alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Rhodri Glyn Thomas

Gwleidydd Cymreig ac aelod o Blaid Cymru yw Rhodri Glyn Thomas (ganwyd 11 Ebrill 1953). Bu'n Aelod Cynulliad (AC) dros Etholaeth Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr ers sefydlu'r Cynulliad ym 1999 ond ni safodd fel ymgeisydd yn Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2016.

Bywgraffiad
Ganwyd Thomas yn Wrecsam, gweinidog o Langadog oedd tadcu Rhodri Glyn Thomas. Magwyd ei dad yn Llangadog a bu'n athro yn Ysgol Ramadeg y Gwendraeth. Aeth Rhodri i Ysgol Bodhyfryd, Wrecsam, ac yna i Ysgol Morgan Llwyd, Wrecsam cyn gadael am Brifysgol Cymru, Aberystwyth ym 1975 i astudio am radd yn y Gymraeg. Wedi graddio ym 1978, astudiodd am radd BD mewn Diwinyddiaeth ym Mhrifysgol Cymru, Bangor. Ym 1991 astudiodd Rhodri am radd MTh ym Mhrifysgol Cymru, Llanbedr Pont Steffan, yn darllen Diwinyddiaeth Americanaidd.

Ym 1992 ymladdodd hen sedd seneddol Caerfyrddin yn yr Etholiad Cyffredinol dros y Blaid. Yn Etholiad Cyffredinol 1997 safodd yn etholaeth Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr. Ym 1999 ymladdodd yr un etholaeth yn etholiadau'r Cynulliad gan ennill o 6,980 o bleidleisiau a chynyrchu gogwydd enfawr o 21% yn erbyn y Blaid Lafur. Cadwodd y sedd yn etholiadau'r Cynulliad yn 2003 a 2007.

Ei brif ddiddordebau gwleidyddol yw Materion Gwledig; Materion Cymdeithasol; Busnes ac Economeg; Trafnidiaeth. Fe yw Gweinidog yr Wrthblaid ar Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol yn y Cynulliad Cenedlaethol ac yn Ddirprwy Arweinydd Grwp Plaid Cymru yn y Cynulliad ac yn aelod o'r Pwyllgor Iechyd a'r Pwyllgor Materion Ewropeaidd.

Daeth yn Weinidog Treftadaeth Llywodraeth Cymru yn 2007 ond bu rhaid iddo ymddiswyddo fel Gweinidog yn dilyn cyfres o gamgymeriadau honedig. Dywedir iddo gerdded i mewn i dafarn gerllaw adeilad y Cynulliad gyda sigâr yn ei law pan oedd ysmygu mewn adeiladau yn anghyfreithiol. Derbyniwyd ei ymddiswyddiad gan Ieuan Wyn Jones, arweinydd Plaid Cymru.

Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Aelodau Llywodraeth Cymru
Genedigaethau 1953
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion Plaid Cymru
Pobl o Wrecsam
Pobl addysgwyd yn Ysgol Morgan Llwyd
1783

17g - 18g - 19g
1730au 1740au 1750au 1760au 1770au - 1780au - 1790au 1800au 1810au 1820au 1830au
1778 1779 1780 1781 1782 - 1783 - 1784 1785 1786 1787 1788

Digwyddiadau 
24 Gorffennaf - Cytundeb Georgievsk rhwng Rwsia a'r teyrnas Kartli-Kakheti.
9 Medi - Sefydlu Coleg Dickinson yn Carlisle, Pennsylvania, UDA.
29 Tachwedd - Daeargryn yn New Jersey.
Llyfrau
Ezra Stiles - The United States elevated to Glory and Honor
Barddoniaeth
George Crabbe - The Village
Julia Ann Hatton - Poems on Miscellaneous Subjects
Cerddoriaeth
Evan Hughes (Hughes Fawr) - Rhai Hymnau Newyddion o Fawl i'r Oen
Wolfgang Amadeus Mozart - Offeren yn C lledf
Gwleidyddiaeth
4 Rhagfyr - George Washington yn ffarwelio i'w swyddogion yn y Fraunces Tavern yn Efrog Newydd ar ddiwedd Rhyfel Annibyniaeth America.
 Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfen gemegol Twngsten gan y brodyr José Elhuyar a Fausto Elhuyar

Genedigaethau 
23 Ionawr - Stendhal, nofelydd (m. 1842)
3 Ebrill - Washington Irving, awdur (m. 1859)
16 Mawrth - Henry Watkins Williams-Wynn diplomydd (m. 1856)
24 Gorffennaf - Simón Bolívar, gwleidydd (m. 1830)

Marwolaethau 
7 Awst - Thomas Llewellyn, awdur, 63?
6 Medi - Anna Williams, bardd a ffrind Samuel Johnson, 77?
18 Medi - Leonhard Euler, mathemategydd, 76
1782

17g - 18g - 19g
1730au 1740au 1750au 1760au 1770au - 1780au - 1790au 1800au 1810au 1820au 1830au
1777 1778 1779 1780 1781 - 1782 - 1783 1784 1785 1786 1787

Digwyddiadau
14 Mawrth - Brwydr Wuchale yn Ethiopia
6 Ebrill - Rama I yn dod brenin Siam
12 Ebrill - Brwydr y Saintes rhwng Prydain a Ffrainc
Yr Arglwydd Penrhyn yn agor ei chwarel llechi gyntaf yng ngogledd Cymru
Llyfrau
Fanny Burney - Cecilia
Pierre Choderlos de Laclos - Les liaisons dangereuses
Betje Wolff - Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart
Barddoniaeth
William Cowper - The Diverting History of John Gilpin
Cerddoriaeth
Wolfgang Amadeus Mozart - Il Seraglio (opera)
Giovanni Battista Viotti - Concerto i feiolin
 Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfen gemegol Telwriwm gan Franz-Joseph Müller von Reichenstein

Genedigaethau
18 Ionawr - Daniel Webster, gwleidydd (m. 1852)
20 Ionawr - Syr William Nott, milwr (m. 1845)
4 Mawrth - Johann Rudolf Wyss, awdur (m. 1830)
26 Gorffennaf - John Field, cyfansoddwr (m. 1837)
27 Hydref - Niccolò Paganini, fiolinydd (m. 1840)
5 Rhagfyr - Martin Van Buren, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1862)

Marwolaethau
1 Ionawr - Johann Christian Bach, cyfansoddwr, 46
17 Mawrth - Daniel Bernoulli, mathemategydd, 82
12 Ebrill - Metastasio, bardd, 84
15 Mai - Richard Wilson (arlunydd), 67
1 Gorffennaf - Charles Watson-Wentworth, 2ail Ardalydd Rockingham, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, 52
15 Gorffennaf - Farinelli, canwr castrato, 77
Hydref - John Parry (Y Telynor Dall), 72
Geraint Howells

Geraint Wyn Howells, Yr Arglwydd Geraint o Bonterwyd (15 Ebrill 1925 – 18 Ebrill 2004), oedd arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol yng Nghymru.

Bu'n Aelod Seneddol dros Aberteifi (1974-1983), ac wedyn, ar ôl i'r etholaeth gael enw newydd, Ceredigion a Gogledd Penfro (1983-1992). Collodd ei sedd yn annisgwyl i Cynog Dafis (Plaid Cymru) yn 1992 a bu hyn yn ergyd galed nid yn unig i Geraint Howells ei hun ond i'r Democratiaid Rhyddfrydol yn gyffredinol yng Nghymru. Cafodd ei wneud yn Arglwydd Geraint o Bonterwyd yr un flwyddyn a bu'n aelod gweithgar o Dŷ'r Arglwyddi.

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Democratiaid Rhyddfrydol
Genedigaethau 1925
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 2004
Pobl o Geredigion
Pobl addysgwyd yn Ysgol Ardwyn, Aberystwyth
Taoiseach

Taoiseach (lluosog taoisigh — a ynganir ti-siach / ti-sii) yw teitl prif weinidog Iwerddon o dan Cyfansoddiad 1937. Cytras yw'r teitl â'r gair Cymraeg tywysog. Mae gan y dirpwy brif weinidog Iwerddon y teitl tánaiste.

Rhestr prif weinidogion Iwerddon (Taoisigh na hÉireann) ers 1937

Gwleidyddiaeth Gweriniaeth Iwerddon
Rhestrau Prif Weinidogion
Tánaiste

Tánaiste (lluosog Tánaistí) yw teitl Dirprwy Brif Weinidog Iwerddon o dan Cyfansoddiad 1937. Yngenir y gair Tô-nishta. Mae gan Brif Weinidog Iwerddon y teitl Taoiseach.

