alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Gofod fector

Gofod fectoraidd yw'r gwrthrych sylfaenol a astudir yn y ganghen o fathemateg o'r enw algebra llinol.

Os ystyrwn fectorau geometrig a'r gweithrediadau pwysicaf y gallem ddiffinio arnynt, sef adio factoraidd a lluosi â scalar, ynghyd â rhai cyfyngiadau naturiol megis cäedigrwydd, cydymaithder ac yn y blaen, fe ddown i ddisgrifiad o strwythyr mathemategol a gelwir yn ofod fectoraidd

Nid oes rhaid i'r “fectorau” fod yn fectorau geometrig yn yr ystyr arferol; gallent fod yn unrhyw wrthrychau mathemategol sy'n bodloni'r gwirebau priodol. Er enghraifft, mae'r polynomialau â chyfernodau real yn ffurfio gofod fectoraidd. Mae'r lefel yma o haniaeth yn gwneud gofod fectoraidd yn wrthrych defnyddiol mewn sawl canghen o fathemateg.

Diffiniad ffurfiol 

Mae gofod fectoraidd dros gorff F (corff y rhifau real neu'r rhifau cymhlyg er enghraifft) yn set V ynghyd â'r dau weithred,
 adio fectorau: V × V → V ysgrifennir v + w, lle mae v, w ∈ V, a
 lluosi â scalar: F × V → V ysgrifennir a v, lle mae a ∈ F and v ∈ V,
fel fod y fectorau'n ffurfio grŵp abelaidd, a'r ffwythiant â gymer elfen o'r corff i'w weithred scalar yn homomorffiad fodrwyol i'r grŵp o homomorffiadau ar V.  Rhoddir disgrifiad mwy penodol o'r priodweddau hyn yn yr wyth wireb isod

Grŵp abelaidd y fectorau:
 Mae adio fectorau yn gydymaithderol: Ar gyfer pob u, v, w ∈ V, mae u + (v + w) = (u + v) + w.
 Mae adio fectorau yn gymudol: Ar gyfer pob v, w ∈ V, mae v + w = w + v.
 Elfen unfathiant adio fectoraidd:  Mae 0 ∈ V, a gelwir y fector sero, yn bodoli ac yn bodloni v + 0 = v am unrhyw v ∈ V.
 Bodolaeth elfen gwrthdro: Ar gyfer pob v ∈ V, fe bodola elfen w ∈ V, a gelwir gwrthdro adiol v, fel bod v + w = 0.
Mae lluosi â scalar yn homomorffiad:
 Mae lluosi â scalar yn ddosbarthiadol dros adio fectoraidd: Ar gyfer pob a ∈ F a v, w ∈ V, mae a (v + w) = a v + a w.
Mae'r ffwythiant o'r corff i'r gweithrediadau scalar yn homomorffiad fodrwyaidd:
 Mae lluosi â scalar yn gydymaithderol: Ar gyfer pob a, b ∈ F a v ∈ V, mae a (b v) = (ab) v.
 Elfen unfathiant lluosi â scalar: Ar gyfer pob v ∈ V, mae 1 v = v, lle dynoda 1 yr unfathiant lluosiadol yn F.
 Mae lluosi â scalar yn ddosbarthiadol dros adiad yn y corff: Ar gyfer pob a, b ∈ F a v ∈ V, mae (a + b) v = a v + b v.

Noder fod dwy wireb caëdigrwydd yn cael eu cynnwys weithiau:
 Mae adio fectoraidd yn gaëdig: Os mae u, v ∈ V, yna mae u + v  ∈ V.
 Mae lluosi â scalar yn gaëdig: Os mae a ∈ F, v ∈ V, yna mae a v  ∈ V.
Fodd bynnag, nid oes angen eu cynnwys, gan eu bod ymhlyg yn y diffiniad ffurfiol o'r gweithrediadau fel ffwythiannau i'r set V.

Gelwir elfennau V yn fectorau ac elfennau F yn scalarau. Mewn llawer o'r cymhwysiadau, y rhifau real neu'r rhifau cymhlyg yw'r scalarau, a throfodir gofodau fectoraidd real a gofodau fectoraidd cymhlyg.

Fel y cysyniad o gorff ei hun, mae'r diffiniad ffurfiol o ofod fectoraidd yn gwbwl haniaethol.  Mae'n debyg i'r cysyniad o fodwl dros fodrwy, yn wir mae'n achos arbennig o'r gwrthrych hwnnw.

Mathemateg bur
Michaela Breeze

Athletwraig codi pwysau yw Michaela Breeze (ganwyd 17 Mai 1979). Ganwyd hi yn Watford, Lloegr, ond cynrychiolodd Gymru yng Ngemau'r Gymanwlad 2006 gan fod ei thad yn enedigol o Lanidloes.

Athletwyr Cymreig
Genedigaethau 1979
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Cymry â medal aur yng Ngemau'r Gymanwlad
Arundo donax

Corsen lluosflwydd yw'r Gawrgorsen neu Gorsen fawr (Arundo donax) sy'n frodor o ddwyrain Asia. Cafodd ei gyflwyno i ardal y Canoldir amser maith yn ôl.

Yr enw yn Ffrangeg yw "Canne de Provence" (Corsen Provence). Mae dinas Cannes (yn Ffrainc) wedi cymryd ei henw o'r planhigyn hwn gan oedden nhw'n arfer tyfu o amgylch y porthladd.

Fe fydd y cawrgorsen yn tyfu hyd at uchder o 5 m (16 o droedfeddi).

Poaceae
Michael Sheen

Actor a gweithredwr gwleidyddol o Gymro yw Michael Sheen (ganwyd 5 Chwefror 1969). Wedi hyfforddiant yn RADA gweithiodd ym myd theatr drwy'r 1990au. Daeth yn nodedig am bortreadu pobl go-iawn mewn dramau ffuglen ar lwyfan a'r sgrîn, gyda dynwarediau cynnil o bersonoliaethau fel Tony Blair, Kenneth Williams, David Frost, Brian Clough a Chris Tarrant.

Bywyd cynnar ac addysg 
Ganwyd Michael Christopher Sheen yng Nghasnewydd, Gwent, yn fab i Irene a Meyrick Sheen. Roedd y ddau'n gweithio fel rheolwyr personel. Mae ei dad yn ymdebygu o ran ei olwg i Jack Nicholson ac yn gweithio fel actor look-alike rhan amser. Mae gan Michael chwaer iau o'r enw Joanne. Pan oedd yn 5 oed symudodd y teulu i Wallasey, Magwyd Sheen ym Mhort Talbot a mynychodd Ysgol Gyfun Glan Afan. Ymunodd â Theatr Ieuenctid Cymru yn 16 oed, cyn derbyn hyfforddiant yn y RADA.

Gyrfa 
Sefydlodd Sheen ei hun fel un o dalentau ifanc mwyaf addawol y sîn theatraidd, fel Mozart yn nrama Peter Shaffer Amadeus, ac ymddangosodd ar y llwyfan yn theatr yr Old Vic dan gyfarwyddwyd Peter Hall. Portreaodd y cyn brif-weinidog Tony Blair deirgwaith yn y ffilmiau a gyfarwyddwyd gan Stephen Frears, The Deal a The Queen.

Derbyniodd OBE yn 2009 am wasanaethau i actio ond dychwelodd yr anrhydedd yn 2017. Yn Rhagfyr 2020, esboniodd fod hyn yn dilyn cyfnod pan gychwynnodd ddysgu am hanes Cymru wrth baratoi ar gyfer rhoi darlith goffa Raymond Williams. Penderfynodd roi'r OBE yn ôl fel ei fod yn gallu traddodi'r ddarlith a datgan ei farn am y teulu brenhinol heb ragrith.

Bywyd personol 
Mae gan Sheen ferch o'i gyn-gariad tymor-hir, yr actores Seisnig Kate Beckinsale sef Lily Mo Sheen, a anwyd ar 31 Ionawr 1999. Daeth y berthynas gyda Beckinsale i ben tra'n ffilmio Underworld, lle'r oedd y ddau'n serennu. Gadawodd Beckinsale ef am berthynas gyda cyfarwyddwr y ffilm, Len Wiseman, a priododd y ddau'n ddiweddarach. Ni ymddangosodd Sheen yn y ffilm ddilynol, ar wahân i ôl-fflachiau o'r ffilm gyntaf. Ar ôl byw yn yr Unol Daleithiau gyda Beckinsale am gyfnod, dychwelodd i wledydd Prydain pan ddaeth y berthynas i ben. Mae'r ddau wedi bod yn rhieni ar y cyd i'w merch.

