Ci

Fel arfer mae'r term ci yn cyfeirio at y 'ci dof', sef y Canis lupus familiaris (neu "Canis familiaris") sy'n  isrywogaeth dof o'r blaidd a ddifodwyd bellach, ac a fu unwaith yn byw rhywle yn Ewrasia tua 40,000 o flynyddoedd yn ôl. Drwy fridio dethol y ci gwyllt dros filoedd o flynyddoedd cyrhaeddwyd ei ffurf amrywiol, presennol; bridiwyd ef am wahanol resymau gan gynnwys ei synhwyrau (arogli, gweld a chlywed) ei gyflymder, ei liw a'i siâp. Amcangyfrifir fod tua 400 miliwn o gŵn yn y byd. Yr enw torfol ydy 'haid o gŵn'.

Mae'r ci wedi datblygu'n gannoedd o fridiau gwahanol o ran maint, siâp a lliw, a cheir sawl brid a ystyrir yn Gymreig gan gynnwys y corgi, y ci defaid Cymreig, y ci hela Cymreig, y daeargi Cymreig, y daeargi Sealyham a'r Sbaengi hela Cymreig. Cyfeirir yn aml at gŵn mewn hen lawysgrifau Cymraeg ac yn y Cyfreithiau Cymreig a chofnodwyd y gair am y tro cyntaf yn Llyfr Du Caerfyrddin yn y 13g: Rhydderch Hael a'i gŵn cyfrwys. ac yn Llyvyr Agkyr Llanddewivrevi (1346) rhoddir y cyngor: Na roddwch chwi y bara bendigedig i'r cŵn. Mae'r term 'ci' yn cwmpasu'r ffurf gwyllt a'r ffurf anwes a chaiff hefyd ei ddefnyddio i ddisgrifio anifeiliaid gwyllt o isrywogaethau tebyg. Fe'i defnyddir yn ffigyrol hefyd am arwr ac ymladdwr: 'aergi' neu 'gatgi', ond yn y Beibl fe'i defnyddir am beth ffiaidd neu ddirmygus e.e. oherwydd i'r Iddew, creadur ysglyfaethus ac aflan oedd ci ac fe'i ceir ar lafar am buteiniwr ac mewn geiriau fel bolgi, cachgi, celwyddgi, chwiwgi, ieithgi ayb. Ar lafar gwlad, defnyddir y gair "ci" am y gwryw a "gast" am y fenyw.

Y ci yw'r anifail hynaf i gael ei ddofi gan ddyn ac mae wedi treulio dros 33,000 o flynyddoedd yn ei gwmni, mae ymddygiad ci a dyn, felly wedi addasu a chlosio'n fwy nag unrhyw anifail arall, oddigerth, efallai, i'r gath e.e. mae wedi addasu i fwyta bwyd llawn starts yn ogystal â chig - sy'n ei wneud yn unigryw ymhlith disgynyddion y blaidd cigysol.

Bridiwyd y ci yn gyntaf, mae'n debyg, i chwarae rôl o fewn yr helfa - i arogli'r ysglyfaeth, i glustfeinio am sŵn dieithr, i warchod praidd neu deulu, nes y daeth yn gwmni i'r person, y bugail, y milwr. Defnyddiwyd ef hefyd i dynnu car llusg yn y gorffennol ac yn yr oes fodern i arogli cyffuriau mewn maes awyr, mewn sioeau cŵn, ymrysonau cŵn defaid, neu i dywys person dall. Oherwydd hyn, ceir disgrifiadau teg ohono mewn sawl iaith. Yn Saesneg fe'i gelwir yn 'gyfaill gorau dyn'. Mewn rhannau eraill o'r byd, fel Tsieina a Fietnam, megir y ci am ei gig.

Ar ôl  cwymp Rhufain, roedd goroesiad pobl yn aml yn dod yn bwisicach na magu a hyfforddi cŵn. yn ystod y cyfnod hwn, daeth chwedlau o ddrygoini yn gŵn wedi'u gadel yn teithio mewn cnudoedd yn aml yn crwydro strydoedd a phentrefwyr ofnus.