Rhestr Dirprwy Prif Weinidogion Iwerddon (Tánaistí na hÉireann) ers 1937

Gweler hefyd
Arlywydd Iwerddon
Dirprwy Brif Weinidog
Taoiseach

Gwleidyddiaeth Gweriniaeth Iwerddon
Rhestrau gwleidyddion
1781

17g - 18g - 19g
1730au 1740au 1750au 1760au 1770au - 1780au - 1790au 1800au 1810au 1820au 1830au
1776 1777 1778 1779 1780 - 1781 - 1782 1783 1784 1785 1786

Digwyddiadau
Ionawr - William Pitt yn dod yn aelod seneddol San Steffan.
6 Ionawr - Brwydr Jersey rhwng Prydain a Ffrainc.
Llyfrau
Immanuel Kant - Kritik der reinen Vernunft
Thomas Pennant - Tours in Wales, cyf. 2
Jean-Jacques Rousseau - Essai sur l'origine des langues
Drama
Friedrich Schiller - Die Räuber
Cerddoriaeth
Josef Haydn - Symffoni rhif 62
Wolfgang Amadeus Mozart - Idomeneo (opera)

Genedigaethau
30 Ionawr - Adelbert von Chamisso, bardd (m. 1838)
9 Mehefin - George Stephenson, peiriannydd (m. 1848)
21 Mehefin - Siméon Poisson, mathemategydd (m. 1840)
6 Medi - Anton Diabelli, cyfansoddwr (m. 1858)
Tachwedd - William Williams o'r Wern, gweinidog (m. 1840)
28 Tachwedd - Love Parry Jones-Parry, milwr a gwleidydd (m. 1853)

Marwolaethau
15 Chwefror - Gotthold Ephraim Lessing, athronydd ac awdur, 52
4 Ebrill - Henry Thrale, ffrind Samuel Johnson a phriod Hester Thrale
12 Hydref - David Powell (Dewi Nantbrân), awdur
1780

17g - 18g - 19g
1730au 1740au 1750au 1760au 1770au - 1780au - 1790au 1800au 1810au 1820au 1830au
1775 1776 1777 1778 1779 - 1780 - 1781 1782 1783 1784 1785

Digwyddiadau 
16 Ionawr - Brwydr Cape St. Vincent
16 Ebrill - Sefydlu'r Prifysgol Münster yn yr Almaen
16 Rhagfyr - Kōkaku yn dod yn ymerawdwr Japan
Llyfrau
Edmund Burke - Speech on Oeconomical Reformation
John Wesley - Reflections on the Rise and Progress of the American Rebellion
Drama
John O'Keeffe - Tony Lumpkin in Town
Barddoniaeth
John Walters - Poems with Notes
Christoph Martin Wieland - Oberon
Cerddoriaeth
Giovanni Paisiello - Il barbiere di Siviglia (opera)

Genedigaethau 
21 Mai - Elizabeth Fry, diwygiwr carcharau, diwygiwr cymdeithasol a dyngarwr (m. 1845)
1 Mehefin - Carl von Clausewitz, milwr, hanesydd milwrol, a damcaniaethwr milwrol (m. 1831)
29 Awst - Jean Auguste Dominique Ingres, arlunydd (m. 1867)

Marwolaethau 
29 Tachwedd - Maria Theresa o Awstria, 63
William IV, brenin y Deyrnas Unedig

William IV (21 Awst 1765 - 20 Mehefin 1837) oedd brenin Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon o 26 Mehefin 1830 hyd ei farwolaeth.  Ef oedd mab y brenin Siôr III a'i frenhines, Charlotte o Mecklenburg-Strelitz.

Gwraig William oedd Adelaide o Saxe-Meiningen.

Genedigaethau 1765
Marwolaethau 1837
Brenhinoedd a breninesau y Deyrnas Unedig
Teyrnoedd y 19eg ganrif
Siocled

Bwyd a wneir goco a siwgr yw siocled. Mae siocled yn frown fel arfer, ond mae rhai mathau o siocled yn felyn ("gwyn") neu'n ddu. Po uchaf yw canran y coco, y gorau yw ansawdd y siocled.

Caiff siocled ei greu o gnau y goeden coco Theobroma cacao sydd yn hanu o goedwigoedd yr Amazon. Mae astudiaethau genetig yn awgrymu bod coed coco wedi cael eu tyfu gan bobl am bron i 3000 o flynyddoedd yn ne a chanolbarth America ac ymddengys y cawsant eu defnyddio i wneud diod. Mae'r enw 'siocled' yn tarddu o'r gair Aztec am y math hwn o ddiod, xocolātl, sydd yn golygu 'dŵr chwerw'. Heddiw mae bron i 3/4 o gynnyrch siocled y byd yn dod o Affrica, gyda hanner y cynnyrch hwn yn dod o Arfordir Ifori.

Mae llawer o bobl ym Mhrydain Fawr yn hoff iawn o siocled. Maent yn "siocoholig", dywedir.  
Mae hi'n bosib yfed siocled poeth hefyd.

Dolenni allanol 
 Celtnet: Disgrifiad o gnau coco 

 
Melysfwydydd
Chorley

Tref farchnad yn Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr, ydy Chorley. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Chorley. Saif tua 13 km i'r de o ddinas Preston.

Mae Caerdydd 244.2 km i ffwrdd o Chorley ac mae Llundain yn 292.6 km.

Gweler hefyd
Chorley (etholaeth seneddol)

Cyfeiriadau

Bwrdeistref Chorley
 
Trefi Swydd Gaerhirfryn
Dibenblwydd

Diwrnod pan nad ydy penblwydd ydy dibenblwydd (o'r Saesneg nbirthday). Bathwyd y term gan Lewis Carroll yn Through the Looking Glass. Yn y ffilm animeiddiad Alice in Wonderland a wnaed yn 1951 gan Disney, cafwyd cân gyfan ar hyn, sef "The Unbirthday Song".

Yn Through the Looking-Glass, mae Humpty Dumpty yn gwisgo crafát (y mae Alice ar y dechrau yn ei gamgymryd am wregys) y dywed iddo ei gael yn "anrheg heb ben-blwydd" gan y Brenin Gwyn a'r Frenhines Wen. Yna mae'n gofyn i Alice gyfrifo nifer y pen-blwyddi mewn blwyddyn.

Mae'r tabl hwn yn dangos y nifer o benblwyddi a dibenblwyddi yn y flwyddyn:

Cyfeiriadau

Gwyliau
Hanner-penblwydd

Diwrnod chwe mis calendr yn fanwl ar ôl (neu cyn) penblwydd, ac un o ddibenblwyddydd ydy hanner-penblwydd.

Does dim hanner-penblwydd gyda chi, os cawsoch chi'ch geni ar un o'r dyddiadau canlynol:

31af o Fawrth
31af o Fai
29fed o Awst (ac eithrio ym mlynedd naid)
30fed o Awst
31af o Awst
31af o Hydref
31af o Ragfyr

Calendr
1779

17g - 18g - 19g
1720au 1730au 1740au 1750au 1760au - 1770au - 1780au 1790au 1800au 1810au 1820au
1774 1775 1776 1777 1778 - 1779 - 1780 1781 1782 1783 1784

Digwyddiadau 
10 Mawrth - Cytundeb Aynalıkavak rhwng Twrci a Rwsia
22 Gorffennaf - Rhyfel Cartref America: Brwydr Minisink
13 Rhagfyr - Priodas Alexandre, Vicomte de Beauharnais a Joséphine Tascher.
 Llyfrau
 Friedrich Heinrich Jacobi - Woldemar
 Ignacy Krasicki - Bajki i przypowieści
 Drama
 Fanny Burney - The Witlings
 Gotthold Ephraim Lessing - Nathan der Weise
 Cerddoriaeth
 Johann Christian Bach - Amadis de Gaule (opera)

Genedigaethau 
 5 Ionawr - Stephen Decatur
 18 Ionawr - Peter Roget
 15 Mawrth - William Lamb, Ail Is-Iarll Melbourne, Prif Weinidog Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon
 28 Mai - Thomas Moore, bardd

Marwolaethau 
 20 Ionawr - David Garrick, actor, 61
 14 Chwefror - Capten James Cook, morwr a fforiwr, 50
 11 Rhagfyr - Bridget Bevan (Madam Bevan), noddwr yr Ysgolion Cylchynol Cymreig, 81
1731

17g - 18g - 19g
1680au 1690au 1700au 1710au 1720au - 1730au - 1740au 1750au 1760au 1770au 1780au
1726 1727 1728 1729 1730 - 1731 - 1732 1733 1734 1735 1736

