alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Mynydd Llandygái

Pentref yng nghymuned Llandygái, Gwynedd, Cymru, yw Mynydd Llandygái () (hefyd Mynydd Llandegai). Fe'i lleolir ger ffin Parc Cenedlaethol Eryri, rhwng Moelyci a'r Glyderau. "Gwaun Gynfi" yw'r enw ar y gweundir a adeiladwyd y pentref arno, ac ar y Waun sy'n weddill i'r gorllewin.

Tyfodd y pentref tra roedd Chwarel y Penrhyn yn ei hanterth, ac mae presenoldeb y chwarel ac argae Gorsaf bŵer Dinorwig yn gwrthgyferbyn â thirlyn naturiol yr ardal o hyd.

Ffurfir calon y pentref gan ddwy stryd gyfochrog, Tan y Bwlch a Llwybr Main, a adeiladwyd ar gyfer chwarelwyr yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Mae llain hir o dir yn gysylltiedig â phob tŷ ar y ddwy stryd.

Mae gwasanaeth bws o'r pentref i Fethesda a Bangor, y trefi agosaf. Pentref cyfagos eraill yw Tregarth (i'r gogledd-ddwyrain) a Dinorwig (yr ochr draw i'r Waun a'r Bwlch i'r gorllewin). Lleolir yr ysgol gynradd lleol, Ysgol Bodfeurig, yn Sling rhwng Mynydd Llandygái a Thregarth.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Llandygái
Pentrefi Gwynedd
Llyfr Lefiticus

Llyfr Lefiticus yw trydydd llyfr yr Hen Destament yn y Beibl. Yn ogystal mae'n drydydd llyfr y Pentateuch, neu Torah yr Iddewon. Fe'i priodolir i Moses. Daw'r enw o'r Lefiticiaid, un o ddeuddeg llwyth Israel a wasanaethai fel offeiriad etifeddol. Prif destun Lefiticus yw cyfraith grefyddol a seremonïol.

Ynddo ceir cyfarwyddiadau manwl ynglŷn ag aberthau a glanweithdra, sy'n dibynnu ar offeiriadaeth y Lefiticiaid eu hunain. Ceir yn ogystal cyfarwyddiadau ynglŷn â bywyd personol y credadyn, y pwump gwledd grefyddol genedlaethol a rheolau defnydd tir. Mae'n llyfr ceidwadol iawn.

Lefiticus
Lefiticus
Tremeirchion

Pentref yng nghymuned Tremeirchion, Cwm a'r Waun, Sir Ddinbych, Cymru, yw Tremeirchion (). Fe'i lleolir wrth odrau gorllewinol Bryniau Clwyd tua 5 milltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Dinbych a 4 milltir i'r de-ddwyrain o Lanelwy, ar lôn heb gategori rhwng Rhuallt yn y gogledd a Bodfari yn y de. Mae'n tua milltir a hanner o Afon Clwyd gyda golygfeydd braf dros rannau isaf Dyffryn Clwyd a bryniau Rhos.

Hanes a hynafiaethau
Mae'r eglwys, Corpus Christi heddiw ond cyn hynny'n gysegredig i Sant Beuno yn ôl pob tebyg, yn hynafol ond wedi cael ei hatgyweirio sawl gwaith. Cedwir ynddi croes Geltaidd. Mae'r bedyddfaen yn dyddio o'r 14g ac mae rhai o'r ffenestri lliw yn cynnwys gwydr o'r un cyfnod. Erys darnau o'r Ysgrîn ganolesol yno; mae'r rhan arall yng Ngholeg Beuno (isod). Claddwyd Hester Lynch Piozzi ('Mrs Thrale'), cyfeilles Dr Samuel Johnson, yn yr eglwys yn 1821. Roedd hi'n byw ym Mrynbella, yn y pentref, cartref a gerddi gwych a godwyd ar ôl dymchwel hen blasdy Bachegraig, aelwyd Syr Rhisiart Clwch. Ymddengys nad oes sail i'r traddodiad fod y bardd ac ysgolhaig Dafydd Ddu o Hiraddug (bu farw tua 1370) wedi ei gladdu yn yr eglwys.

I'r gogledd o'r pentref ceir Coleg Beuno Sant, a sefydlwyd gan y Jeswitiaid yn 1848. Yng ngardd y coleg saif croes gerfiedig sy'n dyddio o'r 14g o leiaf ac a symudwyd yno o'r eglwys. Astudiodd Gerard Manley Hopkins, bardd Jeswitiaid o Loegr, yn y coleg rhwng 1874 a 1877.

Ger y pentref ceir Ogofâu Cae Gwyn lle darganfuwyd offer cerrig Paleolithig, rhai ohonyn nhw'n dyddio o 36,000 o flynyddoedd CC. Gerllaw mae Ffynnon St Beuno (dim ar y map ordnans: grid SJ084724), sy'n byrlymu o garreg â siâp pen iddi. Hefyd yn yr ardal ceir crugiau crynion sy'n dyddio o Oes yr Efydd.

Mae Clawdd Offa a'i lwybr yn pasio'n agos i'r pentref.

Pobl o Dremeirchion
 Syr Rhisiart Clwch (m. 1570), marsiandïwr enwog
 Hester Lynch Piozzi ('Mrs Thrale'), awdures.
 Owen Rhoscomyl (1863 - 1919). Magwyd awdur Flame-Bearers of Welsh History ar aelwyd ei nain yn Nhremeirchion.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Oriel

Cyfeiriadau

Pentrefi Sir Ddinbych
Tremeirchion, Cwm a'r Waun
Gütersloh

Mae Gütersloh yn dref yn Nordrhein-Westfalen, un o Länder Gweriniaeth Ffederal yr Almaen. Gütersloh yw prifddinas Kreis Gütersloh.

Diwydiannau sylweddol

Mae Gütersloh yn dref ddiwydiannol gyda chyflogwyr sylweddol megis Miele a Bertelsmann; tu mewn i'r gylchffordd yw canol y dref sy'n cynnwys amrywiaeth o siopau a siopau adrannol.

Adloniant

Mae gan Gütersloh ddau barc: Parc Mohns sy'n cynnwys amffitheatr, pwll padlo a sawl iard chwarae, a pharc mwy, y Stadt Park ("parc y dref"), sy'n cynnwys llyn badau, gardd fotanegol a llawer o lwybrau wedi eu hymylu gyda choed aeddfed.

Mae gan y dref bedwar pwll nofio, gan gynnwys un o faint Olympaidd.

Gefeilldrefi

Gwersyll Awyrlu Gütersloh

Roedd gwersyll yr Awyrlu Brenhinol yn Gütersloh yn gartref tan gwymp Mur Berlin i
Sgwadronau 3 a 4, a ddefnyddiai'r VTOL Harrier gyda chefnogaeth hofrenyddion Chinook  Sgwadron 18 a hofrenyddion Puma Sgwadron 230. Roedd yno hefyd staff o Gatrawd yr Awyrlu Brenhinol a ddarparodd cefnogaeth taflegrau daear i awyren. Roedd RAF Gütersloh un o'r wersylloedd awyr NATO mwyaf dwyreiniol yn ystod y Rhyfel Oer.

Yn wreiddiol adeiladwyd y gwersyll awyr ar gyfer y Luftwaffe a ddefnyddiai Bomwyr Junkers yno. Caewyd RAF Gütersloh ym 1993.

Gwersyll Gütersloh y Fyddin Brydeinig

Cymerodd y Fyddin Brydeinig dosodd ym 1993 a chafodd RAF Gütersloh ei ailenwi fel y Princess Royal Barracks, Gütersloh.

Aneddiadau Nordrhein-Westfalen
Trefi'r Almaen
Taleithiau ffederal yr Almaen

Mae'r Almaen yn weriniaeth ffederal sy'n cynnwys 16 o daleithiau ffederal a elwir yn Länder (unigol: Land). Gelwir y taleithiau hyn yn anffurfiol yn Bundesländer ("Gwlad ffederal") neu'n Bundesländer ("Gwledydd Ffederal"). Mae gan yr Almaen gyfansoddiad ffederal, gan iddi gael ei chreu o nifer o weriniaethau cynharach; mae sawl un o'r taleithiau hyn yn dal i gadw rhyw elfen o annibyniaeth a sofraniaeth. Gelwrir tair ohonynt (Berlin, Bremen a Hamburg) yn aml yn Stadtstaaten (“Dinas-Daleithiau") a'r 13 sy'n weddill yn Flächenländer ("Ardal-Dalaith").

