Rheilffordd Eryri

Rheilffordd cledrau cul yn Eryri, Gwynedd yw Rheilffordd Eryri neu Reilffordd Ucheldir Cymru (Saesneg: Welsh Highland Railway). Lled y traciau yw 1'11 1/2". Ailagorwyd y lein yn raddol, gan ddechrau o Gaernarfon. Yn 2010 ailagorwyd y lein hyd at Bont Croesor, ac erbyn 2012 roedd wedi cyrraedd Porthmadog, ble ceir mae'n cysylltu gyda Rheilffordd Ffestiniog.

Hanes y Rheilffyrdd Gwreiddiol

Rheilffordd Nantlle
Agorwyd Rheilffordd Nantlle, sy'n rheilffordd cledrau cul (3 troedfedd a 6 modfedd), ym 1828, gan gysylltu chwareli Nantlle efo porthladd Caernarfon 8 milltir i ffwrdd. Troswyd y lein o Gaernarfon hyd at Ddinas yn rheilffordd led safonol yn ystod y 1860au gan Rheilffordd Sir Gaernarfon, i fod yn rhan o'u lein i Afon Wen.

Tramffordd Croesor
Adeiladwyd Tramffordd Croesor ym 1864 efo cledrau lled 1 troedfedd a 11 ¾ modfedd iddo, i gario llechi o chwareli Croesor i Borthmadog.

Rheilffordd Cledrau Cul Gogledd Cymru
Syniad Charles E. Spooner oedd y reilffordd hon. Ysgrifennydd a pheiriannydd Rheilffordd Ffestiniog ydoedd o hyd at 1887; roedd hefyd yn berchennog chwarel ym Mryngwyn. Ei syniad gwreiddiol oedd creu rhwydwaith o reilffyrdd yn cysylltu Betws y Coed, Pwllheli a Chorwen.

Rhwng 1873 ac 1877, adeiladwyd lein 5 milltir (8 km) o hyd rhwng Bryngwyn – lle roedd chwarel Charles Spooner – a Dinas, cyffordd ar gyfer Caernarfon. Adeiladwyd lein o Gyffordd Tryfan trwy Waunfawr hyd at Lyn Cwellyn erbyn 1877, efo estyniad i Ryd Ddu erbyn 1881.

Rheilffordd Porthmadog, Beddgelert a De Wyddfa
Ffurfiwyd cwmni ym 1901 i adeiladu lein o Dramffordd Croesor trwy Feddgelert ac i Nant Gwynant. Awdurdodwyd adeiladu gorsaf bŵer yn Nant Gwynant gan ddefnyddio trenau trydanol. Cyfeiriwyd y geiriau 'De Wyddfa' i chwarel. Cwblhawyd yr orsaf bŵer, ac mae hi'n cynhyrchu trydan hyd heddiw.

Dechreuodd waith ym Mwlch Aberglaslyn ym 1905. Archebwyd locomotif stêm Russell gan gwmni Hunslet, ond oherwydd diffyg arian, daeth popeth i ben.

Crëwyd Rheilffordd Eryri ym 1922, gan uno Rheilffordd Cledrau Cul Gogledd Cymru a Rheilffordd Porthmadog, Beddgelert a De Wyddfa, ac wedi derbyn benthyciadau gan Weinidogaeth Trafnidiaeth a gan awdurdodau lleol, cwblhawyd y rheilffordd ym 1923, gan gynnwys lein trwy Borthmadog yn cysylltu'r ddwy reilffordd. Erbyn hyn roedd gan y rheilffordd locomotif Fairlie sengl Moel Tryfan, a phrynwyd injan Baldwin oddi wrth yr Adran Rhyfel. Ni enillodd y rheilffordd erioed ddigon i dalu'r llog ar ei benthyciadau.

Dirywiad
Ar ôl gaeaf 1923/4, daeth y gwasanaeth i deithwyr yn un tymhorol. Penodwyd Cyrnol Stephens – arbenigwr am redeg rheilffyrdd yn gynnil -  yn brif beiriannydd ym 1923, ac yn cyfarwyddwr ym 1925. Ond roedd y diwydiant llechu'n dirywio, a bysiau a loriau'n dod yn fwy gyffredin, ac aeth y rheilffordd i law y derbynnydd ym 1927. Penodwyd Cyrnel Stephens yn dderbynnydd.