Yng nghanol 2019 cyhoeddodd Sheen ei fod ef a'i bartner, Anna Lundberg, yn disgwyl plentyn. Prynodd Sheen dŷ yng Nghwmtwrch lle bu'n byw yn ystod 2019 a 2020. Ganwyd Lyra, merch i'r cwpl ar 23 Medi 2019.

Mae Sheen yn gefnogwr Clwb Pêl-droed Dinas Abertawe erioed.

Ffilmiau

Teledu

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1969
Actorion Cymreig
Actorion Shakespeareaidd
Pobl o Gasnewydd
Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Glan Afan
Prif Weinidogion yr Eidal

Prif Weinidogion yr Eidal
Eidal
Romano Prodi

Roedd Romano Prodi (ganwyd 9 Awst 1939) yn Prif Weinidog o'r Eidal o 1996 hyd 1998 a hefyd o 2006 hyd 2008. Roedd yn Llywydd y Comisiwn Ewropeaidd gan 1999 i 2004.

Dolen allanol 
 Gwefan swyddogol

Genedigaethau 1939
Gwleidyddion Eidalaidd
Llywyddion y Comisiwn Ewropeaidd
Prif Weinidogion yr Eidal
Côte d'Azur

Côte d'Azur (arfordir glas y wybren) yw enw riviera Ffrainc a Monaco.Y bardd Stephen Liégard a rhoddodd yr enw hwn arno pan ddisgynodd o'r trên yn Hyères-Plage ac fe welodd lliw y môr.Mae'r Saeson wedi rhoi'r enw "French Riviera" arno.

Mae'r Côte-d'Azur ar lannau'r Môr Canoldir. Mae e'n ymestyn o Les Lecques, ger St-Cyr-sur-Mer yn Ffrainc hyd at Garavan ger Menton ac mae e'n cynnwys tywysogaeth Monaco. Mae'r Côte-d'Azur yn rhan o'r Riviera sy'n parhau hyd at La Spezia yn yr Eidal.
Prif ddinas y Côte-d'Azur yw Nice (Nissa).

Hinsawdd 
Mae hinsawdd arbennig ar y Côte-d'Azur gan ei fod ger y Môr Canoldir a gan fod y mynyddoedd sy'n union i'r gogledd yn ei gysgodi yn erbyn gwyntoedd oer y gaeaf.

Adrannau'r Côte-d'Azur 
Mae tair adran ar y Côte-d'Azur;-
 Adran y Var : prifddinas Toulon.
 Adran Alpes-Maritimes : prifddinas Nice.
 Tywysogaeth Monaco.

Enwau lleoedd

Gweler hefyd
 Provence-Alpes-Côte d'Azur

 
Arfordiroedd Ffrainc
Daearyddiaeth Monaco
Provence-Alpes-Côte d'Azur
Rhanbarthau'r Eidal

Ardaloedd gweinyddol lefel-gyntaf yr Eidal ydy rhanbarthau'r Eidal (Eidaleg: regioni d'Italia). Mae yna ugain ardal, gyda phump ohonynt yn meddu ar fwy o hunan-lywodraeth, sef Friuli-Venezia Giulia, Sardinia, Sisili, Trentino-Alto Adige a Valle d'Aosta (hynny yw tri rhanbarth ar y ffin ogleddol a'r ddwy brif ynys). Ac eithrio Valle d'Aosta, mae pob rhanbarth wedi'i rannu'n nifer o daleithiau.

Gweler hefyd
 Taleithiau'r Eidal
Disgyrchiant

Disgyrchiant yw'r theori sy'n esbonio'r achos i wrthrychau sydd â màs gyflymu tuag at ei gilydd. Mewn bywyd pob dydd, mae disgyrchiant yn cael ei adnabod fel y grym sy'n rhoi mas i wrthrychau. Dyma'r grym sy'n cadw'r Ddaear a gweddill planedau Cysawd yr Haul i gylchdroi o gwmpas yr haul mewn orbit. Mae hefyd yn cadw'r Lleuad mewn orbit o gwmpas y Ddaear gan  achosi llanw, darfudiad a nifer o brosesau arall sy'n digwydd yn yr amgylchedd. Heb ddisgyrchiant, ni fyddai'r y glec fawr wedi digwydd gan ei fod yn hanfodol i'r theori honno.

Cyflymder disgyrchiant y Ddaear yw 9.8me−2. Defnyddir y ffigwr yma wrth ddefnyddio'r hafaliadau mudiant.

Gweler hefyd
Deddf disgyrchedd cyffredinol Newton

 
Ffiseg
Edward Elgar

Cyfansoddwr Seisnig oedd Syr Edward William Elgar (2 Mehefin 1857 – 23 Chwefror 1934). Fe'i cysylltir yn bennaf â gweithiau sy'n dathlu'r Ymerodraeth Brydeinig.

Gwaith cerddorol
Froissart (1890)
Enigma Variations (1899)
Sea Pictures (1897-99)
Cockaigne (In London Town) (1900/01)
Dream Children (1902)
In the South (Alassio) (1903/04)
The Wand of Youth, Suite rhif 1  (1867-71/1907)
The Wand of Youth, Suite rhif 2  (1867-71/1908)
Symffoni rhif 1  (1907/08)
Elegy (1909)
Romance (1909)
Concerto i Feiolin (1909/10)
Symffoni rhif 2 in E, Op.63 (1909-11)
Coronation March for orchestra, Op.65 (1911)
The Crown of India (1911/12)
Falstaff (1913)
Sospiri (1914)
Polonia (1915)
The Starlight Express 1915/1916)
The Sanguine Fan (1917)
Concerto i Sielo (1918/1919)
Empire March  (1924)
Pomp and Circumstance (1930)
Nursery Suite  (1931)
Severn Suite  (1930/1932)
Mina  (1933)
Symffoni rhif 3
Concerto i Biano
The Black Knight (symffoni/cantata) (1889-92)
From the Bavarian Highlands  (1895/1896)
The Light of Life (Lux Christi) (oratorio) (1896)
The Banner of St. George (1897)
Te Deum & Benedictus (1897)
Caractacus (cantata) (1897/98)
The Dream of Gerontius (oratorio) (1899/1900)
Coronation Ode(1901/02)
The Apostles (oratorio) (1902/03)
The Kingdom (oratorio) (1901-06)
The Music Makers (1912)
The Spirit of England (1915-17)
Sonata i feiolin a piano (1918)
Pedwarawd Llinynnol yn E leiaf (1918)
Pumawd Llinynnol yn A leiaf (1918/19)
Yn Smyrna (1905)

Dolen allanol 

 Edward Elgar International Music Score Library Project
 Edward Elgar Choral Public Domain Library

Cyfansoddwyr Seisnig
Genedigaethau 1857
Marwolaethau 1934
Fyodor Tyutchev

Roedd Fyodor Ivanovich Tyutchev (Ffedor Ifánofits Tiwtsief) (Rwseg: Фёдор Иванович Тютчев) (5 Rhagfyr 1803 – 27 Gorffennaf 1873) yn fardd Rwseg a diplomydd Rwsiaidd.

Gyrfa
Ganwyd ym mhentref Ovstug ger Bryansk Roedd yn byw ar adegau ym München a Torino ac y roedd yn nghynefin Heine a Schelling. Doedd e ddim yn cyfrannu at fywyd llenyddol, nac yn ei alw ei hun yn ysgrifennwr. Tuag at 400 o'i gerddi sydd ar glawr, ac mae rhai llinellau ohonynt yn cael eu dyfynnu'n aml yn Rwsia.

Mae'r cerddi cynnar yn perthyn i dradoddiad barddoniaeth Rwsiaidd yr 18g. Yn y 1830au traddodiadau Oes Rhamantaidd Ewrop (a'r Almaen yn arbennig) sydd yn gryf iawn yn ei farddoniaeth. Cerddi telynegol athronyddol yw'r rhain: myfyrion ar y dynged ddynol, ar yr hollfyd, ar yr ansawdd sydd yn brif bwnc ohonynt. Yn y 1840au ysgrifennodd rai erthyglau gwledyddol ynglŷn â'r berthynas rhwng Rwsia a gwareiddiad y Gorllewin. Yn y 1850au creuodd Tiwtsief rhai rhieingerddi trywan y mae serch yn cael ei weld fel trasiedi ynddynt. Mae'r cerddi hyn wedi cael eu huniaethu â'r Cylch Denísïefa, nid amgen, y cerddi a gafodd eu cysegru i gariad y bardd, E. A. Denísïefa. Yn y 1860au a'r 1870au cerddi gwleidyddol sydd yn goruchafu yn ei farddoniaeth.