Mae gan gŵn dri amrant. Mae'r trydydd caead a elwir yn bilen nictitating neu "haw" yn cadw'r llygad wedi'i iro a'i ddiogleu.

Y ci oedd y rhywogaeth gyntaf i gael ei dofi, gan helwyr-gasglwyr dros 15,000 o flynyddoedd yn ôl,  cyn datblygiad amaethyddiaeth.

Cymru

Cŵn Cymreig
Ymhlith y prif fridiau Cymreig y mae:

Termau am ast yn cwna

Ceir amrywiaeth o dermau i ddisgrifio gast sy'n ysu i genhedlu, ond ddim cymaint ac a geir wrth ddisgrifio buwch neu geffyl. Fel gyda'r ddau anifail arall, mae afon Dyfi'n ffin eitha pendant rhwng y gwahanol dermau; dywedir fod gast yn 'cwna' i'r gogledd o'r ddyfi. Yn rhyfeddol, dyma hefyd a ddywedir yn ne Brycheiniog, ym Morgannwg ac yng Ngwent hefyd.

Yn yr hen Sir Fflint a dwyrain Maldwyn dywedir fod gast 'yn hel cŵn'. Yng nghanol Maldwyn ceir ynys sy'n dra gwahanol ei thafodiaith (eto, fel gyda'u hymadroddion am gaseg 'yn wyned' a'u buwch 'eisiau tarw'), dywedir fod yr ast 'yn cyneica' neu 'yn gynhaig'. Fel yn y Saesneg, mae geist Ceredigion a Chaerfyrddin 'yn boeth' a geist Penfro a chymoedd y Gwendraeth  'yn dwym'.

Oriel

Rhai bridiau 
 Sbaengi Adara Seisnig - (Cocker Spaniel)
 Corgi
 Landseer
 Newfoundland
 Daeargi Jack Russell
 Ci Sant Bernard
 Ci Bocser

Tacsonomeg 
Yn 1758, cyhoeddodd y botanegydd a'r swolegydd o Sweden Carl Linnaeus yn ei Systema Naturae, enweb binomaidd rhywogaethau amrywiol. Canis yw'r gair Lladin sy'n golygu "ci," ac o dan y genws hwn, rhestrodd y ci domestig, y blaidd llwyd, a'r jacal aur. Dosbarthodd y ci domestig fel Canis familiaris ac, ar y dudalen nesaf, dosbarthodd y blaidd llwyd fel Canis lupus.  Roedd Linnaeus yn ystyried bod y ci'n rhywogaeth ar wahân i'r blaidd oherwydd ei gynffon ar i fyny (cauda recurvata), nad yw i'w chael mewn unrhyw genws arall. 

Ym 1999, dangosodd astudiaeth o DNA mitocondriaidd (mtDNA) y gallai’r ci domestig fod wedi tarddu o’r blaidd llwyd, o bosib o'r dingo a chwn o Gini Newydd a ddatblygodd tua'r un adeg pan oedd cymunedau dynol yn fwy ynysig oddi wrth ei gilydd. Yn y trydydd rhifyn o Rhywogaethau Mamaliaid y Byd a gyhoeddwyd yn 2005, rhestrodd y mamalegydd W. Christopher Wozencraft ei isrywogaeth gwyllt o dan y blaidd Canis lupus a chynigiodd ddau isrywogaeth ychwanegol, a ffurfiodd y clade ci domestig: familiaris, fel y'i enwyd gan Linneaus yn 1758 a, dingo a enwyd gan Meyer yn 1793. Roedd Wozencraft yn cynnwys hallstromi (y ci-canu Gini Newydd) fel enw arall ar y dingo. Cyfeiriodd Wozencraft at astudiaeth mtDNA fel un o'r canllawiau a oedd yn llywio'i benderfyniad.  Mae mamalolegwyr wedi nodi cynnwys familiaris a dingo gyda'i gilydd o dan y cytras "ci domestig"  gyda rhai yn ei anghtuno. 

In 2019, a workshop hosted by the IUCN/Species Survival Commission's Canid Specialist Group considered the dingo and the New Guinea singing dog to be feral Canis familiaris and therefore did not assess them for the IUCN Red List of Threatened Species.