Digwyddiadau 
16 Mawrth - Cytundeb Wien rhwng Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig, Prydain Fawr, Gweriniaeth yr Iseldiroedd a Sbaen.
 Ysgolion Cylchynol Griffith Jones, Llanddowror yn cychwyn
 Robert Walpole, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, yn mynd i fyw yn 10 Stryd Downing
Llyfrau:
Henry Fielding - The Tragedy of Tragedies; neu, The Life and Death of Tom Thumb
Humphrey Lhuyd - Britannicae Descriptionis Commentariolum
Abbé Prévost - Manon Lescaut
Cerddoriaeth:
Johann Sebastian Bach - Wachet auf
Carl Heinrich Graun – Iphigenia in Aulis (opera)

Genedigaethau 
20 Mai - Evan Evans (Ieuan Fardd), bardd (m. 1788)
26 Tachwedd - William Cowper, bardd (m. 1800)
12 Rhagfyr - Erasmus Darwin, athronydd natur a bardd (m. 1802)

Marwolaethau 
24 Ebrill - Daniel Defoe, awdur Robinson Crusoe
Medi - Rowland Ellis, arweinydd Crynwyr (yn America)
1778

17g - 18g - 19g
1720au 1730au 1740au 1750au 1760au - 1770au - 1780au 1790au 1800au 1810au 1820au
1773 1774 1775 1776 1777 - 1778 - 1779 1780 1781 1782 1783

Digwyddiadau
18 Ionawr - Capten James Cook yn glanio yn Hawaii
28 Mehefin - Rhyfel Annibyniaeth America: Brwydr Monmouth
27 Gorffennaf - Rhyfel Annibyniaeth America: Brwydr Cyntaf Ushant
29 Awst - Rhyfel Annibyniaeth America: Brwydr Rhode Island
Llyfrau
Fanny Burney - Evelina
Thomas Pennant - A Tour in Wales
Drama
Jean-François de La Harpe - Les Barmecides
Cerddoriaeth
Josef Haydn - Offeren Bach Organ
 Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfen gemegol Molybdenwm gan Carl Wilhelm Scheele

Genedigaethau
10 Ebrill - William Hazlitt, awdur (m. 1830)
 1 Tachwedd - Gustav IV Adolf, brenin Sweden (m. 1837)
17 Rhagfyr - Syr Humphry Davy, cemegydd (m. 1829)

Marwolaethau
10 Ionawr - Carolus Linnaeus, biolegydd, 70
30 Mai - Voltaire, athronydd, 83
28 Gorffennaf - Jean-Jacques Rousseau, athronydd, 66
Edward VII, brenin y Deyrnas Unedig

Edward VII neu Iorwerth VII (9 Tachwedd 1841 – 6 Mai 1910) oedd brenin Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon o 22 Ionawr 1901 hyd ei farwolaeth.

Edward oedd mab y frenhines Victoria a'i phriod, y Tywysog Albert. Cafodd ei eni ym Mhalas Buckingham.  Ef oedd Tywysog Cymru rhwng 8 Rhagfyr, 1841, a marwolaeth Victoria.

Ei wraig oedd Alexandra o Ddenmarc.

Llysenw: "Bertie".

Plant 
 Albert Victor, Dug Clarence (8 Ionawr, 1864 - 14 Ionawr, 1892).
 Siôr V, brenin y Deyrnas Unedig (3 Mehefin, 1865 - 20 Ionawr, 1936).
 Louise (20 Chwefror, 1867 - 4 Ionawr, 1931).
 Victoria (6 Gorffennaf, 1868 - 3 Rhagfyr, 1935).
 Maud, brenhines Norwy (26 Tachwedd, 1869 - 20 Tachwedd, 1938).
 John (6 Ebrill, 1871).

Gweler hefyd 
 Edwardaidd

Brenhinoedd a breninesau y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1841
Marwolaethau 1910
Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Tywysogion Cymru
Ymerodron
1777

17g - 18g - 19g
1720au 1730au 1740au 1750au 1760au - 1770au - 1780au 1790au 1800au 1810au 1820au
1772 1773 1774 1775 1776 - 1777 - 1778 1779 1780 1781 1782

Blwyddyn gyffredin (hynny yw, nid blwyddyn naid) a ddechreuodd ar Ddydd Mercher yng nghalendr Gregori ac ar Ddydd Sul yng nghalendr Iŵl oedd 1777 (ynganer: mil-saith-saith-saith neu un-saith-saith-saith; rhifolion Rhufeinig: MDCCLXXVII). Hon oedd y seithfed flwyddyn ar ddeg a thrigain wedi'r fil a saith gant (1777fed) yn ôl trefn Oed Crist, y seithfed flwyddyn ar ddeg a thrigain wedi'r saith gant (777fed) yn yr 2il fileniwm, y seithfed flwyddyn ar ddeg a thrigain (77fed) yn y 18g, a'r wythfed flwyddyn yn negawd y 1770au. Ar gychwyn 1777, mi oedd calendr Gregori 11 diwrnod o flaen calendr Iŵl.

Enw difyr arni yw blwyddyn y tair caib.

Digwyddiadau
11 Medi - Rhyfel Annibyniaeth America: Brwydr Brandywine
17 Hydref - Rhyfel Annibyniaeth America: Brwydr Cyntaf Saratoga

Llyfrau
James Boswell - The Hypochondriak
Evan Hughes (Hughes Fawr) - Duwdod Crist
Nicholas Owen - British Remains
Thomas Pennant - British Zoology, vol. 4
William Williams Pantycelyn - Ductor Naptiarum: Neu Gyfarwyddwr Priodas

Cerddoriaeth
Christoph Willibald Gluck - Armide (opera)

Genedigaethau
12 Chwefror - Friedrich de la Motte Fouque, bardd
23 Rhagfyr - Tsar Alexander I, tsar Rwsia (m. 1825)

Marwolaethau
1 Mawrth - Georg Christoph Wagenseil, cyfansoddwr
7 Mawrth - Edward Richard, bardd ac ysgolhaig, 62/63
Rhagfyr - Dolly Pentreath, siaradwraig olaf yr iaith Gernyweg, 85

Cyfeiriadau
Siôr V, brenin y Deyrnas Unedig

Siôr V (George Frederick Ernest Albert; 3 Mehefin 1865 - 20 Ionawr 1936) oedd Tywysog Cymru o 1901 hyd 1910, a brenin y Deyrnas Unedig o 6 Mai 1910 hyd 1936.

Cafodd Siôr ei eni yn Nhŷ Marlborough, Llundain, yr ail fab y Tywysog Cymru (wedyn Edward VII, brenin y Deyrnas Unedig) a'i wraig, Alexandra o Ddenmarc. Ei frawd hŷn, Tywysog Albert Victor, oedd etifedd eu tad; ond bu farw Albert Victor cyn ei dad.

Gwraig Siôr V oedd Mair o Teck, a oedd wedi bod yn ymladd ei frawd. Priododd Mair ar 6 Gorffennaf 1893 mewn Gapel Frenhinol, Palas Sant Iago.

Plant
Edward VIII, brenin y Deyrnas Unedig
Siôr VI, brenin y Deyrnas Unedig
Y Dywysoges Mary, Y Dywysoges Frenhinol
Y Tywysog Harri, Dug Caerloyw
Y Tywysog Siôr, Dug Caint
Y Tywysog John

Brenhinoedd a breninesau y Deyrnas Unedig
Tywysogion Cymru
Genedigaethau 1865
Marwolaethau 1936
Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Ymerodron
Sweden

Un o wledydd Llychlyn, yng ngogledd Ewrop, yw Teyrnas Sweden neu Sweden (Swedeg, Sverige).  Er ei bod yn un o wledydd mwyaf Ewrop o ran arwynebedd, yn mesur 450,000 cilometr sgwâr, mae'r boblogaeth yn gymharol isel ac wedi ei chrynhoi yn y trefi a'r dinasoedd ar y cyfan. Stockholm yw'r brifddinas.

Daearyddiaeth 

Sweden yw'r fwyaf o wledydd Llychlyn yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae'n ffinio ar Norwy yn y gorllewin ac ar y Ffindir yn y dwyrain. Yn y de-orllewin, mae culforoedd y Kattegat a'r Skagerrak yn ei gwahanu oddi wrth Denmarc.

Mae llawer o dde a dwyrain Sweden yn dir cymharol isel, ond mae'r gorllewin yn fynyddig, yn enwedig o gwmpas y ffîn â Norwy. Y copa uchaf yw Kebnekaise, 2,111 medr uwch lefel y môr. Gorchuddir tua 78% o'r wlad gan fforestydd, ac mae gan y wlad tua 95,700 o lynnoedd; y mwyaf o'r rhain yw Llyn Vänern a Llyn Vättern. Llyn Vänern yw'r trydydd fwyaf yn Ewrop. Mae gan Sweden nifer o ynysoedd; y ddwy fwyaf yw Gotland ac Öland yn y Môr Baltig.

