alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Alexandra o Ddenmarc

Tywysoges Cymru rhwng 1863 a 1901 a brenhines Edward VII o Deyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon oedd Alexandra o Ddenmarc (1 Rhagfyr 1844 - 20 Tachwedd 1925).

Ei tad oedd y Tywysog Cristian, sef Cristian IX, brenin Denmarc, a'i chwaer, y Dywysoges Dagmar, oedd yr Ymerawdes Maria Feodorovna gwraig yr Ymerawdr Alexander III o Rwsia a mam yr Ymerawdr Niclas II, tsar Rwsia.

Cafodd ei eni ym Mhalas Amalienborg, Copenhagen.

Plant
Albert Victor, Dug Clarence (8 Ionawr, 1864 - 14 Ionawr, 1892).
Siôr V, brenin y Deyrnas Unedig (3 Mehefin, 1865 - 20 Ionawr, 1936).
Louise (20 Chwefror, 1867 - 4 Ionawr, 1931).
Victoria (6 Gorffennaf, 1868 - 3 Rhagfyr, 1935).
Maud (26 Tachwedd, 1869 - 20 Tachwedd, 1938).
John (6 Ebrill, 1871).

Cyfeiriadau

Breninesau cydweddog y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1844
Marwolaethau 1925
Tywysogesau Cymru
Merched y 19eg ganrif
Merched yr 20fed ganrif
Pont

Adeiladir pont i helpu pobl, cerbydau neu ddŵr i groesi dyffryn neu gwm, ffordd neu reilffordd, neu hyd yn oed afon. Yr enw am bont sy'n cludo dŵr ydy traphont.

Daw’r gair ‘pont’ o’r Lladin. Felly hefyd y gair Ffrangeg ‘pont’ sydd yn gyfystyr â ‘phont’ yn Gymraeg.

Mae dihareb enwog yn Gymraeg yn seiliedig ar y chwedl yn y Mabinogi pan fo'r cawr Bendigeidfran yn gorwedd ar draws afon yn ystod ei gyrch yn Iwerddon fel bod y Cymry yn gallu teithio dros ei gefn ar draws yr afon. A fo ben, bid bont.

Boncyffion cryfion wedi eu gosod ar draws afon oedd y pontydd cyntaf. Gwelir y gair mewn nifer o enwau lleoedd yng Nghymru, megis Pontardawe, Pontarddulais, Pontypridd, Pontarfynach, Pen-y-Bont-ar-Ogwr,  Pont-y-pŵl  .

Bu’r Rhufeiniaid yn ddiwyd yn adeiladu pontydd gan wneud defnydd helaeth o bontydd cychod a phontydd o bren. Gwnaethant hefyd ddefnyddio’r dechnoleg pensaernïol o adeiladu gyda cherrig ar ffurf bwa, gan adeiladu pontydd cerrig digon cryf i barhau hyd heddiw. Fe geir pontydd bwa o oes y Rhufeiniaid o hyd yn Ffrainc, yr Eidal a Sbaen, e.e. pont Alcántara yn Sbaen. Yn ogystal â chario heolydd defnyddiai’r Rhufeiniaid bontydd i gario dŵr (aquae ductus).

Parhaodd mynachod Ewrop â’r gwaith o adeiladu pontydd ar draws Ewrop yn ystod y Canol Oesoedd. Dyma darddiad teitl y pab ‘’pontifex maximus’’, sef y prif adeiladwr pontydd.

Mae nifer fawr o wahanol fathau o bontydd.

Un math yw Pont Gludo.

Pontydd Enwog Cymru

Llyfryddiaeth 
 D. Gwyn Jones, Rhamant y Pontydd (Llyfrau’r Dryw, 1969) – llyfr cyffredinol sy’n cynnwys enghreifftiau o bontydd Cymreig o wahanol fathau.
 Evan Jones, Balchder Crefft (Christopher Davies, 1976) - pennod 5 yn ymdrin â seiri maen Ceredigion.
 A.O. Chater, "Inscriptions on Bridges in Ceredigion", Gylchgrawn Cymdeithas Hynafiaethwyr Ceredigion 8:3

Adeiladau ac adeiladwaith
 

new:ज्याभः
Gwylan Gefnddu Fwyaf

Yr wylan fwyaf a welir yn ynysoedd Prydain yw'r Wylan Gefnddu Fwyaf (Larus marinus). Fel Gwylan y Penwaig, aderyn ysglyfaethus iawn yw hi, gan fwyta pysgod, llygod, adar a'u chywion gan gynnwys wyau a chywion gwylannod eraill. Mae fel arfer yn aros yn yr un man o flwyddyn i flwyddyn. Am ei bod yn aderyn sy'n hela, mae fel arfer ar ei phen ei hun, neu yn un o ddwy.

Dyma'r mwyaf o'r holl wylanod.

Gwylanod
Clefyd y gwair

Alergedd yw Clefyd y gwair (neu twymyn y gwair); hayfever yn Saesneg.

Er gwaetha'r enw, clefyd yw hwn sydd yn aml yn cael ei achosi gan lygredd carbon yn yr awyr, fel mwg ceir, yn hytrach na phaill gwair.

Meddygaeth amgen 
Tybir fod y llysiau canlynol yn gallu lliniaru tipyn ar yr anhwylder o besychu: Camri, Lafant a Lemon.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
 Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Afiechydon
Che Guevara

Ernesto Guevara (14 Mai 1928 – 9 Hydref 1967) chwyldroadwr o'r Ariannin a chwareuodd ran allweddol yn chwyldro Ciwba.

Ei fywyd cynnar 
Meddyg oedd Che o ran ei broffesiwn. Yn ddyn ifanc rhoddodd ei waith ei fyny a theithiodd yr holl ffordd trwy dde a chanolbarth America ar fotorbeic. Roedd y daith honno i newid ei fywyd. Bu'n llygad-dyst i dlodi ac anghyfiawnder ar raddfa eang a phenderfynodd fod rhaid newid hynny. Ym Mecsico syrthiodd i mewn gyda chriw o Giwbanwyr alltud a ddyheai weld chwyldro yn Ciwba. Un ohonynt oedd Fidel Castro.

Y chwyldroadwr 
Roedd Che yn aelod o Fudiad 26ain o Orffennaf dan arweiniad Fidel Castro a gipiodd awdurdod yn Ciwba yn 1959 ar ôl disodlu llywodraeth Batista. Gwasanaethodd mewn nifer o swyddi yn y llywodraeth newydd, ond canolbwyntiodd ar ddiywgio byd amaeth. Gadawodd Ciwba yn 1966 i geisio tanio chwyldro mewn gwledydd eraill gan gynnwys y Congo a Bolifia. Fe'i dienyddiwyd gan fyddin Bolifia yn Hydref 1967.

Ei ddylanwad 
Cafodd esiampl Che ddylanwad aruthrol ar genhedlaeth radicalaidd y 1960au. Tyfodd ei lun, yn benodol y ffotograff Guerrillero Heroico, i fod yn un o eiconau mwyaf amlwg y chwedegau a'r saithdegau cynnar. Mae Dafydd Iwan wedi canu cân i Che Guevara.

Dolen allanol 
  Che, Guía y Ejemplo 

 
Genedigaethau 1928
Marwolaethau 1967
Chwyldroadwyr
Archentwyr
Gwleidyddion Ciwbaidd
Hanes Ciwba
Hanes De America
Meddygon Ciwbaidd
Milwyr Archentaidd
Pont gludo

Pont uchel o fframwaith dur neu haearn, fel rheol, sy'n gadael i longau basio o dani yw pont gludo neu bont lwyfan. Mae cerddwyr a cherbydau'n teithio ar draws yr afon mewn basged grog fawr neu gondola sy'n hongian gerfydd rhaffau dur trwchus o brif drawst y ffrâm. Y bont gyntaf o'r math yma oedd Pont Vizcaya yn Portugalete, Gwlad y Basg, yn Sbaen, a adeiladwyd yn 1893 ac a gynlluniwyd gan Alberto Palacio. Enwyd y bont yma yn Safle Treftadaeth y Byd yn 2006.

Dim ond rhyw ugain o'r pontydd hyn a godwyd erioed, ac o'r rheini dim ond rhyw chwech sy'n dal i gael eu defnyddio. Ceir un o'r rhain yng Nghymru, sef Pont Gludo Casnewydd, sy'n croesi Afon Wysg yn ninas Casnewydd, a agorwyd yn 1906.

Dolenni allanol
 Casglu'r Tlysau Lluniau hanesyddol o Bont Gludo Casnewydd

Dyfeisiau o Sbaen
Cludo
Gwylan Gefnddu Leiaf

Fel yr awgryma'r enw mae'r Wylan Gefnddu Leiaf yn llai na'r Wylan Gefnddu Fwyaf. Mae coesau hon yn felyn gryf yn wahanol i'r Wylan Gefnddu Fwyaf sydd a'i choesau a'i thraed yn llwyd binc gwelw.

