alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Bryste

Dinas a sir seremonïol yn Ne-orllewin Lloegr yw Bryste (Saesneg: Bristol); y sillafiad yng ngherddi'r bardd Guto'r Glyn (c.1435 – c.1493) yw Brysto. Fe'i hadnabyddid hefyd fel Caerodor neu Caer Odor yn Gymraeg (gyda'r gair "odor" yn golygu "bwlch") . Mae'n agos i  Fôr Hafren a phontydd Hafren ac fe'i lleolir 71 km i'r dwyrain o Gaerdydd. Mae Bryste ar ffin siroedd Caerloyw a Gwlad yr Haf, gydag Afon Avon yn eu gwahanu.

Geirdarddiad
Mae'r enw 'Bryste' yn dod o'r Hen Saesneg Brycgstow "lle'r bont". Mae'r "l" ar ddiwedd y ffurf Saesneg yn tarddu o un o nodweddion tafodiaith Saesneg Bryste, sef ychwanegu "l" weithiau ar ddiwedd geiriau sy'n gorffen gyda llafariad.

Hanes
Mae'r ddinas wedi datblygu yn bennaf fel porthladd ac roedd masnachu caethweision yn bwysig iawn ar un adeg.  Yn y 18g roedd Bryste'n ganolfan bwysig ar gyfer gwaith porslen ac yn cystadlu yn y farchnad honno â gweithfeydd Plymouth a Dresden.

Mae pont grog enwog ym Mryste, Pont Grog Clifton, ar draws Afon Avon, a adeiladwyd gan Isambard Kingdom Brunel.

Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth
Mae Bryste'n unigryw gan fod ganddo statws sirol ers y canoloesoedd. Yn 1835 ehangwyd y ffiniau er mwyn cynnwys treflanau megis Clifton ac roedd yn fwrdeistref sirol ym 1889 pan ddefnyddiwyd y term hwn am y tro cyntaf.
 Ar 1 Ebrill 1996, adenillodd ei statws fel sir (neu "swydd") pan ddiddymwyd yr enw "Swydd Avon" a daeth yn swydd unedol.

Etholaethau seneddol
Rhennir y sir yn chwe etholaeth seneddol yn San Steffan. At ddibenion gweinyddol mae'n dal i gael ei restru fel rhan o'r hen sir Avon.

 De Bryste
 Dwyrain Bryste
 Filton a Bradley Stoke
 Gogledd-orllewin Bryste
 Gorllewin Bryste
 Kingswood
 Thornbury a Yate

Adeiladau a chofadeiladau 
 Castell Bryste
 Eglwys gadeiriol
 Eglwys y Teml
 Neuadd Colston
 Theatr Old Vic
 Tŵr Colston

Enwogion 
 Robert Southey (1774-1843), bardd
 Isaac Rosenberg (1890-1918), bardd ac arlunydd
 Lee Evans (g. 1964), comediwr
 Paul Potts (g. 1971), canwr

Gweler hefyd
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Cyfeiriadau

Awdurdodau unedol Lloegr
 
Dinasoedd Lloegr
Siroedd seremonïol Lloegr
M1

Mae'r M1 yn draffordd yn Lloegr sy'n cysylltu Llundain a Leeds.

Mae Milton Keynes ger y draffordd.

Ffyrdd Lloegr
A55

Mae'r briffordd A55 yn ffordd ddeuol yng Ngogledd Cymru, sy'n cysylltu dinas Caer, Lloegr a thref Caergybi, Môn.

Hanes
Roedd y Rhufeiniad wedi adeiladu ffordd ar draws Gogledd Cymru er mwyn cysylltu eu caerau yng Nghaer (Deva) a Chaernarfon (Segontiwm) - ond prin iawn bod y ffordd bresennol yn dilyn yr un llwybr. Yn wir, roedd pentiroedd y Penmaen-bach a Phen-y-clip ym Mhenmaenmawr wedi trechu'r teithwyr cynnar, gyda'r llwybr dros Fwlch y Ddeufaen yn rhoi llwybr mwy diogel at Eryri.

Mae hanes yr A55 yn dechrau gyda Thomas Telford. Pan gomisiynwyd ef i adeiladu'r A5 o Lundain i Gaergybi, gofynnwyd hefyd iddo wella'r ffordd o Gonwy ar draws yr arfordir at ei ffordd newydd, gan gynnwys pontio'r Afon Conwy. Adeiladodd Telford Pont Grog Conwy, a agorwyd yn 1826, fel y bont gyntaf ar draws yr afon yn y fan yma, llawer is na phontydd blaenorol, ac roedd hefyd wedi adeiladu ei ffordd dros lethrau'r ddau bentir peryglus. Roedd hwn felly wedi agor i fyny llwybr yr A55 presennol i deithio o Gaer i Fangor trwy Conwy.

Yn y 1930au, gwellwyd ffordd Telford pan adeiladwyd yn sylweddol i leddfu'r siwrnai dros bentiroedd y Penmaen-bach (un twnnel) a Phen-y-clip (dau dwnnel a phont dros rhan o'r môr), ym Mhenmaenmawr. Yn 1959, agorwyd pont newydd ar draws Afon Conwy wrth ymyl y bont grog.

Y Ffordd Fodern

Rhwng y 1960au a'r 1980au, mewn cyfres o ffyrdd osgoi, gwelliannau bychan a pheirianeg sifil mwy sylweddol, gwellwyd y cyfan o'r ffordd i fod yn ffordd ddeuol, Gwibffordd Gogledd Cymru. Fel rhan o'r gwaith hwn, adeiladwyd twnnel dan y môr fel ffordd amgen i groesi Afon Conwy ac osgoi tagfeydd traffig yn nhref Conwy, ac adeiladwyd twnnelau mwy sylweddol drwy'r ddau pentir.

Yn 2001, fel rhan o gynllun Cynllun Cyllid Preifat, ymestynwyd yr ffordd i gynnwys Pont Britannia (a rifwyd yr A5 cyn hynny) ac ar draws Ynys Môn, fel ffordd ddeuol ar draws yr ynys i osgoi pentrefi yr A5.

Mae'r A55 gyfan bellach wedi ei ddynodi yn rhan o'r Ffordd Ewropeaidd  E22 (Caergybi - Leeds - Amsterdam - Hamburg - Malmö - Riga - Moscow - Perm - Ekaterinburg - Ishim).

Ffyrdd Cymru
Ffyrdd Lloegr
Cludiant yng Nghonwy
Cludiant yng Ngwynedd
Cludiant yn Sir Ddinbych
Cludiant yn Sir y Fflint
Cludiant yn Ynys Môn
Gogledd Cymru
Pedwar

Rhif rhwng tri a phump yw pedwar (4) (benywaidd: pedair). Mae'r gair yn tarddu o'r gair Indo-Ewropeg tybiedig kuetuor.

Rhifau
4 (rhif)
Ch

Pedwaredd llythyren yr wyddor Gymraeg yw Ch.

Mae'r llythyren "Ch" yn Gymraeg yn cael ei ynganu fel "[χ]" yn IPA.

Mae'n debyg i'r un lythyren yn Almaeneg yng ngeiriau "auch", "doch", ayyb.

Yn Saesneg a Sbaeneg, ynganer y llythyrennau "ch" ychydig fel "ts".  Arferai "Ch" yn Sbaeneg fod yn un llythyren, mewn geiriaduron ayyb (fel yn Gymraeg), ond newidiwyd hyn yn ddiweddar, ac mae'n ddwy lythyren nawr.  Mae'r llythyren "J" yn Sbaeneg (a "G" cyn "E" neu "I") yn cael ei ynganu fel "Ch" yn Gymraeg.

Mae "Ch" yn yr Eidaleg yn cael ei ynganu fel "C" yn Gymraeg.

Gwelir bod hon yn wrthwyneb o'r ddefnydd Saesneg.

Graffemau
Yr wyddor Gymraeg
Bwlch

Am y pentref ym Mhowys, gweler Bwlch, Powys.
Bwlch yw rhywle lle gellir tramwyo rhwng rhywbeth. Gall fod rhwng dau fynydd, neu ddwy ochr o gwm neu hyd yn oed lle gwag mewn clawdd. Ceir yr enw ar sawl enw lle.

Mae un pentre o'r enw Bwlch rhwng Aberhonddu a'r Fenni. Hefyd Tan y Bwlch yng Ngwynedd.

"Bwlch" fel trosiad 
Yn ei ddrama Buchedd Garmon mae Saunders Lewis yn galw am sefyll yn y bwlch i gadw'r wlad rhag y bwystfil.