Dinasoedd a threfi mwyaf Sweden yw:
 Stockholm 1,252,020
 Göteborg 510,491
 Malmö 258,020
 Uppsala 128,409
 Västerås 107,005

Hanes 

Cododd Sweden gyfoes o'r Undeb Kalmar a ffurfiwyd yn 1397 ac o uno'r wlad gan y brenin Gustav Vasa yn yr 16g. Yn yr 17eg ganrif, ymledaenodd Sweden ei thiriogaethau i ffurfio'r Ymerodraeth Swedaidd. Yn y 18g, bu rhaid i Sweden ildio'r rhan fwyaf o'r tiriogaethau yr  oedd wedi eu goresgyn. Collwyd y Ffindir a'r tiriogaethau a oedd yn weddill tu allan i benrhyn Llychlyn yn gynnar yn y 19g. Yn dilyn diwedd y rhyfel olaf rhyngddynt yn 1814, daeth Sweden yn rhan o undeb gyda Norwy a barhaodd hyd 1905. Ers 1814, mae Sweden wedi bod yn wlad heddychlon gan fabwysiadu bolisi tramor o niwtraliaeth yn ystod cyfnodau o heddwch a rhyfel.

Gwleidyddiaeth

Diwylliant yn Sweden modern

Pobl
Ingmar Bergman; cynhyrchydd y ffilm Summer with Monika
Arne Mattsson; cynhyrchydd y ffilm One Summer of Happiness
Anna Whitlock; ffeminist a swffragét (13 Mehefin 1852 - 16 Mehefin 1930)

 
Gwledydd Ewrop
Y Ffindir

Mae Gweriniaeth y Ffindir, neu'r Ffindir (), yn wlad yng ngogledd Ewrop, sy'n gorwedd rhwng Rwsia i'r dwyrain a Sweden i'r gorllewin. Mae ganddi dros gan mil o lynoedd, a nifer tebyg o ynysoedd. Y brifddinas yw Helsinki.

Daearyddiaeth

Dinasoedd 
 Helsinki
 Joensuu
 Jyväskylä
 Kotka
 Kuopio
 Lahti
 Lappeenranta
 Oulu
 Pori
 Rovaniemi
 Tampere
 Turku
 Vaasa

Hanes

Gwleidyddiaeth

Diwylliant 
Y Kalevala yw arwrgerdd genedlaethol y Ffindir, ac un weithiau pwysicaf llenyddiaeth Ffinneg.

 
Gwledydd Ewrop
Glynis Johns

Mae Glynis Johns (ganwyd 5 Hydref 1923) yn actores, dawnswraig, pianydd a chantores.

Mae hi'n ferch i'r actor o Gymru, Mervyn Johns, a'r pianydd cyngerdd o Awstralia, Alys Steele. Cafodd ei geni yn Ne Affrica tra roedd ei rhieni yn perfformio yno.

Ffilmiau 
 Murder in the Family (1938)
 South Riding (1938)
 Prison Without Bars (1938)
 Under Your Hat (1940)
 On the Night of the Fire (1940)
 The Briggs Family (1940)
 The Thief of Bagdad (1940) (uncredited)
Forty-Ninth Parallel (1941)
 The Prime Minister (1941) (uncredited)
 Sabotage Agent (1943)
 The Halfway House (1944)
 Perfect Strangers (1945)
 This Man Is Mine (1946)
 Frieda (1947)
 An Ideal Husband (1947)
 Miranda (1948)
 Third Time Lucky (1948)
 Dear Mr. Prohack (1949)
 The Blue Lamp (1950) (uncredited)
 State Secret (1950)
 Flesh & Blood (1951)
 No Highway, released in the U.S. as No Highway in the Sky (1951)
 The Magic Box (1951)
 Appointment with Venus (1951)
 Encore (1951)
 The Card (1952)
 The Sword and the Rose (1953)
 Rob Roy, the Highland Rogue (1953)
 Personal Affair (1953)
 The Weak and the Wicked (1954)
 The Seekers (1954)
 The Beachcomber (1954)
 Mad About Men (1954)
 Josephine and Men (1955)
 The Court Jester (1956)
 Loser Takes All (1956)
 Around the World in Eighty Days (1956)
 All Mine to Give (1957)
 Another Time, Another Place (1958 film) (1958)
 Last of the Few (1959)
 Shake Hands with the Devil (1959)
 The Spider's Web (1960)
 The Sundowners (1960)
 The Cabinet of Caligari (1962)
 The Chapman Report (1962)
 Papa's Delicate Condition (1963)
 Mary Poppins (1964)
 Dear Brigitte (1965)
 Mary Poppins (1965)
 Don't Just Stand There! (1968)
 Lock Up Your Daughters! (1969)
 Under Milk Wood (1972)
 The Vault of Horror (1973)
 The Happy Prince (1974) (voice)
 Mrs. Amworth (1975)
 Three Dangerous Ladies (1977)
 Little Gloria... Happy at Last (1982) (TV)
 Murder in the Family (1985) (Miniseries)
 Scooby-Doo and the Ghoul School (1988) (TV) (voice)
 Zelly and Me (1988)
 Nukie (1993)
 The Ref (1994)
 While You Were Sleeping (1995)
 Superstar'' (1999)

Dolenni allanol
 Gwefan answyddogol

Actorion Cymreig
Genedigaethau 1923
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Lwcsembwrg

Gwlad yng ngorllewin Ewrop rhwng Ffrainc, Gwlad Belg a'r Almaen yw Uchel Ddugiaeth Lwcsembwrg neu Lwcsembwrg (Lwcsembwrgeg: Groussherzogtum Lëtzebuerg; Ffrangeg: Grand-Duché de Luxembourg; Almaeneg: Großherzogtum Luxemburg). Lwcsembwrg yw enw prifddinas y wlad, hefyd. Mae'r bobl yn siarad Lwcsembwrgeg, Ffrangeg ac Almaeneg, ond mae tua hanner y bobl sy'n byw yn y wlad yn dod o wledydd eraill, yn enwedig Portiwgal.

Daearyddiaeth 
Gwlad fechan yw Lwcsembwrg, a leolir yng ngogledd-orllewin cyfandir Ewrop rhwng Ffrainc, Gwlad Belg a'r Almaen.

Hanes

Gwleidyddiaeth

Diwylliant

Economi 

Mae Lwcsembwrg yn eithaf ariannog!

Gweler hefyd 
 Radio Luxembourg

 
Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Aelod-wladwriaethau Cyngor Ewrop
Aelod-wladwriaethau NATO
Aelod-wladwriaethau'r Undeb Ewropeaidd
Benelux
Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1815
Gwledydd Ewrop
Gwledydd tirgaeedig
Gwledydd a thiriogaethau Almaeneg
Gwledydd a thiriogaethau Ffrangeg
Uchel ddugiaethau
Anthem genedlaethol

Mae anthem genedlaethol yn gerdd wladgarol.

Rhestr Anthemau cenedlaethol 
Am restr mwy cynhwysfawr, ac esiamplau, gweler yma.

 
Anthemau cenedlaethol
Anthemau cenedlaethol
Estonia

Gwlad yng ngogledd-ddwyrain Ewrop yw Gweriniaeth Estonia neu Estonia (Estoneg: Eesti). Mae Estonia yn ffinio â Latfia i'r de, â Llyn Peipus ac â Rwsia i'r dwyrain. Gwahanir y wlad oddi wrth y Ffindir gan Gwlff y Ffindir i'r gogledd ac oddi wrth Sweden gan y Môr Llychlyn i'r gorllewin. Un o'r Gwledydd Baltig yw Estonia, ynghyd â Latfia a Lithwania.

Mae Estonia wedi bod yn aelod o'r Undeb Ewropeaidd ers 1 Mai 2004 ac o Sefydliad Cytundeb Gogledd yr Iwerydd (SCGI) ers 29 Mawrth 2004.

Iaith Wralaidd yw'r Estoneg, sy'n rhannu llawer o nodweddion â Ffinneg a'r ieithoedd Saamaidd, ac sy'n perthyn o bell i Hwngareg.

Credir bod enw modern Estonia yn tarddu o'r hanesydd Rhufeinig Tacitus, a ddisgrifiodd yn ei lyfr Germania bobl a alwyd yn Aestii. Yn gyffelyb, mae sagâu hynafol Sgandinafaidd yn cyfeirio at wlad o'r enw Eistland. Mewn ffynonellau Lladinaidd a ffynonellau cynnar eraill, galwyd y wlad yn Estia neu Hestia.