Gwylanod
Tywod

Craig a cherrig a chregyn wedi eu malu'n fân dros miloedd ar filoedd o flynyddoedd yw tywod, wrth i'r môr eu taro yn erbyn ei gilydd dro ar ôl tro.

Gweler hefyd
Anialwch
Traeth
Tywodfaen

Daeareg
Glyn Owen

Actor teledu oedd Glyn (Griffith) Owen (6 Mawrth 1928 – 10 Medi 2004).

Rhaglenni
The Trollenburg Terror (1956)
Emergency Ward 10
Coronation Street
The Brothers
The Rat Catchers
Oil Strike North
Ennal's Point
Howard's Way.

Genedigaethau 1928
Marwolaethau 2004
Actorion Cymreig
Margaret Hassan

Gwyddeles yn gweithio dros fudiad cymorth yn Irac oedd Margaret Hassan (18 Ebrill 1945 – 14 Tachwedd 2004). Cafodd ei herwgipio a'i lladd yno, mae'n ymddangos gan wrthryfelwyr Iracaidd.

Cafodd ei geni yn Nulyn.

Gwyddelod
Pobl o Ddulyn
Genedigaethau 1945
Marwolaethau 2004
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Natsïaeth

Y wedd fwyaf eithafol ar Ffasgaeth, "Sosialaeth Genedlaethol" oedd yr enw swyddogol ar Natsïaeth, oedd wedi'i seilio ar oruchafiaeth honedig yr hil Ariaidd, ac yn benodol y pobloedd Almaenig, dros bob hil arall, yn enwedig Slafiaid ac Iddewon. Ystyrid yr Almaenwyr yn Herrenvolk: "meistr-hil".

O fod yn griw bach di-nod, fe dyfodd y Blaid Natsïaidd yn y blynyddoedd anodd wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf i fod yn brif blaid yr Almaen. Manteisiodd y blaid ar drybini economaidd y wlad, gan wneud bwch dihangol o'r Iddewon.

Yn 1920 fe gyhoeddodd y Blaid Natsïaidd rhaglen 25-Pwynt (Rhaglen Sosialaeth Cenedlaethol) a oedd yn cynnwys syniadau: gwrth-lywodraeth, syniadau Almaen gyfan, hiliaeth, gwrth-semitiaeth, Darwiniaeth Cymdeithasol, eugenics, gwrth-gomiwnyddiaeth, totalitariaeth a'u gwrthwynebiad i economeg a rhyddfrydiaeth gwleidyddol.

Roedd militariaeth hefyd yn elfen gref mewn Natsïaeth, ac roedd pwyslais mawr ar ehangu'r diriogaeth Almaenig trwy rym arfog er mwyn creu Lebensraum: "lle i fyw" i Almaenwyr. Dadleuodd Hitler os nad oedd pobl yn medru amddiffyn ffiniau eu gwlad, nad oeddynt felly'n haeddu eu gwlad. Yn ei farn o roedd rhai gwledydd Slafaidd yn "gaethweision-hil" (slave-races) a fod gan yr Herrenvolk, felly, yr hawl i'w tiroedd.

Pen draw Natsïaeth oedd Die Endlösung, neu'r Ateb Terfynol, sef ymgais i ddileu'r Iddewon ac eraill oddi ar gyfandir Ewrop. Dadleuodd Hitler nad oedd gan bobl di-wlad yr hawl i fyw ac y gall y meistr-hil gryfhau ei gilydd drwy ddifa'r 'paraseits' hyn, pobl megis: y Romani (neu Sipsiwn), Tsieciaid, Pwyliaid, pobl gydag afiechyd meddwl, yr anabl, hoywon ac eraill.

Gweler hefyd 
 Ffasgaeth
 Neo-Natsïaeth
 Yr Holocost

Cyfeiriadau

 
Cenedlaetholdeb Almaenig
Ffasgaeth
Gwrth-Semitiaeth
Hebraeg

Mae Hebraeg yn iaith Semitaidd a siaredir gan ychydig dros 7 miliwn o bobl yn Israel a thros y byd.  Iaith wreiddiol yr ysgrythurau Iddewig (Hen Destament y Beibl Cristnogol) yw Hebraeg Beiblaidd (neu Glasurol).  Diflanodd Hebraeg fel iaith lafar yn yr 2g OC, ond parhaodd fel iaith ysgrifenedig.  Cafodd Hebraeg ei hadfywio fel iaith lafar yn niwedd y 19g a daeth yn iaith swyddogol gwladwriaeth fodern Israel yn yr 20g. Y person a briodolir, neu gysylltir fwyaf gydag adfywiad yr iaith yw Eliezer Ben-Yehuda.

Er mai'r mwyaf amlwg ydyw hi, un ymhlith nifer o ieithoedd Iddewig yw Hebraeg. Ymhlith y lleill y mae Iddew-Almaeneg neu Yiddish-Daitsch a Ladino (Sbaeneg Iddewig). Cafodd y rhain eu defnyddio gan wahanol gymunedau Iddewig tra bu Hebraeg llafar yn farw, ond crebachu fu eu hanes yn sgil yr adfywiad yn nefnydd yr Hebraeg, gan adael lleiafrifoedd bychain iawn o siaradwyr yr ieithoedd hyn, os o gwbl.

Un o wyrthiau ieithyddol yr 20g oedd adfywiad Hebraeg, na bu'n iaith gyntaf i neb ers canrifoedd. Mae mewnfudwyr i Israel, o Ewrop, Unol Daleithiau America, yr hen Undeb Sofietaidd ac Affrica, er enghraifft yn cael eu trochi yn yr Hebraeg trwy gyrsiau Wlpan. Mae llyfr gan Norman Berdichevsky, 'Modern hebrew: The Past Present and Future of a Revitalized Language' yn cyfeirio'n fyr at ddylanwad y mudiad Hebraeg ar y Gymraeg.

Ysgrifennir Hebraeg yn ei gwyddor ei hun, o'r dde i'r chwith.  Mae 22 cymeriad yn yr wyddor, pob un yn gytsain. Dynodir llafariaid gan system o nodau, ond fel arfer dim ond mewn cyhoeddiadau i blant a dysgwyr y'u defnyddir.

Ymhlith cyfieithiadau i'r Gymraeg o'r Hebraeg fodern y mae;
 'Atgofion Haganah' (bywgraffiad o Israel) gan Judith Maro, cyfieithwyd gan William Williams, Wytherin Gwasg y Brython, Lerpwl. 1972
 'Hanes Teulu fy Nhad' gan Judith Maro, cyfieithwyd gan William Williams, Wytherin Taliesin cyf 29, t36-46 . Rhagfyr 1974
 Cael y Llun yn Iawn. Cerdd gan Amir Or, troswyd drwy'r Saesneg, gan Chris Meredith. Taliesin cyf 131. Haf 2007.
 "Does dim blodau i'r senorita". (stori fer ) gan Iotam Rewfeni, y cyfieithu gan Richard Crowe ac Amnon Shapiro. Tu Chwith, cyfrol 2. Haf 1994

Cyfeiriadau

 
Ieithoedd Semitaidd
Enoc Huws

Nofel gan Daniel Owen yw Profedigaethau Enoc Huws. Cyhoeddwyd y nofel gyntaf ym 1891, ac yn ddiweddar addaswyd hi ar gyfer y teledu.

Mae'n rhoi hanes Enoc Huws, a fagwyd yn blentyn amddifad ond sydd, trwy waith caled, gonestrwydd a charedigrwydd, yn dod yn fasnachwr llwyddiannus. Mewn gwrthgyferbyniad, y prif gymeriad arall yw Capten Trefor, twyllwr di-egwyddor sydd yn ymddangos wedi ennill cyfoeth mawr yn y diwydiant mwyngloddio plwm, ac sydd yn denu eraill i 'fuddsoddi' yn ei fenter. Ofnwn y bydd Enoc Huws, sydd â golwg ar Susan, merch y Capten, yn cael ei ddifetha yn yr un ffordd.