Rhai bylchau enwog 
 Abra del Acay
 Bwlch Drws Ardudwy, Gwynedd, Cymru
 Bwlch Khyber, Affganistan / Pacistan
 Bwlch Llanberis, Gwynedd, Cymru
 Bwlch Oerddrws, Gwynedd, Cymru
 Bwlch Simplon, Y Swistir / Yr Eidal
 Bwlch Sychnant, Conwy, Cymru

Llyfryddiaeth 
 Ioan Bowen Rees, Bylchau Caerdydd, 1995). Ysgrifau mynydd, yn cynnwys disgrifio croesi sawl bwlch enwog.

 
Tirffurfiau
Brains

Cwmni bragu yng Nghaerdydd yw Brains. Sefydlwyd S. A. Brain yn 1882 gan Samuel Arthur Brain. Mae'r bragdy yn berchen ar dros 200 o dafarndai yn Ne Cymru a gorllewin Lloegr. Yn ddiweddar mae'r cwmni wedi noddi tîm rygbi undeb Cymru.

Dolenni allanol
 SA Brain & Co. Ltd – gwefan swyddogol

Cwrw a bragdai yng Nghymru
Economi Caerdydd
Sefydliadau 1882
Y Dywysoges Gwenllian

Erthygl am ferch Llywelyn ap Gruffudd yw hon. Gweler hefyd Gwenllian (gwahaniaethu).

Merch Llywelyn Ein Llyw Olaf, Tywysog Cymru, a'i wraig Elinor, Arglwyddes Cymru, oedd y Dywysoges Gwenllian neu Gwenllian o Gymru (12 Mehefin, 1282 - 7 Mehefin, 1337), Tywysoges Gwynedd a Chymru. Hi oedd unig ddisgynnydd cyfreithlon Llywelyn o'i briodas ag Elinor (Elen), merch y barwn Simon de Montfort.

Hanes
Cafodd Gwenllian ei geni yn llys tywysogion Gwynedd yn Aber Garth Celyn, Gwynedd, a bu ei mam farw wrth roi genedigaeth iddi. Mewn llai na blwyddyn roedd ei thad hefyd yn farw.

Ar ôl i Dywysogaeth Cymru syrthio, wedi lladd Llywelyn a dienyddio ei frawd Dafydd, bu erlid gan y Saeson ar ddisgynyddion uniongyrchol olaf Teulu Aberffraw. Roedd Eryri a chalon Gwynedd dan warchae ac am chwe mis neu ragor roedd milwyr Seisnig yn cael rhwydd hynt i wneud fel y mynnant.

Daliwyd Gwenllian. Roedd y Dywysoges ifanc yn amlwg yn berygl i Goron Lloegr ac o ganlyniad fe'i ducpwyd o Wynedd a'i charcharu am oes ym Mhriordy Sant Gilbert yn Sempringham, Lloegr, a hithau ond yn flwydd a hanner oed. Ac yno y bu tan ei marw yn 1337. Mae'n fwy na thebyg na siaradai Gymraeg ac na chlywodd air o Gymraeg gan y lleianod eraill. Yng nghofnodion Sempringham, nodir ei henw fel 'Wencilian', eu hynganiad o'i henw.

Codwyd carreg goffa iddi yn Sempringham yn 2001 gan Gymdeithas Gwenllian.

Ar y 1af o Fai 2009 cyhoeddwyd byddai enw Y Garnedd Uchaf, copa 3,000 m yn y Carneddau, yn cael ei newid yn swyddogol i Garnedd Gwenllian i gofio'r Dywysoges Gwenllian. Byddai Gwenllian yn ymuno felly a'i thad, ei mam a'i ewythr a goffeir eisoes yn enwau copaon eraill gerllaw, sef Carnedd Llywelyn, Yr Elen a Carnedd Dafydd. Bydd yr enw yn cael ei argraffu, gyda'r hen enw hefyd, ar fapiau OS newydd o Fedi 2009 ymlaen.

Llinach

Gweler hefyd
Cymdeithas y Dywysoges Gwenllian

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
 Cymdeithas y Dywysoges Gwenllian

Cymry'r 13eg ganrif
Cymry'r 14eg ganrif
Genedigaethau 1282
Merched y 13eg ganrif
Merched y 14eg ganrif
Llinach Aberffraw
Marwolaethau 1337
Pobl o Wynedd
Tywysogesau Cymru
Tywysogesau Gwynedd
Felin-foel

Pentref yng nghymuned Llanelli Wledig, Sir Gaerfyrddin, yw Felin-foel (hefyd: Felinfoel). Yn y pentref y lleolir Bragdy Felinfoel, lle y cynhyrchir cwrw Felinfoel. Llifa afon Lliedi heibio i'r pentref.

Magwyd yr actor Clifford Evans yma. Mae Phil Bennett hefyd yn frodor o Felinfoel.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Llanelli Wledig
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Tywysoges Cymru

Gwraig Tywysog Cymru yw Tywysoges Cymru.

Rhestr

Tywysogesau Cymru Cymreig
Tywysogesau'r Gymru annibynnol cyn sefydlu'r drefn Seisnig yn 1283.
 Elizabeth Ferrers
 Y Dywysoges Gwenllian
 Siwan

Ers 1361
Gwragedd y Tywysog Cymru Seisnig ers 1361:
Joan o Gaint (1361 - 1376)
Anne Neville (1470 - 1471)
Catrin o Aragon (1501-1502)
Caroline o Ansbach (1714 - 1727)
Augusta o Saxe-Gotha (1736 - 1751)
Caroline o Brunswick (1795 - 1820)
Alexandra o Ddenmarc (1863 - 1901)
Mair o Teck (1901 - 1910)
Diana Spencer (1981 - 1996)
Camilla Shand (ers 2005). Nodyn: Deiliad yn ôl y gyfraith yn unig - cyfeirir ati fel 'Duges Cernyw' ar achlysuron swyddogol.
Plwton (planed gorrach)

Planed gorrach, yn ôl penderfyniad yr Undeb Seryddol Rhyngwladol (IAU) ar 24 Awst 2006 yw Plwton (neu Plwto; symbolau:  ac ). Cyn hynny roedd Plwton yn cael ei chyfrif fel y lleiaf o'r planedau. Fe'i enwir ar ôl y duw clasurol. Mae'n rhyw dri chwarter maint lleuad y ddaear. Darganfuwyd Plwton gan y seryddwr Americanaidd Clyde Tombaugh yn 1930. Mae gan Blwton bum lloeren: Charon (darganfuwyd yn 1978), Nix a Hydra (darganfuwyd yn 2005), Kerberos (darganfuwyd yn 2011) a Styx (darganfuwyd yn 2012). Mae Plwton yn llai na saith o loerau Cysawd yr Haul: Y Lleuad, Io, Ewropa, Ganymede, Calisto, Titan a Thriton.

Mae ganddo gylchdro o 5,913,520,000 km (39.5 Unedau Seryddol) o'r Haul (fel rheol), yn mesur 2370 km yn nhryfesur, ac yn pwyso 1.27x1022 kg.

Mae cylchdro Plwton yn dra-echreiddig. Weithiau mae'n nes i'r Haul na Neifion (fel oedd e o Ionawr 1979 hyd Chwefror 1999). Mae Plwton yn chwyldroi yn y cyfeiriad cyferbyniol i'r rhan fwyaf o'r planedau eraill. Mae tymheredd arwyneb Plwton yn amrywio rhwng -235 a -210 C. Mae ei chyfansoddiad yn ddirgel, ond mae ei chynhwysedd (rhyw 2g/cm3) yn awgrymu ei bod yn gymysgedd o 70% craig a 30% iâ dŵr, yn debyg i Driton.

Gan fod cylchdro Plwton mor rhyfedd, y mae Plwton weithiau yn ddigon agos at yr Haul i droi rhewogydd ei harwyneb yn nwy a chreu awyrgylch sylweddol wedi ei gyfansoddi bron yn gyfan gwbl gan nitrogen a chanddo wyntoedd a chymylau. Serch hynny, gan ei bod yn gor-blaned nid oes ganddi ddigon o ddwyster i rwymo awyrgylch am gyfnod hir. Felly mae awyrgylch Plwton yn cael ei greu a'i ddileu yn fuan ar yr un pryd.

Cyrhaeddodd y chwiliedydd gofod New Horizons ar 14 Gorffennaf 2015 gan hedfan 12,500 km (7,800 milltir) uchlaw arwyneb Plwton gan gymryd y lluniau manwl cyntaf o'r blaned gorrach.

Cyfeiriadau 

Planedau corrach
Robin Cook

Gwleidydd a chyn Ysgrifennydd Gwladol yn llywodraeth Tony Blair yn San Steffan oedd Robert Finlayson "Robin" Cook (28 Chwefror 1946 – 6 Awst 2005). Cafodd ei eni yn Bellshill, yn yr Alban. Etholwyd ef i'r senedd yn 1974.

