alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Llanddona

Pentref a chymuned yn ne-ddwyrain Ynys Môn yw Llanddona (). Saif rhyw dair milltir i’r gogledd o dref Biwmares ar ffordd fechan sy’n troi tua’r gogledd o’r B5109 rhwng Biwmares a Llansadwrn (). Mae ar ochr ddwyreiniol Traeth Coch. Yn yr Oesoedd Canol roedd yn rhan o gwmwd Dindaethwy, cantref Menai.

Mae’r eglwys wedi ei chysegru i Sant Dona, mab Selyf ap Cynan o deulu brenhinol Teyrnas Powys. Dywedir fod yr eglwys wreiddiol yma yn dyddio o tua 610.  Ail-adeiladwyd yr eglwys bresennol yn 1873. Yn yr eglwys mae cloch yn dyddio o 1647 a chwpan cymun arian yn dyddio o 1769, ond gyda chaead o 1574.

Nodwedd amlycaf yr ardal yw’r mast radio ar fryn uwchben y pentref, sydd i’w weld am filltiroedd. Ychydig i’r gogledd o’r pentref mae bryngaer  o’r enw Bwrdd Arthur, neu "Din Sylwy". Mae maen hir cynhanesyddol i’r gorllewin o’r pentref.

Ceir stori adnabyddus am Wrachod Llanddona. Yn ôl y chwedl daeth cwch heb hwyl na rhwyfau i’r lan yn Nhraeth Coch yn llawn o ddynion a merched. Daethant yn enwog am eu gallu i reibio, yn enwedig gwraig o’r enw Bella Fawr.

Olion hynafol
Ceir clwstwr cytiau Mariandyrys gerllaw, sy'n dyddio yn ôl i Oes yr Efydd.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Ynys Môn
 
Pentrefi Ynys Môn
301

3g - 4g - 5g
250au 260au 270au 280au 290au - 300au - 310au 320au 330au 340au 350au
296 297 298 299 300 - 301 - 302 303 304 305 306

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Diocletian yn cyhoeddi gorchymyn yn nodi'r prisiau uchaf y gellir eu gofyn am wahanol eitemau, mewn ymgais i atal chwyddiant. Nid yw'n llwyddiannus.
Armenia yn derbyn Cristionogaeth fel crefydd y wladwriaeth; y wlad gyntaf i wneud hynny.

Genedigaethau

Marwolaethau 

301
Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1918

Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1918 oedd yr etholiad cyntaf i'w gynnal ar ôl Deddf Cynrychioli'r Bobl 1918, ac felly yr etholiad cyntaf yn y Deyrnas Unedig y gallai merched bleidleisio ynddo. Cynhaliwyd yr etholiad ar 14 Rhagfyr 1918, er na ddechreuodd y cyfrif hyd 28 Rhagfyr. Enillwyd yr etholiad gan glymblaid rhwng y Blaid Ryddfrydol dan David Lloyd George a'r Blaid Geidwadol dan Andrew Bonar Law. Roedd rhai elfennau o'r Blaid Geidwadol a'r Blaid Ryddfrydol yn gwrthwynebu'r glymblaid, ond ni fuont yn llwyddiannus iawn. Roedd y canlyniad yn golygu fod Lloyd George yn parhau fel Prif Weinidog. Cafodd y Blaid Lafur lawer mwy o bleidleisiau nag o'r blaen, ond ni fu llawer o gynnydd yn nifer y seddau a enillwyd ganddynt.

Yn Iwerddon, collodd y Blaid Seneddol Wyddelig bron y cyfan o'u seddau i Sinn Féin dan Éamon de Valera. Ystyrir yr etholiad yma yn allweddol yn hanes Iwerddon, gan arwain at y rhyfel am annibyniaeth a ffurfio Gweriniaeth Iwerddon yn 1922. Un o ymgeiswyr llwyddiannus Sinn Féin oedd y ferch gyntaf i'w hethol i Dŷ'r Cyffredin, sef Constance Georgine, Iarlles Markiewicz. Yn unol â pholisi Sinn Féin, gwrthododd gymeryd ei sedd.

1918
1918
Aer Lingus

Aer Lingus yw cwmni hedfan cenedlaethol Gweriniaeth Iwerddon, â'i bencadlys yn Nulyn. Mae'n rhedeg 41 Awyren Airbus sy'n gwasanethu Ewrop, Gogledd America a'r Dwyrain Canol. Llywodraeth Gweriniaeth Iwerddon biau 28% o stoc y cwmni ers 2 Hydref 2006, pan werthwyd 63% o stoc y llywodraeth. Mae'r cwmni yn cyflogi 4,000 o bobl ac mae ganddo refeniw o €1,115.8 miliwn (2006). Ei arwyddair yw "Aer Lingus, yn ymestyn am uchderau newydd." Cludodd Aer Lingus 8.6 miliwn o deithwyr yn 2006.

Cludiant yn Iwerddon
Gweriniaeth Iwerddon
Cwmnïau hedfan
300

3g - 4g - 5g
250au 260au 270au 280au 290au - 300au - 310au 320au 330au 340au 350au
295 296 297 298 299 - 300 - 301 302 303 304 305

Digwyddiadau
Adeiladu dinas Split
Adeiladu Mur Diocletian yn Palmyra
Gwareiddiad y Maya wedi ei sefydlu yn y tiriogaethau sy'n awr yn Belîs a Gwatemala
Dyfeisio'r cympawd magnetic yn Tsieina (tua'r dyddiad yma)
Pedr o Alexandria yn dod yn Batriarch Alexandria

Genedigaethau

Marwolaethau
28 Rhagfyr — Theonas, Patriarch Alexandria
Sporus o Nicaea, mathemategydd a seryddwr Groegaidd (tua'r dyddiad yma)

300
299

2g - 3g - 4g 
240au 250au 260au 270au 280au - 290au - 300au 310au 320au 330au 340au 
294 295 296 297 298 - 299 - 300 301 302 303 304

Digwyddiadau 
 Yr Ymerawdwr Rhufeinig Galerius yn gorchfygu'r Sarmatiaid a'r Carpiaid.
 Yn China, mae'r Ymerodres Jia yn cyhuddo'r aer i'r orsedd, y Tywysog Yu, o deyrnfradwriaeth ac yn ei ddiorseddu.

Genedigaethau

Marwolaethau 

299
Y Blaid Seneddol Wyddelig

Roedd Y Blaid Seneddol Wyddelig (Saesneg:Irish Parliamentary Party (IPP)), a elwid weithiau y Blaid Wyddelig yn blaid a ffurfiwyd yn 1882 gan Charles Stewart Parnell, i gymeryd lle y Cynghrair Hunanlywodraeth fel plaid i genedlaetholwyr Gwyddelig.

Nôd y blaid oedd ennill hunanlywodraeth i Iwerddon o fewn y Deyrnas Gyfunol. Yn Etholiad Cyffredinol 1885, dan arweiniad Parnell, enillasant 86 o seddau yn Nhŷ'r Cyffredin. Roedd y rhain yn cynnwys un sedd yn Lloegr, yn un o seddau Lerpwl. Holltwyd y blaid yn dilyn yr helynt am y berthynas rhwng Parnell a gwraig briod, Kitty O'Shea, yn nechrau'r 1890au, ac yn Etholiad Cyffredinol 1892 roedd dwy blaid yn sefyll, un o blaid Parnell, dan arweiniad John Redmond, ac un yn ei erbyn dan arweiniad John Dillon. Yn dilyn Etholiad Cyffredinol 1910, roedd y blaid, dan arweiniad John Redmond, mewn sefyllfa gref, gan fod y Blaid Ryddfrydol yn dibynnu ar eu pleidleisiau i barhau mewn grym. Cyflwynwyd mesur hunanlywodraeth i Iwerddon, ond dechreuodd y Rhyfel Byd Cyntaf yn 1914 cyn iddo ddod yn weithredol.

Newidiwyd gwleidyddiaeth Iwerddon yn sylweddol gan yr adwaith i Wrthryfel y Pasg yn 1916. Yn Etholiad Cyffredinol 1918, collodd y Blaid Seneddol Wyddelig bron y cyfan o'u seddau i Sinn Fein, oedd yn galw am annibyniaeth llwyr yn hytrach na hunanlywodraeth.

