alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Enver Hoxha

Enver Hoxha (16 Hydref 1908 – 11 Ebrill 1985) oedd arweinydd Albania o ddiwedd yr Ail Ryfel Byd hyd ei farwolaeth yn 1985, yn rhinwedd ei swydd fel Prif Ysgrifennydd y Blaid Lafur Albania Gomiwnyddol. Cafodd ei eni yn Gjirokastër, yn ne Albania.

Yn ogystal â bod yn arweinydd y Blaid Lafur Albanaidd, gwasanaethai fel Prif Weinidog Albania o 1944 hyd 1954 a Gweinidog Materion Tramor o 1946 hyd 1953.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd arweiniodd ymdrech Albania yn erbyn y goresgynwyr Eidalaidd. Yn 1941 sefydlodd Plaid Gomiwnyddol Albania ac roedd yn ysgrifennydd gyffredinol y blaid honno erbyn 1943.

Yn sgîl y toriad â'r Undeb Sofietaidd yn 1961, canlyniad yr anghydfod mawr rhwng yr Undeb Sofietaidd a Gweriniaeth Pobl Tsieina yn yr un flwyddyn, ochrodd Hoxha â Tsieina a throes ei gefn ar y gorllewin a'r Bloc Dwyreiniol fel ei gilydd. Edmygai Mao Zedong yn fawr a cheisiai greu wlad gomiywnyddol seiliedig ar Marcsiaeth-Leniniaeth "bur" ideoleg Mao ac, i raddau, Stalin. Bu'n frwd ei gefnogaeth i Tsieina hyd 1978 ac roedd Albania'n wlad ynysig yn Ewrop yn ystod ei deyrnasiad.

Ar ei farwolaeth yn 1985 fe'i olynwyd gan Ramiz Alia.

Genedigaethau 1908
Hanes Albania
Marwolaethau 1985
Prif Weinidogion Albania
Lek

Y Lek yw arian cyfredol Albania.

Dolenni allanol 
 Papur Lek  

Albania
Arian
Tirana

Prifddinas Albania yw Tiranë (neu Tirana). Lleolir y ddinas ar wastadedd ffrwythlon, wedi'i amgylchynu gan fynyddoedd, yng nghanol y wlad. Fe'i sefydlwyd gan gadfridog Twrcaidd yn yr 17g. Cafodd ei gwneud yn brifddinas Albania yn 1920.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Adeilad Mam Albania
 Amgueddfa Genedlaethol Hanes Albania
 Castell Petrela
 Eglwys Gadeiriol Sant Pawl
 Eglwys Uniongred yr Atgyfodiad
 Kulla e Sahatit
 Llyfrgell Genedlaethol Albania
 Mosg Et'hem Bey
 Parc Taiwan
 Pont Tabak
 Sgwâr Skanderbeg

Enwogion 
 Rexhep Meidani (g. 1944), gwleidydd
 Inva Mula (g. 1963), cantores opera

Dolen allanol 
  Gwefan swyddogol y ddinas 

Dinasoedd Albania
Prifddinasoedd Ewrop
Shkodër

Mae Shkodër neu Shkodra (Eidaleg Scutari) yn dref ar lan Llyn Scutari yng ngogledd-orllewin Albania.

Mae Shkodër yn dref hanesyddol sydd wedi newid dwylo nifer o weithiau dros y canrifoedd. Blodeuai yn ystod teyrnasiad y Tyrciaid Ottomanaidd yn Albania.

Dinasoedd Albania
Vlorë

Mae Vlorë (neu Vlora; Eidaleg Valona) yn ddinas a phorthladd pwysig yn ne-orllewin Albania, ar arfordir Môr Adria.

Ar ôl canrifoedd o ddominyddiaeth allanol ar Albania, datganiwyd annibyniaeth y wlad yno ar 28 Tachwedd, 1912.

Yn ogystal â gwaith cysylltiedig â'r porthladd ei hun, mae pysgota ym Môr Adria a chynhyrchu olew olewydden yn ddiwydiannau pwysig.

Dinasoedd Albania
Agen

Tref a chymuned (commune)a leolir yn département Lot-et-Garonne yn Aquitaine, yn ne orllewin Ffrainc, 84 milltir i dde-ddwyrain dinas Bordeaux, yw Agen. Saif y dref ar lannau Afon Garonne a hi yw prif ddinas yr adran. (department).
Mae rhyw 33,000 o bobl yn byw yn y dref ei hun. Mae'n enwog am ei heglwys gadeiriol sydd wedi ei chysegri i Sant Caprasius sy'n dyddio o'r 12g.

Gefeilldrefi
Gefeillir Agen â:
Touapse, Rwsia 
Dinslaken, Yr Almaen 
Llanelli, Cymru
Toledo, Sbaen

Dinasoedd Ffrainc
Lot-et-Garonne
HTTP

Acronym am HyperText Transfer Protocol yw HTTP. Dyma'r protocol cyfathrebu a ddefnyddir i gydgysylltu gwasanaethyddion ar y We. Prif weithrediad HTTP yw sefydlu cysylltiad â gwasanethydd gwe a throsglwyddo tudalennau HTML i'r porwr client neu unrhyw ffeiliau eraill sydd eu hangen gan aplicant HTTP.

Mae cyfeiriadau gwefannau yn cychwyn â'r rhagosodiad http:// ond erbyn heddiw mae porwyr gwe yn cyflwyno'r protocol hynny'n ddiofyn. Felly mae teipio www.wikipedia.org ym mar cyfeiriad eich porwr yn gyfystyr â theipio http://www.wikipedia.org er enghraifft.

Diffinnir HTTP fel system gofyn/ymateb "digyflwr"; h.y. nid yw'n bod ond am yr amser sydd ei angen er mwyn gwneud trosglwyddiad data, meicro-eiliad efallai, ac ar ôl hynny mae'n cau. Wedi i orchymyn gofyniad y client HTTP gyrraedd y gwasanaethydd mae cysylltiad TCP yn cael ei greu ac mae'r gwasanethydd yn anfon ei ymateb ac yn cau'r cysylltiad HTTP.

Erbyn hyn mae fersiwn HTTP 1.1 wedi cymryd lle'r fersiwn gwreiddiol HTTP 1.0. Mae hyn wedi caniatau mewnlwytho lluosog ac wedi gwella'r broses storio cache a'i gwneud hi'n haws i greu lletywyr rhithiol.

Y We Fyd-Eang
Protocolau'r rhyngrwyd
URL

Mae'r llythrennau cyfarwydd URL yn sefyll am Uniform Resource Locator, neu Lleolydd Adnoddau Unffurf yn y Gymraeg. Gair ydyw am y cyfeiriad sy'n diffinio'r llwybr i ffeil neu wefan ar wasanaethydd Rhyngrwyd, e.e. gwasanaethydd gwe, gwasanaethydd FTP, gwasanaethydd e-bost a.y.y.b. Teipir URL ym mar cyfeiriad porwr gwe er mwyn cael mynediad at dudalennau gwe a ffeiliau ar y we. Yn ogystal mae'r URL ei hun wedi'i mewnosod yn y tudalennau eu hunain fel dolenni hyper-destun.

Mae'r URL yn cynnwys y rhagosodiad protocol (HTTP), enw'r parth (e.e. www.wikipedia.org) ac enw'r ffeil a gyrchir (gan gynnwys ei is-gyfeiriad os rhaid).

Gweler hefyd
Donald Watts Davies (7 Mehefin, 1924 - 28 Mai, 2000): un o arloeswr y dull o drosglwyddo data bob yn swp neu bacedi (packet switching). Ganwyd yn Nhreorci.

Y We Fyd-Eang
Protocolau'r rhyngrwyd
Monty Python's Life of Brian

Ffilm gomedi gan Monty Python a ryddhawyd yn 1979 yw Life of Brian ("Bywyd Brian"). Ffilm ddadleuol iawn oedd hi oherwydd ei chyfuniad o themâu comig a chrefyddol.

Life of Brian
Life of Brian
Life of Brian
Cyflafan Wounded Knee

Cyflafan Wounded Knee oedd y digwyddiad mawr olaf yn y gwrthdaro rhwng lluoedd arfog yr Unol Daleithiau (UDA) a brodorion Gogledd America. Digwyddodd ar 29 Rhagfyr 1890 mewn llecyn anghysbell o'r enw Wounded Knee ym mryniau De Dakota.

Y gyflafan
Mewn ymateb i'r sefyllfa truenus yn y reservations roedd rhai aelodau o'r Sioux wedi dianc i'r bryniau. Eisoes roedd y pennaeth enwog Tatanka Lyotake (1831-1890) neu 'Sitting Bull' yn Saesneg, a oedd erbyn hynny'n henwr, wedi ei saethu'n farw gan filwyr ac roedd y Sioux yn ofnus iawn. Eu harweinydd oedd y pennaeth Si Tȟaŋka sef 'Big Foot', oedd erbyn hynny'n sâl ac yn heneiddio. Roedd ei grŵp o ddilynwyr cymysg yn cynnwys gwragedd a phlant. Erbyn i'r Seithfed Farchoglu, dan reolaeth y capten Nelson Appleton Miles, eu tracio i lawr roeddynt bron â llwgu ac mewn cyflwr truenus. Cytunwyd iddynt fynd i Wounded Knee, ymgasglu yno ac ildio eu harfau.