Esblygiad 
Digwyddodd y difodiant Cretasaidd-Paleogene 65 miliwn o flynyddoedd yn ôl gan ddod â diwedd ar y deinosoriaid ac ymddangosiad y cigyddion cyntaf. Rhoddir yr enw carniforan ar aelod o urdd yr Ysglyfaethwr (Carnivora). Mae gan gigysyddion drefniant cyffredin o ddannedd o'r enw carnassaliaid, lle mae'r cilddannedd isaf cyntaf a'r cilddannedd uchaf olaf yn meddu ar goronau enamel tebyg i lafn sy'n gweithredu'n debyg i lafnau siswrn i dorri cig. Mae'r trefniant deintyddol hwn wedi'i addasu dros y 60 miliwn o flynyddoedd diwethaf ar gyfer dietau sy'n cynnwys cig, ar gyfer malu llystyfiant, neu eu colli'n llwyr, fel mewn morloi a walrws. Heddiw, nid yw pob carniforan yn gigysydd, ee yr Aardwolf sy'n bwyta pryfed.

Cychwynnodd cyndeidiau cigysol y caniformau tebyg i gi a'r feliformau tebyg i gath eu llwybrau esblygiadol ar wahân ychydig ar ôl diwedd oes y deinosoriaid. Ymddangosodd aelodau cyntaf y teulu cŵn Canidae 40 miliwn o flynyddoedd yn ôl, a dim ond ei is-deulu y Caninae sydd wedi goroesi heddiw. O fewn y Caninae, ymddangosodd aelodau cyntaf y genws Canis chwe miliwn o flynyddoedd yn ôl: bleiddiaid, coyotes, a jacaliaid aur.

Dofi 
Darganfuwyd yr olion cynharaf o gi dof yn Bonn-Oberkassel, yr Almaen. Mae tystiolaeth gyd-destunol, isotopig, genetig a morffolegol yn dangos nad blaidd lleol oedd y ci hwn. Cafodd y ci ei ddyddio i 14,223 o flynyddoedd yn ôl (neu CP) a daethpwyd o hyd iddo wedi’i gladdu gyda dyn a dynes, y tri wedi cael eu chwistrellu â phowdr hematit coch a’u claddu o dan flociau basalt mawr, trwchus, tebyg i gromlech. Roedd y ci wedi marw o ddistemper cwn .  Disgrifiwyd gweddillion cynharach sy'n dyddio'n ôl i 30,000 o flynyddoedd yn ôl fel cŵn Paleolithig ond erys eu statws fel cŵn neu fleiddiaid yn destun dadl  oherwydd bod amrywiaeth morffolegol sylweddol yn bodoli ymhlith bleiddiaid yn ystod y Pleistosen Diweddar.

Bridiau 

Cŵn yw'r mamaliaid mwyaf amrywiol ar y ddaear gyda thua 450 o fridiau cŵn a gydnabyddir yn fyd-eang. Yn oes Fictoria, datblygodd detholiad dynol (nid Detholiad naturiol) yn fridiau o wahanol gŵn modern, a arweiniodd at ystod eang o ffenoteipiau.  Deilliodd y mwyafrif o fridiau yn y 200 mlynedd diwethaf, ac ers hynny mae cŵn wedi mynd trwy newid ffenoteipaidd cyflym oherwydd detholiad artiffisial a gynlluniwyd ac a weithredwyd gan bobl.  

Mae maint y benglog, y corff, yr aelodau, y gynffon, math o ffwr a lliw yn amrywio'n sylweddol rhwng bridiau, gyda chŵn yn arddangos mwy o amrywiaeth ffenoteipaidd nag a geir o fewn gweddill urdd y cigysyddion. Mae eu hymddygiad yn cynnwys gwarchod, bugeilio, hela,  adalw, a chanfod arogl ac mae eu personoliaeth yn cynnwys ymddygiad gor-gymdeithasu, beiddgarwch, ac ymddygiad ymosodol, sy'n dangos amrywiaeth fawr mewn swyddogaeth ac ymddygiad. O ganlyniad, heddiw cŵn yw'r rhywogaeth mwyaf niferus o holl gigysyddion, ac maent wedi'u gwasgaru ledled y byd.