Crewyd Gweriniaeth Ffederal yr Almaen (“Gorllewin yr Almaen”) ym 1949 trwy uno'r taleithiau gorllewinol (a oedd gynt dan weinyddiaeth America, Prydain a Ffrainc) a grëwyd yn dilyn yr Ail Ryfel Byd. I ddechrau, ym 1949, taleithiau'r Weriniaeth Ffederal oedd Baden (tan 1952), Bafaria (yn Almaeneg: Bayern), Bremen, Hamburg, Hesse (Hessen), Sacsoni Isaf (Niedersachsen), Gogledd Rhein-Westphalia (Nordrhein-Westfalen), Rhineland-Palatinate (Rheinland-Pfalz), Schleswig-Holstein, Württemberg-Baden (tan 1952) a Württemberg-Hohenzollern (tan 1952). Integreiddiwyd ac ystyriwyd Gorllewin Berlin yn wladwriaeth de facto, er nad oedd yn swyddogol yn rhan o'r Weriniaeth Ffederal.

Cyfeiriadau
Kreis

Mae'r landkreis (bathiad Cymraeg: Dosbarth) yn endid daearyddol-wleidyddol yn yr Almaen sy'n debyg i'r sir Gymreig o ran maint daearyddol a'i gyfrifoldeb gweinyddol. Nid yw'n bodoli, fodd bynnag, yng Ngogledd Rhine-Westphalia nac yn Schleswig-Holstein lle caiff ei adnabod fel kreis. Defnyddir y term 'kreis' hefyd yn answyddogol am bob un o'r 'siroedd' hyn. Nid yw dinasoedd mwya'r Almaen yn rhan o'r endidau hyn, ond maent yn gwneud gwaith tebyg ar ei liwt eu hunain. Gelwir y rhain yn Kreisfreie Stadt (llythrennol: "dosbarth gwledig") neu  Stadtkreis ("ddosbarth dinesig").

O ran cyfrifoldebau gweinyddol, mae'r kreis yn gorwedd rhwng Talaith (y Länder) a'r bwrdeisdre llai a elwir yn Gemeinden.

Niferoedd
Rhennir yr Almaen i 402 Dosbarth gweinyddol: 295 dosbarth gwledig (Kreise a Landkreise), a 107 Dosbarth dinesig (Kreisfreie Städte a Stadtkreise).

Cyfeiriadau

Daearyddiaeth yr Almaen
Llywodraeth yr Almaen
Geiriau ac ymadroddion Almaeneg
Brynsiencyn

Pentref yng nghymuned Llanidan, Ynys Môn, yw Brynsiencyn (). Saif yn ne-orllewin yr ynys ar ffordd yr A4080 rhwng Llanfairpwllgwyngyll a Niwbwrch. Mae'r enw'n gyfuniad o'r gair bryn a'r enw personol Siencyn ac mae'r cyfeiriad cynharaf at yr enw yn dyddio i 1587 (Bryn sienkyn). Tystiodd perchennog tyddyn Bryn sienkyn mai Mallt ferch Siencyn oedd enw ei nain. Wrth gyrraedd y pentref o gyfeiriad y dwyrain, fe welwch Eglwys Sant Nidan a godwyd yn 1841 gan ddisodli hen eglwys plwyf Llanidan. O ganol y pentref, mae ffordd yn arwain i lawr at Afon Menai, lle mae Sw Môr Môn a Halen Môn.

Hanes a hynafiaethau
Gellir gweld nifer o hynafiaethau gerllaw'r pentref, yn cynnwys siambr gladdu Bodowyr, Castell Bryn Gwyn a Chaer Lêb.

Pobl o Frynsiencyn
 Robert ab Ifan, bardd ac uchelwr a flodeuodd rhwng 1572 a 1603.
 John Williams, Brynsiencyn, a fu'n weinidog yno ac yn un o bregethwyr amlycaf Cymru.
 Hugh Owen (addysgwr)
 Margaret Williams (cantores ac actores)

Cyfeiriadau

Llanidan
Pentrefi Ynys Môn
Bethel (gwahaniaethu)

Gall Bethel (Hebraeg בֵּית־אֵל  Bet El, yn golygy "Tŷ Dduw") gyfeirio at nifer o leoedd:

 Bethel y dref yn Israel.

 Bethel, pentref yng Ngwynedd rhwng Caernarfon a Bangor.

 Bethel, pentref ar Ynys Môn.

Mae hefyd yn enw cryn nifer o drefi a phentrefi yn yr Unol Daleithiau ac yn enw poblogaidd iawn ar gapeli yng Nghymru.
Bethel (Israel)

Gweler Bethel am enghreifftiau eraill o'r enw.

Roedd Bethel (Hebraeg: בית אל Beth El, "Tŷ Dduw") yn dref yn yr hen Israel, tua 10 milltir i'r gogledd o Jerusalem. Credir ei bod ar safle pentref Palesteinaidd presennol Beitun ar y Lan Orllewinol, ac mae gwladfa Israelaidd Beit El gerllaw yn cadw'r enw.

Yn y Beibl, syrthiodd Jacob i gysgu a'i ben ar garreg yma, ac yn ei freddwyd gwelodd ysgol yn arwain i'r nefoedd ac angylion yn symud i fyny ac i lawr arni. Yn ddiweddarach mae Jacob yn adeiladu allor yma.

Yn llawer diweddarach dyma lle gosodwyd y Llo Aur gan y brenin Jeroboam, gydag un arall yn Dan. Credir bod yr enw Beth-El yn dod o gyfnod cynharach, gan fod El yn wreiddiol yn dduw Cananeaidd.

Mae Bethel yn enw poblogaidd ar drefi a phentrefi ledled y byd, yn enwedig yn yr Unol Daleithiau. Ceir o leiaf ddau bentref a'r enw yma yng Nghymru, Bethel ar Ynys Môn a Bethel yng Ngwynedd. Mae hefyd yn enw poblogaidd iawn ar gapeli yng Nghymru.

Dinasoedd Beiblaidd
Hanes Israel
Y Lan Orllewinol
Tactegau gwyddbwyll

Mewn Gwyddbwyll mae tacteg yn cyfeirio fel arfer at gyfres o symudiadau sy'n rhoi mantais i un chwaraewr dros y llall. Mae tactegau gwyddbwyll yn wahanol i strategaeth wyddbwyll, ble mae chwaraewyr yn chwilio am fantais tymor hir mewn gêm.

Fforch 
Mae fforch yn symudiad sy'n defnyddio darn i ymosod ar ddau o ddarnau'r gwrthwynebydd ar yr un pryd yn o gobaith o fedru cymryd un ohonyn nhw ac ennill mantais. Mae'r Marchog yn aml yn cael ei ddefnyddio i greu fforch drwy neidio i sgwâr ble fydd yn ymosod ar ddau o ddarnau'r gwrthwynebydd. Sefyllfa gyffredin yw ble mae'r Marchog yn neidio i c7, gan ymosod ar y Castell ar a8 a'r Brenin ar e8. Mae fforch brenin fel hwn yn arbennig o effeithiol gan bod rhaid i'r gwrthwynebydd symud ei Frenin allan o Siach. Mae Gwerinwr hefyd yn gallu creu fforch ar ddarnau'r gwrthwynebydd drwy ymosod ar ddau ddarn yn lletraws. Sefyllfa gyffredin yw symud y Gwerinwr d2-d4 i greu fforch ar Esgob a Marchog ar c5 ac e5.

Pin 
Mae pin yn symudiad sy'n gorfodi un o ddarnau'r gwrthwynebydd i aros ble mae oherwydd byddai ei symud yn arwain at golli darn pwysicach y tu ôl iddo. Gan eu bod yn medru symud ar hyd llinellau syth gall Esgob,  Castell a Brenhines greu pin.

Yn y llun ar y chwith all du ddim symud ei Farchog heb golli ei Frenhines, a does dim modd iddo symud ei Gastell o gwbwl gan fod y Brenin y tu ôl iddo. Yn y llun ar y dde mae gwyn yn pinio Esgob du, ac yn ei ennill yn fuan drwy symud ei Werinwr a4-a5.

Sgiwer 
Mae sgiwer yn sefyllfa ble mae darn yn ymosod ar ddau o ddarnau'r gwrthwynebydd ar hyd yr un llinell, yn debyg i'r pin, ond bod y darn mwyaf gwerthfawr o flaen yr un llai gwerthfawr. Wedi iddo symud y darn mwyaf gwerthfawr mae modd cymryd yr un llai gwerthfawr. Mae Brenhines, Castell ac Esgob yn medru creu Sgiwer. Mae'n rhaid bod yn ofalus iawn wrth osod Brenhines a Brenin ar yr un llinell rhag i ti golli'r Frehines mewn Pin neu Sgiwer. Yn y llun cyntaf mae gwyn yn cipio Castell du gyda'i Frenhines drwy osod Sgiwer ar ei Frenin. Yn yr ail lun mae du yn gorfod symud ei Frenhines ac felly'n colli ei Gastell.