Roedd y tywydd yn aeafol a'r eira'n disgyn. Amgylchynwyd y pentref tipi gan y milwyr Yanci. Wrth i'r rhyfelwyr Sioux ddechrau ildio eu harfau dechreuodd y milwyr saethu. Roedd yr hyn a ddilynodd yn gyflafan ddidrugaredd. Saethwyd dros 300 o frodorion yn farw, nifer sylweddol ohonynt yn bobl mewn oed, gwragedd a phlant. Un o'r cyntaf i gael ei ladd oedd y pennaeth Big Foot, oedd yn gorwedd ar gludydd oherwydd ei salwch.

Ceir disgrifiad llygad-dyst gan Black Elk yn ei gyfrol Black Elk Speaks.

Protest 1973
Yn 1973 meddianwyd pentref Wounded Knee gan tua 200 aelod o'r Fudiad Brodorion America (American Indian Movement) mewn protest yn erbyn polisïau Indiaidd llywodraeth UDA. Anfonwyd heddlu a milisia i'w gwarchae. Parhaodd y gwarchae am 69 diwrnod a lladdwyd dau o'r protestwyr cyn iddynt orfod ildio i'r awdurdodau.

Hyd heddiw Wounded Knee yw un o symbolau pennaf yr ymgyrch dros hawliau i'r brodorion yn America.

Llyfryddiaeth
Dee Brown, Bury My Heart at Wounded Knee (Efrog Newydd, 1960)
Black Elk, Black Elk Speaks (1932)

Wounded Knee
De Dakota
Hanes yr Unol Daleithiau
Rhyfeloedd rhwng yr Unol Daleithiau a phobloedd brodorol Gogledd America
Sioux
1890
Diwylliant

Credoau, iaith, ymddygiadau, a holl ffordd o fyw grŵp benodol o bobl mewn cyfnod penodol o amser yw diwylliant. Mae'r cysyniad o ddiwylliant yn cynnwys traddodiadau ac arferion, crefydd a chred, seremonïau, gwyliau a dathliadau, technoleg a dyfeisiadau, a chelfyddydau.

Ym maes anthropoleg gall y gair ddynodi grŵp o bobloedd sy'n rhannu nodweddion diwylliannol, megis iaith, arddulliau esthetaidd, crefydd a mytholeg, moddion byw, arferion economaidd, offer, arfau, serameg, pensaernïaeth, ac yn y blaen. Gall diwylliant gynnwys nifer o wahanol grwpiau ethnig ac yn berchen ar awdurdod canolog o natur wleidyddol neu ysbrydol, sy'n ymledu ffurfiau diwylliannol cyffredin sy'n uniaethu profiad ac hunaniaeth yr holl bobl.

Gweler hefyd 
 Astudiaethau diwylliannol
 Diwylliant gwerin
 Diwylliant poblogaidd

Cyfeiriadau 

 
Cymdeithas

diq:Portal:Zagon
Grŵp (cymdeithaseg)

Yng nghymdeithaseg, casgliad o fodau dynol neu anifeiliaid yw grŵp sydd yn rhannu nodweddion tebyg, yn rhyngweithio gyda'i gilydd, yn derbyn disgwyliadau a rhwymedigaethau fel aelodau'r grŵp, ac yn rhannu hunaniaeth debyg. Gan ddefnyddio'r diffiniad hwn, gall cymdeithas cael ei hystyried fel un grŵp mawr.

 
Cymdeithaseg
Amser

Cysyniad sy'n mesur parhad digwyddiadau a'r cyfnodau rhyngddynt yw amser.

Mae amser yn baramedr sylfaenol i bopeth sy'n newid – heb newid ni cheir amser, heb amser ni cheir newid. Mesur y mae amser graddfa newid digwyddiadau. Trwy sefydlu graddfa o'r fath y mae amser yn ein galluogi i wahaniaethu rhwng yr hyn sydd wedi digwydd, yr hyn sy'n digwydd a'r hyn sydd ar fin digwydd; yr hyn a fu, y sydd ac a fydd.

I sylwedydd cyffredin mae'n ymddangos fod amser yn llifo'n gyson i un cyfeiriad yn unig, h. y. o'r gorffennol i'r presennol ac i'r dyfodol. Ond, yn ôl damcaniaeth perthnasedd Einstein nid dyna sydd mewn gwirionedd. Er mwyn lleoli digwyddiad yn iawn yn y bydysawd Einsteinaidd rhaid ei ystyried mewn continwwm gofod-amser pedwar dimensiwn.

Yn hanesyddol, roedd mesur amser yn seiliedig ar sylwadau seryddol, sef yr amser sy'n mynd heibio tra bod y ddaear yn cylchdroi ar ei hechel (sef diwrnod) neu iddi gwblhau ei chylchdro o gwmpas yr haul (sef blwyddyn). Fodd bynnag, mae gwyddoniaeth ddiweddar yn seilio mesur amser ar yr eiliad, a ddiffinnir yn nhermau amlder ymbelydredd arbennig a ryddheir gan isotop diffiniedig cesiwm; gelwir hyn yn gloc cesiwm.

Dyfyniadau barddol am amser 
 
Saunders Lewis

 
Waldo Williams

Cyfeiriadau 

Amser
Gwyddoniaeth
Diane de Poitiers

Roedd Diane de Poitiers, Duges Valentinois (3 Medi, 1499 - 25 Ebrill, 1566) yn wraig llys ddylanwadol yn Ffrainc a gordderch Harri II, brenin Ffrainc.

Bywgraffiad
Brodores o ddinas Poitiers oedd Diane. Priododd yn 13 oed. Daeth yn adnabyddus am ei harddwch a'i phersonoliaeth atyniadol. Yn weddw brydferth yn 32 oed, enillodd cariad y Dauphin ifanc, bachgen ar y pryd a oedd eisoes yn briod â Catherine de' Medici. Pan esgynodd y dauphin i'r orsedd yn 1547 fel Harri II o Ffrainc roedd Diane mewn sefyllfa i ddylanwadu'n fawr ar fywyd y llys a'r deyrnas a chafodd ei gwneud yn Dduges Valentinois.

Ar farwolaeth Harri yn 1559 cafodd ei gorfodi gan Catherine de' Medici i ymneilltuo i'w chateau yn Anet.

Cyfeiriadau

Ffrancod yr 16eg ganrif
Genedigaethau 1499
Marwolaethau 1566
Pobl o Vienne
Dauphin

Teitl a roddid i etifeddion gwrywaidd uniongyrchol brenin Ffrainc o 1350 hyd 1830 yw Dauphin.

Dauphin oedd enw personol, ac yn nes ymlaen teitl, rheolwyr y Dauphiné, cyn-dalaith Ffrengig a brynwyd gan y Siarl V ifanc yn 1350, cyn iddo gael ei wneud yn frenin. Wedi iddo esgyn i orsedd Ffrainc yn 1364 rhoddodd y Dauphiné a'r teitl Dauphin i'w fab, gan ymsefydlu arfer a barhaodd hyd ymddiswyddiad Siarl X o'r frenhiniaeth yn 1830.

Hanes Ffrainc
Tîm pêl-droed cenedlaethol Catalwnia

Nid oes gan Gatalwnia gydnabyddiaeth rhyngwladol i'w tîm pêl-droed cenedlaethol gan FIFA na UEFA. Serch hynny, mae gan y  genedl dîm cenedlaethol yn chwarae gemau rhynwgladol â gwledydd cydnabyddiedig.
Isch bin krass komme aus Poland und Rede German
Mae ymgyrch yn bodoli, Seleccions Esportives Catalanes, i Gatalwnia gael ei chydnabod ym mhob maes chwaraeon. Oherwydd poblogrwydd pêl-droed yng Nghatalwnia ac yn rhyngwladol gwelir yr ymgyrch i ennill cydnabyddiaeth gan UEFA a FIFA fel un o'r rhai mwyaf pwysig. Cyfeirir at y ffaith fod gan sawl tiriogaeth nad sy'n wladwriaeth annibynnol megis Cymru, Yr Alban, Ynysoedd Ffaroe ac, ers Rhagfyr 2006, Gibraltar, gydnabyddiaeth gan UEFA ac / neu FIFA.

Mae dyheuad nifer o Gatalanwyr dros gael tim pêl-droed rhynwgladol gydnabyddiedig yn debyg i'r dyheuad yn Llydaw a Gwlad y Basg.