Arweinwyr y Blaid, 1882-1921

Charles Stewart Parnell 1882-1891
John Redmond (o blaid Parnell) 1891-1900
Justin McCarthy (yn erbyn Parnell) 1891-1892
John Dillon (yn erbyn Parnell) 1892-1900
John Redmond 1900-1918
John Dillon 1918
Joe Devlin 1918-1921

Hanes Iwerddon
Pleidiau gwleidyddol Iwerddon
Sefydliadau 1882
Swcwbws

Yn chwedloniaeth ganoloesol y Gorllewin, mae swcwbws (o'r Saesneg succubus neu succuba, lluosog succubi; o'r Lladin succuba 'hwren', 'putain', or ferf succubare 'gorwedd o dan') yn diafoles neu ellylles sy'n ymrithio yn ferch ddeniadol i hudo dynion (yn arbennig mynachod) i gael cyfathrach rhywiol yn eu breuddwydion. Mae'r swcwbws yn bwydo ar nerth elfennol y dynion, yn aml hyd nes iddynt lwyr ddiffygu neu hyd at eu marwolaeth. Er bod llawer o'r swcwbi yn greaduriaid dienw, yn ôl traddodiadau Cristnogol canoloesol mae'r dduwies Fesopotamaidd Lilith yn un o'r pennaf ohonynt.

Yn ôl y testun Malleus Maleficarum, neu "Morthwyl yn erbyn y Gwrachod", byddai swcwbi yn casglu semen y dynion roeddent yn cysgu â nhw ac yn ei rhoi i incwbi i'w defnyddio i feichiogi merched. Credid fod y plant a genhedlid felly yn fwy agored i ddylanwad ysbrydion drwg.

Yn ôl un traddodiad, beichiogwyd mam Myrddin gan incwbws a dyna pam roedd yn medru rhagweld y dyfodol. Yn ôl y chwedl a geir yn Historia Brittonum Nennius, mae negesyddion Gwrtheyrn yn holi mam Myrddin Emrys ynglŷn â genedigaeth ei mab. Mae hi'n ateb nad yw'n gwybod sut y cafodd ei beichiogi ac yn tyngu nad yw wedi cysgu â dyn erioed.

Yn ôl rhai traddodiadau byddai'r swcwbws yn trawnsnewid yn incwbws er mwyn beichiogi merch ar ôl cysgu â dyn yn ei freuddwyd.

O'r 16g ymlaen, mewn rhai ardaloedd yn Ewrop, byddai pobl yn cerfio swcwbws tu allan i rai tafarnau i ddangos fod y sefydliad yn cynnwys puteindy y tu mewn.

Cyfeiriadau

Creaduriaid mytholegol
Cwsg
Cythreuliaid
Scooby-Doo

Cyfres o gartŵnau Americanaidd gan Hanna-Barbera yw Scooby-Doo. Mae'r gyfres yn seiliedig ar anturiaethau'r ci rhyfeddol Scooby-Doo a'i griw o ffrindiau, Fred, Shaggy, Daphne a Velma. Mae Scooby a'i griw yn teithio o le i le yn eu Mystery Machine, gan ddod ar draws ysbrydion, angenfilod neu greaduriaid uwchnaturiol eraill sy'n codi braw ar y boblogaeth leol. Maen nhw'n dargarfod beth sydd tu ôl i'r ysbrydion, gan ddadrithio dihryn sy'n ceisio celu rhyw drosedd neu gynllwyn. Yn y pendraw, mae'r dihiryn yn cael ei arestio, fel arfer yn melltithio ymyrraeth y criw fel mae'n mynd. Ymddangosodd y gyfres yn gyntaf ar rwydwaith CBS yn 1969. Ers hynny, mae 11 o gyfresi wedi cael eu cynhyrchu. Ychwangwyd nai bach Scooby, Scrappy-Doo at restr y cymeriadau yn 1979, ac o 1980 ymlaen symudodd ffocws y gyfres i ganolbwyntio ar anturiaethau y ddau hynny. Yn ogystal â rhaglenni teledu, cafodd dau ffilm eu rhyddhau yn 2002 a 2004, gydag actorion yn y prif rannau (ac eithrio Scooby ei hun, sy'n animeiddiedig).

Gweler hefyd
Scooby-Doo (cymeriad)
Scooby-Doo (ffilm)

Rhaglenni teledu Americanaidd
Cymeriadau cartŵn
Rhestr cŵn

Dyma restr cŵn enwog:

Blondi
Gelert
Goldie
Greyfriars Bobby
Jack Abertawe
Lassie
Laika (yr anifail cyntaf a anfonwyd i'r gofod ar y 3 Tachwedd 1957)
Rin Tin Tin 
Scooby-Doo
Toto

 
Cwn enwog
Blondi

Ci Adolf Hitler oedd Blondi. Cyn i Hitler ladd ei hun, mi rhoddodd o gwenwyn i Blondi i weld ei effaith. Bu farw'r ci.

Cŵn enwog
Tafarn

Adeilad sydd â thrwydded i werthu diodydd alcoholaidd i'w hyfed yno yw tafarn (gair benthyg o'r gair Lladin taberna). Mae 'tafarn' yn gallu golygu hefyd adeilad o'r fath lle gwerthir bwyd a darperir llety yn ogystal.

Ceir traddodiad o arwyddion y tu allan i dafarnau ar draws Ewrop.

 
Hamdden
Historia Brittonum

Testun hanes Lladin o'r Oesoedd Canol cynnar yw'r Historia Brittonum (Cymraeg: 'Hanes y Brythoniaid'). Yn ôl traddodiad fe'i priodolir i Nennius, ond mae amheuaeth ynglŷn â'i wir awduraeth erbyn heddiw. Prif bwnc y testun yw hanes traddodiadol Cymru a'r Cymry (neu'r Brythoniaid). Er gwaethaf ei ddiffygion mae'n ffynhonnell bwysig am hanes cynnar Cymru ac yn cynnwys yn ogystal nifer o draddodiadau llên gwerin diddorol. Tynnodd yr awdur ar ffynonellau ysgrifenedig ynghyd â thraddodiadau llafar cynhenid. Mae'n debyg iddo gael ei gyfansoddi tua chanol y 9g.

Ffynonellau llawysgrifol
Mae'r testun, neu fersiynau ohono, wedi goroesi mewn sawl llawysgrif, yn rhannol neu'n gyfan; ceir y testun cynharaf gorau yn Llawysgrif Harley 3859 (tua 1100), sy'n cynnwys yr Annales Cambriae a'r Achresau Harley yn ogystal. Cedwir Llawysgrif Harley 3859 yn Llyfrgell yr Amgueddfa Brydeinig yn Llundain.

Cynnwys
Mae'r testun wedi'i drefnu a'i ddethol yn ofalus, gyda'r awdur ei hun yn rhoi crynodeb hwylus, arloesol, ar ei ddechrau.

 Oesoedd y Byd (hyd 831)
 Chwech Oes y Byd
 Hanes cynnar Prydain ac Iwerddon
 Cyfnod y Rhufeiniaid
 Cronicl Caint
 Hanes bywyd y sant Garmon (Germanus)
 Chwedl Myrddin Emrys a Gwrtheyrn
 Hanes bywyd Sant Padrig
 Hanes Arthur
 Hanes Yr Hen Ogledd
 Rhyfeddodau Prydain (Mirabilia Britanniae)
 Rhyfeddodau Ynys Môn
 Rhyfeddodau Iwerddon

Llyfryddiaeth

Y testun
J.O. Jones (cyf.), O Lygad y Ffynnon (Y Bala, 1899)
John Morris (gol. a chyf.), Nennius British History and The Welsh Annals (Llundain, 1980)
Lewis Thorpe (cyf.), History of the Britons (Penguin Classics)
A.W. Wade-Evans (gol. a chyf.), Nennius's History of the Britons (1938)
Y testun Lladin gwreiddiol arlein

Ymdriniaeth
Dafydd Glyn Jones, Agoriad yr Oes (Y Lolfa, 2001). Gweler yn arbennig yr ysgrifau 'Gwlad y Brutiau' a 'Saith Math o Hanes'.
J.S.P. Tatlock, The Legendary History of Britain (1950)

Cylch Arthur
Hanes traddodiadol Cymru
Llên Cymru yn yr Oesoedd Canol
Llenyddiaeth Ladin Cymru
Llên gwerin Cymru
Llyfrau'r 9fed ganrif
Chwe Oes y Byd

Yn yr Oesoedd Canol yr oedd haneswyr, gan ddilyn y traddodiad Cristnogol, yn dosbarthu hanes y Byd yn chwe oes. Weithiau ychwanegid seithfed oes trwy gyfrif cyfnod cenhadaeth Iesu Grist fel y chweched oes a'r cyfnod ar ôl hynny fel y seithfed.

Yr Oes Gyntaf 
O Greu y Byd gan Dduw hyd at y Dilyw, h.y. o amser Adda ac Efa yng Ngardd Eden hyd amser Noa. Cyfnod o 2,242 mlynedd.

Yr Ail Oes 
O'r Dilyw hyd oes Abraham. Cyfnod o 942 mlynedd.

Y Drydedd Oes 
O amser Abraham hyd amser Dafydd, brenin Israel. Cyfnod o 500 mlynedd.

