alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Edward VI, brenin Lloegr

Edward VI (12 Hydref 1537 – 6 Gorffennaf 1553) oedd Brenin Lloegr rhwng 28 Ionawr 1547 a'i farwolaeth yn 1553 pan oedd yn 16 oed. Coronwyd ef yn frenin ar 20 Chwefror pan oedd yn naw mlwydd oed. Edward oedd mab Harri VIII a Jane Seymour, a theyrn cyntaf Lloegr a gafodd ei fagu'n Brotestant. Yn ystod ei deyrnasiad byr rheolwyd y deyrnas gan Gyngor Rhaglywiaeth oherwydd nad oedd yn ddigon aeddfed i reoli yn annibynnol. Arweiniwyd y cyngor hwn yn gyntaf gan ei ewythr Edward Seymour, 1af Iarll Gwlad yr Haf (1547 – 1549) ac yna gan John Dudley, Iarll 1af Warwick (1550 – 1553), a oedd hefyd yn Ddug Northumberland o 1551 ymlaen.

Yn ystod ei deyrnasiad wynebodd Edward broblemau economaidd ac anfodlonrwydd cymdeithasol, a gyrhaeddodd benllanw yn 1549 pan fu terfysg a gwrthryfel. Profodd rhyfel gyda’r Alban yn gostus yn ariannol, ac er i’r rhyfel fod yn llwyddiannus ar y dechrau, bu’n rhaid i fyddin Lloegr dynnu'n ôl o’r wlad er mwyn sicrhau heddwch. Trowyd Eglwys Loegr yn Eglwys fwy Protestannaidd ei hedrychiad adeg teyrnasiad Edward, gan fod llawer o ddiddordeb gan y Brenin mewn materion crefyddol. Yn ystod teyrnasiad Edward cafodd y ffydd Brotestannaidd ei sefydlu yn fwy cadarn yn Lloegr, gyda newidiadau crefyddol yn cael eu gweithredu i sicrhau hyn - er enghraifft, diddymu statws di-briod y glerigaeth, newidiadau i’r Cymun a chyflwyno gwasanaethau yn y Saesneg.

Yn 1553, pan oedd Edward yn 15 mlwydd oed, cafodd afiechyd difrifol a olygai y byddai ei fywyd yn fyrhoedlog. Yn sgil hynny, trefnodd y Cyngor Rhaglywiaeth bod cynllun o’r enw ‘Dyfais ar gyfer yr Olyniaeth’ yn cael ei lunio a fyddai’n sicrhau nad oedd y deyrnas yn dychwelyd i Gatholigiaeth. Enwebodd Edward ei gyfnither cyntaf, y Fonesig Jane Grey, fel ei etifedd, ac anwybyddwyd hawliau ei hanner chwiorydd, Mari ac Elisabeth. Cafodd y penderfyniad dadleuol hwn ei gwestiynu ar ôl marwolaeth Edward, a chafodd Jane ei diorseddu gan Mari wedi i Jane fod ar yr orsedd am naw diwrnod. Yn ystod teyrnasiad Mari, cafodd diwygiadau Protestannaidd Edward eu dadwneud a sefydlwyd y ffydd Gatholig yn ei theyrnas. Er hynny, bu diwygiadau Protestannaidd Edward yn sail i Gytundeb Crefyddol Elisabeth a gyflwynwyd ganddi ar ei hesgyniad hithau i’r orsedd yn 1559, yn dilyn marwolaeth Mari.

Cyfeiriadau 

Genedigaethau 1537
Marwolaethau 1553
Pobl fu farw o dwbercwlosis
Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Tywysogion Cymru
Prosiect WiciAddysg
1825

18g - 19g - 20g
1770au 1780au 1790au 1800au 1810au - 1820au - 1830au 1840au 1850au 1860au 1870au
1820 1821 1822 1823 1824 - 1825 - 1826 1827 1828 1829 1830

Digwyddiadau 
6 Awst - Bolifia yn gael ei annibyniaeth.
1 Rhagfyr - Nicolas I yn dod yn tsar Rwsia.

Llyfrau
Wilhelm Hauff - Der Mann im Mond
William Hazlitt - The Spirit of the Age
Drama
Alexandr Pushkin - Boris Godunov
Barddoniaeth
Felicia Hemans - The Forest Sanctuary
Cerddoriaeth
Vincenzo Bellini - Adelson e Salvini (opera)
Charles Edward Horn - "Cherry Ripe" (cân; cerdd gan Robert Herrick)
Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfen gemegol Alwminiwm gan Hans Christian Ørsted

Genedigaethau 
4 Mai - Thomas Henry Huxley, biolegydd (m. 1895)
7 Mehefin - Richard Doddridge Blackmore, nofelydd (m. 1900)
25 Hydref - Johann Strauss II, cyfansoddwr (m. 1899)

Marwolaethau 
16 Ebrill - Hugh Jones, llenor ac emynwr, 75
17 Ebrill - Johann Heinrich Füssli, arlunydd, 84
7 Mai - Antonio Salieri, cyfansoddwr, 74
10 Awst - Joseph Harris (Gomer), llenor a golygydd, tua 52
 1 Rhagfyr - Alexander I, tsar Rwsia, 47
29 Rhagfyr - Jacques-Louis David, arlunydd, 77
1824

18g - 19g - 20g
1770au 1780au 1790au 1800au 1810au - 1820au - 1830au 1840au 1850au 1860au 1870au
1819 1820 1821 1822 1823 - 1824 - 1825 1826 1827 1828 1829

Digwyddiadau 
8 Ionawr - Michael Faraday yn dod yn Aelod Y Gymdeithas Frenhinol.
10 Chwefror - Simón Bolívar yn dod yn arweinydd Peru.
16 Medi - Siarl X yn dod yn frenin Ffrainc.
9 Rhagfyr - Brwydr Ayacucho rhwng Sbaen a Peru.
Llyfrau
James Hogg - Private Memoirs and Confessions of a Justified Sinner
Syr Walter Scott - Redgauntlet
Drama
Aleksandr Griboyedov - Горе от ума
Cerddoriaeth
Ludwig van Beethoven - Symffoni rhif 9
Gaetano Donizetti - L'ajo nell'imbarazzo (opera)

Genedigaethau 
8 Ionawr - Wilkie Collins, nofelydd (m. 1889)
2 Mawrth - Bedřich Smetana, cyfansoddwr (m. 1884)
27 Gorffennaf - Alexandre Dumas fils, awdur (m. 1870)
4 Medi - Anton Bruckner, cyfansoddwr (m. 1896)
17 Ebrill - John Basson Humffray, gwleidydd yn Awstralia (m. 1891)
 27 Hydref - Julie Wilhelmine Hagen-Schwarz, arlunydd (m. 1902)

Marwolaethau 
26 Ionawr - Théodore Géricault, arlunydd, 32
19 Ebrill - George Gordon Byron, bardd, 36
16 Medi - Louis XVIII, brenin Ffrainc, 68
 17 Hydref - Edmund Hyde Hall, awdur, tua 55
1823

18g - 19g - 20g
1770au 1780au 1790au 1800au 1810au - 1820au - 1830au 1840au 1850au 1860au 1870au
1818 1819 1820 1821 1822 - 1823 - 1824 1825 1826 1827 1828

Digwyddiadau
Ionawr - Darganfyddiad sgerbwd corff dynol o Hen Oes y Cerrig a adnabyddir dan yr enw "Arglwyddes Goch Pen-y-Fai", yn yr Ogof Paviland, gan William Buckland
3 Chwefror - Premiere yr opera Semiramide gan Gioachino Rossini
10 Medi - Simón Bolívar yn dod yn Arlywydd Periw
5 Hydref - Sylfaen y cylchgrawn The Lancet
Llyfrau
Huw Morys - Eos Ceiriog, sef casgliad o bêr ganiadau Huw Morus
Ioan Siencyn - Casgliad o Ganiadau Difyr
Syr Walter Scott - Quentin Durward
Cerddoriaeth
Ludwig van Beethoven - Missa Solemnis
David Charles - Hymnau ar Amrywiol Achosion
John Howard Payne - "Home, Sweet Home"
 Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfen gemegol Silicon gan Jöns Jakob Berzelius

Genedigaethau
8 Ionawr - Alfred Russel Wallace, biolegydd (m. 1913)
27 Chwefror - Ernest Renan, awdur (m. 1892)
Mawrth - Rowland Williams (Hwfa Môn), bardd (m. 1905)

Marwolaethau
26 Ionawr - Edward Jenner, meddyg, 73
20 Awst - Pab Pïws VII, 83
 11 Medi - David Ricardo, economegydd, 50
Cas-gwent

Tref a chymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw Cas-gwent (Saesneg: Chepstow). Saif ar lan Afon Gwy. Mae castell gerllaw, ac mae eglwys y plwyf yn hen eglwys Priordy Cas-gwent, a sefydlwyd yn 1072.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gefeilldref

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Sir Fynwy
 
Trefi Sir Fynwy
1822

18g - 19g - 20g
1770au 1780au 1790au 1800au 1810au - 1820au - 1830au 1840au 1850au 1860au 1870au
1817 1818 1819 1820 1821 - 1822 - 1823 1824 1825 1826 1827

Digwyddiadau 
24 Mai - Simón Bolívar yn ennill y Frwydr Pichincha
12 Awst - Sefydlu Coleg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan, gan Esgob Thomas Burgess
12 Hydref - Pedr I yn dod yn ymerawdwr Brasil
Llyfrau
Charles Nodier - Trilby, ou le lutin d'Argail
Cerddoriaeth
Franz Schubert - Symffoni rhif 8
Gaetano Donizetti - Zoraida di Granata (opera)

Genedigaethau 
6 Ionawr - Heinrich Schliemann, hynafiaethydd (m. 1890)
2 Mawrth - Michael D. Jones (m. 1898)
26 Mai - Edmond de Goncourt, awdur (m. 1896)
22 Gorffennaf - Gregor Mendel, mynach (m. 1884)
10 Rhagfyr - César Franck, cyfansoddwr (m. 1890)
27 Rhagfyr - Louis Pasteur, gwyddonydd (m. 1895)

Marwolaethau 
30 Mawrth - Dafydd Ddu Eryri, bardd ac athro barddol, 62
22 Mai - Samuel Homfray, diwyddianwr, 60
27 Mehefin - J. R. Jones, Ramoth, gweinidog, 56
7 Gorffennaf - Percy Bysshe Shelley, bardd, 26
1821

18g - 19g - 20g
1770au 1780au 1790au 1800au 1810au - 1820au - 1830au 1840au 1850au 1860au 1870au
1816 1817 1818 1819 1820 - 1821 - 1822 1823 1824 1825 1826

Digwyddiadau 

Llyfrau
Thomas De Quincey - Confessions of an English Opium-Eater
John Elias - Golygiad Ysgrythurol ar Gyfiawnhad Pechadur
David Richards (Dafydd Ionawr) - Cywydd y Dilyw
Cerddoriaeth
Edward Jones (Bardd y Brenin) - Hen Ganiadau Cymru
Carl Maria von Weber - Der Freischütz (opera)

Genedigaethau 
3 Chwefror - Elizabeth Blackwell, meddyg (m. 1910)
9 Ebrill - Charles Baudelaire, bardd (m. 1867)
21 Ebrill - Thomas Stephens, ysgolhaig (m. 1875)
6 Mehefin - François-Marie Luzel, ysgolhaig a bardd
24 Mehefin - Guillermo Rawson, gwleidydd (m. 1890)
30 Hydref - Fyodor Dostoevsky, nofelydd (m. 1881)
12 Rhagfyr - Gustave Flaubert, nofelydd (m. 1880)

Marwolaethau 
23 Chwefror - John Keats, bardd, 24
2 Mai - Hester Thrale, ffrind Doctor Johnson, 80
5 Mai - Napoleon Bonaparte, ymerawdwr Ffrainc, 51
21 Mai - John Jones (Jac Glan-y-gors), awdur, 54
Mari I, brenhines Lloegr

Bu Mari I (neu Mari Tudur) (18 Chwefror 1516 – 17 Tachwedd 1558) yn Frenhines Lloegr ac Iwerddon o 19 Gorffennaf 1553 hyd at ei marwolaeth ym 1558. Hi oedd unig ferch Harri VIII, brenin Lloegr, a'i wraig gyntaf Catrin o Aragon i fod yn oedolyn. Yn yr 17g bathwyd yr enw Mari Waedlyd i'w disgrifio, gan iddi ganiatáu lladd cannoedd o Brotestaniaid.

Ei hanner brawd, Edward VI, Edward VI (mab Henry VIII a Jane Seymour) olynydd Harri, a hynny yn 1647. Pan y deallodd na fyddai'n byw yn hir, oherwydd afiechyd, ceisiodd sicrhau na fyddai Mari yn ei olynu ar yr orsedd; gwnaeth hyn oherwydd fod ganddynt grefydd wahanol, ac felly, gor-gyfnither, yr Arglwyddes Jane Grey a orseddwyd. Casglodd Mari fyddin yn Nwyrain Anglia a llwyddodd i ddiorseddu Jane Grey, a thorrwyd ei phen. Yn 1553 coronwyd Mari'n frenhines.

Ar ôl ennill y goron yn 1553 ailsefydlodd Mari Catholigiaeth Rufeinig yng Nghymru, Lloegr ac Iwerddon. Yn sgil ei phenderfyniad, gorfodwyd i lawer o Brotestaniaid encilio i'r Cyfandir, gan gynnwys nifer o Gymry blaenllaw megis yr esgob Richard Davies (1501 – 7 Tachwedd 1581). Llosgwyd bron tri chant o ferthyron Protestannaidd yn ystod ei theyrnasiad, gan gynnwys tri yng Nghymru: Rawlins White yng Nghaerdydd, Robert Ferrar yng Nghaerfyrddin a William Nichol yn Hwlffordd.

Priododd Mari Felipe II, brenin Sbaen, ar y 25 Gorffennaf 1554 ond roedd yn briodas amhoblogaidd iawn yn Lloegr. Pan ddaeth e'n frenin Sbaen yn 1556 gwnaed hi'n frenhines gydweddog Habsburg Sbaen.

Ar ôl marwolaeth sydyn Mari ym 1558, ailgyflwynodd ei hanner chwaer Elisabeth y grefydd Brotestannaidd yng Nghymru, Lloegr ac Iwerddon.

Llwydlo a Chymru
Yn 1525 danfonwyd hi i'r Gororau i fyw, er mwyn iddi dderbyn addysg drwy drefniant Cyngor Cymru a'r Gororau. Roedd ganddi lys ei hun o fewn muriau Castell Llwydlo a galwyd hi'n answyddogol yn 'Dywysoges Cymru' gan rai er nad oedd, mewn gwirionedd. Bu yno am dair blynedd.

Gweler hefyd
Mari waedlyd (planhigyn)
Y Gwrthddiwygwyr Cymreig

Cyfeiriadau 

 Davies, John. Hanes Cymru (Llundain: Penguin, 1990)

Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Genedigaethau 1516
Marwolaethau 1558
Merched yr 16eg ganrif
Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Catrin o Aragón

Gwraig gyntaf Harri VIII, brenin Lloegr, oedd Catrin o Aragón (Sbaeneg: Catalina de Aragón y Castilla) (16 Rhagfyr, 1485 – 7 Ionawr, 1536).

Merch Fernando II, brenin Aragón, ac Isabel I, brenhines Castilla, oedd hi. Cafodd ei geni ym Madrid, Sbaen. Catrin oedd gwraig Arthur Tudur, Tywysog Cymru, rhwng Tachwedd, 1501, a marwolaeth Arthur yn Llwydlo, 2 Ebrill, 1502. Priododd Harri VIII ar 11 Mehefin 1509.

Catrin oedd mam y frenhines Mari I.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1485
Gwragedd Harri VIII, brenin Lloegr
Marwolaethau 1536
Merched y 15fed ganrif
Merched yr 16eg ganrif
Pobl fu farw o ganser y galon
Sbaenwyr
Tywysogesau Cymru
Iago VI yr Alban a I Lloegr

Esgynodd Iago, brenin Lloegr (I) a'r Alban (VI) (Saesneg: James) (19 Mehefin 1566 - 27 Mawrth 1625) i orsedd yr Alban ar 24 Gorffennaf 1567, ac i orsedd Lloegr ar 24 Mawrth 1603.

'Roedd Iago yn fab i Mari, brenhines yr Alban a'r Arglwydd Darnley.  Priododd Ann o Ddenmarc yn Awst 1589.

Plant
Harri Stuart (1594-1612) (Tywysog Cymru o 1600)
Elisabeth Stuart (1596-1662)
Marged Stuart (1598-1600)
Siarl I, brenin Lloegr a'r Alban (1600-1649) (Tywysog Cymru o 1612)
Robert Bruce Stuart (1602)
Mary Stuart (1605-1607)
Sophia Stuart (1606)

Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Genedigaethau 1566
Marwolaethau 1625
Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Teyrnoedd yr 17eg ganrif
John, brenin Lloegr

Brenin Lloegr o 6 Ebrill 1199 tan ei farwolaeth oedd John (24 Rhagfyr 1166 – 18/19 Hydref 1216). Ganwyd yn Rhydychen, yn bumed mab (a'r ieuengaf) i Harri II, brenin Lloegr, a'i wraig Eleanor o Aquitaine.

Cafodd ei yrru gan ei dad i Iwerddon yn 1185 ond bu rhaid i Harri ei alw'n ôl am fod cwynion am ei ymddygiad yno.

Cafodd ei goroni'n frenin Lloegr yn Abaty San Steffan ar 27 Mai 1199. Yn 1189 priododd ag Isabella o Gaerloyw, merch ac etifedd William Fitz Robert, Ail Iarll Caerloyw.  Nid oedd iddynt blant ac fe gawsant ysgariad tua'r adeg y daeth John ar yr orsedd. Ailbriododd John ag Isabella d'Angoulême a oedd ugain mlynedd yn iau nag ef, ar 24 Awst 1200.

Gorfodwyd ef i lofnodi'r Siarter Fawr (Magna Carta) gan y barwniaid a'r eglwys ar 15 Mehefin 1215.

Priododd ei ferch Siwan â'r tywysog Llywelyn Fawr.

Bu farw yn Newark, 19 Hydref 1216.

Plant

Gyda'i wraig Isabella d'Angoulême
 Harri III, brenin Lloegr (1207–1272), brenin Lloegr 1216–1272
 Rhisiart, 1af Iarll Cernyw (1209–1272)
 Joan o Loegr (1210–1238), gwraig Alexander II, brenin yr Alban
 Isabella Plantagenet (1214–1241), gwraig Ffrederic II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig.
 Elinor (1215–1275), gwraig Simon de Montfort a mam Elinor de Montfort

Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Genedigaethau 1166
Marwolaethau 1216
Teyrnoedd y 12fed ganrif
Teyrnoedd y 13eg ganrif
Castellnewydd Emlyn

Tref farchnad a chymuned yng ngogledd-orllewin Sir Gaerfyrddin yw Castellnewydd Emlyn (neu Castellnewi fel y'i gelwir yn lleol); ceir y ffurf Castell Newydd Emlyn hefyd. Saif ar lan ddeheuol Afon Teifi. Weithiau ystyrir pentref Adpar, ar y lan ogleddol yng Ngheredigion, yn rhan o'r dref hefyd, er bod gan Adpar hanes hir fel hen fwrdeistref o fewn Ceredigion. Yno y saif Castell Trefhedyn, hen domen o'r Oesoedd Canol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes

Safai Castellnewydd Emlyn yng nghantref Emlyn, ac fe'i henwir ar ôl y cantref hwnnw. Adeiladwyd y castell, sydd nawr yn adfeilion, gan y Normaniaid. Cafodd ei chyfeirio ati gyntaf ym Mrut y Tywysogion ym 1215 pan gipwyd hi gan Llywelyn ap Iorwerth.

Ymwelodd Gerallt Gymro ag Emlyn yn ystod ei daith trwy Gymru ym 1188.

Bellach, mae Castellnewydd Emlyn yn dref farchnad brysur.

Cyfleusterau ac atyniadau

Yn y dref mae neuadd tref, oriel gelf, theatr (Attic Theatre) ac ysgol uwchradd (Ysgol Gyfun Emlyn). Lleolir Amgueddfa Wlân Cymru a Rheilffordd Dyffryn Teifi gerllaw.

Yn wahanol i nifer o drefydd gwledig Cymru, mae Castellnewydd Emlyn wedi llwyddo i gadw ystod helaeth o wasanaethau lleol, ar ffurf busnesau teuluol yn bennaf. Lleolir y dref mewn ardal amaethyddol, ac adlewyrchir hyn gan gyflogwr mwyaf y dref, sef ffatri Saputo sy'n cynhyrchu caws Mozzarella. Maen nhw'n un o'r cynhyrchwyr mwyaf o gaws Mozzarella ym Mhrydain.

Y Gymraeg
Hyd at y 1960au, roedd ymhell dros 90% o boblogaeth Castellnewydd Emlyn yn Gymry Cymraeg a'r Gymraeg oedd iaith gwaith ac aelwyd yn y dref. Ond fel mewn sawl rhan arall o'r wlad cafwyd mewnlifiadau sylweddol o bobl o'r tu allan i Gymru, Saeson yn bennaf, ac mae sefyllfa'r iaith wedi newid o ganlyniad. Er hynny, erys y Gymraeg yn iaith y mwyafrif, sef tua 69% o'r boblogaeth o 941, ac fe'i siaredir gan 90% o'r bobl yno a anwyd yng Nghymru (Cyfrifiad 2001).

Gwiber Castellnewydd Emlyn
Mae chwedl Gwiber Castellnewydd Emlyn  yn adrodd hanes gwiber ffyrnig gydag adain, a oedd yn anadlu tân a mwg, yn glanio ar furiau'r castell a disgyn i gysgu yno. Ymledodd ofn i gychwyn, ond yn fuan dechreuodd pobl y dref gynllwynio i ddinistrio'r bwystfil. Dyfeisiodd milwr gynllun i rydio i'r Afon Teifi a cheisio saethu'r Wiber mewn rhan gwan o'i gorff. Disgynnodd y Wiber i'r afon wedi iddo gael ei saethu, gwenwynwyd yr afon gan y corff a lladdwyd yr holl bysgod.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Pobl o Gastellnewydd Emlyn
Evan Herber Evans (1836-96), gweinidog annibynnol.
Dill Jones (1923-84), pianydd brasgam jas,
John Jones (Mathetes) (1821-1878). Awdur a gweinidog.
Peter Rees Jones (1843-1905), sefydlydd siop adrannau.
Allen Raine (1836-1908), nofelydd.

Gweler hefyd
Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr y Wiber

Cyfeiriadau

 
Cestyll Normanaidd
Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Trefi Sir Gaerfyrddin
Glynebwy

Prif dref ym mwrdeistref sirol Blaenau Gwent, Cymru, yw Glynebwy, weithiau Glyn Ebwy (Saesneg: Ebbw Vale).

Roedd gan ardal drefol Glynebwy boblogaeth o 33,343 yn ôl amcangyfrif swyddogol cyfrifiad 2020.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Datblygiadau ar Safle Gwaith Dur Glynebwy 
Yn y 2010au datblygwyd safle'r hen waith dur, ac yn 2010, cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru yno. Mae'r datblygiad yn cynnwys cartrefi, safle manwerthu, swyddfeydd, gwlypdir, ysbyty newydd (Ysbyty Aneurin Bevan) a mwy yn cael eu lleoli ar y safle.

Gŵyl Garddio Genedlaethol Cymru 
Fe wnaeth yr Ŵyl Garddio Genedlaethol Cymru denu dros ddwy filiwn o bobl i Lynebwy ym 1992.

Eisteddfod Genedlaethol 
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yng Nglynebwy ym 1958. Fe'i chynhaliwyd yn y dref yn 2010 hefyd (gweler Eisteddfod Genedlaethol Cymru Blaenau Gwent a Blaenau'r Cymoedd 2010).

Ffeithiau Diddorol 
 Crëwyd Pont Porthladd Sydney gyda dur a haearn o weithfeydd dur Glynebwy.
 Crëwyd cledrau sydd ar Reilffordd Stockton and Darlington yng Nglynebwy.

Enwogion 
 Aneurin Bevan
 Brian Hibbard, actor
 Jeff Banks, dylunydd dillad
 Mark Williams, chwaraewr snwcer
 Victor Spinetti, actor

Gwybodaeth eraill 
Yn ôl Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2011, mae 8.4% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg. Mae 347 o bobl yn gallu siarad Cymraeg, mae 309 yn gallu darllen Cymraeg, ac mae 262 yn gallu ysgrifennu Cymraeg. Yn 2001, roedd 8.6% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg.

Arferai bod clwb pêl-droed safon uwch Cymru yn y dref. Roedd C.P.D. Glyn Ebwy yn gymharol llwyddiannus yn Uwch Gynghrair Cymru yn yr 1990au, ond daeth y clwb i ben yn 1998.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  C.P.D. Rygbi Glyn Ebwy 
  Gwefan Y Gweithfeydd 

 
Trefi Blaenau Gwent
Tredegar

Am leoedd eraill yn dwyn yr enw, gweler Tredegar (gwahaniaethu)

Tref a chymuned ym mwrdeistref sirol Blaenau Gwent, Cymru, yw Tredegar. Saif yn Nyffryn Sirhywi. Mae Caerdydd 33.2 km i ffwrdd o Tredegar ac mae Llundain yn 218.7 km. Y ddinas agosaf ydy Casnewydd sy'n 27 km i ffwrdd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Hanes
Wedi'i leoli o fewn ffiniau hanesyddol yr hen Sir Fynwy, fe ddaeth yn ganolfan gynnar y Chwyldro Diwydiannol yn Ne Cymru. Ym 1778, adeiladwyd ffwrnais haearn yn Sirhywi gan Thomas Atkinson a William Barrow a ddaeth i'r ardal o Lundain.  Roedd angen tanwydd ar gyfer y ffwrnais, felly cyflogwyd dynion i gloddio glo ym Mryn Bach a Nant-y-bwch. Dyma'r mwyngloddio cyntaf, ar raddfa fach, yn yr ardal.

Methodd y ffwrnais yn 1794. Yn 1797, adeiladodd Samuel Homfray, gyda'i bartneriaid Richard Fothergill a Monkhouse Matthew, ffwrnais newydd, gan brydlesu'r tir o Stâd Tredegar yng Nghasnewydd. Creodd hyn Waith Haearn Sirhywi a oedd yn y pendraw i ddod yn Waith Haearn Tredegar, a enwyd er anrhydedd Ystâd Tŷ Tredegar yn Nhredegar a Pharc Tredegar yng Nghasnewydd yn ne'r sir. Mae Adrian Vaughn, yn ei lyfr Grub, Dŵr a Relief (1985) yn crybwyll mai yn 1832 y cymerodd John Gooch swydd reolwr yng ngweithfeydd haearn Tredegar.

Bu sawl o epidemig colera yn y dref yn ystod y 19g a chrëwyd mynwent benodedig ar gyfer y rhai a fu farw o golera yng Nghefn Golau.

Pensaernïaeth

Tŷ Bedwellty
Mae Tŷ Bedwellty a'i ardd yn adeilad rhestredig Gradd 2. Yn wreiddiol, roedd yr adeilad yn "fwthyn to gwellt isel", ac fe gafodd yr hen dŷ ei adnewyddu ym 1809. Fe adeiladwyd yr adeilad presennol ym 1818 fel tŷ i Samuel Homfray, a oedd yn brif gyflogwr yr ardal am y rhan fwyaf o'r 19g, trwy ei weithiau glo a haearn.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cloc y Dref
Un o brif nodweddion Tredegar yw Cloc y Dref, sydd yn dominyddu ochr ddeheuol canol y dref. Syniad Mrs. R P Davies, gwraig  rheolwr Gwaith Haearn Tredegar, oedd cyflwyno "cloc oleuedig aruchel". Ei phenderfyniad hi oedd i adeiladu'r cloc yng nghylch canol y dref.

Enwogion
Aneurin Bevan - gwleidydd
Ray Reardon - chwaraewr snwcer enwog
Cliff White - chwaraewr snwcer
Phil Williams - gwyddonydd a gwleidydd a aned yn y dref
Christopher Meredith - bardd a nofelydd

Gwybodaeth eraill 
Yn ôl Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2011, mae 8% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg. Mae 468 o bobl yn gallu siarad Cymraeg, mae 441 yn gallu darllen Cymraeg, ac mae 392 yn gallu ysgrifennu Cymraeg. Yn 2001, roedd 8.8% o'r boblogaeth yn medru'r Gymraeg.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Gwefan leol 
 Camera gwefan 
 Clwb rygbi 

Cymunedau Blaenau Gwent
 
Trefi Blaenau Gwent
Y Rhondda

Mae "Cwm Rhondda" yn ail-gyfeirio i'r dudalen hon. Am yr emyn, gweler Cwm Rhondda (emyn-dôn).

Cwm yn ne Cymru yw'r Rhondda neu Cwm Rhondda. Mewn gwirionedd mae yno ddau gwm, sef y Rhondda Fawr a'r Rhondda Fach. Mae bellach yn rhan o fwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf. Daeth yn enwog yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg am gynhyrchu glo a'i allforio drwy'r byd.

Enwogion
Magwyd sawl llenor yn y Rhondda, gan gynnwys y bardd a nofelydd Rhydwen Williams, awdur Cwm Hiraeth.

Dolenni allanol 
 Taith hanes o amgylch Cwm Rhondda ar safle we BBC Cymru

 
Rhondda
Delyn (etholaeth seneddol)

Mae Delyn yn etholaeth seneddol yn Sir y Fflint. Mae'r Wyddgrug a'r Fflint o fewn yr etholaeth.  yw'r Aelod Seneddol presennol.

Aelodau Seneddol 
 1983 – 1992: Keith Raffan (Ceidwadol)
 1992 – 2019 presennol: David Hanson (Llafur)
 2019: Rob Roberts (Ceidwadol)

Etholiadau

Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Etholiadau yn y 1980au

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Delyn (etholaeth Cynulliad)

Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Sir y Fflint
Dwyrain De Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)

Mae Dwyrain De Cymru yn rhanbarth etholiadol Senedd Cymru.

Aelodau Rhanbarthol

Etholaethau
 Blaenau Gwent
 Caerffili
 Dwyrain Casnewydd
 Gorllewin Casnewydd
 Islwyn
 Merthyr Tudful a Rhymni
 Mynwy
 Torfaen

Etholaethau Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Rhanbarthau etholiadol Senedd Cymru
1820

18g - 19g - 20g
1770au 1780au 1790au 1800au 1810au - 1820au - 1830au 1840au 1850au 1860au 1870au
1815 1816 1817 1818 1819 - 1820 - 1821 1822 1823 1824 1825

Digwyddiadau 
29 Ionawr - Siôr IV yn dod brenin y Deyrnas Unedig.
Llyfrau
John Jones (Tegid) - Traethawd ar Gadwedigaeth yr Iaith Gymraeg
Syr Walter Scott - The Abbot
Drama
Percy Bysshe Shelley - Prometheus Unbound
Barddoniaeth
Songs of Robert Burns
Cerddoriaeth 
Juan Crisóstomo Arriaga - Los Esclavos Felices (opera)
Franz Schubert - Lazarus (oratorio)

Genedigaethau 
17 Ionawr - Anne Brontë, bardd a nofelydd (m. 1849)
8 Chwefror - William Tecumseh Sherman, milwr (m. 1891)
14 Mawrth - Vittorio Emmanuele II, brenin yr Eidal
12 Mai - Florence Nightingale (m. 1910)
27 Mai - Mathilde Bonaparte
5 Medi - Evan Jones (Ieuan Gwynedd), bardd ac ysgrifwr (m. 1852)

Marwolaethau 
29 Ionawr - Siôr III, brenin y Deyrnas Unedig, 81
22 Mawrth - Stephen Decatur
3 Medi - Benjamin Latrobe
1819

18g - 19g - 20g
1760au 1770au 1780au 1790au 1800au - 1810au - 1820au 1830au 1840au 1850au 1860au
1814 1815 1816 1817 1818 - 1819 - 1820 1821 1822 1823 1824

Digwyddiadau
25 Ionawr - Thomas Jefferson yn sefydlu Prifysgol Virginia
7 Awst - Simón Bolívar yn ennill Brwydr Boyacá
16 Awst - Cyflafan Peterloo
Llyfrau
Ann Hatton - The Oath of Vengeance
Washington Irving - The Sketch Book of Geoffrey Crayon (storiau)
Syr Walter Scott - Ivanhoe
Drama
Alessandro Manzoni - Il Conte di Carmagnola
Cerddoriaeth
Franz Schubert - Forellenquintett
Diwylliant
Eisteddfod Caerfyrddin 1819

Genedigaethau
11 Ebrill - Charles Hallé, cerddor (m. 1895)
18 Ebrill - Franz von Suppé, cyfansoddwr (m. 1895)
24 Mai - Victoria, brenhines y Deyrnas Unedig (m. 1901)
31 Mai - Walt Whitman, bardd (m. 1892)
1 Awst - Herman Melville, nofelydd (m. 1891)
13 Medi - Clara Schumann, cerddores (m. 1896)
22 Tachwedd - George Eliot, nofelydd (m. 1880)
30 Rhagfyr - Theodor Fontane, nofelydd (m. 1898)

Marwolaethau
8 Mai - Kamehameha I, brenin Hawaii
19 Awst - James Watt, dyfeisiwr, 83
15 Hydref - Louise o Orange-Nassau, arlynydd, 48
11 Tachwedd - Moses Griffith, arlunydd, 72
Rhisiart I, brenin Lloegr

Bu Rhisiart I (8 Medi 1157 – 6 Ebrill 1199) yn frenin Lloegr o 6 Gorffennaf 1189 hyd at 6 Ebrill 1199.

Roedd yn fab i'r brenin Harri II a'i wraig Eleanor o Aquitaine. Ganed ef yn Rhydychen. Ei wraig oedd Berengaria o Navarra.

Roedd yn cael ei adnabod gan sawl llysenw: "Richard Coeur de Lion", "Oc et No", "Melek-Ric", "Rhisiart Lewgalon".

Ynghyd â'r Ymerodr Glân Rhufeinig Ffrederic Barbarossa a'r brenin Philippe II, roedd Rhisiart Coeur de Lion yn un o arweinwyr y Drydedd Groesgad (1189–1192). Pan ddaliwyd Rhisiart yn wystl yn yr Almaen gan Harri VI, Ymerawdwr Rhufeinig, cododd ei fam Eleanor bridwerth i'w ryddhau.

Cyfansoddodd gerddi yn null y trwbadwriaid yn Ffrainc yn ogystal.

Cyfeiriadau

Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Y Croesgadau
Genedigaethau 1157
Marwolaethau 1199
Teyrnoedd y 12fed ganrif
Trwbadwriaid
Eleanor o Aquitaine

Roedd Eleanor o Aquitaine (1122 – 1 Ebrill 1204 (neu 31 Mawrth 1204)) yn frenhines yn ei thro i Louis VII, brenin Ffrainc, a Harri Plantagenet, brenin Lloegr a Comte d'Anjou, sef Harri II, brenin Lloegr. Petronilla, Iarlles Vermandois, oedd ei chwaer iau.

Alia Aenor neu Aliaenor yw ei henw go iawn, ond fe'i hadnabyddir fel Eleanor o Aquitaine. Roedd Eleanor yn wraig i Louis VII rhwng 1137 a 1152. Roedd hi'n wraig ar ôl hynny i Harri II rhwng 1153 a marwolaeth Harri yn 1189,
ond cadwodd hi dan arestiad ar ôl gwrthryfel ym 1173. Trwy ei phriodasau dynastig daeth yr ymerodraeth Angevin i fodolaeth. Eleanor oedd mam y brenhinoedd Rhisiart I a John ar Loegr. 
Pan ddaliwyd Rhisiart yn wystl yn yr Almaen, cododd bridwerth i'w ryddhau.

Roedd Eleanor yn adnabyddus fel gwraig ddiwylliedig a noddai feirdd a llenorion fel y trwbadŵr Bernard de Ventadour.

Breninesau Lloegr
Breninesau Ffrainc
Ffrancod y 12fed ganrif
Ffrancod y 13eg ganrif
Genedigaethau 1122
Marwolaethau 1204
Noddwyr llenyddiaeth
Pobl o Aquitaine
Tywysogesau Ffrainc
Merched y 12fed ganrif
Merched y 13eg ganrif
1810au

18g - 19g - 20g
1760au 1770au 1780au 1790au 1800au - 1810au - 1820au 1830au 1840au 1850au 1860au
1810 1811 1812 1813 1814 1815 1816 1817 1818 1819

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
 Pab Piws VII
 Brenin George III (y Deyrnas Unedig)
 Prif Weinidog Spencer Perceval (y Deyrnas Unedig)
 Prif Weinidog Robert Banks Jenkinson, 2ail Iarll Lerpwl (y Deyrnas Unedig)
 Arlywydd James Madison (Unol Daleithiau)
 Arlywydd James Monroe (Unol Daleithiau)
 Ymerawdwr Napoleon I (Ffrainc)
 Brenin Louis XVIII (Ffrainc)
 Ymerawdwr Ffransis II (Awstria)
 Tsar Alexander I (Rwsia)
Dwyrain Casnewydd (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru  o fewn Rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru yw Dwyrain Casnewydd. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw .

Aelodau 
 1999 – presennol: John Griffiths (Llafur)

Etholiadau

Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Gweler hefyd
Dwyrain Casnewydd (etholaeth seneddol)

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd Cymru
Casnewydd (sir)
Gorllewin Casnewydd (etholaeth Senedd Cymru)

Mae Gorllewin Casnewydd yn Etholaeth Senedd Cymru yn ninas Casnewydd sy'n gorwedd yn rhanbarth etholiadol Dwyrain De Cymru. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw .

Aelodau Cynulliad 
 1999 – 2016: Rosemary Butler (Llafur)
 2016 – Jayne Bryant (Llafur)

Canlyniadau etholiad

Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Gweler hefyd
 Gorllewin Casnewydd (etholaeth seneddol)''

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd Cymru
Casnewydd (sir)
Merthyr Tudful a Rhymni (etholaeth Senedd Cymru)

Mae Merthyr Tudful a Rhymni yn etholaeth Senedd Cymru yn rhanbarth Dwyrain De Cymru. Mae wedi'i leoli yn siroedd Merthyr Tudful a Chaerffili.  yw'r aelod presennol.

Aelodau Cynulliad 
 1999 – 2016: Huw Lewis (Llafur)
 2016 - Dawn Bowden (Llafur)

Canlyniadau etholiad

Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Gweler Hefyd
Merthyr Tudful a Rhymni (etholaeth seneddol)

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd Cymru
Canol De Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)

Mae Canol De Cymru yn ranbarth etholiadol Senedd Cymru.

Aelodau Rhanbarthol

Etholaethau
 Bro Morgannwg
 Yng Nghaerdydd:
 Canol Caerdydd
 Gogledd Caerdydd
 Gorllewin Caerdydd
 De Caerdydd a Phenarth
 Cwm Cynon
 Pontypridd
 Rhondda

Canlyniadau

Canlyniad Etholiad 2016

Canlyniad Etholiad 2007

Etholaethau Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Rhanbarthau etholiadol Senedd Cymru
Canolbarth a Gorllewin Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)

Mae Canolbarth a Gorllewin Cymru yn rhanbarth etholiadol Senedd Cymru.

Aelodau

1999

2003

2007

2011

2016

2021

Etholaethau
 Brycheiniog a Sir Faesyfed
 Ceredigion
 Dwyfor Meirionnydd
 Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr
 Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro
 Llanelli
 Maldwyn
 Preseli Penfro

Etholaethau Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Rhanbarthau etholiadol Senedd Cymru
Canol Caerdydd (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru yw Canol Caerdydd oddi fewn i Ranbarth Canol De Cymru. Etholwyd Jennifer Randerson (Y Democratiaid Rhyddfrydol) fel yr Aelod Cynulliad cyntaf dros y sedd ym 1999 ac fe wasanaethodd tan 2011, pan etholwyd Jenny Rathbone ar ran y Blaid Lafur. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yw .

Etholiadau

Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd Cymru
Caerdydd
Gogledd Caerdydd (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru o fewn Rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru yw Gogledd Caerdydd. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yw

Aelodau 
 1999 – 2007: Sue Essex (Llafur)
 2007 – 2011: Jonathan Morgan (Ceidwadol)
 2011 - presennol: Julie Morgan (Llafur)

Canlyniadau etholiad

Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd Cymru
Caerdydd
Gorllewin Caerdydd (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru Cynulliad Cenedlaethol Cymru o fewn Rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru yw Gorllewin Caerdydd.

Rhwng 1999 a 2011 Rhodri Morgan (Llafur) oedd yr Aelod Cynulliad. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw .

Aelodau Cynulliad 

 1999 – 2011: Rhodri Morgan (Llafur)
 2011 – 2020: Mark Drakeford (Llafur)

Ym Mai 2020 newidiwyd yr enw i 'Senedd Cymru'.

Aelodau o'r Senedd 
 2021 – presennol: Mark Drakeford (Llafur)

Etholiadau

Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd Cymru
Caerdydd
De Caerdydd a Phenarth (etholaeth seneddol)

etholaeth seneddol  yw De Caerdydd a Phenarth sy'n danfon cynrychiolydd i San Steffan.  yw aelod seneddol presennol yr etholaeth.

Ffiniau 
Mae'r etholaeth yn cynnwys ardaloedd Tre-biwt, Grangetown, Llanrhymni, Tredelerch (Rhymni), Y Sblot, Trowbridge, Penarth, Y Sili, Llandochau a Larnog.

Aelodau Seneddol 

 1983 – 1987: James Callaghan (Llafur)
 1987 – 2012: Alun Michael (Llafur / Co-op)
 2012: Stephen Doughty (Llafur)

Etholiadau

Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Etholiadau yn y 1980au

Gweler Hefyd
De Caerdydd a Phenarth (etholaeth Cynulliad)

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Caerdydd
Gorllewin De Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)

Mae Gorllewin De Cymru yn ranbarth etholiadol Senedd Cymru.

Aelodau Rhanbarthol

Etholaethau
 Aberafan
 Yn Abertawe:
 Dwyrain Abertawe
 Gorllewin Abertawe
 Castell-nedd
 Gŵyr
 Ogwr
 Pen-y-bont ar Ogwr

Etholaethau Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Rhanbarthau etholiadol Senedd Cymru
Dwyrain Abertawe (etholaeth seneddol)

Pwnc yr erthygl hon yw etholaeth seneddol Dwyrain Abertawe. Am ddefnydd arall o'r enw Abertawe gweler y ddalen wahaniaethu ar Abertawe.

Etholaeth seneddol ac etholaeth cynulliad yw Dwyrain Abertawe.  yw'r aelod seneddol.

Aelodau Seneddol 

 1918 – 1919: Thomas Jeremiah Williams (Ryddfrydol Clymblaid)
 1919 – 1922: David Matthews (Ryddfrydol Clymblaid)
 1922 – 1940: David Williams (Llafur)
 1940 – 1963: David Mort (Llafur)
 1963 – 1974: Neil McBride (Llafur)
 1974 – 2005: Donald Anderson (Llafur)
 2005 – 2015: Siân James (Llafur)
 2015: Carolyn Harris (Llafur)

Etholiadau

Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au

Dwyrain Abertawe

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Etholiadau yn y 1980au

Etholiadau yn y 1970au

Etholiadau yn y 1960au

Etholiadau yn y 1950au

Etholiadau yn y 1940au

Etholiadau yn y 1930au

Etholiadau yn y 1920au

Etholiadau yn y 1910au

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Dwyrain Abertawe (etholaeth Cynulliad)

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Abertawe
Gorllewin Abertawe (etholaeth Senedd Cymru)

Pwnc yr erthygl hon yw etholaeth Cynulliad Gorllewin Abertawe. Am ddefnydd arall o'r enw Abertawe gweler y dudalen wahaniaethu ar Abertawe.

Etholaeth Senedd Cymru o fewn Rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru yw Gorllewin Abertawe, sy'n rhan o Ddinas Abertawe. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yw .

Aelodau Cynulliad 

 1999 – 2011: Andrew Davies (Llafur)
 2011 – 2020: Julie James (Llafur)

Ym Mai 2020 newidiwyd yr enw i 'Senedd Cymru'.

Aelodau o'r Senedd 
 2011 – presennol: Julie James (Llafur)

Etholiadau

Canlyniad Etholiad 2016

Canlyniadau Etholiad 2011

Canlyniadau Etholiad 2007

Gweler hefyd
Gorllewin Abertawe (etholaeth seneddol)

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd Cymru
Abertawe
Gogledd Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)

Mae Gogledd Cymru yn rhanbarth etholiadol Senedd Cymru ac yn cynnwys 9 etholaeth. Fe'i sefydlwyd yn Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999. Mae'r rhanbarth hon yn ethol 13 aelod: 9 ohonynt yn uniongyrchol o'r etholaethau a 4 aelod rhanbarthol ychwanegol. Mae'r 9 etholaethol yn cael eu hethol drwy system 'y cyntaf i'r felin', a'r 4 rhanbarthol yn cael eu ethol drwy system 'D'Hondt' i gynrychioli'r rhanbarth gyfan er mwyn dod ag elfen o gynrychiolaeth gyfranol i'r etholiad.

Aelodau Rhanbarthol

Aelodau Etholaethol

Canlyniadau Etholiad 2016

Etholaethau Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Rhanbarthau etholiadol Senedd Cymru 
Gogledd Cymru
Y Democratiaid Rhyddfrydol (DU)

Mae'r Democratiaid Rhyddfrydol yn blaid wleidyddol ryddfrydol, gymdeithasol sy'n gweithredu yn y Deyrnas Unedig ac a elwir ar lafar yn Lib Dems. Hyd at 2015, hi oedd y drydedd blaid fwyaf o'r pleidiau gwleidyddol yn y Deyrnas Unedig.

Ffurfiwyd y Democratiaid Rhyddfrydol yn 1988 pan unwyd y Blaid Ryddfrydol a Plaid y Democratiaid Cymdeithasol (Social Democratic Party neu'r "SDP"). Cyn hynny am saith mlynedd, roedd y ddwy blaid wedi ffurfio'r 'Cynghrair yr SDP-Rhyddfrydwyr'. Hyd at 1988, bu'r Blaid Ryddfrydol mewn bodolaeth am 129 mlynedd, gydag arweinwyr cryf a Chymreig megis Gladstone a Lloyd George. Rhoddwyd cryn bwyslais ar ddiwygiadau rhyddfrydol er lles y gymdeithas, ac arweiniodd hyn at sefydlu'r Wladwriaeth les yng ngwledydd Prydain a Gogledd Iwerddon. Yn 1920, fodd bynnag, goddiweddwyd y Rhyddfrydwyr gan y Blaid Lafur, fel y prif fygythiad i'r Blaid Geidwadol. Gwahanwyd y Rhyddfrydwyr a'r Llafurwyr ymhellach yn 1981 oherwydd i'r Blaid Lafur droi fwyfwy i'r asgell chwith.

Etholwyd Nick Clegg yn Arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol yn 2007 ac yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2010, cipiwyd 57 o'r seddi ganddynt, a nhw felly oedd y drydedd blaid fwyaf o ran nifer yr Aelodau Seneddol. Roedd gan y Ceidwadwyr 307 a Llafur 258 AS, a gan nad oedd gan yr un blaid y mwyafrif clir, ymunodd y Democratiaid Rhyddfrydol gyda'r Ceidwadwyr i ffurfio cynghrair a phenodwyd Clegg yn Ddirprwy Brif Weinidog y DU. Yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015, lleihawyd nifer ei haelodau Seneddol i 8 ac ymddiswyddodd Clegg fel Arweinydd ei blaid.

Ffurfio
Ffurfiwyd y Democratiaid Rhyddfrydol ar 3 Mawrth 1988 pan unwyd y Blaid Ryddfrydol gyda'r Democratiaid Cymdeithasol, ond daeth i gytundeb gyda'i gilydd saith mlynedd ynghynt pan ffurfiwyd y 'Cynghrair yr SDP-Rhyddfrydwyr' (SDP–Liberal Alliance). Tarddiad y Blaid Ryddfrydol oedd y Chwigiaid, y Radicaliaid a'r Peelites (yn 1859). Roedd yr SDP cryn dipyn yn iau - fe'i crewyd yn 1982 gan gyn-aelodau seneddol y Blaid Lafur, gydag ambell Geidwadwr a newidiodd ei liw.

Sylweddolodd yr SDP a'r Rhyddfrydwyr - yn gam neu'n gymwys - nad oedd lle i bedair plaid yng ngwleidyddiaeth gwledydd Prydain, a daethpwyd i gytundeb (neu 'Gynghrair') na fyddent yn sefyll yn erbyn ei gilydd mewn etholiad. Arweinyddion y Gynghrair oedd David Steel o'r Rhyddfrydwyr a Roy Jenkins ar ran yr SDP; cyn hir, daeth David Owen i gymryd lle Jenkins. Roedd gan y ddwy blaid eu polisiau eu hunain, ond cyflwynwyd un maniffesto ar gyfer Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1987.

Arweinwyr
 Paddy Ashdown (1988–1999)
 Charles Kennedy (1999–2006)
 Menzies Campbell (2006–2007)
 Nick Clegg (2007–2015)
 Tim Farron (2015–2017)
 Vince Cable (2017-2019)
 Jo Swinson (22 Gorffennaf 2019 – 13 Rhagfyr 2019)
Ed Davey (27 Awst 2020 – presennol)

Canlyniadau mewn Etholiadau Cyffredinol

Aelodaeth

Gwelir hefyd 
Democratiaid Rhyddfrydol Cymru - y Blaid yng Nghymru.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Democratiaid Rhyddfrydol Cymru 
  Democratiaid Rhyddfrydol y DU

 
Democratiaid Rhyddfrydol, Y
Democratiaid Rhyddfrydol, Y
Sefydliadau 1988
Y Blaid Geidwadol (DU)

Mae'r Blaid Geidwadol ac Unoliaethol (Saesneg:The Conservative and Unionist Party) yn blaid wleidyddol canol-dde yn y Deyrnas Unedig. Fe'i hadnabyddir hefyd fel Y Blaid Geidwadol, Ceidwadwyr, y Blaid Dorïaid neu'n llai ffurfiol Torïaid.

Sefydlwyd y blaid yn ei ffurf bresennol pan unodd gyda'r 'Rhyddfrydwyr Unoliaethol' (Liberal Unionist Party) a newidiwyd yr enw i 'Blaid Geidwadol ac Unoliaethol', sy'n parhau i fod yr enw swyddogol a chyfreithiol. Yn hanesyddol fe'i hystyrir yn brif blaid yr asgell dde gymhedrol. Yn 2014 roedd ganddi fwy o Aelodau Seneddol yn Nhŷ'r Cyffredin ac yn llywodraethu mewn clymblaid gyda'r Rhyddfrydwyr Democrataidd. Yn ystod yr 20g, hi oedd un o'r ddwy blaid gryfaf; bu'n llywodraethu am 57 mlynedd, gan gynnwys dan arweinyddiaeth Winston Churchill (1940–45, 1951–55) a Margaret Thatcher (1979–90). Erbyn diwedd yr 20g, y Ceidwadwyr hefyd oedd y prif wrthwynebydd i'r Senedd Ewropeaidd.

Y Blaid Geidwadol yng Nghymru 

Yn yr Etholiad Cyffredinol 1997 collodd y blaid bob un o'i seddi yng Nghymru, ond yn yr Etholiad Cyffredinol 2005, fe ailgipiwyd tair ohonynt.

Yn dilyn Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007, bu gan y blaid 12 o'r 60 sedd; ar ôl  2013 hi oedd ail blaid fwyaf Cymru (o ran nifer yr aelodau seneddol), gyda Phlaid Cymru'n drydedd.

Cafodd y blaid etholiad cyffredinol ysgubol yn Rhagfyr 2019 gan ennill 14 Sedd allan o'r 40 Sedd Gymreig yn y Tŷ’r Cyffredin. Dyma gynnydd o 6 sedd o'r Blaid Llafur i'r Blaid Geidwadol. Torrwyd wal goch Llafur yn y Gogledd Ddwyrain gan adael un fricsen goch sef etholaeth Alun a Glannau Dyfrdwy. Yn ôl nifer dyma berfformiad gwaethaf Llafur ers dyddiau Margaret Thatcher yn y 80au.

Perfformiad

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  Plaid Geidwadol y DU

 
Deyrnas Unedig, Y
Ceidwadol
Sefydliadau 1834
Y Blaid Lafur (DU)

Plaid wleidyddol Brydeinig, ganol-chwith yw'r Blaid Lafur a sefydlwyd ar 27 Chwefror 1900. Gellir ei hystyried yn brif gynrychiolydd y canol-chwith gwleidyddol ym Mhrydain ers y 1920au, pan esblygodd o'r undebau llafur a phleidiau sosialaidd y 19g. Symudodd tua'r canol o dan bolisi "Y Drydedd Ffordd" dan arweinyddiaeth Tony Blair ac o ganlyniad cyfeirir ati yn y 2000au fel "Llafur Newydd". Mae'r Blaid Lafur yng Nghymru (gweler isod) yn rhan o Blaid Lafur y DU; yr un sefyllfa a'r Alban. Yn 2015 roedd gan y blaid oddeutu 292,000 o aelodau.

Hanes 
Fe'i sefydlwyd yn 1900, gan oddiweddwyd y Blaid Ryddfrydol ddechrau'r 1920au a ffurfiodd lywodraeth (leiafrifol) dan arweinyddiaeth Ramsay MacDonald yn 1924 ac eto yn 1929–31. Ffurfiodd rhan o glymblaid yng nghyfnod yr Ail Ryfel Byd rhwng 1940 a 1945 ac ar ddiwedd y Rhyfel, ffurfiodd lywodraeth eto - y tro hwn o dan arweinyddiaeth Clement Attlee - a daliodd ei gafael fel y brif blaid rhwng 1964 a 1970 gyda Harold Wilson wrth y llyw, ac yna'i olynydd James Callaghan.

Y Blaid Lafur yng Nghymru 

Mark Drakeford, Prif Weinidog Cymru, yw arweinydd presennol y Blaid Lafur Gymreig (Llafur Cymru).

Mae gan y blaid 29 (allan o 60) Aelodau o'r Senedd yn Senedd Cymru ers etholiad Mai 2016, pan ddewisodd y blaid i ffurfio clymblaid gyda dau aelod arall, Kirsty Williams (Y Democratiaid Rhyddfrydol) a Dafydd Elis-Thomas (annibynnol).

Perfformiad mewn etholiadau

†Yr etholiad cyntaf o dan Ddeddf Cynrychioliad y Bobl 1918 pan roddwyd yr hawl i'r rhan fwyaf o ddynion dros 21 oed a merched dros 30 oed i bleidleisio.

‡Yr etholiad cyntaf i ferched dros 21 gael pleidlais.

Gweler hefyd
 Llafur a'r Blaid Gydweithredol

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  Gwefan Llafur Cymru 
  Gwefan Plaid Lafur y DU

 
Llafur
Deyrnas Unedig, Y
De Clwyd (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru yw De Clwyd o fewn Rhanbarth Gogledd Cymru. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw .

Aelodau
 1999 – 2011: Karen Sinclair (Llafur)
 2011 - presennol: Ken Skates (Llafur)

Etholiadau

Canlyniad Etholiad 2021

Canlyniad Etholiad 2016

Canlyniad etholiad 2011

Canlyniad Etholiad 2007

Canlyniad Etholiad 2003

Canlyniad Etholiad 1999

|- style="background-color:#F6F6F6"
! style="background-color: " |
| colspan="2"   | Etholaeth newydd:  yn ennill.
| align="right" | gogwydd
| align="right" | 
||
|-

Gweler Hefyd
De Clwyd (etholaeth seneddol)

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd Cymru
Sir Ddinbych
Dyffryn Clwyd

Gweler hefyd Dyffryn Clwyd (gwahaniaethu).
Mae Dyffryn Clwyd yn ddyffryn eang sy'n gorwedd yn Sir Ddinbych yng ngogledd-ddwyrain Cymru. Llifa afon Clwyd drwyddo, ar lawr y dyffryn, drwy drefi Rhuthun, Dinbych a Llanelwy, i aberu ym Môr Iwerddon ger Y Rhyl. Ar ochr ddwyreiniol y dyffryn ceir Bryniau Clwyd sy'n Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol.

Er mai o'r gogledd i'r de y llifa'r dyffryn, mae'r ffyrdd yn aml yn croesi o'r gorllewin i'r dwyrain, gyda phump o fryngaerau Neolithig yn gwarchod pob bwlch e.e. Moel Fenlli'n gwarchod Bwlch Pen Barras. Ar y cyfan, bywyd cefn gwlad sydd yma, ond yn y gogledd ceir trefi twristaidd y Rhyl a Phrestatyn. Yn y gogledd, hefyd mae un o brif ysbytai Gogledd Cymru: Ysbyty Glan Clwyd.

Ceir llawer o olion bywyd a diwylliant yma drwy Oes y Cerrig ac Oes yr Efydd, gan gynnwys olion Neanderthaliaid yn Ogof Bontnewydd, yng ngogledd-orllewin y Dyffryn a dynol yn Ogof Llandegla. Yn wir caiff gogledd-orllewin Cymru ei gyfrif yn 'un o'r llefydd pwysicaf yng ngorllewin Ewrop am dystiolaeth o weithgaredd dynol Paleolithig'. Yn yr Oesoedd Canol roedd cantref Dyffryn Clwyd yn cyfateb yn fras i'r dyffryn daearyddol ac roedd oddi fewn i'r hyn a elwid y Berfeddwlad (rhwng Afon Conwy a'r Ddyfrdwy).

Cyfeiriadau
Gorllewin Clwyd (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yw Gorllewin Clwyd, sy'n ethol cynrychiolydd i San Steffan. Yr Aelod Seneddol presennol dros yr etholaeth yw .

Aelodau Seneddol 
 1997 – 2005: Gareth Thomas (Llafur)
 2005: David Jones (Ceidwadol)

Ffiniau 
Mae'r etholaeth yn cynnwys y trefi Bae Colwyn ac Abergele.

Etholiadau

Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Gweler hefyd
Gorllewin Clwyd (etholaeth Cynulliad)

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Conwy
Sir Ddinbych
Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru o fewn Rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru yw Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr. Mae'n cynnwys rhan ddwyreiniol Sir Gaerfyrddin.

Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw .

Aelodau 

 1999 – 2016: Rhodri Glyn Thomas (Plaid Cymru)
 2016 - presennol: Adam Price (Plaid Cymru)

Etholiadau

Canlyniadau Etholiad 2011

Canlyniadau Etholiad 2007

Canlyniad etholiad 2003

Canlyniad etholiad 1999

Gweler Hefyd
Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr (etholaeth seneddol)

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd Cymru
Sir Gaerfyrddin
Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro (etholaeth Senedd Cymru)

Mae Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro yn etholaeth Senedd Cymru (ac yn etholaeth seneddol) yng ngorllwin Cymru. Mae'n cynnwys rhan o Sir Gaerfyrddin, a rhan o Sir Benfro.

 yw'r aelod dros yr etholaeth.

Aelodau Cynulliad 

 1999 – 2007: Christine Gwyther (Llafur)
 2007 – 2021: Angela Burns (Ceidwadol)

Ym Mai 2020 newidiwyd yr enw o 'Gynulliad Cymru' i 'Senedd Cmru'.

Senedd Cymru
 2007 – 2021: Angela Burns (Ceidwadol)
 2020 - presennol: Sam Kurtz

Etholiadau

Etholiadau yn y 2010au

Canlyniad Etholiad 2007

Canlyniadau Etholiad 2003

Canlyniadau Etholiad 1999

|- style="background-color:#F6F6F6"
! style="background-color: " |
| colspan="2"   | Sedd newydd:  yn ennill.
| align="right" | Swing
| align="right" | 
||
|-

Gweler Hefyd
Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro (etholaeth seneddol)

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd Cymru
Sir Gaerfyrddin
Sir Benfro
Dyfnaint

Sir seremonïol a sir hanesyddol yn Ne-orllewin Lloegr yw Dyfnaint (Cernyweg: Dewnans; Llydaweg: Devnent; Saesneg: Devon). Caerwysg yw'r ddinas sirol. Mae'r sir yn ffinio â Chernyw, Gwlad yr Haf, Dorset, Môr Hafren a'r Môr Udd. Er i'r ardal gael ei goresgyn a'i gwladychu gan Sacsoniaid Wessex yn yr Oesoedd Canol Cynnar, mae'r enw yn gysylltiedig ag enw hen deyrnas Geltaidd Dumnonia.

Dyfnaint ydyw'r unig sir yn Lloegr i fod â dau arfodir ar wahân, heb gyffwrdd â'i gilydd.

Mae baner Dyfnaint yn dyddio o 2003. Fe'i mabwysiadwyd ar ôl cystadleuaeth a gynhaliwyd gan y BBC. Mabwysiadwyd y briallu fel blodyn y sir hefyd.

Ceir sawl enw lle o darddiad Brythonig yn Nyfnaint (er enghraifft combe (cwm), tor (twr), pen (pen)) ond mae nhw'n fwy cyffredin ar ôl croesi Afon Tamar, ffin Cernyw, yn y gorllewin. Y dosbarth lluosocaf o'r enwau lleoedd hyn yw enwau'r Celtiaid ar afonydd.

Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth

Ardaloedd awdurdod lleol
Rhennir y sir yn wyth ardal an-fetropolitan a dau awdurdod unedol:

 Ardal Gogledd Dyfnaint
 Ardal Torridge
 Ardal Canol Dyfnaint
 Ardal Dwyrain Dyfnaint
 Dinas Caerwysg
 Bwrdeistref Gorllewin Dyfnaint
 Ardal Teignbridge
 Dinas Plymouth – awdurdod unedol
 Ardal South Hams
 Bwrdeistref Torbay – awdurdod unedol

Etholaethau seneddol
Rhennir y sir yn 12 etholaeth seneddol yn San Steffan:
 Caerwysg
 Canol Dyfnaint
 De-orllewin Dyfnaint
 Dwyrain Dyfnaint
 Gogledd Dyfnaint
 Newton Abbot
 Plymouth Moor View
 Plymouth Sutton a Devonport
 Tiverton a Honiton
 Torbay
 Torridge a Gorllewin Dyfnaint
 Totnes

Gweler hefyd
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Dolenni allanol 
 Cyngor Sir Dyfniant 
 An Ger Dewnansek (yn nhafodiaith Dyfnaint)

 
Siroedd seremonïol Lloegr
Harri II, brenin Lloegr

Harri II o Loegr (5 Mawrth 1133 – 6 Gorffennaf 1189) oedd brenin Lloegr o 25 Hydref 1154 hyd at ei farw.

Roedd yn fab i'r Ymerawdres Matilda a Geoffrey Plantagenet. Cafodd ei eni yn Anjou.  Ei wraig oedd Eleanor o Aquitaine. Harri oedd tad y brenhinoedd Rhisiart I, brenin Lloegr a John, brenin Lloegr.

Derbyniodd ddugiaeth Normandi gan ei dad yn 1150, yna ar farwolaeth ei dad yn 1151, etifeddodd Anjou a Maine. Yn 1152 daeth yn ddug Aquitaine trwy briodi Eleanor o Aquitaine, yna yn 1154 etifeddodd goron Lloegr.  Bu farw yn y Castell Chinon.

Llysenwau: "Curt Mantle", "Fitz Empress", "Y Llew Cyfiawnder".

Plant
 Wiliam (1153–1156)
 Harri, y brenin ieuanc (1155–1183)
 Matilda, neu Maud (1156–1189)
 Rhisiart I (1157–1199), brenin Lloegr 1189–1199
 Sieffre, Dug Llydaw (1158–1186)
 Eleanor, brenhines Castile (1162–1214)
 Joanna, brenhines Sisili (1165–1199)
 John (1167–1216)

Cymru
Ceisiodd Harri II oresgyn teyrnas Gwynedd a gweddill Cymru yn 1157 ac eto yn 1163 a 1165.

Yn 1164, ymunodd y Gymru rydd gyfan, sef teyrnasoedd Gwynedd, Powys a Deheubarth, ynghyd ag arglwyddi Cymreig Rhwng Gwy a Hafren, ag Owain Gwynedd yn ei ryfel dros gadw ymreolaeth y Gymru frodorol yn erbyn Harri II. Ar ôl buddugoliaethau gan y Cymry yn ardal Tegeingl, paratôdd brenin Lloegr fyddin fawr i ymosod ar Gymru. Ymgynullodd byddin yr Angefiniaid yn arglwyddiaeth Croesoswallt yn haf 1165 tra arhosai’r Cymry yr ochr arall i Fynydd y Berwyn.  Ceisiodd Harri II arwain ei fyddin i fyny Dyffryn Ceiriog gyda'r bwriad o groesi'r Berwyn a thorri'r llinell rhwng gogledd a de Cymru. Roedd mintai o’r Cymry yn aros eu cyfle. Ar ôl aros i'r Angefiniaid gyrraedd naill ai Aberceiriog neu Ddyffryn Ceiriog, ymosodasant ar flaengad byddin yr Angefiniaid gyda nifer o ddewrion yn syrthio ar y ddwy ochr. Gellir cyfeirio at y rhagod fel Brwydr Coed Ceiriog. Yn bwysicach byth roedd y tywydd yn erbyn Harri. Glawiodd yn drwm a suddai ei farchogion ar eu meirch rhyfel trwm i'r llaid ac felly hefyd y milwyr traed. Ffôdd gweddill y fyddin yn ôl i'r Gororau ac roedd ymgyrch brenin Lloegr ar ben.

Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Genedigaethau 1133
Marwolaethau 1189
Teyrnoedd y 12fed ganrif