Yr Undeb Ewropeaidd

{{Infobox geopolitical organisation
|name = 
 
|linking_name = Europe
|image_flag = Flag of Europe.svg
|alt_flag = Cylch o 12 seren aur ar gefndir glas
|motto = "Undeb drwy Amrywiaeth"
|anthem = "Ode an die Freude"Awdl i Lawenydd 

|image_map = Global European Union.svg
|map_caption = Lleoliad
|map_width = 220px
|capital = Brwsel 
| latd=50 |latm=51 |latNS=N |longd=4 |longm=21 |longEW=E
|largest_settlement = 
|largest_settlement_type = cities
|official_languages =
 
|demonym = Ewropead
|org_type = Undeb Wleidyddol-Economaidd
|membership_type = Aelod-wladwriaethau
|membership =
 
|leader_title1 = Arlywydd y Comisiwn Ewropeaidd
|leader_name1 = Jean-Claude Juncker
|leader_title2 = Arlywydd y Cyngor Ewropeaidd
|leader_name2 = Donald Tusk

|sovereignty_type = Hanes<ref>Dywed Erthygl 1 o Gytundeb Maastricht: "The Union shall be founded on the present Treaty and on the Treaty on the Functioning of the European Union. Those two Treaties shall have the same legal value. The Union shall replace and succeed the European Community".</ref>
|established_event1 = Cytundeb Rhufain
|established_date1 = 1 Ionawr 1958
|established_event2 = 
|established_date2 = 1 Tachwedd 1993
|official_website = 
|area_rank = 7tha
|area_magnitude = 1 E12
|area_km2 = 4,324,782 
|area_sq_mi =  
|percent_water = 3.08
|population_estimate = 506,913,394
|population_estimate_rank = 3rda
|population_estimate_year = 2014
|population_density_km2 = 115.8 
|population_density_sq_mi = 300.9 
|population_density_rank = 

|GDP_PPP = $18.124 triliwn
|GDP_PPP_rank = 1afa
|GDP_PPP_year = 2014
|GDP_PPP_per_capita = $35,849
|GDP_PPP_per_capita_rank = 18eda
|GDP_nominal = $18.399 triliwn
|GDP_nominal_rank = 1afa
|GDP_nominal_year = 2014
|GDP_nominal_per_capita = $36,392
|GDP_nominal_per_capita_rank = 16eda
|Gini_year = 2010
|Gini_change =  
|Gini = 30.4 
|Gini_ref = 
|Gini_rank =
|HDI_year = 2011
|HDI_change = cynnydd 
|HDI = 0.876 
|HDI_ref = 
|HDI_rank = 13eg25eda
|currency =
 
|time_zone = WET (UTC)CET (UTC+1)EET (UTC+2)
|time_zone_DST = WEST (UTC+1)CEST (UTC+2)EEST
|utc_offset_DST = +3
|date_format =
|cctld = .eu
|footnote_a = Ped ystyrid fel endid ar wahân.
}}

Mae'r Undeb Ewropeaidd (UE) yn gymuned wleidyddol ac economaidd sydd â nodweddion goruwchgenedlaethol a rhyng-lywodraethol. Mae'n cynnwys 27 o aelod-wladwriaethau. Sefydlwyd yr UE ym 1993 gan Gytundeb Maastricht, er i'r broses o integreiddio Ewropeaidd gychwyn gyda'r Gymuned Economaidd Ewropeaidd (CEE), a luniwyd gan chwe gwlad Ewropeaidd ym 1957.

Creodd yr UE farchnad sengl sy'n ceisio gwarantu'r rhyddid i symud pobl, nwyddau, gwasanaethau a chyfalaf yn ddirwystr rhwng yr aelod-wladwriaethau. Mae'r UE yn cynnwys polisïau cyffredin dros fasnach, amaethyddiaeth, pysgodfeydd a datblygiad rhanbarthol. Ym 1999, cyflwynodd yr UE arian cyfredol cyffredin, sef yr ewro, a fabwysiadwyd gan 13 aelod-wladwriaeth. Mae hefyd wedi datblygu rôl mewn materion polisi tramor, a chyfiawnder a materion cartref.

Gyda bron 500 miliwn o ddinasyddion, cynhyrchodd yr UE gynnyrch mewnwladol crynswth y pen o €11.4 triliwn (£8 triliwn) yn 2007. Mae'n cynrychioli ei aelodau o fewn Sefydliad Masnach y Byd ac mae'n bresennol fel sylwedydd yn uwch-gynadleddau'r G8. Mae 21 o aelodau'r UE yn aelodau o NATO. Mae gan yr UE bum sefydliad swyddogol, sef Senedd Ewrop, Cyngor yr Undeb Ewropeaidd, y Comisiwn Ewropeaidd, Llys Cyfiawnder Ewrop a Llys Archwilwyr Ewrop, yn ogystal â gwahanol gyrff eraill, er enghraifft Banc Canolog Ewrop a Phwyllgor y Rhanbarthau. Mae dinasyddion yr UE yn ethol aelodau Senedd Ewrop bob pum mlynedd.

