alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Attila

Roedd Attila (c.406 – Mawrth 453) yn frenin yr Hyniaid, a enillodd iddo'i hun y llysenw "Fflangell Duw".

Y cynghrair 
Yn 434 daeth yn gyd-frenin, gyda'i frawd, ar ffederasiwn lac o nifer fawr o lwythi Hun o ganolbarth Asia a oedd ar wasgar rhwng Môr Caspia ac Afon Daniwb. Cyn bo hir roedd gan Attila Fandaliaid, Ostrogothiaid, Gepidiaid a Ffranciaid yn ymladd dan ei faner yn ogystal ac roedd yn rheoli tiriogaeth a ymestynnai o Afon Rhein yn yr Almaen i Sgythia ar ffin orllewinol Tsieina.

Ymosod ar Ymerodraeth y dwyrain 
Yn 447 arweiniodd gyfres o gyrchoedd dinistriol ar yr holl daleithiau Rhufeinig rhwng y Môr Du a'r Môr Canoldir. Gorchfygodd yr ymerodr Theodosius II mewn tair brwydr waedlyd a dim ond ei muriau trwchus ac anwybodaeth yr Hyniaid â'u cynghreiriad o dactegau gwarchae a achubodd Gaergystennin rhag syrthio. Goresgynnwyd Thrace, Macedon a gwlad Groeg ei hun hefyd a chymhellwyd Theodosius i ildio tiriogaeth i'r de o Afon Daniwb ac i dalu teyrnged arian i Attila.

Gâl 
Yn 451 ymosododd Attila ar Gâl, ond llwyddodd Aetius, y pennaeth Rhufeinig, a'i gynghreiriad Theodoric, brenin y Visigothiaid, i godi ei warchae ar ddinas Orléans a'i drechu'n llwyr wedyn mewn brwydr gostus ar wastadedd Catalaunia, ger Châlons-sur-Marne.

Y cyrch ar Rufain 
Tynnodd Attila yn ôl i Hwngari, ond y flwyddyn ar ôl hynny gwnaeth cyrch i'r Eidal gan anrheithio Aquileia, Milan, Padova a dinasoedd Rhufeinig eraill. Dim ond ymyrraeth bersonol Pab Leo I, a roddodd swm anferth o arian i Attila, a achubodd ddinas Rhufain ei hun rhag cael ei dinistrio.

Bu farw Attila yn 453, yn fuan wedi ei briodas i dywysoges Fwrgwynaidd o'r enw Ildeco, a chyda'i farwolaeth bu trai ar ymerodraeth yr Hun.

Cymeriad chwedlonol 
Mae Attila yn gymeriad yn y Nibelungenlied Almaeneg dan yr enw Etzel ac yn ymddangos fel Atli yn y Völsunga Saga Hen Islandeg.

Oherwydd iddo farw yn ei wely fel canlyniad i waedlif drom, fe ymddengys, ymledodd sïon fod ei wraig Ildeco wedi llofruddio Attila er mwyn dial arno.

Hanes Asia
Hanes Ewrop
Yr Ymerodraeth Rufeinig
Marwolaethau 453
Pobl y 5ed ganrif
Tsieni

Mae tsieni (Saesneg bone china neu English bone china) yn fath o borslen a ddatblygwyd yn Lloegr yn ail hanner yr 18g ac sy'n defnyddio lludw esgyrn yn fflwcs iddo.

Crochenwaith
Diwydiant
Mayflower

Y Mayflower oedd y llong hwylio a gludodd y Tadau Pererin o Plymouth i America yn 1620.

1620
17eg ganrif yn Lloegr
Hanes yr Unol Daleithiau
Llongau
Ohrid

Dinas ar lan ddwyreiniol Llyn Ohrid yn ne-orllewin Gogledd Macedonia yw Ohrid (Macedoneg Охрид / Ohrid, Albaneg Ohri). Mae ganddi 55,749 o drigolion (Cyfrifiad 2002), 84.6% ohonynt yn Facedoniaid, 5.5% yn Albaniaid a 4.2% yn Dyrciaid. Prif ddiwydiant y ddinas heddiw yw twristiaeth.

Sefydlwyd y ddinas yng nghyfnod yr Henfyd fel Lychnidos. Roedd yn sefyll ar y Via Egnatia, ffordd oedd yn cysylltu porth Dyrrachion (Durrës heddiw) ar Fôr Adria â Chaergystennin. Roedd Ohrid yn ganolfan ddiwilliannol a milwrol o bwys yn yr Oesoedd Canol. Mae adfeilion caer Tsar Samuil i'w gweld uwchben y ddinas hyd heddiw. Yn ei amser ef, yn y nawfed a'r 10goedd (992-1018), prifddinas gwladwriaeth Bwlgaria oedd Ohrid. Cynhyrchiwyd nifer fawr o lawysgrifau crefyddol ym mynachlogydd yr ardal o'r 9g ymlaen. Mae ffyniant diwylliant Bwlgaro-Macedonaidd yn y cyfnod hwnnw a sefydliad ysgol lenyddol Ohrid yn gysylltiedig yn bennaf ag esgob Ohrid, Sant Kliment Ohridski, ag â Sant Naum. Cipiwyd y ddinas gan luoedd Ymerodraeth Byzantium o dan yr Ymerawdr Basil II ('Lladdwr Bwlgariaid') yn 1015. Sefydlwyd patriarchaeth yn y ddinas ar gyfer y rhan fwyaf o Gristnogion Slafonaidd y Balcanau. Parhaodd fel archesgobaeth tan iddi gael ei diddymu yn 1767. Mae eglwysi a mynachlogydd y ddinas o ddiddordeb pensaernïol, ynghŷd â thai arferol mewn arddull nodweddiadol o'r Balcanau. Ychwanegwyd Ohrid a Llyn Ohrid i restr Safleodd Treftadaeth y Byd UNESCO yn 1980.

Enwogion
Sant Naum
Sant Clement o Ohrid
Dafydd o Ohrid, milwr
Dervish Hima (1872–1928), gwleidydd
Eva Nedinkovska (g. 1983), cantores

Gefeilldrefi

Dinasoedd Gogledd Macedonia
Prifddinasoedd hanesyddol Bwlgaria
Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Ngogledd Macedonia
Seychelles

Ynysoedd a gwlad yng Nghefnfor India yw Seychelles. Y brifddinas yw Victoria, ar y brif ynys Mahé.

Daearyddiaeth 
Yn ddaearyddol mae'r Seychelles yn perthyn i gyfandir Affrica, er eu bod yn gorwedd yng Nghefnfor India. Ceir 87 o ynysoedd wedi eu gwasgaru yn y cefnfor i'r gogledd-ddwyrain o ynys Madagasgar. Mahé yw'r ynys fwyaf, lle ceir y brifddinas Victoria, ac yno y mae'r mwyafrif o'r boblogaeth yn byw.

Hanes 
Sefydlwyd gwladfa ar yr ynysoedd, a oedd heb bobl yn byw arnynt cyn hynny, gan Ffrainc yn y 18g i fydu sbeis. Cafodd y wladfa ei chipio gan Brydain Fawr ym 1794. Roedd yn diriogaeth ddibynnol ar Mawrisiws o 1814 tan 1903, pan wnaethpwyd yr ynysoedd yn un o wladfeydd y Goron. Ym 1976 daeth yn weriniaeth annibynnol o fewn y Gymanwlad Brydeinig. Enwyd yr Ynysoedd yn 1756 fel teyrnged i Weinidog Cyllid Ffraing, Jean Moreau de Séchelles, ac addaswyd y sillafu i Seychelles gyda rheolaeth Brydeinig yn yr 19g.

Gwleidyddiaeth 
Gweriniaeth yw'r Seychelles.

Diwylliant 
Mae llawer o'r boblogaeth o dras gymysg Ewropeaidd ac Affricanaidd ac mae eu diwylliant yn adlewyrchu hynny, gyda phobl yn siarad Ffrangeg, Saesneg a'r Creol leol.

Economi 
Mae'r ynysoedd yn dibynnu i raddau helaeth ar dwristiaeth ac yn gyrchfan poblogaidd ar gyfer gwyliau moethus gan bobl o Ewrop.
Somalia

Gwlad yn Affrica yw Somalia (yn Somaleg: Soomaaliya, yn Arabeg: الصومال). Gwledydd cyfagos yw Jibwti i'r gogledd-orllewin, Ethiopia i'r gorllewin, a Cenia i’r de-orllewin.

Mae hi'n annibynnol ers 1960. Prifddinas Somalia yw Mogadishu.

Gan Somalia mae'r arfordir hiraf ar gyfandir Affrica, a gwastadeddau'n bennaf yw ei ffurf ynghyd â  llwyfandir ac ucheldiroedd. Mae'r tymheredd yn boeth drwy'r flwyddyn, a cheir gwyntoedd monswn a glaw mawr ar adegau.