Y Bedwaredd Oes 
O amser Dafydd hyd amser y proffwyd Daniel a Nebuchodnesar, brenin Babilon, pan gaethiwyd yr Iddewon "ar lannau Babilon". Cyfnod o 569 mlynedd.

Y Bumed Oes 
O amser Daniel hyd amser Ioan Fedyddiwr a genedigaeth Crist. Cyfnod o 566 mlynedd.

Y Chweched Oes 
O amser Ioan Fedyddiwr hyd Ddydd y Farn ar Ddiwedd y Byd.

Cristnogaeth
Hanes
Amser
Ieithoedd Romáwns

Mae'r Ieithoedd Romáwns (neu Ieithoedd Rhufeinaidd) yn deulu ieithyddol sy'n perthyn i'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd.

Yr ieithoedd yw:
 Aragoneg
 Catalaneg
 Corseg
 Dalmatieg (Veliot*)
 Eidaleg
 Ffrangeg (Ffrangeg, Ffrangeg Creol, Ffrangeg Normanaidd*, Picardeg, Galaweg)
 Galiseg
 Ocsitaneg
 Portiwgaleg (Portiwgaleg, Portiwgaleg Creol)
 Profensaleg neu Arpitaneg
 Rwmaneg (Rwmaneg neu Daco-Rwmaneg, Aromunieg neu Macedo-Rwmaneg, Megleniteg neu Megleno-Rwmaneg, Istro-Rwmaneg)
 Ffriŵleg
 Ladineg
 Románsh
 Sbaeneg (Sbaeneg, Sbaeneg Creol, Sbaeneg Iddewig neu Ladino)

Ieithoedd Indo-Ewropeaidd
Ieithoedd Indo-Iranaidd

Mae'r Ieithoedd Indo-Iraneg yn uwch-deulu o ieithoedd sy'n perthyn i'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd. Fel mae'r enw yn awgrymu, fe'i siaredir yn bennaf ar is-gyfandir India a'r Iran hanesyddol.

Mae'n ymrannu'n ddwy gangen:

 Ieithoedd Indo-Ariaidd, sy'n cynnwys:
 Sansgrit*, iaith lenyddol hynafol India
 Hindi, prif iaith swyddogol India heddiw, a siaredir fel iaith gyntaf yn y gogledd yn bennaf
 Wrdw, prif iaith Pacistan a Mwslemiaid India
 Bengaleg, iaith Gorllewin Bengal a Bangladesh
 Pwnjabeg, iaith y Punjab
 Cashmireg, iaith ardal Cashmir
 Gwjarati, iaith talaith Gujarat yng ngogledd-orllewin India
 Nepaleg, prif iaith Nepal a siaredir hefyd yn ardaloedd Sikkim a Darjeeling
 Sinhaleg, prif iaith Sri Lanca (Ceylon)
 Ieithoedd Iranaidd, sy'n cynnwys:
 Ffarsi (hen enw: Perseg), iaith swyddogol Iran (Persia)
 Cwrdeg, iaith y Cyrdiaid (dwyrain Twrci, gogledd-orllewin Iran a gogledd Irac yn bennaf)
 Pashto, iaith rhannau o dde-ddwyrain Affganistan a Talaith Ffin y Gogledd-orllewin (North West Frontier Province) ym Mhacistan
 Oseteg, iaith yr Osetiaid sy'n byr ym Mynyddoedd y Cawcasws yn nhalaith Gogledd Osetia yn Rwsia a De Osetia sy'n ansicr ei statws ac yn torri'n rhydd o Georgia

Ieithoedd Indo-Iraneidd
Ieithoedd Indo-Ewropeaidd
Opteg

Opteg yw'r gangen o ffiseg sy'n ymwneud â nodweddion ac ymddygiad golau a'i berthynas â mater. Mae hefyd yn ymwneud â dyfeisiadau ac offer optig sydd naill ai'n defnyddio golau neu'n ei synhwyro. Gall 'opteg' gyfeirio at nodweddion golau gweladwy, uwchfioled a phelydrau isgoch. Gan fod golau'n donnau electromagnetig, ceir nodweddion digon tebyg gan ymbelydredd electromagnetig eraill e.e. pelydr-X, microdonnau a thonnau radio.

Gellir deall y rhan fwyaf o ffenomenâu optegol drwy'r ddefnyddio electromagneteg clasurol i ddisgrifio neu ddiffinio golau, ond yn ymarferol, mae'n anodd cael y llun cyflawn. Mae opteg ymarferol yn cael ei gyflawni drwy'r defnydd o fodelau syml. Y mwyaf cyffredin o'r rhain yw opteg geometrig, sy'n trin golau fel casgliad o donnau sy'n teithio mewn llinellau syth ac sy'n plygu pan maent naill ai'n cael eu hadlewyrchu neu'n treiddio drwy gwrthrychau. Mae opteg ffisegol, fodd bynnag, yn fodel llawer mwy cyflawn a chynhwysfawr, na ellir ei brofi drwy opteg geometrig. Yn hanesyddol, y dull-pelydrau ddaeth yn gyntaf a'r model dull-tonnau wrth ei sodlau. Datblygwyd y syniadau hyn yn y 19g, nes y darganfuwyd fod tonnau golau mewn gwirionedd yn ymbelydredd electromagnetig.

Cyfeiriadau

 
Golau
298

2g - 3g - 4g 
240au 250au 260au 270au 280au - 290au - 300au 310au 320au 330au 340au 
293 294 295 296 297 - 298 - 299 300 301 302 303

Digwyddiadau 
 Byddin Rufeinig dan Constantius Chlorus yn gorchfygu'r Alamanni.
 Cristionogion yn cael eu diswyddo o'r fyddin Rufeinig.
Tiridates III, brenin Armenia yn cael ei adfer i'w orsedd gan y Rhufeiniaid.

Genedigaethau 
Athanasius o Alexandria, esgob a gwyrthwynebydd Ariadaeth

Marwolaethau 

298
297

2g - 3g - 4g 
240au 250au 260au 270au 280au - 290au - 300au 310au 320au 330au 340au 
292 293 294 295 296 - 297 - 298 299 300 301 302

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Galerius yn cipio Ctesiphon oddi wrth y Persiaid; mae'n cael ei dychwelyd yn gyfnewid am Armenia fel rhan o gytundeb heddwch.
Maximian yn rhoi diwedd ar y gwrthryfel yn Mawritania

Genedigaethau

Marwolaethau 
Chen Shou, awdur y San Guo Zhi

297
2il ganrif

1g - 2g - 3g
100au 110au 120au 130au 140au 150au 160au 170au 180au 190au

Digwyddiadau 
96-180: Pum Ymerawdwr Da yr Ymerodraeth Rufeinig - Nerva, Trajan, Hadrian, Antoninus Pius a Marcus Aurelius
122-132: Adeiladu Mur Hadrian
184-205: Gwrthryfel y Twrbanau Melyn yn Tsieina

Blynyddoedd a degawdau 
100au 100 101 102 103 104 105 106 107 108 109
110au 110 111 112 113 114 115 116 117 118 119
120au 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129
130au 130 131 132 133 134 135 136 137 138 139
140au 140 141 142 143 144 145 146 147 148 149
150au 150 151 152 153 154 155 156 157 158 159
160au 160 161 162 163 164 165 166 167 168 169
170au 170 171 172 173 174 175 176 177 178 179
180au 180 181 182 183 184 185 186 187 188 189
190au 190 191 192 193 194 195 196 197 198 199
200au 200

Canrifoedd
2il ganrif
Ieithoedd Indo-Ariaidd

Mae'r Ieithoedd Indo-Ariaidd yn deulu o ieithoedd sy'n perthyn i'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd a'r uwch-deulu o Ieithoedd Indo-Iraneg. Fe'i siaredir yn bennaf ar is-gyfandir India.

Y prif ieithoedd Indo-Ariaidd yw:

Sansgrit*, iaith lenyddol hynafol India
Hindi, prif iaith swyddogol India heddiw, a siaredir fel iaith gyntaf yn y gogledd yn bennaf
Wrdw, prif iaith Pacistan a Mwslemiaid India
Bengaleg, iaith Gorllewin Bengal a Bangladesh
Marathi, iaith swyddogol talaith Maharashtra yn India.
Rajasthani, iaith swyddogol talaith Rajasthan yn India.
Konkaneg, iaith Goa ac ardaloedd cyfagos yn India.
Pwnjabeg, iaith y Punjab
Cashmireg, iaith ardal Cashmir
Gwjarati, iaith talaith Gujarat yng ngogledd-orllewin India
Nepaleg, prif iaith Nepal a siaredir hefyd yn ardaloedd Sikkim a Darjeeling
Sinhaleg, prif iaith Sri Lanca (Ceylon)

Mae'r ieithoedd llai yn cynnwys:
Chhattisgarhi, prif iaith talaith Indiaidd Chhattisgarh
Sindhi, iaith Sindh

Siaredir yr ieithoedd yma gan gyfanswm o dros 900 miliwn o bobl ar yr is-gyfandir.

