alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
C. H. Dodd

Diwinydd ac awdur oedd Charles Harold Dodd (7 Ebrill 1884 – 21 Medi 1973).

Cafodd ei eni yn Wrecsam.  Brawd yr hanesydd A. H. Dodd oedd ef.

Llyfryddiaeth
The Meaning of Paul for Today (1920)
The Authority of the Bible (1928)
The Leader (1930) booklet
Epistle of Paul to the Romans (1932)
The Framework of the Gospel Narrative (1932)
The Mind of Paul: A Psychological Approach (1933)
The Bible and its Background (1935)
The Bible and the Greeks (1935)
The Parables of the Kingdom (1935)
The Apostolic Preaching and its Developments: Three Lectures with an Eschatology and History  (1936)
The First Epistle of John and the Fourth Gospel (1937)
History and the Gospel (1938)
The Bible Today  (1946)
The Johannine Epistles (1946) Moffatt Commentary
About the Gospels (1950)
The Coming of Christ: Four Broadcast Addresses for the Season of Advent (1951)
Gospel and Law: The Relation of Faith and Ethics in Early Christianity (1951)
According to the Scriptures: The Substructure of New Testament Theology (1952)
Christianity and the Reconciliation of the Nations (1952)
Man In God's Design According to the New Testament (1953) gyda Panagiotis Bratsiotis, R. Bultmann, a Henri Clavier
The Interpretation of the Fourth Gospel (1953)
New Testament Studies (1953)
The Dialogue Form in the Gospels (1954/55)
Benefits of His Passion (1956)
How to Read the Gospels (1956)
Triptych (1958)
Historical Tradition in the Fourth Gospel (1963)
More New Testament Studies (1968)
The Founder of Christianity  (1970)

Dolennau allanol
Cofiant (yn Almaeneg)

Diwinyddion Cymreig
Genedigaethau 1884
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Marwolaethau 1973
Pobl o Wrecsam
Patrick White

Nofelydd a dramodydd o Awstralia oedd Patrick Victor Martindale White (28 Mai 1912 – 30 Medi 1990). Enillodd Wobr Lenyddol Nobel ym 1973.

Llyfryddiaeth

Nofelau 
 Happy Valley (1939)
 The Living and the Dead (1941)
 The Aunt's Story (1948)
 The Tree of Man (1955)
 Voss (1957)
 Riders in the Chariot (1961)
 The Solid Mandala (1966)
 The Vivisector (1970)
 The Eye of the Storm (1973)
 A Fringe of Leaves (1976)
 The Twyborn Affair (1979)
 Memoirs of Many in One (1986)

Storiau 
 The Burnt Ones (1964)
 The Cockatoos (1974)

Drama 
 Bread and Butter Women (1935)
 The School for Friends (1935)
 Return to Abyssinia (1947)
 The Ham Funeral (1947)
 The Season at Sarsaparilla (1962)
 Night on Bald Mountain (1964)
 A Cheery Soul (1963)
 Big Toys (1977)
 Signal Driver: A Morality Play for the Times (1982)
 Netherwood (1983)
 Shepherd on the Rocks (1987)

Arall 
 Flaws in the Glass (1981)

Dramodwyr Awstralaidd
Dramodwyr Saesneg
Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Genedigaethau 1912
Marwolaethau 1990
Nofelwyr Awstralaidd
Nofelwyr Saesneg
Stevie Wonder

Cerddor Americanaidd yw Stevie Wonder (ganwyd Steveland Hardaway Judkins 13 Mai 1950).

Gwragedd 
Syreeta Wright (1970 - 1972)
Kai Milla Morris

Disgyddiaeth 
 1963: Recorded Live: The 12 Year Old Genius (UD #1)
 1972: Talking Book (UD #3)
 1973: Innervisions (UD #4, DU #8)
 1974: Fulfillingness' First Finale (UD #1, DU #5)
 1976: Songs in the Key of Life (UD #1, DU #2)
 1979: Journey through the Secret Life of Plants Soundtrack (UD #4, DU #8)
 1980: Hotter than July (UD #3, DU #2)
 1982: Stevie Wonder's Original Musiquarium (UD #4, DU #8)
 1984: The Woman in Red Soundtrack (UD #4, DU #2)
 1985: In Square Circle (UD #5, DU #5)
 1995: Conversation Peace (DU #8)
 2005: A Time to Love (UD #5)

Cerddorion Affricanaidd-Americanaidd
Genedigaethau 1950
Cyfansoddwyr caneuon Americanaidd
Blwyddyn

Blwyddyn yw'r cyfnod amser y mae'n cymryd i'r Ddaear gylchdroi o amgylch yr Haul unwaith. Mae hyn yn cyfateb i gyfnod symudiad ymddangosiadol yr Haul o gwmpas yr ecliptig.