Mae tiriogaeth Estonia yn cynnwys 2,222 o ynysoedd yn y Mor Baltig yn ogystal â'r tir mawr, a mae cyfanswm ei harwynebedd yn 45,339 cilomedr sgwar (17,505 milltir sgwar).

Mae pobl wedi byw yn nhiriogaeth Estonia ers o leiaf 6,500 o flynyddoedd. Dros y canrifoedd, fe reolwyd rhannau o'r wlad gan farchogion Ellmynaidd, Denmarc, Sweden, Pwyl-Lithwania a Rwsia yn eu tro. Bu deffroad cenedlaethol yn Estonia yn y 19g ac arweiniodd hynny at sicrhau annbyniaeth oddi wrth ymerodraeth Rwsia yn 1918.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cafodd Estonia ei meddiannu gan yr Undeb Sofietaidd yn 1940, ac yna yr Almaen Naziaidd y flwyddyn ganlynol, hyd nes iddi gael ei hadfeddiannu gan yr Undeb Sofietaidd yn 1944 a hynny fel y Weriniaieth Sofiet Sosialaidd Estonaidd.

Adenillodd Estonia ei hannibyniaeth ar 20 Awst 1991. Mae bellach yn weriniaeth seneddol unedol ddemocrataidd sydd wedi'i rhannu yn bymtheg sir. Y brifddinas, a'r ddinas fwyaf, yw Tallinn. Gyda phoblogaeth o 1.3 miliwn, Estonia yw un o aelod-wladwriaethau lleiaf poblog yr Undeb Ewropeaidd a dim ond yr Islandeg sy'n iaith lai ei siaradwyr a ddefnyddir i redeg gwladwriaeth gyfan.

Mae Estonia yn wlad ddatblygiedig gydag economi flaengar, incwm uchel sydd ymhlith y rhai sy'n tyfu gyflymaf yn yr Undeb Ewropeaidd. Mae ei Mynegai Datblygiad Dynol yn uchel iawn ac mae'n perfformio'n uchel iawn ar fesuriadau rhyddid economaidd, rhyddfreiniau a rhyddid y wasg. Roedd prawf PISA 2015 yn gosod ysgolion uwchradd Estonia yn drydydd yn y byd, ar ôl Singapôr a Japan. Mae dinasyddion Estonia yn derbyn gwasanaeth iechyd, addysg am ddim, a'r cyfnod mamolaeth hiraf gyda thâl yn yr OECD. Ers iddi gael ei hannibyniaeth, mae'r wlad wedi datblygu ei sector technoleg gwybodaeth yn gyflym, gan ddod yn un o gymdeithasau digidol mwyaf blaengar y byd. Yn 2005 Estonia oedd y genedl gyntaf i gynnal etholiadau ar y rhyngrwyd, ac yn 2014 y genedl gyntaf i ddarparu E-breswyliad.

Daearyddiaeth

Dinasoedd 
 Tallinn
 Tartu
 Pärnu
 Narva
 Viljandi
 Khotla-Järve

 
Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Aelod-wladwriaethau Cyngor Ewrop
Aelod-wladwriaethau NATO
Aelod-wladwriaethau'r Undeb Ewropeaidd
Cyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd
Gogledd Ewrop
Gwledydd Ewrop
Gwledydd y Môr Baltig
Iaith swyddogol

Iaith swyddogol yw iaith sy'n cael ei defnyddio trwy ddeddf gwlad mewn dogfennau swyddogol.

Does gan y DU ddim iaith swyddogol fel y cyfryw. Yng Nghymru nid yw'r Gymraeg a'r Saesneg yn ieithoedd swyddogol de jure ond maent yn ieithoedd swyddogol de facto gyda Deddf Iaith sy'n cyhoeddi eu bod i'w trin yn gyfartal.

Mae tair gwlad (yr Unol Daleithiau, Mecsico ac Awstralia) heb unrhyw iaith swyddogol de jure. Fodd bynnag, yn yr Unol Daleithiau ac Awstralia, Saesneg yw'r iaith swyddogol de facto ar lefel genedlaethol; ac ym Mecsico, Sbaeneg yw'r iaith swyddogol de facto.

Gweler hefyd
 Rhestr o wledydd a thiriogaethau lle mae'r Saesneg yn iaith swyddogol

Cyfraith
Swyddogol
Llywodraeth
Polisi iaith
Poblogaeth

Poblogaeth yw'r nifer o bobl sy'n byw mewn man penodol megis  gwlad, tref neu ardal. Ceir poblogaeth fawr lle mae adnoddau da, ac ond ychydig o bobl mewn ardal heb lawer o adnoddau. Er enghraifft, all pobl ddim byw yng nghanol y Sahara neu Antarctica.

Gall poblogaeth gynyddu pan fo mwy o bobl yn mewnfudo i rywle nag sydd yn allfudo. Gall hefyd gynyddu oherwydd twf naturiol, sef bod mwy yn cael eu geni nag sydd yn marw, ac fel arall wrth gwrs.

Mae poblogaeth y byd yn tyfu'n gyflym iawn.

Poblogaeth Cymru
Yn 1770 roedd tua hanner miliwn yn byw yng Nghymru. Erbyn 1850 roedd wedi dyblu i dros filiwn. Roedd wedi mwy na dyblu eto erbyn 1914 gyda 2,523,500 o bobl yn byw yng Nghymru

Gweler Hefyd
Mudo
Trefoli
Trothwy poblogaeth

 

id:Penduduk#Penduduk dunia
1776

17g - 18g - 19g
1720au 1730au 1740au 1750au 1760au - 1770au - 1780au 1790au 1800au 1810au 1820au
1771 1772 1773 1774 1775 - 1776 - 1777 1778 1779 1780 1781

Digwyddiadau 
 9 Mawrth - Adam Smith yn cyhoeddi The Wealth of Nations
 4 Gorffennaf - Y Gyngres Gyfandirol yn mabwysiadu Datganiad Annibyniaeth yr Unol Daleithiau
 26 Rhagfyr - Brwydr Trenton
 Llyfrau
 Evan Evans (Ieuan Fardd) - Casgliad o Bregethau
 Hugh Jones (Maesglasau) - Gardd y Caniadau
 David Powell (Dewi Nantbrân) - Allwydd y Nef. O gasgliad D.P. Off.
 Edward Gibbon - The Decline and Fall of the Roman Empire
 Richard Price - Observations on the nature of Civil Liberty
 Adam Smith - The Wealth of Nations
 Cerddoriaeth
 François Joseph Gossec - Symphonie de chasse
 Antonio Tozzi - Le Due Gemelli (opera)

Genedigaethau 
 Ebrill - Ann Griffiths, emynyddes (m. 1805)
 1 Ebrill - Sophie Germain, mathemategydd (m. 1831)
 11 Mehefin - John Constable, arlunydd (m. 1837)

Marwolaethau 
 6 Ebrill - Hugh Hughes (Y Bardd Coch o Fôn), bardd, 84
 15 Ebrill - Natalia Alexeievna, gwraig cyntaf Pawl I, ymerawdwr Rwsia, 20
 25 Awst - David Hume, athronydd, 65
1770au

17g - 18g - 19g
1720au 1730au 1740au 1750au 1760au - 1770au - 1780au 1790au 1800au 1810au 1820au
1770 1771 1772 1773 1774 1775 1776 1777 1778 1779

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
Pab Clement XIV
Pab Pïws VI
Siôr III, brenin Prydain Fawr
Prif Weinidog Frederick North, Arglwydd North (Prydain Fawr)
Louis XV (Ffrainc)
Louis XVI (Ffrainc)
Catrin II (Rwsia)
Evan James

Awdur Hen Wlad fy Nhadau, anthem genedlaethol Cymru, oedd Evan James  o Bontypridd ("Ieuan ap Iago"; 1809 – 30 Medi 1878).  Ei fab, James James, oedd y cyfansoddwr.

Gwëydd oedd James wrth ei waith a roedd yn cyflogi sawl gweithiwr yn ei felin ar lan Afon Rhondda. Roedd hefyd yn berchen Tafarn yr Ancient Druid yn Argoed, Bedwellte, Sir Fynwy

Yn ôl chwedl deuluol, roedd ei fab James James yn cerdded un diwrnod ar lan yr afon pan ddaeth alaw Hen Wlad fy Nhadau i'w feddwl. Pan roddodd yr alaw i'w dad, cyfansoddodd Evan James y geiriau a ddaeth i fod yn anthem cenedlaethol Cymru. Mae'n debyg fod Evan wedi ei ysbrydoli gan y ffaith fod dau o'i frodyr wedi ymfudo i'r Unol Daleithiau ac wedi ysgrifennu yn canmol eu gwlad mabwysiedig a'i annog i ymuno â nhw.