 
IndoAriaidd
296

2g - 3g - 4g 
240au 250au 260au 270au 280au - 290au - 300au 310au 320au 330au 340au 
291 292 293 294 295 - 296 - 297 298 299 300 301

Digwyddiadau 
Yr Ymeradwwr Rhufeinig Galerius yn cael ei orchfygu gan y Persiaid ger Ctesiphon.
Constantius Chlorus ac Asclepiodotus yn gorchfygu Allectus, oedd wedi cymryd meddiant o Brydain Rufeinig, a'i hail-ymgorffori yn yr ymerodraeth.
30 Mehefin — Pab Marcellinus yn olynu Pab Caius fel y 30ain pab.

Genedigaethau

Marwolaethau 
22 Ebrill — Pab Caius
Allectus, rheolwr Prydain Rufeinig

296
Phil Mickelson

Golffiwr proffesiynol o'r Unol Daleithiau yw Phillip Alfred Mickelson (ganed 16 Mehefin 1970). Galwyd yn "Lefty" gan ei fod yn chwarae golff ar ei ochr chwith, er ei fod yn defnyddio ei law dde i wneud popeth arall. Ar hyn o bryd, Phil yw'r ail yn y byd ar rhestr swyddogol golffwyr gorau'r byd, tu ôl i Tiger Woods.

Genedigaethau 1970
Golffwyr Americanaidd
Carausius

Roedd Marcus Aurelius Mausaeus Carausius (bu farw 293) yn gadfridog Rhufeinig a lwyddodd i gipio grym ym Mhrydain a rhan o Gâl am rai blynyddoedd. Roedd yn aelod o lwyth Belgaidd y Menapii, a ganed ef yn y rhan orllewinol o Batavia (Yr Iseldiroedd yn awr). Gwnaeth enw iddo'i hun yn ystod ymgyrch Maximian yn erbyn y Bagaudae yng ngogledd Gâl, ac o ganlyniad fe'i gwnaed yn bennaeth y llynges oedd yn gwarchod Prydain a gogledd Gâl, y  Classis Britannica. Roedd i fod i'w gwarchod rhag ymosodiadau y Sacsoniaid a'r Ffranciaid, ond cododd amheuon ei fod yn gadael iddynt lanio ac anrheithio, yna yn eu dal wrth iddynt ddychwelyd a chymeryd yr ysbail iddo'i hun.

Gorchymynodd Maximian ei ddienyddio, ond ymateb Carausius oedd cipio grym ym Mhrydain a rhan o Gâl, gan ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr. Llwyddodd i gadw grym am saith mlynedd, gan fathu ei arian ei hun. Yn 293 llwyddodd Constantius Chlorus, y Cesar yn y gorllewin, i gymeryd gogledd Gâl oddi wrtho a'i had-uno a'r ymerodraeth. Yr un flwyddyn llofruddiwyd Carausius gan ei weinidog cyllid, Allectus, a ddaeth yn rheolwr Prydain yn ei le.

Marwolaethau 293
Yr Ymerodraeth Rufeinig
Milwyr Ymerodraeth Rhufain
Gâl
Jack Nicklaus

Golffiwr Proffesiynnol o'r yr Unol Daleithiau (UDA) yw Jack William Nicklaus (ganed 21 Ionawr 1940). Yn ystod ei yrfa proffesiynol ar daith y Professional Golfers Association (a barhaodd rhyw 25 o flynyddoedd rhwng 1962 a 1986), enillodd Nicklaus 18 prif bencampwriaeth, yn cynnwys ennill Pencampwriaeth Agored Unol Daleithiau America, Pencampwriaeth Agored Prydain, Pencampwriaeth y Meistri a Pencampwriaeth y PGA oleiaf tair gwaith yr un.

Genedigaethau 1940
Golffwyr Americanaidd
Cemaes

Gweler hefyd: Cemais (pentref ym Mhowys), Cemais (cantref ym Môn) a Cemais (cantref yn Nyfed).

Pentref gweddol fawr yng nghymuned Llanbadrig, Ynys Môn, ydy Cemaes   (). Fe'i lleolir ar arfordir gogleddol yr ynys, ger Bae Cemaes lle mae Afon Wygyr yn cyrraedd y môr. Saif ger y briffordd A5025 rhwng Amlwch a Llanrhuddlad. Mae'n bosibl mai dyma bentref mwyaf gogleddol Cymru, er y gellid dadlau mai pentref Llanbadrig yw hwnnw.

Pentref gwyliau yw Cemaes yn bennaf erbyn heddiw, er bod pysgota wedi bod yn bwysig yn y gorffennol. Ceir dau draeth, harbwr, amrywiaeth o siopau a nifer o westai. Mae'r ardal o gwmpas y pentref yn Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol ac mae Llwybr Arfordirol Ynys Môn yn mynd heibio'r pentref. Ychydig i'r gorllewin mae gorsaf bŵer niwcliar yr Wylfa.

Hanes
Yn yr Oesoedd Canol, Cemaes oedd canolfan cantref Cemais. Adferwyd yr eglwys hynafol, sydd wedi ei chysegru i Sant Padrig, yn 1865. 'Llanbadrig' oedd yr enw arni cyn hynny.

Roedd y diwydiant pysgota yn bwysig i'r pentref yn y gorffennol.

Cloch amser a llanw
Gosodwyd Cloch Amser a Llanw, dyfeisiwyd gan Marcus Vergette ar y traeth ym mis Ebrill 2014.

Pobl o Gemaes
Thomas Lewis (AS Môn) (1821-1897), gwleidydd
Hugh Owen (Huwco Môn) (1835-1892), hanesydd a bardd
[ Elouise Munrody 2003-null ] , dynas hyfen ia.

Chwaraeon
Bu clwb pêl-droed y pentref, C.P.D. Bae Cemaes yn llwyddiannus iawn yn yr 1990au hwyr gan chwarae yn Uwch Gynghrair Cymru. Maent bellach wedi disgyn sawl adran ac yn chwarae yng Nghynghrair Ynys Môn.

Adeiladau a chofadeiladau
 Cofeb Ryfel Bae Cemaes

Oriel

Cyfeiriadau

Llanbadrig
Pentrefi Ynys Môn
Llanelwedd

Pentref  a chymuned yn ne Powys, Cymru, yw Llanelwedd. Saif  ger Llanfair-ym-Muallt ar lan ogleddol Afon Gwy ar ffordd yr A481. Mae ganddo boblogaeth o 787 o bobl (Cyfrifiad 2001).

Cynhelir Sioe Frenhinol Cymru ar faes arbennig ger y pentref ym mis Gorffennaf.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Eisteddfodau
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelwedd 1993

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Pentrefi Powys
RFA Sir Galahad

Llong ryfel oedd yr RFA Sir Galahad (L3005). Ymosodwyd arni yn Bluff Cove ar 8 Mehefin 1982 gan awyrennau'r Ariannin yn rhyfel y Malvinas. Lladdwyd 51 ar ei bwrdd, y rhan fwyaf yn aelodau o'r Gwarchodlu Cymreig.

Ymateb i'r golled yng Nghymru 
Dyma bennill enwog gan 'Wynne Ellis' sy'n mynegi teimladau cymysg nifer o bobl yng Nghymru i'r digwyddiad (a hefyd i'r Rhyfel yn gyffredinol):

Am swp o gachu gwylain
Y ffriwyd y rhain fel ŵy
Pan oedd eu gwlad eu hunain
O dan fygythiad mwy.

Gweler hefyd 
 Galahad, un o farchogion Arthur

Cyfeiriadau 

Llongau rhyfel
Y Lluoedd Arfog Prydeinig
Rhyfel y Falklands
Teulu ieithyddol

Mae teulu ieithyddol yn grŵp o ieithoedd sy'n perthyn i'w gilydd, oherwydd eu bod wedi datblygu o un iaith gyntefig. Nid oes sicrwydd ynghylch perthynas rhai ieithoedd; yn enghraifft o hyn yw Basgeg.

Rhai teuluoedd ieithyddol
Affro-Asiaidd
Altaidd (dadleuol)
Awstro-Asiatig
Awstronesaidd
Drafidaidd
Eskimo-Aleut
Indo-Ewropeaidd
Khoisan (dadleuol)
Na-Dené
Niger-Congo
Nilo-Saharaidd
Pama-Nyungan
Sino-Tibetaidd
Tai-Kadai
Wto-Astecaidd
Wralaidd

Cyfeiriadau

Ieithoedd
Ieithoedd Sino-Tibetaidd

Mae'r Ieithoedd Sino-Tibetaidd yn deulu ieithyddol sy'n ymrannu yn ddwy gangen fawr, yr Ieithoedd Sineiaidd a'r Ieithoedd Tibeto-Bwrmaidd languages. Mae'r teulu yn cynnwys tua 250 o ieithoedd, a siaredir yn bennaf yn nwyrain Asia. Siaredir yr ieithoedd hyn gan tua 23% o boblogaeth y byd; dim ond yr Ieithoedd Indo-Ewropeaidd sy'n cael eu siarad gan ganran fwy.