Gwyddbwyll
Porth Penrhyn

Gweler hefyd Penrhyn (gwahaniaethu).

Mae Porth Penrhyn yn borthladd bychan fymryn i'r dwyrain o ddinas  Bangor yng Ngwynedd. Mae Afon Cegin yn llifo i Afon Menai yma, a gelwir yr ardal yn Abercegin.

Yn y 19g roedd Porth Penrhyn yn borthladd pwysig. Oddi yma yr allforid llechi o Chwarel y Penrhyn, y chwarel lechi fwyaf yn y byd bryd hynny. Cofnodir allforio o Borth Penrhyn o 1713 pan yrrwyd 14 llwyth llong, cyfanswm o 415,000 o lechi, i ddinas Dulyn. Yn 1720 gyrrwyd 8 llwyth i Ddulyn, dau i Drogheda (20,000 o lechi) ac un i Belfast (35,000 o lechi), ac yn 1722 80,000 o lechi i Dunkirk. Tyfodd y porthladd wedi i Richard Pennant ddod yn berchennog stad y Penrhyn a phenodi Benjamin Wyatt yn asiant yn 1786.  Adeiladwyd cei o gerrig yn 1790 a lein tram i'r chwarel yn 1798. Yn 1801 gosodwyd lein i drên bach, ac yn ddiweddarach adeiladwyd Rheilffordd Chwarel y Penrhyn yn dilyn trac gwahanol. Cafodd y porthladd ei ymestyn yn 1829-30 ac eto yn 1855.

Defnyddir y porthladd yn awr gan gychod pleser, cychod pysgota a llongau nwyddau bychain hyd at tua 3,000 o dunelli. Mae cynlluniau ar y gweill i'w ymestyn ar gyfer llongau mwy.

Dolenni allanol
  Gwefan Porth Penrhyn 

Bangor
Cludiant yng Ngwynedd
Daearyddiaeth Gwynedd
Hanes Gwynedd
Porthladdoedd Cymru
Cyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig

Yr adran o'r Cenhedloedd Unedig sydd â'r cyfrifoldeb o gadw heddwch a diogelwch rhwng gwledydd yw Cyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig. Mae 15 aelod yn y Cyngor Diogelwch, pump parhaol a deg a etholir bob dwy flynedd.

Aelodau

Aelodau parhaol 
 Gweriniaeth Pobl Tsieina
 Ffrainc
 Rwsia
 Y Deyrnas Unedig
 Unol Daleithiau America

Aelodau etholedig cyfredol 
 Angola
 Feneswela
 Gwlad Iorddonen
 Lithwania
 Maleisia
 Nigeria
 Sbaen
 Seland Newydd
 Tsiad
 Tsile

 
Y Cenhedloedd Unedig
Sefydliadau 1946
Bethel, Gwynedd

Am enghreifftiau eraill o'r enw, gweler Bethel.

Pentref yng nghymuned Llanddeiniolen, Gwynedd, Cymru, ydy Bethel (). Saif ar ffordd y B4366 rhwng Caernarfon a Llandygái, 4 cilometr o Gaernarfon a 7 cilometr o Fangor.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Tyfodd y pentref yn sgil datblygiad chwareli Llanberis, yn enwedig Chwarel Dinorwig, gan fod Bethel wrth ochr y rheilffordd oedd yn cario llechi o Chwarel Dinorwig i'r Felinheli. I'r de o'r pentref mae bryngaer Dinas Dinorwig.

Gerllaw Bethel ei hun mae Saron a Penrhos. Yn y pentref ceir garej gwerthu ceir, tri chapel a chaffi 'Perthyn', a agorodd ei ddrysau ym mis Hydref 2020. Mae yna hefyd glwb pêl-droed.

Ysgol Gynradd Bethel 
Ysgol Gynradd Sirol (Babanod/Iau) yw Ysgol Gynradd Bethel ac mae'n ysgol ddyddiol, ddwyieithog, gyd-addysgol. Yn 2019, roedd 150 o ddisgyblion rhwng 3 ac 11 oed yn mynychu'r ysgol. Cymraeg yw iaith yr ysgol o ddydd i ddydd a Chymraeg yw'r iaith a ddefnyddir i gyfathrebu â'r disgyblion ac yng ngweinyddiaeth yr ysgol. Yn dilyn arolygiad Estyn yn 2019, derbyniodd yr ysgol y sgôr uchaf posib gan yr arolygwyr.  Beirniadwyd yr ysgol ar bum maes; Safonau, Lles ac Ymagweddau tuag at Ddysgu, Profiadau Dysgu ac Addysgu, Gofal, Cymorth, Arweiniad, ac Arweinyddiaeth a Rheolaeth. Derbyniwyd sgôr ardderchog ym mhob maes.

Cyfrifiad Cenedlaethol 2011 a'r Gymraeg 
Arolwg sy'n digwydd bob 10 mlynedd yw'r cyfrifiad ac mae'n rhoi darlun i ni o'r holl bobl a chartrefi yng Nghymru a Lloegr. Yn ôl canlyniadau cyfrifiad 2011, roedd 1,342 o bobl, dros 3 oed, yn byw ym Methel. O'r nifer hwn, roedd 85.8% o boblogaeth y pentref yn gallu siarad Cymraeg, a 77.1%  o boblogaeth y pentref yn gallu siarad, darllen, ac ysgrifennu yn y Gymraeg. Caiff y canran uchel hwn o siaradwyr Cymraeg ei adlewyrchu yn adroddiad Estyn o Ysgol Bethel yn 2019, sydd yn nodi bod bron pob un o’r disgyblion yn "ymfalchïo yn yr iaith Gymraeg ac yn ei defnyddio'n naturiol wrth siarad â'i gilydd."

Pobl o Fethel
W. J. Gruffydd (1881–1954), bardd, llenor, gwleidydd ac academydd
 Berwyn Jones, Ifan Jams, Dewi Foulkes, Sion Garth - aelodau'r band Derwyddon Dr Gonzo
 Selwyn Iolen (2005-2008), archdderwydd

Cyfeiriadau

Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Llanddeiniolen
Pentrefi Gwynedd
Tal-y-sarn

Pentref yn Nyffryn Nantlle, Gwynedd, yw Tal-y-sarn () heb fod ymhell o Ben-y-groes. Tyfodd y pentref yn gyflym yn ystod y 19g pan oedd nifer o chwareli llechi yn yr ardal, megis Chwarel Dorothea.

Pobl o Dal-y-sarn
Brodor o Dalysarn oedd y bardd R. Williams Parry a aned yn Rhif 37, Ffordd yr Orsaf. Mae cofeb iddo yn Ffordd yr Orsaf a gynlluniwyd gan R. L. Gapper.
Annant, chwarelwr, beirniad eisteddfodol a bardd.
Gwilym R. Jones, bardd, llenor a golygydd Y Faner.
Idwal Jones, awdur y gyfres radio SOS, Galw Gari Tryfan.

Cysylltir Tal-y-sarn hefyd â'r pregethwr enwog o'r 19g, John Jones, Tal-y-sarn, er nad oedd ef yn enedigol o'r ardal.

Archaeoleg a mytholeg
Rhwng Pen-y-groes a Thal-y-sarn mae bryngaer Caer Engan. Mae gan yr ardal gysylltiadau a phedwaredd cainc y Mabinogi, chwedl Math fab Mathonwy. Dolbebin gerllaw Tal-y-sarn oedd cartre’r forwyn Goewin, a heb fod ymhell mae Baladeulyn, lle darganfu Gwydion ei nai Lleu Llaw Gyffes ar ffurf eryr clwyfedig mewn derwen.