Cerdd enwocaf Tyutchev yw Silentium! — anogaeth chwerw i ddistawrwydd edifaru'r ffaith nad yw'r naill dyn ddim yn gallu deall y llall o'r bron. Mae'r llinell "Anwiredd yw meddwl wedi'i adrodd" (Rwseg Мысль изреченная есть ложь) yn un o ddiarhebion Tyutchev sydd yn cael eu dyfynnu amlaf. "Ni ellir deall Rwsia drwy feddwl" (Умом Россию не понять) a "Ni roddir i ni ddarogan sut yr ymatebith ein gair i ni" (Нам не дано предугадать, как наше слово отзовется) yw'r rhai eraill.

Dolen allanol 
  Tyutcheviana

Beirdd Rwseg
Genedigaethau 1803
Llenorion Rwsiaidd
Marwolaethau 1873
Pobl o Oblast Bryansk
Hinsawdd y Riviera

Mae hinsawdd y Canoldir ar y Riviera, ond gyda ychydig o wahaniaethau. Fe fydd y mynyddoedd sy'n union i'r gogledd yn eu chysgodi yn erbyn y gwyntoedd oer. Fe fydd awel y môr yn cadw'r tymheredd yn gyfforddus haf a gaeaf.Mae yna bedwar tymor:

Y gwanwyn : cymhedrol a gwlyb.
Yr haf : poeth a heulog.
Yr hydref : cymhedrol a gwlyb.
Y gaeaf : mwyn a heulog (braidd yn oer weithiau).

Er bod cyfradd uchel o haul, mae yna gyfradd uchel o law hefyd. Pan fydd hi'n glawio fe fydd hi'n dueddol i lawio'n drwm ac yn ddibaid. Mae yna lawer o stormydd mellt a tharanau a llifogydd. Ar ôl storm fe fydd yr haul yn tywynnu'n gryf unwaith eto.

Mae hi'n dueddol i fod yn oer yn gynnar yn y bore (geuaf neu haf) ac fe fydd y tymheredd yn codi'n raddol trwy gydol y dydd. Mae hi'n arferol i wisgo digon o ddillad yn y bore a thynnu darnau yn awr ac yn y man fel fydd y dydd yn symud ymlaen.

Prin iawn fydd tymheredd yr haf yn codi uwchlaw 34 °C. Os fydd hwn yn digwydd fe fydd e'n achosi terfysg neu storm a bydd y tymheredd yn gostwng eto.

Ar ôl haf heulog a phoeth pan fydd y planhigion ynghwsg, fe fydd yr hydref fel ail wanwyn. Fe ddaw y blodau allan ar ôl y glaw cyntaf.

Prin fydd tymheredd yr arfordir yn gostwng islaw -2 °C yn y gaeaf. Gellir hi fod yn rhewllyd yn y bore, ond erbyn y prynhawn gall y tymheredd godi yn agos i 20 °C.

Hinsawdd y Var 
Yn adran y Var mae'r haf yn dymor sych yn ogystal â bod yn heulog a phoeth. Yna fe fydd dros 300 o ddiwrnodau heulog y flwyddyn. Mae hi'n wyntog iawn yn y Var weithiau.

Hinsawdd yr Alpes-Maritimes (a Monaco) 
Er bod cyfradd uchel o haul, mae'r glaw yn dueddol i fod yn ddilyw yma.
Gan fod yr Alpau yn cyrraedd y môr rhwng Nice a Ventimiglia, mae dau hinsawdd effeithiol yn yr Alpes-Maritimes. Mae hinsawdd y Canoldir ger y môr a hinsawdd fynyddig yn y cefnwlad. Yma fe fydd hi'n bosibl mynd i'r traeth yn y bore a mynd i sgïo yn y prynhawn.

Cymhariaeth hinsawdd: Nice - Caerdydd 

Amgylchedd Ffrainc
Amgylchedd yr Eidal
Riviera
Y Môr Canoldir
Margaret Ewing

Gwleidydd, newyddiadurwraig ac athrawes o'r Alban oedd Margaret Bain Ewing, née Margaret Anne McAdam (1 Medi, 1945 – 21 Mawrth, 2006). Roedd yn Aelod Seneddol o Blaid genedlaethol yr Alban (neu'r 'SNP') gan gynrychioli Dwyrain Swydd Dunbarton o 1974 hyd at 1979 cyn troi i gynrychioli Etholaeth Moray yn Senedd yr Alban o 1987 hyd at 2001.

Bu Ewing yn Ddirprwy Arweinydd yr SNP rhwng 1984 a 1987 ac yn arweinydd yr SNP yn Nhŷ'r Cyffredin rhwng 1987 a 1999. Ymgeisiodd hefyd am arweinyddiaeth y blaid yn 1990, ond Alex Salmond oedd yn fuddugol.

Y dyddiau cynnar
Yn Lanark y cafodd ei geni, yn ferch i John McAdam, gwas fferm. Fe'i haddysgwyd yn Ysgol Uwchradd Biggar ac yna ym Mhrifysgol Glasgow gan dderbyn gradd Meistr mewn Saesneg a Llenyddiaeth Saesneg. Bu'n athrawes Saesneg yn Ysgol Modan yn Stirling rhwng 1970 a 1973 ac bu'n uwch-athrawes Anghenion Arbennig yno rhwng 1973 a 1974. Roedd yn briod i Donald Bain tan eu hysgariad yn 1980. Ailbriododd yn 1983 gyda Fergus Ewing a oedd hefyd yn Aelod o Senedd yr Alban ac yn fab i Winnie Ewing AS.

Gyrfa wleidyddol
Ymunodd gyda'r SNP pan oedd yn ugain oed, yn 1966, ac etholwyd hi'n Aelod Seneddol yn Hydref 1974, yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig dros Ddwyrain Swydd Dunbarton dan ei henw bedydd: Margaret Bain. 22 o bleidleisiau oedd ynddi, a dim ond o drwch blewyn y llwyddodd i gipio'r sedd.

Bu farw o gancr y fron yn 60 oed ar 21 Mawrth 2006.

Gweler hefyd
Alex Salmond
Margo MacDonald
Joe FitzPatrick
Nicola Sturgeon
Tricia Marwick

Cyfeiriadau

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Aelodau Senedd yr Alban
Genedigaethau 1945
Gwleidyddion Albanaidd yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Albanaidd yr 21ain ganrif
Gwleidyddion Plaid Genedlaethol yr Alban
Marwolaethau 2006
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Nice

Nice (hefyd Nissa) (Niçois: Niça; Eidaleg: Nizza) yw pumed ddinas fwyaf Ffrainc. Mae hi wedi'i lleoli yn ne-ddwyrain Ffrainc wrth y Môr Canoldir ym Mae yr Angylion.

Nice yw prifddinas adran yr Alpes-Maritimes a phrif ddinas y Côte-d'Azur.
Gelwir Nice yn "Frenhines y Riviera".
Daeth enw Nice o'r hen enw Groeg Νικαία (Nikaia).
Roedd Nice yn dalaith annibynnol i Ffrainc cyn iddo ymuno yn 1860. Mae llawer yn credu bod Nice yn arfer perthyn i'r Eidal ond dydy hyn ddim yn gywir. Roedd hi'n arfer perthyn i deyrnas Sardinia. Pan ymunodd Sardinia a'r Eidal fe ymunodd Nice a Ffrainc.

Hinsawdd Nice 
Mae Nice ar lan y Môr Canoldir ac mae'r Alpau sy'n union i'r gogledd yn eu chysgodi yn erbyn y tywydd oer. Mae manylion hinsawdd Nice yn yr erthygl "Hinsawdd y Riviera".

Gorymdaith Flodau

Ffeithiau diddorol 
Mae'r Promenade des Anglais (Niçois: Camin dei Engles; "Promenâd y Saeson") rhyw bum milltir o hyd. Gafodd ei adeiladu gan y Saeson yn 1820 er mwyn gallu mynd am dro ar lan y môr.
Pob canol dydd fe fydd magnel yn saethu ergyd o fryn y castell. Fe ddechreuwyd y ddefod hon gan Sais o'r enw Thomas Coventry oedd yn mynnu bwyta ei ginio am ddeuddeg o'r gloch.
Maes-glanio Nice yw maes-glanio mwyaf Ffrainc tu allan i Baris.
Canolfan siopa "Cap 3000" ("Cap trwâ mîl") gerllaw yn St. Laurent-du-Var yw'r canolfan siopa fwyaf ar y Côte-d'Azur a chanolfan siopa gyntaf Ffrainc.
Mae mwy o oleuadau traffig yn Nice nag unrhyw ddinas arall yn Ffrainc. Y cyntaf oedd ar y groesffordd rhwng Avenue Jean Médecin a Boulevard Victor Hugo yng nghanol y ddinas.
Mae trên bach; Chemins de fer de Provence yn mynd o Nice i Digne-les-Bains. Mae hwn yn daith ddiddorol sy'n mynd drwy mynyddoedd cefnwlad Nice a chefn gwlad Provence. Ambell waith fe fydd trên ager yn rhedeg ar y lein, Le train des pignes (trên y pin) sy'n llosgu pin yn lle glo.
Mae yna drên diddorol arall; Train des merveilles (trên y rhyfeddodau) yn mynd drwy mynyddoedd y cefnwlad o Nice i Tende ac ymlaen i Cuneo yn yr Eidal. Mewn tair man fe fydd y trên yn codi i lefel uwch mewn twnnel sy'n troi fel allwedd costrel tu mewn y mynydd.