Dosbarthiad
Mae dosbarthiad James Matisoff yn cael ei dderbyn yn bur gyffredinol:

Sino-Tibetaidd (Matisoff)
Tsieineeg
Mandarin
Mandarin Safonol
Jin
Wu
Shanghaieg
Hui
Cantoneg
Ping
Min
Taiwaneg
Xiang
Hakka
Gan
Ieithoedd Tibeto-Bwrmanaidd
Kamarupan
Kuki-Chin-Naga
Abor-Miri-Dafla
Bodo-Garo
Himalayeg
Maha-Kiranti (yn cynnwys Nepal Bhasa, Magar, Rai)
Tibeto-Kinauri (yn cynnwys Tibeteg, Lepcha)
Qiangeg
Jingpho-Nungish-Luish
Kachineg (Jingpho)
Nungeg
Luish
Lolo-Bwrmeg-Naxi
Kareneg
Baieg
Tujiaeg (heb ei dosbarthu)

Cyfeiriadau

Sino-Tibetaidd
Tlodi

Tlodi yw'r cyflwr pan fo unigolyn neu gymuned yn cael ei amddifadu o'r hyn a ystyrir yn hanfodol er mwyn mwynhau y safon byw isaf sy'n dderbyniol i gymdeithas a'r bodlonrwydd sy'n dod gyda hynny. Mae diffinio 'tlodi' yn anodd, ac yn amrywio o wlad i wlad, ond cytunir yn gyffredinol fod hanfodion bywyd yn cynnwys adnoddau elfennol fel cael digonedd o fwyd, dŵr sy'n ddiogel i'w yfed, a chysgod rhag yr elfennau; at hyn gellid ychwanegu adnoddau cymdeithasol fel mynediad at wybodaeth, addysg, gofal iechyd, statws cymdeithasol, llais mewn gwleidyddiaeth, a'r cyfle i gyfathrebu'n ystyrlon â phobl eraill a chwarae rhan mewn cymdeithas.

Gellid diffinio 'tlodi' mewn termau cymhariaethol yn ogystal, e.e. gwahaniaeth mewn incwm neu gyfoeth, ac mae cyflwr tlodi yn cael ei gysylltu â phethau fel diffyg dosraniad adnoddau a grym. Yn aml mae gwahanol wladwriaethau a chyrff yn defnyddio eu mynegeion penodol eu hunain i ddiffinio'r ffin rhwng tlodi a safon byw derbyniol.

Gall tlodi cael ei weld yn nhermau tlodion fel grŵp, ac yn yr ystyr yma mae sawl cenedl yn cael ei hystyried yn "dlawd": term mwy niwtral a derbyniol heddiw yw "gwledydd sy'n datblygu". Er bod tlodi ar ei waethaf a'i amlycaf i'w gael yn y byd sy'n datblygu, neu'r "trydydd fyd", ceir rhywfaint o dlodi ymhob gwlad a rhanbarth o'r byd bron. Yn ngwledydd datblygedig y Gorllewin mae hyn yn cynnwys grwpiau difreintiedig fel pobl ddigartref a getos.

Mewn termau crefyddol mae 'tlodi' yn aml wedi bod yn llw crefyddol, yn gyflwr a dderbynnir yn wirfoddol, e.e. gan fynachod.

Gweler hefyd 
 Llygredigaeth
 Geto
 Indecs Datblygiad Dynol
 Slwm
 Tlodi yn y Gymru gyfoes
 Tlotyn

 
Economeg gymdeithasol
Vijay Singh

Golffiwr proffesiynnol o Ffiji yw Vijay Singh (ganed 22 Chwefror 1963). Mae'n aelod o daith y Proffesional Golfers Association yn Unol Daleithiau America. Ar hyn o bryd mae Vijay yn 6ed ar rhestr swyddogol golffwyr gorau'r byd y tu ôl i Ernie Els ac Adam Scott.

Ffijïaid
Genedigaethau 1963
Golffwyr
Y Gwyddoniadur Cymreig

Y Gwyddoniadur Cymreig (neu'r Encyclopaedia Cambrensis) oedd y gwaith gwyddoniadurol mwyaf uchelgeisiol erioed yn yr iaith Gymraeg. Cafodd ei gyhoeddi mewn deg cyfrol rhwng 1854 a 1879 gan Thomas Gee ar ei wasg enwog yn nhref Dinbych (Gwasg Gee). Y golygydd cyffredinol oedd John Parry (1812-1874), brawd-yng-nghyfraith Gee a darlithydd yng Ngholeg Y Bala. Erys y cyhoeddiad papur mwyaf yn y Gymraeg hyd heddiw.

Costiodd y fenter tua £20,000 i Thomas Gee. Roedd hynny'n swm aruthrol yn y cyfnod hwnnw, yn cyfateb i tua £1,000,000 heddiw.

Disgrifiad
Mae'n waith anferth sy'n cynnwys bron i 9,000 o dudalennau mewn colofnau dwbl. Er bod nifer yr erthyglau sy'n ymwneud â'r Beibl a diwinyddiaeth yn sylweddol uwch nag a ddisgwylid mewn cyhoeddiad o'r fath heddiw, mae'n cynnwys yn ogystal nifer fawr o erthyglau bywgraffyddol, eitemau ar hanes Cymru a llenyddiaeth Gymraeg, y gwledydd Celtaidd, daearyddiaeth a gwyddoniaeth. Mae nifer o'r erthyglau bywgraffyddol yn dal i fod yn ddefnyddiol heddiw ac mae'r wybodaeth a geir am gyflwr Cymru yn y 19g yn werthfawr hefyd.

Ymhlith y cyfrannwyr niferus oedd Owen Morgan Edwards a Syr John Morris-Jones; roedd erthygl JM-J ar yr iaith Gymraeg yn sail i'w gyfrol ddylanwadol A Welsh Grammar, Historical and Comparative (1913).

Gweler hefyd
Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Google Books: Y Gwyddoniadur Cymreig
Cyfrol I (1856): Aalar-Blaidd
Cyfrol II (1858): Blair, Hugh-Cynghrair Sanctaidd
Cyfrol III (1861): Cranmer, Thomas-Duwinyddiaeth
Cyfrol IV (1863): Duwinyddiaeth naturiol-Galatia
Cyfrol V (1866): Galatiaid-Illtyd Farchog
Cyfrol VI (1868): Iehofah-Lleufer Mawr
Cyfrol VII (1872): Llew-Ner
Cyfrol VIII (1874)
Cyfrol IX (1877)
Cyfrol X (1879)

Cymreig
Llyfrau'r 1850au
Llyfrau'r 1860au
Llyfrau'r 1870au
Gwyddoniadur Cymreig
Condom

Dyfais ar gyfer cyfathrach rywiol, wedi'i wneud o latecs neu bolywrethan yw condom. Fe all dyn wisgo condom ar ei bidyn yn ystod cyfathrach rywiol, er mwyn rhwystro rhag i semen y mae'n alldaflu myned i gorff ei gymar. Defnyddir condomau fel dull o atal beichiogrwydd, neu i rwystro trosglwyddiad heintiau a drosglwyddir yn rhywiol megis gonorea, syffilis a HIV.

Ceir hefyd Condom Benywaidd ar gyfer defnydd y tu fewn i gwain y ddynes, gan roi y rheolaeth i'r fenyw dros y weithred rywiol. Mae'r condom benyw hefyd yn cael ei defnyddio ar gyfer rhyw tinol.

Atal cenhedlu
Rhyw
Meddyginiaethau Hanfodol Sefydliad Iechyd y Byd
Cyflwyniadau'r 16eg ganrif
Pilsen atal cenhedlu cyfunedig

Pilsen a gymerir i atal beichiogrwydd yw'r bilsen atal cenhedlu cyfunedig neu y bilsen. Mae'r bilsen yn cael ei llyncu trwy'r ceg, ac mae ynddi gymysgedd o oestrogen a phrogestogen, er mwyn atal ffrwythlondeb dros dro. Defnyddir dull atal cenhedlu o'r fath gan dros 100 miliwn o fenywod trwy'r byd. Mae defnydd o'r bilsen yn amrywio'n fawr o le i le: mae 24% o fenywod prydeinig rhwng 16 a 49 oed yn defnyddio'r bilsen cyfunedig neu'r mini-bilsen, o'i gymharu ag 1% yn Japan.