Daearyddiaeth

Hanes

Economi

Cyfeiriadau
Jibwti

Mae'r erthygl yna yn trafod y wlad. Am y brifddinas, gweler Dinas Jibwti

Gwlad fechan yng Nghorn Affrica yw Gweriniaeth Jibwti neu Jibwti (yn Arabeg: جمهورية جيبوتي, yn Ffrangeg: République de Djibouti). Gwledydd cyfagos yw Eritrea i'r gogledd-orllewin, Ethiopia i'r gorllewin a de, a Somalia i’r de-ddwyrain. Mae'n gorwedd ar lan ddeheuol y Môr Coch.

Mae hi'n annibynnol ers 1977.

Prifddinas Jibwti yw Dinas Jibwti.
Eritrea

Gwlad yng Nghorn Affrica yw Eritrea (yn Tigrinyeg: Hagere Ertra, yn Arabeg: دولة إرتريا, yn Saesneg: State of Eritrea). Y gwledydd cyfagos yw Swdan i'r gorllewin, Ethiopia i'r de, a Jibwti i’r de-ddwyrain. Mae gan y wlad arfordir ar y Môr Coch.

Mae hi'n annibynnol ers 1991.

Prifddinas Eritrea yw Asmara.
Utamaro

Roedd Kitagawa Utamaro (Siapaneg 喜多川 歌麿) (tua 1753 – 31 Hydref 1806) yn arlunydd a gwneuthuriwr printiau bloc Siapanëaidd a ystyrir yn un o'r arlunwyr Ukiyo-e pennaf.

Mae Utamaro yn adnabyddus yn neilltuol am ei astudiaethau hynod o ferched, llawn awyrgylch, a elwir bijinga. Cyhoeddoedd yn ogystal nifer o luniau o fyd natur, yn arbennig ar gyfer cyfres o lyfrau darluniedig am drychfilod. Cyrhaeddodd ei waith Ewrop yn ail hanner y 19g a chafodd ddylanwad mawr ar arlunwyr Ffrainc a gwledydd eraill.

Ychydig sy'n hysbys am fywyd personol Utamaro a'i yrfa ac mae'r hanes yn amrywio yn ôl ei ffynhonnell. Cafodd ei eni naill ai yn Edo (dinas Tokyo heddiw), Kyoto, neu Osaka, neu mewn dref ranbarthol anhysbys, tua'r flwyddyn 1753. Yn ôl traddodiad arall cafodd ei eni ynYoshiwara, ardal bleser enwog Edo, yn fab i berchennog tŷ te. Ei enw bedydd oedd Kitagawa Ichitaro.

Yn fachgen ifanc aeth yn brentis i'r arlunydd Toriyama Sekien. Arosodd efo Seiken hyd farwolaeth yr arlunydd yn 1788 (honnir un traddodiad fod Utamaro yn fab iddo). Newidiodd ei enw i Utamaro, fel oedd yr arfer, ac ymddengys iddi briodi hefyd, er na chafodd plant.

Mae Utamaro yn enwog am ei luniau sensitif a meistolgar o ferched, yn arbennig merched heirdd Yoshiwara. Mae ei luniau o drychfilod yn nodweddiadol o'i allu i ddal manylion ei wrthrych a'i ddangos mewn golau newydd. Yn ogystal roedd yn cynhyrchu nifer o brintiau erotig Shunga - byddai rhai yn dweud eu bod yn "bornograffig", ond roedd chwaeth yr oes yn wahanol - ar gyfer y farchnad boblogaidd.

Cyfresi lluniau print (detholiad) 

Dyma'r prif gyfresi print a wnaeth Utamaro. Sylwer fod "blodau" isod yn golygu merched yn hytrach na phlanhigion ac mae sefydliadau braidd yn amheus yn Yoshiwara oedd y "Tai Gwyrddion":

 Cerddi Dethol (1791-1792)
 Deg math o gorff benywaidd (1792-1793)
 Blodau Edo (1792-1793)
 Deg astudiaeth ddysgedig o Ferched (1792-1793)
 Blodeugerdd: Pennod Serch (1793-1794)
 Eira, Lleuad a Blodau'r Tai Gwyrddion (1793-1795)
 Oriel Merched Delaf y Dydd (1794)
 Deuddeg Awr y Tai Gwyrddion (1794-1795)
 Merched mwyaf poblogaidd yr Oes (1795-1797)
 Oriel Cariadon Nwydus (1797-1798)
 Deg math o gorff benywaidd (II) (1802)

Llyfryddiaeth 
 Shugo Asano a Timothy Clark, The Passionate Art of Kitagawa Utamaro (Llundain, 1995). Astudiaeth safonol.
 Jack Hillier, Utamaro: Color Prints and Paintings (Llundain, 1961)
 Tadashi Kobayashi (cyf. Mark A. Harbison), Great Japanese Art: Utamaro (Tokyo, 1982)
 Muneshige Narazaki a Sadao Kikuchi (cyf. John Bester), Masterworks of Ukiyo-E: Utamaro (Tokyo, 1968)

Cysylltiadau allanol 
  Kitagawa Utamaro ar-lein
 Darluniau gan Utamaro 

Marwolaethau 1806
Arlunwyr Japaneaidd
Arlunwyr Ukiyo-e
Ffotograffiaeth

Y broses o wneud lluniau trwy ddefnyddio golau yw ffotograffiaeth (o'r Groeg: φωτός, photos: "golau" a graphos γραφή sef "llun" neu "olau"), gan ddefnyddio camera. Mae'n grefft i rai, difyrwaith i eraill, a hefyd caiff ei ddefnyddio ar gyfer trosglwyddo gwybodaeth, e.e. mewn newyddiaduriaeth i gofnodi digwyddiadau. Mae pobol yn cadw lluniau o bapur neu ar ffilm er enghraifft. Ceir ffotograffiaeth ffasiwn, ffotograffiaeth dogfenol, ffotograffiaeth crefft a.y.b. Erbyn heddiw mae'r rhan fwyaf o gamerau a werthir yn gamerau digidol.

Yn 1834, yn Campinas, Brasil, sgwennodd y paentiwr a'r dyfeisiwr Ffrengig Hercules Florence y gair "photographie" yn ei ddyddiadur; dyma oedd y tro cyntaf i'r gair gael ei ysgrifennu mewn unrhyw iaith.

Ffotograffiaeth yng Nghymru
Dwy flynedd wedi dyfeisio ffotograffiaeth tynnodd y Parch Calvert Richard Jones y ffotograff cynharaf a gofnodwyd yng Nghymru. Tynnwyd ef ar y 9fed o Fawrth 1841, sef llun o Gastell Margam, tŷ ei gyfaill cefnog Christopher Rice Mansel Talbot. Defnyddiodd ddull o'r enw "daguerroteip". Roedd Calvert yn un o gylch o ffotograffwyr cynnar yn Abertawe a oedd yn troi o amgylch y diwydiannwr  John Dillwyn Llewelyn o Benlle’r-gaer.

Dyfeisiodd William Henry Fox Talbot broses ffotograffig arall a oedd yn fwy llwyddiannus. Gan ddefnyddio negatifs papur, roedd proses Talbot yn caniatáu i nifer o gopiau gael eu gwneud. Roedd Talbot yn gefnder i Emma, gwraig John Dillwyn Llewelyn. Daeth John Dillwyn Llewelyn a’i deulu yn arloeswyr cynnar ffotograffiaeth yn ystod yr 1840au a 1850au.

Mae gan y Llyfrgell Genedlaethol dros 800,000 o ffotograffau sy’n gysylltiedig â Chymru.

Yn 1863 dechreuodd John Thomas werthu cartes des visite o enwogion Cymreig y dydd. Roedd hefyd yn tynnu ffotograffau o bobl gyffredin, yn aml wrth eu gwaith. Cofir amdano fwyaf  heddiw am ei olygfeydd topograffig. Mae dros 3,000 o ffotograffau John Thomas yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Ffotograffwyr nodedig
Ymhlith ffotograffwyr mawr y byd mae:
Edward Steichen o'r UDA
John Szarkowski o'r UDA
Philip Jones Griffiths o Ruddlan, ffotograffau rhyfel Fietnam
Antony Armstrong-Jones "Iarll Snowdon"
John Thomas (1838-1905) o Geredigion
Ansel Easton Adams (1902 – 1984). Ffotograffydd o Orllewin America
Y Parch. Calvert Richard Jones

Gweler hefyd
 Ffotograffiaeth erotig

Cyfeiriadau

 
Celf
Difyrweithiau
Newyddiaduraeth
Osaka

Mae Osaka yn ddinas fawr yng Ngorllewin Japan (poblogaeth tua 2.6 miliwn), prifddinas talaith Osaka. Mae Osaka'n ail i Tokyo yn unig o ran ei phwysigrwydd economaidd ac yn drydedd yn y wlad ar ôl y brifddinas a Yokohama yn nhermau ei phoblogaeth. Mae'n ddinas fodern iawn, brysur a gweithgar, heb atyniadau hanesyddol arbennig.