Mae ei araith adeg cyhoeddi Adroddodiad Scott ar 26 Chwefror 1994 ar werthu arfau i Irac yn nodweddiadol, er na chafodd ond dwy awr i'w pharatoi.

Yn gynnar yn 2003 ef oedd un o'r prif wrthwynebwyr dros fynd i ryfel yn Iraq, ac fe wnaeth ymddiswyddo o'r cabinet mewn canlyniad. Disgrifiwyd ei araith ymddiswyddo yn Nhŷ'r Cyffredin gan Andrew Marr, gohebydd y BBC, fel "yr un fwyaf godidog ac effeithiol yng ngwleidyddiaeth diweddar Prydain".

Bu farw'n annisgwyl wrth gerdded yn y mynyddoedd yn yr Alban yn Awst 2005.

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1946
Gwleidyddion Albanaidd yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Albanaidd yr 21ain ganrif
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Marwolaethau 2005
Mynydd Llysiau

Un o gopaon y Mynydd Du yn nwyrain Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, Powys yw'r Mynydd Llysiau, ag iddo uchder o 663 m. Saif rhwng Llanymddyfri a Threfynwy; .

Dosbarthiad 
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 663 metr (2175 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map

Cyfeiriadau

Llysiau
Copaon Hewitt
Copaon Nuttall
Great Cockup

Mae Great Cockup yn fynydd o uwchder 526m ym Mharc Cenedlaethol Ardal y Llynnoedd.

Darganfyddir ar y map ar NY 273 333.

Gweler hefyd 
 Little Cockup

Cumberland (awdurdod unedol)
Mynyddoedd a bryniau Cumbria
Little Cockup

Bryn 395m o uchder ym Mharc Cenedlaethol Ardal y Llynnoedd, Cumbria, yw Little Cockup. Mae i'w weld ar y map ar NY 262 337.

Gweler hefyd 
 Great Cockup

Mynyddoedd a bryniau Cumbria
Rhestrau mynyddoedd

Rhestrau o fynyddoedd fesul cyfandir, gwlad neu ranbarth.

Cyffredinol
Rhestr mynydd uchaf pob gwlad

Asia
Yr Himalaya
Mynyddoedd Iran
Mynyddoedd Twrci

De America
Yr Andes

Ewrop
Yr Alpau
Pyreneau
Mynyddoedd a bryniau Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
Charles Rolls

Gwneuthurwr ceir ac awyrennwr oedd Charles Stewart Rolls (27 Awst 1877 – 12 Gorffennaf 1910), mab John Allan Rolls, Barwn 1af Llangatwg.

Gyda'i gyfaill Frederick Henry Royce sefydlodd gwmni ceir Rolls-Royce yn 1904. Ef oedd y gŵr cyntaf yng ngwledydd Prydain i farw mewn damwain awyrennau pan dorrodd cynffon ei 'Wright Flyer' pan oedd yn 32 blwydd oed.

Er mai yn Llundain y cafodd ei eni, glynodd yn glos at gartref ei deulu yn Yr Hendre, Sir Fynwy.

Gardd achau

Cyfeiriadau

Awyrenwyr Cymreig
Diwydianwyr Cymreig
Cymry Llundain
Genedigaethau 1877
Marwolaethau 1910
Erthygl Pedia Trefynwy
Pobl fu farw mewn damweiniau awyrennau
Madrid (cymuned ymreolaethol)

Un o gymunedau ymreolaethol Sbaen yw Cymuned Ymreolaethol Madrid. Mae'n cynnwys yr ardal o gwmpas dinas Madrid.

Madrid
Madrid
Pump

Rhif rhwng pedwar a chwech yw pum (5). Mae'r gair pump yn dod o'r un gwraidd â quinque yn yr iaith Ladin. Mae'n rhif cysefin.

Ceir pum mys ar law.

Rhifau
5 (rhif)
Titwod

Adar bach sy'n bwyta pryfed, cnau a hadau yw titwod. Maen nhw'n byw yn Ewrop, Asia, Affrica a Gogledd America. Adar y coetir yw titwod ond maen nhw wedi addasu i barciau a gerddi. Maen nhw'n dodwy hyd at 12 ŵy mewn twll mewn coeden.

Mae'r gwir ditwod yn perthyn i deulu'r Paridae. Mae tua 59 o rywogaethau, yn cynnwys y Titw Tomos Las, Titw Mawr, Titw Penddu, Titw Copog, Titw'r Helyg a Thitw'r Wern. Mae dau deulu arall o ditwod, yr Aegithalidae (megis y Titw Cynffon-hir) a'r Remizidae (megis y Titw Pendil).

Mae'r Titw Barfog yn debyg i'r gwir ditwod ond dydy e ddim yn perthyn yn agos iddyn nhw.

Cyfeiriadau

Teuluoedd o adar
Treganna

Ardal a chymuned yng ngorllewin Caerdydd yw Treganna (Saesneg: Canton).

Yr enw
Nid yw tarddiad yr enw Treganna yn glir, ond dywed rhai ei fod yn deillio o enw Santes Canna, santes yn y chweched ganrif o dde Cymru (merch i nai'r Brenin Arthur yn ôl y chwedl). Digwydd yr elfen canna yn enw'r ardal gyfagos Pontcanna hefyd.

Ar lafar mae'r enwau Treganna/Canton yn cyfeirio at ardal llawer mwy eang na'r gymuned swyddogol gan gyfateb a'r plwyf eglwysig o'r un enw.

Disgrifiad
Y brif heol yw Heol Ddwyreiniol y Bont-faen: arni y mae llawer o siopau, bwytai a chaffis. Mae sawl parc yn yr ardal, gan gynnwys Parc Fictoria, Parc Thompson a Pharc y Jiwbilî. Mae Canolfan Gelfyddydau Chapter (a agorwyd yn 1971 ar hen safle Ysgol Uwchradd Cantonian) yn un o'r prif atyniadau.

Mae nifer o addoldai yn Nhreganna, gan gynnwys Salem, un o gapeli Cymraeg Eglwys Bresbyteraidd Cymru.

Mae gan Dreganna ddau stadiwm chwaraeon nodedig, sef Stadiwm Dinas Caerdydd (cartref C.P.D. Dinas Caerdydd) a Stadiwm Chwaraeon Rhyngwladol Caerdydd (stadiwm athletau).

Daeth Treganna yn rhan o Gaerdydd yn 1875.

Y Gymraeg
Yng nghyfrifiad 2011 nodwyd bod 19.1% o'r boblogaeth dros dair blwydd oed yn medru'r Gymraeg, sef 2,625 o bobl. Roedd hyn yn gynnydd arwyddocaol ar ffigyrau cyfrifiad 2001, sef 15.6% a 1,964.

Mae dwy ysgol gynradd Gymraeg yn Nhreganna, sef Ysgol Gymraeg Pwll Coch ac Ysgol Gymraeg Treganna. Un addoldy Cymraeg sydd yn y gymuned, sef Salem, un o gapeli Eglwys Bresbyteraidd Cymru. Adeiladwyd addoldy presennol y Cardiff Chinese Christian Church (Heol Llandaf) yn gapel i'r Bedyddwyr Cymraeg, ond troes yr iaith i'r Saesneg ar ddiwedd y 19g.

Demograffeg
Yng nghyfrifiad 2011 cafwyd yr ystadegau a ganlyn:

Addysg
Yn ogystal â'r ddwy ysgol gynradd Gymraeg (Ysgol Gymraeg Pwll Coch ac Ysgol Gymraeg Treganna), mae dwy ysgol gynradd Saesneg hefyd, sef Ysgol Gynradd Lansdowne ac Ysgol Gynradd Radnor. Un ysgol uwchradd sydd yn y gymuned, sef Ysgol Uwchradd Fitzalan.

Cyfeiriadau

Ardaloedd Caerdydd
Cymunedau Caerdydd
Arolwg Ordnans

Mae'r Arolwg Ordnans (Saesneg: Ordnance Survey) yn cyhoeddi cyfres o fapiau awdurdodol ar gyfer Prydain Fawr i gyd, ar sawl graddfa.  Ond mae'r OSNI yn cyhoeddi mapiau cyffelyb ar gyfer Gogledd Iwerddon.

Yn ogystal â'r mapiau ar bapur, mae'n nhw'n cyhoeddi'r graddfeydd mwya poblogaidd ar eu gwefan Get-a-Map, a thrwy wefannau cwmnïau eraill.

Enghraifft o Fap Arolwg Ordnans 

Mae'r enghraifft hon, sydd yn dod trwy'r gwasanaeth Get-a-Map, yn dangos rhan o swydd Caint yn Ne-ddwyrain Lloegr, ar raddfa 1:25000, sef 4 centimetr ar y map i bob cilometr ar y tir (ond gall y maint ar fonitor cyfrifiadurol fod yn wahanol, wrth gwrs).  Mae'r raddfa hon yn addas i gerddwyr, ond mae graddfa llai yn well i yrrwyr ceir.  TV580982 yw'r lleoliad grid yng nghanol y map.