Llyfryddiaeth
Gwilym R. Jones, "Yn Nhal-y-sarn ers talwm...". Atgofion am Ddyffryn Nantlle. (Llyfrgell Sir Gaernarfon, 1968)

Oriel

Dyffryn Nantlle
Pentrefi Gwynedd
Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2007

Cystadleuaeth rygbi'r undeb ydy Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2007. Dechreuodd y chwarae yn Chwefror a Mawrth 2007. Fel yn 2006, enillodd Ffrainc y bencampwriaeth gyda gwell gwahaniaeth pwyntiau nag Iwerddon, a ddaeth yn ail eto. "Pencampwriaeth y Pum Gwlad" ydoedd hyd at 1999 pan ymunodd yr Eidal ac ers hynny gelwir y gystadleuaeth yn Bencampwriaeth y Chwe Gwlad; caiff ei chynnal yn flynyddol yn y Gwanwyn.

y Timau

Taflen Terfynol

Gemau

3 Chwefror
Yr Eidal  3 - 39 Ffrainc
Lloegr   42 - 20 Yr Alban
4 Chwefror
Cymru     9 - 19 Iwerddon
10 Chwefror
Lloegr   20 -  7 Yr Eidal
Yr Alban 21 -  9 Cymru
11 Chwefror
Iwerddon 17 - 20 Ffrainc
24 Chwefror
Yr Alban  17 - 37  Yr Eidal
Iwerddon  43 – 13  Lloegr
Ffrainc  32 – 21  Cymru
10 Mawrth
Yr Alban  18 - 19  Iwerddon
Yr Eidal  23 - 20  Cymru
11 Mawrth
Lloegr  26 - 18  Ffrainc
17 Mawrth
Yr Eidal  24 - 51  Iwerddon
Ffrainc  46 - 19  Yr Alban
Cymru  27 - 18  Lloegr

Cyfeiriadau 

2007
2007
Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007

Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007 oedd y pedwerydd etholiad ar gyfer Cynulliad Cenedlaethol Cymru a cynhaliwyd ar 3 Mai 2007. Cynhaliwyd yr etholiad gynt yn 2003.

Y Prif Bleidiau Gwleidyddol yng Nghymru

Enwebiadau'r etholaethau
Nodyn: Yr ymgeisyddion mewn TEIP TRWM oedd deiliaid y sedd ar adeg yr etholiad.
Dynodir y rhai a etholwyd gyda chefndir lliw y blaid.

Rhestrau Rhanbarthol

Canolbarth a Gorllewin Cymru

Gogledd Cymru

Canol De Cymru

Dwyrain De Cymru

Gorllewin De Cymru

Etholiadau Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Cynulliad Cenedlaethol Cymru
Sodom, Sir Ddinbych

Pentref bach gwledig yn Nyffryn Clwyd yn Sir Ddinbych yw Sodom (). Fe'i lleolir rhwng Tremeirchion a Bodfari tua 4 milltir i'r de-ddwyrain o Lanelwy. Mae'n gorwedd ar lethrau gorllewinol Bryniau Clwyd ac ar lwybr Clawdd Offa.

I'r de ceir bryngaer Moel y Gaer, sy'n dyddio o Oes yr Haearn.

Gweler hefyd
 Sodom a Gomora

Pentrefi Sir Ddinbych
Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Cwm Cynon (etholaeth seneddol)

Etholaeth Cwm Cynon yw'r enw ar etholaeth seneddol yn San Steffan.  yw'r Aelod Seneddol presennol.

Aelodau Seneddol 
 1983–1984: Ioan Evans (Llafur /  Co-op)
 1984 - 2019: Ann Clwyd (Llafur)
2019 - deiliad Beth Winter (Llafur)

Etholiadau

Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Etholiadau yn y 1980au

Gweler hefyd
Cwm Cynon
Cwm Cynon (etholaeth Cynulliad)

Cyfeiriadau

Rhondda Cynon Taf
Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Meirionnydd Nant Conwy (etholaeth seneddol)

Roedd etholaeth Meirionnydd Nant Conwy yw'r enw ar yr etholaeth seneddol ar gyfer ardal Meirionnydd a Nant Conwy yn San Steffan o 1983 hyd 2010.

Aelodau Seneddol 

 1983 – 1992: Dafydd Elis-Thomas (Plaid Cymru)
 1992 – 2010: Elfyn Llwyd (Plaid Cymru)
 2010: Diddymwyd yr etholaeth - gweler Aberconwy a Dwyfor Meirionnydd

Etholiadau

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Etholiadau yn y 1980au

Gweler hefyd
Meirionnydd Nant Conwy (etholaeth Cynulliad)
Meirionnydd (etholaeth seneddol), 1542-1983

Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Gwynedd
Conwy
Preseli Penfro (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn ne-orllewin Cymru yw Preseli Penfro, sy'n danfon un cynrychiolydd i San Steffan. Yr Aelod Seneddol presennol yw .

Aelodau Seneddol 

 1997 – 2005: Jackie Lawrence (Llafur)
 2005: Stephen Crabb (Ceidwadol)

Ffiniau 
Mae'r etholaeth yn cynnwys y trefi Hwlffordd, Tyddewi ac Abergwaun.

Etholiad

Etholiad yn y 2010au

Etholiadau yn y 1990au

Gweler hefyd
Preseli Penfro (etholaeth Cynulliad)
Penfro (gwahaniaethu)

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Sir Benfro
Arfon (etholaeth Senedd Cymru)

Mae hon yn erthygl am yr etholaeth newydd. Am y cantref ac ardal hanesyddol, gweler Arfon.

Etholaeth Senedd Cymru ydy Arfon sy'n dwyn enw ardal hanesyddol Arfon. Mae'n ethol un aelod drwy ddull cyntaf heibio'r postyn. Mae hefyd yn rhan o Ranbarth Gogledd Cymru, sydd yn ethol pedwar aelod ychwanegol er mwyn cael cynrichiolaeth mwy cyfrannol ar gyfer y rhanbarth. Cafod yr etholaeth ei chreu ar gyfer etholiad 2007.  Yr aelod dros yr etholaeth yn y Senedd yw .

Ffiniau 
Mae gan yr etholaeth Senedd Cymru Arfon yr un ffiniau ac etholaeth seneddol o'r un enw, sydd wedi cael ei ddefnyddio ers etholiad cyffredinol 2010. Cafodd etholaeth Arfon ei chreu drwy gyfunno ardaloedd Caernarfon a Gwyfrai o'r hen etholaeth Caernarfon, ac ardaloedd Bangor a Dyffryn Ogwen o hen etholaeth Conwy.

Creuwyd rhanbarth Gogledd Cymru yn ystod yr etholiad cynulliad cyntaf yn 1999, ac ers 2007 mae hi wedi cynnwys etholaethau Aberconwy, Alun a Glannau Dyfrwy, Arfon, De Clwyd, Dyffryn Clwyd, Gorllewin Clwyd, Delyn, Wrecsam ac Ynys Môn.

Hanes 
Er fod yr etholaeth seneddol yn llawer mwy ymylol, gellir ystyried yr etholaeth Senedd yn sedd saff, i Blaid Cymru. Yn yr etholiad diwethaf, 2016, roedd gan Blaid Cymru mwyafrif o 20.8% dros y Blaid Lafur.

Cyfartaledd canlyniadau 5 etholiad: Plaid Cymru - 54.6%,  Llafur - 29%,  Ceidwadwyr - 10.1%,  Dem Rhydd - 4.9%

Pleidleisio 
Mewn etholiadau Senedd, mae gan bob pleidleisiwr ddwy bleidlais: un ar gyfer ymgeisydd i fod yn Aelod o'r Senedd dros yr etholaeth, a'r llall ar gyfer rhestr pleidiol o ymgeiswyr rhanbarthol. Defnyddir  Dull d'Hondt ar gyfer dyrannu seddi rhanbarthol, gan ystyried canlyniadau'r etholaethau yn y rhanbarth.

Aelodau o'r Cynulliad 

Ym Mai 2020 newidiwyd yr enw i 'Senedd Cymru'.

Aelodau o'r Senedd

Etholiadau

Canlyniadau Etholiadau

|- style="background-color:#F6F6F6"
! style="background-color: " |
| colspan="2"   | Etholaeth newydd:  yn ennill.
| align="right" | Gogwydd
| align="right" | +3.51
||
|-

1Amcanol yn Unig

Gweler Hefyd
Arfon (etholaeth seneddol)

Cyfeiriadau 

Etholaethau Senedd Cymru
Gwynedd
Cnicht

Mae Cnicht yn fynydd yn y Moelwynion yn Eryri. Gellir ei ddringo'n weddol hawdd o bentref Croesor. Ambell dro caiff yr enw "Matterhorn Cymru", gan ei fod o'r de-orllewin (ardal Porthmadog neu Groesor) yn edrych yn bur debyg i'r mynydd hwnnw. O'r cyfeiriad arall (wrth ddilyn y llwybr hir sy'n cychwyn gerllaw Nantmor, er enghraifft), prin y mae'n edrych fel mynydd o gwbl, dim ond lle mae'r grib uchel yn gorffen.