Bioleg

Anatomeg

sgerbwd 

Mae gan bob ci iach, waeth beth fo'i faint a'i fath, strwythur ysgerbydol union yr un fath ac eithrio nifer yr esgyrn yn y gynffon, er bod amrywiad ysgerbydol sylweddol rhwng cŵn o wahanol fathau. Addaswyd sgerbwd ci ar gyfer rhedeg; mae gan y fertebra ar y gwddf a'r cefn estyniadau pwerus i gyhyrau cefn gysylltu â nhw, mae'r asennau hir yn darparu digon o le i'r galon a'r ysgyfaint, ac nid yw'r ysgwyddau'n gysylltiedig â'r sgerbwd gan ganiatáu hyblygrwydd mawr. 

O ganlyniad i fridio detholus mae sgerbwd y ci wedi gwella'n fawr o ran maint ar gyfer mathau mwy fel gafaelgiwn (mastiffs) a mathau llai fel daeargwn; ceir rhai mathau lle mae coesau byr yn fanteisiol megis dachshunds a chorgwn. Yn naturiol, mae gan y rhan fwyaf o gwn 26 fertebra yn eu cynffonau, ond mae gan rai â chynffonau byr naturiol cyn lleied â thri.

Mae gan benglog y ci hefyd gydrannau sy'n gyffredin rhwng y bridiau, ond ceir gwahaniaeth sylweddol o ran siâp penglog rhwng y gwahanol fathau. Y tri siâp penglog sylfaenol yw'r math dolichocephalic hirgul a welir mewn milgwn, y math mesocephalic neu mesaticephalic canolradd, a'r math brachycephalic byr iawn ac eang a ddangosir gan benglogau gafaelgwn.

Synhwyrau 
Mae synhwyrau ci yn cynnwys gweld, clywed, arogli, blasu, cyffwrdd, a sensitifrwydd i faes magnetig y Ddaear. Yn ôl un astudiaeth, gall gŵn weld maes magnetig y Ddaear.

Côt 

Mae cotiau cŵn domestig o ddau fath: mae'r got "dwbl" i'w cael gan gŵn (yn ogystal â bleiddiaid) sy'n tarddu o hinsoddau oerach, sy'n cynnwys blew amddiffynnol bras a blew meddal "sengl," y cot uchaf yn unig. Mae'n bosibl y bydd gan fridiau streipen "blaze," neu "seren" o ffwr gwyn o bryd i'w gilydd ar eu brest neu oddi tanynt. Gall britho cynamserol ddigwydd mewn cŵn mor gynnar â blwydd oed; mae hyn yn gysylltiedig ag ofn.

Cynffon 
Mae yna lawer o wahanol siapiau ar gyfer cynffonnau cwn: syth, syth i fyny, crymanu, cyrliog, neu fel sgriw. Un o brif swyddogaethau cynffon ci yw cyfathrebu ei gyflwr emosiynol, a all fod yn hanfodol wrth gyd-dynnu ag eraill. Yn draddodiadol, ee mewn rhai cŵn hela, mae'r gynffon yn cael ei thocio i osgoi anafiadau.

Iechyd 
Mae rhai bridiau o gwn yn dueddol o ddioddef anhwylderau genetig penodol megis dysplasia'r penelin a'r glun, dallineb, byddardod, crebachiadau pwlmonaidd, taflod hollt, a'r patela'n dadleol. Dau gyflwr meddygol difrifol sy'n effeithio'n sylweddol ar gŵn yw pyometra, sy'n effeithio ar y fenyw o bob brîd ac oedran, a thro'n y stumog (GDV), sy'n effeithio ar fridiau mwy. Mae'r ddau o'r rhain yn gyflyrau acíwt a gallant ladd yn gyflym. Mae cŵn hefyd yn agored i barasitiaid fel chwain, trogod, gwiddon, llyngyr bach, llyngyr rhuban, llyngyr main, a llyngyr y galon, sef rhywogaeth llyngyr sy'n byw yng nghalonnau cŵn.