Pobl o Nice 
André Masséna (1758-1817), milwr
Giuseppe Garibaldi (1807-1882), milwr a gwleidydd
Michèle Mercier (g. 1939), actores
Mae'r arlunydd Cymreig Andrew Vicari yn byw yn Nice.

Dolenni allanol 
 Gwefan swyddogol

Alpes-Maritimes
Dinasoedd Ffrainc
Comisiwn Prodi

Y Comisiynwyr oedd:

 Romano Prodi (Yr Eidal), Llywydd
 Neil Kinnock (DU), Is-lywydd, diwygiad y gweinyddiaeth (1999-2004)
 Loyola de Palacio (Sbaen), Is-lywydd, perthynas i'r Senedd, cludiant, ynni
 Jacques Barrot (Ffrainc), Polisi rhanbarthol
 Frits Bolkestein (Yr Iseldiroedd), Marchnad fewnol, trethi, undeb tollau
 Philippe Busquin (Gwlad Belg), Ymchwil
 David Byrne (Iwerddon), Iechyd, Consumer Protection (→ Cymraeg?)
 Anna Diamantopoulou (Gwlad Groeg), Cyflogaeth, Social Affairs (→ Cymraeg?)
 Franz Fischler (Awstria), Amaethyddiaeth, datblygiad cefn gwlad, pysgodfeydd
 Pascal Lamy (Ffrainc), Masnach
 Erkki Liikanen (Y Ffindir), Enterprise & Information Society
 Joaquín Almunia (Sbaen), Economic & Monetary Affairs
 Mario Monti (Yr Eidal), Competition
 Poul Nielson (Denmarc), Development, cymorth dyngarol 
 Chris Patten (DU), Perthynas tramor
 Viviana Reding (Lwcsembwrg), Addysg, diwylliant
 Michaela Schreyer (Yr Almaen), Cyllideb
 Günter Verheugen (Yr Almaen), Ehangu'r UE
 Antonio Vitorino (Portiwgal), Justice and Home Affairs
 Margot Wallström (Sweden), Amgylchedd
 Péter Balázs (Hwngari)
 Joe Borg (Malta)
 Jan Figel (Slofacia)
 Dalia Grybauskaite (Lithwania)
 Danuta Hübner (Gwlad Pwyl)
 Siim Kallas (Estonia)
 Sandra Kalniete (Latfia)
 Marcos Kyprianou (Ciprus)
 Janez Potocnik (Slofenia)
 Pavel Telicka (Y Weriniaeth Tsiec)

Gweler hefyd 

 Comisiwn Ewropeaidd
 Rhestr Llywyddion y Comisiwn Ewropeaidd

Yr Undeb Ewropeaidd
McDonald's

Cadwyn ryngwladol o fwytai bwyd cyflym yw McDonald's. Sefydlwyd y cwmni yn 1940 ond erbyn heddiw mae ganddo 30,000 o safleoedd mewn 119 o wledydd a thiriogaethau. Dros y blynyddoedd mae'r cwmni wedi cael ei feirniadu yn llym am dalu cyflogau isel, ac am ddiffyg maeth y bwyd. Er i'r cwmni ennill yr achos llys Achos McLibel rhoddodd yr achos gyhoeddusrwydd anffafriol iawn i'r cwmni.

Gweler hefyd 
 Mac Mawr (Big Mac)

Dolenni allanol 
  McDonald's Official Collector

Bwyd a diod yn yr Unol Daleithiau
Cwmnïau amlwladol
Cwmnïau a sefydlwyd ym 1940
Cwmnïau bwyd
Cwmnïau'r Unol Daleithiau
Wallis Simpson

Cymdeithaswraig Americanaidd oedd Wallis, Duges Windsor (gynt Simpson, gynt Spencer, née Bessie Wallis Warfield, 19 Mehefin 1896 – 24 Ebrill 1986), a gymerodd y Tywysog Edward, Dug Windsor (brenin y Deyrnas Unedig gynt) fel ei trydydd gŵr.

Bu farw tad Wallisyn fuan wedi ei geni, a cafodd Wallis a'i mam gweddu eu cefnogi'n ariannol yn rhannol gan eu perthnasau a oedd yn gyfoethogach. Ysgarodd o'i phriodas cyntaf i swyddog forlu'r Unol Daleithiau wedi treulio nifer o gyfnodau arwahan. Ym 1934, yn ystod ei ail phriodas, honir iddo ddod yn feistres i Edward, Tywysog Cymru. Dyflwydd yn ddiweddarach, wedi i Edward esgyn i'r orsedd yn Frenin, ysgarodd Wallis ei ail gŵr a gofynnodd Edward iddi ei briodi.

Achosodd ewyllys y Brenin i brodi Americanes a oedd wedi ysgaru ddwywaith argyfwng cyfansoddiadol yn y Deyrnas Unedig a'r Dominiwn, a arweiniodd yn y pen draw at y Brenin i ildio'r goron ym mis Rhagfyr 1936 er mwyn gallu priodi "the woman I love". Wedi iddo ildio'r goron, cafodd Edward ei greu'n Ddug Windsor gan ei frawd Siôr VI. Priododd Edward a Wallis chwe mis yn ddiweddarach, ac adnabyddwyd Wallis yn swyddogol fel Dugies Windsor on heb y steil "Ei Mawrhydi".

Cyn, yn ystod ac yn dilyn yr Ail Ryfel Byd, cafodd y Dug a'r Dugies eu cyhuddo o gydymdeimlo gyda'r Natsiaid gan nifer o bol yn y llywodraeth a'r gymdeithas. Yn ystod yr 1950au a'r 1960au, bu'r ddau'n teithio'n nôl a blaen rhwng Ewrop a'r Unol Daleithiau, yn byw bywyd hamddenol fel enwogion cymdeithasol. Wedi marwolaeth y Dug ym 1972, bu'r Dugies yn byw'n unig ac i ffwrdd o lygad y cyhoedd. Bu ei bywyd preifat yn bwnc dyfaliadau a dadleuol yn gyhoeddus.

Cyfeiriadau

Dugiesau
Genedigaethau 1896
Marwolaethau 1986
Merched y 19eg ganrif
Merched yr 20fed ganrif
Tŷ Windsor
C. S. Lewis

Awdur Cristionogol enwog oedd Clive Staples Lewis (29 Tachwedd 1898 – 22 Tachwedd 1963).

Cafodd ei eni ym Melffast, Gogledd Iwerddon, yn fab i'r gyfreithiwr Albert James Lewis (1863–1929), ac yn wyr y Cymro Richard Lewis.

Priododd y bardd Americanaidd Helen Joy Davidman ym 1956.

Nofelau
 The Pilgrim's Regress (1933)
 Out of the Silent Planet (1938)
 Perelandra (1943)
 That Hideous Strength (1946)
 The Screwtape Letters (1942)
 The Great Divorce (1945)
 Till We Have Faces (1956)
 Screwtape Proposes a Toast (1961) )

Nofelau plant
Cyfres Narnia
 The Lion, the Witch and the Wardrobe (1950)
 Prince Caspian (1951)
 The Voyage of the Dawn Treader (1952); addasiad Cymraeg: Mordaith y Sioned Ann gan Edmund T. Owen (1989)
 The Silver Chair (1953)
 The Horse and His Boy (1954)
 The Magician's Nephew (1955)
 The Last Battle (1956)

Eraill
 The Allegory of Love (1936)
 The Personal Heresy (gyda E. M. W. Tillyard, 1939)
 The Problem of Pain (1940)
 A Preface to Paradise Lost (1942)
 The Abolition of Man (1943)
 Beyond Personality (1944)
 Miracles (1947)
 Arthurian Torso (1948)
 Mere Christianity (1952)
 English Literature in the Sixteenth Century (1954)
 Surprised by Joy (1955) (hunan gofiant)
 Reflections on the Psalms (1958)
 The Four Loves (1960)
 Studies in Words (1960)
 An Experiment in Criticism (1961)
 A Grief Observed (1961)
 The Discarded Image (1964)
 God in the Dock (1970)
 Studies in Medieval and Renaissance Literature (1966)
 Spenser's Images of Life (1967)
 Letters to an American Lady (1967)
 Selected Literary Essays (1969)
 Of Other Worlds (1982)
 All My Road Before Me'' (dydd-lyfr 1922-27) (1993)

Beirdd o Ogledd Iwerddon yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1898
Marwolaethau 1963
Nofelwyr o Ogledd Iwerddon yn yr iaith Saesneg
Pobl fu farw o fethiant yr aren
Pobl o Felffast
Ysgrifwyr a thraethodwyr o Ogledd Iwerddon yn yr iaith Saesneg
Narnia

Gwlad ddychmygol yw Narnia, cefndir y cyfres nofelau i bobl ifainc gan C. S. Lewis:

 The Lion, the Witch and the Wardrobe (1950)
 Prince Caspian (1951)
 The Voyage of the Dawn Treader (1952)
 The Silver Chair (1953)
 The Horse and His Boy (1954)
 The Magician's Nephew (1955)
 The Last Battle (1956)

Llenyddiaeth plant Saesneg
The Lion, the Witch and the Wardrobe

Nofel ffantasi i bobl ifanc gan C. S. Lewis yw The Lion, the Witch and the Wardrobe ("Y Llew, y Wrach a'r Wardrob") (1950). Cyfieithwyd y llyfr i'r Gymraeg fel Y Llew a'r Wrach gan Edmund T. Owen (Dinbych: Gwasg Gee, 1972).