Tarddiad yr enw

Mae'n debyg fod enw'r mynydd yn tarddu o'r cyfenw Saesneg Knight – bu teulu o'r enw hwnnw yn fasnachwyr yng Nghaernarfon ac yn berchen ar dir yn yr ardal. Pan fenthyciwyd yr enw i'r Gymraeg, roedd y cytseiniad a gynrychiolir gan <K> a <gh> yn dal yn cael eu hynganu yn Saesneg ac fe'u cadwyd yn yr enw Cymraeg Cnicht fel <C> (/k/) a <ch> (/χ/).

Yn lleol, dywedir weithiau fod y mynydd yn edrych yn debyg i farchog ('knight' yn Saesneg) neu i helmed marchog.

Rhestru copaon

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt, Nuttall a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 689 metr (2260 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 20 Tachwedd 2009.

Gweler hefyd
Bod an Deamhain (Codiad y Daifol: mynydd yn yr Alban)
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map

Cyfeiriadau

Mynyddoedd a bryniau Eryri
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Copaon Hewitt
Copaon Nuttall
Copaon Hump
Croesor

Pentref bychan yng nghymuned Llanfrothen, Gwynedd, Cymru, yw Croesor (). Saif yng Nghwm Croesor wrth droed Cnicht a'r Moelwyn Mawr yng Ngwynedd. Mae'r boblogaeth tua 105. Mae yno un capel ac ysgol gynradd, ond dim siop. Gellir cyrraedd yno ar hyd dwy ffordd fechan o ardal Llanfrothen. Yn y 18g roedd ffordd dyrpeg yn cysylltu Tan y Bwlch â Nantmor yn mynd trwy'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Datblygodd y pentref gyda thŵf y chwareli llechi yn y 19g. Mae sawl chwarel yn y cylch, yn enwedig Chwarel Croesor a Chwarel Rhosydd. Agorwyd Chwarel Croesor yn 1856 a daeth yn eithaf llewyrchus dan reolaeth Moses Kellow o gwmpas troad y ganrif. Adeiladwyd trac tram i ddod a'r llechi i lawr o'r chwarel. Datblygwyd y pentref gan Hugh Beaver Roberts, perchennog stâd Croesor.

Efallai fod y pentref yn fwyaf enwog fel cartref Bob Owen, Croesor y casglwr llyfrau ac ysgolhaig.

Agorwyd Ysgol Gynradd Croesor ym 1873, a caewyd yn 2008 oherwydd diffyg disgyblion.

Cyfeiriadau

Llanfrothen
Pentrefi Gwynedd
Urdd y Sistersiaid

Urdd grefyddol o fynachod yn yr Eglwys Gatholig oedd Urdd y Sistersiaid. Fe'i sefydlwyd gan Sant Robert o Molesme (tua 1027-1111) fel cangen newydd lymach ei rheolau o Urdd y Benedictiaid. Citeaux yn Ffrainc, sy'n rhoi ei henw i'r urdd, oedd y fam-abaty.

Gwnaeth Sant Bernard o Clairvaux lawer i godi statws ac urddas yr urdd ac yn y 12g sefydlwyd nifer o dai Sistersiaidd ledled gorllewin Ewrop, gan gynnwys Cymru. Yn yr 17g diwygiwyd yr urdd a ymranwyd yn ddwy urdd newydd: y pwysicaf o lawer ohonyn yw'r Trapiaid.

Gweler hefyd
Tai Sistersiaidd Cymru

Sefydliadau 1098
 
Sistersiaid
Cymdeithas

Grŵp mawr o unigolion sydd yn rhannu'r un gofod cyhoeddus ac yn rhyngweithio mewn ffordd systematig yw cymdeithas. Yn fras, mae'n cynnwys pob casgliad o bobl sydd yn ymateb i'w gilydd ac yn ffurfio felly cyfundrefn ar sail cydberthynas, gan gynnwys cydweithio, cyfathrebu, a rhaniad llafur; yn yr ystyr hon, gellir defnyddio'r term hefyd ar gymdeithasau anifeiliaid o'r un rywogaeth. O ganlyniad i weithredoedd ac ymatebion yr unigolion â'i gilydd, byddai'r gymdeithas yn ffurfio rhyw fath o drefn yn seiliedig ar arferion, rheolau, a buddiannau cyffredin er mwyn iddynt cyd-fyw yn heddychlon. Y gymdeithas ddynol yw pwnc disgyblaeth cymdeithaseg, sydd yn ymwneud ag ymddygiad cymdeithasol, patrymau o berthnasau a chysylltiadau cymdeithasol, ac agweddau eraill o fywyd cymunedol a diwylliannol.

Diffinnir cymdeithas ddynol unigryw gan boblogaeth sydd yn byw mewn tiriogaeth ddaearyddol benodol, fel rheol gyda diwylliant a ffordd o fyw gyffredin, dan drefn sydd naill ai yn meddu ar sofraniaeth ac yn annibynnol ar gymdeithasau eraill, neu gyda digon o ymreolaeth ac hunangynhaliaeth i'w hystyried yn system gymdeithasol ar wahân. Gwahaniaethir cymdeithas ddynol benodol gan nodweddion strwythurol ei threfn yn ogystal â nodweddion diwylliannol a chymdeithasol y boblogaeth y mae'n ei chynnwys. Yn ôl gwladwriaeth-ganoliaeth, y meddylfryd traddodiadol ym maes gwyddor gwleidyddiaeth, mae'r gwahaniaethau rhwng cymdeithasau dynol yn cyfateb i ffiniau'r cenedl-wladwriaethau: cymdeithas Ffrengig, cymdeithas Almaenig, ac ati. Er bod ysgolheigion mewn meysydd eraill yn aml yn dilyn y patrwm hwn, nid diffiniad digonol mohoni am ei fod yn hepgor cymdeithasau cenhedloedd nad yw'n annibynnol a chymdeithasau ethnig a diwylliannol sydd yn mynd y tu hwnt i ffiniau, er enghraifft cymdeithas Gymreig, cymdeithas Gyrdaidd, a chymdeithas Québecois. Mae twf globaleiddio yn enwedig wedi dangos cyfyngiadau'r hen ddiffiniad gwleidyddol, ac mae rhai Marcswyr wedi mabwysiadu'r term "ffurfiad cymdeithasol" i gyfeirio at gymdeithasau yn nhermau eu datblygiad gwleidyddol ac economaidd, fel y'i ceir gan amlaf y tu mewn i ffiniau penodol.

Gwahaniaethu oddi wrth gysyniadau eraill

Cymuned 
Grŵp cyfyngedig o bobl yw cymuned, yn ôl y diffiniad traddodiadol, sydd yn byw yn agos i'w gilydd ac yn rhyngweithio wyneb yn wyneb. Gellir ei hystyried yn ffurf fach, leol ar gymdeithas.

Y wladwriaeth 
Nid mater hawdd yw llunio'r gwahaniaeth rhwng cymdeithas a'r wladwriaeth. Defnyddir y term cymdeithas sifil i ddisgrifio'r rhannau cydweithredol o gymdeithas sydd ar wahân i'r wladwriaeth, gan gynnwys sefydliadau crefyddol, busnesau a chwmnïau, y cyfryngau torfol, elusennau, carfanau pwyso, undebau llafur a chymdeithasau proffesiynol, clybiau, a mudiadau cyfundrefnol.

Gweler hefyd 
 Anthropoleg
 Polisi cymdeithasol
 Ymddygiad dynol

Cyfeiriadau 

 
Athroniaeth wleidyddol
Cymdeithaseg
Tai Sistersiaidd Cymru

Urdd o fynachod a sefydlwyd yn yr 11g oedd y Sistersiaid. Eu henw poblogaidd yng Nghymru oedd 'Y Brodyr Gwynion', oherwydd eu gwisgoedd gwyn, mewn cyferbyniaeth â'r Benedictiaid yn eu gwisgoedd tywyll.

Cawsant eu cyflwyno i Gymru gan y Normaniaid. Tai crefyddol estron oeddynt i ddechrau, ac arosai rhai ohonyn nhw felly, yn arbennig yn y De a'r Mers. Ond yn y gorllewin a'r gogledd daethant yn rhan o'r diwylliant Cymreig gan chwarae rhan bwysig yng ngwleidyddiaeth yr oes. Codwyd nifer o abatai ganddyn nhw dan nawdd tywysogion Cymreig ac arglwyddi lleol Cymreig a Normanaidd. Mae un abaty Sistersaidd yng Nghymru heddiw, sef Abaty Ynys Bŷr.