Themâu
Er yn thema ddifrifol, adroddir ambell i ddigwyddiad doniol, yn enwedig gyda pherthynas Enoc a'i forwyn, Marged. Tu ôl i'r hiwmor fodd bynnag, gwelir elfennau gwir a thywyll. Gellir ystyried ymddygiad Marged yng nghyd-destun safle menywod yn y gymdeithas Fictoraidd. Gwelir ofn merched y cyfnod o'r tloty. Mae ymddygiad y Plismon (er hefyd yn ddoniol) yn dangos llwfrdra a strwythur dosbarth y gymuned: cawn fechgyn o deuluoedd "da" yn meddwi ac yn cael eu hebrwng adref er mwyn i'w teuluoedd roi "anrheg" i'r plismon tra bod bechgyn o deuluoedd llai parchus yn meddwi ac yn cael eu hebrwng i'r ddalfa. Gellir dadlau mai llun go gymhleth sydd i'w weld yn y nofel.

Brwydr rhwng y da a'r drwg yw thema'r llyfr ond mae tro annisgwyl tuag at ddiwedd yr hanes sy'n creu amheuaeth a yw'r da am orchfygu.

Daniel Owen
Llyfrau Cymreig 1891
Nofelau 1891
Nofelau Cymraeg
Llyfrau Daniel Owen
Gillian Clarke

Bardd o Gaerdydd yn ysgrifennu yn Saesneg yw Gillian Clarke  (8 Mehefin 1937), sydd wedi dysgu Cymraeg. Cafodd Clarke ei geni yng Nghaerdydd.

Ym 1999 enilloddd hi Wobr Glyndŵr.

Llyfryddiaeth
Snow on the Mountain. (Christopher Davies, 1971)
The Sundial (Gwasg Gomer, 1978)
Selected Poems (Carcanet Press, 1985)
Letter from a Far Country (Carcanet Press, 1988)
Letting in the Rumour (Carcanet Press, 1989)
The King of Britain's Daughter (Carcanet Press, 1993)
Collected Poems (Carcanet Press, 1997)
Five Fields (Carcanet Press, 1998)
The Animal Wall (Gwasg Gomer, 1999)
Nine Green Gardens (Gwasg Gomer, 2000)
Making the Beds for the Dead (Carcanet Press, 2004)
At the Source: A Writer's Year (Carcanet Press, 2008)
A Recipe for Water (Carcanet Press, 2009)
Ice (Carcanet Press, 2012)
Zoology (Carcanet Press, 2019)
Roots Home: Essays and a Journal (Carcanet Press, 2021)
The Hours (Broken Sleep Books, 2021)
The Gododdin: Lament for the Fallen (Faber, 2021) 

Beirdd Cenedlaethol Cymru
Beirdd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1937
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Pobl o Gaerdydd
Iddewon

Cenedl a grŵp ethnogrefyddol yw'r Iddewon sy'n gysylltiedig â chrefydd Iddewiaeth. Mae'r Iddewon yn ddisgynyddion i'r hen Hebreaid neu Israeliaid a ddisgrifir yn llyfrau Hebraeg yr Hen Destament a'r Talmud.

Gweler hefyd 
 Iddewiaeth
 Israeliaid
 Iddewiaeth yng Nghymru

 
Grwpiau ethnogrefyddol
Pobloedd hynafol
Canolfan Mileniwm Cymru

Lle ar gyfer y celfyddydau perfformiadol yw Canolfan Mileniwm Cymru a leolir yng Nghaerdydd. Gobeithir y bydd doniau opera, bale, sioeau cerdd a dawns gorau'r byd yn perfformio yno. Costiodd £104 miliwn i'w godi; darparodd y Cynulliad Cenedlaethol rant o £37 miliwn i gyfrannu at y cost, hefyd darparwyd £30.7 miliwn gan Gomisiwn y Mileniwm, a £9.8 miliwn gan Gyngor Celfyddyd Cymru. Rhoddwyd £10 milwn arall gan Donald Gordon, dyn busnes o Dde Affrica, a daeth gweddill yr arian angenrheidiol trwy gytundeb noddiant efo Cymdeithas Adeiladu'r Principality.

Cynlluniodd rhan cyntaf y ganolfan gan  Jonathan Adams, ac yr ail rhan gan Tim Green a Keith Vince. Dechreuodd gwaith adeiladu yn Chwefror 2002. Agorwyd rhan cyntaf yr adaeilad yn swyddogol yn Nhachwedd 2004 ac ail ddarn y prosiect  - yn cynnwys Neuadd Hoddinott (gyda 350 o seddi) - ar 22 Ionawr 2009. Cynlluniwyd Neuadd Hoddinott yn fewnol fel capel.

Yn ogystal y mae saith sefydliad celfyddydol wedi eu lleoli yno, gan gynnwys Urdd Gobaith Cymru, yr Academi Gymreig Opera Cenedlaethol Cymru, Tŷ Cerdd, Diversions - Cwmni Dawns Cymru, Touch Trust a Hijinx. Mae canolfan Urdd Gobaith Cymru yno yn cynnwys canolfan o 150 gwely i blant Cymru allu aros yno. Mae 2 theatr, un gyda 1,900 o seddi ac y llall gyda 250. Mae stiwdio dawns, neuaddau ymarfer, stiwdios recordio, siopau, bars a chaffis.
Maint y ganolfan yw 37,000 medr sgwâr. Adeiladwyd gwaliau'r ganolfan gyda llechfaen o lywiau gwahanol o chwareli ar draws Cymru; porffor o Benrhyn, glas o Chwarl Cwt-y-Bugail, gwyrdd o Chwarel Nantlle, llwyd o Chwarel Llechwedd a du o Chwarel Corris. Defnyddiwyd 3,600 o dunnellau o lechu. Defnyddiwyd breuan ddu rhwng y llechu i roi argraff bod y waliau heb freuan. Defnyddiwyd dur ar do'r adeilad i gynrychioli diwydiant arall Cymru..

Cyfansoddwyd y geiriau ar yr adeilad gan Gwyneth Lewis.

Ymwelodd dros 14.75 milwn o bobl â'r ganolfan yn ystod ei degawd cyntaf.

Llysenw'r adeilad yw'r "Armellog".

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Canolfan Mileniwm Cymru 
 Doctor Who

Adeiladau ac adeiladwaith 2004
Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaerdydd
Theatrau Cymru
Urdd Gobaith Cymru
Gwyneth Lewis

Un o'r ychydig feirdd sy'n ysgrifennu yn Gymraeg a Saesneg yw Gwyneth Lewis. Yn 2005 cafodd ei gwneud yn Fardd Cenedlaethol Cymru, y bardd cyntaf i ddal yr apwyntiad hwnnw. Ei geiriau hi sydd ar fur Canolfan Mileniwm Cymru.

Roedd yn fuddugol yng nghystadleuaeth y Goron, Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Morgannwg 2012.

Gwaith

Barddoniaeth Gymraeg
Sonedau Redsa A Cherddi Eraill (Gomer, 1990)
Cyfrif Un ac Un yn Dri (Cyhoeddiadau Barddas, 1996)
Y Llofrudd Iaith (Cyhoeddiadau Barddas, 1999)

Yn Saesneg

Barddoniaeth
Parables and Faxes (Bloodaxe Books, 1995)
Zero Gravity (Bloodaxe Books, 1998)
Keeping Mum (Bloodaxe Books, 2003)

Rhyddiaith
Sunbathing in the Rain: A Cheerful Book about Depression (Flamingo, 2002)
Stardust: A Love Story - drama radio a ddarlledwyd ar BBC4 ar 21 Tachwedd 2007

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg benywaidd
Beirdd Cenedlaethol Cymru
Beirdd Cymreig yn yr iaith Gymraeg
Beirdd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Garth Olwg
Cristin ferch Gronw

Ail wraig Owain Gwynedd oedd Cristin ferch Gronw, merch Gronw ab Owain ab Edwin.

Cafodd Owain Gwynedd ddau fab ganddi, Dafydd a Rhodri.

Cyfeiriadau

Cymry'r 12fed ganrif
Genedigaethau'r 12fed ganrif
Tywysogesau Gwynedd
Gwyddor gwleidyddiaeth

Yr astudiaeth o wleidyddiaeth yw gwyddor gwleidyddiaeth. Mae'n cynnwys ystrwythur llywodraeth, ynghyd â'r dull o lywodraethu, neu rhyw ddull arall sy'n ceisio sicrhau diogelwch a thegwch. Gall gwyddonwyr gwleidyddiaeth felly astudio yn ogystal sefydliadau cymdeithasol, megis corfforaethau, undebau, eglwysi. Astudir trosglwyddiad grym er mwyn gallu gwneud penderfyniadau.

Mesurir llwyddiant llywodraeth a pholisiau mewn termau o sefydlogrwydd, heddwch, cyfiawnder, a chyfoeth materol.

 
Gwleidyddiaeth
Gwleidyddiaeth
Jonah Jones

Cerflunydd arlunydd a nofelydd oedd Jonah Jones (17 Chwefror 1919 - 29 Tachwedd 2004). Cafodd ei eni yn Swydd Durham ond roedd yn byw yng Nghymru ers 1948 gan agor gweithdy yn Nhremadog. Roedd yn briod â’r awdures Judith Maro.