Llên Lloegr yn yr 20fed ganrif
Llenyddiaeth plant Saesneg
Nofelau 1950
Nofelau Saesneg gan awduron o Loegr
Chemins de fer de Provence

Mae trên bach yn rhedeg 151 km (94 o filltiroedd) rhwng Nice a Digne-les-Bains ers 1911, drwy fynyddoedd cefnwlad Nice a chefn gwlad Provence. Mae yna wasanaeth cyson rhwng Nice a Digne. Ambell waith fe fydd trên ager yn rhedeg ar y lein. Enw'r trên yw "Le train des pignes" (trên y pin) gan ei fod yn llosgi pin wedi eu casglu gerllaw y lein (yn lle glo). Roedd cangen arall o'r lein yn croesi afon y Var ger bentref La Manda a mynd drwy Vence hyd at Grasse ond fe gafodd y bont fawr ym mhentref Pont-du-Loup ei fomio yn 1945 gan y fyddin Almaenaidd pan oedden nhw'n ffoi. Mae colofnau'r bont yno o hyd, yn sefyll yn uchel uwchben y pentref.

Dolen allanol 
  Gwefan "Chemins de fer de Provence"

Rheilffyrdd Ffrainc
Provence-Alpes-Côte d'Azur
Norman Kember

Cristion a heddychwr a gafodd ei gipio gan derfysgwyr yn Irac ar 26 Tachwedd 2005 yw Norman Frank Kember (g. 1931). Aeth i Irac i ddangos ei wrthwynebiad i oresgyniad Irac gan UDA a'i chynghreiriaid yn 2003, ac i arddangos cydsafiad gyda phobl Irac.

Ar 23 Mawrth fe'i rhyddhawyd ef ac eraill gan aelodau o luoedd arfog Prydain ac eraill.

Genedigaethau 1931
Heddychwyr Seisnig
Elizabeth Bowes-Lyon

Gwraig Siôr VI, brenin y Deyrnas Unedig oedd Elizabeth Angela Marguerite Bowes-Lyon (4 Awst 1900 – 30 Mawrth 2002).

Cafodd ei geni yn Llundain, yn ferch i Claude George Bowes-Lyon, Arglwydd Glamis, a'i wraig Cecilia Nina Cavendish-Bentinck.  Priododd Y Tywysog Albert, Dug Caerefrog ar 26 Ebrill 1923, yn Abaty San Steffan.

Brenhines rhwng 1936 a 1952 (marwolaeth y brenin Siôr) oedd hi.  Perchen y Castell Mey yn yr Alban ers 1952 oedd hi, ond bu farw yn Windsor.

Plant
Elisabeth II, brenhines y Deyrnas Unedig (21 Ebrill 1926 - 8 Medi 2022)
Y Dywysoges Margaret Rose (21 Awst 1930 – 9 Chwefror 2002)

Ffilmiau a Theledu
Mae'r ffilm The King's Speech (2010) yn serennu Helena Bonham-Carter fel Elizabeth.  Mae'r ffilm The Queen (2006) yn serennu Sylvia Syms fel Elizabeth.

Mae'r drama teledu Edward & Mrs Simpson (1978) yn serennu Amanda Reiss fel Elizabeth.

Breninesau cydweddog y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1900
Marwolaethau 2002
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Leipzig

Dinas yw Leipzig (IPA: ˈlaiptsɪç) (Sorbeg: Lipsk) yn nhalaith Sacsoni, Yr Almaen. Fe'i leolir ger man cwrdd yr afonnydd Pleiße, Elster Wen a Parthe. Mae ganddi boblogaeth o dua 515,469 (2008). Mae'r cyfnod cyntaf o Leipzig yn dyddio o 1015, ac fe'i adnabyddir ers hynny fel tref fasnachol. Sefydlwyd ei phrifysgol ym 1409, ac mae'n enwog fel dinas dysg. Yma bu farw Johann Sebastian Bach, ac a anwyd Gottfried Wilhelm von Leibniz a Richard Wagner.

Cynhelir Ffair Lyfrau Leipzig hanesyddol a phwysig yn y ddinas ers y Canol Oesoedd.

Hanes 
 1165: Leipzig yn dod yn ddinas
 Hydref 1813: Brwydr Leipzig
 1915: Agorfa y Leipzig Hauptbahnhof (gorsaf)

Adeiladau a chofadeiladau 
 Auerbachs Keller
 Bundesverwaltungsgericht
 City-Hochhaus Leipzig
 Nikolaikirche (eglwys)
 Städtisches Kaufhaus 
 Thomaskirche (eglwys)
 Völkerschlachtdenkmal

Pobl o Leipzig 
 Johann Albert Fabricius (1668-1736), awdur
 Hermann Carl Vogel (1841-1907), serenyddiaethwr
 Paul Julius Möbius (1853-1907), niwrolegydd

Cyfeiriadau 

 
Dinasoedd yr Almaen
Aneddiadau Sacsoni
Richard Wagner

Cyfansoddwr Almaenig dylanwadol oedd Wilhelm Richard Wagner (22 Mai 1813, Leipzig – 13 Chwefror 1883, Fenis). Roedd hefyd yn arweinydd a theorydd cerddorol, ac yn draethodydd, ond fe'i cofir yn bennaf am ei operâu, yn arbennig cylch Der Ring des Nibelungen (Modrwy y Nibelung).

Priododd Christine Wilhelmine "Minna" Planer yn 1836.

Ymddengys nad oes sail i honiad George Powell bod Wagner wedi aros yn Nanteos, plasdy'r Poweliaid yng Ngheredigion, a chael ei ysbrydoli i gyfansoddi ei opera Parsifal ar ôl yfed o'r "Greal Santaidd", cwpan ym meddiant y teulu. Roedd Powell yn hoff iawn o waith Wagner ond ymwelodd y cyfansoddwr â gwledydd Prydain yn 1855, tua deng mlynedd cyn iddo ysgrifennu Parsifal.

Operâu

Cyfnod cynnar 
 (1832) Die Hochzeit (Y Briodas) (anorffenedig)
 (1833) Die Feen (Y Tylwyth Teg)
 (1836) Das Liebesverbot (Y Gwaharddiad ar Gariad)
 (1837) Rienzi, der Letzte der Tribunen (Rienzi, y Tribwn olaf)

Cyfnod canol 
 (1843) Der fliegende Holländer (Yr Holandwr Hedegog)
 (1845) Tannhäuser
 (1850) Lohengrin

Cyfnod diweddar 
 (1865) Tristan und Isolde (Tristan ac Esyllt)
 (1867) Die Meistersinger von Nürnberg (Meistr-gantorion Nuremberg)
 Der Ring des Nibelungen (Modrwy y Nibelung), yn cynnwys:
 (1869) Das Rheingold (Aur y Rhein)
 (1870) Die Walküre (Y Valkyrie)
 (1871) Siegfried
 (1874) Götterdämmerung (Gwyll y Duwiau) (yn wreiddiol Siegfrieds Tod (Marwolaeth Siegfried)
 (1882) Parsifal

Cyfeiriadau 

Arweinyddion Almaenig
Cyfansoddwyr Almaenig
Cyfansoddwyr opera
Genedigaethau 1813
Marwolaethau 1883
Pobl o Leipzig
Train des merveilles

Yng ngorsaf Nice yn Ffrainc gellir dal y "Train des merveilles" ("Trên y rhyfeddodau"), taith diddorol sy'n mynd trwy fynyddoedd cefnwlad Nice i Tende ac yna ymlaen i Cuneo yn yr Eidal.