Dolen allanol
 Seleccions Esportives Catalanes 

Catalwnia
Catalwnia
Driss Chraïbi

Roedd Driss Chraïbi (15 Gorffennaf 1926 - 1 Ebrill 2007) yn awdur o Foroco a aned yn El Jadida. Prif thema ei nofelau yw trefedigaeth ac maent yn cynnwys elfennau hunangofiannol amlwg.

Gwaith llenyddol
Ar ôl treulio ei blentyndod yn Casablanca, aeth Driss Chraïbi i Baris yn 1946 er mwyn astudio cemeg a niwroseiceiatreg, cyn iddo droi i lenydda a dilyn gyrfa fel newyddiadurwr.

Cyhoeddwyd ei nofel gyntaf, Le passé simple, yn 1954. Ers hynny mae wedi cyhoeddi nofelau ac ysgrifau yn rheolaidd ac erbyn heddiw mae'n un o'r llenorion yn yr iaith Ffrangeg mwyaf adnabyddus o Ogledd Affrica.

Un o'i gymeriadau ffuglen mwyaf llwyddiannus yw'r Arolygydd Ali, ffigwr led-gomig y mae ei anturiaethau'n cael eu defnyddio fel cyfrwng i osod allan rhagrith gwleidyddiaeth yr oes, ym Moroco a thramor (Une enquête au pays, L’Inspecteur Ali, L'Inspecteur Ali à Trinity College, L'Inspecteur Ali et la CIA).

Yn ogystal mae Chraïbi wedi sgwennu cyfres uchelgeisiol o nofelau hanesyddol, wedi'u sgwennu'n gain iawn, ar hanes Islam yn y Maghreb ac Andalucía (La Mère du printemps, Naissance à l'aube, L'homme qui venait du passé)

Mae ei nofel fer ar fywyd y Proffwyd Mohamed, L'Homme du Livre, wedi torri tir newydd yn llenyddiaeth y byd Islamaidd.

Llyfryddiaeth
 Le passé simple, Gallimard, 1954
 Les Boucs, Gallimard,1955
 L'Âne, 1956
 De tous les horizons, 1958
 La Foule, 1961
 Succession ouverte, Gallimard, 1962
 Un Ami viendra vous voir, 1967
 La Civilisation, ma mère!..., Gallimard, 1972
 Mort au Canada, 1975
 Une enquête au pays, Seuil, 1999
 La Mère du printemps, seuil, 1995
 Naissance à l'aube, 1986
 L'Homme du livre, 1995
 L'Inspecteur Ali, Gallimard
 L'Inspecteur Ali à Trinity College, Denoël, 1995
 L'Inspecteur Ali et la CIA, Denoël, 1996
 Lu, vu, entendu, Denoël, 1998
 Le Monde à côté, Denoël, 2001
 L'homme qui venait du passé, Denoël, 2004

Dolen allanol
  Pennod gyntaf Les Boucs (ffeil awdio mp3) 

Genedigaethau 1926
Marwolaethau 2007
Llenorion Morocaidd yn yr iaith Ffrangeg
Llenorion yr 20fed ganrif
Llenorion yr 21ain ganrif
Nofelwyr Ffrangeg
John McEnroe

Chwaraewr tenis Americanaidd o dras Albanaidd yw John Patrick McEnroe (ganed 16 Chwefror, 1959) sydd bellach yn ymgynghorydd a sylwebydd ar y gêm. Cafodd ei eni yn Wiesbaden yn yr Almaen.

Roedd yn un o chwaraewyr gorau yn y byd ar un adeg, ac fe'i hystyrir yn un o oreuon y byd erioed. Enillodd saith Pencampwriaeth Camp Lawn sengl, naw dyblau dynion ac un dyblau cymysg yn ystod ei yrfa hir. Ei hoff ddywediad wrth ddadlau â'r dyfarnwr oedd "You cannot be serious!".

Gweler hefyd
 Borg vs. McEnroe, ffilm drama 2017

Genedigaethau 1959
Chwaraewyr tenis Americanaidd
Pencampwyr Agored yr Unol Daleithiau
Pencampwyr Wimbledon
Bloody Sunday Derry 1972

Bloody Sunday yw'r enw a roddir ar y gyflafan a ddigwyddodd yn Derry, Gogledd Iwerddon, ar ddydd Sul, 30 Ionawr 1972 pan saethodd byddin Lloegr 26 o sifiliaid, gan ladd 14.

Credir fod y gyflafan wedi bod yn ergyd farwol i'r mudiad hawliau sifil di-drais yng Ngogledd Iwerddon ac yn hwb sylweddol i'r IRA ac eraill a ddadleai mai ymladd arfog oedd yr unig ateb.

Saethwyd 26 o brotestwyr hawliau sifil gan filwyr Prydeinig, yn bennaf gan uned o 2 Para (The 2nd Battalion The Parachute Regiment). Lladdwyd 13, 6 ohonynt yn blant o 17 oed, ar y dydd gydag un arall yn marw bedwar mis yn ddiweddarach o ganlyniad i anafiadau gafwyd yn y digwyddiad. Tystiodd pobl a welodd y digwyddiad, gan gynnwys gohebwyr, fod pawb a saethwyd heb arfau. Roedd pum o'r rhai a glwyfwyd wedi cael eu saethu yn eu cefn. Roedd y rhai a laddwyd yn cynnwys offeiriad Catholig a geisiodd ymgeleddu un o'r sifiliaid eraill a oedd yn gorwedd ar lawr wedi'i saethu.

Cafwyd ymholiad swyddogol i'r digwyddiad dan arolygiaeth yr Ustus Wiggins a dderbyniodd adroddiad y Fyddin Brydeinig. Ni chafodd neb o'r milwyr yn euog ac anrhydeddwyd aelodau o 2 Para gan Frenhines y DU yn ddiweddarach.

Gweler hefyd
Bloody Sunday (ffilm), ffilm am y digwyddiad.
Sunday Bloody Sunday, cân gan U2

1972
Y Fyddin Brydeinig
Cyflafanau
Yr Helyntion
Opera

Ffurf o ddrama trwy gyfrwng cerddoriaeth yw opera. Fe ymddangosodd yn yr Eidal ar ddechreuad y 15g, ac fe'i chysylltir â cherddoriaeth glasurol y Gorllewin. Mae sawl agwedd o opera yn debyg i ddrama gyffredin: actio, gwisgoedd, ac addurn llwyfan. Fodd bynnag, yn wahanol i ffurfiau eraill o ddrama, canu sydd wrth graidd opera. Cyfeilir y canwyr gan grŵp o offerynwyr, a all fod cyn lleied ag 13 o offerynwyr (mewn operâu Benjamin Britten er enghraifft) neu'n gerddorfa symffonig llawn (fel mewn operâu Wagner). Weithiau defnyddir dawns yn ogystal, yn enwedig yn y traddodiad Ffrengig (gyda chyfansoddwyr megis Lully a Rameau).

Mae sawl traddodiad o wahanol lefydd yn y byd a gelwir yn opera hefyd, Opera Tseinïaidd er enghraifft. Fodd bynnag, er fod ffurf tebyg ganddynt, datblygodd y traddodiadau hyn ar wahan: maent yn ffurfiau celfyddol nad ydynt yn dibynnol ar Opera Gorllewinol.

Yr opera yng Nghymru 
Cenir opera gan gorau Cymru ers Blodwen, opera boblogaidd y Dr Joseph Parry. Ar un adeg roedd y cwmnïau opera amatur yn niferus iawn. Ar ddechrau'r 20g hyfforddai a pherfformiai'r cantorion opera o Gymry yn Lloegr, a chyrhaeddai'r goreuon lwyfannau Sadlers Wells a Covent Garden.Sefydlwyd Cwmni Opera Cenedlaethol Cymru gan y cyn-löwr Idloes Owen, sy'n cael ei gyfrif ymhlith y gorau yn Ewrop. Ymhlith y cantorion opera byd-enwog o Gymru mae Gwyneth Jones, Janet Price, Elizabeth Vaughan, Stuart Burrows, Geraint Evans, a Bryn Terfel.

Gweler hefyd 
 Sioe gerdd

Ffurfiau cerddorol
 
Termau Cerddoriaeth
El Jadida

Dinas hanesyddol ar arfordir Cefnfor Iwerydd Moroco yw El Jadida (neu El-Jadida). Wedi'i lleoli yn rhanbarth Doukhala-Abda, tua 90 km i'r de o Gasablanca, El Jadida yw porthladd Marrakech a'r cylch. Mae ganddi boblogaeth o tua 150,000 (2001).

Mae El Jadida yn ddinas a sefydlwyd gan y Portiwgaliaid yn 1513 dan yr enw Mazagan. Ceir nifer o adeiladau hanesyddol diddorol yn yr hen ddinas, o gwmpas y gaer sy'n dominyddu'r harbwr; La Cité Portugaise. Cipiwyd y ddinas oddi ar y Portiwgaliaid gan y Swltan Sidi Mohamed ben Abdallah yn 1769. Dinistriodd y Portiwgaliaid furiau'r gaer cyn ddianc ond fe'i hailgodwyd gan y Swltan Moulay Abd ar-Rahman yn 1820.