Pethau i'w gweld yn yr enghraifft 
Mae'r map yn defnyddio'r drefn arferol am gyfeiriadau: gogledd i fyny, dwyrain i'r dde, de i lawr, a gorllewin i'r chwith.
Mae'r llinell goch dew yn dangos ffordd A (prif ffordd), a'r llinell felyngoch dew yn dangos ffordd B (ffordd llai bwysig).  Mae'r ffyrdd bach iawn yn wynion. Byddai traffordd yn cael ei dangos gyda llinell las.
Mae'r llinellau melyngochion meinion yn dangos yr uchder (metrau), trwy gysylltu lleoedd â'r un uchder.  Er enghraifft, pen bryn ydy Warren Hill (D.Ddn.), llechweddau ydy Pea Down (G.On.) a Crapham Down (D.On.), a chwm ydy Crapham Bottom (D.).  Mae'r rhifau duon (e.e. 158) yn dangos uchder lleol.
Mae'r llinellau gwyrddion byrion yn dangos llwybrau troed, ac mae'r llinellau gwyrddion hirion yn dangos llwybrau ceffyl (caniateir cerddwyr a beiciau hefyd).
Mae'r llinellau duon meinion yn dangos cloddiau rhwng y caeau.
Mae'r ardaloedd gwyrddion (yn y dwyrain) yn dangos coed, a fe ddefnyddir yma symbol coed collddail.
Dangosir ar y map hefyd clwb golff (symbol golff, G.), maes parcio (llythyren P, Dn.), hostel ieuenctid (triongl coch, G.Dn.), piler triongli (triongl glas golau, Dn.), a thai (e.e. G.Dn.).
Mae'r hen lythyrennau o'r geiriau Cross Dyke i'r dwyrain yn dangos lle gyda diddordeb hanesyddol.

Dolenni allanol 
 Gwefan swyddogol
 Arolwg Ordnans Gogledd Iwerddon (OSNI) 
 Gwasanaeth Get-a-map

Daearyddiaeth y Deyrnas Unedig
Daearyddiaeth yr Alban
Daearyddiaeth Cymru
Daearyddiaeth Lloegr
Daearyddiaeth Gogledd Iwerddon
Mapiau
Sefydliadau 1791
Philip Larkin

Bardd a nofelydd Saesneg oedd Philip Larkin (9 Awst, 1922 - 2 Rhagfyr, 1985). Llyfrgellwr Prifysgol Hull oedd ef.

Fe'i ganwyd yn Coventry, yn fab i Sydney Larkin (1884–1948) a'i wraig Eva Emily Day (1886–1977).  Cafodd ei addysg yn yr Ysgol King Henry VIII ac yng Ngholeg Sant Ioan, Rhydychen.

Llyfryddiaeth

Barddoniaeth
The North Ship (1945)
The Less Deceived (1955)
The Whitsun Weddings (1964)
High Windows (1974)

Nofelau
Jill (1946)
A Girl in Winter (1947)

Cyfeiriadau

Academyddion Prifysgol Caerlŷr
Academyddion Prifysgol Hull
Beirdd Seisnig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1922
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Llyfrgellwyr Prydeinig
Marwolaethau 1985
Nofelwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Pobl o Coventry
Pobl fu farw o ganser yr oesoffagws
Brenhiniaeth

Ffurf ar lywodraeth gwladwriaeth yw brenhiniaeth sy'n ymgorffori sofraniaeth ym mherson brenin neu frenhines. Mae gwerin bobl brenhiniaeth yn ddeiliaid i'r goron yn hytrach na dinasyddion fel mewn gweriniaeth.

Mae'r Deyrnas Unedig yn frenhiniaeth gyfansoddiadol a hefyd gwledydd megis Gwlad Belg, Denmarc, Sweden, Yr Iseldiroedd, a Norwy yn Ewrop. Ystyr brenhiniaeth gyfansoddiadol yw fod y brenin neu'r frenhines wedi rhoi cyfran o'i sofraniaeth i senedd y wladwriaeth. Mae yna wledydd yn y byd sydd â brenhiniaeth unbeniaethol megis Sawdi Arabia, Brwnei, Nepal, Eswatini, neu sydd â brenhiniaeth sydd bron yn unbeniaethol megis Gwlad Iorddonen, Ciwait, Qatar a Liechtenstein.

 
Ffurfiau llywodraeth
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Eryri a'r Cyffiniau 2005

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Eryri a'r Cyffiniau 2005 ym Mharc y Faenol, tu allan i Fangor, rhwng 30 Gorffennaf a 6 Awst 2005.

Gwnaethpwyd a chynlluniwyd y goron gan Ann Catrin Evans, Glynllifon, Caernarfon.

Enillydd Y Fedal Ddrama: Manon Steffan
Enillydd Tlws Dysgwr y Flwyddyn: Sue Massey

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

Ffynhonnell

Cyfansoddiadau a Beirniadaethau, Eisteddfod Genedlaethol Cymru Eryri a'r Cyffiniau 2005,  ISBN 1-84323-586-2

Bangor
Eryri a'r Cyffiniau 2005
Eryri
2005
Hanes Gwynedd
2005 yng Nghymru
Ann Catrin Evans

Cerflunwraig a dylunydd Cymreig yw Ann Catrin Evans (ganwyd 1 Awst 1967), sy'n gweithio'n bennaf mewn metel. Caiff ei gwaith ei arddangos ar draws y Deyrnas Unedig a'r Unol Daleithiau a'i werthu'n fyd-eang.

Bywgraffiad 
Ganwyd Evans ym Mangor, ac astudiodd radd sylfaen celf ym Mhrifysgol Bangor ym 1987–1988. Graddiodd o Brifysgol Brighton gyda gradd baglor y celfyddydau mewn gwaith pren, metel, serameg a plastig ym 1989. Mae ganddi efail ac oriel ym Mharc Glynllifon ger Caernarfon.

Gwaith 
Mae ei gwaith wedi ennill nifer o wobrau gan gynnwys medal aur Eisteddfod Genedlaethol Cymru ar gyfer Campwaith Crefft, Gwobr Merched mewn Menter, a Bwrsari Cyngor Celfyddydau Cymru.

Comisiynwyd i ddylunio dodrefn ar gyfer drysau yng Nghanolfan Mileniwm Cymru yng Nghaerdydd, a agorwyd yn swyddogol yn 2004. Dyluniodd hefyd dlws gwobr gyntaf Siân Phillips yn 2004.

Evans oedd gwneuthurwr a chynllunydd coron Eisteddfod Genedlaethol Cymru Eryri a'r Cyffiniau 2005.

Gwnaethpwyd y goron o arian a llechen. Roedd y pigau o lechen mewn cylch ar y goron yn cynrychioli llyfrau ar agor â dau stribed o arian yn eu dal at ei gilydd mewn cylch yn gwneud i'r cyfan edrych fel clawdd llechen, sy'n nodweddiadol o'r dystiolaeth o ddiwydiant llechi yr ardal.

Dywedodd Ann Catrin Evans:
"Mae'r ddau ddeunydd yn gwrthgyferbynnu'n hyfryd gydag un yn dywyll a garw a'r llall yn sgleiniog a golau ac mae hynny'n gyfuniad perffaith. Roeddwn i'n hapus â'r gwaith ar ôl gorffen gan fod y Goron yn dal y golau yn ofnadwy ac mae hynny yn rhywbeth nad oeddwn i wedi ei ragweld."

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1967
Cerflunwyr Cymreig
Dylunwyr Cymreig
Gofaint
Pobl o Fangor
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Brwydr Waterloo

Ymladdwyd Brwydr Waterloo ar 18 Mehefin 1815 gerllaw pentref Waterloo yng Ngwlad Belg. Brwydrai byddin o Ffrainc, o dan arweinyddiaeth Napoleon Bonaparte, yn erbyn cynghrair byddinoedd Prydain, o dan arweinyddiaeth Dug Wellington, a Phrwsia, o dan arweinyddiaeth Gebhard Leberecht von Blücher.

Hon oedd y frwydr dyngedfennol yn ymgyrch Napoleon i adennill pŵer wedi iddo ddianc oddi ar Ynys Elba. Wedi iddo golli brwydr Waterloo fe alltudiwyd Napoleon unwaith yn rhagor, y tro hwn i ynys Sant Helena.

Codwyd Pont Waterloo ger Betws-y-Coed yn yr un flwyddyn, i gofio'r frwydr.