Sut mae'n gweithio
Mae'r bilsen yn atal beichiogrwydd yn bennaf trwy atal ofwliad. Wrth i fenyw cymryd pilsen pob dydd yn y modd cywir, mae ofwliad yn cael ei atal mewn 98-99% o'i chylchredau. Mae anghofio cymryd ambell i bilsen yn cynyddu'r cyfradd ofwliad. Dangosodd un ymchwiliad fod anghofio cymryd dwy bilsen yn olynol yn arwain at ofwliad mewn 29% o gylchredoedd. (Mewn benywod nad ydynt yn cymryd y bilsen, mae oddeutu 25% o gylchredoedd ofwlol yn arwain at feichiogrwydd.)

Os digwydd i ofwliad ddigwydd er gwaetha'r bilsen, credir fod mecanweithiau eilaidd yn atal beichiogrwydd. Bosib fod rhain yn cynnwys trwchuso mwcws ceg y wain a newidiadau yn y tiwbiau Ffalopaidd, sy'n atal mudiad sberm.

Atal cenhedlu
295

2g - 3g - 4g 
240au 250au 260au 270au 280au - 290au - 300au 310au 320au 330au 340au 
290 291 292 293 294 - 295 - 296 297 298 299 300

Digwyddiadau 
Petra yn ail ymuno â thalaith Palesteina, ac yn cael ei throi at Gristionogaeth gan y mynach Syriaidd Barsauma.

Genedigaethau

Marwolaethau 

295
294

2g - 3g - 4g 
240au 250au 260au 270au 280au - 290au - 300au 310au 320au 330au 340au 
289 290 291 292 293 - 294 - 295 296 297 298 299

Digwyddiadau 
Tuoba Lu Guan yn olynu Tuoba Fu fel pennaeth y llwyth Tuoba yn Tsieina

Genedigaethau

Marwolaethau 
Tuoba Fu, pennaeth y Tuoba yn Tsieina

294
293

2g - 3g - 4g 
240au 250au 260au 270au 280au - 290au - 300au 310au 320au 330au 340au 
288 289 290 291 292 - 293 - 294 295 296 297 298

Digwyddiadau 
1 Mawrth — Yr ymerodron Rhufeinig Diocletian a Maximianus yn rhoi'r teitl Cesar i Constantius Chlorus a Galerius; dechrau'r Tetrarchiaeth.
Constantius Chlorus yn adfeddiannu gogledd Gâl oddi wrth Carausius, sy'n dal ei afael ar Brydain.
Allectus yn llofruddio Carausius a chymeryd meddiant o Brydain.
Bahram III yn olynu Bahram II fel brenin Persia.
Narseh yn olynu Bahram III fel brenin Persia.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Carausius, oedd wedi cymryd meddiant o brydain a rhan o Gâl.

293
292

2g - 3g - 4g 
240au 250au 260au 270au 280au - 290au - 300au 310au 320au 330au 340au 
287 288 289 290 291 - 292 - 293 294 295 296 297

Digwyddiadau 
 Constantius Chlorus yn ysgaru Helena o Gaergystennin, mam Cystennin I (tua'r dyddiad yma).
 Y cadfridog Rhufeinig Achilleus yn cael ei gyhoeddi'n ymerawdwr yn Alexandria

Genedigaethau

Marwolaethau 

292
Ieithoedd Niger-Congo

Mae'r ieithoedd Niger-Congo yn deulu ieithyddol o ieithoedd a siaredir yn Affrica. Hwn yw'r teulu ieithyddol mwyaf yn Affrica, ac efallai y teulu ieithyddol mwyaf yn y byd o ran y nifer o ieithoedd gwahanol ynddo, er bod hyn yn ddadleuol.

Prif ieithoedd 
Y prif ieithoedd yn y teulu Niger-Congo yw:

 Ieithoedd Kordofanaidd: de Sudan, o gwmpas bryniau Nuba.
 Mande: Gorllewin Affrica; yn cynnwys Bambara, prif iaith Mali, a Soninke, iaith a siaredir yn Mali, Senegal a Mauritania gyda rhai'n arddel N'Ko er mwyn lledaenu llythrennedd
 Atlantig-Congo
 Ieithoedd Atlantig: yn cynnwys Wolofeg, yn Senegal a Gambia, a Fula, a siaredir o gwmpas y Sahel.
 Ijoaidd yn Nigeria, yn cynnwys Ijo a Defaka.
 Dogon, a siaredir yn Mali
Volta-Congo
 Ieithoedd Senufo: a siaredir yn Arfordir Ifori a Mali, yn cynnwys Senari a Supyire.
 Ieithoedd Gur: yn cynnwys Dagbani yng ngogledd Ghana, siaredir hefyd yn Arfordir Ifori, Togo, Bwrcina Ffaso a Mali.
 Ieithoedd Adamawa-Ubangi: yn cynnwys Sango, a siaredir yng Ngweriniaeth Canol Affrica.
 Ieithoedd Kru: a siaredir yng Ngorllewin Affrica, yn cynnwys Bété, Nyabwa, a Dida.
 Ieithoedd Kwa: yn cynnwys Akan, a siaredir yn Ghana a Ieithoedd Gbe a siaredir yn Ghana, Togo, Benin, a Nigeria; Ewe yw'r fwyaf adnabyddus.
 Ieithoedd Benue-Congo, yn cynnwys:
 Ieithoedd Bantu: grŵp mawr yn cynnwys Swahili (Kiswahili), Swlw (isiZulu), Xhosa a llawer o ieithoedd eraill canolbarth a de Affrica.
 Yoruba ac Igbo, a siaredir yn Nigeria.

Ceir elfen gref o gontiniwm tafodiaith a chyd-ddeallusrwydd iaith o fewn siaradwyr y prif deuluoedd yma.

Cyfeiriadau

 
Niger-Congo
ZDF

Sianel teledu cyhoeddus sy'n cael ei ddarlledu yn yr Almaen, Awstria a'r Swistir yw Zweites Deutsches Fernsehen neu ZDF. Sefydlwyd y rhwydwaith yn 1963, a dechreuodd ddarlledu ar 1 Ebrill o'r flwyddyn honno. Darlledwyd rhaglenni mewn lliw ar y sianel yn gyntaf yn 1967.

Sianeli teledu
Teledu yn yr Almaen
Teledu yn y Swistir
Teledu yn Awstria
Cyfraith Cymru

Cyfraith Gyfoes Cymru yw'r term swyddogol am y drefn gyfreithiol sy'n caniatau i Senedd Cymru greu deddfau yng Nghymru. Gelwir pob darn o ddeddfwriaeth Cymru yn 'Ddeddf Senedd Cymru'. Mae pob deddfwriaeth newydd yn cael ei hadnabod fel 'Mesur'.

Y ddeddfwriaeth Gymreig gyntaf i gael ei chynnig oedd Mesur Gwneud Iawn am Gamweddau'r GIG (Cymru) 2008, sef y tro cyntaf mewn bron i 500 mlynedd i Gymru gael ei deddfau ei hun, ers i Gyfraith Hywel gael ei diddymu, a'i disodli gan gyfraith Lloegr drwy'r Deddfau'r Cyfreithiau yng Nghymru 1536 a 1542 yn ystod teyrnasiad Harri VIII, brenin Lloegr.

Cymru'r Gyfraith
Ar 1 Ebrill 2007 dileuwyd yr hen uned gyfreithiol ddaearyddol a elwyd yn 'Gylchdro Cymru a Chaer' (Wales and Chester Circuit) - a oedd wedi bodoli ers cyfnod Y Deddfau Uno - a defnyddir yr enw 'Cylchdro Cymru'. Aeth Caer yn rhan o Gylchdro Gogledd-orllewin Lloegr. Mae hyn yn newid arwyddocaol iawn; dyma'r tro cyntaf ers amser Owain Glyndŵr i Gymru gael ei thrin fel uned gyfreithiol ynddi ei hun, yn hytrach na fel atodiad i ran o Loegr. I ddiffinio'r sefyllfa mae term newydd arall wedi'i fathu, gan y Barnwr Roderick Evans ac eraill, sef Cymru'r Gyfraith (Saesneg: Legal Wales).

Ond er bod pedair deddfwrfa yng ngwledydd Prydain, dim ond tair awdurdodaeth gyreithiol sydd:
Awdurdodaeth yr Alban
Awdurdodaeth gogledd Iwerddon a 
Awdurdodaeth Lloegr a Chymru (nid 'Cymru a Lloegr', gyda llaw!)

Cymru, felly, yw'r unig wlad yn y bydsydd â deddfwrfa ond sydd heb awdurdodaeth ei hun. Mae sefydlu awdurdodaeth o'r fath yn ganolog i greu cenedl newydd. Yn wahanol i'r Alban a Gogledd Iwerddon, ni ddatganolwyd rhai pwerau, gan eu dal yn ôl gan Senedd San Steffan, ac un o'r rhai hynny yw awdurdodaeth sengl Lloegr a Chymru.