Mewn tair man fe fydd y trên yn codi i lefel uwch mewn twnnel sy'n troi fel allwedd costrel yn y mynydd. Gellir prynu tocyn diwrnod a disgyn yn Tende. Ar ôl gwario ychydig amser yno, gellir dal y trên i Ventimiglia sy ar Riviera'r Eidal. Ar ôl ymweld â Ventimiglia gellir dal y trên lleol neu'r T.G.V. yn ôl i Nice. Mae'r lein hon yn rhedeg drwy Monaco a ger y traethau.

Monaco
Provence-Alpes-Côte d'Azur
Rheilffyrdd Ffrainc
Rheilffyrdd yr Eidal
Plaid Geidwadol

Plaid Geidwadol Canada
 Y Blaid Geidwadol (DU)
 Ceidwadwyr Cymreig
 Y Blaid Geidwadol (De Affrica)
 Y Blaid Geidwadol (Romania)
Gdańsk

Un o ddinasoedd mwyaf Gwlad Pwyl yw Gdańsk (hefyd Almaeneg: Danzig, Casiwbeg: Gduńsk). Mae wedi'i lleoli ar aber Afon Wisła a Môr Baltig. Porthladd pwysig i'r wlad a phrifddinas foifodiaeth (talaith) Pomorskie yw hi. Yn 2004 roedd ynddi boblogaeth o 460,524.
Rhan o Trójmiasto ("teirddinas") ydy Gdansk, gyda Gdynia a Sopot.
Daw'r cofnod hanesyddol cynharaf o'r ddinas yn 997. Y pryd hynny aeth Sant Adalbert yno er mwyn troi'r preswylwyr i Gristionogaeth. Ymhen canrifoedd daeth Gdańsk yn ddinas mwyaf cyfoethog Gweriniaeth Pwyl. Gadwodd hi hunan lywodraeth eto.
Yn y 18g enillwyd Gdańsk gan Brwsia. Wedyn Dinas Rydd oedd hi am gyfnod. 
Yr ail dro iddi fod yn Ddinas Rydd Danzig oedd ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf. Almaenwyr, Pwyliaid, Casiwbiaid ac Iddewon oedd yn byw yno. Danzig oedd prif borthladd y Coridor Pwylaidd a oedd yn rhoi allanfa i wladwriaeth annibynnol newydd Gwlad Pwyl i fasnachu gyda gweddill y byd drwy Môr Baltig. Bu sefydlu y Coridor, a'r ffaith bod Danzig ddim yn rhan o'r Almaen, yn destun trafodaeth tanbaid yn ystod yr 1920au a 30au. Pan ddaeth Hitler i rym yn Yr Almaen gwnaeth adfeddiannu Danzig a chysylltu'r ddinas gyda'r Almaen yn destun gwrthrwbl. Yn fuan wedi arwyddo Cytundeb Molotov–Ribbentrop - cytundeb gudd rhwng yr Almaen Natsïaidd a'r Undeb Sofietaidd gomiwnyddol ymosododd lluoedd Hitler ar Danzig a'i feddiannu, gan dechrau Yr Ail Ryfel Byd.

Ar ôl y rhyfel daeth y ddinas i Wlad Pwyl.
Yn yr 80au bu streiciau seiri llongau a gweithwyr eraill yno gyda Lech Wałęsa (Arlywydd Gweriniaeth Pwyl wedyn) yn eu harwain. Cred llawer mai'r digwyddiad hwn sbardunodd gwymp comiwnyddiaeth yn Ewrop.

Y Cynghrair Hanseataidd
Dinasoedd Gwlad Pwyl
James Joyce

Nofelydd a bardd o Iwerddon oedd James Augustine Aloysius Joyce (2 Chwefror 1882 – 13 Ionawr 1941). Fe'i hystyrir yn un o'r llenorion mwyaf dylanwadol ar ysgrifenwyr avant-garde modern dechrau'r 20g. Ei waith mwyaf enwog yw Ulysses (1922). Gwaith arall enwog yw'r casgliad o storïau byrion Dubliners (1914) a'r nofelau A Portrait of the Artist as a Young Man (1916) a Finnegans Wake (1939).

Fe'i ganwyd i deulu dosbarth canol yn Nulyn. Aeth i Goleg Prifysgol Dulyn ac yna ymfudodd i'r cyfandir gan fyw yn Trieste, Paris a Zürich.

Llyfryddiaeth

Nofelau 
 Stephen Hero (1904-6)
 Dubliners (1914)
 Exiles (1915 drama)
 A Portrait of the Artist as a Young Man (1916)
 Ulysses (1922)
 Finnegans Wake (1939)

Barddoniaeth 
 Chamber Music (1907)
 Pomes Penyeach (1927)

Beirdd Gwyddelig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1882
Marwolaethau 1941
Nofelwyr Gwyddelig yn yr iaith Saesneg
Pobl o Ddulyn
Eglwys

Cyfeiria'r gair eglwys at grŵp o bobl o'r grefydd Gristnogol (yn enwedig pan sillafir y gair â phrif lythyren, er enghraifft Yr Eglwys yng Nghymru) neu at yr adeilad lle maent yn addoli. Daw'r gair Cymraeg o'r enw Lladin Diweddar ecclesia (Cernyweg eglos, Hen Wyddeleg eclais). Gall gyfeirio hefyd at y gymuned Gristnogol gyfan, yn arbennig yn ei hanes cynnar; Yr Eglwys Fore yw'r term a ddefnyddir am Gristnogaeth yn y canrifoedd cynnar, dan yr Ymerodraeth Rufeinig.

Fel arfer yng Nghymru mae'r gair yn cyfeirio at addoldai Protestannaidd cydumffurfiol neu Catholig, ond nid ar gyfer rhai Anghydffurfiol, y cyfeirir atynt fel capeli. Gelwir eglwys lle mae esgob neu archesgob yn eistedd yn eglwys gadeiriol.

Geirdarddiad
Gair benthyg o'r Lladin yw "eglwys", yn tarddu o'r gair "ec(c)lesia".

Gweler hefyd 
 Yr Eglwys Anglicanaidd
 Yr Eglwysi Protestannaidd
 Yr Eglwys Fore neu'r Eglwys Gyntefig
 Eglwys gadeiriol
 Yr Eglwys Gatholig
 Eglwys Loegr
 Eglwys plwyf
 Eglwys Roeg
 Yr Eglwys Uniongred
 Yr Eglwys yng Nghymru

Cyfeiriadau

 
Cristnogaeth
Pensaernïaeth Gothig

Arddull canoloesol o bensaernïaeth yw Gothig. Datblygodd yn Ffrainc yn y 12g o'r arddull Romanesg (a elwir yn Normanaidd yn Ynysoedd Prydain) ac yna lledodd drwy Ewrop gyfan. Tra'r oedd pensaernïaeth Romanesg yn seiliedig ar ddulliau adeiladu'r Rhufeiniaid, roedd Gothig yn seiliedig ar dechnegau newydd, yn bennaf y bwa pwyntiog. Drwy ddefnyddio bwâu pwyntiog roedd yn bosib adeiladu ffenestri llawer mwy nag o'r blaen ac mae ffenestri lliw trawiadol yn nodweddiadol o eglwysi'r cyfnod.

Arddulliau Gothig lleol
Roedd cymeriad gwahanol iawn gan arddulliau Gothig lleol gwahanol wledydd – er enghraifft, yn yr Almaen a'r Iseldiroedd roedd briciau yn ddeunydd poblogaidd, tra bod gwenithfaen yn cael ei ddefnyddio ar gyfer cadeirlannau Ffrainc a Lloegr.

Yr Adfywiad Gothig

O'r Dadeni Dysg ymlaen ystyrrwyd pensaernïaeth Gothig yn farbaraidd (yn wir, pan fathwyd y term "Gothig" tua'r un adeg, roedd yn derm dirmygus yn cyfeirio at y Gothiaid) a daeth adeiladau yn yr arddull clasurol yn fwyfwy ffasiynol. Dim ond yn y 19g, pan ddatblygodd delwedd ramantaidd o'r Oesoedd Canol, y bu adfywiad o'r arddull, a ddechreuodd ym Mhrydain. Yn dilyn effeithiau gwaethaf y Chwyldro Diwydiannol roedd llawer o feddylwyr y cyfnod am ddychwelyd at ethos gwaith a Christnogaeth yr Oesoedd Canol, a mynegwyd hyn drwy bensaernïaeth yr oes. Parhaodd defnydd o'r arddull Gothig ar gyfer rhai eglwysi a phrifysgolion yn yr 20g.