Gweler hefyd 
 Diwrnod Waterloo

1815
Waterloo
Hanes milwrol Ewrop
Hanes Gwlad Belg
Waterloo
Hanes milwrol y Deyrnas Unedig
Rhyfeloedd Napoleon
Ystradfellte

Pentref a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw Ystradfellte. Saif yn ne'r sir ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog yn y Fforest Fawr, rhwng Hirwaun ac Aberhonddu. Ceir sawl rhaeadr cyfagos ac mae'n lle boblogaidd gan gerddwyr. Roedd hostel ieuenctid yna, ond mae wedi cau erbyn hyn.

Yng nghyffiniau'r pentref ceir Maen Madog, carreg Gristionogol gynnar gydag arysgrif Ladin arni.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
Pentrefi Powys
Y Dinesydd

Papur Bro Caerdydd a'r cylch yw'r Dinesydd y papur bro cyntaf a sefydlwyd. Fe'i sefydlwyd gan Meredydd Evans yn 1973 ac fe'i dosberthir drwy'r capeli a'r ysgolion Cymraeg yn bennaf. Y Dinesydd oedd y papur bro cyntaf i'w sefydlu yng Nghymru, ar wahân i Herald Cymraeg, Caernarfon ac mae'n gwasanaethu'r brifddinas ei hun a hefyd Y Barri, Penarth, Y Bontfaen a maestrefi gogleddol y ddinas.

Ymhlith y rheiny a fu wrth y llyw y mae Gwilym Roberts. Bu'r dylunydd, Cen Williams yn gartŵnydd cyson i'r cyhoeddiad o'r sefydlu yn y 1974.

Gweler hefyd
 Rhestr Papurau Bro

Dolen allanol
Gwefan swyddogol

Cyfeiriadau 

Y cyfryngau yng Nghaerdydd
Dinesydd
Sefydliadau 1973
Papur Bro

Papurau cymunedol Cymraeg a gyhoeddir fel arfer yn fisol ac a gynhyrchir gan wirfoddolwyr yw Papurau Bro.  Y cyntaf i'w sefydlu oedd Y Dinesydd yn 1973 yng Nghaerdydd.  O fewn blwyddyn sefydlwyd pedwar arall: Papur Pawb yn Nhal-y-bont, Llais Ogwan ym Methesda, Clebran yn ardal y Preseli a Pethe Penllyn yn ardal Llanuwchllyn. Erbyn heddiw mae dros hanner cant o bapurau bro ar gael.

Mae gan yr holl bapurau bro gylchrediad o oddeutu 35,950 o gopïau'r mis.

Yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Morgannwg 2012 galwodd Leighton Andrews, y Gweinidog oedd â chyfrifoldeb dros y Gymraeg a chyfryngau digidol am ragor o gefnogaeth i bapurau bro:

"Mae'r Papurau Bro yn draddodiad pwysig yng Nghymru, ond wrth i fwy o bobl droi at y dechnoleg newydd am eu newyddion, mae'n hanfodol eu bod yn defnyddio'r dulliau newydd hyn o gyfathrebu. Mae nifer o gyfleoedd ar gael i helpu'r broses o gyhoeddi'r Papurau Bro i symud â'r oes, o'r dylunio a'r cysodi i ddefnyddio Hyperlocal i'w hyrwyddo. Mae llawer iawn o dechnoleg ar gael i'w gwneud yn hygyrch i gynulleidfa ehangach a rhoi lle i leisiau newydd."

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
 Rhestr Papurau Bro
Dylan Iorwerth

Newyddiadurwr a llenor Cymreig yw Dylan Iorwerth (ganed Ebrill 1957), sy'n gweithio yn yr iaith Gymraeg. Cafodd ei eni yn Nolgellau ond symudodd y teulu i Waunfawr pan oedd yn saith oed.

Ar ôl astudio yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth ymunodd â'r Wrexham Leader am gyfnod cyn ymuno ag Adran Newyddion BBC Radio Cymru. Gweithiodd yn ddiweddarach fel gohebydd gwleidyddiaeth BBC Cymru yn Llundain. Bu yn un o sylfaenwyr y papur Sul wythnosol Sulyn, ac ym 1988 sefydlodd y cylchgrawn wythnosol Golwg.

Enillodd y goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 2000, y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Eryri a'r Cyffiniau 2005 gyda'i gyfrol o straeon byrion Darnau a'r Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Morgannwg 2012.

Gwnaethpwyd ef yn gymrawd er anrhydedd o Brifysgol Cymru, Llanbedr Pont Steffan ym mis Mawrth 2010.

Llyfryddiaeth
 Darnau (Gwasg Gwynedd, 2005)
 Dau Fywyd Cyfan: Hunangofiant Defi Fet (Gwasg Gomer, 2006)
 Nabod y Teip (Gwasg Carreg Gwalch, 2007)
 Gohebydd yng Ngheredigion yn ystod y Flwyddyn Fawr: Hanes John Griffith (Y Gohebydd) ac Etholiad 1868 (Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, 2007)

Cyfeiriadau 

Beirdd Cymraeg
Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Genedigaethau 1957
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Newyddiadurwyr Cymreig
Pobl o Wynedd
Dafydd Orwig

Cenedlaetholwr, cymwynaswr y Gymraeg ac addysgwr  oedd Dafydd Orwig Jones (17 Medi 1928 - 10 Tachwedd 1996). Ganed yn Neiniolen, Gwynedd. Bu yn athro daearyddiaeth ac yn ddarlithydd yn y Coleg Normal, Bangor. Roedd yn Gynghorydd Sir ar Gyngor Sir Gwynedd ac yn ymgeisydd seneddol dros Blaid Cymru. Ef olygodd yr Atlas Cymraeg a gyhoeddwyd yn 1987.

Genedigaethau 1928
Marwolaethau 1996
Addysgwyr Cymreig
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Plaid Cymru
Pobl o Arfon
Idris Foster

Ysgolhaig Cymraeg oedd Idris Llewelyn Foster (23 Gorffennaf 1911 – 18 Mehefin 1984), roedd fwyaf adnabyddus fel  Athro Celteg yng Ngholeg Yr Iesu o 1947 hyd 1978.

Ganwyd yng Ngharneddi, ger Bethesda, Gwynedd. Addysgwyd yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor. Apwyntiwyd ef yn bennaeth adran Gelteg ym Mhrifysgol Lerpwl ym 1936. Fe dorrodd yr Ail Ryfel Byd ar draws ei yrfa academaidd, pan weithiodd dros yr Adran Deallusrwydd Llyngesol. Yn 1947 apwyntiwyd ef yn drydydd daliwr y swydd Athro Celteg yng Ngholeg Yr Iesu, Prifysgol Rhydychen, swydd a ddeliwyd yn wreiddiol gan Syr John Rhys. Daeth yn Gymrawd Coleg Yr Iesu yr un adeg. Cafodd ei urddo'n farchog yn 1977, ymddeolodd y flwyddyn ganlynol gan ddychwelyd i'w gynefin, bu farw yn 1984.

Ei waith pwysicaf ym maes Astudiaethau Celtaidd oedd ei astudiaethau o farddoniaeth a llên Cymraeg a Gwyddeleg Canoloesol. Fe wnaeth gyfraniad arbennig i astudiaeth o chwedl Culhwch ac Olwen, yr Hengerdd a'r Cynfeirdd. Cyhoeddwyd ei fersiwn ef o'r chwedl, ar ôl ei farwolaeth, yn 1992.

Bywyd Cyhoeddus
Bu'n weithgar yn ymwneud â sawl cymdeithas Gymreig flaengar, yn arbennig yr Eisteddfod Genedlaethol. Roedd yn gadeirydd Cyngor a Llywydd y Llys, roedd yn drysorydd ac islywydd Llyfrgell Genedlaethol Cymru, ac yn aelod o gorff llywodraethu'r Eglwys yng Nghymru. Bu'n llywydd ar Gymdeithas Dafydd ap Gwilym. Bu'n aelod o Gyngor yr Iaith Gymraeg a sefydlwyd yn 1973.

Deilir archif o'i bapurau gan Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

Dolenni allanol
Bywgraffiad byr a manylion yr archifau 

Ysgolheigion Cymraeg
Genedigaethau 1911
Marwolaethau 1984
Pobl o Fethesda
Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1953

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1953 yn y Rhyl, Sir y Fflint (Sir Ddinbych bellach).