Tai'r Sistersiaid yng Nghymru

Yn deillio o Abaty Clairvaux
Abaty Hendy-gwyn ar Daf (1140)
Abaty Cwm Hir (1143)
Abaty Cymer (1198)
Ystrad Fflur (1164)
Abaty Llantarnam (1175)
Abaty Aberconwy (1186)
Abaty Ystrad Marchell (1170)
Abaty Glyn y Groes (1200)
Tracton (1224)
Abaty Margam (1147)

Yn deillio o Abaty Morimon]
Abaty Dore (1147) 
Grace Dieu (1226)

Yn deillio o Abaty L'Aumône
Tyndyrn (1131)
Kingswood (1138)
de Voto (1200)

Yn deillio o Abaty Savigny
Abaty Nedd (1130)
Abaty Dinas Basing (1131)

Lleiandai
Llanllugan
Llan Llŷr
Llansantffraed-yn-Elfael

Llyfryddiaeth
Rod Cooper, Abbeys and Priories of Wales (Abertawe, 1992)
David H. Williams, The Welsh Cistercians (Pontypwl, 1969)

 
Urdd y Sistersiaid
Aran Fawddwy

Mae Aran Fawddwy yn fynydd yn ne Parc Cenedlaethol Eryri yng Ngwynedd.

Enw 
Daw'r enw o gwmwd Mawddwy, oedd yn cynnwys y wlad o gwmpas rhan uchaf Afon Dyfi.

Uchder 
Gyda uchder o 905 medr, Aran Fawddwy yw mynydd uchaf Cymru ac Ynys Prydain i'r de o'r Wyddfa. Aran Fawddwy yw'r copa uchaf ar y grib sy'n rhedeg tua'r de-orllewin o gyffiniau Llanuwchllyn tua Dolgellau, sydd hefyd yn cynnwys Aran Benllyn sydd fymryn yn is, ac yna'n parhau tua'r gorllewin fel Cadair Idris, gyda Bwlch Oerddrws yn gorwedd rhwng dwy ran y gadwyn; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 235 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 905m (2969tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 28 Ionawr 2004.

Daearyddiaeth 
Y pentrefi agosaf i'r mynydd yw Dinas Mawddwy i'r de, Llanymawddwy i'r de-ddwyrain, Rhydymain i'r gorllewin a Llanuwchllyn tua'r gogledd. Ar lechweddau dwyreiniol Aran Fawddwy mae llyn bychan Creiglyn Dyfi, lle mae Afon Dyfi yn tarddu.

Llwybrau 
Gellir dringo'r mynydd o'r de o Gwm Cywarch, sy'n rhedeg tua'r gogledd o Ddinas Mawddwy. Ffordd arall o gyrraedd y copa yw dringo Aran Benllyn o Lanuwchllyn, ac yna dilyn y grib dros dir corslyd.

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o Gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map 

Copaon Marilyn
Copaon Hewitt
Copaon Nuttall
Llanuwchllyn
Mawddwy
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Parc Cenedlaethol Eryri
Castell Carndochan

Roedd Castell Carndochan yn un o gestyll Tywysogion Gwynedd. Saif ar ben bryn creigiog anghysbell tua dwy filltir a hanner i'r gorllewin o bentref Llanuwchllyn, de Gwynedd.

Codwyd y castell gan Llywelyn Fawr, yn ôl pob tebyg, i warchod cantref strategol Penllyn a'r mynediad i brif diroedd Gwynedd o'r de-ddwyrain (cipiodd Llywelyn Benllyn oddi ar Bowys Wenwynwyn yn 1202). Mae'r castell yn sefyll ar fan uchaf trwyn creigiog o dir sy'n ymwthio allan ar waelod cwm mynyddig Pennant-lliw lle rhed Afon Lliw i aberu yn Afon Dyfrdwy. Oddi yno gellir gweld rhan helaeth o Benllyn, o lannau Llyn Tegid i odre'r Berwyn a'r fynedfa i gyfeiriad Gwynedd ar hyd Glyndyfrdwy. Roedd y Rhufeiniaid yn ymwybodol o bwysigrwydd strategol yr ardal gan eu bod wedi codi caer yng Nghaer Gai, tua dwy filltir i'r gorllewin o'r castell.

Erbyn heddiw mae'r castell yn adfail ond gellir gweld rhannau isaf y muriau i gyd. Torrywd ffos rhwng y castell a gweddill y gefnen o dir mae'n sefyll arno: mae'r tir mor syrth a garw fel bod dim angen llawer o amddiffyn ar y tair ochr arall. Adeiladwaith syml sydd iddo. Ni ddefnyddid llawer o forter yn y muriau. Yng nghanol y llenfur ceir sylfeini tŵr sgwâr (tebyg i'r hyn a welir yn Nolwyddelan, ond yn fwy amrwd). Roedd 'na dri thŵr arall ym mhennau gogledd—orllewinol, deheuol a dwyreiniol y castell. Yn rhyfedd iawn does dim olion porth i'w gweld o gwbl.

Mae'r castell ar dir preifat heb fynediad swyddogol iddo.

Llyfryddiaeth
Richard Avent, Cestyll Tywysogion Gwynedd (Caerdydd, 1983)
A.H.A. Hogg, 'Castell Carndochan', Journal of the Merioneth Historical and Record Society Vol. 2, p. 178-81 (1953-6)

Carndochan
Carndochan
Llanuwchllyn
Meirionnydd
Rhinogydd

Mae'r Rhinogydd (weithiau Rhinogau) yn gadwyn o fynyddoedd yn ardal Ardudwy, de Gwynedd, sy'n gorwedd i'r dwyrain o Harlech ac i'r gorllewin o'r ffordd rhwng Dolgellau a Thrawsfynydd.

Daw'r enw o enwau dau o'r mynyddoedd yn y gadwyn, Rhinog Fawr a Rhinog Fach. Y prif fynyddoedd yw:

Rhennir y gadwyn yn ddwy gan fwlch Drws Ardudwy, rhwng Rhinog Fawr a Rhinog Fach, a fu'n llwybr pwysig yn yr Oesoedd Canol. Ychydig i'r gogledd o hwn mae Bwlch Tyddiad (camarweiniol yw'r enw poblogaidd "Grisiau Rhufeinig/Roman Steps" ar y rhan o'r llwybr hwnnw sy'n arwain i'r bwlch hwn).

Copaon

Gwarchodfa Natur Genedlaethol
Rheolir GNG Rhinog gan Gyfoeth Naturiol Cymru.

Cyfeiriadau

Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Amgylchedd Gwynedd
Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Harlech
Llanbedr
Llanelltud
Meirionnydd
Talsarnau
Trawsfynydd
Afon Lliw

Afon ym Mhenllyn, de Gwynedd, yw Afon Lliw. Ei hyd yw tua saith milltir.

Mae'n tarddu rhwng llethrau gorllewinol Moel Llyfnant a Foel Boeth yng nghwm mynyddig anghysbell Blaen-Lliw, tua 450m i fyny. Yn is i lawr Blaen-Lliw mae Nant Ddu yn ymuno â hi o'r Siglen-las ar lethrau Moel y Feidiog. Ychydig cyn yr aber mae'r lôn fynydd o Drawsfynydd i Lanuwchllyn yn ei chroesi.

Am weddill ei chwrs rhed yr afon i lawr cwm Pennant-Lliw i gyfeiriad Llanuwchllyn yn y dwyrain. Agored a gwlyb ydyw'r tir yn y rhan uchaf o'r cwm, yn ardal Cors y Gwartheg Llwydion. Yma mae ffrwd fechan Afon Erwent yn ymuno. Yna mae'r afon yn cyflymu ac yn disgyn mewn cyfres o raeadrau bychain, trwy Goed Wenallt ac i lawr i bentref bach Ddol Hendre dan gefnen Carndochan a'i chastell canoloesol a godwyd gan Llywelyn Fawr. Yn ymyl hen gaer Rufeinig Caer Gai mae'n llifo dan bont Pen-y-bont sy'n dwyn yr A494 ac yn aberu yn Afon Dyfrdwy filltir a hanner cyn i'r afon honno lifo i Lyn Tegid.

Roedd yr hen ffordd Rufeinig o Gaer Gai i Domen y Mur yn dilyn glannau'r afon o Ben-y-bont i fyny'r cwm.

Lliw
Lliw
Llanuwchllyn
Mawddwy

''Erthygl am y gymuned fodern yw hon. Am y cwmwd canoloesol, gweler Mawddwy (cwmwd).

Cymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw Mawddwy.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Gwynedd
Gwylliaid Cochion Mawddwy

Roedd Gwylliaid Cochion Mawddwy yn griw o herwyr yn ardal Mawddwy yn ystod y 16g a ddaeth yn enwog mewn llên gwerin.