Ond goroesodd y rheilffordd, ac ym 1934 cymerodd y Rheilffordd Ffestiniog brydles 42 mlynedd i weithredu'r lein. Ond doedd yno ddim digon o draffig; felly gorffennodd y wasanaeth i deithwyr ar 5 Medi 1936, a chaewyd y lein yn gyfan gwbl o 1 Mehefin 1937. Erbyn 1948, roedd y cledrau wedi mynd.

Caewyd y lein faint safonol rhwng Dinas a Chaernarfon ym 1964, a daeth yn llwybr beicio.

Ailagor
Ffurfiwyd cymdeithas a ddaeth yn Gwmni Cyfyngedig y Rheilffordd Ysgafn Ucheldir Cymru (1964). Sefydlwyd terminws ar safle hen gulffordd cledrau safonol ym Mhorthmadog, ac adeiladwyd lein fer hyd at Ben-y-Mount. Rhedodd trenau o 1980 ymlaen. Dechreuwyd trafodaeth pellach efo'r derbynnydd swyddogol ac efo awdurdodau lleol, ond cymhlethwyd ymdrechion gan gynlluniau ffordd arfaethedig.

Erbyn 1982 roedd y Rheilffordd Ffestiniog wedi cwblhau eu lein i Flaenau Ffestiniog, ac ym 1989, darganfuwyd bod nhw wedi gwneud cynnig cyfrinachol am lwybr y Rheilffordd Eryri. Eu cynllun oedd dechrau adeiladu o Gaernarfon i Borthmadog, ac yn creu siwrnai 40 milltir o hyd. Ffurfiwyd cwmni ym 1993.

Ar ôl sawl blwyddyn o ddadlau, gwrandawiad yn yr Uchel-lys thri ymchwiliad cyhoeddus ac un apêl, enillodd y Rheilffordd Ffestiniog eu hachos.

Dechreuodd y gwaith adeiladu ym 1997, ac agorwyd y lein rhwng Caernarfon a Dinas ar 13 Hydref yr un flwyddyn. Daeth 3 locomotif NG/G16 2-6-2+2-6-2 Beyer Garratt o Dde Affrica. Prynwyd un arall o'r un dosbarth gan Pete Waterman; atgyweirir yr injan yn ei weithdy yng Nghryw.

Daeth cyllid o sawl ffynhonnell at gost yr estyniad nesaf, hyd at Ryd Ddu, gan gynnwys £4.3 miliwn o Gomisiwn y Mileniwm. Agorwyd y lein o Ddinas i Waunfawr yn Awst 2000, ac o Waunfawr i Ryd Ddu ar 18 Awst 2003.

Cytunwyd y buasai'r Cwmni Cyfyngedig y Rheilffordd Ysgafn Ucheldir Cymru (1964) – erbyn hyn Cwmni Cyfyngedig y Rheilffordd Ucheldir Cymru – yn ail-adeiladu'r lein o Ben-y-Mount i Bont Croesor. Achoswyd problemau yr adeg honno gan glefyd troed a genau, ond erbyn 2008, dechreuodd gwasanaeth o Borthmadog i Draeth Mawr.

Ym Medi 2004, cyhoeddwyd gan y Rheilffordd Ffestiniog bod cyfanswm o £5 miliwn wedi cael ei awdurdodi gan y Cynulliad ac yr Undeb Ewropeaidd.

Cyflawnwyd gorsaf Rhyd Ddu yn 2006. Estynnwyd y lein i Feddgelert ac wedyn i Hafod y Llyn yn 2009, i Bont Croesor yn 2010, ac yn 2012 agorwyd y darn olaf, ar draws Bont Britannia i orsaf Borthmadog.

Locomotifau gwreiddiol
Daeth dau locomotif o'r cymnïau cynharach, Moel Tryfan a Russell. Prynwyd Baldwin 590 gan Gyrnol Stephens, a defnyddiwyd sawl injan y Rheilffordd Ffestiniog rhwng 1923 a 1937.