Mae nifer o fwydydd dynol a bwyd na ellir ei dreulio yn wenwynig i gŵn, gan gynnwys siocled, winwns a garlleg,grawnwin a chwraints (resins), a chnau macadamia. Gall y nicotin mewn tybaco hefyd fod yn beryglus i gŵn. Gall arwyddion llyncu gynnwys chwydu helaeth (ee, o fwyta bonion sigâr) neu ddolur rhydd. Rhai symptomau eraill yw poen yn yr abdomen, colli cydsymudiad, a chwymp. 

Mae cŵn hefyd yn agored i rai gyflyrau iechyd sy'n taro pobl, gan gynnwys clefyd y siwgwr, y ddannodd a’r galon, epilepsi, canser, y thyroid a gwynegon.

Rhychwant oes 
Mae hyd oes cŵn yn amrywio’n fawr ymhlith bridiau, ond i’r rhan fwyaf, mae’r  oedran lle mae hanner y cŵn mewn poblogaeth wedi marw a hanner yn dal yn fyw  (sef yr hirhoedledd canolrif) yn amrywio o 10 i 13 mlynedd. Mae hirhoedledd canolrif cŵn brid cymysg, o'i gymryd fel cyfartaledd o bob maint, flwyddyn neu fwy yn hwy na chŵn pur eu brîd ar gyfartaledd. Ar gyfer cŵn yng ngwledydd Prydain, canfuwyd bod cydberthynas negyddol rhwng pwysau corff cynyddol a hirhoedledd (hy, y trymach yw'r ci, y byrraf yw ei oes), ac mae cŵn brid cymysg yn byw ar gyfartaledd 1.2 mlynedd yn hirach na chŵn brîd pur.

Atgynhyrchu 

Mae cŵn domestig yn cyrraedd aeddfedrwydd rhywiol pan maen nhw tua chwe mis i flwyddyn oed, ar gyfer gwrywod a benywod, er y gall hyn gael ei ohirio am ddwy flwydd mewn rhai bridiau mawr, pan fydd geist (cŵn benyw) yn cael eu cylch estrous cyntaf ac yn cychwyn cwna (gw. y map). Byddant yn profi cylchoedd estrous dilynol bob chwe mis, pan fydd y corff yn paratoi ar gyfer beichiogrwydd. Ar anterth y cylchred, bydd benywod yn mynd yn estrous, a byddant yn feddyliol ac yn gorfforol yn barod i atgenhedlu. Oherwydd bod yr ofwm yn goroesi ac yn gallu cael ei ffrwythloni am wythnos ar ôl ofyliad, gall mwy nag un gi gwryw fod wedi ffrwythloni cŵn bach gwahanol yn yr un torllwyth.

Mae ffrwythloniad fel arfer yn digwydd dau i bum diwrnod ar ôl ofyliad; 14-16 diwrnod ar ôl ofylu, mae'r embryo yn glynu wrth y groth ac ar ôl saith i wyth diwrnod arall, mae curiad y galon i'w glywed.

Mae cŵn yn cario eu torllwythi am tua 58 i 68 diwrnod ar ôl ffrwythloni,  gyda chyfartaledd o 63 diwrnod (deufis), er y gall hyd y beichiogrwydd amrywio. Ar gyfartaledd mae tua chwe chi bach ym mhob torllwyth.

Ymddygiad 
Fel y rhywogaeth dof hynaf, mae sut mae cŵn yn ymddwyn, wedi cael eu llunio gan filoedd o flynyddoedd o gysylltiad agos â phobol. Oherwydd yr esblygiad corfforol a chymdeithasol hwn, mae cŵn yn gallu deall a chyfathrebu â bodau dynol yn fwy nag unrhyw rywogaeth arall ar wyneb y Ddaear. Canfu gwyddonwyr ymddygiadol set syfrdanol o alluoedd cymdeithasol-wybyddol mewn cŵn domestig. Nid yw'r galluoedd hyn i'w canfod hyd yn oed yn yr epaod mawr. 