Mae cofeb i Evan James a'i fab, ar ffurf dau ffigwr yn cynrychioli Barddoniaeth a Cherddoriaeth, yn sefyll ym Mharc Ynysangharad, Pontypridd. Dangosir wyneb Evan nesaf at ei dad, ond mae'n ymddangos yn ifancach am fod y ffotograffau oedd ar gael i'r cerflunydd, Goscombe John, wedi eu cymryd blynyddoedd ar wahan.

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Genedigaethau 1809
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1878
Pobl o Bontypridd
Lech Wałęsa

Gwleidydd Pwylaidd yw Lech Wałęsa (ganwyd 29 Medi 1943), arweinydd Solidarność ac ymgyrchydd dros ryddid a iawnderau dynol yng Ngwlad Pwyl.

Fe briododd Danuta Gołoś ar yr 8 Tachwedd 1969.

Sefydlodd Solidarność, yr undeb llafur annibynnol/answyddogol cyntaf yn y Bloc Sofietaidd. Enillodd Wobr Nobel ym 1983 ac fe wasanaethodd fel Arlywydd Gwlad Pwyl o 1990 hyd 1995. Dilynwyd ef fel Arlywydd gan Aleksander Kwaśniewski.

Arlywyddion Gwlad Pwyl
Arweinwyr undebau llafur
Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Genedigaethau 1943
Gwleidyddion Pwylaidd
Hanes Gwlad Pwyl
Gimn Rossiyskoy Federatsii

Gimn Rossiyskoy Federatsii ("Emyn Ffederasiwn Rwsia") yw anthem genedlaethol Rwsia ers 2000. Cyfansoddodd Alexander Alexandrov y tôn, a Sergei Mikhalkov y geiriau. Mae tôn y gân hon yn union yr un fath â Gimn Sovietskogo Soyuza, anthem genedlaethol yr Undeb Sofietaidd o 1944 hyd 1991.

Geiriau

Gweler hefyd
Emyn yr Undeb Sofietaidd

Dolenni allanol 
Anthem genedlaethol Rwsia - 5MB MP3 ar wefan llywodraeth Rwsia

Anthemau cenedlaethol
Cerddoriaeth Rwsia
Rwsia
James Cook

Fforiwr Seisnig oedd Capten James Cook (27 Hydref 1728 – 14 Chwefror 1779). Ganwyd ym Marton, Cleveland, Lloegr. Teithiodd o gwmpas y byd dair gwaith, er mwyn darganfod tiroedd newydd. Fe luniodd fapiau manwl, er enghraifft o arfordiroedd ynysoedd y Môr Tawel, Awstralia, Seland Newydd a Gogledd America.

Mordeithiau Cook
Roedd y fordaith gyntaf (1768-1771) yn yr HM Bark Endeavour i Dahiti er mwyn gwylio'r blaned Gwener yn symud o flaen yr haul. Ond doedd hi ddim yn bosibl cael canlyniadau cywir gyda'r offer seryddol ar y pryd. Ar ôl gwylio Gwener, aeth Cook i chwilio am Terra Australis, arfordir cyfiniol y Môr Tawel, ac i fapio arfordiroedd Seland Newydd ac Awstralia.

Roedd yr ail fordaith (1772-1775) ar HMS Resolution ac HMS Adventure; roedd yn daith arall i ddod o hyd i Terra Australis a'r cynnig cyntaf i long o Ewrop hwylio i Fôr Antarctica. Ar y daith hon profodd Cook nad oedd Terra Australis yn bodoli, ond darganfu lawer o ynysoedd.

Roedd y drydedd fordaith (1776-1779) ar y llongau HMS Resolution ac HMS Endeavour, i chwilio am lwybr môr o'r Môr Iwerydd i'r Môr Tawel o gwmpas gogledd Canada, sef y 'Tramwyfa gogledd-orllewin'. Ar ôl gwneud mapiau o arfordir gorllewin America, bu'n rhaid iddo droi yn ôl i Hawaii, lle cafodd ei ladd gan brodorion yr ynys ar ôl brwydro i gael yn ôl cwch a oedd wedi'i ddwyn. Roedd y Cymro David Samwell (Dafydd Ddu Feddyg), yn feddyg ar drydedd fordaith y Capten Cook. Roedd yn fab i'r llenor Edward Samuel, gŵr o Benmorfa yn Edeirnion, a fu'n berson Llangar o 1721 tan 1748. Cadwodd ddyddiadur am y fordaith a chyhoeddodd y llyfr A Narrative of the Death of Captain James Cook yn 1786.

Gorchestion
Mae Cook yn adnabyddus am ei sgiliau gwneud mapiau, am fod yn lwyddiannus wrth atal afiechydion morwyr, ac wrth ddatblygu dulliau mordwyo newydd.

Llyfryddiaeth
 David Samwell, A Narrative of the Death of Captain James Cook (1786)

Cyfeiriadau

Cartograffwyr
Fforwyr y 18fed ganrif
Fforwyr Seisnig
Genedigaethau 1728
Marwolaethau 1779
Morwyr Seisnig
Saeson y 18fed ganrif
Pab Pïws XII

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 1939 hyd ei farwolaeth oedd Pïws XII (ganwyd Eugenio Maria Giuseppe Giovanni Eugenio Pacelli) (2 Mawrth 1876 - 9 Hydref 1958).

Sefydlwyd Prifysgol Genedlaethol Lesotho yn wreiddiol fel Coleg Prifysgol Gatholig Pïws II yn 1945.

Esgobion Eidalaidd
Genedigaethau 1876
Marwolaethau 1958
Pabau
1775


17g - 18g - 19g
1720au 1730au 1740au 1750au 1760au - 1770au - 1780au 1790au 1800au 1810au 1820au
1770 1771 1772 1773 1774 - 1775 - 1776 1777 1778 1779 1780

Digwyddiadau 
15 Chwefror - Mae Piws VI yn dod yn Bab.
17 Mehefin - Brwydr Bunker Hill
25 Medi - Brwydr Montreal

Llyfrau
Charles Johnstone - The Pilgrim
Nicholas Owen - History of the Island of Anglesea
John Wesley - A Calm Address to Our American Colonies

Drama
Pierre Beaumarchais - Le Barbier de Séville
Hugh Kelly - The School for Wives
Gotthold Lessing - Die Juden
Richard Brinsley Sheridan - The Rivals

Cerddoriaeth
Joseph Martin Kraus - Requiem
Wolfgang Amadeus Mozart - Il Re Pastore (opera)

Genedigaethau 
22 Ionawr - André-Marie Ampère (m. 1836)
6 Awst - Daniel O'Connell, gwleidydd (m. 1847)
4 Medi - Jean-François Marie Le Gonidec, ieithydd a geiriadurwr Llydaweg (m. 1838)
25 Tachwedd - Charles Kemble, actor (m. 1854)
16 Rhagfyr - Jane Austen, nofelydd (m. 1817)

Marwolaethau 
8 Ionawr - John Baskerville, argraffiwr, 68
15 Ionawr - Giovanni Battista Sammartini, cyfansoddwr, 74?
12 Ebrill - William Vaughan (AS), gwleidydd, 65
10 Mai - Caroline Matilda o Gymru, tywysoges Prydain Fawr a brenhines Sweden, 23

Cyfeiriadau
Wilhelmus van Nassouwe



Wilhelmus van Nassouwe (Gwilym o Nassau) (neu yn fyr Het Wilhelmus -- Y Gwilym) yw anthem genedlaethol yr Iseldiroedd ers 10 Mai 1932. Cafodd geiriau'r gân eu hysgrifennu rhwng 1568 a 1572 i anrhydeddu Gwilym o Orange (neu Nassau), arweinydd yr Iseldiroedd yn erbyn Sbaen yn y Rhyfel Pedwar Ugain Mlynedd (1568-1648). Felly, hon yw anthem genedlaethol hynaf y byd.

Yn wreiddiol roedd yr anthem yn cynnwys pymtheg o bennillion, gyda llythyren gyntaf pob pennill yn sillafu Willem van Nassav, ond heddiw dim ond y pennill cyntaf, ac weithiau y chweched pennill, sydd yn gael ei ganu.

Geiriau

Pennill 1
Wilhelmus van Nassouwe
Ben ik van Duitsen bloed 
Den vaderland getrouwe
Blijf ik tot in de dood
Een Prins van Oranje
Ben ik vrij onverveerd
Den Koning van Hispanje
Heb ik altijd geeërd

Pennill 6
Mijn schild ende betrouwen
zijt Gij, o God mijn Heer
op U zo wil ik bouwen
Verlaat mij nimmermeer
Dat ik doch vroom mag blijven
uw dienaar t'aller stond
de tirannie verdrijven
die mij mijn hart doorwondt

Cyfieithiad answyddogol i'r Gymraeg

Pennill 1
Gwilym o Nassau
Ydwyf i, o gwaed Iseldireg *
Gwir i'r mamwlad
Fyddaf i tan fy marwolaeth
Tywysog Orange
Ydwyf i, rhydd a di-ofn
Y Brenin o Sbaen
Rydwyf wedi anrhydeddi o hyd.