Hanes

Roedd Osaka yn borthladd fasnachol bwysig mor belled yn ôl â'r 7g, ond ni ddatblygodd lawer tan y 16g. Dyna bryd dewisodd Toyotomi Hideyoshi, oedd newydd uno'r wlad, Osaka fel safle i gastell strategaidd. Ymsefydlodd marsiandïwyr o gwmpas y castell newydd a thyfodd y ddinas yn gyflym i ddod yn ganolfan fasnach bwysig.

Er i glan y Toyotomi gael eu gorchfygu gan glan y Tokugawa yn gynnar yn y 17g, mewn ymryson a welodd gastell Osaka yn cael eu llosgi'n ulw, ailadeiladwyd y castell gan y Tokugawa a pharhaodd y ddinas i ffynnu.

Ar 1 Medi 1956 daeth Osaka yn ddinas dynodedig.

Erbyn heddiw mae economi Osaka a'i rhanbarth yn fwy nag economi Awstralia ac mae rhai economegwyr wedi darogan y bydd Osaka ryw ddydd yn goddiweddu Tokyo fel deinamo economaidd y genedl.

Adeiladau a chofadeiladau
Amgueddfa Genedlaethol Celf
Castell Osaka
Expoland
Neuadd Osaka-jō
Osaka Aquarium Kaiyukan
Shitennō-ji
Sumiyoshi Taisha

Enwogion
Gomi Kosuke (1921-1980), nofelydd
Lee Myung-bak (g. 1941), Arlywydd De Corea
Ai Otsuka (g. 1982), cantores
Kōki Kameda (g. 1986), paffiwr

Gefeillddinasoedd a gefeillborthfeydd

Dolenni allanol
 Rhagor o wybodaeth am gefeillddinasoedd Osaka 
 Llun Wikiloeren o Osaka; WikiMapia
 Gwefan swyddogol Dinas Osaka 
 gwybodaeth dwristaidd 
 Erthyglau am ardal Kamagasaki, Osaka

Dinasoedd Japan
Kansai
 
Talaith Osaka
Shamisen

Mae'r shamisen (Japaneg: 三味線 “tri tant blas”) yn offeryn cerdd Siapaneaidd.

Offeryn tannau gyda blwch sain hirsgwar a thair o dannau iddo ydyw'r shamisen. Gorchuddir ddau wyneb y blwch sain â "chroen cath". Mae'n cael ei chwarae â phlectrwm o'r un faint a siâp â chorn esgid.

Defnyddir offeryn o'r enw samisen mewn cerddorfau Eidalaidd yn achlysurol, e.e. ar gyfer perffromiadau o Madama Butterfly gan Puccini, ond offeryn "gwneud" ydyw, sy'n fath o drafesti o'r offeryn Siapaneaidd gwreiddiol.

Diwylliant Japan
Offerynnau cerdd Siapaneaidd
Offerynnau tannau
Koto

Mae'r koto yn offeryn cerdd Siapaneaidd. Offeryn tannau sy'n perthyn i deulu'r zither ydyw. Mae gan y blwch sain cul hir (tua 2m fel rheol) 13 o dannau. Mae'r canwr, sy'n eistedd ar ei sodlau, yn ei ganu â phlectrwm sydd yn rhwym i ddau fys a bawd ei law dde.

Diwylliant Japan
Offerynnau cerdd Siapaneaidd
Offerynnau tannau
Clychau Tsieineaidd

Mae sawl math o glychau Tsieineaidd yn cael eu defnyddio yn y gerddorfa Tsieineaidd draddodiadol.

Fel rheol maent yn rhes o glychau o faintoli graddiedig, fel yn y llun hwn.

Diwylliant Tsieina
Offerynnau cerdd Tsieina
Edo

Edo (Tokyo heddiw) oedd prifddinas Siapan yng nghyfnod y Tokugawa (enw arall ar y cyfnod hwnnw yw "Cyfnod Edo").

Datblygodd Edo ddiwylliant unigryw. Roedd yn enwog am ei ardal bleser, Yoshiwara, a ddarluniwyd yn gofiadwy iawn gan arlunwyr ukiyo-e fel Utamaro a Hokusai.

Gweler hefyd
 Adferiad y Meiji

Dinasoedd Japan
Hanes Japan
Diwylliant Japan
Yoshiwara

Roedd Yoshiwara yn ardal bleser ac adloniant yn hen ddinas Edo (Tokyo heddiw) a anfarwolwyd gan arlunwyr bloc print ukiyo-e fel Utamaro.

Mae ardal Yoshiwara yn dal i fod yn Tokyo heddiw, ond mae'r hen chwarter wedi diflannu am byth; fel sawl ardal arall yn y brifddinas cafodd ei llosgi'n ulw yn ystod cyrchoedd bomio o'r awyr yr Americanwyr ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd. Serch hynny mae Yoshiwara yn adnabyddus o hyd fel un ardaloedd golau coch mwyaf Japan.

Ardaloedd golau coch
Diwylliant Japan
Hanes Japan
Tokyo
Yokohama

Dinas yn Japan yw Yokohama (Japaneg 横浜市 Yokohama-shi ), prifddinas talaith Kanagawa yn rhanbarth Kantō ar ynys Honshu, ac 2il ddinas mwyaf Japan o ran poblogaeth. Ynghyd â bod yn un o ddinas dynodedig, dan system sydd unigryw i Japan mae Yokohama hefyd yn "ddinas ymgorfforedig" sy'n rhan o fetropolis Tokyo heddiw; felly ar yr un pryd â bod yn ddinas, mae Yokohama yn cael ei chyfrif fel maestref fwyaf y byd, gyda phoblogaeth o 3.6 miliwn. Mae'n ganolfan fasnach bwysig yn Ardal Tokyo Fwyaf.

O ddiwedd y 19g ymlaen datblygodd yn gyflym i fod yn brif borthladd Siapan ar ddiwedd y cyfnod ynysig yn hanes Japan a elwir cyfnod Edo. Erbyn heddiw Yokohama yw un o borthladdoedd pwysicaf Japan, ynghyd â phortladdoedd Kobe, Osaka, Nagoya, Fukuoka, Tokyo ei hun a Chiba.

Daeth Yokohama yn ddinas dynodedig ar 1 Medi 1956.

Wardiau 

Mae gan Yokohama 18 ward ddinesig (ku):

Adeiladau a chofadeiladau 
 Amgueddfa Doli
 Canolfan Sidan
 Stadiwm Yokohama
 Tŵr Landmark

Enwogion 
 Takeshi Ueda (g. 1968), canwr
 Tadanobu Asano (g. 1973), actor

Dinasoedd Talaith Kanagawa
Kantō
Hiroshige

Roedd Utagawa Hiroshige (Siapaneg: 歌川広重; 1797 – 12 Hydref 1858), a aned yn Edo ar ynys Honshu, yn arlunydd Siapaneaidd yn yr ysgol ukiyo-e, ac yn un o'r artistiaid mawr olaf yn y traddodiad hwnnw. Defnyddiai hefyd yr enwau proffesiynol "Andō Hiroshige" (安藤広重) - neu, yn anghywir "Andro Hiroshige" - ac "Ichiyusai Hiroshige").

Cafodd ei hyfforddiant artistaidd dan law yr hen feistr ukiyo-e Toyohiro (1774-1829).

Ar ddechrau ei yrfa arbenigai Hiroshige mewn porteadau o ferched. O tua 1830 ymlaen dechreuodd droi ei law at ddarlunio tirluniau rhamantaidd, yn aml dan eira, yn y glaw neu yng ngolau'r lleuad.