Bellach mae El Jadida yn ganolfan gwyliau lleol. Y diwydiant pwysicaf yw pysgora a phrosesu sardîns ac mae'r cefn gwlad o gwmpas y ddinas yn ardal amaethyddol lewyrchus. Mae'r hen ddinas ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd.

Mae traethau braf El Jadida yn denu miloedd o Forociaid o'r dinasoedd cyfagos yn yr haf.

Ganwyd y llenor Driss Chraïbi yn El Jadida yn 1926.

Gefeilldref
 Vierzon, Ffrainc

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol Dinas El Jadida 
El Jadida yn Lexicorient 

Dinasoedd Moroco
Doukhala-Abda
Safleoedd Treftadaeth y Byd ym Moroco
Dirham Moroco

Dirham Moroco yw arian cyfredol Moroco. Ei symbol yn y wlad yw Dr. Rhennir y dirham yn 100 millime.

Arian
Moroco
Alger

Alger neu Algiers (Arabeg al-Jazā'ir) yw prifddinas Algeria. Wedi'i lleoli yng nghanol arfordir Algeria ar y Môr Canoldir, Alger yw un o'r prif borthladdoedd ar y môr hwnnw a dinas fwyaf y wlad. Mae'r casbah (yr hen ddinas) ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Affrica.

Hanes 
Cafodd Alger ei sefydlu gan y Ffeniciaid dros 2600 mlynedd yn ôl ond erbyn i'r Arabiaid gyrraedd yn y 7g roedd yn bentref bach dibwys. Cafodd ei datblygu gan yr Arabiaid o'r 10g ymlaen a thyfodd yn gyflym i fod yn ddinas fawr a llewyrchus. Yn y 16g fe'i meddianwyd gan y Tyrciaid Otomanaidd ac fe'i defnyddid fel gwersyll ar gyfer Môr-ladron Barbari, e.e. Khair-ed-din Barbarossa, a gipiodd y ddinas yn 1539.

Cipiodd Ffrainc y ddinas oddi ar Dwrci yn 1830 a'i gwneud yn brifddinas ei thalaith newydd, Algeria. Sefydlwyd Prifysgol Alger yn 1879. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd Alger oedd pencadlys lluoedd y Cynghreiriaid yng Ngogledd Affrica ac, am gyfnod, yn bencadlys llywodraeth alltud Ffrainc. Bu'r ddinas yn dyst i ymladd ar sawl achlysur yn ystod y frwydr dros annibyniaeth i'r wlad ar Ffrainc (1954-1962).

Economi 
Mae ei hallforion yn cynnwys gwin, ffrwythau sitrus a haearn.

 
Dinasoedd Algeria
Prifddinasoedd Affrica
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Algeria
Dinar Algeriaidd

Y Dinar Algeriaidd yw arian cyfredol Algeria.

Algeria
Arian
Arabiaid

Mae'r Arabiaid yn bobl Semitaidd a breswyliai orynys Arabia yn wreiddiol. Gellir eu rhannu'n fras yn ddau grŵp diwylliannol, sef y llwythi Bedouin nomadaidd a'r cymunedau dinesig ac amaethyddol.

Roedd yr Arabiaid yn adanbyddus i'r Groegiaid, y Rhufeiniaid a'r Iddewon yn yr Henfyd. Cyfeirir atynt gan hanesyddion clasurol ac fe'i henwir yn yr Hen Destament yn y Beibl.

Yn y 7g, wedi'u hysbarduno a'u hysbrydoli gan neges y Proffwyd Mohamed a dan bwysau economaidd a chymdeithasol yn ogystal, ymledodd yr Arabiaid dros ran sylweddol o'r Dwyrain Canol a Gogledd Affrica. Wrth wneud hynny cludiasant efo nhw cred Islam a'r iaith Arabeg mor bell â'r Maghreb ac Andalucía yn y gorllewin ac Indonesia yn y dwyrain.

Er bod y gair "Arabiaid" yn golygu trigolion Arabia a'u disgynyddion uniongyrchol yn wreiddiol, heddiw mae'n cael ei ddefnyddio i gyfeirio at drigolion iaith Arabeg de-orllewin Asia, yr Aifft, Gogledd Affrica a rhannau o'r Affrica is-Saharaidd, yn ogystal â phobl Arabaidd sy'n byw tramor.

Gweler hefyd 
 Arabeg
 Llenyddiaeth Arabeg
 Rhestr beirdd Arabeg
 Islam
 Arabia
 Y Byd Arabaidd
 Y Dwyrain Canol
 Gogledd Affrica

Grwpiau ethnig yn y Dwyrain Canol
Arabia
Grwpiau ethnig yn Affrica
Twmbarlwm

Mynydd i'r gogledd-ddwyrain o dref Rhisga ym mwrdeistref sirol Caerffili yw Twmbarlwm, uchder 419m ac arwynebedd o 4.14 hectar (deg erw).

Ceir gweddillion bryngaer o'r Oes Haearn ger gopa'r mynydd. Credir iddi gael ei chodi gan lwyth Celtaidd a drigai yn yr ardal cyn ac yn ystod cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru. Mae'n fryngaer ag iddi un mur un unig gyda dau fwlch mawr ynddo. Yn ei phen dwyreiniol geir olion castell mwnt a beili bychan a fanteisiai ar yr hen safle amddiffynnol.

Gwelir y mwnt yn glir a cheir golygfeydd o Fôr Hafren a Chaerdydd. Mae'n rhan o Ffordd Goedwig Cwm-carn ac mae bellach yn atyniad poblogaidd i gerddwyr.

Cyfeiriadau

Bryngaerau Caerffili
Mynyddoedd a bryniau Caerffili
Gyrfa Goedwig Cwm Carn

Un o atyniadau pennaf Cwm Ebwy ym mwrdeistref sirol Caerffili yw Gyrfa Goedwig Cwm Carn.  Fe'i lleolir ym mhentref Cwmcarn ar safle'r hen bwll glo.

Erbyn heddiw, lleolir nifer gynyddol o lwybrau beicio mynydd, safleoedd picnic a chanolfan croeso yn ogystal â gwersyll i garafannau a phebyll. Mae gwybodaeth am hanes yr ardal, cerfluniau pren o gymeriadau'r Mabinogi a llwybr rhifedd i'w gweld hefyd. Mae'r rhan o'r safle ar gyfer ceir tua 7 milltir o hyd a cheir nifer o lwybrau trwy goedwigoedd yr ardal.

Dolenni allanol
 Canolfan Ymwelwyr Gyrfa Goedwig Cwmcarn 
 Beicio Mynydd yng Nghwmcarn, MBWales 

Caerffili
Coedwigoedd Caerffili

en:Cwmcarn Forest Drive
Eic Davies

Athro ysgol, dramodydd a darlledwr radio yn adran chwaraeon y BBC oedd Isaac ‘Eic’ Davies (1909 – Mehefin 1993). Creodd nifer o dermau Cymraeg ar gyfer defnydd yn y byd chwaraeon, yn enwedig ym maes rygbi. Eic oedd bennaf gyfrifol am fathu termau fel ‘blaenwr’, ‘canolwr’, ‘cefnwr’, ‘maswr', ‘ mewnwr’, ‘asgellwr’, a ‘golwr’ ac ati sy’n llifo mor naturiol o enau ei fab, y darlledwr a'r sylwebydd Huw Llywelyn Davies.

Roedd yn athro Cymraeg yn Ysgol Ramadeg Pontardawe. Yn y 1940au roedd yn gyflwynydd a chynhyrchydd rhaglenni plant gyda BBC Cymru. Aeth ymlaen i gyflwyno rhaglenni teledu yn y 1960au.

Llyfryddiaeth
 Eic Davies, Ewch Ati (Llandybïe, 1954).
 Eic Davies, Fy Mrodyr Lleiaf (Gwauncaegurwen, 1950).
 Eic Davies, Lleuad Iawn (Gwauncaegurwen, 1950).
 Eic Davies, Nos Calan Geuaf (Gwauncaegurwen, 1950).
 Eic Davies, Botymau Prês (Caerdydd, 1944).
 Eic Davies, Cwac Cwac (Gwauncaegurwen, 1951).
 Eic Davies, Cynaeafau (Caerdydd, 1943).
 Eic Davies, Dim ond ‘i fod e’!! (Aberdâr, 1945).
 Eic Davies, Y Dwymyn (Morgannwg, 1958) (2il arg.). [Methu dod o hyd i’r arg. cyntaf]
 Eic Davies, Fforshêm (Caerdydd, 1945).
 Eic Davies, Randibŵ (Caerdydd, 1947).
 Eic Davies, Y Tu Hwnt i’r Llenni (Llandybïe, 1954).
 Eic Davies, Doctor Iŵ Hŵ (Llandysul, 1966).
 Eic Davies, Y Cam Gwag (Llanydybïe, 1947).
 Eic Davies, Llwybrau’r Nos (Cyhoeddwyd gan yr awdur, 1943).