Pennill 6
Fy nharian a ffyddlondeb
Wyt Ti, o Duw fy Arglwydd
Ar Ti adeiladaf
Byth gadael fi
Felly fyddai'n dal yn duwiol
Dy wâs am pob amser
Gwrthyrru'r gormes
Sy'n gwanu fi yn fy nghalon.

*—roedd y gair Duitsen yn ystyr "y bobl" yn wreiddiol, ond mae'n wedi dod i'r ffurf Dietsch (Almaeneg) yn Iseldireg cyfoes (cymharwch a Deutsch yn Almaeneg, a Dutch yn Saesneg).

Cyswllt allanol
Ffeil MIDI o'r Wilhelmus

Anthemau cenedlaethol
Yr Iseldiroedd
Kde domov můj?

Kde domov můj? (Ble mae fy nghartref?) yw anthem genedlaethol Tsiecia, a cyn 1993 roedd yr hanner cyntaf yn anthem genedlaethol yr hen Tsiecoslofacia gyda anthem bresenol Slofacia annibynnol, Nad Tatrou sa blýska yr ail ran.

Cyfansoddodd Frantisek Škroup a'r dramodydd Josef Kajetán Tyl y gân fel rhan o'r gomedi Fidlovačka aneb žádný hněv a žádná rvačka  (Fidlovačka, neu Dim dicter a dim stwff garw), a berfformiwyd yn y Stavovské divadlo (Theatr Ystadau) ym Mhrag ar 21 Rhagfyr 1833.

Geiriau

Cyswllt allanol 
Ffeil MIDI

Anthemau cenedlaethol
Diwylliant Tsiecia
Marcha Real

Marcha Real (Ymdeithgan Frenhinol) yw anthem genedlaethol Sbaen. Does gan yr anthem dim geiriau.

Dolenni allanol
Ffeil sain (MP3)

Anthemau cenedlaethol
Sbaen
Edward VIII, brenin y Deyrnas Unedig

Edward VIII (ganwyd Edward Albert Christian George Andrew Patrick David Wettin; 23 Mehefin 1894 – 28 Mai 1972) oedd brenin Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon rhwng 20 Ionawr 1936 a 11 Rhagfyr 1936, dydd ei ymddiswyddiad.

Yn fab i Siôr V a Mair o Teck, ef oedd Tywysog Cymru rhwng 1911 a marwolaeth ei dad. Bu rhaid iddo ymddiswyddo am ei fod am briodi'r weddw o Americanes Wallis Warfield Simpson a oedd wedi cael ysgariad. Nid oedd y sefydliad Seisnig yn barod i gael brenin a oedd yn briod â rhywun oedd wedi cael ysgariad.

Wedi'r ymddiswyddiad, fe briododd yr Americanes gyfoethog Wallis Warfield Simpson ac fe adawodd y wlad a byw yn Ffrainc.

Brenhinoedd a breninesau y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1894
Marwolaethau 1972
Pobl fu farw ym Mharis
Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Tywysogion Cymru
Ymerodron
Iorwerth Cyfeiliog Peate

Bardd ac ysgolhaig Cymreig oedd Iorwerth Cyfeiliog Peate (27 Chwefror 1901 – 19 Hydref 1982), ganed ym Mhandy Rhiw-saeson ym mhlwyf Llanbryn-mair, Powys.

Sefydlodd Amgueddfa Werin Cymru yn Sain Ffagan yng Nghaerdydd.

Llyfryddiaeth

Detholiad o'i waith

Barddoniaeth
Y Cawg Aur (1928)
Plu'r Gweunydd (1933)
Y Deyrnas Goll (1947)
Canu Chwarter Canrif (1957)

Ysgolheictod
Cymru a'i Phobl (1931)
Y Crefftwr yng Nghymru (1933)
The Welsh House (1940)
Diwylliant Gwerin Cymru (1942)
Clock and Watch Makers in Wales (1945)
Amgueddfeydd Cymru (1948)

Rhyddiaith
Sylfeini (1938)
Syniadau (1969)
Personau (1982)

Golygydd
Hen Gapel Llanbryn-mair (1939)

Astudiaethau
 Trefor M. Owen, erthygl yn Cylchgrawn Hanes Cymru, cyf. XI, rhif 4 (1983)
Catrin Stephens, Writers of Wales: Iorwerth C. Peate (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986)
T. Robin Chapman, Llên y Llenor: Iorwerth Peate (Gwasg Pantycelyn, 1988)
 R. Alun Evans (gol.), Bro a Bywyd: Iorwerth Cyfeiliog Peate 1901-1982 (Cyhoeddiadau Barddas, 2003)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
BBC Cymru - clip o gyfweliad ag Iorwerth Peate
Gwefan Ymgyrchu  - llythyr gan Iorwerth Peate

Amgueddfa Werin Cymru
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau 1901
Golygyddion Cymreig
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1982
Pobl o Lanbryn-mair
Ysgolheigion Cymreig
1774

17g - 18g - 19g
1720au 1730au 1740au 1750au 1760au - 1770au - 1780au 1790au 1800au 1810au 1820au
1769 1770 1771 1772 1773 - 1774 - 1775 1776 1777 1778 1779

Digwyddiadau 
21 Ionawr - Abd-ul-Hamid I yn dod yn swltan yr Ymerodraeth yr Otomaniaid.
17 Ebrill - Agorfa Capel Stryd Essex yn Llundain.
10 Mai - Mae Louis XVI yn dod yn frenin Ffrainc.
21 Gorffennaf - Cytundeb Küçük Kaynarca rhwng Rwsia a'r Otomaniaid.
10 Hydref - Cytundeb Camp Charlotte rhwng gwladfa Virginia a'r Shawnee.
Llyfrau
Johann Wolfgang von Goethe - Die Leiden des jungen Werthers
John Wesley - Thoughts upon Slavery
Cerddoriaeth
Josef Haydn - Offeren Fawr i'r Organ
 Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfennau cemegol Ocsigen, Clorin a Mangaïs

Genedigaethau 
24 Chwefror - Adolphus, Dug Caergrawnt
12 Awst - Robert Southey, bardd

Marwolaethau 
4 Ebrill - Oliver Goldsmith, awdur
10 Mai - Louis XV, brenin Ffrainc, 64
22 Medi - Pab Clement XIV
28 Hydref - John Ewer, Esgob Llandaf, ??
22 Tachwedd - Robert Clive (Clive o India), milwr, 49
Tansi

Tansi (Lladin: Tanacetum vulgare) yw llysieuyn tal gyda blodau melyn ac aroglau cryf.

Blodau
Asteraceae
Tiwlip

Mae tiwlip yn blanhigyn o'r genws Tulipa gyda blodau mawr, yn nheulu'r alaw. Blodyn cenedlaethol Twrci ac Iran yw e.

Liliaceae
Blodau

kk:Сепкілгүл
Castell Dinas Brân

Mae Castell Dinas Brân yn fryngaer (uchder 310m) ac yn gastell canoloesol ger Llangollen, Sir Ddinbych, cafodd y castellated ei wneud Han Eric bran Saif y castell ar gopa mynydd uwchlaw dyffryn Afon Dyfrdwy (maint yr safle: tua 1.5 ha). Credir mai Gruffudd Maelor II (a elwir hefyd yn Gruffudd ap Madog; 1236-1269) a gododd y castell carreg yn wreiddiol.

Bryngaer
Clawdd a ffos wedi eu hadeiladu yn Oes yr Haearn yw'r unig olion sydd i'w gweld heddiw. Mae'n bosibl bod adeiladau pren yn y bryngaer yn yr 8g, ond does dim olion ohonynt heddiw. Mae yna ddamcaniaeth fod Eliseg yn meddiannu Castell Dinas Brân yn y cyfnod hwnnw.

Mae'r fryngaer hon yn un o sawl caer yng Nghymru a elwir yn 'ddinas', e.e. Dinas Emrys, Dinas Dinorwig; hen ystyr y gair hwnnw yw "caer" ac mae'n enw gwrywaidd mewn enwau lleoedd (ond yn enw benywaidd heddiw).

Castell
Adeiladwyd y castell yn wreiddiol gan Gruffydd Maelor II y castell tua diwedd y 1260au, a datblygwyd ef ymhellach gan nifer o dywysogion Powys Fadog.