Yn wahanol i rywogaethau domestig eraill a ddewiswyd ar gyfer nodweddion fel cynhyrchu llaeth, cig ayb, dewiswyd cŵn ar gyfer eu bridio yn ôl eu hymddygiad. Yn 2016, canfu astudiaeth mai dim ond 11 o enynnau sefydlog sy'n gwahaniaethu'r blaidd o'r ci. Nid oedd yr amrywiadau genynnau hyn yn debygol o fod o ganlyniad i esblygiad naturiol ac maent yn dynodi dethol ar ar sail morffoleg ac ymddygiad yn y broses o ddofi cŵn. Dangoswyd bod y genynnau hyn yn effeithio ar y llwybr synthesis catecholamine, gyda'r mwyafrif o'r genynnau'n effeithio ar yr ymateb ymladd-neu-hedfan a phrosesu emosiynol. Yn gyffredinol, mae cŵn yn dangos llai o ofn ac ymddygiad ymosodol o'i gymharu â bleiddiaid. Mae rhai o'r genynnau hyn wedi'u cysylltu ag ymddygiad ymosodol mewn rhai bridiau cŵn, sy'n dangos eu pwysigrwydd yn y dofiad cychwynnol ac yn ddiweddarach wrth ffurfio bridiau. Gall nodweddion cymdeithasgarwch uchel a diffyg ofn mewn cŵn gynnwys addasiadau genetig sy'n gysylltiedig â syndrom Williams-Beuren mewn bodau dynol, sy'n achosi gor-gymdeithasoli ar draul y gallu i ddatrys problemau.

Deallusrwydd 
Deallusrwydd ci yw gallu'r ci i ganfod gwybodaeth a'i chadw yn y cof er mwyn datrys problemau yn y dyfodol. Mae'r astudiaethau o ddau gi yn awgrymu y gall cŵn ddysgu trwy ddod i gasgliad a bod ganddynt sgiliau cofio uchel. Dangosodd astudiaeth gyda Rico, Collie Border, ei fod yn gwybod labeli (neu 'enwau') dros 200 o wahanol eitemau. Casglodd enwau pethau newydd trwy ddysgu eithrio ac adalw'r eitemau newydd hynny'n gywir yn syth a phedair wythnos ar ôl y datguddiad cychwynnol. Roedd astudiaeth o Border Collie arall, "Chaser," yn dogfennu ei alluoedd dysgu a chofio. Roedd wedi dysgu'r enwau a gallai gysylltu â gorchymyn llafar dros 1,000 o eiriau. Gall cŵn ddarllen ac ymateb yn briodol i iaith y corff dynol megis ystumio a phwyntio a gorchmynion llais dynol.

Canfu un astudiaeth o alluoedd gwybyddol cŵn nad yw galluoedd cŵn yn fwy eithriadol na galluoedd anifeiliaid eraill, megis ceffylau, y tsimpansî, neu gathod. Daeth astudiaeth gyfyngedig o 18 o gŵn cartref i'r canlyniad nad oedd ganddynt gof gofodol (spatial memory), a'u bod yn canolbwyntio mwy ar "beth i'w wneud nesaf" yn y dasg yn hytrach na "lle". 

Dangosodd astudiaeth arbrofol dystiolaeth gymhellol y gall dingos gwyllt Awstralia berfformio'n well na chŵn domestig o ran datrys problemau anghymdeithasol, gan ddangos y gall cŵn domestig fod wedi colli llawer o'u galluoedd datrys problemau cynhenid, gwreiddiol ar ôl iddynt gael eu dofi.

Cyfathrebu 

Cyfathrebu yw sut y mae cŵn yn cyfleu gwybodaeth i gŵn eraill, yn deall negeseuon gan bobl ac yn cyfieithu'r wybodaeth y mae cŵn yn ei throsglwyddo. Mae ymddygiadau cyfathrebu cŵn yn cynnwys y llygaid yn syllu, mynegiant yr wyneb, lleisio, ystum y corff (gan gynnwys symudiadau'r corff a'r aelodau), a chyfathrebu syfrdanol (aroglau, fferomonau, a blas). Mae bodau dynol yn cyfathrebu â chŵn trwy'r llais (gweiddi!), arwyddion breichiau a llaw, ac ystum y corff.