Dolenni allanol
  Encyclopedia Britannica
  Erthyglau a lluniau
  Hiroshige yn y WebMuseum, Paris
  Proffeil o Hiroshige 

Genedigaethau 1797
Marwolaethau 1858
Arlunwyr Ukiyo-e
Arlunwyr Japaneaidd
Asparukh

Teyrn y Proto-Bwlgariaid yn ail hanner y seithfed ganrif oedd Asparukh (tua 641 – tua 702). Credir iddo sefydlu Teyrnas Gyntaf Bwlgaria yn 681. Ar ôl i'r Khazariaid ei yrru allan o ardal gorllewin Wcrain, daeth Asparukh â llu o Broto-Fwlgariaid dros Afon Donwy ym mlynyddoedd cynnar yr 670au, gan anheddu de Bessarabia neu ogledd Dobrudzha. Mewn cynghrair â llwythi Slafonaidd lleol, trechodd luoedd yr Ymerodraeth Fysantaidd o dan Cystennin IV yn 680. Gwthiodd y Bwlgariaid a'r Slafiaid ymlaen i gipio Moesia. Roedd y Bysantiaid yn gorfod gofyn am delerau heddwch yn 681, gan dalu teyrnged flynyddol. Mae haneswyr yn tueddu i weld yn hyn cydnabyddiaeth Teyrnas Gyntaf Bwlgaria, gwladwriaeth newydd â phoblogaeth lethol Slafonaidd â dosbarthiad llywodraethol Proto-Bwlgaraidd (Tyrcig).

Teyrnoedd Bwlgaria
Teyrnas Gyntaf Bwlgaria
Georgi Parvanov

Arlywydd Bwlgaria o 22 Ionawr 2002 hyd 22 Ionawr 2012 oedd Georgi Sedefchov Parvanov (Bwlgareg Георги Седефчов Първанов) (ganwyd 28 Mehefin 1957).

Fe'i hetholwyd yn etholiadau arlywyddol mis Tachwedd 2001. Ailetholwyd ym mis Hydref 2006 â 73% o'r bleidlais yn yr rownd derfynol yn erbyn y cenedlaetholwr Volen Siderov, y tro cyntaf i arlywydd Bwlgaria gael ei ailethol ers cwymp Comiwnyddiaeth. Cyn dod yn arlywydd roedd yn aelod o Blaid Sosialaidd Bwlgaria. Gadawodd y blaid ar ôl cael ei ethol yn arlywydd gan na chaiff Arlywydd Bwlgaria fod yn aelod o blaid wleidyddol. Mae o blaid aelodaeth Bwlgaria o'r Undeb Ewropeaidd a NATO.

Genedigaethau 1957
Arlywyddion Bwlgaria
Gwleidyddion Bwlgaraidd
Damcaniaeth grwpiau

Mewn mathemateg, ac yn benodol oddi fewn i algebra haniaethol, astudiaeth o'r strwythurau algebraig hynny a elwir yn "grwpiau" yw theori grŵp. Mae'r cysyniad o grŵp yn allweddol i algebra haniaethol ac i strwythurau algebraidd fel modrwyau, meysydd a gofod fector, sydd â nodweddion ychwanegol megis gweithrediadau (operations) a gwirebau.

Fe'u ceir dro ar ôl tro o fewn mathemateg, ac maent wedi dylanwadu ar sawl rhan o algebra. Mae grwpiau algebra llinol a grwpiau Lie (a enwyd ar ôl y mathemategydd Sophus Lie) yn ddwy gangen oddi fewn i'r theori grŵp sydd wedi datblygiad aruthrol yn ystod y blynyddoedd diwethaf, ac sydd bellach yn cael eu derbyn fel meysydd pwnc annibynnol. Mae'r cysyniad o grwpiau Lie yn bwysig wrth astudio hafaliadau differol gan ei fod yn cyfuno Dadansoddiad mathemategol a theori grwpiau. Theori Galois yw tarddiad hanesyddol y cysyniad o grŵp.

Gellir modelu llawer o systemau ffisegol, megis grisialau neu'r atom hydrogen. Felly mae gan theori grŵp a theori cynrychioliad (representation theory) le pwysig i'w chwarae o fewn ffiseg, cemeg, gwyddoniaeth deunyddiau a chryptograffeg.

Mewn topoleg algebreaidd, gefnyddir grwpiau i ddisgrifio'r priodweddau o ofod topologaidd nad ydynt yn newid wrth aflunio'r gofod mewn modd priodol.

Roedd yr ymdrech gydweithredol, fydeang i gyhoeddi 'dosbarthiad y grwpiau meidraidd, syml' yn gam enfawr yn y 20g, efallai, yn un o gamau mwyaf mathemateg yn ystod y ganrif honno, gyda dros 10,000 o dudalennau i'r gwaith. Fe'i cyhoeddwyd yn achlysurol, rhwng 1960 a 1980.

Gweler hefyd 
 Isomorffedd

Cyfeiriadau

Theori grŵp
Algebra
Roger Corman

Mae Roger Corman (ganed 1926) yn gyfarwyddwr ffilm a anwyd yn Detroit, Michigan. Mae'n enwog am ei ffilmiau B arswyd a "sexploitation" a saethwyd yn rhad ond sydd weithiau'n hynod o artistaidd.

Ymhlith ffilmiau gorau Corman gellid crybwyll y gyfres o ffilmiau Gothig gyda Vincent Price ac eraill a wnaeth yn y 1950au a'r 1960au cynnar, ffilmiau yr adlewyrchir eu harddull lliwgar yng ngwaith stiwdios Hammer yn y chwedegau a'r 1970au.

Rhestr o ffilmiau a gyfarfuwyd gan Roger Corman

1950au

 Swamp Women (1955)
 Five Guns West (1955)
 The Beast With A Million Eyes (1955)
 Apache Woman (1955)
 Day the World Ended (1955)
 The Oklahoma Woman (1956)
 Gunslinger (1956)
 It Conquered the World (1956)
 Naked Paradise (1957)
 Carnival Rock (1957)
 Not of This Earth (1957)
 Attack of the Crab Monsters (1957)
 The Undead (1957)
 Rock All Night (1957)
 Teenage Doll (1957)
 Sorority Girl (1957)
 The Saga of the Viking Women and Their Voyage to the Waters of the Great Sea Serpent (1957)
 I Mobster (1958)
 War of the Satellites (1958)
 Machine-Gun Kelly (1958)
 Teenage Cave Man (1958)
 She Gods of Shark Reef (1958)
 A Bucket of Blood (1959)

1960au
 Ski Troop Attack (1960)
 The Wasp Woman (1960)
 House of Usher (1960)
 The Little Shop of Horrors (1960)
 Last Woman on Earth (1960)
 Atlas (1961)
 Creature from the Haunted Sea (1961)
 The Pit and the Pendulum (1961)
 The Premature Burial (1962)
 The Intruder (1962)
 Tales of Terror (1962)
 Tower of London (1962)
 The Young Racers (1963)
 The Raven (1963)
 The Terror (1963)
 The Haunted Palace (1963)
 X (1963)
 The Masque of the Red Death (1964)
 The Secret Invasion (1964)
 The Tomb of Ligeia (1964)
 The Wild Angels (1966)
 The St. Valentine's Day Massacre (1967)
 A Time for Killing (1967)
 The Trip (1967)
 The Wild Racers (1968)
 Target: Harry (1969)
 De Sade (1969)

1970au
 Bloody Mama (1970)
 Gas-s-s-s (1971)
 The Red Baron (1971)
 Deathsport (1978)

1990au
 Frankenstein Unbound (1990)
 Carnosaur (1993)

Genedigaethau 1926
Cyfarwyddwyr ffilm Americanaidd
Cynhyrchwyr ffilm Americanaidd
Catholigion Americanaidd
Pobl o Detroit, Michigan
Boston

Mae hon yn erthygl am y ddinas ym Massachusetts: gweler hefyd Boston (gwahaniaethu).

Mae Boston yn ddinas ym Massachusetts, ar arfordir gogledd-ddwyreiniol Unol Daleithiau America.

Ganwyd y llenor Edgar Allan Poe, awdur Tales of Mystery and Imagination, ym Moston ym 1809.

Mae enwogion eraill sydd wedi byw yno yn cynnwys Henry Thoreau, Ralph Waldo Emerson, Nathaniel Hawthorne, a Henry Wadsworth Longfellow.

Hanes 
Sefydlwyd Boston y 17 Medi 1630

Adeiladau a chofadeiladau 
Amgueddfa Cyfrifiadur
Amgueddfa Gelf Harvard
Amgueddfa Isabella Stewart Gardner
Amgueddfa MIT
Amgueddfa Plant
Athenaeum Boston (llyfrgell)
Capel y Brenin
Coleg Boston
Eglwys Gadeiriol Sant Pawl
Eglwys Gadeiriol y Croes Sanctaidd
Gardd Heddwch
Llyfrgell John F. Kennedy
Marchnad Quincy
Neuadd Dinas
Tŷ Harrison Gray Otis
Tŷ Opera Boston
Tŷ Paul Revere

Enwogion 
Elihu Yale (1649-1721), sylfaenydd y prifysgol Iâl
John Quincy Adams (1767-1848), Arlywydd yr Unol Daleithiau
Nathaniel Bowen (1779-1839), esgob
Edgar Allan Poe (1809-1849), awdur
Winslow Homer (1836-1910), arlunydd
Melvil Dewey (1851-1931), llyfrgellwr
Florence Luscomb (1887–1985), ffeminist a phensaer
Loyd Grossman (g. 1950), cyflwynwr teledu

 
Dinasoedd Massachusetts
Ralph Waldo Emerson

Roedd Ralph Waldo Emerson (25 Mai 1803 – 27 Ebrill 1882) yn fardd, traethodydd ac athronydd dynoliaethol o'r Unol Daleithiau, a aned ym Moston, Massachusetts. Roedd yn arweinydd y mudiad trosgynoliaeth yng nghanol y 19g.