Dilys Cadwaladr oedd y ferch gyntaf i gael ei choroni yn yr Eisteddfod Genedlaethol. Gan fod gwobrwyo merch yn brifardd yn ddigwyddiad prin yr adeg yma, galwyd tafarn ar Ffordd Rhuddlan o'r enw "The Crowned Bard" i gofio'r achlysur; mae dal yno heddiw. Nid oedd yna gytundeb ar goroni Dilys Cadwaladr. Roedd Saunders Lewis yn daer dros goroni gwaith Dyfnallt Morgan tra yr oedd J. M. Edwards a T. H. Parry-Williams yn unfryd yn erbyn. Yn ôl Saunders Lewis, mae'r gerdd yn disgrifio "terfyn gwareiddiad Cymraeg mewn cwm diwydiannol a'r llen haearn rhwng yr hen fywyd Cymreig a'r bwyd di-Gymraeg sy'n ei ddisodli." Ceir pwyslais ar yr elfen lafar a cheir enghraifft hyfryd o dafodiaith Morgannwg. Ceir testun Y Llen yn unig gyfrol barddoniaeth Dyfnallt Morgan, Y Llen a Myfyrdodau Eraill.

Anerchodd Megan Lloyd George y dorf yno hefyd ac mae tâp o'i llais ar gael gan y BBC.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn y Rhyl

Cyfeiriadau

Rhyl 1953
Rhyl 1953
1953
Hanes Sir Ddinbych
Y Rhyl
1953
Dilys Cadwaladr

Bardd Cymraeg oedd Dilys Cadwaladr (ganed Dilys Cadwaladr Jones) (19 Mawrth 1902 - Ionawr 1979).

Enillodd y goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhyl 1953. Hi oedd y ferch gyntaf erioed i ennill y goron. Priododd Leonardus "Leo" Scheltinga ym 1946.

Beirdd Cymraeg benywaidd
Genedigaethau 1902
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1979
Merched yr 20fed ganrif
Pisin

Iaith gyfrwng (lingua franca) ydy Toc Pisineg (Tok Pisin / Pidgin), sy'n cael ei siarad yn Papua Gini Newydd a yn ynysoedd y Cefnfor Tawel. Tafodiaith o Saesneg ydy hi. Tok Pisin yw "talk pidgin" yn Toc Pisineg; hynny yw, "siarad pidgin". Fodd bynnag, daw'r gair pidgin o gamynganiad Tsieineaidd o "business"; hynny yw "busnes".

O Pisin ddaeth yr ymadroddion Saesneg "Long time no see!" (Sut mae ers tro byd?), "No can do!" (Fe allai ddim gwneud hynny!), "No go." (Dim mynediad.) a "piccaninny" (plentyn cynfrodol).

Ymadroddion Cyffredin.
Tok Pisin : Pisin
Wels : Cymraeg
Inglis : Saesneg
Gude! / Yu stap! : Helo!
Orait? : Sut mae?
Nambawan! : Da iawn!
nogut : drwg / gwael / dim gwerth
Moning! : Bore da!
Apinun! : P'nawn da!
Gut nait! : Nos da!
Plis! : Os gwelwch chi'n dda!
Tenkyu! : Diolch!
No tenkyu! : Dim diolch!
Sori! : Mae'n flin gen i!
ya / yes : ïe / do / oes, etc.
no / nogat : nage / naddo / nag oes etc.
Mi no save. (SA-fe) : Wn i ddim.
Gut bai! : Da boch chi!
Lukim yu! : Hwyl fawr!

Geiriau Diddorol.
bilong longwe ples : estron
gumi bilong kok : condom
i no dia : rhad
katim gras bilong het : torri gwallt
Misis kwin : Y Frenhines
pikinini : plentyn (Sbaeneg pequeño = bach)
tok ples : (tafod)iaith lleol (hynny yw - nid Tok Pisin)
waia i lus : gwallgo
wilwil : beic
wokabaut : gwyliau (Saesneg Awstralia walkabout = gwyliau)
magani : walabi
bikpela magani : cangarŵ
kaikai : bwyd
solwara : môr (Saesneg saltwater = dwr halen)
lotu : crefydd (Ffijïeg lotu = crefydd)
haus lotu : eglwys (Saesneg house neu Almaeneg haus = tŷ + Ffijïeg lotu = crefydd)

Cysylltiadau 
Wicipedia Pisin

Ieithoedd Oceania
Hywel Teifi Edwards

Beirniad llenyddol a hanesydd diwylliannol oedd Hywel Teifi Edwards (15 Hydref 1934 – 4 Ionawr 2010). Roedd yn arbennigwr ar hanes yr Eisteddfod Genedlaethol.

Bywgraffiad 
Cafodd ei fagu yn Aberarth, Ceredigion, ac aeth i Ysgol Ramadeg Aberaeron a Choleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth. Bu'n athro Cymraeg yn Ysgol Ramadeg y Garw, lle y cyfarfu a'i wraig Aerona, cyn ymuno ag Adran Addysg Oedolion Coleg Prifysgol Abertawe fel tiwtor llenyddiaeth Gymraeg. Daeth yn athro cadeiriol a Phennaeth Adran Gymraeg y coleg cyn iddo fe ymddeol.

Ei arbenigedd oedd hanes y bedwaredd ganrif ar bymtheg ac yn enwedig hanes yr Eisteddfod Genedlaethol. Roedd yn gyfrannwr cyson ar deledu a radio Cymraeg. Safodd fel ymgeisydd seneddol dros etholaeth Llanelli yn 1983 a thros etholaeth Caerfyrddin yn 1987. Roedd yn dad i'r newyddiadurwr Huw Edwards. Bu farw ar 4 Ionawr 2010 yn Hosbis Tŷ Bryngwyn yn Llanelli ar ôl cyfnod byr o salwch.

Cofiant 
Enillodd Tudur Hallam gadair Eisteddfod Genedlaethol Blaenau Gwent 2010 am ei awdl yn cofio am Hywel Teifi.

Lansiwyd Academi Hywel Teifi fel rhan o Brifysgol Abertawe yn Eisteddfod Genedlaethol Blaenau Gwent 2010.

Llyfryddiaeth
 Yr Eisteddfod 1176-1976 (Gomer, 1976)
 Gŵyl Gwalia: Yr Eisteddfod yn Oes Aur Victoria 1858-1868 (Gomer, 1980)
 Codi'r hen wlad yn ei hol, 1850-1914 (Gomer, 1989)
 Eisteddfod Ffair y Byd, Chicago, 1893 (Gomer, 1990)
 The Eisteddfod (Gwasg Prifysgol Cymru, 1990)
 Cwm Tawe (gol.) (Gomer, 1993)
 Arwr Glew Erwau'r Glo (Gomer, 1994)
 Nedd a Dulais (gol.) (Gomer, 1994)
 Cwm Rhondda (gol.) (Gomer, 1995)
 Cwm Aman (gol.) (Gomer, 1996)
 Cwm Cynon (gol.) (Gomer, 1997)
 Llynfi ac Afan, Garw ac Ogwr (gol.) (Gomer, 1998)
 Codi'r Llen (Gomer, 1998)
 Ebwy, Rhymni a Sirhywi (gol.) (Gomer, 1999)
 Cwm Gwendraeth (gol.) (Gomer, 2000) 
 Merthyr a Thaf (gol.) (Gomer, 2001)
 Yn Gymysg Oll i Gyd (gol.) (Gomer, 2003)
 O'r pentre gwyn i Gwmderi (Gomer, 2004)
 Hanes Eglwys Bryn Seion, Llangennech (2007)
 The National Pageant of Wales (Gomer, 2009)

Astudiaethau
 Tegwyn Jones, Bro a Bywyd: Hywel Teifi (Cyhoeddiadau Barddas, 2013)

Cyfeiriadau 

Academyddion Cymreig
Beirniaid diwylliannol Cymreig
Beirniaid llenyddol Cymraeg
Genedigaethau 1934
Hanesyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Hanesyddion Cymreig yn yr iaith Gymraeg
Hanesyddion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Marwolaethau 2010
Pobl o Geredigion
Glenys Kinnock

Gwleidydd Llafur yw Glenys Elizabeth Kinnock née Parry (ganwyd 7 Gorffennaf 1944). Ganwyd yn Northampton, Lloegr, ond cafodd ei haddysg yng Nghaergybi a Phrifysgol Caerdydd. Roedd hi'n athrawes cyn cael ei hethol yn aelod o'r Senedd Ewropeiadd. Mae'n wraig i Neil Kinnock.

Gogwyddon gwleidyddol
Mae hi'n adnabyddus am ei hagwedd negyddol tuag at yr iaith Gymraeg. Gwrthwynebodd sefydlu Cynulliad Cenedlaethol Cymru hefyd.