Locomotifau presennol (Stêm)

Locomotifau presennol (Diesel)

{|class="wikitable"
!Rhif
!Enw
!Trefn yr olwynion
!Adeiladwyd
!Adeiladwr
!Delwedd
!Nodiadau
|-
|
|Castell Caernarfon
|B-B
|1967
|CH Funkey a Chwmni (Pty) Cyf
|
|Adeiladwyd y locomotif diesel hydrolig hwn i weithio yng ngwaith diemwnt a defnyddiwyd pellach ar gyfer trafnidiaeth sment ym Mhort Elizabeth. Mewnforiwyd Castell Caernarfon a Vale of Ffestiniog gan y Rheilffordd Ffestiniog, ac ailadeiladwyd Vale of Ffestiniog ar gyfer gwaith a'r Reilffordd honno. Aeth Castell Caernarfon i Ddinas yn Ionawr 1997.
|-
|
|Upnor Castle
|4 olwyn
|1954
|F.C. Hibberd
|
|Adeiladwyd Upnor Castle ar gyfer y Rheilffordd Chattenden ac Upnor. Gwerthwyd i  Rheilffordd Y Trallwng a Llanfair ym 1962 ac i'r Rheilffordd  Ffestiniog ym 1968 ac addaswyd i gledrau 2 droedfedd. Symudwyd i Ddinas, yn Awst 1997ar gyfer gweith ailadeiladu.
|-
|
|Castell Conwy/
Conway Castle
|4 olwyn
|1958
|F.C. Hibberd
|
|Adeiladwyd yr injan hwn ar gyfer Stordy Arfau y Llynges Ernesettle, Plymouth. Prynwyd gan y Rheilffordd Ffestiniog ym 1981 ac addaswyd i gledrau 2 droedfedd. Cafodd corff newydd ac atgyweiriwyd yng Ngweithdy Boston Lodge ym 1986 a defnyddiwyd yn aml ar drenau pull and push'.' Cafodd beiriant newydd yn Hydref 1999. Trosglwyddwyd i Ddinas yn Ebrill 2000.
|-
|
|Castell Cidwm, yn wreiddiol Rhif 9
|0-6-0
|1953
|Baguley
|
|Prynwyd yn 2009 ar gyfer trenau gwaith. Mae ganddo beiriant diesel Gardner.

Adeiladwyd i'r Cwmni Drewry Car ar gyfer Underhill Day a Chwmni Pty Ltd, a gweithiodd i'r  South Johnstone Co-operative Sugar Milling Association Ltd yn Queensland, Awstralia. Cafwyd y rhif 9 a chludodd gansenni siwgr cane wagonsyn Innisfail, yng ngogledd Queensland.

Prynwyd y locomotif gan aelod yr [Rheilffordd Lynton a Barnstaple|Ymddiriodolaeth Lynton a Barnstaple] yn 2004, a gadawodd yr injan Awstralia yn 2005. Credwyd bod cadwyd yr injan yn [Essex] ac wedyn yng [Gwlad yr Haf|Ngwlad yr Haf] cyn iddo symud i Reilffordd Stêm Exmoor. Mae angen atgyweirio ac addasu i gledrau 2 droedfedd..
 
|-
|
|Bill, Hunslet 9248
|0-4-0
|1985
|Hunslet
|
|Cyrhaeddodd y rheilffordd 18 Chwefror 2010. Cynt ar reilffordd 2 troedfedd 6 modfedd yng Ngwaith Corus yn Shotton efo peiriant 115 hp diesel hydrolig Ford. Bydd yn siwntwr trwm yng ngweithdai Boston Lodge a Dinas.
|-
|
|Ben, Hunslet 9262
|0-4-0
|1985
|Hunslet
|
|Cyrhaeddodd y rheilffordd 18 Chwefror 2010. Yn debyg iawn i Bill.
|-

|
|Dolgarrog|0-4-0
|1962
|Simplex
|
|Locomotif bach ar fenthyg o Innogy a ddefnyddiwyd ar drenau gwaith, yn arbennig yn ystod gwaith adeiladu rhwng Rhyd Ddu a Phorthmadog.
|}

Locomotifau'r Rheilffordd Ffestiniog a ddefnyddiwyd ar Reilffordd Eryri
Mae'r rhai ddilynol wedi gweithio ar Reilffordd Eryri; rhai yn reolaidd cyn oedd yn ddigon o locomotifau'r Rheilffordd Eryri i gynnal gwasanaeth ddigonol, rhai yn ystod y proses o adeiladu'r lein. Ers cwblhad y lein rhwng y ddwy reilffordd, mae ymweliadau'n digwydd yn aml.