Ystyrid ardal Mawddwy yn diriogaeth lle roedd anhawsterau mawr cadw cyfraith a threfn yn y cyfnod yma, gan ei bod yn ardal ar y ffin, rhwng y Mers a Meirionnydd. Yr unig wybodaeth hanesyddol sicr am y Gwylliaid yw eu bod wedi llofruddio Siryf Meirionnydd, y Barwn Lewys ab Owain, neu Lewis Owen, o Gwrt Plas-yn-dre, Dolgellau ar 12 Hydref 1555. Ymosodwyd ar y Barwn gan griw o’r Gwylliad yn Nugoed Mawddwy, ger Dinas Mawddwy. Crogwyd amryw o’r gwylliaid am y llofruddiaeth, ac mae marwnadau i Lewys ab Owen gan nifer o feirdd, yn cynnwys Gruffudd Hiraethog. Yn yr achos llys a ddilynodd y llofruddiaeth dywedwyd mai John Goch, neu John Goch ap Gruffudd ap Huw, oedd y gŵr a darawodd yr ergyd farwol.

Mae’r gweddill o’r wybodaeth am y Gwylliaid yn dod o ffynonellau megis Thomas Pennant, sy’n adrodd yr hanes wrth groniclo ei ymweliad a Dinas Mawddwy  tua 1770. Nid oes sicrwydd a yw’r darn yma o’r stori yn hanes neu chwedl. Yn ôl Pennant roedd y Siryf wedi dal nifer o’r Gwylliaid ac am eu crogi, yn eu plith ddau fab i Lowri ferch Gruffudd Llwyd. Roedd un ohonynt yn ieuanc iawn, ac ymbiliodd Lowri wrth y Barwn am drugaredd iddo ef o leiaf, ond gwrthododd Lewys ab Owen wrando, a chrogodd y ddau yngyd a mwy nag 80 o wylliaid eraill.  Dywedodd Pennant i Lowri fygwth dialedd ar y Siryf:
 … the mother, in a rage, told him (baring her neck) these yellow breasts have given suck to those who shall wash their hands in your blood.

Enwir Lowri ferch Gruffudd Llwyd mewn achos llys yn Sesiwn Fawr y Bala yn 1558 yn dilyn y llofruddiaeth, ond disgrifir hi fel merch ddibriod. Mewn ymgais i’w hachub ei hun rhag y crocbren, dywedodd ei bod yn feichiog, a chadarnhawyd hynny gan reithgor o wragedd priod.

Erys y cof am y Gwylliaid mewn nifer o enwau lleoedd yn yr adral, er enghraifft  Llety'r Gwylliaid a Llety'r Lladron ar Fwlch Oerddrws.

Hen benillion
'Dyma fryniau Sir Feirionnydd
Lle mae mwynder a llawenydd,
Yn eu golwg nid oes galon
Nac un o'r cuchiog Wylliaid Cochion.'

'Y mae Gwylliaid Llanymawddwy
Oll yn awychus i fradychu;
Am lofruddio maent ymhobman
Hyd i waelod tir Mathafarn.'
(Hen Benillion, gol. T. H. Parry-Williams (Aberystwyth, 1940), rhifau 198, 199)

Llyfryddiaeth
 J. Gwynfor Jones, Gwylliaid Cochion Mawddwy (Bangor: Cymdeithas Addysg y Gweithwyr, 1997)
 Gwynn ap Gwilym, Sgythia: Hanes John Dafis, Rheithor Mallwyd (Gwasg y Bwthyn, 2018)

Dolenni allanol
 The Bandits of Mawddwy gan John W Meredith, Reverend H E Hughes a Richard Elis Jones, 1936
 Gwylliaid Cochion Mawddwy (1938), YouTube

16eg ganrif yng Nghymru
Cymry'r 16eg ganrif
Hanes Gwynedd
Herwyr
Lladron
Mawddwy
Pobl o Feirionnydd
Troseddwyr Cymreig
William de Barri

Tad Gerallt Gymro oedd William de Barri (fl. ganol y 12g), arglwydd Normanaidd Maenorbŷr a cheidwad Castell Penfro (yn Sir Benfro heddiw).

Priododd Angharad ferch Nest, merch y Dywysoges Nest ferch Rhys ap Tewdwr.

Marwolaethau'r 12fed ganrif
Y Normaniaid yng Nghymru
Pobl o Sir Benfro
Elidir Sais

Bardd o Wynedd a flodeuai ar ddechrau'r drydedd ganrif ar ddeg oedd Elidir Sais (fl. 1195 - 1246). Cyfyng iawn yw ein gwybodaeth amdano. Mae'r dystiolaeth yn awgrymu'n gryf ei fod yn perthyn i deulu barddol Meilyr Brydydd ac yn frodor o Fôn.

Llawysgrifau
Ceir y testun cynharaf o un o'r cerddi yn Llawysgrif Hendregadredd gyda chopi arall ynghyd â phump testun ychwanegol yn Llyfr Coch Hergest. Mae'r gweddill i'w cael mewn sawl llawysgrif arall, y bwysicaf ohonyn nhw yn llaw John Davies o Fallwyd (17g).

Hanes
Mae'n bur debyg fod Elidir yn fab i Walchmai ap Meilyr ac felly bod Meilyr Brydydd yn daid iddo. Os felly y bu, byddai'n frawd i'r beirdd Meilyr ap Gwalchmai ac Einion ap Gwalchmai. Cysylltir y teulu dysgedig hyn, yr enghraifft bwysicaf o deulu barddol yng nghyfnod Beirdd y Tywysogion, â thiroedd etifeddol yn ardal Trefeilyr a lleoedd eraill yng nghwmwd Malltraeth (cantref Aberffraw) a chwmwd Menai (cantref Rhosyr).

Mae'r enghreifftiau cymharol brin o'r llysenw 'Sais' yn y cyfnod yn golygu rhywun a fedrai siarad rhywfaint o Saesneg neu wedi ymweld â Lloegr (does dim tystiolaeth fod Elidir wedi mynd i Loegr fel cennad i dywysog Gwynedd).

Cerddi
Mae deg o gerddi Elidir Sais wedi goroesi. Mae pump ohonyn nhw yn awdlau i Dduw. Ceir tair marwnad ganddo, un i Hywel ab Arthen (uchelwr lleol o ardal Meisgyn, Morgannwg), un arall i Rhodri ab Owain Gwynedd, ewythr Llywelyn Fawr, ac un anghyffredin iawn i Ednyfed Fychan, distain Llywelyn, a Thegwaredd ab Iarddur gyda'i gilydd. Canodd fawl i Dafydd ab Owain Gwynedd, ail ewythr Llywelyn, sy'n awgrymu iddo gael ei noddi gan y tywysog hwnnw a'i frawd Rhodri cyn i Lywelyn sefydlu ei awdurdod yng Ngwynedd. Yn olaf ceir dadolwch (cerdd o gynghor) i Lywelyn ab Iorwerth ei hun.

Llyfryddiaeth
Testun
J.E. Caerwyn Williams (gol.), Gwaith Meilyr Brydydd a'i ddisgynyddion (Caerdydd, 1994). Cyfres Beirdd y Tywysogion.

Erthygl
Bedwyr Lewis Jones (gol.), Gwŷr Môn (Caernarfon, 1979). Pennod gan Tomos Roberts ar deulu Meilyr Brydydd a'i ddisgynyddion.

Beirdd y Tywysogion
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau'r 12fed ganrif
Llenorion Cymreig y 12fed ganrif
Llenorion Cymreig y 13eg ganrif
Marwolaethau'r 13eg ganrif
Pobl o Ynys Môn
Teyrnas Gwynedd
Cynan Garwyn

Mae hyn yn erthygl am y brenin o'r 6ed ganrif: am enghreifftiau eraill o'r enw, gweler Cynan.

Un o frenhinoedd cynnar teyrnas Powys oedd Cynan Garwyn (fl. ail hanner y 6g). Roedd yn fab i Frochwel Ysgithrog a thad i Selyf ap Cynan, a laddwyd ym Mrwydr Caer (tua 615). Yr adeg honno yr oedd ffiniau Powys yn ymestyn i'r dwyrain, dros Glawdd Offa heddiw, ac yn cynnwys rhannau sylweddol o'r Gororau.

Hanes
Canodd y bardd Taliesin awdl foliant i Gynan a elwir Trawsganu Cynan Garwyn. Os dilys yr awduraeth, dyma'r gerdd hynaf sydd ar gael yn yr iaith Gymraeg. Yn y gerdd molir Cynan fel rhyfelwr dewr a ffyrnig yn ymosod ar deyrnasoedd Brythonaidd eraill, gan gynnwys Cernyw.