Roedd Jonah Jones yn gweithio mewn sawl cyfrwng.  Torrodd llythrennau mewn llechen, cerfiodd mewn maen a chreodd penddelwau mewn efydd.  Roedd hefyd yn artist gwydr lliw ac yn arlunydd mewn dyfrlliw.  Dylanwadwyd ei waith gan ddelweddaeth Gristnogol, chwedlau y Mabinogi a thirwedd Cymru.  Yn ogystal, ysgrifennodd ddwy nofel, arweinlyfr am lynnoedd gogledd Cymru, casgliad o ysgrifau a bywgraffiad y pensaer enwog Syr Clough Williams- Ellis.

Mae’n enwog am ei benddelwau efydd o Syr Clough, Bertrand Russell a John Cowper Powys, ei gofebion i Dylan Thomas a Lloyd George yn Abaty San Steffan, a hefyd ei gerfluniau ar adeilad Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.

Llyfryddiaeth
 A Tree Mai Fall (1980) - nofel
 Zorn (1986) - nofel
 The Lakes of North Wales (1983) - arweinlyfr
 The Gallipoli Diary (1989) - ysgrifau
 Clough Williams-Ellis: Architect of Portmeirion Seren Publishing, (1997) – bwygraffiad

Dolenni allanol
 ''Cofio Jonah Jones - Prosiect i gofnodi a dathlu bywyd a gyrfa Jonah
 Cofysgrif Jonah Jones , The Guardian
Cofysgrif Jonah Jones, The Independent
Jonah Jones plaque recordiwyd ar openplaques.org

Genedigaethau 1919
Marwolaethau 2004
Cerflunwyr Cymreig
Molly Weir

Actores ac awdur o'r Alban oedd Molly Weir (17 Mawrth 1910 – 28 Tachwedd 2004).

Rhaglenni 
Rentaghost
Life with the Lyons

Llyfryddiaeth
Shoes Were For Sunday
Stepping into the Spotlight

Actorion Albanaidd
Llên yr Alban
Llenyddiaeth Saesneg
Genedigaethau 1910
Marwolaethau 2004
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Huw Gwyn

Y dyn sy'n gyfrifol am ffurfio'r grŵp roc Neu Unrhyw Declyn Arall yw Huw Gwyn, ynghyd ag un o'r senglau i gael ei recordio yn y Gymraeg, Trip Dewi Emlyn.

Cerddoriaeth Cymru
George Harrison

Cerddor o Lerpwl oedd George Harrison (25 Chwefror 1943 - 29 Tachwedd 2001). Roedd yn brif gitarydd i'r grŵp roc holl-boblogaidd, 'The Beatles', ac ar ôl i'r grŵp wahanu bu'n aelod o grwp o'r enw Traveling Wilburys; a chafodd ei adnabod fel cerddor llwyddiannus. Roedd yn ymddiddori mewn cyfriniaeth o India a chyflwynodd hwn i'r gyfeillion ac eraill. Cafodd ei enwi fel yr 11eg gitarydd gorau erioed yng nghylchgrawn y Rolling Stones: "100 Greatest Guitarists of All Time".

Ei wraig gyntaf oedd y fodel enwog Patti Boyd (rhwng 1966 a 1974) a'i ail oedd Olivia Trinidad Arias a chawsant fab o'r enw Dhani Harrison. Roedd yn gyfaill mynwesol i'r cerddor Eric Clapton.

Caneuon
"My Sweet Lord"
"If Not For You"
"While My Guitar Gently Weeps"
"Here Comes the Sun"
"Something"

Cyfeiriadau

Cerddorion Seisnig
Llysieuwyr
Genedigaethau 1943
Marwolaethau 2001
Pobl fu farw o ganser yr ysgyfaint
Treasure Island

Nofel antur gan Robert Louis Stevenson a gyhoeddwyd yn 1883 yw  Treasure Island. Adrodda'r stori hanesion am fôr-ladron yn chwilio am aur cuddiedig. Yn wreiddiol, cyhoeddwyd y llyfr rhwng 1881-82 yn y cylchgrawn i blant, Young Folks  o dan yr enw The Sea Cook, or Treasure Island.

Gwelir ddylanwad Treasure Island ar y ddelwedd draddodiadol o fôr-ladron, gyda mapiau trysor sydd â X arnynt a morwyr un-goes gyda pharotiaid ar eu hysgwyddau.

Addaswyd y nofel i'r Gymraeg gan T. Llew Jones fel Ynys y Trysor (Gwasg Mynydd Mawr, 1986).

Nofelau 1883
Nofelau am fôr-ladron
Nofelau antur
Nofelau Saesneg gan awduron o'r Alban
Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1979

Cynhaliwyd Etholiad Cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1979  ar 3 Mai 1979 er mwyn ethol 635 Aelod Seneddol i Dŷ'r Arglwyddi.

Yn y senedd flaenorol roedd James Callaghan a'r Blaid Lafur wedi colli ei mwyafrif seneddol. Gwnaeth Callaghan gytundeb gyda'r Rhyddfrydwyr ac Unoliaethwyr Wlster ynghyd â Phlaid Genedlaethol yr Alban a Phlaid Cymru fel y gall barhau mewn grym. Erbyn Mawrth 1979 roedd wedi colli cefnogaeth a chafwyd pleidlais o ddiffyg hyder. Collodd o un bleidlais er i dri aelod Plaid Cymru: Gwynfor Evans, Dafydd Elis Thomas a Dafydd Wigley ei gefnogi.

Daeth Margaret Thatcher yn Brif Weinidog ar ôl ennill yr etholiad. Roedd gan y Ceidwadwyr 339 o seddi yn Nhŷ'r Cyffredin a chafodd Llafur 269. Cafwyd gogwydd o 5.2% i'r Ceidwadwyr, y mwyaf ers Etholiad Cyffredinol 1945. Yng Nghymru collodd y Rhyddfrydwyr ddwy sedd a chollodd Gwynfor Evans ei sedd yng Nghaerfyrddin; yn yr Alban collodd Plaid Genedlaethol yr Alban naw sedd.

1979
1979
Wiliam I, brenin yr Alban

Brenin yr Alban o 1165 hyd ei farw oedd Wiliam I (1142/1143 – 4 Rhagfyr 1214).

Llysenwau: "Wiliam Lew", "Leo", "Dunkeld", "Canmore".

Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Genedigaethau'r 1140au
Marwolaethau 1214
Teyrnoedd y 12fed ganrif
Teyrnoedd y 13eg ganrif
Cynffon

Cynffon yw'r gair a ddefnyddir i ddisgrifio y rhan olaf o gorff anifail, yn arbennig rhan ystwyth sydd wedi ei gysylltu i ben ôl corff yr anifail.

Mae gan y rhan fwyaf o adar a physgod gynffon, er enghraifft. Mae cynffon bluog (a elwir colen) gan adar sydd yn eu cynorthwyo i hedfan, ar y llaw arall mae cynffon pysgodyn (h.y. yr asgell gynffonnol) yn ei helpu i nofio. Mae gwartheg a cheffylau yn ysgwyd eu cynffon i fwrw pryfed oddi ar eu cyrff. Pan fo ci yn ysgwyd yn siglo ei gynffon mae'n arwydd ei fod yn hapus, ond mae cath yn siglo ei chynffon pan mae hi mewn tymer ddrwg. Bydd y wiwer er enghraifft yn cyrlio ei chynffon amdani er mwyn ei chadw yn gynnes. Mae cathod yn gwneud hyn hefyd. Mae rhai mathau o fwnciod yn hongian wrth eu cynffonnau.

Oriel delweddau

Anatomeg
Pensaer

Cynllunio adeiladau yw prif waith pensaer. Mae penseiri yn creu cynlluniau manwl o holl rannau adeilad cyn ei adeiladu, a bydd adeiladwyr yn dilyn y cynlluniau hyn yn fanwl.

Gweler hefyd 
 Rhestr penseiri
 Saer

Cyfeiriadau
Lluoedd arfog

Gelwir y fyddin, y llynges a'r awyrlu gyda'i gilydd yn Lluoedd Arfog (yn achos gwledydd heb lynges nac awyrlu fawr y fyddin yw lluoedd arfog y wlad). Eu hamcan fel arfer yw amddiffyn gwlad rhag ymosodiad, er y gallant ymosod ar wlad arall hefyd wrth gwrs. Mae'r fyddin yn amddiffyn neu ymosod ar dir, yr awyrlu yn yr awyr ac i ollwng bomiau, a'r llynges ar y môr.