Ecoleg

Poblogaeth 
Mae'n debyg mai'r ci yw'r cigysydd mwyaf niferus sy'n byw yn yr amgylchedd dynol. Yn 2013, amcangyfrifwyd bod y boblogaeth cŵn byd-eang rhwng 700 miliwn a 987 miliwn. Mae tua 20% o gŵn yn byw fel anifeiliaid anwes mewn gwledydd datblygedig.  Yn y byd sy'n datblygu, mae cŵn yn fwy gwyllt neu dan berchnogaeth y gymuned fel arfer, gyda chŵn anwes yn anghyffredin. Mae’r rhan fwyaf o’r cŵn hyn yn byw eu bywydau fel sborionwyr (scavengers) ac nid ydynt erioed heb fod yn eiddo i fodau dynol, ac mae un astudiaeth yn dangos mai eu hymateb mwyaf cyffredin pan fydd dieithriaid yn dod atynt yw rhedeg i ffwrdd (52%) neu ymateb yn ymosodol (11%). Ychydig a wyddys am y cŵn hyn, na'r cŵn mewn gwledydd datblygedig sy'n hollol wyllt, yn crwydro, neu sydd mewn llochesi oherwydd bod mwyafrif helaeth yr ymchwil modern ar wybyddiaeth cŵn wedi canolbwyntio ar gŵn anwes sy'n byw mewn cartrefi dynol.

Deiet 

Disgrifiwyd cŵn fel hollysyddion. O'i gymharu â bleiddiaid, mae gan gŵn o gymdeithasau amaethyddol gopïau ychwanegol o amylas a genynnau eraill sy'n ymwneud â threulio starts sy'n cyfrannu at allu cynyddol i ffynnu ar ddeiet llawn starts. Fel pobol, mae rhai bridiau cŵn yn cynhyrchu amylas yn eu poer ac yn cael eu dosbarthu fel rhai â diet â starts uchel. Fodd bynnag, yn debycach i gathod ac yn llai tebyg i hollysyddion eraill, dim ond gyda thawrin y gall cŵn gynhyrchu asid bustl ac ni allant gynhyrchu fitamin D, y maent yn ei gael o gnawd anifeiliaid. Hefyd, yn debycach i gathod, mae angen arginin ar gŵn i gynnal ei gydbwysedd nitrogen. Mae'r gofynion maethol hyn yn gosod cŵn hanner ffordd rhwng cigysyddion a hollysyddion.

Gweithwyr 
Mae cŵn wedi byw a gweithio gyda phobl mewn llawer o rolau gwahanol. Yn ogystal â rôl cŵn fel anifeiliaid anwes, mae cŵn wedi’u bridio ar gyfer bugeilio da byw a defaid (ee cŵn defaid), cŵn hela llwynogod ayb a rheoli llygod mawr (ee daeargi). 

Ceir mathau eraill o gŵn gwaithgan gynnwys cŵn chwilio ac achub, cŵn canfod (ee cyffuriau mewn meysydd awyr) neu arfau cemegol  cŵn gwarchod; cŵn sy'n cynorthwyo pysgotwyr i ddefnyddio rhwydi; a chŵn, fel yr hysgi, sy'n tynnu troliau, cerbydau ysgafn ayb. Ym 1957, y ci Laika oedd yr anifail cyntaf i gael ei lansio i gylchdroi o gwmpas y Ddaear, a hynny ar  Sputnik 2 y Sofietiaid; bu farw yn ystod yr hedfaniad.

Ymhlith y mathau eraill o gŵn gwaith, mae cŵn tywys, cŵn cynhorthwyo gyda symudedd a chŵn y gwasanaeth seiciatrig, sy'n cynorthwyo unigolion ag anableddau. Dangoswyd bod rhai cŵn sy'n eiddo i bobl ag epilepsi yn rhybuddio eu triniwr pan fydd y triniwr yn dangos arwyddion o drawiad funudau cyn iddo ddigwydd, gan ganiatáu i'r person geisio diogelwch, meddyginiaeth neu ofal meddygol.

