llyfr Owen (1926). I blant
 Llyfr Haf (1926). I blant

Astudiaethau
W.J. Gruffydd, Owen Morgan Edwards, Cyfrol 1, 1858-1883 (Aberystwyth, 1937). Yr unig gyfrol a gyhoeddwyd.
Gwilym Arthur Jones, Bywyd a Gwaith Owen Morgan Edwards (1958)
R.M. Jones, Llenyddiaeth Gymraeg, 1902–1936 (1987). Pennod 7 ac 8 ar lyfrau O. M. Edwards a'u dylanwad.
Hazel Walford Davies (gol.), Bro a Bywyd: Syr O. M. Edwards 1858-1920 (Caerdydd, 1988)
Hazel Walford Davies, O.M.: Cofiant Syr Owen Morgan Edwards (Gwasg Gomer, 2020)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
'Papurau O. M. Edwards' yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru 
Testun Cartrefi Cymru' ar Wicidestun

Addysgwyr Cymreig
Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Cyhoeddwyr Cymreig
Cymry'r 19eg ganrif
Cymry'r 20fed ganrif
Genedigaethau 1858
Gwleidyddion Cymreig y 19eg ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Hanesyddion Cymreig
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion plant Cymraeg
Marwolaethau 1920
Plaid Ryddfrydol (DU)
Pobl o Lanuwchllyn
Pobl addysgwyd yn Ysgol y Berwyn