Amdano
 (Gol.) Myrddin ap Dafydd, Cyfrol Deyrnged Eic Davies (Llanrwst, 1995).
 Dafydd Rowlands, ‘Eic’, Barn, rhif 368 (Medi 1993), tt. 18–19.
 Rita Williams, ‘Isaac Gawr’, Golwg, cyfrol 5, rhif 40 (17 Mehefin, 1993), t. 30.

Cyfeiriadau

 Gwyddoniadur Cymru, t. 272.

Dramodwyr Cymraeg
Darlledwyr Cymreig
Genedigaethau 1909
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1993
Vierzon

Tref a chymuned yng ngorllewin canolbarth Ffrainc Vierzon, ac yn ganolfan weinyddol ei arrondisement yn département Cher.

Saif y dref fach hanesyddol ar lan Afon Cher. Codwyd yr eglwys rhwng y 12fed a'r 15g.

Gefeilldref
 - El Jadida

Cymunedau Cher
Arachne

Ym mytholeg Roeg, yr oedd Arachne yn ferch ddiwyd o dalaith Lydia yn Asia Leiaf a gurodd y dduwies Athena mewn gornest gweu brodwaith.

Dialodd y dduwies genfigennus ar Arachne druan drwy ddinistrio ei gwaith i gyd. Roedd Arachne mor ddigalon fel y ceisiodd ei chrogi ei hun. Ond newidiodd Athena hi'n bry cop (arachne yn Roeg).

Mytholeg Roeg
Athena

Athena, neu Pallas Athena (Lladin: Minerva), oedd duwies rhyfel a doethineb ym mytholeg y Groegiaid a nawdd-dduwies dinas Athen.

Cafodd ei geni o ben Zeus yn llawn arfog ac yn dwyn gwaywffon javelin yn ei llaw. Hi oedd hoff blentyn Zeus.

Yn ystod Rhyfel Caerdroea rhoddai Athena gymorth i'r Groegiaid yn erbyn gwŷr Caerdroea. Rhoddodd gymorth yn ogystal i'r arwr Heracles yn ei lafuroedd a thywysodd Perseus i wlad y Gorgoniaid. Diolch i nawdd ac amddiffyn y dduwies y cyrhaeddodd Odysseus ei gartref yn ddiogel, yn ôl Odysseia Homeros.

Roedd Athena yn dduwies wyryfol ac yn ddiwyd iawn. Roedd hi'n medru bod yn genfigennus, fel pan gollodd ornest yn erbyn Arachne o Lydia. Yn amser heddwch byddai'n troi ei nawdd at y celfyddydau a diwydiant, yn arbennig gwaith domestig.

Enwir dinas Athen ar ei hôl hi; roedd y Parthenon yn gysegredig iddi fel duwies y ddinas. Fe'i huniaethir â'r dduwies Rufeinig Minerva.

Gweler hefyd
2 Pallas, asteroid a enwir ar ôl Pallas Athena.

Dolenni allanol 
  (Carlos Parada) Albwm o luniau o Athena
  Roy George, "Athena: The sculptures of the goddess"
  Theoi.com Dyfyniadau o destunau Clasurol am Athena
  Gwreiddiau Athena yng ngwareiddiad Minoa, gan Virginia Hicks 

Duwiesau
Mytholeg Roeg
Asia Leiaf

Asia Leiaf yw'r enw Clasurol am y rhan o orllewin Asia a elwir hefyd yn Anatolia ac sy'n gyfateb yn fras i diriogaeth Twrci heddiw. Mae'n gorwedd rhwng y Môr Du yn y gogledd, y Môr Canoldir yn y de, Môr Marmara a Môr Egeaidd yn y gorllewin a mynyddoedd Cwrdistan, Armenia a'r Cawcasws yn y dwyrain. Mae'r Hellespont yn gorwedd rhyngddi ac Ewrop.

Hanes 
Am gyfran helaeth o'r ail fileniwm Cyn Crist roedd y rhan fwyaf o Asia Leiaf yn rhan o ymerodraeth yr Hitiaid. Yn sgîl dymchwel yr ymerodraeth honno tua'r flwyddyn 1200 CC, aeth canolbarth a gorllewin y rhanbarth dan ddominyddiaeth Phrygia, a gyrhaeddodd ei huchafbwynt yn yr 8fed ganrif CC. Cwncweriwyd de-ddwyrain Asia Leiaf gan yr ymerodraeth Asyriaidd tua'r un cyfnod. Syrthiodd Phrygia i Lydia yn y 6ed ganrif CC, ac yna yn 546 CC sefydlodd yr ymerodr Persiaidd Cyrus Fawr ei afael ar Asia Leiaf.

Yn 333 CC fe'i goresgynnwyd gan Alecsander Fawr o Facedon. Wedi i Alecsander farw rhannwyd y rhanbarth yn gyfres o fân frehiniaethau fel Pergamum, Cappadocia, Bithynia a Pontus yn y gogledd a'r gorllewin tra fu'r de yn faes ymrafael rhwng y Seleuciaid a'r Ptolemiaid, olynwyr Alecsander.

Rhwng 200 CC a diwedd y ganrif gyntaf CC ymestynnai'r Rhufeiniaid eu gafael ar Asia Leiaf ac aeth yr hen deyrnasoedd yn daleithiau Rhufeinig. Yn ddiweddarach roeddynt yn rhan o'r ymerodraeth ddwyreiniol ac yna Bysantiwm.

Ar ôl cael ei goresgyn gan y Tyrciaid Seljukaidd yn yr 11g a syrthio'n ysglyfaeth i'r Mongoliaid yn y 13g, cafodd Asia Leiaf ei hymgorffori yn yr Ymerodraeth Otomanaidd yn ystod y 14eg a'r 15g.

Cyfeiriadau

 
Hanes Asia
Yr Henfyd
Accra

Prifddinas Ghana, gorllewin Affrica, a dinas fwyaf y wlad yw Accra.

Dinasoedd Ghana
Prifddinasoedd Affrica
Dinar Tiwnisaidd

Y Dinar Tiwnisaidd yw arian cyfred Tiwnisia. Rhennir y dinar yn 1000 millimes.

Ar hyn o bryd mae'n arian cyfred cyfyngedig ac ni ellir cyfnewid y dinar y tu allan Diwnisia ei hun.

Arian
Tiwnisia
Dinar Libia

Dinar Libia yw arian cyfred Libia yng Ngogledd Affrica.

Arian
Libia
Dinar

Mae'r Dinar yn arian breiniol mewn sawl gwlad, yn cynnwys:

Dinar Algeriaidd - Algeria
Dinar Libya - Libya
Dinar Tunisiaidd - Tunisia

it:Dinaro
Cedi

Y Cedi yw arian breiniol Ghana yng ngorllewin Affrica.

Ghana
Arian
Gabriel Prosser

Roedd Gabriel Prosser, neu Gabriel (c.1776 – 10 Hydref 1800), yn arweinydd gwrthryfel pobl groen ddu ar ddiwedd y 18g yn Virginia (UDA heddiw).

Ganwyd Gabriel yn Henrico County, Virginia, tua'r flwyddyn 1776. Arweiniodd wrthryfel y caethweision yn erbyn creulondeb y meistri. Roedd yn bwriadu arwain mintai o fil o gaethweision i ymosod ar Richmond, prifddinas talaith Virginia, ei chipio a sefydlu gweriniaeth annibynnol i bobl dduon y Conffederasiwn. Ond cafodd ei ddal a'i grogi yn 1800 ar ôl i un o'r caethweision rybuddio llywodraethwr Richmond.

Chwyldroadwyr
Hanes yr Unol Daleithiau
Marwolaethau 1800
Pobl fu farw trwy grogi
Rupert Murdoch

Dyn busnes rhyngwladol o Awstralia yw Rupert Keith Murdoch AC, KSG (ganwyd 11 Mawrth 1931).

Etifeddodd News Limited gan ei dad yn 1950 gan weithio am ychydig fel Prif Weithredwr y cwmni. Ganwyd Murdoch ym Melbourne, daeth i fyw i Loegr yng nghanol y 1960au gan brynu'r papurau newydd News of the World, The Sun ac yn ddiweddarach The Times. Mae ei reolaeth dynn ar gwmni teledu BSkyB wedi golygu, yn ôl llawer, fod ganddo reolaeth (neu fonopoli hyd yn oed) ar y dewis o chwaraeon a newyddion a welir ar y teledu, yn arbennig gemau pêl-droed.

Yn y 2010au wynebodd gyhuddiadau fod rhai o'i gwmniau (gan gynnwys News of the World) wedi bod yn hacio ffonau pobl ac ar hyn o bryd (2013) mae heddluoedd gwledydd Prydain a'r UDA yn ymchwilio i'r cyhuddiadau hyn. Rhoddodd Murdoch a'i fab James, a'i gyn-CEO Rebekah Brooks dystiolaeth o flaen Ymchwiliad Leveson ac yna o flaen Pwyllgor Seneddol yn Llundain.