Gothig

de:Gotik#Baukunst
Isotop

Ffurfiau gwahanol o'r un elfen yw isotopau; mae gan yr atomau hyn o elfen yr un rhif atomig, gan fod ganddynt yr un nifer o brotonau; mae'r rhifau màs, fodd bynnag yn wahanol gan fod ganddynt niferoedd gwahanol o niwtronau. I wahaniaethu rhwng isotopau gwahanol o'r un elfen, dilynir yr enw gan rif màs yr isotop e.e. carbon-12, carbon-14, clorin-35, clorin-37 a rhoddir y rhif màs fel uwchysgrif cyn y symbol cemegol e.e. 12C, 14C, 35Cl, 37Cl (allai ychwanegu'r rhif atomig fel isysgrif dan y rhif màs). Mae isotopau hydrogen yn anarferol gan roddir iddynt enwau penodol: Hydrogen neu protiwm (1H), dewteriwm (2H neu D) a thritiwm (3H neu T).

Priodweddau isotopau 
Mae priodweddau cemegol elfen yn cael ei reoli'n bennaf gan yr electronau. Mae gan bob atom o'r un elfen yr un nifer o brotonau, felly mae ganddynt yr un nifer o electronau (mewn atom di-wefr) sy'n arwain at briodweddau cemegol sydd bron yn unfath. Mae carbon-12 a charbon-14 yn enghreifftiau da. Er bod gan y rhan fwyaf o elfennau isotopau, fel arfer dim ond un neu ddau sy'n sefydlog; mae'r isotopau eraill yn tueddu i fod yn ymbelydrol h.y. maent yn dadfeilio.

Mae màs atom yn cael effaith ar gyfradd adwaith cemegol atom neu foleciwl, gydag isotopau gyda màs uwch yn adweithio'n arafach. Dim ond effaith fach yw hon gad nid yw'r gwahaniaeth màs rhwng dau isotop yn sylweddol ar gyfer y mwyafrif o elfennau. Hydrogen yw'r unig elfen lle mae effaith y màs yn bwysig, gan fod y gwahaniaeth màs rhwng y tri isotop yn sylweddol, gyda màs dewteriwm (2H) yn ddwbl màs protiwm (1H). Gelwir yr effaith hwn yn effaith cinetig isotop.

Presenoldeb naturiol 
Mae'r mwyafrif o elfennau yn dangos nifer o elfennau sefydlog mewn samplau naturiol. Mae'r elfennau gydag un isotop naturiol yn cynnwys Fflworin (19F), Sodiwm (23Na) ac Alwminiwm (27Al). Mae rhai elfennau eraill yn cynnwys canrannau sylweddol o sawl isotop, gyda rhai elfennau yn cynnwys o leiaf 20% o ddau neu fwy isotop, e.e.
 Bromin (51% 79B, 49% 81B)
 Boron (20% 10B, 80% 11B)
 Clorin (76% 35Cl, 24% 37Cl)
 Copr (69% 63Cu, 31% 65Cu)

Defnyddio isotopau 
Defnyddir isotopau sefydlog ac ymbelydrol mewn nifer o feysydd gwahanol.

Isotopau sefydlog 
 Labeli isotopig er mwyn dilyn llwybr atomau penodol mewn prosesau cemegol diwydiannol a phrosesau biocemegol systemau byw. Er bod eu priodweddau cemegol yn unfath, gellir eu dilyn trwy fesuriadau spectrosgopeg.
 Dilyn mecanwaith adwaith trwy effeithiau cinetig isotop, yn enwedig trwy drawsnewid isotopau hydrogen yn benodol.
 Sbectrosgopi niwclear magnetig a Mössbauer sy'n astudio lefelau egni tu fewn i niwclysau atomau sy'n rhan o foleciwlau.
 Hydoddyddion ar gyfer sbectrosgopi magnetig niwclear, lle defnyddir hydoddyddion sy'n cynnwys atomau dewteriwm (2H) yn lle atomau protiwm (1H) er mwyn astudio atomau hydrogen mewn moleciwlau.

Isotopau ymbelydrol 
 Trydan niwclear
 Arfau niwclear
 Triniaethau radiotherapi
 Mesur oedran gwrthrychau, yn enwedig mesuriadau radiocarbon ar ddeunyddiau o ffynonellau organig.

Cemeg ffisegol
Ffiseg
Ymbelydredd
Alotrop

Mae gan rai elfennau yn eu ffurf bur fwy nag un ffurf posibl i'w hadeiledd cemegol. Gelwir y gwahanol ffurfiau hyn yn alotropau. Ffurf ar yr elfen bur yw alotrop yn hytrach na ffurf ar foleciwlau o ragor nag un elfen (a elwir yn isomer). Diffiniad elfen yw bod i bob atom o'r un elfen yr un nifer o brotonau. Mae'r term alotrop yn cynnwys moleciwlau o atomau o un elfen yn unig megis nwyon deuatomig. Ni ddylid cymysgu alotropau gyda ffurfiau ffisegol gwahanol megis nwy, hylif, solid. Un ffurf benodol o'r elfen yw'r ffurf sefydlog o dan unrhyw amodau (e.e. gwasgedd a thymheredd) penodol ond, os yw'r trawsnewidiad o un ffurf i'r llall yn digwydd yn araf gan fod ynni actifadu uchel i'r broses, gall sawl ffurf o elfen fodoli ar yr un pryd. Mae gan alotropau o'r un elfen briodweddau gwahanol gan fod y bondio cemegol rhwng yr atomau ynddynt wedi eu trefnu'n wahanol, e.e. cymharer priodweddau tra gwahanol diemwnt a graffit, dau alotrop o garbon, isod.

Esiamplau nodweddiadol o alotropaeth

Ocsigen 
Mae ocsigen yn bodoli ar ddwy ffurf gyffredin, hynny yw, dau alotrop. Mae rhan helaeth yr ocsigen yn yr atmosffer yn bodoli ar ffurf nwy deuatomig di-liw, O2. Bodola hefyd alotrop arall a elwir yn oson, sef ocsigen triatomig O3 sydd yn nwy glas golau neu'n hylif glas cyfoethog. Mae oson yn ffurfio o'r ocsigen deuatomig o dan amodau ynni uchel, naill ai ynni trydanol neu ynni electromagnetig uwchfioled. Mae oson yn ymgasglu fel haen oson o amgylch y ddaear lle mae'n cael ei ffurfio a'i ddadelfennu gan ymbelydredd uwchfioled o ynni uchel, a thrwy hyn yn hidlo'r ymbelydredd hwn rhag iddo i gyd gyrraedd wyneb y ddaear.

Carbon 
Mae gan carbon ddwy ffurf arferol, sef diemwnt a graffit, ill dwy yn solidau. Mae graffit yn ffurf sefydlog a diemwnt yn ffurfio o dan wasgedd uchel iawn ynghyd â gwres. Mae ganddynt briodweddau a gwerthoedd gwahanol iawn i'w gilydd. Mae gan ddiemwnt adeiledd cemegol ar ffurf dellten detrahedrol. Mae natur crisial cryf iddo, mae trawsyriannedd uchel ganddo ac mae'n galed iawn ar raddfa facrosgobig. Mae gan graffit adeiledd cemegol ar ffurf haenau gwastad llydan o gylchoedd hecsagonal o garbon a'r adeiledd hwnnw'n gyfunedig (sef rhwymynnau cyfalent sengl a dwbl am yn ail). Dim ond gafael llac sydd gan un haen ar haen arall a gallant lithro'n rhwydd heibio i'w gilydd. Oherwydd hyn mae graffit yn lled-ddargludydd, prin fod iddo drawsyriannedd o gwbl, ac mae'n feddal iawn. Defnyddir graffit yn aml fel iraid.

Yn ddiweddar, canfuwyd alotropau eraill o garbon sydd ag adeiledd cemegol o foleciwlau sfferig. Gelwir aelodau o'r teulu hwn yn ffwlerenau. Mae pob moleciwl o'r ffwleren mwyaf cyfarwydd, sef ffwleren Buckminster, yn cynnwys 60 atom o garbon.

Ffosfforws 
Mae gan ffosfforws dri alotrop: gwyn (solid crisialog), coch (solid polymerig), a du (lled-ddargludydd, cydweddol â graffit). Y ffurfiau coch a gwyn yw'r rhai mwyaf cyfarwydd, a'r ddwy wedi eu hadeiladu o ddellt o detrahedra P4. Yn yr alotrop gwyn mae pob tetrahedra yn cadw ar wahân. Yn yr alotrop coch ffurfia'r tetrahedra gadwynau. Mae ffosfforws gwyn yn cynnau mewn aer, felly cedwir yr elfen o dan ddŵr. Nid yw'r alotropau eraill mor adweithiol â'r un gwyn.