Detholiad o'i waith 
Casgliadau
 The Conduct of Life

Traethodau
 "Self-Reliance"
 "Compensation"
 "The Over-Soul"
 "The Poet"
 "Experience"
 "Nature (llyfr)"
 "The American Scholar"

Barddoniaeth
 "Concord Hymn"
 "The Rhodora"

Pethau/llefydd a phobl a chafodd eu enwi ar ôl Emerson 
 Emerson Unitarian Universalist Association Professorship. Ym mis Mai 2006, 168 blwyddyn ar ôl "Divinity School Address", gan Emerson, datganodd Harvard Divinity School sefydliad yr Emerson Unitarian Universalist Association Professorship. The Emerson Chair is expected to be occupied in the fall of 2007 or soon thereafter.
 Emersonian Fraternity (Phi Tau Nu), a local fraternity at Hope College which started as literary society in 1919 following the works of Emerson. The society developed into a fraternity in 1929 and has Emerson as its patron saint.
 The Emerson Literary Society yn Hamilton College, Clinton, Efrog Newydd.
 Emerson Elementary School yn Berwyn, IL, USA.
 Camp Emerson, gwersyll yn Berkshire
 Ralph Ellison, enwyd yn Ralph Waldo Ellison gan ei dad.
 Tref Emerson, Manitoba, Canada.
 Mount Emerson, ger Bishop, California.
 Emerson Hospital yn Concord, Massachusetts.
 Emerson Hall (1900) yn Harvard University
 Ralph Waldo Emerson Elementary and Middle School yn Detroit, Michigan.
 Emerson String Quartet
 Ralph Waldo Emerson Middle School yn California.
 Emerson Avenue yn Minneapolis, Minnesota
 Emerson School, Owosso MI
 Ralph Waldo Emerson Elementary yn Rosemead, California
 Ralph Waldo Emerson High School yn Gary, Indiana
 Ralph Waldo Emerson Elementary School yn Milwaukee, Wisconsin
 Emerson Elementary yn La Crosse, Wisconsin

Llyfryddiaeth

Cyfeiriadau 

Athronwyr Americanaidd y 19eg ganrif
Beirdd Americanaidd y 19eg ganrif
Beirdd Americanaidd yn yr iaith Saesneg
Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Genedigaethau 1803
Llysieuwyr
Marwolaethau 1882
Pobl o Boston
Ysgrifwyr a thraethodwyr Americanaidd y 19eg ganrif
Ysgrifwyr a thraethodwyr Americanaidd yn yr iaith Saesneg
Peirianneg

Cymhwysiad egwyddorion gwyddonol a mathemategol i ddatblygiad datrysiadau i broblemau technegol yw peirianneg, ac felly creu cynnyrch, cyfleusterau, ac adeiladwaith sy'n ddefnyddiol i bobl.

Crewyd cryn dipyn o amwysedd yn yr agwedd Brydeinig at y pwnc gan yr arferir y gair "Engineering" am y maes, gair sydd yn cyfleu syniad o rywun sydd yn gweithio gyda peiriannau budron. Yn Ffrainc defnyddir y gair "Ingenieur" sydd yn cyfleu syniad o ddyfeisgarwch - syniad sydd yn gweddu'n well i'r gwaith ar level broffesiynnol. Gan y cyreirir yn aml at y crefftwyr sydd yn trwsio peiriannau fel injenni golchi fel "engineers" nid yw hyn yn codi statws y peiriannydd professiynnol. Efallai mae'r Sieineeg sydd orau gan mai'r gair a ddefnyddir yno yw 工程师（gong1cheng2shi1) sy'n golgu meistr prosiect.

Er fod y maes yn un hen iawn - peiriannwyr a gododd pyramidau'r Aifft - yn y maes milwrol yn bennaf bu y rhelyw o brosiectau mawr. Dyma sydd wrth wraidd y term "Peiriannydd Suful (Civil Engineer)", lle y mae'r gair "suful" yn golygu mai gweithio y tu allan i'r maes milwrol y mae'r peiriannydd. Corff proffesiynnol peiranyddion suful yw'r ICE (gweler .

Yn ystod y Chwyldro Diwydiannol daeth y Peiriannydd Mecanyddol i'r blaen a dyma'r adeg y sefydlwyd yr IMechE, corff proffesiynol peirianyddion mecanyddol (gweler .

Yn ystod y Chwyldro Diwydiannol aed ati i wella technegau cynhyrchu. Un o'r peiriannyddion mwyaf blaenllaw yr adeg honno oedd Richard Roberts o Garreghofa a wnaeth lawer i wella safon peirianneg manwl trwy ddatblygu y turn a peiriannau tebyg.

Yn ddiweddarach sefydlwyd cyrff eraill ar gyfer peirianeg trydanol, electronic, cynhyrchu, acwsteg ac ati.

Mae gwaith y peiriannydd proffesiynnol (yn aml yn beiriannydd siartredig) yn gymysgedd o wyddoniaeth, mathemateg a busnes. Rhaid iddo/iddi gadw llygad ar gost prosiect, boed yntau (neu hithau) yn gweithio yn y sector breifat ynteu'r sector gyhoeddus.

Ceir hefyd y peiriannwr ymgynghorol sydd yn cynghori ar faterion yn ei faes, gan amlef mewn adroddiad. Un o'r cwmniau mwyaf blaenllaw yn y maes hwn ydyw cwmni Atkins.

 
Gwyddoniaeth gymhwysol
Henry Wadsworth Longfellow

Roedd Henry Wadsworth Longfellow (27 Chwefror 1807 – 24 Mawrth 1882), neu Longfellow, yn fardd o Americanwr, a aned yn Portland, Maine, yn yr Unol Daleithiau.

Beirdd Americanaidd yr 20fed ganrif
Beirdd Americanaidd yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1807
Marwolaethau 1882
Pobl o Maine
Du

Am y wlad D.U, gweler Deyrnas Unedig.

Er fod du yn cael ei alw'n liw, mewn gwirionedd, diffyg golau ydyw. Düwch yw'r cyflwr o fod yn ddu.

Lliwiau
Glas

Lliw yw glas, yn cyfateb i olau â thonfedd o tua 440–490 nanomedr. Glesni yw'r cyflwr o fod yn las. Yn Gymraeg, arferai'r gair 'glas' gyfeirio at y lliwiau yr ydym yn eu galw'n gwyrdd a llwyd erbyn hyn (ystyriwch y gair 'glaswellt' er enghraifft).

Mae glas yn un o'r lliwiau primaidd ynghyd â coch a gwyrdd ar y sbectrwm biolegol, a gyda melyn yn y sbectrwm celf.

Lliwiau
Coch

Lliw yw coch, yn cyfateb i olau â thonfedd o dua 625–760 nanomedr. Mae coch yn un o'r lliwiau primaidd.

Etymoleg
Daw'r gair coch o'r Lladin Diweddar coccum ‘aeronen goch; prinwydden (derwen goch); coch y derw’ a ddaw ei hun o'r Hen Roeg kókkos ‘grawn, cnewyllyn; prinwydden; coch y derw’. Mae'n cyfateb i'r gair am y lliw coch yn yr Albaneg sef kuq.

Symboliaeth 
Mae'r lliw coch yn gallu symboleiddio'r canlynol: Perygl, rhyfel, gwaed, poen, Comiwnyddiaeth, Sosialaeth, dicter, cariad a nwyd.

Mae rhosod coch yn symbol o gariad a phabïau yn symbol marwolaeth, yn enwedig marwolaethau milwyr yn ystod rhyfel.

Y Ddraig Goch yw arwyddlun cenedlaethol Cymru; cyfeirir ati am y tro cyntaf yng ngwaith Nennius.

Ystyron eraill 
Yn y Gymraeg mae "coch" yn gyfystyr a "blue" yn Saesneg yn yr ystyr "masweddus", "budr" (yn ymwneud â rhyw), e.e. jôc coch, ffilm goch (blue movie). Mae coch yn lliw a gysylltir â phuteindra mewn sawl diwylliant, gyda llusern goch neu ryw arwydd coch arall yn y ffenestr yn dynodi bod rhyw am dal ar gael yn y tŷ hwnnw (fel yn achos yr ardal golau coch adnabyddus De Wallen yn Amsterdam). Ceir y gyfrol Englynion Coch gan Wasg y Lolfa - englynion yn ymwneud â rhyw.