Cig ci 
Bwyteir cig ci mewn rhai gwledydd yn Nwyrain Asia, gan gynnwys Corea,  Tsieina, Fietnam a'r Pilipinas, ers canrifoedd. Yn seiliedig ar ddata cyfyngedig, amcangyfrifir bod 13-16 miliwn o gŵn yn cael eu lladd a'u bwyta yn Asia bob blwyddyn. Yn Tsieina, ceir llawer o ddadlau ers blynyddoedd am wahardd bwyta cig cŵn. 

Caiff cig ci hefyd ei fwyta mewn rhai rhannau o'r Swistir. Roedd diwylliannau eraill, megis Polynesia a Mecsico cyn ymosodiad Sbaen, hefyd yn caniatau bwyta cig ci. Credir hefyd bod braster cŵn yn fuddiol i'r ysgyfaint mewn rhai rhannau o Wlad Pwyl a Chanolbarth Asia. Mae cefnogwyr bwyta cig ci wedi dadlau mai rhagrith Gorllewinol yw gwahaniaethu rhwng bwta oen bach a chŵn ac nad oes gwahaniaeth mewn bwyta cig anifeiliaid gwahanol. 

Yn Korea, mae'r brîd cŵn sylfaenol a gaiff ei fagu ar gyfer cig, y Nureongi, yn wahanol i'r bridiau hynny a gaiff ei fagu ar gyfer anifeiliaid anwes.

Llyfryddiaeth

Dolenni allanol 

 Llyfryddiaeth y Llyfrgell Treftadaeth Bioamrywiaeth ar gyfer Canis lupus familiaris
 Fédération Cynologique Internationale (FCI) – Sefydliad Cŵn y Byd
 Cŵn yn yr Hen Fyd, erthygl ar hanes cŵn
 Gweld y genom ci  Archived   ar Ensembl

Gweler hefyd 
 Ci defaid Cymreig
 Ci blaidd: alsatian
 Ci hela Cymreig
 Daeargi Cymreig
 Daeargi Sealyham 
 Sbaengi hela Cymreig
 Rhestr cŵn enwog
 Ymryson cŵn defaid
 Cŵn Annwn
 :Categori:Bridiau o gŵn

Arall
Ci adar: gun-dog
Ci aden: setter
Ci hir: hen enw ar y milgi
Ci llathaid: hen ar y corgi neu'r dachshund (De Cymru)
Ci arffed neu gi rhech (Ar lafar yn y Gogledd): lap-dog
Ci codi: ci a ddefnyddir i godi ysglyfaeth
Ci coed: ci gwyllt
Ci ysgyfarnog: harrier (ers 1774)
Ci cwrso: ci i ddidoli defaid a gwartheg
Ci setio: setter
Ci tom: ci yn y cartref (ers 1547)

Ci Bach: Canis Minor (astronomeg)
Ci Mawr Canis Major
Cŵn bendith y mamau neu gŵn wybr: cŵn y Tylwyth Teg (a oedd yn rhagflaenu cynhebryngau)
Ci bêr: turnspit 
Ci bugail: ci defaid
Ci cadno: fox-hound -ar lafar yn y Ne Cymru
Y ci coch: rhan o'r enfys
Ci drycin: weather-dog
Ci Ebrill: y gylfinir
Pysgodyn ci glas: dogfish
Ci môr: dogfish (ers 1688)
Ci llidiart: colfach gat neu lidiart (ardal Penllyn)

Dywediadau
Cyn codi cŵn Caer - yn gynnar yn y bore
Byw fel cŵn a moch (ci a hwch): 
Clefyd yr hen gi - clefyd Gwenerol (Ar lafar yng ngorllewin Morgannwg)
Mynd i’r cŵn: pethau wedi mynd yn fler (to go to the dogs) Hefyd: Mynd rhwng y cŵn a’r brain (moch)

Cyfeiriadau

 
Mamaliaid
Tacsa wedi'u henwi gan Carolus Linnaeus