Mae'r milwyr, y llongwyr, a'r awyrlu yn gwisgo iwnifform fel y gellir eu gwahaniaethu oddi wrth y gelyn.

Lluoedd milwrol

no:Militærvesen
Byddin

Byddin yw nifer o filwyr wedi eu casglu at ei gilydd, ac dan orchymun brenin, cadfridog neu rywun arall o awdurdod, gyda'r bwriad o ladd milwyr mewn byddin arall. Gwneir hyn gyda'r amcan o amddiffyn gwlad neu dir neu er mwyn ennill awdurdod neu dir mewn gwlad.

Mewn byddin fodern ymleddir gyda drylliau a tanciau, ond mae byddinoedd wedi bod ers miloedd o flynyddoedd.

Y milwr cyffredin

Gwellt a gwair - chwith a de
Mae nifer o lyfrau mewn ysgolion dwyieithog yn Llydaw yn dwyn yr enw Plouz-foenn (gwellt-gwair). Cyfeiria’r teitl at amser rhyfeloedd gwahanol yn Ffrainc pan nad oedd milwyr Llydewig, ffermwyr y rhan fwyaf, nad oedd yn medru fawr o Ffrangeg, ac wrth fartchio roedd y sarjant yn gweiddi arnynt plouz-foenn yn lle un-dau neu droit-gauche.

Cofiaf innau stori debyg gan dad i Richard Williams, am filwyr uniaith Cymraeg yn y rhyfel gyntaf yn martchio i synnau “gwellt-gwair” am yr un rheswm, a’r ymadrodd wedi parhau ar fferm y teulu i helpu Richard fel plentyn bach i wahaniaethu ei law chwith a’i law dde.

On a souvent pris les Bretons pour des ignares sous pretexte qu'ils matrisaient mal le francais et son raconte, sous la tour Eiffel, comment au service militaire on leur apprenait a marcher au pas en leur faisant scander non pas une-deux, une-deux, mais :Plouz, foenn [Gwellt, gwair],Mellou galochou''... [Traed mawr].
Cyfieithiad: Yn aml yn y gorffennol cymerwyd y Llydawyr fel pobl diglem am na lwyddon nhw yn aml i feistroli’r Ffrangeg a’u mán siarad Llydaweg o dan Tŵr Eiffel ... Cawson nhw eu pechu tra’n gwasanaethu yn y fyddin trwy eu dysgu i orymdeithio gyda’r geiriau gwellt-gwair, gwellt-gwair fel petaen nhw’n rhy dwp i ddeall chwith a de.

Gweler hefyd 
 Lluoedd arfog
 Lluoedd milwrol

Cyfeiriadau

 
Lluoedd milwrol
J. Brynach Davies

Roedd Brynach (John Brynach Davies) (22 Mai 1873 – 4 Mai 1923) yn fardd a llenor a aned yn Llanfyrnach, Sir Benfro. Er mai clerc mewn swyddfa cyfreithiwr oedd ei alwedigaeth,  roedd hefyd bregethwr cynorthwyol ac yn arweinydd eisteddfodol. Roedd ganddo dudalen Gymraeg yn y Tivy Side Advertiser.

Cyhoeddwyd Awelon Oes sef cofiant a detholiad o'i waith yn 1925, cyfrol a olygwyd gan E. Curig Davies.

Mae ei fedd ym mynwent Capel Llwyn-yr-hwrdd.

Ffynonellau

Genedigaethau 1873
Marwolaethau 1923
Beirdd Cymraeg
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Pobl o Sir Benfro
Capel Llwyn-yr-hwrdd

Capel sy'n perthyn i'r Annibynwyr, ger Tegryn yng ngogledd Sir Benfro yw Capel Llwyn-yr-hwrdd.

Mae bedd Morgan Jones, Trelech yma, perchennog y tir yr adeiladwyd y capel arno. Fe rodd y tir er mwyn codi'r capel am brydles o 999 o flynyddoedd am  swllt y flwyddyn ar yr amod fod yr aelodau i gredu yn athrawiaeth y Drindod a phum pwnc Calfiniaeth.

Llwyn-yr-hwrdd
Hanes Sir Benfro
Tivy Side Advertiser

Papur newydd wythnosol yn yr iaith Saesneg sy'n cylchredeg yn ne Ceredigion a gogledd Sir Benfro yw'r Tivy Side Advertiser. Mae'n cael ei argraffu yn Aberteifi.

Roedd gan y bardd Brynach golofn Gymraeg yn y papur am flynyddoedd.

Y cyfryngau yng Ngheredigion
Y cyfryngau yn Sir Benfro
Papurau newydd Saesneg Cymru
Agatha Christie

Nofelydd o Loegr oedd Agatha Mary Clarissa Christie (15 Medi 1890 – 12 Ionawr 1976). Mae'n adnabyddus am eu 66 nofel dditectif a 14 casgliad o straeon byrion, yn enwedig am ei chymeriadau ditectif Hercule Poirot a Miss Marple. Yn ogystal, ysgrifennodd y ddrama llofruddiaeth ddirgelwch The Mousetrap a chwech nofel ramantaidd dan yr enw Mary Westmacott.

Fe'i ganed yn Torquay. Priododd Archibald Christie ym 1914. Ar ôl ysgaru ei gŵr cyntaf ym 1928, priododd archeolegydd Max Mallowan (wedyn Syr Max).

Priododd ei merch Rosalind Gymro o'r enw Hubert Prichard.. Mae ŵyr Agatha Christie, Matthew Prichard, yn byw yn Nhregolwyn, Bro Morgannwg.

Llyfryddiaeth 
 1920 The Mysterious Affair at Styles
 1922 The Secret Adversary
 1923 Murder on the Links
 1924 The Man in the Brown Suit
 1925 The Secret of Chimneys
 1926 The Murder of Roger Ackroyd
 1927 The Big Four
 1928 The Mystery of the Blue Train
 1929 Partners in Crime
 1929 The Seven Dials Mystery
 1930 The Murder at the Vicarage
 1930 The Mysterious Mr Quin
 1931 The Sittaford Mystery
 1932 Peril at End House
 1933 The Hound of Death
 1933 Lord Edgware Dies
 1934 Murder on the Orient Express
 1934 Parker Pyne investigates
 1934 The Listerdale mystery
 1935 Three Act Tragedy
 1935 Why Didn't They Ask Evans?
 1935 Death in the Clouds
 1936 The A.B.C. Murders
 1936 Murder in Mesopotamia
 1936 Cards on the Table
 1937 Death on the Nile
 1937 Dumb Witness
 1938 Appointment with Death
 1939 Ten Little Niggers
 1939 Murder is Easy
 1939 Hercule Poirot's Christmas
 1941 Evil Under the Sun
 1941 N or M?
 1941 One, Two, Buckle My Shoe
 1942 The Body in the Library
 1942 Five Little Pigs
 1942 The Moving Finger
 1944 Towards Zero
 1944 Sparkling Cyanide
 1945 Death Comes as the End
 1946 The Hollow
 1947 The Labours of Hercules
 1948 There is a Tide
 1949 Crooked House
 1950 A Murder is Announced
 1951 They Came to Baghdad
 1952 Mrs McGinty's Dead
 1953 A Pocket Full of Rye
 1953 After the Funeral
 1955 Hickory Dickory Dock
 1955 Destination Unknown
 1956 Dead Man's Folly
 1957 4.50 from Paddington
 1957 Ordeal by Innocence
 1959 Cat Among the Pigeons
 1961 The Pale Horse
 1962 The Mirror Crack'd from Side to Side
 1963 The Clocks
 1964 A Caribbean Mystery
 1965 At Bertram's Hotel
 1966 Third Girl
 1967 Endless Night
 1968 By the Pricking of my Thumbs
 1969 Hallowe'en Party
 1970 Passenger to Frankfurt
 1971 Nemesis
 1972 Elephants Can Remember
 1973 Postern of Fate
 1974 Poirot's Early Cases
 1975 Curtain
 1976 Sleeping Murder

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1890
Llenorion Saesneg
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1973
Merched y 19eg ganrif
Merched yr 20fed ganrif
Nofelwyr Saesneg
Nofelwyr Seisnig
Trwydded Gyhoeddus Gyffredinol GNU

Mae'r Trwydded Gyhoeddus Gyffredinol GNU (TGG GNU) (GNU General Public License neu GNU GPL yn y Saesneg cysefin) yn trwydded hawlfraint Saesneg cyffredin oblegid meddalwedd rydd.

Dolenni allanol 
 Trwydded Gyhoeddus Gyffredinol GNU (cyfieithiad Cymraeg answyddogol o fersiwn 2)
GNU General Public License (fersiwn 2 yn Saesneg)
GNU General Public License version 1 (fersiwn 1 yn Saesneg)
Hector Berlioz

Cyfansoddwr o Ffrainc oedd Louis Hector Berlioz (11 Rhagfyr 1803 – 8 Mawrth 1869).