Cyfeiriadau

Lliwiau
Gwyrdd

Lliw yw gwyrdd, yn cyfateb i olau â thonfedd o dua 520–570 nanomedr. Mae'n un o'r lliwiau primaidd ynghyd â coch a glas.

Symbolaeth 
Mae'r lliw gwyrdd yn cynrychioli byd planhigion a thyfiant Natur, yn enwedig yn y gwanwyn.

Yn Tsieina mae'n gysylltiedig â mellt a hirhoedledd. Yng nghrefydd Islam, gwyrdd yw lliw ffyniant ysbrydol a materol, doethineb a'r proffwydi; mae i'w weld yn aml ar faneri Islamaidd a baneri cenedlaethol gwledydd Mwslim, e.e. baner Libya.

Yn symbolaeth Cristnogaeth mae gwyrdd yn cael ei gysylltu ac adnewyddu a gobaith; yn yr Oesoedd Canol roedd rhai artistiaid yn paentio croes Crist yn wyrdd fel arwydd o'r Atgyfodiad a'r gobaith o ddychwelyd i Eden.

Cyfeiriadau 

Lliwiau
Melyn

Lliw yw melyn. Mae'n cyfateb i olau â thonfedd o dua 565–590 nanomedr, ond mae cymysgedd o olau coch a gwyrdd yn ymddangos yn felyn hefyd i'r llygad dynol. Mae melyn yn un o'r lliwiau primaidd ym myd celf.

Lliwiau
Gwyn

Gweler hefyd Gwyn (gwahaniaethu).

Lliw yw gwyn (ansoddair benywaidd: gwen). Cymysgedd cytbwys ydyw o olau o rannau gwahanyddol y sbectrwm gweledol.

Symboliaeth 
Mae'r lliw gwyn yn gallu symboleiddio'r canlynol: purdeb, diniweidrwydd, bod yn rhydd o haint, eira, heddwch, ildio a marwolaeth (mewn gwledydd dwyreiniol fel Tsieina ac India). Mae'n symbol o rym positif, creadigol mewn symbolau fel y yin-yan, mewn cyferbyniaeth â du sy'n cynrychioli'r gwrthwyneb.

Gwyn yw lliw traddodiadol ffrogiau priodas.

Lliwiau
Bamako

Priddinas Mali a phrif ddinas yr ardal o'r un enw yw Bamako.

 
Dinasoedd Mali
Prifddinasoedd Affrica
Tombouctou

Mae Tombouctou (neu Timbuktu) yn ddinas hynafol yn nwyrain canolbarth Mali sy'n brifddinas y rhanbarth o'r un enw.

Mae'n gorwedd ar lannau Afon Niger.

Yn ystod yr Oesoedd Canol roedd Tombouctou yn ganolfan bwysig ar y llwybrau masnach traws-Saharaidd. Roedd yn enwog yn y byd Islamaidd a thu hwnt am ei phrifysgol a'i llyfrgelloedd niferus a denai ysgolheigion o bob cwr o'r byd Islamaidd a'r tu hwnt. Mae pensaernïaeth hynod yr hen ddinas â'i hadeiladau pridd caled a phren yn nodweddiadol o'r rhanbarth. Mae'r hen ddinas ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd.

Gefeilldrefi 
 Y Gelli Gandryll, Cymru.

 
Dinasoedd Mali
Safleoedd Treftadaeth y Byd ym Mali
Aardvark

Mamal tyrchol o faint canolig yw'r aardvark (enw rhywogaeth Orycteropus afer) a geir mewn rhannau o Affrica is-Saharaidd. Daw'r enw o'r iaith Affricaneg ac mae'n golygu ‘mochyn daear’. Ceir hefyd yr enwau Cymraeg baedd daear (gwryrwaidd, lluosog: baeddod daear) a grugarth (benywaidd, lluosog: grugeirth). Yr aardvark yw unig aelod ei urdd, Tubulidentata.

Anifail nosol yw'r aardvark. Mae oedolion yn tyfu i hyd at 1.5m. Mae'n byw mewn tiroedd glaswelltog fel y safana ac mae ganddo drwyn hir, clustiau mawr a chynffon dew.

Defnyddia'r aardvark ei grafangau hir i dyllu ffau yn y ddaear ac agor twmpathau morgrug gwynion (termitiaid) i'w llyfu i fyny â'i dafod hir.

Cyfeiriadau 

Mamaliaid
Heidelberg

Dinas yn Baden-Württemberg yn ne-orllewin yr Almaen yw Heidelberg, gyda phoblogaeth o oddeutu 140,000 o bobl. Mae prifysgol hynaf yr Almaen wedi ei lleoli yno, y Ruprecht-Karls Universität, a sefydlwyd yn 1386. Mae'r ddinas hefyd yn enwog am ei chastell (schloss) ac am ei lleoliad ar lannau'r Afon Neckar. Mae'r ddinas a'i hadeiladau yn hardd iawn ac yn boblogaidd efo twristiaid o'r byd i gyd. Ar nifer o achlysuron ar hyd y flwyddyn mae'r castell yn cael ei oleuo ac yn aml ceir hefyd tan gwyllt.

Dinasoedd yr Almaen
Aneddiadau Baden-Württemberg
Preslav

Dinas hanesyddol yng ngogledd-ddwyrain Bwlgaria yw Preslav (Bwlgareg Преслав). Prifddinas Teyrnas Gyntaf Bwlgaria oedd hi o 893 tan tua 972. Lleolir adfeilion y ddinas 20 km i'r de-orllewin o'r brifddinas ranbarthol Shumen.

Datblygwyd y ddinas gyntaf fel safle milwrol â phlas caerog gan Khan Omurtag yn hanner cyntaf y 9g. Symudwyd y brifddinas yno yn 893 gan Tsar Simeon Fawr ar ôl gwrthryfel paganaidd yn y brifddinas flaenorol Pliska, 3 km i ffwrdd. Ffynnodd am gyfnod fel canolfan diwylliant llenyddol Slafonaidd, fel Ohrid yn y gorllewin. Cafodd y ddinas ei hysbeilio a'i llosgi i lawr gan luoedd Ymerodraeth Byzantium o dan yr Ymerawdwr Ioan I Tzimiskes yn 971. Parhaodd ei diwygiad ar ôl hynny tan ymosodiad dan ddwylo'r Tatariaid yn 1270, pryd gadawodd y rhelyw o'r trigolion y ddinas. Heddiw mae tref fechan newydd (Veliki Preslav) yn sefyll 2 km i'r gogledd o'r ddinas hanesyddol. Mae ganddi boblogaeth o dua 10,000 o drigolion.

Dinasoedd Bwlgaria
Prifddinasoedd hanesyddol Bwlgaria
Ioan I Tzimiskes

Ymerawdwr Caergystennin o 11 Rhagfyr 969 tan 10 Ionawr 976 oedd Ioan I Tzimiskes (Groeg: Ιωάννης Τζιμισκής, Iōannēs I Tzimiskēs) (tua 925 – 10 Ionawr 976).

Ymerodron Bysantaidd
Genedigaethau 925
Marwolaethau 976
989

9g - 10g - 11g
930au 940au 950au 960au 970au - 980au - 990au 1000au 1010au 1020au 1030au
984 985 986 987 988 - 989 - 990 991 992 993 994

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
23 Ionawr - Adalbéron, archesgob Reims
988

9g - 10g - 11g
930au 940au 950au 960au 970au - 980au - 990au 1000au 1010au 1020au 1030au
983 984 985 986 987 - 988 - 989 990 991 992 993

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
19 Mai - Dunstan, Archesgob Caergaint
987

9g - 10g - 11g
930au 940au 950au 960au 970au - 980au - 990au 1000au 1010au 1020au 1030au
982 983 984 985 986 - 987 - 988 989 990 991 992

Digwyddiadau 
 Maredudd ab Owain yn dod yn frenin Deheubarth
 Godfrey Haroldson yn ymosod ar Ynys Môn gan ladd mil o wŷr a dwyn dwy fil ymaith yn garcharorion a ryddhawyd pan dalodd Maredudd ab Owain swm anferthol o arian amdanynt.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 21 Mai - Louis V, brenin Ffrainc, 20/21
 yn ystod y flwyddyn - Owain ap Hywel, brenin Deheubarth
986

9g - 10g - 11g
930au 940au 950au 960au 970au - 980au - 990au 1000au 1010au 1020au 1030au
981 982 983 984 985 - 986 - 987 988 989 990 991