Cyfeirir at gyrch arfaethedig ar Forgannwg gan Gynan ym Muchedd Cadog. Ataliodd y sant Cadog y brenin rhyfelgar. Gellid cynnig dyddiad o tua 577 i'r digwyddiad. Yn ddiweddarach ceir cyfeiriadau at Gynan yn Nhrioedd Ynys Prydain. Yn ôl Buchedd Beuno rhoddodd Cynan anrhegion hael i sant Beuno.

Cyfeiriadau

Cymry'r 6ed ganrif
Marwolaethau'r 610au
Teyrnoedd Powys
Taliesin
Zug

Tref fach ddeniadol yng ngogledd y Swistir yw Zug (Ffrangeg: Zoug), prifddinas y canton o'r un enw. Mae ganddi boblogaeth o 23,000 (2004), yn Gatholigion a siaradwyr Almaeneg yn bennaf. Mae'n gorwedd ar lan Llyn Zug.

Mae'n cynnwys nifer o adeiladau hanesyddol ac yn enwog am ei thwr cloc canoloesol sy'n dyddio o 1480.

Trefi'r Swistir
Zug (canton)
Dinas Mawddwy

Pentref yng cymuned Mawddwy yn ne-ddwyrain Gwynedd yw Dinas Mawddwy (). Saif fymryn oddi ar y ffordd A470, lle mae'r ffordd fechan i bentref Llanuwchllyn yn gadael yr A470 i ddringo dros Fwlch y Groes, y bwlch uchaf yng Nghymru sydd a ffordd fodur drosto. O'r pentref mae'r ffordd yma yn arwain i'r gogledd trwy Gwm Cywarch i gyfeiriad Aran Fawddwy. Mae'r pentref gerllaw Afon Dyfi. Daw'r enw oddi wrth hen gwmwd Mawddwy, oedd ar un adeg yn deyrnas annibynnol.

Hanes
Ar un adeg roedd gan y pentref orsaf reilffordd, ar Reilffordd Mawddwy oedd yn gwasanaethu chwareli llechi ym Minllyn ac Aberangell. Yn yr ardal yma yr oedd Gwylliaid Cochion Mawddwy yn byw, ac yn Nugoed Mawddwy heb fod ymhell o'r pentref y llofruddiwyd y Barwn Lewys ab Owain, Siryf Sir Feirionnydd, ganddynt yn 1555. Dywedir fod Gwesty'r Llew Coch yn y pentref yn dyddio i'r 12g.

Ychydig i'r gorllewin mae mynydd Maesglase, a rhwng Dinas Mawddwy a'r mynydd mae Cwm Maesglasau, lle roedd yr emynydd a bardd Hugh Jones, Maesglasau (1749-1825) yn byw.

Trigolion
Un o gymoedd sydd yn ymestyn draw o Ddinas Mawddwy ar hyd Afon Cywarch yw Cwm Cywarch. Cafodd Rhys Gwynn ei swyno gan un o hen drigolion y cwn hwnnw, sef Beti Williams, Plas y Bont, Cwm Cywarch. 
”Mae Beti yn agor ei beibl ar fwrdd y gegin. Ymhlyg yng nghefn y beibl roedd y gerdd* roedd Beti wedi cofnodi sy'n nodi nifer o'r enwau ar Graig Cywarch* a gwyd tu ôl i'r fferm yn gefnlen urddasol i'r cwm. Dwn i ddim be ddywedai'r heddlu barddol am ddefnyddio 'void' i odli gydag erioed! A pha blanhigion tybed yw dail syfri a selon? Ta waeth, roedd Beti'n gwybod lle roedd y dail beibl yn tyfu wrth odre'r graig ac yn eu defnyddio fel nod llyfr, yn y llyfr priodol wrth gwrs. Dyma un o fy hoff luniau, yn bennaf am ei fod yn mynegi yn llawer gwell nag mewn geiriau y cyfan mae'r gair "cynefin" yn ei olygu i fi - nid dim ond bodoli mewn ardal benodol, ond ei adnabod yn drylwyr o ran gallu enwi pob cornel ohono (onid yw'r gerdd ar ryw ystyr yn "canu'r tir", fel y gwnai pobl yr Aborijini?) a gwybod drwy'r adnabyddiaeth yna lle'n "union" i fynd i ganfod planhigyn at ddefnydd. Mae'n llun athrist ar un ystyr hefyd ac yn dwyn i gof brawddeg olaf [cyfieithiad o’r Wyddeleg] Tomás Ó Criomhthain yn The Islandman - "for the like of us will never be seen again."

At hynny, roedd y te a weinodd Beti'n hyfryd ond yn fwyaf cofiadwy oedd y ffordd y torrodd hi'r dorth yn yr hen ddull - dal y dorth o dan y fraich a'r gyllell yn torri tuag ati. Cofio mam yn adrodd y bennill fach yma:
Os yw'th feddwl ar briodi 
Edrych ar y dorth wrth dorri.
Os yw hi fel dau gorn lleuad, 
Paid â chymryd honno'n gariad.

Sut byddid yn cynghori darpar briodfab heddiw yn oes y bara tafellog, Duw a wyr!

Mae’r enwau manwl a lleol a gasglodd Rhys Gwynn am gynefin Beti Williams ym Mwletin Llên Natur rhifyn 60 t.3.

Cyfeiriadau

Mawddwy
Pentrefi Gwynedd
Bwlch y Groes

Bwlch y Groes yw'r rhan uchaf o'r ffordd fechan sy'n cysylltu Dinas Mawddwy a Llanuwchllyn yng Ngwynedd. Ar un adeg defnyddid y ffordd yma gan gwmni moduron Austin a Standard Triumph i arbrofi gyda cheir newydd.

O ben y bwlch ceir golygfa o ddyffryn Afon Dyfi, Cadair Idris ac Aran Fawddwy. I'r gogledd-ddwyrain mae mynyddoedd Y Berwyn yn ymestyn i gyfeiriad Llangollen.

Mae'r bwlch yn dynodi'r ffin rhwng cantref Penllyn a chwmwd Mawddwy. Mae ffin cwmwd Mochnant hefyd o fewn chwarter milltir i'r bwlch. Efallai fod croes yn sefyll arno i nodi hynny yn yr hen amser, neu fod rhywun wedi codi un yno mewn ysbryd diolchgarwch, ond does dim croes yn sefyll yno heddiw.

Groes
Llanuwchllyn
Mawddwy
Meirionnydd
Nebo, Gwynedd

Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Nebo.

Pentref gwledig yn Arfon, Gwynedd, yw Nebo (). Saif milltir a hanner i'r de-ddwyrain o Lanllyfni, ger Pen-y-groes, a thua milltir i'r dwyrain o briffordd yr A487 rhwng Caernarfon a Chricieth.

Y pentref agosaf yw Nasareth. Mae'r hen lôn o Lanllyfni yn rhedeg heibio i waelod Nebo ar ei ffordd i Garn Dolbenmaen. Ardal o hen dyddynoedd bychain ydyw yn bennaf, ar wasgar yn eu caeau ar y llethrau. Enwir Nebo ar ôl y capel lleol, un o sawl rhai yng Nghymru a enwyd ar ôl Mynydd Nebo yn yr Hen Destament.

Mae lôn yn arwain i fyny o Nebo i Lyn Cwmdulyn dan greigiau syrth Mynydd Graig Goch. Mae'r afonig sy'n rhedeg o'r llyn yn mynd heibio i'r pentref ar ei gwr gogleddol i ymuno yn Afon Crychddwr sy'n llifo wedyn i Afon Llyfni.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Addysg
Ceir ysgol gynradd gyfrwng Cymraeg yng nghanol y pentref, sef Ysgol Nebo, sy'n rhan o dalgylch Ysgol Dyffryn Nantlle.

Cyfeiriadau

Dyffryn Nantlle
Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Pentrefi Gwynedd
Nebo, Moab

Gweler Nebo am enghreifftiau eraill o'r enw.

Dinas yn hen deyrnas Moab, yn yr ardal a elwir Y Lan Orllewinol heddiw, rhwng y Môr Marw ac Afon Iorddonen, oedd y Nebo hon (ceir Nebo arall yn Iwda). Roedd yn un o ddinasoedd pwysicaf y Moabiaid neu Amoriaid, disgynyddion gwraig Lot, yn ôl yr Hen Destament. Cipiodd Moses y ddinas a'i rhoi i lwyth Reuben.

Mae'n ansicr a oedd Mynydd Nebo y Beibl yn agos i'r ddinas.

Dinasoedd Beiblaidd
Yr Hen Destament