Roedd yn ffrind i'r awduron Alexandre Dumas, Victor Hugo, Honoré de Balzac a Théophile Gautier. Saesnes oedd Harriet Smithson, ei wraig gyntaf.

Gweithiau cerddorol 
 Messe solenelle (1824)
 Les Francs-juges, opera (1826; heb ei berfformio)
 La Mort d’Orphée, cantata (1827)
 Herminie, cantata (1828)
 Waverley, agorawd (1828)
 Huit scènes de Faust (1828/29)
 La Mort de Cléopâtre, cantata (1829)
 Sardanapale, cantata (1830)
 Symphonie fantastique (1830)
 Le Roi Lear, agorawd (1831)
 Rob Roy, agorawd (1831)
 Lélio, ou le retour à la vie (1831; 1832)
 Tristia, corws a cherddorfa (1831–1844)
 La Captive (1833; 1849)
 Harold en Italie (1834)
 Le Cinq mai (1835)
 Les Francs-juges, agorawd (1836)
 Benvenuto Cellini, opera (1836–38; 1838)
 Requiem (1837)
 Roméo et Juliette, symphonie dramatique (1839)
 Grande symphonie funèbre et triomphale (1840)
 Les Nuits d'été, cylch o ganeauon (i'r llais a'r piano yn wreiddiol, i gyfeiliant symffonaidd yn ddiweddarach) (1841)
 Romance: Rêverie et caprice, feiolin a cherddorfa (1841; 1842)
 La Nonne sanglante, opera (1841–47, anorffenedig)
 Le Carnaval romain, agorawd (1844)
 Le Corsaire, agorawd (1844)
 La Damnation de Faust, drama cyngerdd (1845–46; 1846)
 Te Deum (1849)
 Vox populi (1849)
 Feuillets d'album (1850)
 Sara la baigneuse (1850)
 Fleurs des landes (1850)
 La Fuite en Egypte (1852)
 L'Enfance du Christ, oratorio (1854)
 L'Impériale (1856)
 Les Troyens, opera (1856–58)
 Béatrice et Bénédict, opera (1860–62; 1862)
 Le Temple universel (1861)

Llyfryddiaeth 
 Grand Traité d’instrumentation et d’orchestration modernes (1844)
 Les Soirées de l'orchestre (1852)
 Memoirs (1870)

Dolen allanol 
  a .

Genedigaethau 1803
Marwolaethau 1869
Cyfansoddwyr Ffrengig
Pobl o Isère
Telyn

Offeryn cerdd gyda thannau a genir â'r bysedd yw telyn. Mae'n offeryn cerdd hynafol y cyfeirir ato yn y Beibl, mewn hen lawysgrifau Cymraeg canoloesol a ffynonellau cynnar eraill, a cheir tystiolaeth archaeolegol sy'n dangos fod telynau i'w cael ym Mesopotamia yng nghyfnod gwareiddiad Sumer, rai milflynyddau Cyn Crist.

Cymru a'r gwledydd Celtaidd 

Yn ôl Cyfraith Hywel Dda byddai'r brenin yn rhoi offeryn cerdd i'r pencerdd, - telyn, crwth neu bibgorn. Roedd tri math o delyn yn ôl cyfraith Hywel. Roedd telyn y brenin a telyn y pencerdd werth cant ac ugain o geiniogau, tra roedd telyn uchelwr werth trigain ceiniog.

Mae Gerallt Gymro yn disgrifio telynau Iwerddon, Cymru a'r Alban fel rhai a oedd â thannau efydd. Mae'n defnyddio union yr un geiriau i ddisgrifio cerddoriaeth Iwerddon a Chymru. Yn ôl Gerallt roedd dau fath o delyn yn llysoedd Cymru a dichon mai telyn rawn ar gyfer perfformio a datgan barddoniaeth oedd y naill ac mai telyn tannau efydd i berfformio'r gerddoriaeth offerynnol oedd y llall.

Mae peth o gerddoriaeth y Canol Oesoedd wedi goroesi yn llawysgrif enwog Robert ap Huw a gopiwyd tua 1613. Mae'r llawysgrif yn cynnwys tua 30 o ddarnau ar gyfer y delyn sydd wedi eu dyddio i'r cyfnod 1340-1485. Mae'n cynnwys y trebl a'r bas a dyma'r llawysgrif hynaf o gerddoriaeth delyn yn y byd. Technegau'r delyn tannau efydd a amlygir yn llawysgrif Ap Huw drwyddi draw. Mae'n cynnwys nifer o ffurfiau cerddorol megis Gostegion, Caniadau a Phrofiadau ar bedwar mesur ar hugain cerdd dant (Corffiniwr, Mac y Mwn Hir, Tytyr Bach at ati). Mae'r gerddoriaeth wedi ei seilio ar strwythur dau ddosbarth o nodau sy'n ffurfio harmoni'r Cyweirdant a'r Tyniad ar sylfaen harmonig nid annhebyg i'r double tonic a glywir yng ngherddoriaeth pibau mawr yr Alban.

Mae nifer o feirdd cyfnod Beirdd yr Uchelwyr yn disgrifio'r delyn yn eu barddoniaeth. Mae'n ymddangos fod y delyn Gymreig yn y bymthegfed a'r 16g â cholofn syth iddi gyda'r seinfwlch wedi ei naddu o un darn o gelynen neu ywen.

Roedd Llanrwst yn enwog am ei gwneuthurwyr telyn. Gwnaeth John Richards, Llanrwst 1711 - 1789, er enghraifft delyn deires yn 1755 i John Parry (Parry Ddall Rhiwabon) o Wynnstay, Rhiwabon.

Y delyn deires

Ymhlith y telynorion cyfoes sy'n canu'r delyn deires mae Llio Rhydderch, Gwyndaf Roberts (Ar Lôg), Carwyn Tywyn a Robin Huw Bowen.

Hen benillion 
Ceir sawl hen bennill sy'n cysylltu'r delyn â chariad neu yn ei chymharu â merch. Er enghraifft:

Llun y delyn, llun y tannau,
Llun cyweirgorn aur yn droeau:
Dan ei fysedd, O na fuasai
Llun fy nghalon union innau!

Tebyg ydyw'r delyn dyner
I ferch wen a'i chnawd melysber;
Wrth ei theimlo mewn cyfrinach,
Fe ddaw honno'n fwynach, fwynach.

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth 
Allwedd y Tannau, cylchgrawn Cymeithas Cerdd Dant Cymru
Dafydd Wyn Williams, Traddodiad Cerdd Dant ym Môn (1989)

Oriel

Offerynnau cerdd Cymreig
Offerynnau tannau
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caergybi 1927

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1927 yng Nghaergybi, Ynys Môn.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Môn – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Ynys Môn

Caergybi
Caergybi 1927
Caergybi
1927
Hanes Ynys Môn
1927
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Treorci 1928

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1928 yn Nhreorci, Sir Forgannwg (Rhondda Cynon Taf bellach).

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

Treorci 1928
Treorci
1928
Hanes Rhondda Cynon Taf
1928
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Lerpwl 1929

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1929 yn  Lerpwl. Hon oedd yr Eisteddfod Genedlaethol olaf i'w chynnal tu allan i Gymru.

Hwn oedd y trydydd tro yn olynol i Caradog Prichard ennill y goron.

Enillodd Dewi Emrys hefyd ar gystadleuaeth "Darn o Farddoniaeth Mewn Tafodaeth" darn o'r enw Pwllderi. Daeth hwn yn ddarn enwog.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Lerpwl – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Lerpwl

Lerpwl 1929
1929, Lerpwl
Lerpwl
Lerpwl
1929
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1962

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1962 yn  Llanelli, Sir Gaerfyrddin.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Llanelli

Llanelli 1962
1962, Llanelli
Llanelli
Hanes Sir Gaerfyrddin
Llanelli
1962
Cymdeithas y Merlod a'r Cobiau Cymreig

Sefydlwyd Cymdeithas y Merlod a'r Cobiau Cymreig (Saesneg: The Welsh Pony and Cob Society) yn 1901. Mae ei swyddfa yn Aberystwyth.

Rhennir merlod Cymreig yn bedair adran gan y gymdeithas. Y pedair adran yw:
 Adran A Merlyn mynydd Cymreig
 Adran B Merlyn Cymreig
 Adran C Merlyn Cymreig - Teip Cob
 Adran D Cob Cymreig

Math o geffyl bach ysgafn yw merlyn. Defnyddir y ffurf wrywaidd 'merlyn' a'r ffurf fenywaidd 'merlen' i'w disgrifio.