Digwyddiadau 
2 Mawrth - Louis V, mab Lothaire, yn dod yn frenin Ffrainc.
yn ystod y flwyddyn - Maredudd ab Owain, mab brenin Deheubarth, yn dod yn frenin Gwynedd

Genedigaethau

Marwolaethau 
Cadwallon ab Ieuaf, brenin Gwynedd
985

9g - 10g - 11g
930au 940au 950au 960au 970au - 980au - 990au 1000au 1010au 1020au 1030au
980 981 982 983 984 - 985 - 986 987 988 989 990

Digwyddiadau 
 Cadwallon ab Ieuaf yn dod yn frenin Gwynedd

Genedigaethau

Marwolaethau 
Hywel ab Ieuaf, brenin Gwynedd
984

9g - 10g - 11g
930au 940au 950au 960au 970au - 980au - 990au 1000au 1010au 1020au 1030au
979 980 981 982 983 - 984 - 985 986 987 988 989

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
Pab Ioan XIV
983

9g - 10g - 11g
930au 940au 950au 960au 970au - 980au - 990au 1000au 1010au 1020au 1030au 
978 979 980 981 982 - 983 - 984 985 986 987 988

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
Pab Benedict VII
982

9g - 10g - 11g
930au 940au 950au 960au 970au - 980au - 990au 1000au 1010au 1020au 1030au 
977 978 979 980 981 - 982 - 983 984 985 986 987

Digwyddiadau

Genedigaethau 
Atiśa Dipamkara Shrijnana, athro Bwdhaeth

Marwolaethau 
Ymerawdwr Jingzong o Liao
981

9g - 10g - 11g
930au 940au 950au 960au 970au - 980au - 990au 1000au 1010au 1020au 1030au 
976 977 978 979 980 - 981 - 982 983 984 985 986

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
Xue Juzheng, hanesydd
980

9g - 10g - 11g
930au 940au 950au 960au 970au - 980au - 990au 1000au 1010au 1020au 1030au 
975 976 977 978 979 - 980 - 981 982 983 984 985

Digwyddiadau

Genedigaethau 
Ymerawdwr Ichijō o Japan

Marwolaethau 
Vācaspati Miśra, athronydd yn dod o India
979

9g - 10g - 11g
920au 930au 940au 950au 960au - 970au - 980au 990au 1000au 1010au 1020au 
974 975 976 977 978 - 979 - 980 981 982 983 984

Digwyddiadau 
 Sefydlu'r Tynwald, senedd Ynys Manaw
24 Mawrth - Brwydr Pankalia
1 Awst - Brwydr Afon Gaoliang
 Hywel ab Ieuaf yn dod yn frenin Gwynedd

Genedigaethau

Marwolaethau 
Iago ab Idwal, brenin Gwynedd

Cyfeiriadau
978

9g - 10g - 11g
920au 930au 940au 950au 960au - 970au - 980au 990au 1000au 1010au 1020au 
973 974 975 976 977 - 978 - 979 980 981 982 983

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
18 Mawrth - Edward y Merthyr, brenin Lloegr

Cyfeiriadau
977

9g - 10g - 11g
920au 930au 940au 950au 960au - 970au - 980au 990au 1000au 1010au 1020au
972 973 974 975 976 - 977 - 978 979 980 981 982

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
Amlaíb, brenin yr Alban
976

9g - 10g - 11g
920au 930au 940au 950au 960au - 970au - 980au 990au 1000au 1010au 1020au
971 972 973 974 975 - 976 - 977 978 979 980 981

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
10 Ionawr - Ioan I Tzimiskes, Ymerawdwr Bysantaidd
Carafel

Mae'r carafel yn fath o long hwylio a ddefnyddid gan forwyr Portiwgal a Sbaen ar ddiwedd yr Oesoedd Canol a dechrau'r cyfnod modern.

Hwyliodd Columbus i America mewn carafel. Dyma'r llong oedd gan Vasco da Gama hefyd ar ei fordaith i India heibio i Benrhyn Gobaith Da ar ddiwedd y 15g.

Llongau hwylio
Skopje

Prifddinas a dinas fwyaf Gogledd Macedonia yw Skopje (Macedoneg Скопје. Gyda phoblogaeth dipyn yn uwch na hanner miliwn o drigolion, hon yw canolfan wleidyddol, ddiwylliannol, economeg ac academaidd y wlad. Mae poblogaeth y ddinas yn gymysg. Yn eu mysg y mae Macedoniaid (66.7%), Albaniaid (20.5%), Roma (4.6%), Serbiaid (2.8%) a Thyrciaid (1.7%). Saif y ddinas ar Afon Vardar yng ngogledd y wlad.

Adeiladau a chofadeiladau 
Croes Mileniwm
Dinas Kale
Eglwys gadeiriol
Eglwys Sant Demetrius
Eglwys Sant Panteleimon
Eglwys Sant Spas
Kuršumli An
Mosg Mustafa Pasha
Pont Faen
Sgwâr Macedonia

Enwogion 
Y Fam Teresa (1910-1997)
Vlado Bučkovski (g. 1962), gwleidydd
Darko Pančev (g. 1965), chwaraewr pêl-droed
Martin Vučić (g. 1982), canwr

Dinasoedd Gogledd Macedonia
Prifddinasoedd Ewrop
Prifddinasoedd hanesyddol Bwlgaria
Khartoum

Prifddinas y Swdan yw Khartoum (Arabeg al-Khurtum). Mae ganddi boblogaeth o tua hanner miliwn.

Mae'r ddinas yn sefyll ar aber Afon Nîl Wen ac Afon Nîl Las (sydd ar ôl ymuno â'i gilydd yn ffurfio Afon Nîl ei hun ac yn llifo i gyfeiriad y gogledd i'r Aifft a'r Môr Canoldir).

Dim ond gwersyllfa ar gyfer byddin yr Aifft oedd hi ar ddechrau'r 19g, a droes yn dref garsiwn. Yn ddiweddarach fe'i meddianwyd gan luoedd Prydain. Lladdwyd y Cadfridog Gordon ("Gordon o Khartoum") yno ym 1885 pan gipiwyd y dref garsiwn a'i dinistrio gan fyddin y Mahdi. Llwyddodd llu Brydeinig i'w chipio eto yn 1898 ac fe'i ailadeiladwyd yn sylweddol ganddynt.

Ceir sawl mosg ac eglwys gadeiriol yn y ddinas sydd bellach yn ganolfan fasnach ac yn cynhyrchu brethyn, gwydr a nwyddau eraill.

Gefeilldrefi 
 Cairo, Yr Aifft
 Istanbul, Twrci
 Wuhan, Gweriniaeth Pobl Tsieina

Dolenni allanol 
 Khartoum o'r gofod
 Llun lloeren gan Google Maps
 Data ychwanegol ar Khartoum a Sudan 

Dinasoedd Swdan
Prifddinasoedd Affrica
Charles George Gordon

Roedd Charles George Gordon (28 Ionawr 1833 - 26 Ionawr 1885) yn gadfridog enwog yn y Fyddin Brydeinig. Oherwydd iddo fod yn Llywodraethwr Cyffredinol yn y Swdan yn y 1870au ac iddo gael ei ladd yno yn ystod gwrthryfel al-Mahdi, cafodd y llysenwau "Gordon o Khartoum" a "Gordon Pasha".

Roedd yn ffigwr pwysig yn eiconograffiaeth yr Ymerodraeth Brydeinig.

Yr Ymerodraeth Brydeinig
Hanes Swdan
Genedigaethau 1833
Marwolaethau 1885
Muhammad Ahmad al-Mahdi

Roedd Muhammad Ahmad al-Mahdi neu al-Mahdi (12 Awst 1844 – 22 Mehefin 1885) yn arweinydd gwrthryfel yn erbyn ymerodraeth Prydain yn y Swdan.

Ei hanes
Cafodd weledigaeth gyfriniol a chredodd mai ei genhadaeth oedd arwain ei bobl i ryddid. Datganodd ei fod y Mahdi a chywynodd wrthryfel yn erbyn llywodraeth yr Aifft (a reolai Swdan yn enw Prydain). Cipiodd Khartoum o ddwylo'r Cadfridog Gordon ym mis Ionawr 1885 ond bu farw rhai misoedd yn ddiweddarach yn Omdurman, efallai o golera.

Cafodd y Mahdi ei ddemoneiddio gan haneswyr poblogaidd cyfnod yr ymerodraeth Brydeinig.

Al-Mahdi
Ystyr y gair Arabeg al-Mahdi yw "Yr Un Sy'n Cael ei Dywys". Teitl crefyddol yn nhraddodiad Islam ydyw. Gellid cymharu'r cred yn y Mahdi â chred rhai Cristnogion yn ail-ddyfodiad y Meseia.

Mae tref Mahdia yn Tiwnisia yn dwyn yr enw.