Aelodau Senedd Ewrop
Cenedlaetholdeb Prydeinig
Genedigaethau 1944
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Pobl o Northampton
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Caergybi
Beatrix, brenhines yr Iseldiroedd

Brenhines yr Iseldiroedd o 1980 hyd ei hymddiswyddiad ar 30 Ebrill 2013 oedd Beatrix (ganwyd 31 Ionawr 1938). Mae ganddi'r teitl "Tywysoges" bellach. Esgynnodd hi i'r orsedd yn 1980 ar ymddiswyddiad ei mam, Brenhines Juliana. Hi yw trydedd frenhines yr Iseldiroedd yn olynol ers 1890, ar ôl ei nain Wilhelmina a'i mam Juliana. Olynwyd Beatrix gan ei mab, Willem-Alexander,  y brenin cyntaf ers i Wiliam III farw yn 1890.

Bywyd cynnar 

Merch hynaf i Frenhines Julian a Thywysog Bernhard, ganwyd Beatix yn Baarn yn 1938. Mae ganddi dair chwaer, Irene (ganwyd 1939), Margriet (1943) a Christina (1947). Goresgynnwyd yr Iseldiroedd gan luoedd yr Almaen ddwy flynedd a hanner ar ôl ei genedigaeth ar 10 Mai 1940. Ynghyd â'i mam Juliana a'i chwaer Irene, diangodd hi dros Loegr i Ganada, lle treuliodd hi'r Ail Ryfel Byd. Treuliodd ei thad, Tywysog Bernard, ran fwya'r rhyfel yn Llundain gyda Brenhines Wilhelmina. Dychwelodd y teulu i'r Iseldiroedd yn yr haf o 1945, gyda merch newydd Margriet oedd wedi cael ei geni yng Nghanada. Daethant i fyw ym mhalas Soestdijk ger Baarn.

Brenhinoedd yr Iseldiroedd
Genedigaethau 1938
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Teyrnoedd yr 21ain ganrif
Barcud coch

Aderyn ysglyfaethus mawr yw'r Barcud coch (hefyd Barcut, Barcutan neu  Bod). Ceir yn Ewrop mewn coetir, tir amaeth a'r bryniau. Roedd e'n gyffredin ym Mhrydain tan y 19eg ganrif. Aeth yn brin gyda ond ychydig barau yng Nghymru (yn ardal Pumlumon, Sir Aberteifi) oherwydd helwriaeth trwm ac i wenwyn fynd i'r gadwyn fwyd o ganlyniad i'r dulliau modern o amaethu. Mae'n cynyddu bellach a mae'n cael ei ail-gyflwyno i Loegr a'r Alban.

Mae'r Barcud coch yn frowngoch gyda phen gwelw a darn gwyn o dan yr adain. Mae'r adenydd yn hir a chul ac mae'r cynffon yn fforchog.

Bwyd
Celanedd a charthion fwyaf ond yn eitha catholig ei fwydlen, fel mae'r sylw canlynol yn awgrymu:
Fwy nag unwaith rhyw chwe wythnos yn ôl ar sawl cae gwair, gweld barcud coch yn hedfan yn isel pan oedd y peiriannau yn gweithio ar y cynhaeaf. Mi ryda ni wedi mynd i feddwl am y deryn fel un ysglyfaethus ac yn gwneud dim ond bwydo ar gelanedd. Mi welais hyn gyntaf sawl blwyddyn yn ôl bellach ar y ffin rhwng yr Almaen a Gwlad Belg lle roedd yr aderyn yn hollol gartrefol gyda'r peiriannau a neb o'r ffermwyr yn gwneud dim sylw ohonynt. Hel pryfed oedd y barcud yn siwr.

Llyfryddiaeth
 A.V. Cross a P.E. Davies, The Red Kites of Wales (Ymddiriedolaeth Barcutiaid Cymru, 1998)
 John Evans, The Red Kite in Wales (Christopher Davies, 1994)
 Roger Lovegrove, Y Barcud Coch (Cynllun Amddiffyn y Barcud, 1995)

Cyfeiriadau

Adar ysglyfaethus
Morfil

Rhoddir yr enw morfilod ar famaliaid yn urdd y morfiligion, sydd a'u tiriogaeth yn y môr. Y morfil glas (Balaenoptera musculus) yw'r anifail mwyaf yn y byd. Mae morfilod yn aelodau o urdd y morfiligion sy'n cynnwys dolffiniaid a llamidyddion.

Mae dau grŵp o forfilod:
 Morfilod walbon (Mysticeti) sy'n hidlo plancton o'r dŵr.
 Morfilod danheddog (Odontoceti) sy'n ysglyfaethu ar bysgod ac ystifflogod.

O'r morfiligion i gyd, y morfilod yw'r ymwelydd lleiaf aml â Chymru. Cofnodwyd ers 1973, fodd bynnag, ymweliadau'r y morfil pengrwn, y morfil trwyn potel, y morfil pigfain a'r morfil danheddog ar draethau Cymru. Mae llamhidyddion a dolffiniaid yn ymwelwyr llawer mwy cyffredin, fodd bynnag, yn enwedig ym Mae Ceredigion. Mae'r morfil yn bwysig mewn llenyddiaeth sawl gwlad gan gynnwys yr Inuit, Ghana a Fietnam.

Ni fu gan Gymru erioed lynges hela morfilod, er bod rhai morwyr o Gymru wedi bod ar gychod hela Lloegr. Cafodd Aberdaugleddau ei sefydlu'n wreiddiol ar gyfer llongwyr hela morfilod o Nantucket, Massachusetts, a hynny yn y 1790au. Cychwynodd hela morfilod yn yr 17g a daeth i ben yn 1986, er bod rhai gwledydd megis Japan yn dal i'w hela.

Maint
Mae eu maint yn amrywio rhwng y morfil glas, sef yr anifail mwyaf erioed ar y blaned sy'n 30 metr (98tr) a'r rhywogaeth pigmi lleiaf a elwir yn y morfil sberm lleiaf (Saesneg: pygmy sperm whale; Lladin: Kogia breviceps) sy'n 3.5 metr (11 tr). Mae'r morfil yn byw ym mhob un o gefnforoedd y byd ac mae miliynau ohonyn nhw. Mae ganddyn nhw oes hir: gall y morfil cefngrwm er enghraifft fyw i fod yn 77 mlwydd oed a gall y morfil pen-bwa fyw am dros gan mlynedd.

Gweler hefyd 
 Morfil Glas
 Morfil Llwyd
 Jona Ym Mol y Morfil, llyfr (1990)

Cyfeiriadau

Mamaliaid morol
Huw Llywelyn Davies

Darlledwr yw Huw Llywelyn Davies (ganed 19 Chwefror 1945). Yn fab i Eic Davies a oedd yn arloeswr wrth drafod chwaraeon yn Gymraeg ar y radio, fe anwyd Huw ym Merthyr Tudful.

Bywyd cynnar 
Aeth i Ysgol Gynradd Gwaun-cae-gurwen, Ysgol Ramadeg Pontardawe, a Choleg y Brifysgol Caerdydd. Bu'n athro ac yn bennaeth yr Adran Gymraeg yng Ngholeg Llanymddyfri o 1969 tan 1974.

Gyrfa 
Ymunodd â HTV yn 1974 fel cyflwynydd ar raglen newyddion Y Dydd o dan arweiniad Gwilym Owen. Ymunodd â'r BBC yn 1979 gan gweithio i BBC Radio Cymru i ddechrau, yn cyflwyno rhaglen sgwrsio yn y boreau, rhaglenni i ddysgwyr a chyfresi gemau panel, cyn dechrau gweithio yn yr adran chwaraeon. Daeth yn enwog fel sylwebydd rygbi yn Gymraeg a Saesneg a hefyd yn gyflwynwr y rhaglen deledu Dechrau Canu, Dechrau Canmol. Roedd hefyd yn cyflwyno rhaglenni teledu y BBC o'r Eisteddfod Genedlaethol.

Fe ymddeolodd fel sylwebydd ar gêmau rhyngwladol yn Mawrth 2014.

Cyfeiriadau 

Cyflwynwyr teledu Cymreig
Genedigaethau 1945
Pobl o Ferthyr Tudful
Sylwebyddion chwaraeon
Cywydd deuair hirion

Ffurfir y cywydd deuair hirion o gwpledi sy'n odli, saith sillaf i bob llinell, a phob llinell mewn cynghanedd. Dyma'r ffurf fwyaf cyffredin o lawer ar y cywydd. Rhaid i un brifodl fod yn acennog a'r llall yn ddiacen, er nad oes ots ym mha drefn y gwneir hynny.

Dyma enghraifft gan Waldo Williams:

Pa eisiau dim hapusach,
Na byd yr aderyn bach?
Byd o hedfan a chanu
A hwylio toc i gael tŷ.

Un o'r mesurau pwysicaf, os nad y pwysicaf oll, yw'r cywydd deuair hirion.

O'r traethodl y datblygodd y cywydd, mesur a fu'n boblogaidd gan y beirdd israddol a elwir yn Glêr. Ystyrir Dafydd ap Gwilym, bardd a ganai yn y 14g, yn ffigwr canolog a phwysig yn natblygiad y cywydd ac yn rhannol gyfrifol am ddyrchafu ei statws.