Cyfeiriadau

Americanwyr Awstralaidd
Biliwnyddion
Cyhoeddwyr papurau newydd
Genedigaethau 1931
Gweithredwyr teledu
Pobl busnes Awstralaidd
Pobl o Melbourne
Teulu Murdoch
Tîm pêl-droed cenedlaethol Gwlad y Basg

Nid oes gan Gwlad y Basg gydnabyddiaeth ryngwladol i'w tîm pêl-droed Gwlad y Basg cenedlaethol gan FIFA nac UEFA. Serch hynny, mae tîm cenedlaethol Ffederasiwn Bêl-droed Gwlad y Basg yn chwarae gemau rhyngwladol â gwledydd cydnabyddedig.

Gan nad oes cydnabyddiaeth ryngwladol llawn i'r tîm fe'i cyfeirir gan sawl enw gan gynnwys Selección de Euskadi, Euskal Selekzio, Euskadi XI a Basg XI. Nid yw ei chorff llywodraethol, Euskadiko Futbol Federakundea (EFF), yn aelod o na FIFA na UEFA ac felly ni all gystadlu mewn cystadlaethau rhyngwladol megis Cwpan Ewrop neu Gwpan y Byd.  

Chwaraewyd gêm gyntaf Euskadi XI ar 1 Ionawr 1915 yn erbyn Catalwnia XI, gan ennill 6-1. Yn 1915 a 1916 ac yna yn 1930 a 1931 chwaraeodd y ddwy genedl mewn cyfres o gemau. Bu'n rhaid aros nes 1937 cyn i dîm Euskadi XI chwarae y tu allan i Sbaen. Awgrym José Antonio Aguirre, Llywydd Gwlad y Basg a chyn chwaraewr gydag Athletic Bilbao, oedd y dylai tîm Euskadi XI deithio dramor er mwyn codi arian ar gyfer achos y Basgiaid yn Rhyfel Cartref Sbaen. Teithiodd y tîm ar draws Ewrop a Mecsico gan hyd yn oed ymuno â chynghrair Mecsico.  

Yn ystod teyrnasiad y Ffasgydd Franco rhoddwyd taw ar amrywiaethau cenedlaethol o fewn gwladwriaeth Sbaen a ni chwaraeodd yr Euskadi XI tan 1979. Ers y flwyddyn honno mae Euskadi XI yn dod at ei gilydd fel tîm, fel arfer adeg y Nadolig, i chwarae gemau yn Stadiwm San Mamés. Maent wedi chwarae yn erbyn timau o Affrica, De America ac Ewrop, ond yn wahanol i Gatalwnia, dydynt erioed wedi denu tîm bêl-droed fawr fel Brasil.  

Ar 21 Mai 2006 chwaraeodd Euskadi XI eu gêm gyntaf yn erbyn Cymru. Gêm gyfeillgar oedd hon a ysbrydolwyd i raddau helaeth gan reolwr Cymru, John Toshack, bu ar un adeg yn rheoli'r tîm Basgaidd, Real Sociadad o Donostia (San Sebastian).

Ffurfiwyd Euskal Selekzioa, er mwyn ymgyrchu i Wlad y Basg gael ei chydnabod ym mhob maes chwaraeon. Oherwydd poblogrwydd pêl-droed yn y wlad ac yn rhyngwladol gwelir yr ymgyrch i ennill cydnabyddiaeth gan UEFA a FIFA fel un o'r rhai mwyaf pwysig. Cyfeirir at y ffaith fod sawl tiriogaeth nad sy'n wladwriaethau annibynnol megis, Cymru, Yr Alban, Ynysoedd Ffaroe ac ers Rhagfyr 2006, Gibraltar, gydnabyddiaeth gan UEFA ac/neu FIFA. Mae dyhead nifer o Basgiaid dros gael tîm pêl-droed rhyngwladol gydnabyddedig yn debyg i'r dyhead yn Llydaw a Chatalwnia.

Dolenni allanol  
Stori newyddion BBC Cymru'r Byd am gêm hanesyddol Euskadi XI v Cymru

Gwlad y Basg
Gwlad y Basg
Castell Caerdydd

Sefydlwyd Castell Caerdydd ar safle ger canol dinas Caerdydd heddiw gan y Normaniaid yn 1091, ar safle caer Rufeinig. Gwelir gweddillion y gaer honno ar y safle hyd heddiw. Ychwanegwyd castell ffug gan Ardalydd Bute yn y 19g.

Caer Rufeinig Caerdydd

Mae rhan helaeth o furiau'r Castell mwnt a beili Normanaidd wedi'u codi ar ben cwrs y muriau Rhufeinig gwreiddiol. Mewn stafelloedd arddangosfa dan y muriau presennol gellir gweld darnau o'r muriau Rhufeinig. Ymddengys i'r gaer gael ei chodi ar safle caer gynharach a godwyd tua diwedd y ganrif gyntaf OC. Adeiladwyd yr ail gaer o gerrig tywodfaen coch, efallai fel amddiffyniad yn erbyn ymosodiadau o'r môr, tua'r flwyddyn 400 OC.

Y castell Normanaidd

Un o breswylwyr enwocaf y castell oedd Robert Curthose, a garcharwyd yno gan ei frawd ifancach, Brenin Harri I Lloegr, o 1106 tan 1134. Yn 1158, y castell oedd lleoliad herwgipiad beiddgar gan Ifor Bach. Daeth Owain Glyn Dŵr i reoli'r castell yn 1404, gan ei adael i'r Cymry tan i Siaspar Tudur, ewythr Harri Tudur, ei feddiannu yn 1488 fel diolch iddo am ei ran yn ymgyrchoedd ei nai.

Adeiladwaith diweddarach
Yn ystod y 19g, codwyd castell hynafol ffug gan y pensaer William Burges, a oedd yn gweithio i Ardalydd Bute. Fe'i cynlluniwyd i edrych fel cartref a fyddai'n gweddu i un o straeon y Tylwyth Teg gyda nifer o gerfluniau cain a lluniau i'w addurno. Yn ddiweddarach fe'i rhoddwyd i ddinas Caerdydd gan deulu'r Bute. Mae bellach yn atyniad twristaidd poblogaidd ac mae'n gartref i amgueddfa lleng-filwrol, yn ogystal â gweddillion yr hen gastell.

Mynediad a chyfleusterau
Lleolir y castell yng nghanol Caerdydd a saif wrth ymyl Parc Bute. Lleolir canolfan ddinesig Parc Cathays gerllaw hefyd, ynghyd â'r prif strydoedd siopa.

Mae'n gartref i ddawns haf Prifysgol Caerdydd bob blwyddyn a chynhelir Mardi Gras mwyaf Cymru ar gaeau'r castell bob mis Awst.

Gyda lle i dros ddeng mil o bobl ymgynull, manteisiwyd ar hyn i gynnal nifer o gyngherddau roc a pherfformiadau byw, gan gynnwys un gan y grŵp Stereophonics ym mis Mehefin 1998.

Dolenni allanol
 
 Gwefan Cestyll Cymru

Adeiladau rhestredig Gradd I Caerdydd
Caerdydd
Caerdydd
Caerdydd
Caerdydd
Hanes Caerdydd
Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
Brian Hibbard

Actor a chanwr o Gymro oedd Brian Hibbard (26 Tachwedd 1946 – 17 Mehefin 2012). Ef oedd sylfaenydd a phrif leisiwr gwreiddiol The Flying Pickets. Ganwyd Hibbard i deulu dosbarth gweithiol yng Nglynebwy, yn yr hen Sir Fynwy, a cafodd fagwraeth sosialaidd. Fe'i addysgwyd yn Ysgol Ramadeg Glyn Ebwy.

Gyrfa

Cerddoriaeth
Yn dilyn sawl swydd fel athro, gweithiwr dur, barmon a ysgubwr simneiau, ffurfiodd y Flying Pickets gyda grŵp o actorion eraill oedd wedi bod yn ymarfer canu a cappella tra'n teithio ar fws i'w ymddangosiadau. Perfformiodd ddau gyngerdd yng Nghanolfan Hamdden Glyn Ebwy pan yn teithio gyda'r Flying Pickets, a ffurfiodd linell piced ar Top of the Pops ar anterth streic y glowyr (1984-85).

Actio
Yn dilyn llwyddiant y grŵp yn yr 1980au cynnar, aeth Hibbard ymlaen i ddilyn gyrfa fel actor teledu, gan ymddangos yn Coronation Street fel y mecanic garej Doug Murray, yn Emmerdale fel Bobby-John Downes, a fel Johnny Mac yn yr opera sebon Cymraeg Pobol y Cwm yn ogystal â drama i bobl iau Pam Fi, Duw?. Roedd yn y ffilm Twin Town (1997) fel y cymeriad oedd yn galw'i hun yn "Karaoke King", Dai Rees. Ymddangosodd hefyd yn y gyfres ddrama Making Out; yn y stori Doctor Who Delta and the Bannermen; yn y rhaglen gomedi The Armando Ianucci Shows; ac yn y ffilm Rancid Aluminium. Ymddangosodd Hibbard yn EastEnders rhwng 4 a 8 Gorffennaf 2011 yn chwarae Henry Mason, dyn oedd yn arfer rhedeg cartref plant lle roedd Billy Mitchell a Julie Perkins dan ofal.