Arabiaid
Hanes Swdan
Islam
Hanes Affrica
Yr Ymerodraeth Brydeinig
Genedigaethau 1844
Marwolaethau 1885
Baden-Württemberg

Un o daleithiau ffederal (Länder) yr Almaen yw Baden-Württemberg. Fe'i lleolir yn ne-orllewin y wlad, i ddwyrain Afon Rhein. Mae'r dalaith yn ffinio â Hessen i'r gogledd, â Bafaria i'r gogledd a'r dwyrain, â'r Swistir i'r de, ac â Ffrainc a Rheinland-Pfalz i'r gorllewin.

Stuttgart yw prifddinas y dalaith, ac mae trefi eraill yn cynnwys Ulm a Nürtingen, gefeilldref Pontypridd. Lleolir y Goedwig Ddu (Schwarzwald) tu mewn i ffiniau'r dalaith.

Mae gan y dalaith hon arwynebedd o 35,751 km2 (13,804 milltir sg)

Cyfeiriadau

Taleithiau'r Almaen
Stribyn Möbius

Yn nhopoleg, sy'n adran o geometreg, mae Stribyn Möbius yn arwynebedd un ochr ag iddi un ymyl yn unig a wneir gan gymryd stribyn o ddeunydd, ei ddirdroi unwaith, a'i uno yn ei ddau ben i ffurfio stribyn di-dor.

Os torrir y stribyn ar ei hyd mae'n aros yn gyfan ond heb dro ynddo.

Cafodd y Stribyn Möbius ei ddarganfod gan y seryddwr Almaenaidd August Ferdinand Möbius (1780-1868).

Topoleg
Moa

Gweler hefyd: Moa (gwahaniaethu)

Roedd y moa yn aderyn cawraidd nad oedd yn gallu hedfan, sy'n un o 25 rhywogaeth marw sy'n perthyn i deulu'r Dinornithidae, a oedd i'w gael yn y gorffennol yn Seland Newydd.

Roedd gan y moa daldra o hyd at 3m (tua 9 troedfedd), gyda phen bychan, gwddw hir a choesau hirion cryf iawn. Roedd y moaid yn medru rhedeg yn gyflym ond cawsant eu hela'n ddidrugaredd am eu cig gan y Maori ac ymsefydlwyr eraill ar Seland Newydd o ynysoedd Polynesia.

Mae'n bosibl fod rhai o'r moaid llai wedi llwyddo i oroesi yn y fforestydd hyd at y 19g.

Adar
Anifeiliaid a ddifodwyd
Nell Gwyn

Roedd Nell Gwyn, sef Eleanor Gwyn (2 Chwefror 1650 – 14 Tachwedd 1687), yn actores o Loegr, a aned yn Henffordd, yn ôl pob tebyg, neu o bosibl Llundain (Covent Garden) neu Rhydychen. Roedd ei chyfenw 'Gwyn' hefyd, yn unol ag arferiad ei hoes, yn cael ei sillafu fel 'Gwynn' a 'Gwynne'.

Teulu a magwraeth
Does dim llawer o wybodaeth am ei theulu ond awgrymir gan rai fod ei rhieni'n ddigon tlawd, er bod ei bywgraffydd, Charles Beauclerk, yn amau hynny. Elen oedd enw ei mam, a gelwid hi yn "Old Madam", "Madam Gwyn", ac yn "Old Ma Gwyn". Mae enw'i mam a'i chyfenw'n awgrymu ei bod o dras Gymreig. Ganwyd Elen, mae'n debyg, ym mhlwyf St Martin in the Fields a threuliodd ei dyddiau yn Llundain. Dywed un cofnod mai ei thad oedd "Thos [Thomas] Guine a Capt [captain] of ane antient fammilie in Wales".

Defnyddiai arfau Gwyniaid Llansanwyr a oedd yn ddisgynyddion Richard Gwyn o Lansanwyr, liv. 1545 [WG2 Godwin 6 (C)] a'i wraig Ann f. Llywelyn [WG2 Ein. ap G. 16 (A)]. Ni wyddus y cysylltiaid rhwng Nel a theulu Richard, fodd bynnag.

Oedolyn
Yn ôl traddodiad roedd hi'n gwerthu orennau yn Drury Lane, ardal theatrau Llundain, cyn dechrau ar ei gyrfa ar y llwyfan. Roedd hi'n enwog fel comedienne.

Ei pherthynas â Siarl II
Cymerodd y brenin Siarl II Nell yn ordderch a chafodd ddau blentyn gordderch ganddi, yn cynnwys yr Arglwydd Buckhurst. Dywedir mai "Peidiwch â gadael i Nellie bach lwgu" oedd geiriau olaf y brenin pan fu farw yn 1685.

Cyfranodd Nell Gwyn at sefydlu Ysbyty Brenhinol Chelsea.

Cyfeiriadau

Actorion Seisnig
Pobl o Swydd Henffordd
Genedigaethau 1650
Marwolaethau 1687
Merched yr 17eg ganrif
Jørgen Engebretsen Moe

Roedd Jørgen Engebretsen Moe (22 Ebrill 1813 – 27 Mawrth 1882) yn arbenigwr llên gwerin a bardd o Norwy. Mae'n ffigwr pwysig yn hanes adfywiad llenyddol a chenedlaethol Norwy yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Bu'n esgob Christiansand o 1875 hyd 1881.

Ganwyd Moe ar fferm yn Hole, Ringerike. Roedd yn blentyn darllengar a hoffia fyd natur. Gyda'r nos byddai'n gwrando hen chwedlau ar aelwyd y teulu neu yn y ffermydd cyfagos, a hynny ar adeg pan oedd y chwedlau'n fyw ar gof gan yr hen genhedlaeth o hyd.

Gyda Peter Christian Asbjørnsen, ei hen ffrind ysgol, casglodd a golygodd gasgliad pwysig a hynod ddylanwadol o chwedlau llên gwerin traddodiadol (eventyr) Norwyeg (1841-1844), y Norske folke og huldre-eventyr.

Cyhoeddodd yn ogystal gyfrol o gerddi rhamantaidd yn 1850, ynghyd â chlasur o gyfrol i blant, I brønden og i kjœrnet (1851).

Roedd mab Jørgen Moe, Moltke, yn arbenigwr llên gwerin o fri, athro llên gwerin cyntaf Priyfysgol Christiana.

Llyfryddiaeth
Cyfieithiwyd detholiad da o chwedlau Moe ac Asbjørnsen i'r Saesneg gan Pat Shaw Iversen a Carl Norman, gyda'r lluniau gan Erik Werenskiold a Theodor Kittelsen o'r argraffiad Norwyaidd poblogaidd a gyhoeddwyd yn 1878:
Norwegian Folk Tales (Dreyers Forlag, Oslo, 1978)

Yn Gymraeg ceir addasiadau o rai o'r chwedlau yn,
Eirwen Shelbourne (cyf.), Chwedlau Norwy (Llandybïe, 1970)

Beirdd Norwyeg
Llenyddiaeth Norwyeg
Llên gwerin Norwy
Genedigaethau 1813
Marwolaethau 1882
Dingo

Mae'r dingo (lluosog: dingos; Canis lupus dingo) yn gi gwyllt a gysylltir yn bennaf ag Awstralia ond sydd i'w cael mewn gwledydd eraill yn ne-ddwyrain Asia yn ogystal.
Ymddengys iddo gael ei ddwyn i Awstralia am y tro cyntaf tua 3,000 o flynyddoedd yn ôl.
Mae'r dingo yn tyfu i hyd at 120 cm o hyd, yn cynnwys ei gynffon. Fel rheol mae ei gôt yn lliw brown.
Mae ffermwyr yn Awstralia yn saethu dingos a chŵn gwyllt eraill.

Cyfeiriadau 

Cŵn gwyllt
Mamaliaid Awstralia
Pawen cangarŵ

Mae Pawen cangarŵ yn blanhigyn blewog o Awstralia yn y genws Anigozanthos neu Macropidia. Mae'n adnabyddus hefyd dan yr enw Australian sword lily.

Mae'r blodau, sy'n agor yn glystyrau canghennog ar ben cangen, yn hir, ar ffurf tiwbiwlar, ac yn flewog, gyda chwech o glustiau pîg ar led, o liw melyn, gwyrdd neu goch.

Maent yn flodau poblogaidd yn yr ardd mewn gwledydd cynnes. Cawsant eu henw am fod y blodau cau yn edrych yn debyg i bawen cangarŵ.

Dolenni allanol
 Kangaroo Paws, Gerddi Botaneg Cenedlaethol Awstralia
 Australia's Kangaroo Paws, Cymdeithas Planhigion Awstralia

Blodau
Haemodoraceae