Harold.
The Colonel
Upnor Castle – defnyddiwyd yn ystod adeiladaeth y lein.
Mountaineer - defnyddiwyd ym 1997 a 2000-1.
Palmerston – ymwelodd yn 2010 ar daith ffotograffig.
Blanche – defnyddiwyd ym 1999
Conway Castle / Castell Conwy – Defnyddir ar waith adeiladu, fel siwntwr yn Ninas ac fel injan sbâr ar drenau teithwyr.
Prince
Taliesin (Locomotif Fairlie sengl) - ymwelodd yn 2009 ar daith ffotograffig, ac ar trenau o Borthmadog cyn ddechreuad y gwasanaeth llawn.
Lilla
Linda
Vale of Ffestiniog
Merddin Emrys (Locomotif Fairlie dwbl) - ymwelodd yn 2009 ar daith ffotograffig.
Lyd (Rheilffordd Lynton a Barnstaple) Manning Wardle 2-6-2T copi – ymwelodd yn 2010
Earl of Merioneth
David Lloyd George
Britomart
Moelwyn

Cerbydau
Ffynhonnell  gwreiddiol ar gyfer cerbydau oedd: "Rheilffordd Eryri - Welsh Highland Railway Traveller's Guide" cyhoeddwyd gan Reilffordd Ffestiniog yn 2002. Diweddarwyd yn Nhachwedd 2012

Llyfryddiaeth
 Boyd, James I.C. (1988). Narrow Gauge Railways in South Caernarvonshire - Volume 1. Headington, Rhydychen: Oakwood Press. ISBN 0-8536-1365-6. OCLC 20417464
 Boyd, James I.C. (1989). Narrow Gauge Railways in South Caernarvonshire - Volume 2: The Welsh Highland Railway. Headington, Rhydychen: Oakwood Press. ISBN 0-8536-1383-4. OCLC 145018679.
 Lee, Charles Edward (1974). The Welsh Highland Railway. David & Charles / WHRS. OCLC 59016828.
 Lee, Charles Edward. More about The Welsh Highland Railway. David & Charles / WHRS. OCLC 12152941.
 Carter, Ian (2008). British Railway Enthusiasm''. Manceinion: Manchester University Press. ISBN 978-0-7190-6566-8
 
 Johnson, Peter (2002). An Illustrated History of the Welsh Highland Railway. Hersham: Oxford Publishing Co. ISBN 9780860935650. OCLC 59498388
 
 
 Stretton, John. (2004). The Welsh Highland Railway (Volume 2) Halfway to Paradise. Kettering: Past & Present Publishing. ISBN 1-85895-233-6. OCLC 56455575.
 Stretton, John. (2007). The Welsh Highland Railway (Volume 1) A Phoenix Rising. Kettering: Past & Present Publishing. ISBN 1-85895-142-9. OCLC 59423604.
 Stretton, John (2009). The Welsh Highland Railway (Volume 3) Ain't no stoppin' us now!. Great Addington, Kettering: Past & Present Publishing. ISBN 9781858952958. OCLC 301882201.
 Jones, Gwynfor Pierce; Alun John Richards. Cwm Gwyrfai : the quarries of the North Wales Narrow Gauge and the Welsh Highland Railways. Llanrwst, Gogledd Cymru: Gwasg Carreg Gwalch. ISBN 0863818978. OCLC 56965267.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd 
 Rheilffordd Ffestiniog

Dolenni allanol
 Rheilffordd Treftadaeth Eryri – gwefan swyddogol
 Rheilffyrdd Ffestiniog ac Eryri – gwefan swyddogol
 Amserlenni Rheilffordd Eryri 
 Rheilffordd Eryri – gwefan swyddogol ailadeiladu
 Ailadeiladu Rheilffordd Eryri - gwefan answyddogol
 Hanes Rheilffordd Eryri
 Gwybodaeth hanesyddol a chyfoesol am Reilffordd Eryri 

 
Beddgelert
Betws Garmon
Caernarfon
Eryri
Porthmadog
Eryri
Eryri