Yn y Deyrnas Unedig, cafwyd refferendwm yn 2016 ar y cwestiwn a ddylai'r DU adael yr UE neu aros yn aelod. Roedd mwyafrif pleidleisiau Yr Alban a Gogledd Iwerddon i aros, yn ogystal ag ardaloedd eraill fel Llundain, Caerdydd, Gwynedd a Cheredigion. Er hynny roedd mwyafrif ar draws y DU i adael, o 52% i 48%.

 Hanes 

Ganwyd yr Undeb Ewropeaidd fel cydffederasiwn o wledydd i ail-adeiladu Ewrop ar ôl yr Ail Ryfel Byd ac er mwyn rhwystro hunllef rhyfel arall. Cymuned Ewropeaidd Economaidd, neu Marchnad Gyffredin oedd enw cyntaf yr UE. Newidiwyd yr enw i Cymuned Ewropeaidd ac wedyn i Undeb Ewropeaidd. Wedi dechrau fel undeb masnach datblygodd yr UE i fod yn undeb economaidd a gwleidyddol.

 Aelod-wladwriaethau 
Aelodau Presennol

Ers 1 Gorffennaf 2013 mae 28 o aelod-wladwriaethau yn yr Undeb Ewropeaidd, ond dim ond 6 o wledydd sefydlodd y CEE ym 1952/1958:
 Yr Almaen (Gorllewin)
 Yr Eidal
 Ffrainc
 Yr Iseldiroedd
 Gwlad Belg
 Lwcsembwrg

Ymunodd saith gwladwriaeth â'r CEE ar ôl y cychwyn:
 ym 1973: Denmarc, Gweriniaeth Iwerddon a'r Deyrnas Unedig
 ym 1981: Gwlad Groeg
 ym 1986: Portiwgal a Sbaen
 ym 1990: ehangwyd tiriogaeth yr UE â Dwyrain yr Almaen

Ffurfiwyd yr UE yn wreiddiol yn 1993 gan wladwriaethau'r CEE. Mae 15 o wladwriaethau pellach wedi ymuno â'r UE erbyn hyn:
 ym 1995: Awstria, Y Ffindir, a Sweden
 yn 2004: Cyprus, Y Weriniaeth Tsiec, Estonia, Hwngari, Latfia, Lithwania, Malta, Gwlad Pwyl, Slofacia a Slofenia
 yn 2007: Bwlgaria a Rwmania
 yn 2013: Croatia

Cafodd Yr Ynys Las ymreolaeth gan Denmarc ym 1979 a gadawodd yr UE ym 1985 ar ôl refferendwm. Gweler hefyd y brif erthygl Ehangu'r Undeb Ewropeaidd''.

Gadawodd y DU ym 2020 ar ôl refferendwm

Ymgeiswyr aelodaeth i'r UE
Mae pum gwlad yn ymgeiswyr swyddogol i fod yn rhan o'r UE: Gwlad yr Iâ, Cyn-weriniaeth Iwgoslafaidd Macedonia Montenegro, Serbia, a Thwrci. Mae Albania a Bosnia-Hertsegofina yn cael eu hystyried yn swyddogol fel ymgeiswyr potensial. Rhestrir Cosofo fel ymgesiydd potensial hefyd, ond ni ystyrir Cosofo fel gwlad annibynnol gan y Comisiwn Ewropeaidd gan nad yw pob gwlad yn cydnabod Cosofo fel gwlad gwbl ar wahân i Serbia.

Heb fod yn aelod-wladwriaethau o'r UE nac yn ymgeiswyr am aelodaeth, mae perthynas arbennig â'r UE gan sawl gwlad, e.e. Monaco ac Andorra.

Daearyddiaeth a phoblogaeth
Mae maint holl dirwedd 25 aelod-wladwriaeth yr UE (2004) yn 3,892,685 km². Petasai'r UE yn un wlad, byddai'n seithfed fwyaf yn y byd. Roedd poblogaeth yr UE (sef poblogaeth  aelod-wladwriaethau'r UE o dan delerau Cytundeb Maastricht) yn 453 miliwn ym mis Mawrth 2004 ac felly, petasai'n un wlad, yn drydedd ar ôl India a Tsieina.

Llywodraethu

Statws 
Yr Undeb Ewropeaidd yw'r gyfundrefn ryngwladol fwyaf pwerus yn y byd. Mae nifer o aelod-wladwriaethau wedi rhoi hawliau sofraniaeth genedlaethol i'r UE (er enghraifft arian, polisi ariannol, marchnad fewnol, masnach dramor) ac felly mae'r UE yn datblygu yn rhywbeth tebyg i wladwriaeth ffederal. Beth bynnag, nid ydyw'n wlad ffederal, ond mae'n pwysleisio "subsidiarity" (term arbennig sy'n disgrifo'r egwyddor o benderfynu pethau mor agos â phosib i'r bobl sy'n cael eu heffeithio gan y penderfyniadau). Mae'r aelod-wladwriaethau yn rheoli'r cytundebau ac ni all yr UE drosglwyddo hawliau ychwanegol o'r aelod-wladwriaethau i'r UE.