Os oes mwy neu lai o sillafau mewn llinell, dywedir fod tor mesur ynddo a chaiff ei gyfrif yn fai. Ni chaniateir cynghanedd lusg yn ail linell y cwpled, a gelwir y bai hwn yn "llysiant llusg". Fel arfer ceir amrywiaeth yn y brifodl, ond mae llawer o feirdd yn dewis canu cywyddau unodl.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
 Cywydd

Mesurau caeth
Termau llenyddol

en:Cywydd
Cramennog

Anifeiliaid di-asgwrn-cefn o'r is-ffylwm Crustacea yw cramenogion. Maen nhw'n byw mewn dŵr gan amlaf, ond mae moch coed yn byw mewn cynefinoedd daearol.

Mae 55,000 o rywogaethau o gramenogion. Maen nhw'n cynnwys y cranc, y cimwch, y gorgimwch (prawn), y berdysen (shrimp), y cimwch coch (crawfish) a'r gragen llong. Y gwahaniaeth amlwg rhwng y perdys a'r corgimychiaid yw eu maint gyda'r corgimwch yn ddwywaith maint y berdysen - yn aml, rhwng 12 cm a'r rhai trofannol hyd at 35 cm o'i gymharu â'r perdys oddeutu 7 cm. Maent yn byw yn y môr neu mewn dŵr croyw. Pan fo'r corgimychiaid yn cael eu paratoi ar gyfer y bwrdd bwyd, gelwir nhw yn 'sgampi'.
Crëyr

Grŵp a theulu o adar dyfrol ydy'r Crehyrod (enw gwyddonol neu Ladin: Ardeidae). Mae'r teulu hwn o adar o fewn yr urdd Pelecaniformes.

Mae coesau aelodau'r teulu hwn o adar yn fain ac yn hir iawn. Gallant fyw ar arfordiroedd morol neu lynnoedd a phyllau o ddŵr croyw. Ceir 64 rhywogaeth. Gallant hefyd ymddangos yn hynod o debyg i nifer o deuluoedd eraill e.e. y Ciconiad a'r Ibisiaid, y Llwybig a'r Garannod, ond tra'n hedfan, ceir cryn gwahaniaeth rhyngddynt gan fod eu gyddfau wedi'u tynnu yn ôl, a'r lleill yn syth ymlaen. Mae rhai rhywogaethau'n byw mewn coed ac eraill mewn corsydd o frwyn.

Cyfeiriadau

Ardeidae
Teuluoedd o adar
Dysg

Mae Dysg, sef yr asiantaeth dysgu a sgiliau Cymru yn darparu cymorth i ddarparwyr addysg a hyfforddiant ôl-16 oed. Mae gwefan Dysg yn le da i ddarganfod gwybodaeth gyfredol am addysgu a hyfforddiant yng Nghymru.

Ymunodd Dysg â Llywodraeth Cynulliad Cymru ar 1 Ebrill 2006. Mae Dysg yn un o is-adrannau'r Adran Addysg, Dysgu Gydol Oes a Sgiliau (AADGOS), sy'n canolbwyntio ar wella ansawdd addysgu a dysgu yn y sector addysg a hyfforddiant ôl-14. Dysg oedd adain weithredol yr Asiantaeth Dysgu a Datblygu Sgiliau (LSDA) yng Nghymru. Mae gwefan Dysg yn le da i ddarganfod gwybodaeth gyfredol am addysgu a hyfforddiant yng Nghymru.

Mae Dysg yn cynnal nifer o rwydweithiau a chynadleddau sy'n canolbwyntio ar wella'r ddarpariaeth dysgu ôl-14 drwy rannu gwybodaeth a sgiliau ymhlith ymarferwyr, gwneuthurwyr polisi a rhanddeiliaid eraill.

Drwy'r prosiect Ymgynghorwyr Gwella Perfformiad, mae Dysg yn darparu gwasanaeth ymgynghoriaeth, hyfforddiant a chymorth mentora wedi'i dargedu i ddarparwyr. Rhagor. 
Mae Dysg yn cynnal Rhaglenni Cymorth Sgiliau Allweddol, sy'n anelu at wella ansawdd addysgu a dysgu ar draws pob rhaglen sgiliau allweddol ôl-14 mewn ysgolion, ym maes addysg bellach ac ym maes dysgu seiliedig ar waith.
 
Mae Dysg yn rheoli'r rhaglen hyfforddiant sy'n darparu cymorth ym maes hunan-asesu a llunio cynlluniau gweithredu, sy'n galluogi darparwyr ôl-16 i gynnal hunan-asesiadau a llunio cynlluniau gweithredu effeithiol.
 
Mae Dysg yn helpu i rannu a throsglwyddo gwybodaeth drwy ddosbarthu e-gylchlythyr wythnosol, cynnal blog, cyhoeddi gwaith ymchwil ar y we a chynhyrchu cyfnodolyn chwarterol er mwyn darparu'r wybodaeth ddiweddaraf am ddatblygiadau ym maes addysg a hyfforddiant ôl-14 yng Nghymru a Lloegr.

Mae Dysg yn cynnal prosiectau ymchwil ac adolygiadau penodol sy'n diwallu anghenion byrdymor a thymor hwy Llywodraeth Cynulliad Cymru.

Dolenni allanol
 Gwefan Dysg 

Sefydliadau Cymru
Addysg yng Nghymru
Addysg

Addysg yw'r wyddor cymdeithas sy'n ymdrin â dysgu gwybodaeth, cred a sgiliau.

Gweler hefyd 
 Addysg Gymraeg
 Ysgol
 Ysgol gynradd
 Prifysgol

Dolenni allanol 
BBC Cymru Dysgu

 
Gwyddorau cymdeithas
Lingua franca

Lingua franca (hefyd sabir) oedd iaith bijin a ddefnyddid gan fasnachwyr fel cyfrwng cyfathrebu (‘iaith fasnach(u)’ fel y'i gelwir) ac a siaredid yn eang gynt ym mhorthladdoedd dwyrain Môr y Canoldir o'r 11eg i'r 19eg ganrif. Roedd yn gymysgedd gan mwyaf o Feniseg a Ligwreg Genoa ac yn eilaidd o Gatalaneg ac Ocsitaneg, yn ogystal â elfennen Ffrangeg, Groeg, Arabeg a Sbaeneg. Mae'n debyg bod yr ymadrodd Lladin hwn yn gyfieithiad llythrennol o'r Arabeg lisan al-Farang (لسان الفرنجة) ‘iaith y Ffranciaid’ oherwydd mai Phránkoi (Φρᾰ́γκοι) yn y Roeg ac ʾifranjiyy (إِفْرَنْجِي) yn yr Arabeg oedd y geiriau am ‘Ewropead y Gorllewin, gorllewinwr’.

Am ganrifoedd lawer Lladin oedd lingua franca rhwng dysgedigion yn Ewrop. Yn ddiweddarach roedd Ffrangeg yn lingua franca diplomyddiaeth a diwylliant led-led Ewrop a rhannau eraill o'r byd.

Heddiw ystyr lingua franca yw unrhyw iaith sy'n cael ei siarad rhwng rhai sy ddim yn medru ieithoedd ei gilydd. Y mwyaf poblogaidd ydy Saesneg (yn cynnwys Pisin), Ffrangeg (yn cynnwys Creol), Almaeneg, Sbaeneg, Arabeg, Hindi, Eidaleg a Swahili.

Gwrthwynebeiriau lingua franca yw tafodiaith leol, patwa.

Ieithoedd
Soned

Darn o farddoniaeth delynegol bedair llinell ar ddeg yw soned. Rhennir yn wythawd ac yn chwechawd, ac fel arfer ceir newidiad neu droad ar ôl yr wythfed llinell. Mae dau fath o soned: sef y math Petrarchaidd neu Eidalaidd a'r math Shakesperaidd.

Cynllun odlau y soned Eidalaidd yw
 abba, abba, c ch d, c ch d

ac i'r soned Shakesperaidd ceir y patrwm odl
 a b a b, c ch c ch, d dd d dd, e e.

Gyda chwpled ar y diwedd disgwylir bod yna glo effeithiol i'r gerdd yn y cwpled olaf.

Mae R. Williams Parry a T. H. Parry-Williams yn sonedwyr o fri. Enghraifft dda yw Y Llwynog gan R. Williams Parry.

Darllen pellach 
 Cousins, A. D. a Howarth, Peter (gol.). The Cambridge Companion to the Sonnet (Caergrawnt, Gwasg Prifysgol Caergrawnt, 2011).

Cyfeiriadau

 
Cerddi