Y Comisiwn ar Gyfiawnder yng Nghymru

Sefydlwyd Comisiwn Cyfiawnder yng Nghymru gan Lywodraeth Lafur Cymru i adolygu’r modd y gweithredir y system gyfiawnder yng Nghymru. Cyhoeddwyd ei adroddiad ar 24 Hydref 2019. Ymhlith yr argymhellion hirdymor yr oedd:

Ddatganoli pwerau cyfiawnder i Gymru
Creu "cyfreithiau Cymru" sydd ar wahân i gyfreithiau Lloegr a Chymru;
Adran gyfiawnder newydd yn Llywodraeth Cymru i gael ei harwain gan weinidog o'r cabinet;
Sefydlu uchel lys a llys apêl ei hun a barnwr o Gymru yn rhan o'r Goruchaf Lys;

Yn ogystal â'r Comisiwn, mae cyfrol swmpus yr Athro Thomas Watkin a Daniel greenberg, sef Legislating for Wales (GPC 2018) yn cefnogi'r farn bod angentrefniadaeth annibynnol ar Gymru.

Cyfeiriadau

Cyfraith Cymru
Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Llywodraeth Cymru
291

2g - 3g - 4g 
240au 250au 260au 270au 280au - 290au - 300au 310au 320au 330au 340au 
286 287 288 289 290 - 291 - 292 293 294 295 296

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Diocletian yn gwneud cytundebau heddwch ag Axum a Nubia
Rhyfel yr Wyth Tywysog yn dechrau yn Tsieina

Genedigaethau

Marwolaethau 

291
290

2g - 3g - 4g 
240au 250au 260au 270au 280au - 290au - 300au 310au 320au 330au 340au 
285 286 287 288 289 - 290 - 291 292 293 294 295

Digwyddiadau 
Wedi rheoli am bum mlynedd, mae'r Ymerodron Rhufeinig Diocletian a Maximianus yn cyfarfod yn Milan i drafod eu llwyddiannau a'u methiannau.
Jin Hui Di yn olynu Jin Wu Di fel ymerawdwr China.

Genedigaethau

Marwolaethau 

290
Llanfihangel Abercywyn

Pentref bychan a phlwyf yn ne Sir Gaerfyrddin yw Llanfihangel Abercywyn, rhai milltiroedd i'r de o Sanclêr ar y ffordd i Lacharn.

Mae'r plwyf yn adnabyddus fel man geni Thomas Charles (1755 - 1814), un o arweinwyr pwysicaf y Methodistiaid Calfinaidd yng Nghymru yn ei amser.

Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Plwyfi Cymru
Cell

Uned neu adran gyda ffin, mur neu bilen amgaeedig yw cell, fel arfer.

Gall "cell" gyfeirio at:

Gwyddoniaeth
 Cell fiolegol, yr uned lleiaf o fywyd sydd yn ymarferol yn fetabolaidd mewn anifeiliaid a planhigion. Gweler hefyd: Bioleg cell.
 Cell electrogemegol, cell i greu grym electromotif. Defnyddir yn fwyaf cyffredin i wneud batri.
 Cell (geometreg), ffased tri-dimensiwn mewn polytop, ym maes geometreg Ewclidaidd.

Ffuglen
Cell (comic), cymeriad Marvel - llyfr comig.
Cell (nofel), novel gan Stephen King o 2006.
Cell (`dragon ball`), dihiryn dychmygol yn bydysawd y `Dragon Ball`.

Mewn adeiladau
 Cell ddal neu cell mewn carchar, ystafell a ddefnyddir i ddal carcharorion.
William Williams (Caledfryn)

Bardd a beirniad llenyddol oedd William Williams (enw barddol, Caledfryn, hefyd Gwilym Caledfryn) (6 Chwefror 1801 - 23 Mawrth 1869), a aned ym Mryn y Ffynnon, Dinbych. Roedd yn un o'r ffigyrau eisteddfodol amlycaf yn ei ddydd a gwnaeth lawer i godi safonau llenyddiaeth Gymraeg ei gyfnod.

Bywgraffiad
Hanai Caledfryn o deulu o wehyddion ym Mryn y Ffynnon. Cafodd ei addysg uwch yng Ngholeg Rotherham cyn mynd yn ei flaen i gael ei ordeinio fel gweinidog gyda'r Annibynwyr yn 1829. Roedd yn Rhyddfrydwr a Radicalydd brwd a gefnogai achosion fel Y Gymdeithas Ymryddhau (Liberation Society) a geisiai wahanu'r eglwys oddi wrth y wladwriaeth. Ceisiodd amddiffyn yr Ymneilltuwyr rhag honiadau enllibus y Comisiynwyr Addysg a gyhoeddasant yn y Llyfrau Gleision yn 1847. Treuliodd ddyddiau olaf ei oes yn ne Cymru fel gweinidog yn Y Groes-wen, Morgannwg.

Gwaith llenyddol
Roedd Caledfryn yn awdwr tair cyfrol o farddoniaeth, Grawn Awen (1826), Drych Barddonol (1839) a Caniadau Caledfryn (1856). Enillodd ei awdl ar ddrylliad y Rothesay Castle oddi ar arfordir Môn y Gadair iddo yn Eisteddfod Biwmares (1832).

Ceisiai safoni'r Gymraeg fel iaith lenyddol ac ysgrifennodd nifer o erthyglau a beirniadaethau eisteddfodol i geisio ryddhau barddoniaeth Gymraeg o'r arddull chwyddedig a ddaeth yn boblogaidd yn hanner cyntaf y 19g. Cyhoeddodd lyfr gramadeg pur bwysig yn 1851. Golygodd sawl cyfrol, gan gynnwys gwaith Eos Gwynedd a Robert ap Gwilym Ddu, a bu'n olygydd cylchgronau llenyddol yn ogystal.

Llyfryddiaeth
Grawn Awen (Llanrwst, 1826). Cerddi.
Drych Barddonol (Caernarfon, 1839). Cerddi ac ysgrifau beirniadol.
Grammadeg Cymreig (1851)
Caniadau Caledfryn (1856). Cerddi
Cofiant Caledfryn, gol. Thomas Roberts (1877). Cyfrol gofianol, sy'n cynnwys cerddi ac ysgrifau.
Cerddi Caledfryn, gol. Owen M. Edwards (Cyfres y Fil, 1913). Gyda rhagymadrodd da ar fywyd yr awdwr.

Beirdd Cymraeg
Beirniaid llenyddol Cymraeg
Genedigaethau 1801
Gramadegwyr Cymraeg
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1869
Pobl o Ddinbych
289

2g - 3g - 4g
230au 240au 250au 260au 270au - 280au - 290au 300au 310au 320au 330au
284 285 286 287 288 - 289 - 290 291 292 293 294

Digwyddiadau 
 Yr Ymerawdwr Rhufeinig Diocletian yn ennill nifer o fuddugoliaethau ger Afon Donaw.
 Mae ymdrech ei gyd-ymerawdwr Maximianus i gipio Prydain yn ôl oddi wrth Carausius yn methu oherwydd tywydd anffafriol.

Genedigaethau

Marwolaethau 

289
288

2g - 3g - 4g
230au 240au 250au 260au 270au - 280au - 290au 300au 310au 320au 330au
283 284 285 286 287 - 288 - 289 290 291 292 293

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Diocletian yn ymgyrchu yn Raetia.
Ei gyd-ymerawdwr Maximianus yn adeiladu llynges yng ngogledd Gâl yn barod am ymygyrch yn erbyn Carausius.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Sant Sebastian merthyrwyd
Umro Bin Ada AI Lakhami, brenin y diriogaeth sy'n awr yn Bahrain

288
Y Gymdeithas Ymryddhau

Cymdeithas a sefydlwyd gan Edward Miall, gweinidog gyda'r Annibynwyr yn Lloegr, gyda'r bwriad o dorri'r cysylltiadau rhwng y wladwriaeth a'r eglwys oedd Y Gymdeithas Ymryddhau (Saesneg: The Liberation Society; enw gwreiddiol: Anti-State-Church Society; enw llawn: The Society for the Liberation of Religion from State Patronage and Control).

Denodd y mudiad newydd lawer o gefnogaeth gan Gymry Ymneilltuol amlwg, fel William Williams (Caledfryn), Samuel Roberts ('S.R.') a James Rhys Jones ('Kilsby Jones'). Cafodd yr achos lawer o gyhoeddusrwydd yn y cylchgronau Cymraeg fel Seren Gomer a'r Diwygiwr. Daeth y mudiad yn fwyfwy wleidyddol ei ysbryd, yn arbennig ar ôl newid yr enw i'r Liberation Society yn 1853. O 1862 ymlaen canolbwyntiodd y gymdeithas ar Gymru. Cefnogodd Henry Richard ('Yr Apostol Heddwch'), a oedd yn aelod o bwyllgor gwaith y gymdeithas ers rhai blynyddoedd, fel ymgeisydd am sedd seneddol Ceredigion yn 1865. Methiant fu, hynny ond daeth llwyddiant yn 1868 pan gafodd ei ethol fel yr aelod seneddol dros Ferthyr Tudful.