Dolenni allanol 
 Cymdeithas y Merlod a'r Cobiau Cymreig

Sefydliadau Cymru
Amaeth yng Nghymru
Ceffylau
Aberystwyth
Sefydliadau 1901
Ysgol Gyfun Gŵyr

Ysgol uwchradd cyfrwng Cymraeg yn Nhre-gŵyr, sir Abertawe, De Cymru, yw Ysgol Gyfun Gŵyr.

Hanes 
Agorwyd yr ysgol ym mis Medi 1984. Cyn hynny, bu'n rhaid i blant Abertawe deithio i Ysgol Gyfun Ystalyfera er mwyn derbyn eu haddysg drwy gyfrwng y Gymraeg.

Y Pennaeth cyntaf oedd Mr. Vivian Thomas, ac fe'i olynwyd gan Dr T. Neville Daniel. Ar ymddeoliad Dr. Daniel yn 2002, penodwyd Mrs. Katherine J. Davies yn Bennaeth ar yr ysgol. Yn dilyn secondiad o ddwy flynedd iddi i Lywodraeth Cymru, penodwyd Mr Dafydd Jenkins yn Bennaeth Gweithredol ar yr Ysgol. Gwnaed y penodiad hwn yn barhaol ym mis Ebrill 2019.

Bellach y mae'n un o ddwy ysgol uwchradd cyfrwng Cymraeg yn Ninas a Sir Abertawe. Sefydlwyd ei chwaer ysgol, sef Ysgol Gyfun Gymraeg Bryn Tawe, yn 2003 er mwyn ymateb i'r cynnydd aruthrol a fu yn y sector cyfrwng Gymraeg. Yr ysgolion cynradd sy'n bwydo Ysgol Gyfun Gŵyr yw Ysgol Gymraeg Bryniago, Ysgol Gymraeg Pontybrenin, Ysgol y Login Fach, Ysgol Gynradd Gymraeg Llwynderw, ac Ysgol Gynradd Bryn-y-mor.

Ym mis Mawrth 2009, cyhoeddodd Cynulliad Cenedlaethol Cymru y bydd gan yr ysgol Ganolfan Addysgu Arbenigol er mwyn diwallu anghenion arbennig disgyblion rhwng 11 a 18 oed. Agorwyd hon ym mis Medi 2009.

Ym mis Mai 2011, cyhoeddodd Llywodraeth y Cynulliad data a ddangosai sut y gwnaeth disgyblion yr ysgol yn eu arholiadau TGAU o'u gymharu â'r targedau a osodwyd i'r disgyblion pan oeddent yn 11 oed. Daeth yr ysgol yn ail yng Nghymru gyda gwerth atodol o 17.48.

Canlyniadau Arolwg Estyn 2011
Yn Adroddiad Arolygaeth Estyn ym mis Ionawr 2011, dywedwyd bod yr ysgol yn "rhagorol" gyda disgyblion yng Nghyfnod Allweddol 3 a 4 yn cyflawni'n eithriadol.

Cyn-ddisgyblion nodedig 
Gwyn Jones - cyn chwaraewr rygbi
John Hartson - cyn bêl-droediwr
Elin Manahan Thomas - cantores glasurol
Ceri Phillips - actor a digrifwr
Emily Tucker - actores
Rhys Bidder - actor
Lowri Morgan - cyflwynydd teledu
Rhodri Owen - cyflwynydd teledu a radio
Georgia Davies - nofwraig
David Cornell -  pêl-droediwr
Hannah Stone - telynores
Dan Thomas - comedïwr
Jac Davies - Aelod Yr Angen
Jamie Price - Aelod Yr Angen
Gareth Jones - Aelod Yr Angen
Dai Williams - Aelod Yr Angen

Cyfeiriadau

Cyfeiriadau 

Gŵyr
Gŵyr
Sefydliadau 1984
James Callaghan

James Callaghan arall oedd yr AS am sedd Heywood a Middleton.

Leonard James Callaghan, Arglwydd Callaghan o Gaerdydd, KG, PC (27 Mawrth 1912 – 26 Mawrth 2005), oedd Prif Weinidog y Deyrnas Unedig mewn llywodraeth Lafur rhwng 1976 a 1979.  Adnabyddid ef wrth ei ail enw, James, wedi'i fyrhau i Jim yn aml,  Llysenw arno yn aml oedd "Sunny Jim" neu "Big Jim".  Ef yw'r unig berson sydd wedi llenwi pedair swydd bwysicaf y llywodraeth, sef Canghellor y Trysorlys, Ysgrifennydd Cartref, Ysgrifennydd Tramor a Phrif Weinidog; yn wir, efe yw'r unig berson sydd wedi llenwi y tair swydd gyntaf ar y rhestr yna.  Ar 14 Chwefror 2005, rhagorodd ef Harold Macmillan fel y Prif Weinidog Prydeinig ag oedd wedi byw yn hiraf, sef i'r oedran o 92 mlynedd, 10 mis ac 18 dydd.

Canghellor y Trysorlys oedd Callaghan rhwng 1964 a 1967: cyfnod cythryblus i'r economi Brydeinig.  Roedd diffyg balans taliadau enfawr ac roedd yr ariannwyr stoc yn ymosos ar y bunt sterling. Yn Nhachwedd 1967, gorfodwyd y Llywodraeth i ddibrisio'r bunt.  Cynigodd Callaghan ymddiswyddo, ond darbwyllwyd ef i gyfnewid swydd â Roy Jenkins, ac Ysgrifennydd Cartref fu Callaghan rhwng 1967 a 1970. Yn y swydd honno ef anfonodd y Fyddin Brydeinig i Ogledd Iwerddon ar ôl  derbyn cais oddi wrth Llywodraeth Gogledd Iwerddon.

Yn dilyn buddugoliaeth Llafur yn yr etholiad Cyffredinol ym Mawrth 1974 daeth Callaghan yn ôl i'r Cabinet fel Ysgrifennydd Tramor, gan gynnwys y cyfrifoldeb o ailgytundebu aelodaeth Prydain yn y Farchnad Gyffredin. Cefnogodd y bleidlais "Ie" yn refferendwm 1975 dros gadw Prydain yn y Gymuned Economaidd Ewropeaidd (EEC).  Pan ymddiswyddodd Harold Wilson ym 1976, etholwyd Callaghan fel arweinydd Llafur gan yr aelodau seneddol.  
Roedd ei unig dymor fel Brif Weinidog yn anodd gan nad oedd gan Lafur fwyafrif yn Nhŷ'r Cyffredin.  Roedd rhaid iddo drafod gyda'r pleidiau bach megis yr Unoliaethwyr yng Ngogledd Iwerddon a Phlaid Genedlaethol yr Alban a Phlaid Cymru.  Canlyniad hyn oedd cytundeb rhwng Llafur a'r Blaid Ryddfrydol. Er fod Callaghan wedi bod yn gefnogwr i'r undebau, roeddent yn gwneud pethau anodd iddo ac roedd y cytundeb gyda'r Rhyddfrydwyr yn fregus. Yn ystod gaeaf 1978 a dechrau 1979, cafwyd nifer o streiciau difrifol. Ar 28 Mawrth 1979 cafwyd pleidlais o ddiffyg hyder yn y senedd. Fe gollwyd y bleidlais, a bu rhaid iddo alw etholiad cyffredinol. Yn yr etholiad hwnnw, trechwyd Llywodraeth Callaghan yn drwm gan y Blaid Geidwadol a daeth Margaret Thatcher yn brif weinidog.

Dolenni allanol 
James Callaghan ar Wefan 10 Stryd Downing

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Arweinwyr y Blaid Lafur (DU)
Cangellorion y Trysorlys
Genedigaethau 1912
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Marwolaethau 2005
Pobl o Hampshire
Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig
Ysgrifenyddion Cartref
Spencer Perceval

Unig Brif Weinidog Prydain i gael ei lofruddio wrth ddal y swydd oedd Spencer Perceval (1 Tachwedd 1762 - 11 Mai 1812). Cafodd ei saethu gan wallgofddyn a roddai'r bai ar Perceval am arian a gollodd mewn menter fusnes yn Rwsia.

Roedd yn seithfed fab Iarll Egmont. Roedd ganddo gysylltiad â Chymru trwy ei frawd-yng-nghyfraith, Thomas Wynn, Barwn 1af Newborough.

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1762
Marwolaethau 1812
Pierre Corneille

Dramodydd yn yr iaith Ffrangeg oedd Pierre Corneille (6 Mehefin 1606 - 1 Hydref 1684), a aned yn Rouen. Bu farw ym Mharis. Roedd ei frawd Thomas Corneille yn ddramodydd hefyd. Cydymgeisydd mawr Jean Racine oedd Corneille yn ei gyfnod. Roedd Corneille yn ddramodydd clasurol a dynnai ar etifeddiaeth lenyddol Groeg yr Henfyd a Rhufain.