Blwyddyn drofannol, sy'n 365.2422 diwrnod, yw'r amser mae'n cymryd i'r haul fynd dwywaith yn olynol trwy gyhydnos y gwanwyn (Alban Eilir).

Blwyddyn serol (sidereal year), sy'n 365.2564 diwrnod, yw'r amser mae'n cymryd i'r haul symud dwywaith yn olynol trwy bwynt perthynol i gefndir y sêr yn yr awyr.

Gweler hefyd 
Calendr
Calendr Gregori
Blwyddyn naid
Blwyddyn galactig
Blwyddyn golau
Blwyddyn gosmig

 
Unedau amser
Calendr
444

4g - 5g - 6g 
390au 400au 410au 420au 430au - 440au - 450au 460au 470au 480au 490au 
439 440 441 442 443 - 444 - 445 446 447 448 449

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
27 Mehefin - Cyril o Alexandria, duwinydd

444
443

4g - 5g - 6g 
390au 400au 410au 420au 430au - 440au - 450au 460au 470au 480au 490au 
438 439 440 441 442 - 443 - 444 445 446 447 448

Digwyddiadau 
 Y Bwrgwyniaid yn creu teyrnas ar lannau Afon Rhone
 Attila, brenin yr Hyniaid yn dinistrio Naissus

Genedigaethau

Marwolaethau 

443
442

4g - 5g - 6g 
390au 400au 410au 420au 430au - 440au - 450au 460au 470au 480au 490au 
437 438 439 440 441 - 442 - 443 444 445 446 447

Digwyddiadau 
 Yr Ymerodraeth Rufeinig yn gwneud cytundeb a Geiseric, brenin y Fandaliaid, yn cydnabod ei hawl i'r tiriogaethau a goncrodd yng Ngogledd Affrica.
 Domnus II yn olynu ei ewythr Ioan fel Patriarch Antioch

Genedigaethau

Marwolaethau 

442
A. H. Dodd

Hanesydd Cymreig oedd yr Athro Arthur Herbert Dodd (1891 - 21 Mai 1975), a arbenigai yng nghyfnod y Tuduriaid a'r Stiwardiaid yng Nghymru ac yn hanes y Chwyldro Diwydiannol.

Bywgraffiadau
Ganed Dodd yn Wrecsam, lle roedd ei dad Charles yn brifathro. Roedd tueddiadau academaidd yn y teulu; daeth un o'i dri brawd, C. H. Dodd, i amlygrwydd fel ysgolhaig yn arbenigo ar y Testament Newydd. Aeth i Ysgol Ramadeg Wrecsam ac yna i Goleg Newydd, Rhydychen ym 1911. Wedi graddio mewn hanes, ymunodd â chorfflu meddygol y fyddin (RAMC) ym 1914.

Penodwyd ef yn ddarlithydd yng Ngholeg Prifysgol Bangor ym 1919, ac ym 1930 dilynodd Syr John Edward Lloyd fel Athro Hanes yno. Bu hefyd yn dysgu yn yr Adran Efrydiau Allanol a Chymdeithas Addysg y Gweithwyr. Ymddeolodd ym 1958, ond bu'n gweithio wedyn fel curadur Amgueddfa Bangor ac yn dysgu yng Ngholeg y Normal, Bangor.

Llyfrau
 The Industrial Revolution in North Wales (1933)
 Studies in Stuart Wales (1952)
 Life in Elizabethan England (1961)
 A History of Caernarvonshire (1968)
 Life in Wales (1972)
 A Short History of Wales (1977) (cyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth)

Academyddion Cymreig
Curaduron
Genedigaethau 1891
Hanesyddion Cymreig
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1975
Pobl o Wrecsam
Saltnes

Mae Saltnes yn bentref ym mwrdeistref Råde yn sir Østfold, de-ddwyrain Norwy. Mae ganddo boblogaeth o 1,969. Mae'n boblogaidd gyda thwristiaid o achos ei draethau.