Llosgwyd ef gan y Cymry yn ystod y rhyfeloedd rhwng Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru ac Edward I, brenin Lloegr. Cipiwyd y castell gan Henry de Lacey, iarll Lincoln, yn 1277. Bwriadai Henry de Lacey oed ailadeiladu'r castell, ond nid oedd Edward yn cytuno â hynny.

Ym 1282, yn ystod ail ymgyrch Edward I i feddiannu Cymru, cipiwyd Castell Dinas Brân oddi wrtho gan Dafydd ap Gruffydd, brawd Llywelyn. Yn ôl traddodiad, yn 1402 cafodd y castell ei feddiannu gan Iarll Arundel; ymgeisodd Owain Glyndŵr ei gipio, ond roedd ei ymdrechion yn aflwyddiannus.

Yn ôl rhai ysgrifenwyr ar y traddodiad Arthuraidd, Dinas Brân yw'r Castell Corbenic (Corbin-Vicus) y sonnir amdano yn y chwedlau am y Greal Santaidd.

Cadwraeth
Mae safle Dinas Brân wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu SSSI) ers 1 Ionawr 1957 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 6.24 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Mae SoDdGA yn cynnwys amrywiaeth eang o gynefinoedd, gan gynnwys ffeniau bach, dolydd ar lannau afonydd, twyni tywod, coetiroedd ac ucheldiroedd. Mae'n ddarn o dir sydd wedi’i ddiogelu o dan Ddeddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 am ei fod yn cynnwys bywyd gwyllt neu nodweddion daearyddol neu dirffurfiau o bwysigrwydd arbennig.

Gweler hefyd
 Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol
 Cestyll Cymru
 Myfanwy Fychan
 Powys Fadog
 Ysgol Dinas Brân

Oriel

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys 
 Model 3D

Bryngaerau Sir Ddinbych
Dinas Bran
Dinas Bran
Dinas Bran
Llangollen
Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yn Sir Ddinbych
Llwybrau Byw
Eirug Wyn

Am y gwleidydd Plaid Cymru gweler Eurig Wyn.
Llenor Cymraeg oedd Eirug Wyn (11 Rhagfyr 1950 – 25 Ebrill 2004).

Bywgraffiad
Cafodd ei eni ym mhentref Llan, ger Llanbryn-mair Sir Drefaldwyn (Powys) yn fab i weinidog,  y Parch John Price Wynne. Yn 1958 symudodd y teulu i Ddeiniolen Arfon. Mynychodd Ysgol Gynradd Eglwys Llandinorwig ac wedyn Ysgol Brynrefail. Llanrug. Yn fachgen ysgol fe ddechreuodd yr ymgyrch i roi plat D am ddysgwr gyrru ar gar yn lle y plât L, a oedd yn anghyfreithlon ar y pryd. Fe enillwyd y frwydr.

Yn 1969 astudiodd yng Ngholeg y Drindod, Caerfyrddin ac yn 1972 sefydlodd Siop y Pentan yng Nghaerfyrddin, gyda dau bartner arall, Wyn Thomas a William Lloyd.. Wedyn symudodd i'r gogledd a sefydlu Siop y Pentan yng Nghaernarfon yn 1977 ac wedyn ym Mangor .

Gwaith llenyddol
Enillodd y Fedal Ryddiaith ym Eisteddfod Bro Ogwr yn 1998 am Blodyn Tatws ac yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 2000 am Tri Mochyn Bach. Enillodd Wobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Nedd a'r cyffiniau 1994 am Smoc Gron Bach ac yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Tyddewi 2002 am Bitch.

Ysgrifennodd 15 o lyfrau a chyhoeddodd lyfrau dan y ffugenw Derec Tomos (barddoniaeth) a Myfi Derec (hunangofiant).

Llyfryddiaeth
Y Drych Tywyll a Storïau Eraill (Y Lolfa, 1992)
Smôc Gron Bach (Y Lolfa, 1994) – Gwobr Goffa Daniel Owen 1996
Lara (Y Lolfa, 1995)
United!, Cyfres y Dolffin (Cwmni Iaith, 1996)
Elvis: Diwrnod i'r Brenin (Y Lolfa, 1996)
I Ble'r Aeth Haul y Bore? (Y Lolfa, 1997)
Blodyn Tatws (Y Lolfa, 1998) – Cyfrol y Fedal Ryddiaith 1998
Hogia'r Milgi (Y Lolfa, 1999)
Tri Mochyn Bach (Y Lolfa, 2000) – Cyfrol y Fedal Ryddiaith 2000
I Dir Neb (Y Lolfa, 2001)
Bitsh! (Y Lolfa, 2002) – Gwobr Goffa Daniel Owen 2002
Powdwr Rhech! (Y Lolfa, 2002)
Y Dyn yn y Cefn heb Fwstásh (Y Lolfa, 2004)

Ffynonellau

Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen
Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Genedigaethau 1950
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 2004
Nofelwyr Cymraeg
Pobl addysgwyd yn Ysgol Brynrefail
Pobl o Lanbryn-mair
Hanes

Astudiaeth o ddigwyddiadau'r gorffennol yw hanes a chasglu gwybodaeth am y digwyddiadau hynny a rhoi trefn arnynt, eu casglu a'u cyflwyno. Mae hefyd yn ddehongliad o weithgarwch daearegol, organig a chosmig, ond fel arfer mae'n ymwneud â hanes dyn ar y ddaear. Gelwir yr ysgolheigion sy'n ysgrifennu am hanes yn haneswyr; ceisiant archwilio, analeiddio a gosod mewn trefn cyfres o ddigwyddiadau gan geisio (yn wrthrychol) weld patrwm achos ac effaith.

Mae haneswyr yn defnyddio gwahanol fathau o ffynonellau, gan gynnwys cofnodion ysgrifenedig, cyfweliadau llafar, arteffactau ac archaeoleg. Disgrifir digwyddiadau cyn hanes ysgrifenedig yn gynhanes. 

Yn aml, mae haneswyr yn trafod natur hanes a pha mor ddefnyddiol ydyw: disgyblaeth academig diddim didda yn ôl rhai tra bod eraill yn credu ei fod yn rhoi perspectif gwahanol ac iach ar y presennol.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd 
 Cynhanes
 Hanes daearegol
 Hanesydd
 Hanesyddiaeth

 
Gwyddorau cymdeithas
Rhestr o wledydd lle mae iaith yn bwnc dadl gwleidyddol

Dyma restr o wledydd lle mae iaith yn bwnc dadl wleidyddol.  Nid yw'n rhestr o wledydd lle mae yna fwy nag un iaith swyddogol, na mwy nag un gymuned ieithyddol.

Rhestr
Awstralia - Saesneg
Belarws - Rwsieg a Belarwseg
Canada - Saesneg a Ffrangeg, yn fwyaf arbennig yn nhalaith Québec
Y Deyrnas Unedig 
Saesneg a Chernyweg yng Nghernyw
Saesneg a Chymraeg yng Nghymru
Saesneg, Gaeleg yr Alban, a Sgoteg yn Yr Alban
Saesneg a Gwyddeleg yng Ngogledd Iwerddon
Y Ffindir - Ffineg a Swedeg, yn fwyaf arbennig yn y gorllewin
Ffrainc
Ffrangeg a Llydaweg yn Llydaw
Ffrangeg a Corseg yn Corsica
Ffrangeg ac Ocsitaneg yn ne Ffrainc
Basgeg a Ffrangeg yng Ngwlad y Basg
Ffrangeg ac Almaeneg yn Alsace
Gwlad Belg - Iseldireg a Ffrangeg; Fflemeg a Ffrangeg
India
Saesneg a Hindi
Hindi ac ieithoedd lleol eraill
Iwerddon - Saesneg a Gwyddeleg
Cenia - Swahili a Saesneg
Latfia - Latfieg a Rwsieg
Moldofa - Rwsieg a Moldofeg / Romaneg
Norwy - iaith ysgrifenedig yn unig: Bokmål a Nynorsk
Sbaen
Basgeg a Sbaeneg yng Ngwlad y Basg
Catalaneg a Sbaeneg yn Catalonia
Seland Newydd - Saesneg a Maori
Y Swistir - Ffrangeg ac Almaeneg mewn rhai cantonau
Taiwan - tafodieithoedd Tsieineg: Mandarin, Taiwaneg, ac i raddau Hakka
Tansanïa
Swahili a Saesneg
Swahili a ieithoedd brodorol eraill
Unol Daleithiau America
Saesneg a Sbaeneg
Saesneg a Hawäieg yn Hawaii
Saesneg ac amryw o ieithoedd cynhenid America
Yr Wcráin - Rwsieg ac Wcreineg

Gweler hefyd
Rhestr gwledydd y byd

Iaith
Dadl
Iaith