Llyfryddiaeth
Mélite (1630)
Clitandre neu l'Innocence persécutée (1631)
La veuve (1632)
La galerie du Palais (1633)
La suivante (1634)
Médée (1635)
L'illusion comique (1636)
Le Cid (1636)
Horace (1640)
Cinna neu la Clémence d'Auguste (1641)
Polyeucte (1643)
La mort de Pompée (1644)
Le menteur (1644)
Rodogune (1644)
Théodore (1646)
Héraclius (1647)
Andromède (1650)
Don Sanche d'Aragon (1650)
Nicomède (1651)
Pertharite (1652)
Œdipe (1659)
Sertorius (1662)
Othon (1664)
Agésilas (1666)
Attila (1667)
Tite et Bérénice (1670)
Psyché (1671)
Pulchérie (1672)
Suréna (1674)

Cyfeiriadau

 
Dramodwyr Ffrangeg
Dramodwyr Ffrengig
Genedigaethau 1606
Llenorion Ffrengig yr 17g
Marwolaethau 1684
Pobl o Rouen
Joseph Parry

Cyfansoddwr a cherddor Cymreig oedd Joseph Parry (21 Mai 1841 — 17 Chwefror 1903). Ei enw yng Ngorsedd y Beirdd oedd Pencerdd America; fe'i derbyniwyd i'r Orsedd yn Eisteddfod Aberystwyth yn 1865.

Wedi gweithio mewn pwll glo ac yng ngwaith haearn Cyfarthfa, ymfudodd gyda'i deulu yn 1854 i Pensylfania, UDA, lle gweithiodd mewn melin haearn. Cafodd flas ar astudio cerddoriaeth yno hefyd gan gystadlu mewn eisteddfodau lleol. Cafodd ysgoloriaeth i'r Adran Gerdd Frenhinol yn Llundain a derbyniodd radd MusB yn 1871 gan Brifysgol Caergrawnt. Yn wir, yn 1874 cafodd ddyrchafiad i fod yn Athro cerdd cynta'r coleg. Yna dychwelodd i Gymru i fod yn gyfrifol am Adran gerdd Prifysgol Caerdydd.

Fe'i ganed ym 4 Chapel Row, Merthyr Tudful. Ysgrifennodd lawer o ganeuon enwog, ac yn eu plith y mae: 'Myfanwy', 'Hywel a Blodwen' a'r emyn-dôn 'Aberystwyth' a berfformiwyd gyntaf yn Stryd Portland, Aberystwyth.  Cyfansoddodd yr opera gyntaf yn yr iaith Gymraeg, sef Blodwen. Roedd yn gyfansoddwr toreithiog iawn; yn ystod ei oes ysgrifennodd chwech o operâu.

Bu farw ym Mhenarth, Bro Morgannwg yn 1903 a'i gladdu yn Eglwys Sant Awstin ym Mhenarth.

Ysgrifennodd Jack Jones y llyfr Off to Philadelphia in the Morning yn seiliedig ar hanes Joseph Parry.

Llyfryddiaeth

Evan Keri Evans, Cofiant Joseph Parry (1921)
Yr Arwr Bach: Hunangofiant Joseph Parry, gol. Dulais Rhys (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 2005)

Ffynnonellau

Dolenni allanol
'Bachgen Bach o Ferthyr' gan Dulais Rhys 
Tudalen Tŷ Cerdd 

Academyddion Cymreig
Cyfansoddwyr Cymreig
Cyfansoddwyr opera
Cymry'r 19eg ganrif
Genedigaethau 1841
Marwolaethau 1903
Pobl o Ferthyr Tudful
Joseph Parry
Ymfudwyr Cymreig i'r Unol Daleithiau
Thomas Rees (diwinydd)

Golygydd a diwinydd oedd Thomas Rees (30 Mai 1869 – 20 Mai 1926), a Prifathro Coleg Bala-Bangor (coleg yr Annibynwyr Cymraeg) o 1909 hyd 1926.

Bywgraffiad
Fe'i ganed yn Nolaeron, Llanfyrnach, Sir Benfro. Bu'n gweithio ar ffermydd yn ardal Crymych ac mewn gwaith glo yn Aberdâr cyn dechrau pregethu yn 1890.

Cafodd yrfa academaidd disglair: derbyniwyd ef ar ben y rhestr i Goleg Presbyteraidd Caerfyrddin yn 1891; graddiodd mewn athroniaeth yng Ngholeg y Brifysgol Caerdydd (gan ennill gradd M.A. o Brifysgol Llundain a cipio ysgoloriaeth mewn Cymraeg), ac yna aeth ymlaen i Goleg Mansfield, Rhydychen lle graddiodd yn 1899 gydag anrhydedd mewn diwinyddiaeth.

Penodwyd yn athro diwynyddiaeth yng Ngholeg Coffa Aberhonddu yn 1899; ac wedyn yn brifathro Coleg Bala-Bangor yn 1909 : yno y bu am weddill ei oes.

Ym Mangor, bu'n ymladd yn wydn dros gysylltu cyrsiau diwinyddol â gradd prifysgol. Gweithiodd gyda Syr Harry Reichel, prifathro Coleg Prifysgol y Gogledd, Bangor, i agor adran diwynyddiaeth yng Ngholeg y Gogledd, yn 1922, ac i sefydlu traddodiad o gydweithio â cholegau'r enwadau.

Fel olygydd diwynyddol, ei gampwaith oedd Y Geiriadur Beiblaidd, a gyhoeddwyd mewn dwy gyfrol swmpus yn 1924 a 1926.

Cyhoeddod nifer o weithiau, gan gynnwys: Duw: Ei Fodolaeth a'i Natur (1910), Paham yr wyf yn Brotestant, Ymneilltuwr, ac Annibynnwr (1911); Esboniad ar yr Epistol at yr Hebreaid (dwy gyfrol: 1912, 1913); The Holy Spirit in Thought and Experience (1915); Cenadwri'r Eglwys a Phroblemau'r Dydd (1923); a Gwleidyddiaeth yng Nghymru (1924).

Yn Aberhonddu yr oedd Thomas Rees yn Rhyddfrydwr selog : bu'n aelod - a wedyn yn gadeirydd - o'r Pwyllgor Addysg.

Fel heddychwr, safodd yn gadarn ac yn amlwg yn erbyn rhyfel 1914-8, ac am hynny cafodd deimlo grym erledigaeth. Ef oedd olygydd Y Deyrnas, y misolyn gwrth-ryfel a gyhoeddwyd o Hydref 1916 i Dachwedd 1919.

Cyfeiriadau 
Owen, R. G., (1953). REES, THOMAS (1869 - 1926), prifathro Coleg Bala-Bangor, Bangor. Y Bywgraffiadur Cymreig. 

Academyddion Cymreig
Diwinyddion Cymreig
Genedigaethau 1869
Golygyddion Cymreig
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1926
Pobl o Sir Benfro
Ysgolheigion Cymraeg
Heddychwyr Cymreig
Ann Boleyn

Brenhines Lloegr rhwng 1533 a 1536 oedd Ann Boleyn (1501/1507? - 19 Mai 1536). Gwraig Harri VIII a mam y frenhines Elisabeth I oedd hi.

Priododd Harri â Ann ar 25 Ionawr 1533, yn y dirgel, wedi ysgaru ei wraig cyntaf Catrin o Aragón. Gwraig-yn-aros i Catrin oedd Ann ers y 1520au. Cafodd y seremoni coroniad Ann fel brenhines Lloegr eu perfformio ar 1 Mehefin 1533.

Merch Thomas Boleyn, 1af Iarll Wiltshire, a'i wraig Elisabeth, o'r Castell Hever, oedd Ann. Cafodd ei addysg yn Ffrainc; morwyn y frenhines Claude o Ffrainc oedd hi. Ei chwaer Mari oedd cariad y frenin Harri rhwng 1521 a 1526.

Genedigaethau 1507
Marwolaethau 1536
Gwragedd Harri VIII, brenin Lloegr
Merched yr 16eg ganrif
Cristin, brenhines Sweden

Brenhines Sweden o 6 Tachwedd 1632 hyd 5 Mehefin 1654 oedd Cristin (Swedeg: Kristina) (18 Rhagfyr 1626 - 19 Ebrill 1689).

Fe'i ganwyd yn Stockholm yn ferch i'r brenin Gustaf Adolff a'i wraig, Maria Eleonora o Brandenburg.

Brenhinoedd Sweden
Teyrnoedd yr 17eg ganrif