Cemeg anorganig
Metel

Mae metel (lluosog: metalau) yn fath o elfen (caled fel arfer) gyda phriodweddau penodol. Mae metelau yn elfennau gydag egnïon ïoneiddiad isel, sy'n eu galluogi i ffurfio catïonau yn hawdd ac yn arwain at fath o fondio a elwir yn bondio metelig. Oherwydd y bondio yn yr elfennau hyn, mae ganddynt briodweddau nodweddiadol. Er bod anfetelau yn bresennol mewn canrannau uwch ar y ddaear, mae dros hanner yr elfennau naturiol yn fetelau. Yn y tabl cyfnodol mae'r metelau ar y chwith gyda llinell igam-ogam yn eu gwahanu'r o'r anfetelau. Mae'r llinell yn rhedeg o foron i boloniwm, gyda'r elfennau o amgylch y llinell yn lled-fetelau.

Priodweddau ffisegol 
Mae'r metelau yn solidau sgleiniog, fel arfer. Arian byw yw'r unig un nad yw'n solid, gan ei fod yn hylif trwm yn ei gyflwr safonol. Mae'r mwyafrif yn arian o ran eu lliw, ond mae gan rai ohonynt liwiau gwahanol gyda lliwiau copr ac aur mor nodweddiadol nes bod enw'r metelau yn dod o enw'r lliw.

Maent hefyd yn:
Dargludyddion trydanol gyda chopr ac aur ymysg y dargludyddion gorau
Oherwydd bod yr ïonau positif mewn môr o electronau, ac felly gall yr electronau rhydd yma llifo pan roddir foltedd ar draws yr adeiledd metel. Arian yw'r defnydd sy'n dargludo fwyaf, ond oherwydd ei phris uchel, defnyddir copr.
Dargludyddion thermol
Mae'r gwres yn gwneud i'r electronau rhydd i ddirgrynu, mae'r egni dirgrynu yma yn trosglwyddo i wres ac yn teithio trwy'r ddellten.
Deunyddiau hydrin
Mae hyn meddwl bod modd eu plygu a gwasgu i siâp. Mae'r haenau yn llithro dros ei gilydd heb dorri'r bond metelig.
Deunyddiau hydwyth,
Mae hyn meddwl bod modd tynnu i wifrau yn hawdd. Mae'r haenau yn llithro dros ei gilydd heb dorri'r bond metelig.
Ymdoddbwyntiau a berwbwyntiau uchel iawn
Mae angen egni mawr i dorri'r ddellten ïonig. Heblaw am un eithriad, sef Mercwri, sy'n ymdoddi ar -39°C ac yn hylif ar dymheredd ystafell.

Priodweddau cemegol 
Mae metelau yn colli electronau yn hawdd ffurfio catïonau, felly maent yn adweithio gydag anfetelau i ffurfio cyfansoddion ïonig. Maent yn ffurfio ocsidau basig trwy adweithio gydag ocsigen.

Bondio yn yr elfen 
Tarddiad y bondio mewn metelau yw eu hegnïon ïoneiddiad isel. Yn yr elfen mae'r atomau yn colli eu helectronau allanol i ffurfio dellten o gatïonau. Mae'r electronau allanol yn ffurfio môr o electronau dadleoledig sy'n rhydd i symud o amgylch yr ïonau positif. Mae hwn yn arwain at sglein a dargludedd yr elfennau. Nid yw'r cymoedd yn gyfeiriadol, felly mae modd newid eu siapau yn hawdd sy'n eu gwneud yn hydrin a hydwyth.  Yn ogystal, mae'r môr o electronau yn gallu arwain cerrynt trydanol yn hawdd trwy'r metel.

Ar lefel fwy dwfn gellid disgrifio metel yn nhermau'r lefelau egni ar gyfer yr electronau dadleoledig. Maent yn ffurfio bandiau o lefelau egni, gyda'r band falens a'r band dargludiad yn orgyffwrdd. Mae'r broses yn galluogi'r electronau falens i gael eu trosglwyddo i'r band dargludiad lle gallant symud. Mae'r diffiniad hwn yn agor y posibilrwydd o fetelau nad ydynt yn elfennau neu gymysgedd o fetelau elfennol (aloi). Mae rhai polymerau organig sydd yn cynnwys electronau dadleoledig yn dangos priodweddau metel a gelwir y rhain yn fetelau organig.

 
Cemeg anorganig
Mark J. Williams

Chwaraewr snwcer o Cwm, Gwent yw Mark James Williams (ganwyd 21 Mawrth 1975).

Mae wedi ennill 22 twrnamaint graddedig, gan gynnwys tri Pencampwriaeth Byd, a'r chwaraewr llaw chwith cyntaf i ennill Pencampwriaeth Byd.

Yn 1996 enillodd Pencampwriaeth Agored Cymru a'r Grand Prix, ac yna yn 1998 enillodd y Masters. Roedd tymor 1999/2000 yn bwysig yn ei yrfa pan enillodd Pencampwriaeth y Deyrnas Unedig a Phencampwriaeth y Byd ynghyd â nifer o enillion eraill i gyrraedd y reng gyntaf
Yn 2002/2003 enillodd y Deyrnas Unedig, y Masters a Phencampwriaeth y Byd. Gwnaeth hyn ef y pedwerydd chwaraewr i ddal y tri teitl ar yr un pryd, gan ddilyn Stephen Hendry, Steve Davis a John Higgins

Ar yr 20 Ebrill 2005 daeth y Cymro cyntaf, a'r pumed yn hanes Pencampwriaeth y Byd i wneud 147.

Ei hyfforddwr oedd Terry Griffiths ond yn Ebrill 2006 daeth hynny i ben er iddynt barhau yn ffrindiau.

Cyfeirir ato yn aml fel Mark J. Williams i'w wahaniaethu â Mark James arall  o Loegr a oedd yn chwarae snwcer yn y 90au

Yn 2018, daeth yn Bencampwr y Byd am y trydydd tro, 15 mlynedd ar ôl ennill ddiwethaf. Curodd yr Albanwr John Higgins o 18-16 ffrâm.

Cyfeiriadau

Chwaraewyr snwcer Cymreig
Genedigaethau 1975
Pobl o Went
Dargludydd trydanol

Sylwedd sydd yn gadael i egni teithio trwyddo yw dargludydd, a dargludydd trydanol yw sylwedd sydd yn gadael i egni trydanol teithio trwyddo. Metelau yw'r dagludyddion fwyaf cyffredin, ond mae graffit yn anfetel sy'n dargludydd trydanol.

Dibynnai gallu'r deunydd i ddargludo ar y nifer o electronau rhydd ym mhlisgennau allanol yr atomau.

Cemeg ffisegol
Ffiseg
Milan Milutinović

Arlywydd Serbia o 1998 i 2002 oedd Milan Milutinović (Serbeg: Милан Милутиновић ; ganwyd 19 Rhagfyr, 1942 - 2 Gorffennaf 2023).

Arlywyddion Serbia
Genedigaethau 1942
Marwolaethau 2023
Gwleidyddion Serbaidd
Boris Tadić

Arlywydd Gweriniaeth Serbia o 11 Gorffennaf 2004 hyd 5 Ebrill 2012 oedd Boris Tadić (Serbeg: Борис Тадић) (ganwyd 15 Ionawr, 1958 yn Sarajevo, Bosnia-Hertsegofina). Seicolegydd ydyw o ran ei addysg, ond fel arweinydd y Blaid Ddemocrataidd ac Arlywydd y caiff ei adnabod gan fwyaf.

Gyrfa wleidyddol
Ar y 27 Mehefin, 2004, etholwyd Tadić yn Arlywydd am gyfnod o bum mlynedd a thyngodd ei lw ar 11 Gorffennaf, 2004. Fe'i ailetholwyd am cyfnod pellach o 5 mlynedd ar 3 Chwefror, 2008 gan ddechrau ar Chwefror 15. Cyn ei waith fel Arlywydd bu'n Weinidog Telegyfathrebu Gweriniaeth Ffederal Iwgoslafia ac yn Weinidog Amddiffyn o Serbia a Montenegro.

Cafodd ei weld gan rai fel arweinydd oedd "yn driw i'r feddylfryd Gorllewinol" ac yn medru cydweithio'n gytbwys gyda'r Unol Daleithiau a Rwsia. Trosglwyddwyd yr arweinyddiaeth, dros dro, i Đukić-Dejanović.

Cyfeiriadau

Arlywyddion Serbia
Genedigaethau 1958
Gwleidyddion Serbaidd
Seicolegwyr
Eric Morecambe

Digrifwr oedd Eric Morecambe (John Eric Bartholomew) (14 Mai 1926 – 28 Mai 1984). Gweithiai ar y cyd ag Ernie Wise. Daeth y ddeuawd yn adnabyddus ledled gwledydd Prydain gyda The Morecambe and Wise Show.

Digrifwyr
Genedigaethau 1926
Marwolaethau 1984