Marwolaeth
Yn 2000, canfuwyd fod gan Hibbard gancr y prostad; bu farw o'r afiechyd ar 17 Mehefin 2012. Gadawodd ei wraig, Caroline a'i blant: Lilly, Hafwen a Cai

Gwaith

Ffilmiau
Twin Town fel Dai Rees (1997)
Rancid Aluminium (2000)
Little White Lies fel Tony (2006)
Svengali fel Tad Dixie (2013)

Teledu
Pobol y Cwm fel Johnny Mac
Pam Fi, Duw? fel Deryck (dad)
Making Out fel Chunky
EastEnders fel Henry Mason
Coronation Street fel Doug Murray
Doctor Who fel Keillor yn stori Delta and the Bannermen
Emmerdale fel Bobby-John Downes (2003)
Help! I'm a Teenage Outlaw fel  Sir John (2004-2006)
Made in Wales (2011)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 

Actorion teledu Cymreig
Actorion ffilm Cymreig
Cantorion Cymreig
Genedigaethau 1946
Marwolaethau 2012
Pobl o Lynebwy
William Evans (Wil Ifan)

Roedd William Evans neu Wil Ifan (22 Ebrill 1883 - 16 Gorffennaf 1968) yn fardd a ffigwr pwysig ym myd yr Eisteddfod.

Braslun o'i fywyd
Ganwyd Wil Ifan yn fab i weinidog amlwg gyda'r Annibynwyr Cymraeg, y Dr Dan Evans a'i briod, a oedd yn cartrefu yr adeg honno yng Nghwmbach, Llanwinio, Sir Gaerfyrddin. Galwyd ef yn William Evans a chafodd pob cefnogaeth gan ei rieni ac ysgolion da i baratoi ei hun, ym Mhrifysgol Cymru, Bangor, y Coleg Diwinyddol a Choleg Manceinion, Rhydychen. Treuliodd William Evans ei holl fywyd yn weinidog yr Efengyl gyda'r Annibynwyr Saesneg. Roedd yn gwbl gysurus yn y ddwy iaith. Iaith crefydd oedd Saesneg, iaith yr aelwyd yn Gymraeg. Priododd Nesta Wyn Edwards o Ddolgellau, hithau fel yntau yn raddedig o Brifysgol Cymru, a ganwyd iddynt bedwar o blant. Bu farw ym Mhen-y-bont ar Ogwr a chladdwyd ef yn Rhydymain, Meirionnydd.

Ei waith llenyddol

Bardd
Y delyneg oedd ei hoff gyfrwng fel bardd a chafwyd toreth ohonynt. Darllener y rhain yn ei gyfrolau, er enghraifft,
Dros y Nyth a ddaeth allan yn 1915;
Dail Iorwg a gyhoeddwyd yn 1919;
Plant y Babell a welodd olau dydd yn 1922;
O Ddydd i Ddydd a dderbyniodd groeso y beirniaid yn 1927;
Y Winllan Las a blesiodd bobl lengar Bro Morgannwg lle preswyliai y bardd-bregethwr yn 1936;
Unwaith Eto a gyhoeddwyd yn 1946; ac ar ôl hynny cyhoeddwyd Haul a Glaw.

Dyna gynhaeaf da ond lluniodd gyfrolau o farddoniaeth yn Saesneg yn ogystal; pum cyfrol yn y cyfnod ffrwythlon yma.

I raddau ei gyfraniad parhaol fu ei bryddest enwog 'Bro fy Mebyd' yn 1925. Enillodd y Goron deirgwaith a bu'n Archdderwydd yr Orsedd o 1947 hyd 1950.

Colofnydd
Nid bardd yn unig mohono. Ysgrifennai yn gyson golofn Gymraeg i'r Western Mail ac y mae ei waith gorau wedi ei osod ar gof a chadw yn y Filltir Deg (1954) a Colofnau Wil Ifan (1962).

Dramodydd
Ymddiddorodd yn y ddrama a bu yn un o arloeswyr  y mudiad fel y gwelwn yn Y Dowlad (1922) ac Yr Het Goch (1933) i enwi dwy  o'r chwech drama a luniodd yn Gymraeg ac un yn Saesneg.

Llyfryddiaeth

Cyfrolau Wil Ifan
 Dros y Nyth (1915)
 Dail Iorwg (1919)
 Plant y Babell (1922)
 O Ddydd i Ddydd (1927)
 Y Winllan Las (1936)
 Unwaith Eto (1946)
 Y Filltir Deg (1954)
 Colofnau Wil Ifan (1962)

Llyfryddiaeth 
D. Ben Rees, Pymtheg o Wŷr Llên yr Ugeinfed Ganrif (1972).

Cyfeiriadau

Archdderwyddon
Beirdd Cymraeg
Beirdd Saesneg
Dramodwyr Cymraeg
Genedigaethau 1883
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1968
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Lilith

Lilith yw diafoles y nos yn y traddodiadau Iddewig a Mesopotamiaidd.

Yr Hen Destament 
Cyfeirir ati yn yr Hen Destament. Yn Llyfr y Proffwyd Eseia dywedir ei bod yn cadw cwmni "anifeiliaid gwylltion yr anialwch, a'r cathod... yr ŵyll a orffwys yno hefyd, ac a gaiff orffwysfa iddi" (Eseia 34:14). Math o dylluan yw ŵyll (screech-owl a geir yn y cyfieithiad Saesneg o'r Hen Destament). Cyfieithiaid ydyw o'r gair Hebraeg lilith.

Mesopotamia 
Credir bod y gair Lilith yn tarddu o'r gair Semitaidd lil sy'n golygu naill ai "nos" neu "ystorm, tymhestl, gwynt nerthol". Ceir duwies o'r enw Lilitu ym mytholeg
Babilonia a gysylltir â thylluanod yn chwedl Gilgamesh. Yn llên gwerin ddiweddarach Babilonia a'r Dwyrain Canol mae Lilith (dan sawl enw cyffelyb) yn fath o swcwbws sy'n ymweld â dynion yn eu cwsg ac yn peri iddynt gael breuddwydion rhywiol. Mae hi'n aflonyddu plant yn ogystal ac yn medru peri afiechydon.

Y traddodiad Iddewig 
Yn ôl traddodiad y Talmwd Lilith oedd gwraig gyntaf Adda cyn i Efa gael ei chreu ar ei gyfer. Roedd hi'n bur wahanol i Efa. Gwrthodai ei orchmynion a hi oedd yn cymryd y blaen yn eu hanturiaethau carwriaethol. Roedd hi'n gwrthod gorwedd dan Adda wrth gael cyfathrach â fo, er enghraifft. Roedd hi'n nwydwyllt, annibynnol ei hysbrys a llawer mwy gwybodus nac Adda. Cwynodd Adda i Dduw ac mewn canlyniad bu rhaid i Lilith adael gardd Eden a chreuwyd Efa i gymryd ei lle.
Hyd at gymharol ddiweddar roedd Iddewon yn arfer rhoi amiwlets i'w plant bach i'w gwarchod rhag Lilith yn eu cwsg.

Darllen pellach 
Mae gan T. H. Parry-Williams ysgrif o'r enw "Lilith" yn ei gyfrol O'r Pedwar Gwynt (1944).

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
Y Gwyddionadur Iddewig: "Lilith"
Gwybodaeth a dolenni
Y Gwyddoniadur Beiblaidd Rhyngwladol: "Anghenfil y nos"

Cythreuliaid
Duwiesau
Yr Hen Destament
Mytholeg Mesopotamia
Llyfr Eseia

Llyfr Eseia neu Llyfr y Proffwyd Eseia yw 23ain llyfr yr Hen Destament. Ei dalfyraid arferol yw Eseia.

Emynau, gweledigaethau a phroffwydoliaethau ar ffurf fydryddol a geir ynddo yn bennaf. Maent i gyd yn cael eu priodoli i'r proffwyd Eseia, mab Amos, am dynged Jwda a Jerwsalem "yn ystod teyrnasiad Usseia, Jotham a Heseceia". Mae ei lach yn drwm ar frenhinoedd Babilon, Assyria, Damascus ac Ethiopia ac ar bechodau pobl Jwda. Ceir hefyd bennod sy'n darogan dyfodiad y Meseia ar lan Iorddonen.

Un o'r disgrifiadau enwocaf yn y llyfr yw hwnnw o Bren Jesse, sy'n dangos Jesse yn breuddwydio ar ei gefn gan weld coeden sy'n tyfu ohono ac sy'n cynrychioli ach Crist (Eseia 11:1-2).