Fframwaith sefydliadol 
Mae gan yr UE bum sefydliad swyddogol:
 Senedd Ewrop
 Cyngor yr Undeb Ewropeaidd (nid i'w gymysgu â'r Cyngor Ewropeaidd)
 Comisiwn Ewropeaidd
 Llys Cyfiawnder y Cymunedau Ewropeaidd
 Llys Archwilwyr Ewrop

Sefydliadau gwleidyddol yw'r Senedd, y Cyngor a'r Comisiwn, sy'n dal grym gweithredol a deddfwriaethol yr Undeb. Mae'r Senedd yn cynrychioli'r dinasyddion, mae'r Cyngor yn cynrychioli eu llywodraethau, ac mae'r Comisiwn yn cynrychioli'r budd Ewropeaidd cyffredinol. Y Comisiwn yn unig sydd â'r hawl i ddrafftio deddfwriaeth. Cyflwynir deddfwriaeth ddrafft i'r Senedd a'r Cyngor, y mae rhaid iddynt ei chymeradwyo, er bod y weithdrefn benodol yn dibynnu ar bwnc y ddeddfwriaeth dan sylw. Unwaith wedi'i chymeradwyo ac wedi'i llofnodi, mae'r ddeddfwriaeth yn dod i rym. Dyletswydd y Comisiwn yw sicrhau y cydymffurfir â chyfraith yr Undeb.
Deg gwlad mwyaf eu heconomi - gan gyfrif yr Undeb Ewropeaidd fel un wlad; mwyaf o ran Cynnyrch mewnwladol crynswth yn 2011.

Mae hefyd nifer o gyrff ac asiantaethau pwysig eraill nad ydynt yn sefydliadau swyddogol. Mae'r rhain yn cynnwys dau bwyllgor ymgynghorol, sef Pwyllgor y Rhanbarthau a'r Pwyllgor Economaidd a Chymdeithasol, sy'n rhoi eu cyngor ynghylch materion rhanbarthol, economaidd a chymdeithasol.

Mae cyrff ac asiantaethau eraill yn cynnwys:
 Banc Canolog Ewrop
 Banc Buddsoddi Ewrop
 Asiantaeth Amgylchedd Ewrop
 Europol
 Swyddfa Cyhoeddiadau Swyddogol
 Ombwdsman Ewropeaidd

Bydd Cytundeb Lisbon yn gwneud nifer o newidiadau i fframwaith sefydliadol yr Undeb. Daw'r Cyngor Ewropeaidd a Banc Canolog Ewrop yn sefydliadau llawn, a chaiff Llys y Gwrandawiad Cyntaf ei ailenwi yn "Lys Cyffredinol".

Polisïau 
Dechreuodd yr UE fel grŵp o wledydd yn cydweithredu'n economaidd ar ôl yr Ail Ryfel Byd. Datblygodd wedyn i gynnwys cydweithredu gwleidyddiol. Fel hynny, roedd pŵer gwleidyddiol yn symud o'r aelod-wladwriaethau i sefydliadau'r UE. Beth bynnag, mae hynny'n cael ei cydbwyso gan y ffaith bod gan nifer o aelod-wladwriaethau draddodiad o lywodraeth gryf yn eu rhanbarthau. Mae pwysigrwydd rhanbarthau Ewrop yn cynyddu a sefydlwyd Pwyllgor y Rhanbarthau trwy Gytundeb Maastricht.

Statws yr iaith Gymraeg 
Ers blynyddoedd mae unigolion a grwpiau wedi bod yn pwyso ar yr Undeb a Llywodraeth y Deyrnas Unedig i godi statws swyddogol yr iaith Gymraeg o fewn yr Undeb.

Ar 20 Tachwedd 2008, gwnaeth Alun Ffred Jones hanes drwy ddefnyddio'r Gymraeg mewn cyfarfod o Gyngor Gweinidogion Undeb Ewrop am y tro cyntaf erioed. Siaradodd fel Gweinidog dros Dreftadaeth Cymru yn rhan o ddirprwyaeth y DU i'r cyfarfod. Cyfieithwyd araith y gweinidog mewn canlyniad i gytundeb rhwng llywodraethau Cymru a'r DU ac Undeb Ewrop a gytunwyd yng Ngorffennaf 2008.

Gweler hefyd
Partneriaeth Masnachu a Buddsoddi Trawsiwerydd
Mercosur Cymuned Fasnachu Traws-ffiniol ar gyfer dwyrain De America

Nodiadau

Cyfeiriadau

Ffynonellau eraill 
  Canllaw y BBC i sefydliadau'r UE
 Cyflwyniad i'r UE

Dolenni allanol 

 Gwefan swyddogol yr Undeb Ewropeaidd

Sefydliadau 
 Senedd Ewrop
 Cyngor yr Undeb Ewropeaidd
 Comisiwn Ewropeaidd
 Llys Cyfiawnder Ewrop
 Llys Archwilwyr Ewrop

Cyrff eraill 
 Banc Canolog Ewrop
 Banc Buddsoddi Ewrop
 Pwyllgor y Rhanbarthau
 Pwyllgor Economaidd a Chymdeithasol

 
Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel