alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Ysgol Gyfun Llangefni

Ysgol uwchradd yn Llangefni, Ynys Môn, yw Ysgol Gyfun Llangefni. Cafodd yr adeilad ei adeiladu yn 1953.

Y prifathro presennol yw Huw Davies. Y dirprwy yw Ffion Wyn Gough.

Cefndir

Mae tua 670 o blant yn mynychu’r ysgol a thua 50 o athrawon yn gweithio yno. Mae yna dros 30 o ystafelloedd dosbarth yn yr ysgol, gan gynnwys ystafelloedd cyfrifiaduron a’r campfeydd. Lliw’r wisg ysgol yw glas golau a glas tywyll gyda logo melyn arni, sy'n cynnwys llun llew, tarw, symbol fleur de lis a penwisg milwr. Arwyddair yr ysgol yw “Gorau Cynnydd, Cadw Moes”. Mae'r ysgol hefyd yn rhoi'r cynnig i ddisgyblion ddod yn ôl i'r ysgol ar ôl arholiadau TGAU i fynychu'r Chweched Dosbarth. Mae'r wisg yn cynnwys crys gwyn a siwmper ddu a tei glas a melyn. Mae nifer o bynciau amrywiol o ddewis i'r disgyblion eu hastudio fel pynciau lefel A.

Ceir nifer o dimau chwaraeon merched a bechgyn llwyddiannus iawn yn yr ysgol. Mae gwersi ymarfer corff hwyliog ddwywaith yr wythnos i ddisgyblion cyfnod allweddol tri, ac unwaith yr wythnos i ddisgyblion cyfnod allweddol pedwar. Os yw disgyblion yn dewis astudio Addysg Gorfforol ar gyfer TGAU, mae pedair gwers yr wythnos. Mae’r ysgol yn gweithio’n agos gyda chanolfan hamdden Plas Arthur, gyda’r disgyblion yn defnyddio llawer o gyfleusterau'r ganolfan ar gyfer Addysg Gorfforol.

Mae’r disgyblion wedi cael eu rhannu’n bedwar tŷ, Aethwy, Celyn, Menai a Mona. Yn ystod y Mabolgampau a’r Eisteddfod Ysgol, mae'r disgyblion yn eistedd yn eu tai ac yn cystadlu i wneud eu tai yn bencampwyr. Lliw tŷ Mona yw glas, Menai yn wyrdd, Aethwy yn felyn, a lliw Celyn yw coch. Mae hyn yn gyfle i'r disgyblion gystadlu yn erbyn eu gilydd mewn ffordd gyfeillgar.

Mae llawer o weithgareddau allgyrsiol yn cael eu cynnig yn yr ysgol, ac mae Plant mewn Angen yn uchafbwynt y flwyddyn wrth i'r ysgol godi llawer o bres yn flynyddol. Mae'r ysgol hefyd yn cymeryd rhan mewn diwrnod Trwyn Coch, a holl wiethgareddau'r Urdd.

Mae ei chyn-ddisgyblion enwog yn cynnwys yr arlunydd JacJones, y tenor opera Gwyn Hughes Jones, y cyflwynydd radio a theledu Hywel Gwynfryn;actores hollywood Naomi Watts, cerddor Pwyll ap sion a is -reolwr timpel-droed cymru Osian Roberts.

Roedd y Prif Lenor, Sonia Edwards yn athrawes Gymraeg yr ysgol.

Ysgolion cynradd yn nalgylch yr ysgol
Ysgol Bodffordd
Ysgol Bodorgan
Ysgol Dwyran
Ysgol Esceifiog, Gaerwen
Ysgol Llanbedrgoch
Ysgol Corn Hir, Llangefni
Ysgol y Graig, Llangefni
Ysgol Henblas, Llangristiolus
Ysgol Niwbwrch
Ysgol Gynradd Talwrn
Ysgol Llangaffo (Ysgol gynradd o dan reolaeth gwirfoddol)
Ysgol Gymuned Bodorgan
Cyn i flwyddyn 6 yr ysgolion cynradd yma drosglwyddo i'r ysgol uwchradd, mae nosweithiau agored ar gael iddynt er mwyn cael gweld yr ysgol a chael blas ar beth sydd o'u blaenau. Maen nhw hefyd yn dod i'r ysgol am dri diwrnod cyn Mis Medi, i fyw tri diwrnod yn rwtin YGLl.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol yr ysgol 
Manylion yr ysgol ar wefan y Cyngor Sir

Gweler hefyd
Y Ddolen (Cylchgrawn Ysgol Gyfun Llangefni)

Llangefni
Llangefni
Ysgol y Creuddyn

Ysgol uwchradd Gymraeg yn sir Conwy yw Ysgol Y Creuddyn. Fe'i lleolir ar safle pwrpasol ar gyrion Bae Penrhyn, rhwng Llandudno a Bae Colwyn. Fe'i henwir ar ôl Y Creuddyn, enw hanesyddol yr ardal a chwmwd yn yr hen gantref Rhos.

Roedd 658 o ddisgyblion yn Ysgol y Creuddyn yn 2015. Daw 77% o’r disgyblion o gartrefi lle nad yw’r Gymraeg yn brif iaith.

Daw disgyblion yr ysgol o ddalgylch eang sy'n ymestyn cyn belled a Llanfairfechan ac Eglwysbach yn y gorllewin ac Abergele a Llansannan yn y dwyrain.

Hanes 

Daeth sefydlu Ysgol y Creuddyn wedi blynyddoedd o frwydro caled gan rieni, Cymdeithas yr Iaith ac eglwysi Cymraeg y dalgylch a Chymdeithas y Cymrodorion. Yn 1963 trefnwodd cell Bangor o'r Gymdeithas ddeiseb ac ymgyrch i gael dwy ysgol Gymraeg: y naill ym Mangor a'r llall yn ardal Llandudno. Gwrthwynebodd Pwyllgor Addysg Sir Gaernarfon y cynllun ar y sail nad oedd digon o ddisgyblion i gyfiawnhau ysgol ddwyieithog newydd yng nghyffiniau Llandudno. Parhaodd yr un agwedd yn nyddiau cynnar y Sir Gwynedd newydd wedi'r ad-drefnu ym 1974, ond parhaodd y rhieni i bwyso'n ddi-baid ar y Pwyllgor Addysg. Daeth datblygiad yn ffurf llythyr Cyfarwyddwr Addysg Clwyd at Gyfarwyddwr Addysg Gwynedd, yn gofyn am ystyriaeth i godi ysgol ddwyieithog newydd ar y cyd, ar neu yn ymyl ffin y ddwy sir. Cytunodd Pwyllgor Addysg Gwynedd i'r gwahoddiad, a bu cydweithio rhyngddynt. Penderfynwyd fod Gwynedd i weinyddu'r ysgol a bod cost ei chynnal i'w dalu yn ôl nifer y plant o'r ddwy sir. Nid siroedd Caernarfon a Gwynedd yn unig a wrthwynebodd y gofynion am ysgol ddwyieithog newydd. Roedd rhai unigolion lleol hefyd yn dymuno gohirio neu ddiddymu agor yr ysgol ar y sail nad oedd digon o ddisgyblion a theuluoedd Cymraeg yn y cyffiniau, a gwell byddai ychwanegu at ysgolion uwchradd lleol megis Ysgol John Bright yn Llandudno ac Ysgol Aberconwy yng Nghonwy.

Agorodd yr ysgol ddydd Mercher, Medi 2, 1981, i 218 o ddisgyblion tra fo'r adeiladu'n parhau.  Agorwyd yr ysgol yn swyddogol Hydref 17, 1984 gan y cynghorydd O. M. Roberts; un o'r amlycaf o'r ymgyrchwyr a sicrhaodd fodolaeth yr ysgol a hefyd Cadeirydd cyntaf y Corff Llywodraethol.

Logo 
Daw dyluniad a siap logo'r ysgol o amlinelliad to neuadd ddrama'r ysgol.

Dathliadau Chwarter Canrif Ysgol Y Creuddyn 2006

Dolenni allanol
Gwefan yr ysgol

Cyfeiriadau 

Creuddyn
Creuddyn
Sefydliadau 1981
Ysgol Dyffryn Conwy

Ysgol uwchradd ddwyieithog ar gyfer Dyffryn Conwy, bwrdeistref sirol Conwy, gogledd Cymru, yw Ysgol Dyffryn Conwy gyda'r dalgylch yn ymestyn o Fetws-y-Coed i  Langernyw ac i GCerrigydrudion. Roedd oddeutu 800 o ddisgyblion rhwng 11-18 oed ar y gofrestr yn ystod yr arolwg diwethaf (Ionawr 2008), gyda 116 yn y Chweched dosabrth.). Y prfiathro yw Mr Paul Goronwy Stanley Matthews-Jones a'r dirprwyon yw Mr John Lloyd Roberts a Miss Elan Davies.

Mae'r ysgol ar safle newydd yn nhref farchnad Llanrwst ac o dan reolaeth cwmnni preifat Sodexo. Mae'r hen safle, fu'n gartref i'r hen ysgol ramadeg, Ysgol Rad Llanrwst, yn wag ers rhai blynyddoedd. Mae'r hen safle nawr wedi ei adnewyddu ac yn gartref i Feddygfa Gwydyr, Llanrwst.

Cyn-ddisgyblion nodedig
 Glyn Wise
 Kai Owen
 Paul Griffiths
 Yr Athro R. Gwynedd Parry
 Elfyn Llwyd
 Yr Archesgob Alwyn Rice Jones
 Yr Arglwydd Dafydd Elis Thomas

Cyfeiriadau

Dyffryn Conwy
Dyffryn Conwy
Llanrwst
Gangkhar Puensum

Gangkhar Puensum yw'r mynydd uchaf ym Mhwtan a'r mynydd uchaf yn y byd sydd heb ei ddringo eto. Wedi i fynydda gael ei ganiatau ym Mhwtan yn 1983 gwnaed pedair ymgais aflwyddiannus yn 1985 a 1986. Ers 1994 gwaharddwyd dringo unrhyw fynydd dros 6000 medr ym Mhwtan.

Saif y mynydd ar y ffin rhwng Bhwtan a Tibet, er fod rhywfaint o ansicrwydd ynghylch union leoliad y ffin. Yn 1998 cafodd dringwyr o Japan ganiatad i ddringo'r mynydd o Tibet, ond tynnwyd y caniatad yn ôl wedi gwrthwynebiad gan Bhwtan. Dringodd y tîm gopa is ar y mynydd, Liankang Kangri (7535 m.) y flwyddyn ganlynol.

Mynyddoedd Bhwtan
Glo carreg

Mae glo carreg (hefyd glo caled) (Saesneg: anthracite o'r gair Groeg Ανθρακίτης, "math o lo", o Anthrax [Άνθραξ], glo) yn fath o lo caled, cryno, sy'n sgleiniog iawn. Mae ganddo'r gownt uchaf o gynnwys carbon a'r lleiaf o amhureddion o'r gloau i gyd. Roedd maes glo De Cymru yn enwog ar un adeg am ei lo carreg.

Glo
Tanwyddau
Creigiau metamorffig
Mwynau
Tibet

Mae Tibet yn enw cyffredin ar dalaith hunanlywodraethol yng ngorllewin Gweriniaeth Pobl Tsieina, a adwaenir yn swyddogol fel Rhanbarth Ymreolaethol Tibet, a hefyd ar y wlad hanesyddol o'r un enw, oedd â ffiniau gwahanol. Y brifddinas yw Lhasa. Mae'r erthygl hon yn canolbwyntio ar y wlad hanesyddol.

Daearyddiaeth 
Mae'r ardal yn fynyddig, ac yn cynnwys mynydd uchaf y byd, Mynydd Everest, ar y ffin â Nepal. Ond mae'n wlad o lwyfandiroedd uchel anferth hefyd, lled-anial, gyda nifer mawr o lynnoedd sy'n cynnwys llynnoedd sanctaidd fel Llyn Manasarovar a Llyn Rakshastal.

Hanes 
Mae hanes hir Tibet yn adlewyrchu'r ffaith ei bod yn gorwedd yng nghanol Asia.

Yn 1959 meddiannwyd Tibet gan China, a sefydlodd y 14eg Dalai Lama lywodraeth mewn alltudiaeth yn Dharamsala yng ngogledd India.

Israniadau hanesyddol 
Rhennid teyrnas Tibet yn dair rhanbarth hanesyddol, sef:
 Amdo (gogledd-ddwyrain)
 Kham (de-ddwyrain)
 Ü-Tsang (canolbarth a gorllewin)

O'r tair rhanbarth hyn dim ond Ü-Tsang a rhan o orllewin Kham sy'n cael eu cynnwys yn Rhanbarth Ymreolaethol Tibet. Mae Amdo wedi ei throi yn dalaith Qinghai.

Diwylliant 
Bwdhaeth Tibet neu Fwdhaeth Dibetaidd yw'r enw a arferir am y gangen o Fwdhaeth a ddatblygodd i fod yn grefydd mwyafrif llethol y Tibetiaid. Yn ogystal ceir rhai pobl sy'n dal i ddilyn y grefydd Bön, cyn-Fwdhaidd, a cheir poblogaethau Mwslim mewn rhannau o'r wlad hefyd, yn enwedig yn y gogledd.

Tibeteg yw prif iaith yr ardal. Tafodiaith Lhasa (Ü-Tsang) yw'r lingua franca draddodiadol ac iaith llenyddiaeth Dibeteg.

Gweler hefyd 
Baner Tibet
Bwdhaeth Tibet
Dalai Lama
Gweinyddiaeth Ganolog Tibet - llywodraeth alltud Tibet
Rhanbarth Ymreolaethol Tibet - y rhanbarth fodern, yn Tsieina.

 
Gwledydd Asia
Gwledydd Canolbarth Asia
Ferdawsi

Hakīm Abul-Qāsim Firdawsī Tūsī (Perseg: حکیم ابوالقاسم فردوسی توسی), y trawslythrennir ei enw personol gan amlaf yn Firdawsi, Firdausi neu Ferdowsi (935–1020), yw efallai'r bardd mwyaf ei barch yn yr iaith Berseg ac un o brif ffigyrau diwyllianol Iran. Mae Firdawsi'n adnabyddus yn bennaf fel awdur yr arwrgerdd hir Shāhnāma (sef 'Llyfr y Brenhinoedd'), epig genedlaethol Persia (Iran heddiw).

Fe'i ganwyd ger Tus yn Khorasan, yng ngogledd-ddwyrain y wlad. Ysgrifennodd ei gampwaith yn llys Mahmud o Ghazni pan oedd tua 60 oed a'i orffen yn 1008. Cyfansoddodd nifer o gerddi byrrach yn ogystal, yn kasidas a ghazals. Cerdd arwrol arall a gyfansoddodd yw Yusuf u Zulaykha, seiliedig ar hanes Ioseff a gwraig Potiphar yn yr Hen Aifft.

Beirdd Perseg
Genedigaethau 935
Llenorion Iranaidd
Llenorion y 10fed ganrif
Llenorion yr 11eg ganrif
Marwolaethau 1020
Lhasa

Lhasa yw prifddinas draddodiadol Tibet a phrifddinas Talaith Ymreolaethol Tibet dan lywodraeth Gweriniaeth Pobl Tsieina. Y ddinas yw canolfan draddodiadol y Dalai Lama ac mae Bwdhaeth Tibet yn ei hystyried y ddinas fwyaf sanctaidd yn Tibet.

Mae'r ddinas yn un o'r rhai uchaf yn y byd, tua 3,650 m (11,975 troedfedd). Mae'r boblogaeth tua 255,000.

Ymhlith yr adeiladau o ddiddordeb mae Palas Potala, Teml Jokhang a Mynachlog Sera.

Yn 2006 agorwyd y rheilffordd uchaf yn y byd yn cysylltu Lhasa a Beijing. Mae'n ddatblygiad dadleuol, gan fod nifer o Dibetwyr yn gweld bygythiad o gynyddu'r mewnlifiad o bobl Han i Dibet, proses sy'n araf droi'r Tibetwyr yn lleiafrif yn eu gwlad eu hunain.

Tibet
Dinasoedd Tibet
Dinasoedd sanctaidd
Annapurna

Mae Annapurna (Sansgrit, Nepaleg, Nepal Bhasa: अन्नपूर्ण) yn gyfres o gopaon yn yr Himalaya yn Nepal, sy'n ffurfio cadwyn 55 km o hyd. Y copa uchaf yw Annapurna I, sy'n 8,091 m (26,538 troedfedd), y 10fed copa yn y byd o ran uchder., ac yn un o'r 14 copa yn y byd dros 8,000 medr. Saif i'r dwyrain o ddyffryn Kali Gandaki, sy'n ei wahanu oddi wrth Dhaulagiri. Enw Sansgrit yw Annapurna, a'i ystyr yw "Duwies y Cynhaeaf".

Annapurna I oedd y cyntaf o'r copaon dros 8,000 medr i gael ei ddringo, gan Maurice Herzog a Louis Lachenal, aelodau o dîm o Ffrainc, a gyrhaeddodd y copa ar 3 Mehefin 1950. Ystyrir copaon Annapurna ymhlith y mynyddoedd peryclaf yn y byd i'w dringo. Hyd at 2005, dim ond 103 oedd wedi cyrraedd y copa, a 56 wedi eu lladd yn yr ymgais.

Copaon 8,000 metr
Himalaya
Mynyddoedd Nepal
Canovium

Caer Rufeinig yn Britannia oedd Canovium, sydd heddiw wedi'i lleoli ym mhentref Caerhun, Sir Conwy. Saif gweddillion Canovium ar y ffordd Rufeinig rhwng Deva (Caer) a Segontium (Caernarfon). Saif ar lan orllewinol Afon Conwy, rhwng Tŷ'n-y-groes a Dolgarrog ar y B5106, a gerllaw man lle gellir rhydio'r afon. Mae'n 24 milltir o Segontium, taith diwrnod i droedfilwyr Rhufeinig.

Disgrifiad
Nid oes lawer yn weddill o'r gaer, ond gellir gweld olion y muriau allanol. Mae'n dilyn y patrwm Rhufeinig arferol, yn sgwar gyda phob ochr tua 410 troedfedd o hyd. Mae'r eglwys a'r fynwent bresennol yn gorchuddio un gornel o'r gaer. Cafwyd hyd i deilsen gyda'r stamp LEG XX V, ac yn 1801 cafodd Samuel Lysons hyd i faddondy 39 medr o hyd i'r gogledd-ddwyrain o'r gaer.

Saif Eglwys y Santes Fair, Caerhun, yng nghornel y gaer.

Hanes a thraddodiad
Adeiladwyd y gaer tua 75 - 77 O.C., yr un adeg a Segontium. Efallai ei bod wedi ei hadeiladu gan Agricola yn ystod ei ymgyrch yn erbyn yr Ordoficiaid. Pren oedd yr adeiladau ar y cychwyn, a'r mur allanol o glai. Yn yr 2g, ail-adeiladwyd y gaer a cherrig. Credir bod y garsiwn yn Cohors Peditata Quingenaria, tua 500 o filwyr traed. Ymddengys fod y gaer yn parhau i gael ei defnyddio yn y 4g, oherwydd cafwyd hyd i ddarn arian a delw yr ymerawdwr Gratianus (375-383). Tu allan i'r gaer yr oedd vicus, neu bentref. Heblaw bod ar y ffordd rhwng Deva a Segontium, roedd ffordd Rufeinig arall, Sarn Helen, yn cychwyn yma ac yn arwain tua'r de i Maridunum (Caerfyrddin) gyda changen yn troi am Eryri i gysylltu Caerhun a Bryn-y-Gefeiliau (ger Capel Curig).

Mae traddodiad llên gwerin yn cysylltu'r gaer â Rhun (fl. OC 550) fab Maelgwn Gwynedd.

Cadwraeth
Mae'r safle Rufeinig hon yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: CN001.

Llyfryddiaeth
 Frances Lynch, Gwynedd, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)
 Willoughby Gardner, "The Roman Fort at Caerhun", Archaeologia Cambriensis 80:2 (1925)

Cyfeiriadau

Caerau Rhufeinig Cymru
Caerhun
Safleoedd archaeolegol Conwy
Sherpa

Mae'r Sherpa yn grŵp ethnig o un o rannau uchaf a mwyaf mynyddig Nepal, yn byw yn uchel yn yr Himalaya. Mewn Tibeteg, mae shar yn golygu "Dwyrain" a pa yn dynodi "pobl". Mewnfudodd y Sherpa i Nepal o ddwyrain Tibet o fewn y 500 mlynedd diwethaf.

Mae'r rhan fwyaf o'r Sherpa yn byw yn nwyrain Nepal: yn Solu, Khumbu a Pharak, er bod rhai yn byw ymhellach i'r gorllewin yn nyffryn Rolwaling ac yn ardal Helambu i'r gogledd o Kathmandu. Pangboche yw pentref hynaf y Sherpa yn Nepal. Mae iaith yn Sherpa yn bur debyg i dafodiaith o'r iaith Dibeteg. Yn ôl canlyniad Cyfrifiad 2001 yn Nepal, roedd 154,622 o'r Sherpa yn y wlad, 92.83% yn ddilynwyr Bwdhaeth, 6.26% yn ddilynwyr Hindwaeth, 0.63% yn Gristionogion a 0.20% yn ddilynwyr crefydd Bön.

Yn draddodiadol, mae llawer o enwau'r dynion ymysg y Sherpa yn dod o'r diwrnod o'r wythnos pan aned hwy:

Daeth y Sherpa i enwogrwydd yn gynnar yn hanes mynydda yn yr Himalaya. Credir fod eu hysgyfaint yn eu galluogi i berfformio'n well yn uchel yn y mynyddoedd na grwpiau eraill. Defnyddir y term 'sherpa' (gyda s bach) hefyd i ddynodi pobl leol a gyflogir i gynorthwyo mynyddwyr yn yr Himalyaya. Nid yw sherpa yn yr ystyr yma o anghenraid yn aelod o grŵp ethnig y Sherpa.

Y Sherpa enwocaf oedd Tenzing Norgay, a ddringodd Everest gyda Edmund Hillary am y tro cyntaf yn 1953. Yn ddiweddar, mae dau Sherpa, Pemba Dorjie a Lhakpa Gelu, wedi bod yn cystadlu i weld pwy allai ddringo Everest gyflymaf. Ar 23 Mai 2003 cyrhaeddodd Dorjie y copa mewn 12 awr a 46 munud. Tri diwrnod yn ddiweddarach, gwnaeth Gelu yr un peth mewn 10 awr 46 munud. Ar 21 Mai 2004 cyrhaeddodd Dorjie y copa mewn 8 awr a 10 munud. Ar 19 Mai 2006, dringodd Appa Sherpa Everest am y 16eg tro, y nifer mwyaf gan un person.

Grwpiau ethnig yn Nepal
Grwpiau ethnig yn Asia
Himalaya
Nepaleg

Nepaleg (neu Nepali, Khaskura neu Gorkhali) yw iaith swyddogol Nepal. Mae'n iaith Indo-Ewropeaidd sy'n cynrychioli cangen ddwyreiniol Pahari (ieithoedd Indo-Ewropeaidd yr Himalaya), sydd yn ei thro yn perthyn i is-gangen yr ieithoedd Indo-Ariaidd (cangen o'r ieithoedd Indo-Iraneg) yn y teulu ieithyddol Indo-Ewropeaidd. Enwau amgen ar Nepaleg yw 'Gorkhali' neu 'Gurkhali', "iaith y Gurkhas", a 'Parbatiya', "iaith y mynyddoedd" (parbat 'mynydd'). Ond 'Khaskura' yw'r enw hynaf, yn llythrennol "iaith y Khas," ymsefydlwyr Indo-Ariaidd yn ardal basn Karnali-Bheri yng ngorllewin eithaf Nepal ers cyfnod cynnar. Erbyn heddiw ceir tua 40 miliwn o siaradwyr Nepaleg.

Hanes
Daeth yr iaith i brif ardaloedd Nepal o'r gorllewin tua'r 12g. Erbyn y 14g roedd grwpiau o ymsefydlwyr yn ei siarad yn Nyffryn Kathmandu. Erbyn yr 17g roedd yr iaith yn cael ei defnyddio ochr yn ochr â'r iaith frodorol Newari gan y llywodraeth. Daeth yn iaith swyddogol y wlad, a chael ei galw'n 'Nepaleg' am y tro cyntaf, yn sgîl goresgyniad brenhiniaeth Newari Dyffryn Kathmandu gan y Gurkhas yn 1769 a chreu teyrnas Nepal.

Mae'r iaith wedi ymledu tu hwnt i ffiniau Nepal, yn bennaf yn nhaleithiau Indiaidd Assam a Sikkim ac yn arbennig yn rhanbarth Darjeeling, Gorllewin Bengal, lle mae'r mwyafrif yn ei siarad fel iaith gyntaf.

Mae llenyddiaeth Nepaleg yn llenyddiaeth fywiog sydd wedi gweld tyfiant mawr yn yr 20g wrth i lythrenedd ymledu. Ceir yn ogystal nifer o orsafoedd radio a rhai sianeli teledu yn y Nepaleg, yn Nepal ac India.

Ymadroddion
Mae enghreifftiau o ymadroddion Nepaleg yn cynnwys:
 Namaste. नमस्ते — y "croeso" traddodiadol yn y diwylliant Hindŵ, sy'n gallu golygu "hwyl" yn ogystal â "helo."
 Tapāī̃ko/timro nām ke ho? तपाईंको/तिम्रो नाम के हो? - Be' di dy enw?
 Mero nām Siôn ho.मेरो नाम आलोक हो — Fy enw i yw Siôn.
 Tapāī̃lāī/timilāī kasto cha? तपाईंलाई/तिमीलाई कस्तो छ? — Sut 'da chi? (llai ffurfiol: Ke cha? के छ? mwy ffurfiol: Sañcai hunuhuncha? सञ्चै हुनुहुन्छ?)
 Kāthmāndaũ jāne bāṭo dherai lāmo cha. काठ्माडौँ जाने बाटो धेरै लामो छ — Mae'n ffordd hir i Kathmandu!
 Nepālmā baneko नेपालमा बनेको — Gwnaed yn Nepal.
 Ma nepālī hũ म नेपाली हूँ — Dwi'n Nepali.

Darllen pellach

Cyrsiau a gramadeg
Hutt, M. & Subedi, A., Teach Yourself Nepali (Llundain, 2003)

Geiriaduron
 Schmidt, R. L. (1993) A Practical Dictionary of Modern Nepali.
 Turner, R. L. (1931) A Comparative and Etymological Dictionary of the Nepali Language.

 
Ieithoedd Indo-Ariaidd
Ieithoedd Nepal
Ieithoedd India
Kangchenjunga

Kangchenjunga (Nepaleg:कञ्चनजङ्घा) yw'r trydydd mynydd yn y byd o ran uchder (yn dilyn Mynydd Everest a K2). Kangchenjunga yw'r mynydd uchaf yn India a'r ail-uchaf yn Nepal. Ystyr yr enw Kangchenjunga yw "Pum trysor yr eira", gan fod pum copa i'r mynydd.

Hyd at 1852, credid mai Kangchenjunga oedd y mynydd uchaf yn y byd, ond y flwyddyn honno profwyd fod Everest a K2 yn uwch. Dringwyd y mynydd am y tro cyntaf gan y mynyddwyr Prydeinig  George Band a Joe Brown ar 25 Mai, 1955. O barch i gredoau lleol, arosasant ychydig droedfeddi'n fyr o'r copa ei hun, traddodiad sydd wedi ei barchu gan ddringwyr diweddarach gan mwyaf.

Gellir cael golygfa wych o'r mynydd o Darjeeling ar ddiwrnod clir.

Copaon 8,000 metr
Himalaya
Mynyddoedd Nepal
Mynyddoedd India
Mynyddoedd sanctaidd
Tanchwa Senghennydd

Gweler hefyd y dudalen gwahaniaethu, Senghennydd.

Tanchwa Senghennydd oedd y drychineb waethaf yn hanes y diwydiant glo yng ngwledydd Prydain. Digwyddodd ym Mhwll Lancaster, Glofa'r Universal, ym mhentref glofaol Senghennydd, Sir Forgannwg. Digwyddodd y drychineb ar 14 Hydref 1913. Collodd 439 o ddynion a bechgyn y pwll eu bywydau a hynny ar doriad gwawr. Roedd hyn yn dilyn tanchwa cynharach, ar 24 Mai 1901, pan laddwyd 81 o ddynion.

Y ffrwydrad yw'r ddamwain cloddio gwaethaf yng Nghymru erioed. Roedd yn cynhyrchu glo ar gyfer peiriannau stêm neu ager, yn bennaf, ac roedd ynddo lawer o losgnwy (methan ac ocsigen gan fwyaf), nwy frwydrol iawn.

Yn yr ymchwiliad a ddilynodd y tanchwa, dywedwyd i'r rheolwr Edward Shaw a'r perchnogion fod yn esgeulus. Dirwywyd Shaw £24 a'r cwmni £10. Mae hyn yn cyfateb a gwerth bywyd o 5 ceiniog y person.

Tanchwaoedd Senghennydd blaenorol

Tanchwa gyntaf Senghennydd
Ar 24 Mai 1901 lladdwyd 81 o ddynion pan gafwyd tri ffrwydriad o dan y ddaear. Cafwyd ymchwiliad i'r drychineb ac ôl yr adroddiad roedd llawer gromod o lwch glo yn yr aer, a dim digon o ddŵr i'w gadw dan reolaeth. Dywedwyd hefyd fod llawer o fesurau diogelwch wedi eu torri gan y perchnogion.

Ail danchwa Senghennydd
Tua deuddeg mlynedd ynghynt, ym Mai 1901, bu tri ffrwydrad yn y lofa hon pan laddwyd 81 o bobl. Yn y cwêst dywedwyd mai'r achos pam y lladdwyd cymaint gan y ffrwydriad oedd fod cymaint o lo mân ar ffurf llwch yn yr awyrgylch - sydd fel arfer yn cario'r ffrwydriad lawer pellach drwy'r twneli. Ni chanfyddwyd achos ffrwydriad Senghennydd yn 1913 ond y farn gyffredinol yn y cwêst oedd mai offer signalu trydan oedd ar fai, gan danio'r nwyon. Medrwyd symud y dynion yn rhan ddwyreiniol y pwll allan yn saff, ond llosgwyd llawer o weithwyr y rhan orllewinol, a lladdwyd llawer gan y nwy carbon monocsid yn union wedi'r ffrwydriad.

Ataliwyd achub llawer o'r dynion gan y tanau - a gymerodd dros deuddydd i'w rheoli a 6 wythnos i'w diffodd; chymerodd 6 wythnos i'r achubwyr gludo'r cyrff allan i olau dydd.

Cofebion
Yn 1981 dadorchuddwyd gofeb i'r rhai a fu farw yn y drychineb, gan y Bwrdd Glo Cenedlaethol; fe'i lleolwyd y tu allan i Ysgol Gynradd Nant-y-parc ar safle'r hen bwll glo. Mae'r gofeb yn replica  o gêr weindio'r pwll.

Cafodd ail gofeb ei dadorchuddio yn 2006 i'r meirw o ffrwydrad cyntaf (1901) a'r ail (1913).

Llyfryddiaeth
 John H. Brown, The Valley of the Shadow: An Account of Britain's Worst Mining Disaster, the Senghennydd Explosion (Port Talbot, Alun Books, 1981)
 Rhydwen Williams, Amser i Wylo (Abertawe, 1986). Nofel rymus yn seiliedig ar y drychineb.
 Gareth F. Williams, Cwmwl dros y Cwm (Y Lolfa, 2013). Nofel i bobl ifanc am y drychineb.
 Jen Llywelyn,  Remember Senghenydd: The Colliery Disaster of 1913 (Gwasg Carreg Gwalch, 2013)

Gweler hefyd
Trychineb Aberfan
Diwydiant glo Cymru

Cyfeiriadau

Diwydiant glo Cymru
Hanes Caerffili
Trychinebau 1913
Senghennydd
Senghennydd
Senghennydd (pentref)

Gweler hefyd y dudalen gwahaniaethu, Senghennydd.

Pentref yng nghymuned Cwm Aber, bwrdeistref sirol Caerffili, Cymru, yw Senghennydd. Mae'n adnabyddus fel lleoliad Tanchwa Senghennydd a laddodd 439 o lowyr ar 14 Hydref 1913.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Cwm Aber
Pentrefi Caerffili
Rhydwen Williams

Bardd a nofelydd yn y Gymraeg oedd Rhydwen Williams (29 Awst 1916 – 2 Awst 1997), a aned yn Y Pentre, Cwm Rhondda. Roedd yn awdur toreithiog. Mae'n adnabyddus am ei nofelau, yn arbennig y rhai sy'n portreadu cymunedau clos cymoedd De Cymru.

Bywgraffiad
Cafodd Rhydwen ei addysg yn ysgolion elfennol ac uwchradd ei bentref genedigol cyn mynd yn ei flaen i astudio yng Ngholeg Prifysgol Abertawe a Choleg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor. Am ei fod yn genedlaetholwr Cymreig gwrthwynebodd gwasanaeth milwrol yn yr Ail Ryfel Byd ond ymunodd â'r gwasanaeth ambiwlans. Roedd yn gyfaill i'r awdur James Kitchener Davies ac yn aelod o Gylch Cadwgan.

Gwaith llenyddol
Cyhoeddodd bum cyfrol o gerddi a chipiodd y goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar 1946 ac Abertawe 1964.

Fel nofelwr ysgrifennodd ar sawl bwnc, gan gynnwys dychan ar Orsedd y Beirdd (Breuddwyd Rhonabwy Jones), ond ystyrir ei nofelau am gymunedau glofaol y De fel ei waith gorau, yn arbennig y nofel hir Cwm Hiraeth, a gyhoeddwyd mewn tair rhan (Y Briodas, Y Siôl Wen a Dyddiau Dyn) a'r nofel rymus Amser i Wylo am Danchwa Senghennydd 1913.

Llyfryddiaeth ddethol

Cerddi
Barddoniaeth (1964)
Y Ffynhonnau (1970)
Y Chwyldro Gwyrdd (1972)
Ystlumod (1977)
Dei Gratia (1984)
Ys Gwn i a Cherddi Eraill (1986)Pedwarawd (1986)

Rhyddiaith
Arswyd y Byd (1949)
Mentra Gwen (1953)
Cwm Hiraeth
Y Briodas (1969)
Y Siôl Wen (1970)
Dyddiau Dyn (1973)
Breuddwyd Rhonabwy Jones (1972)
The Angry Vineyard (1975). Ei unig waith Saesneg.
Amser i Wylo (1986)
Liwsi Regina (1988)

Astudiaethau
Emyr Edwards (gol.), Bro a Bywyd: Rhydwen Williams (Cyhoeddiadau Barddas, 2002)

Beirdd Cymraeg
Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen
Genedigaethau 1916
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1997
Pobl o Rondda Cynon Taf
Nofelwyr Cymraeg
Gasherbrum I

Gasherbrum I yw'r 11eg mynydd yn y byd o ran uchder. Weithiau cyfeirir ato fel K5 neu Hidden Peak.

Cafodd Gasherbrum I yr enw K5 fel y pumed copa yn y Karakoram gan T.G. Montgomery yn 1856. Yn  1892, rhoddodd William Martin Conway yr enw Hidden Peak iddo, gan ei fod mor anghysbell.

Dringwyd y mynydd am y tro cyntaf ar 5 Gorffennaf 1958 pan gyrhaeddodd dau ddringwr o'r Unol Daleithiau, Pete Schoening ac Andy Kauffman, y copa. Yn 1975 cyrhaeddodd Reinhold Messner a Peter Habeler y copa ar hyd llwybr newydd o'r gogledd-orllewin.

Copaon 8,000 metr
Himalaya
Mynyddoedd Pacistan
Coleg Prifysgol y Drindod

Prifysgol yn nhref Caerfyrddin, de-orllewin Cymru yw Coleg Prifysgol y Drindod (Saesneg: Trinity University College). Bu gynt yn goleg eglwysig o fewn Prifysgol Cymru wrth yr enw Coleg y Drindod Caerfyrddin, daeth yn brifysgol annibynnol wedi newidiadau strwythrol ym mis Tachwedd 2007. Yn Rhagfyr 2009, unwyd y coleg â Phrifysgol Cymru, Llanbedr Pont Steffan i ffurfio prifysgol newydd, sef Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant, a dderbyniodd ei siartr brenhinol ar 21 Mehefin 2010.

Darlithwyr o nôd
 Islwyn Ffowc Elis
 Raymond Garlick
 Norah Isaac
 Carwyn James
 Dafydd Rowlands

Llyfryddiaeth
 Russell Grigg, History of Trinity College Carmarthen (Gwasg Prifysgol Cymru, 1999)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol Coleg Prifysgol y Drindod 

Caerfyrddin
 
Sefydliadau 1848
Dhaulagiri

Dhaulagiri yw'r seithfed copa yn y byd yn ôl uchder, a'r mynydd uchaf sydd yn gyfangwbl o fewn Nepal. Daw'r enw o'r Sanscrit "Dhavali giri", sy'n golygu "Mynydd Gwyn". Am tua 30 mlynedd wedi i'r mynydd ddod i sylw Ewropeaid yn 1808, ystyried mai Dhaulagiri oedd y mynydd uchaf yn y byd.

Methodd saith ymgais i gyrraedd y copa rhwng 1950 a 1959, ond ar 13 Mai 1960 llwyddon tîm o Awstria a'r Swistir dan arweiniad Max Eiselin i roi nifer o ddringwyr ar y copa: Kurt Diemberger, Peter Diener, Nawang Dorje, Nima Dorje,  Ernst Forrer ac Albin Schelbert. Dringwyd y mynydd yn y gaeaf am y tro cyntaf gan dîm o Japan yn 1982; y tro cyntaf i gopa dros 8,000 medr gael ei ddringo yn y gaeaf.

Copaon 8,000 metr
Mynyddoedd Nepal
Himalaya
Rhestr mynyddoedd uchaf y byd

Mae'r isod yn restr o'r 100+ mynydd uchaf yn y byd; pob un ohonynt yn Asia. Nid yw'n cynnwys pob copa, dim ond y rhai y gellir eu hystyried yn fynyddoedd ar wahan.

Un mesur a ddefnyddir i benderfynu a yw copa yn fynydd ar wahan yw "Amlygrwydd", sef uchder y copa uwchben y grib uchaf sy'n ei gysylltu â chopa uwch. Mae gan bob copa yn y rhestr isod amlygrwydd o 500m neu fwy.

Dylid nodi nad oes sicrwydd o union uchder llawer o'r mynyddoedd hyn. Er enghraifft rhoddir uchder Ulugh Muztagh yn Tibet fel 7,723-7,754 m yn aml, ond ymddengys nad yw'r uchder gwirioneddol ond 6,973-6,987 m. Mesurir yr uchder o lefel y môr.

Cyfeiriadau

Mynyddoedd
Uchaf
Meghalaya

Mae Meghalaya yn dalaith fechan yng ngogledd-ddwyrain India. Ystyr yr enw "Meghalaya" yn Hindi a Sanskrit yw "Cartref y Cymylau". Mae'r dalaith tua  300 km o hyd o'r gorllewin i'r dwyrain a thua 100 km o'r gogledd i'r de. Yn 2000 roedd y boblogaeth yn 2,175,000. Mae'r dalaith yn ffinio ar Assam yn y gogledd a  Bangladesh yn y de. Shillong yw'r brifddinas, gyda phoblogaeth o 260,000.

Mae tua thraean o'r dalaith yn goedwig, sy'n cynnal amrywiaeth ddiddorol o blanhigion, adar ac anifeiliaid.

Ffurfiwyd taliaith Meghalaya ar 21 Ionawr 1972 trwy gyfuno dwy ardal oedd cynt yn rhan o dalaith Assam: Bryniau Khasia a Jaintia Unedig a Bryniau Garo. Mae tua 85% o boblogaeth y dalaith yn bobl lwythol; y Khasi yw'r grŵp mwyaf. Cristionogaeth yw'r grefydd fwyaf yn y dalaith, sy'n un o dair talaith yn India lle mae Cristionogion yn y mwyafrif.

Meghalaya yw'r dalaith wlypaf yn India, gyda 1200 cm o law y flwyddyn mewn ambell ardal. Tref Cherrapunji ym Mryniau Khasia sy'n dal record y byd am y cyfanswm mwyaf o law mewn mis.

 
Taleithiau India
The Rolling Stones

Grŵp roc byd-enwog o Loegr yw The Rolling Stones.

Aelodau 
 Mick Jagger
 Keith Richards
 Charlie Watts
 Ron Wood

Cyn-aelodau 
 Brian Jones
 Ian Stewart
 Mick Taylor
 Bill Wyman

Rolling Stones, The
Emyr Llydaw

Emyr Llydaw, yn ôl y traddodiad Cymreig, oedd brenin Llydaw yn amser Arthur. Ond er ei fod yn gymeriad yn nhraddodiadau cynnar Cymru, mae 'emyr' yn enw cyffredin sy'n golygu 'ymerodr, arglwydd, brenin' ac mae'n debyg mai teitl cyffredinol ar frenin Llydaw oedd yn wreiddiol.

Ymhlith ei blant yn y ffynonellau Cymraeg ceir Hywel fab Emyr Llydaw, cydymaith y brenin Arthur, Gwen Teir Bron, Canna ac Alan Fergan. Yn ôl Historia Regum Brittanniae Sieffre o Fynwy, cynorthwyodd Emrys Wledig (Ambrosius) ac Uthr Bendragon ar ôl iddynt ffoi i Lydaw.

Ffynhonnell
Rachel Bromwich (gol.), Trioedd Ynys Prydein (Caerdydd, argraffiad newydd 1991). Tud. 346-7.

Brenhinoedd a dugiaid Llydaw
Hanes traddodiadol Cymru
Cylch Arthur
Cymry'r 6ed ganrif
Hywel fab Emyr Llydaw

Hywel fab Emyr Llydaw oedd un o gydymdeithion pennaf Arthur yn ôl traddodiadau cynnar Cymru. Roedd yn fab i Emyr Llydaw, brenin Llydaw.

Hywel/Hoel

Hywel
Yn ôl Sieffre o Fynwy yn yr Historia Regum Britanniae roedd Hywel yn gyfaill i Arthur gydol ei oes. Mae'r testun anghyflawn diweddarach Genedigaeth Arthur yn gwneud Gwyar, chwaer Arthur a mam Gwalchmai ap Gwyar, yn briod i Emyr Llydaw ac felly'n fam i Hywel, ond ni cheir sôn am hynny yn y ffynonellau cynnar, dim ond cyfeirio ato fel nai fab chwaer Arthur (Brut Dingestow).

Ceir cyfeiriadau at Hywel yn llyfr Sieffre (Hoel yn y Lladin wreiddiol, 'Hywel' yn y fersiynau Cymraeg), yn y chwedl Breuddwyd Rhonabwy, yn y rhamantau Geraint fab Erbin a Peredur, ac mewn sawl cerdd o waith y Gogynfeirdd a Beirdd yr Uchelwyr.

Hoel
Dan ei enw Lladin 'Hoel' cafodd Hywel fab Emyr Llydaw ei gysylltu â'r ferisynau diweddarach o chwedl Trystan ac Esyllt gan feirdd Ffrengig ac Eingl-Normanaidd fel Béroul a Thomas o Brydain. Yn eu gwaith portreadir Hywel/Hoel fel Dug Llydaw a thad Esyllt (Iseult), gwraig Trystan (Tristan neu Tristram). Mae Hoel yn lletya Trystan ar ôl iddo gael ei alltudo o deyrnas y brenin Mark (March ap Meirchion), ac yn ddiweddarach mae Trystan yn ei gynorthwyo ac yn syrthio mewn cariad ag ail Esyllt, merch Hoel, ac yn ei phriodi. Mewn fersiwn arall mae'n dychwelyd i Brydain i fyw â'i wraig gyntaf (ceir dau enw ar Esyllt yn y traddodiad Cymraeg, sydd efallai'n esbonio'r dryswch hyn); dyma'r fersiwn a ddilynir gan Syr Thomas Malory yn ei Le Morte d'Arthur.

Plant
Cysylltir sawl sant a santes â Hywel yn yr achau. Dywedir fod y seintiau canlynol yn blant iddo:
Cristiolus
Derfel Gadarn
Dwywe
Rhystud
Sulien
Arthfael

Ffynonellau
Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, argraffiad newydd 1991). Tud. 407-8
Sir Paul Harvey a J. E. Heseltine, The Oxford Companion to French Literature (Rhydychen, arg. new. 1969). d.g. "Tristan and Isolde"

Cylch Arthur
Hanes traddodiadol Cymru
Eingl-Sacsoniaid

Eingl-Sacsoniaid yw'r term a ddefnyddir i gyfeirio at y grwpiau o bobloedd Germanaidd a ymsefydlodd yn ne a dwyrain Prydain o'r 5g ymlaen gan raddol ddisodli'r Brythoniaid (pobloedd Celtaidd) brodorol. Fel enw mae'n gymharol ddiweddar ac, fel y gair 'Celtiaid', doedd o ddim yn cael ei ddefnyddio gan y bobloedd hynny eu hunain.

Roedd yr Eingl-Sacsoniaid yn perthyn i sawl llwyth, yn cynnwys y Sacsoniaid, yr Eingl, y Ffrisiaid a'r Iwtiaid neu Iwys. Ar y dechrau, ffurfiodd y llwythau hyn nifer o fân deyrnasoedd annibynnol ar dir a enillwyd oddi wrth y teyrnasoedd Celtaidd brodorol. Y pennaf o'r teyrnasoedd Eingl-Sacsonaidd hyn oedd Deira neu 'Deifr' (Northumbria), Mersia a Wessex. Mae hanes cynnar yr Eingl-Sacsoniaid yn frith â brwydrau ac ymgyrchoedd yn erbyn Gwŷr y Gogledd (teyrnasoedd Rheged, Manaw Gododdin, Elmet ac Ystrad Clud), y Cernywiaid a'r Cymry, ond yn ogystal roeddent yn ymladd â'i gilydd am rym. Teyrnas Wessex a lwyddodd i osod seiliau teyrnas Lloegr ar ôl torri grym Mersia yn 825 a chydnabyddir y brenin Alffred Fawr fel brenin cyntaf Lloegr unedig.

Rheolai'r brenhinoedd gyda chymorth y witan (cyngor o uchelwyr) a llysoedd lleol.

Paganiaid oedd yr Eingl-Sacsoniaid pan ddaethant i Brydain. Cawsant eu troi i'r Gristnogaeth gan Sant Awstin a anfonwyd gan y Pab Gregori I i Loegr yn 596. Hen Saesneg (neu Eingl-Sacsoneg) oedd eu hiaith. Beowulf yw gwaith mwyaf adnabyddus llenyddiaeth Eingl-Sacsonaidd.

 
Yr Oesoedd Canol yn Lloegr
Pobloedd hynafol
Pab Grigor I

Pab Rhufain o 590 hyd ei farwolaeth oedd Grigor I, a elwir hefyd yn Grigor Fawr neu Gregor(i) Fawr (c. 540 – 12 Mawrth 604). Mae'r eglwys yn ei gyfrif yn sant a Thad Eglwysig; ei wylmabsant yw 12 Mawrth. Cafodd ei eni yn Rhufain.

Yn ôl traddodiad, gwelodd gaethweision ifainc o Eingl-Sacsoniaid mewn marchnad caethweision yn Rhufain a phenderfynodd anfon cenhadwr i Brydain i droi'r Eingl-Sacsoniaid yn Gristnogion. Y gŵr a ddewisodd oedd Awstin, a fyddai'n archesgob cyntaf Caergaint yn ddiweddarach.

Roedd Grigor yn ddyn caredig iawn a weithiai i wella cyflwr y tlodion. Yn ogystal gwnaeth lawer i ddiwygio trefn yr eglwys. Roedd hefyd yn awdur yn yr iaith Ladin a ysgrifennodd homilïau ar Eseciel a'r Efengylau, llyfr ar reolau'r eglwys (Cura Pastoralis) a'r gweithiau ar gyfer gwasnanaethau eglwysig y Sacramentarium a'r Antiphonarium.

Yr enw cyffredin ar y Pab Grigor yng Nghymru'r Oesoedd Canol oedd Geirioel. Dyma gyfeiriad ato mewn awdl gan Iolo Goch i Dafydd ap Bleddyn, Esgob Llanelwy:

Da fu heb gelu Coel Godebawg,
Da Eirioel enau, eiriau oriawg,
Ac ys gwell gâr pell, gŵr pwyllawg — balchryw,
Ni bu ei gyfryw, llyw galluawg;
Os rhaid mynegi pwy rhi yrhawg,
Dafydd ap Bleddyn yw'r dyn doniawg.

Cyfeiriadau 

Genedigaethau 540
Llenorion Eidalaidd
Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Marwolaethau 604
Pabau
Pobl o Rufain
Pobl y 6ed ganrif
Pobl y 7fed ganrif
Seintiau'r Eidal
Tadau'r Eglwys
Awstin, archesgob Caergaint

Am y sant a thad eglwysig cynharach o'r un enw, gweler Awstin o Hippo.
Eglwyswr o Eidalwr a sant oedd Awstin (m. 604), archesgob cyntaf Caergaint.

Yn ôl traddodiad, gwelodd y Pab Grigor I gaethweision ifainc o Eingl-Sacsoniaid mewn marchnad caethweision yn Rhufain a phenderfynodd anfon cenhadwr i Wledydd Prydain i droi'r Eingl-Sacsoniaid yn Gristnogion. Y gŵr a ddewisodd oedd Awstin, a fyddai'n archesgob cyntaf Caergaint yn ddiweddarach.

Pan gyrhaeddodd Awstin a deugain o fynachod dde Prydain, gan lanio yn Thanet, cawsant groeso twymgalon gan y brenin Ethelbert, brenin Caint, am fod ei wraig Bertha eisoes yn Gristion. Yn ogystal â throi'r brenin yn Gristion dywedir iddo fedyddio mil o bobl yn Afon Swale. Yn 597 aeth i Arles, Ffrainc, lle cafodd ei gysegru'n archesgob yr Eingl-Sacsoniaid.

Ond llai twymgalon oedd ei groeso gan y Brythoniaid Cristnogol, er iddo geisio perswadio eu harweinyddion Cristnogol, mewn synod yn Aust ar lannau Afon Hafren, i dderbyn awdurdod Eglwys Rufain. Doedd y Cymry a Brythoniaid Cernyw ddim yn barod i ildio eu hannibyniaeth mewn materion ysbrydol, yn arbennig gan fod Awstin yn ceisio sefydlu goruchafiaeth Caergaint ar Brydain gyfan.

Bu farw Awstin yn 604 ac yn 612 cludwyd ei weddillion yr holl ffordd i Rufain i'w claddu yno.

Archesgobion Caergaint
Seintiau Cristnogol
Marwolaethau 604
Assam

Mae Assam neu Asám yn dalaith yng ngogledd-ddwyrain India. Arwynebedd y dalaith yw 78,438 km sgwar, tua'r un faint ag Iwerddon. Roedd y boblogaeth yn 26,655,528 yn 2001. Ei phrifddinas yw Dispur, rhan o Guwahati. Mae'n ffinio â thaleithiau Indiaidd Arunachal Pradesh, Nagaland, Manipur, Mizoram, Tripura a Meghalaya, a hefyd â Bhwtan i'r gogledd a Bangladesh i'r de. Y prif grefyddau yw Hindwaeth (63.13%) ac Islam (32.43%). Tua diwedd y 1980au ac yn y 1990au bu galw am fwy o ymreolaeth gan gymuned y Bodo a thyfodd grwpiau arfog megis yr United Liberation Front of Assam (ULFA), sy'n galw am annibyniaeth i Assam, a'r National Democratic Front of Bodoland (NDFB) sy'n galw am greu talaith ymreolaethol Bodoland o fewn Assam.

Mae'r dalaith yn adnabyddus am de Assam (tyfir 60% o de India yno), ac am yr amrywiaeth o fywyd gwyllt, yn cynnwys y Rheinoseros Indiaidd ym Mharc Cenedlaethol Kaziranga. Mae'r afon Brahmaputra yn llifo trwy'r dalaith.

Cyfeiriadau 

 
Taleithiau India
Bihar

Mae Bihar (Hindi: बिहार, Urdu: بہار) yn dalaith yn nwyrain India. Y brifddinas yw Patna. Mae'r dalaith yn ffinio â Nepal yn y gogledd, â thalaith Uttar Pradesh yn y gorllewin, Jharkhand yn y de a Gorllewin Bengal yn y dwyrain. Hindi yw iaith swyddogol y dalaith, gydag Wrdw fel ail iaith swyddogol.

Ymhlith y mannau pwysig yn y dalaith mae Bodh Gaya, lle daeth y Buddha yn oleuedig. Yn Bihar y dechreuodd Mahatma Gandhi ei ymgyrch dros ryddid wedi iddo ddychwelyd o Dde Affrica.

Mae tir Bihar yn wastad a ffrwythlon, gyda nifer o afonydd, yn cynnwys Afon Ganga, yn llifo trwy'r dalaith. Er hynny, mae'n un o daleithiau lleiaf datblygedig India, gyda 42.6% yn byw oddi tan lefel tlodi, o'i gymharu a 26.1% yn India yn gyffredinol. Adlewyrchir hyn yn y ffaith fod Bihar yn dioddef lefel uchel o ddacoitaeth (banditri Indiaidd) gyda lladron pen ffordd yn ymosod ar fysus a hyd yn oed ar drenau o bryd i'w gilydd.

 
Taleithiau India
497

4g - 5g - 6g 
440au 450au 460au 470au 480au - 490au - 500au 510au 520au 530au 540au 
492 493 494 495 496 - 497 - 498 499 500 501 502

Digwyddiadau 
 Yr Alemanni yn cael eu gorchfygu gan y Ffranciaid dan Clovis I gerllaw Bonn.
 Aryabhata, seryddwr a mathemategydd o India, yn amcangyfrif pi (π) fel ≈ 62832/20000 = 3.1416.

Genedigaethau 
 Chloderic, mab Clovis I

Marwolaethau 

497
Béroul

Bardd Normanaidd a flodeuodd yn y 12g oedd Béroul. Cyfansoddodd y gerdd Tristan, fersiwn Eingl-Normaneg o chwedl Trystan ac Esyllt sydd wedi goroesi fel testun anghyflawn a darniog o tua 3000 llinell; dyma'r testun cynharaf o'r fersiwn "werinol" o'r chwedl yn llenyddiaeth y Ffrancod a'r Eingl-Normaniaid (gyda'r fersiwn "llysol" yn cael ei chynrychioli gan y drylliau o gerdd Thomas o Brydain). Ysgrifennodd yr Almaenwr Eilhart von Oberge ymdriniaeth o'r testun yn Almaeneg, ac mae nifer o ddigwyddiadau o fersiwn Béroul yn ail-ymddangos yn y testun diweddarach a elwir yn 'Chwedl rhyddiaith Trystan'.

Gweler hefyd
Llenyddiaeth Eingl-Normanaidd

Dolen allanol
 (Ffrangeg) Testun Tristan

Beirdd Ffrengig yn yr iaith Normaneg
Cylch Arthur
Llenorion Ffrengig y 12fed ganrif
Pobl o Normandi
Eseciel

Proffwyd yn y traddodiad Iddewig a Beiblaidd a flodeuodd yn y 6ed ganrif CC oedd Eseciel. Ef yw awdur Llyfr Eseciel yn yr Hen Destament. Treuliodd y rhan fwyaf o'i oes mewn alltudiaeth ym Mabilon.

Ychydig iawn o ffeithiau amdano a geir yn ei lyfr, ond ceir sawl traddodiad amdano yn y llenyddiaeth Hebraeg ddiweddarach.

Yn y Coran ceir sôn am broffwyd neu ŵr rhinweddol o'r enw Dhul-Kifl (Arabeg: ذو الكفل ). Mae rhai dilynwyr Islam yn ei uniaethu ag Eseciel.

Proffwydi'r Hen Destament
Llenyddiaeth Hebraeg
Dhul-Kifl
Llyfr Deuteronomium

Llyfr Deuteronomium yw pumed lyfr yr Hen Destament a'r olaf yn y Pentateuch neu Dorah. Ei awdur traddodiadol yw Moses. Credir i rannau ohono gael ei gyfansoddi tua'r 7fed ganrif CC. Ei dalfyriad arferol yw 'Deut.'

Mae ar ffurf cyfres o anerchiadau gan Foses at yr Hebreaid yn union cyn iddynt gael mynediad i Dir yr Addewid (Canaan) ac felly'n cloi'r Pentateuch, sy'n dechrau gyda chreu a chwymp Adda ac Efa yn Eden a'u gyrru allan o Baradwys.

Ar ôl ailadrodd y Deg Gorchymyn mae Moses yn ymbil ar yr Israeliaid i fyw'n wahanol i'r cenhedloedd eraill o'u cwmpas, ac yn rhoi iddynt gorff o ddeddfau sifil a chrefyddol i'w cadw yng Nghanaan. Mae'n cyhoeddi Josua fel ei olynydd ac yn rhoi tabledi'r Deg Gorchymyn yng ngofal y Lefitiaid.

Mae'r llyfr yn cloi gyda chân Moses, ei fendith ar ei bobl, a disgrifiad o'i farwolaeth.

Deuteronomium
Deuteronomium
496

4g - 5g - 6g 
440au 450au 460au 470au 480au - 490au - 500au 510au 520au 530au 540au 
491 492 493 494 495 - 496 - 497 498 499 500 501

Digwyddiadau 
Brwydr Tolbiac; Clovis I yn gorchfygu'r Alamanni, yna'n derbyn bedydd Catholig yn Rheims.
Thrasamund yn dod yn frenin y Fandaliaid.
Kavadh I, brenin Persia yn cael ei ddiorseddu a'i alltudio dan ei frawd Djamasp.
24 Tachwedd - Pab Anastasius II yn olynu Pab Gelasius I fel y 50fed pab.

Genedigaethau

Marwolaethau 
21 Tachwedd - Pab Gelasius I
Gunthamund, brenin y Fandaliaid

496
495

4g - 5g - 6g 
440au 450au 460au 470au 480au - 490au - 500au 510au 520au 530au 540au 
490 491 492 493 494 - 495 - 496 497 498 499 500

Digwyddiadau

Genedigaethau 
 Theodebert I, brenin Austrasia (tua'r dyddiad yma)
 Chlodomer, brenin Orléans (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 
 Fincath mac Garrchu, brenin Leinster

495
494

4g - 5g - 6g 
440au 450au 460au 470au 480au - 490au - 500au 510au 520au 530au 540au 
489 490 491 492 493 - 494 - 495 496 497 498 499

Digwyddiadau 
 Daeargryn yn dinistrio Latakia.

Genedigaethau 
 Gildas, haneseydd ac offeiriad Brythonig (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 

494
493

4g - 5g - 6g 
440au 450au 460au 470au 480au - 490au - 500au 510au 520au 530au 540au 
488 489 490 491 492 - 493 - 494 495 496 497 498

Digwyddiadau 
 25 Chwefror - Odoacer yn ildio i Theodoric Fawr, ac yn ddiweddarach yn cael eio ladd ganddo. Mae Theodoric yn dod yn frenin yr Ostrogothiaid ac yn symud y brifddinas i Ravenna.
 Mawrth - Brwydr am Gorff Sant Padrig
 Clovis I, brenin y Ffranciaid yn priodi'r dywysoges Clotilde o Fwrgwyn.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 15 Mawrth - Odoacer, brenin yr Eidal
 17 Mawrth - Padrig, nawdd-sant Iwerddon

493
492

4g - 5g - 6g 
440au 450au 460au 470au 480au - 490au - 500au 510au 520au 530au 540au 
487 488 489 490 491 - 492 - 493 494 495 496 497

Digwyddiadau 
 Longinus, brawd y cyn-ymerawdwr Bysantaidd Zeno I, yn gwrthryfela yn erbyn Anastasius I yn Isauria.
 1 Mawrth - Pab Gelasius I yn olynu Pab Felix III fel y 49fed pab.

Genedigaethau

Marwolaethau 

492
Rajasthan

Mae Rājasthān (Devanāgarī: राजस्थान) yn dalaith yng ngorllewin India. Hi yw'r fwyaf o daleithiau India o ran arwynebedd, 342,239 km² (132,139 mi²) ond mae'n cynnwys Anialwch Thar. Mae'n ffinio â Mhacistan yn y gorllewin, Gujarat yn y de-orllewin, Madhya Pradesh yn y de-ddwyrain, Uttar Pradesh a Haryana yn y gogledd-ddwyrain a Punjab yn y gogledd. Roedd y boblogaeth yn 56.47 miliwn yn 2001. 

Prifddinas y dalaith yw Jaipur. Yn nwyrain y dalaith mae nifer o barciau cenedlaethol adnabyddus am eu bywyd gwyllt; Ranthambore a Sariska am deigrod a Parc Cenedlaethol Keoladeo ger Bharatpur am adar. 

Ffurfiwyd Rajasthan ar 30ain Mawrth 1949, pan unwyd y gwladwriaethau tywysogaethol yn India; mae'n cyfateb yn fras i'r hen Rajputana. O ran crefydd, mae 88.8% o drigolion Rajasthan yn ddilynwyr Hindwaeth, 8.5% yn dilyn Islam, 1.4% yn Sikhiaid a 1.2% yn ddilynwyr Jainiaeth. Mae'r mwyafrif yn siarad yr iaith Rajasthani fel iaith gyntaf. 

 
Taleithiau India
491

4g - 5g - 6g 
440au 450au 460au 470au 480au - 490au - 500au 510au 520au 530au 540au 
486 487 488 489 490 - 491 - 492 493 494 495 496

Digwyddiadau 
 11 Ebrill - Anastasius I yn dod yn Ymerawdwr Bysantaidd

Genedigaethau

Marwolaethau 
 April 9 - Zeno I, Ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain

491
490

4g - 5g - 6g 
440au 450au 460au 470au 480au - 490au - 500au 510au 520au 530au 540au 
485 486 487 488 489 - 490 - 491 492 493 494 495

Digwyddiadau 
 1 Ebrill - Y rhan fwyaf o fyddin Odoacer yn ildio i Theodoric Fawr yn Milan.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Yr Ymerodres Feng, ymerodres China (g. 442)

490
Cherrapunji

Tref fechan yn ne canolbarth Meghalaya, gogledd-ddwyrain India, yw Cherrapunji. Fe'i lleolir ym Mryniau Khasia 58 km i'r de o Shillong ger y ffin â Bangladesh. Ceir golygfeydd braf draw dros Fangladesh pan fo'r tywydd yn braf, ond anaml y digwyddir hynny am fod Cherrapunji yn un o'r llefydd gwlypaf ar y blaned. Mae tua 1150 cm (40 troedfedd) o law yn syrthio yno bob blwyddyn. Y record yw 2646 cm (90 troedfedd bron)!

Yn y bryniau ger y dref mae 'Krem Mawmluh', system ogofâu sy'n 4.5 km o hyd.

Meghalaya
Refferendwm

Refferendwm yw pleidleisio ar ddeddfwriaeth benodol gan yr etholaeth gyfan i'w derbyn neu'i gwrthod. Gall fod ar lefel cenedlaethol, rhanbarthol neu leol.

Yn y DU cafwyd refferendwm ar aelodaeth o'r Gymuned Economaidd Ewropeaidd (yr EEC, rhagflaenydd yr Undeb Ewropeaidd bresennol). Yng Nghymru a'r Alban cynhaliwyd refferenda ar sefydlu siambrau etholedig datganoliedig yn 1979 a 1997. Yng Nghymru ei hun cafwyd sawl 'refferendwm' neu bôl lleol (ar lefel y sir) dros y blynyddoedd ar bwnc llosg Cau'r Tafarnau ar y Sul.

Yn yr Unol Daleithiau mae rhai taleithiau yn caniatau math o refferendwm a elwir yn initiative, lle gall unigolyn neu grŵp o ddinesyddion ddrafftio cynnig ar bwnc penodol yn ymwneud â llywodraeth y dalaith ac, os ceir digon o lofnodion ar ddeiseb, ei roi o flaen yr etholwyr i bleidleisio arno.

Gweler hefyd
Refferendwm ynghylch annibyniaeth Catalwnia 2017
Refferendwm ynghylch annibyniaeth Catalwnia 2014
Refferendwm annibyniaeth i'r Alban, 2014
Refferendwm Catalwnia 2014
Refferendwm ar bwerau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011
Refferendwm datganoli i Gymru, 1997
Refferendwm datganoli i Gymru, 1979
Polau yfed ar y Sul yng Nghymru

Gwleidyddiaeth
Llywodraeth
Llanw

Y llanw yw ymchwydd a mewnlifiad rheolaidd lefel dyfroedd y môr mewn canlyniad i rym atyniad disgyrchiant rhwng y ddaear, y lleuad a'r haul. Mae newidiadau mewn lleoliad cymharol y tri chorff hyn yn achosi amrywiad yng ngraddfa'r llanw. Mae'r rhan fwyaf o lefydd yn y byd yn cael llanw dwywaith y dydd ond gan fod 'diwrnod llanw' yn parhau am 24 awr 51 munud nid ydynt yn digwydd ar yr un amser bob dydd o'r flwyddyn a chynhyrchir gwybodlenni arbennig yn lleol i ddangos hynny.

Terminoleg
Terminoleg Aberdaron:
Mae hogia ifanc o Aberdaron yn cytuno nad oes yna'r fath beth â “llanw isel”.
 llanw - pan mae'r môr i mewn,
 llenwi - y broses o'r llanw yn dod i mewn. ('Mae'n llenwi'n gyflym hogia‘)
 pen llanw - high tide (“Mae yna lanw uchal wythnos nesa”: cyfeira hyn at spring tide pan mae'r môr yn uwch na'r arfer, rhyw ddwywaith dair y flwyddyn.
 gorllan - pen llanw.
 llinell gorllan - high tide mark, y llinell a welir ar y creigiau sy'n dangos pa mor uchel y mae'r môr yn codi. 
 trai - y môr allan 'Mae hi'n treio' - y broses o'r môr yn mynd allan (ebbing)
 distyll - y trai pella. Dywed pysgotwyr ”awn ni allan ar y distyll' (y pysgod yn dwad i mewn efo'r llanw) h.y. fel mae'r môr yn troi ac yn dechra llenwi eto.

Mae trai mawr yn syrthio i'r un categori a llanw uchal sef y pellter mwya ar Spring tide e.e. ar drai mawr mae'n bosib gweld olion yr hen goedwig ar draeth Porth Neigwl. Efallai fod yna erbyn heddiw ddefnydd o 'ben trai' yn hytrach na distyll, ac o ddewis, mae hynny yn well na llanw isel.

Cyfeiriadau

Eigioneg
Himachal Pradesh

Mae Himachal Pradesh (Hindi: हिमाचल प्रदेश), yn dalaith yng ngogledd India. Mae'n ardal fynyddig, yn ffinio ar Tibet yn y dwyrain, Jammu a Kashmir yn y gogledd, Punjab yn y de-orllewin, Haryana ac Uttar Pradesh yn y de ac Uttarakhand yn y de-ddwyrain. Gydag arwynebedd o 55,658 km² (21,490 milltir sgwar), mae Himachal Pradesh yn un o daleithiau llai India. Roedd y boblogaeth yn 6,077,248 yn 2001.

Prifddinas y dalaith yw Shimla, ac mae trefi pwysig eraill yn cynnwys Solan, Dharamsala, Kangra, Mandi, Kullu, Chamba, Hamirpur, Dalhousie aManali.  Mae rhan orllewinol yr Himalaya yn y gogledd a'r dwyrain, a Bryniau Siwalik yn y de. Prif afonydd y dalaith yw'r Sutlej, Ravi, Chenab, Beas a'r Yamuna.

Mae economi'r dalaith yn dibynnu ar dwristiaeth a thyfu afalau, ac mae'n gwerthu trydan i rannau eraill o India. Yn ninas Solan, Bragdy Solan yw'r bragdy hynaf yn Asia.

 
Taleithiau India
489

4g - 5g - 6g 
430au 440au 450au 460au 470au - 480au - 490au 500au 510au 520au 530au 
484 485 486 487 488 - 489 - 490 491 492 493 494

Digwyddiadau 
Theodoric Fawr, brenin yr Ostrogothiaid, yn parhau gyda'i ymosodiad ar Yr Eidal, gyda chefnogaeth yr Ymerawdwr Bysantaidd Zeno.
28 Awst - Theodoric yn gorchfygu Odoacer ym Mrwydr Isonzo.
27 Medi - Odoacer yn ymosod ar Theodoric ym Mrwydr Verona, ac yn cael ei orchfygu am yr ail dro.

Genedigaethau

Marwolaethau 

489
Mizoram

Mae Mizoram yn dalaith yng ngogledd-ddwyrain India, yn ffinio ar Myanmar yn y dwyrain a'r de a Bangladesh yn y gorllewin. Roedd yn rhan o dalaith Assam hyd 1973, pan ddaeth yn Diriogaeth yr Undeb. Daeth yn dalaith ym mis Chwefror 1987. Y brifddinas yw Aizawl.

Roedd y boblogaeth yn 888,573 yn 2001. Mae llythrennedd yn y dalaith yr ail-uchaf yn India,  88.8% o'r boblogaeth; dim ond Kerala sy'n uwch. Mae'r mwyafrif o'r boblogaeth yn perthyn i lwyth y Mizo, ac mae tua 87% o'r boblogaeth, gan gynnwys bron y cyfan o'r Mizo, yn Gristnogion.

Bu cyswllt rhwng Cymru â'r dalaith hon oddi ar i'r cenhadwr cyntaf o Gymru (y Parch. D. E. Jones o Landderfel, ger y Bala), gyrraedd yno ym 1894. Mae'r eglwys a sefydlwyd yno yn synod, ac yn ffurfio rhan o Eglwys Bresbyteraidd India. Dychwelodd y cenhadon olaf o Gymru oddi yno ym 1969 wedi cyfnod o ansefydlogrwydd gwleidyddol. Bu'r dalaith yn ardal gyda chyfyngiadau ar ymwelwyr hyd yn gymharol ddiweddar.

 
Taleithiau India