Parhaodd y gymdeithas, ond ar raddfa lai o lawer, ar ôl i'w nôd gael ei gyflawni gyda Datgysylltu'r Eglwys Anglicanaidd yng Nghymru yn 1920. Daeth i ben yn 1971.

Llyfryddiaeth
Ieuan Gwynedd Jones, Explorations and Explanations (1981)

19eg ganrif yng Nghymru
19eg ganrif yn Lloegr
20fed ganrif yng Nghymru
20fed ganrif yn Lloegr
Cristnogaeth yng Nghymru
Cristnogaeth yn Lloegr
Sefydliadau 1844
BBC Canwr y Byd Caerdydd

Cystadleuaeth i unawdwyr cyngerdd ac opera yw BBC Canwr y Byd Caerdydd sydd bellach yn fyd enwog. Cynhelir y gystadleuaeth bob yn ail flwyddyn yng Nghaerdydd pan daw 25 o ymgeiswyr i'r gystadleuaeth yn dilyn gwrandawiadau ar fil neu fwy o unawddwyr dros y byd i gyd. Trefnir y gystadleuaeth gan BBC Cymru Wales mewn cysylltiad â Chwmni Opera Cenedlaethol Cymru a Sir a Dinas Caerdydd.

Dolenni allanol 
 Gwefan swyddogol

BBC Canwr y Byd Caerdydd
Cerddoriaeth Cymru
Caerdydd
Edward Miall

Roedd Edward Miall (8 Mai 1809 – 30 Ebrill 1881) yn newyddiadurwr o Sais, ymgyrchydd dros ddatgysylltu'r eglwys, sefydlwr Y Gymdeithas Ymryddhau, ac yn wleidydd Rhyddfrydol.

Roedd yn Aelod Seneddol dros Rochdale (1852–1857) ac ar ôl hynny dros Bradford (1869–1874).

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1809
Gwleidyddion Seisnig y 19eg ganrif
Gwleidyddion y Blaid Ryddfrydol (DU)
Marwolaethau 1881
Mynegai Datblygu Dynol

Mae'r Mynegai Datblygu Dynol yn mesur disgwyliad bywyd, llythrennedd, addysg a safon byw yng ngwledydd y byd. Datblygwyd y mesur yma yn 1990 gan Amartya Sen o India a Mahbub ul Haq o Bacistan.

Cyhoeddwyd yr adroddiad yn Ne Affrica ar 9 Tachwedd 2006. Roedd yn dangos gwelliant yn y gwledydd datblygedig ond dirywiad mewn llawer o wledydd sy'n datblygu.

Mae sgôr dan 0.5 yn dangos lefel isel o ddatblygiad. O'r 31 gwlad yn y categori yma, mae 29 yn Affrica; yr eithriadau yw Haiti a Yemen. Mae sgôr o 0.8 neu fwy yn dangos gwlad sydd a lefel uchel o ddatblygiad. Norwy oedd ar y brig yn 2006.

Cyfeiriadau

Economeg datblygu
Ystadegaeth
Melin Ifan Ddu

Pentref yng nghymuned Cwm Ogwr, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, y Melin Ifan Ddu (Saesneg: Blackmill). Fe'i lleolir yn rhan isaf Cwm Ogwr 5 milltir i'r gogledd o dref Pen-y-bont ar Ogwr, tua hanner ffordd rhwng y dref honno a Thon-y-pandy. Mae Afon Ogwr yn llifo heibio i'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Cwm Ogwr
Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Huw Lloyd Edwards

Dramodydd Cymreig oedd Huw Lloyd Edwards (1916 – 1975). Bu'n athro Saesneg yn Ysgol Uwchradd Pen-y-groes, ac wedyn yn ddarlithydd dylanwadol yng Ngholeg y Normal, Bangor.

Dramâu

Dolenni allanol
Cydnabod y dramodydd Huw Lloyd Edwards, BBC, Medi 2007

Genedigaethau 1916
Marwolaethau 1975
Dramodwyr Cymreig
Dramodwyr Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Theatr Gymraeg
Andy Murray

Chwaraewr tenis Albanaidd sy'n cynrychioli'r Alban a Phrydain Fawr yw Andrew "Andy" Murray (ganwyd 15 Mai 1987 yng Nglasgow). Mae'n enwog am ei echwythiadau angerddol aml a'i dalent naturiol.

Mae'n 190 cm o daldra, ac mae'n defnyddio trawiad gwrthlaw deulaw eithriadol. Ei hyfforddwr cyfredol yw Brad Gilbert. Mae Murray hefyd yn ffrindiau da efo'i gyd-chwaraewr tenis Novak Đoković.

Enillodd y fedal aur yn nhwrnamaint senglau dynion yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2012 ac yng Ngemau Olympaidd 2016 yn Rio de Janeiro, Brasil.  Enillodd ef Bencampwriaeth yr Unol Daleithiau yn 2012.

Cafodd ei enwebu'n chwaraewr y flwyddyn yng ngwobrau'r Lawn Tennis Association yn 2005. Yn 2015 Murray oedd chwaraewr dethol gorau'r DU ac roedd yn ail orau drwy'r byd. Yn Rhagfyr 2005 enillodd Wobr Personoliaeth Chwaraeon Albanaidd y Flwyddyn BBC Scotland, ac adran chwaraeon y gwobrau Top Scot. Ystyriwyd ei frawd hŷn Jamie yn chwaraewr parau dethol gorau'r DU yn 2015. Roedd Murray gyda'i frawd Jamie'n aelodau o'r tîm a enillodd y Cwpan Davis yn 2015.

Ychydig cyn Refferendwm annibyniaeth i'r Alban, 2014 cynhoeddodd ei fod am bleidleisio o blaid annibyniaeth.

Gyrfa

2008
Yng Ngemau Olympaidd Beijing fe gollodd Murray yn rownd gyntaf y gystadleuaeth senglau dynion i Lu Yen-Hsun, a chollodd gyda'i frawd Jamie yn ail rownd y dyblau i'r Ffrancod Michael Llodra ac Arnaud Clement.

2009
Ym misoedd cynnar 2009 fe dynodd Murray allan o Bencampwriaeth Agored Dubai ac yna allan o dîm Prydain yng Nghwpan Davis rhwng 6–8 Mawrth oherwydd firws.

Ym Mai cyrhaeddodd Murray rownd yr wyth olaf ym Mhencampwriaeth Agored Ffrainc am y tro cyntaf wrth guro Marian Cilic o Groatia 7-5, 7-6 (7-4), 6-1, gyda Cilic yn gwynno yn y drydedd set gydag anaf i'w goes. Daeth Murray yn y trydydd dyn yn unig o Brydain, ar ôl Tim Henman a Roger Taylor, i gyrraedd y rowng gogynderfynol yn Roland Garros. Curwyd gan Fernando Gonzalez o Tsile yn rownd nesaf y bencampwriaeth 6-3, 3-6, 6-0, 6-4.

Ym Mehefin enillodd Murray ei dlws cyntaf ar gwrt gwair gan guro'r Americanwr James Blake 7-5, 6-4 yn rownd derfynol Pencampwriaeth Aegon yn Queen's, a daeth yn y dyn cyntaf o Brydain i ennill y bencampwriaeth ers Henry "Bunny" Austin ym 1938.

2013 - 
Roedd Murray yn drydydd detholyn ar gyfer Pencampwriaeth Wimbledon 2009, a daeth yn yr ail ddetholyn pan gadarnhaodd Rafael Nadal nad oedd am chwarae yn y gystadleuaeth. Enillodd Murray y Pencampwriaeth Wimbledon yn 2013 a 2016..

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  Gwefan swyddogol
  Gwefan ffan
  Proffil ATP Tour ar gyfer Murray

Chwaraewyr tenis Albanaidd
Genedigaethau 1987
Pobl o Glasgow
Chwaraewyr tenis yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2012‎
Chwaraewyr tenis yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016‎
Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2012
Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2016
Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2020
Pencampwyr Wimbledon
287

2g - 3g - 4g
230au 240au 250au 260au 270au - 280au - 290au 300au 310au 320au 330au
282 283 284 285 286 - 287 - 288 289 290 291 292

Digwyddiadau 
 Yr Ymerawdwr Rhufeinig Diocletian yn gwneud cytundeb heddwch a Bahram II, brenin Persia, ac yn sefydlu Tridates III fel brenin Armenia.

Genedigaethau

Marwolaethau 

287