Ceir yr unig gyfeiriad Beiblaidd at y dduwies/ddiafoles Lilith yn Llyfr Eseia.

Daw enw cofeb genedlaethol Israel i'r Holocost, Yad Vashem o 56:5 Llyfr Eseia: "dw i'n mynd i godi cofeb yn fy nhŷ, y tu mewn i'w waliau: rhywbeth gwell na meibion a merched, a rhoi enw iddyn nhw fydd yn para am byth."

Eseia
Eseia
Tylluan

Aderyn ysglyfaethus nosol yw tylluan (hefyd gwdihŵ), sy'n perthyn i urdd y Strigiformes.

Mae tua 229 o rywogaethau a geir bron ym mhob gwlad yn y byd. Mae tylluanod yn hela mamaliaid bach, pryfed ac adar eraill ac mae ychydig o rywogaethau'n dal pysgod.

Dosberthir tylluanod yn ddau isurdd: yr isurdd hwn, y Strigidae, neu'r ‘gwir dylluanod’ ac isurdd y Tytonidae, neu'r ‘dylluanod gwynion’ (barn-owls).

Mae'r dylluan mewn mytholeg clasurol yn symbol o wybodaeth, ond mewn mytholeg Geltaidd fe'i hystyrir yn aderyn marwolaeth. Trowyd Blodeuwedd yn dylluan, fel dial am odineb gyda Gronw Pebr. Ceir ei hanes ym Mhedwaredd Gainc y Mabinogi, sef Math fab Mathonwy. Cynllwyniodd Blodeuwedd gyda'i chariad Gronw Pebr, arglwydd Penllyn, i ladd Lleu, ac fel cosb cafodd hi ei throi'n dylluan gan Gwydion.

Rhestr rannol o rywogaethau

Cyfeiriadau

 
Strigiformes
Pobl y Chyff

Rhaglen gomedi a ddarlledid ar S4C ddechrau'r nawdegau oedd Pobl y Chyff. Roedd yn serennu Rhys Ifans a Meirion Davies fel "Y Ddau Ffranc", cymeriadau a grëuwyd yng rhaglenni adloniant Swigs o'r Eisteddfod Genedlaethol.

Roedd y sioe yn cymryd lle yn 'nhy' y ddau Ffranc ond roedd yn dangos y stiwdio yn llawn a'r gynulleidfa fyw. Byddai'r stori yn y stiwdio yn gweu gyda storiau wedi eu ffilmio o flaen llaw ar leoliad.  Gwahoddwyd enwogion Cymru a thu hwnt fel gwesteion ar y sioe a byddai'r actores Seisnig Cleo Rocos yn ymddangos yn rheolaidd fel "Bronwen" yn ei gwisg Gymreig draddodiadol. Fel arfer byddai grŵp hefyd yn chwarae ar y sioe.

Cân gan The Frank's (ar yr alaw Fairytale of New York)

They've got Merched y Wawr, they've got corau male voice,
They've Gwersyll yr Urdd, Russell Grant and Max Boyce,
Ond Frank mae e'n anodd i gael ty a chael gwaith,
It's not chwarae plant, you know, saving the iaith

They've got Sulwyn and Gwynfryn, Aneurin, Taliesin,
They've got Peter Huws Griffiths and Marian Wyn Jones,
If it's your dymuniad, I'll come with you cariad,
Let's get us a brochure on holiday homes

CYTGAN
Mae'r choirs of Wales, of hills and dales yn canu inni Frank,
It's our chance to save the language from its tranc

We chuffin' love you Wales, y glaw a'r car-boot sales,
Ac am eich croeso hael, you know you've made us smile,
Ni'n mynd i brynu ty, sy'n derbyn es-ffôr-si
A phan aiff pethau'n hard, bydd Frank a Frank ar faes y gad 

Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1992
Diweddiadau rhaglenni teledu 1994
Rhaglenni teledu comedi
Rhaglenni teledu Cymraeg
Rhaglenni teledu S4C
Culfor Magellan

Culfor yn Tierra del Fuego, yn ne eithaf De America, yw Culfor Magellan. Yn fwy manwl gywir, mae'n gwahanu tir mawr De America a Tierra del Fuego ei hun. Ei hyd yw 600 km (370 milltir) a'i led yn 32 km (20 milltir) ar ei letaf.

Cafodd ei ddarganfod gan Orllewinwr am y tro cyntaf gan y fforwr Portiwgalaidd Ferdinand Magellan yn y flwyddyn 1520 ar fordaith i'r Y Philipinau.

Mae'n llwybr forol pwysig rhwng de'r Cefnfor Iwerydd a de'r Cefnfor Tawel. I'r dwyrain gorwedd Ynysoedd Falkland (Malvinas). Mae'r rhan fwyaf o'r culfor yn rhan o diriogaeth Tsile ac eithrio rimyn o dir yn y dwyrain sy'n perthyn i'r Ariannin ac yn rhan o Batagonia.

Yr unig dref o bwys ar ei lannau yw Punta Arenas yn Tsile. Mae'r tywydd yn gallu bod yn eithafol iawn, yn arbennig yn y gaeaf.

Magellan
Tierra del Fuego
Afon Seine

Yr afon sy'n rhedeg drwy Baris yw Afon Seine. Mae'r afon yn 780 km o hyd, gan lifo i'r Sianel ger dinas Le Havre.

Rhanbarthau a départements y llifa'r Seine trwyddynt 
Région Bourgogne : 
 Côte-d'Or
Région Champagne-Ardenne : 
 Aube
 Marne
Région Île-de-France : 
 Seine-et-Marne
 Essonne
 Val-de-Marne
 Paris
 Hauts-de-Seine
 Seine-Saint-Denis
 Val-d'Oise
 Yvelines
Région Haute-Normandie :
 Eure
 Seine-Maritime
Région Basse-Normandie
 Calvados

Ymhlith y dinasoedd ar lannau'r Seine mae Troyes, Fontainebleau, Paris (yn cynnwys Orsay a Versailles), Rouen a Le Havre.

Llednentydd
 Afon Aube - 248 km
 Afon Yonne - 293 km
 Afon Loing - 166 km
 Afon Essonne - 90 km
 Afon Orge - 50 km
 Afon Yerres - 93,5 km
 Afon Marne - 525 km
 Afon Oise - 302 km
 Afon Epte - 100 km
 Afon Andelle - 54 km
 Afon Eure - 225 km
 Afon Risle - 140 km. Yn ymuno ag aber y Seine.

Seine
Punta Arenas

Mae Punta Arenas yn ddinas a phorthladd yn ne Tsile, wedi'i lleoli ar lan Culfor Magellan.

Mae'r ardal oddi amgylch y ddinas yn dir magu defaid. Mae allforion yn cynnwys lledr, gwlân, cig defaid, pren ac olew.

Cyferbyn â'r ddinas mae ynysoedd Tierra del Fuego yn gorwedd.

Dinasoedd Tsile
Tierra del Fuego
Monte Olivia

Mae Monte Olivia yn fynydd trawiadol yn ne eithaf yr Ariannin, ger dinas Ushuaia yn Tierra del Fuego. Mae'n un o gopaon mwyaf deheuol cadwyn hir yr Andes. Uchder: 1470 meter.

Mae'r mynydd yn codi dros ddyfroedd Sianel Beagle tua 10 km i'r dwyrain o Ushuaia.

Mynyddoedd yr Ariannin
Tierra del Fuego
Tierra del Fuego

Ynysfor yw Tierra del Fuego (Tir y Tân) a wahanir oddi wrth dir mawr cyfandir De America gan dyfroedd oer Culfor Magellan. Mae'n gorwedd rhwng Cefnfor Iwerydd a'r Cefnfor Tawel ac yn gorffen ym mhwynt mwyaf deheuol De America, sef Penrhyn Horn.

O ran ei gweinyddiaeth, mae rhan orllewinol Tierra del Fuego yn perthyn i Tsile a'r tir dwyreiniol yn rhan o'r Ariannin. Prifddinas y diriogaeth Archentinaidd, Tierra del Fuego, Antarctica ac Ynysoedd y De Iwerydd, yw Ushuaia; Punta Arenas yw prifddinas y diriogaeth Tsileaidd.

Mae'r diriogaeth Archentaidd yn cynnwys sawl mynydd, er enghraifft y Monte Olivia gosgeiddig. Mae ynysoedd Malvinas yn gorwedd i'r dwyrain o'r arcipelago.

Rhanbarthau'r Ariannin
Daearyddiaeth Tsile
Rhanbarthau De America
 
Ynysforoedd
Ynysoedd Môr Iwerydd
Ynysoedd y Cefnfor Tawel
Ushuaia

Prif ddinas yn Talaith Tierra del Fuego, yr Ariannin, yw Ushuaia.

Gerllaw mae copa gosgeiddig Monte Olivia yn codi ei ben dros Sianel Beagle.

Aneddiadau Talaith Tierra del Fuego, yr Ariannin
Dinasoedd yr Ariannin