Trefi a phentrefi Norwy
C.P.D. Sir Hwlffordd

Clwb pêl-droed o Hwlffordd, Sir Benfro ydy Clwb Pêl-droed Sir Hwlffordd (Saesneg: Haverfordwest County Association Football Club). Mae'r clwb yn chwarae yng Nghynghrair Cymru (Y De), ail adran pêl-droed yng Nghymru.

Ffurfiwyd y clwb yn 1899 ac maent yn chwarae ar faes Dôl y Bont.

Hanes 
Ffurfwyd y Clwb yn 1899 fel C.P.D. Hwlffordd ond ar ôl blynyddoedd o chwarae yng Nghynghrairt Sir Benfro, newidiwyd enw'r clwb i C.P.D. Athletic Hwlffordd ym 1936 wedi iddynt sicrhau dyrchafiad i Gynghrair Cymru'r De.

Cafwyd newid arall i enw'r clwb ym 1956 wrth iddynt fabwysiadu'r enw C.P.D. Sir Hwlffordd ac yn yr un tymor, llwyddodd y clwb i ennill pencampwriaeth Cynghrair Cymru'r De am y tro cyntaf yn eu hanes. Llwyddodd y clwb i ennill y bencampwriaeth ar ddwy achlysur arall, ym 1980-81 a 1989-90 cyn dod yn un o aelodau gwreiddiol Uwch Gynghrair Cymru ym 1992-93.

Byr iawn oedd eu cyfnod cyntaf yn y Gynghrair Genedlaethol gan i'w maes gael ei brynnu gan archfachnad Safeway. Methodd y clwb a dod o hyd i faes o safon derbyniol i'r Gynghrair tra bo maes newydd yn cael ei adeiladu a bu rhaid iddynt ddisgyn yn ôl i Gynghrair Cymru'r De ar gyfer tymor 1994-95.

Ym 1997, sicrhawyd dyrchafiad yn ôl i'r Uwch Gynghrair wrth iddynt orffen ar frig Cynghrair Cymru'r De am y pedwerydd tro yn eu hanes.

Bu i chwaraewr Cymru, Simon Davies, gychwyn ei yrfa fel bachgen yn Hwlffordd. Mab o ardal Sir Benfro ydyw.

Record yn Ewrop

Cyfeiriadau

Sir Hwlffordd
Chwaraeon yn Sir Benfro
Sefydliadau 1889
C.P.D. Castell-nedd

Clwp pêl-droed oedd Clwb Pêl-droed Castell Nedd (Saesneg: Neath Athletic Football Club). Ffurfwyd y clwb yn 2005 yn dilyn uniad C.P.D BP Llandarcy a Skewen Athletic.

Hanes 
Fe enillodd y clwb Gynghrair Pêl-droed De Cymru yn 2006/07, felly'n ennill yr hawl i ddyrchafiad i Uwch Gynghrair Cymru ar gyfer 2007/08. Bu'r clwb yn uchelgeisiol drwy arwyddo Lee Trundle, ond yn mis 2012 daeth y clwb i ben drwy orchymun yr Uchel Lys oherwydd dyledion.

Cyfeiriadau

Chwaraeon yng Nghastell-nedd Port Talbot
Dadsefydliadau 2012
Sefydliadau 2005
Castell Nedd
441

4g - 5g - 6g 
390au 400au 410au 420au 430au - 440au - 450au 460au 470au 480au 490au 
436 437 438 439 440 - 441 - 442 443 444 445 446

Digwyddiadau 
Yr Hyniaid yn ymosod ar y Balcanau.
Persia yn ymladd rhyfel byr yn erbyn yr Ymerodraeth Rufeinig

Genedigaethau

Marwolaethau 

441
Ramkhamhaeng Fawr

Ramkhamhaeng Fawr (c.1239–1317, hefyd Pho Khun Ramkhamhaeng; Thai: พ่อขุนรามคำแหงมหาราช) oedd trydydd frenin y frenhinllin Phra Ruang, a rheolwr Teyrnas Sukhothai (un o ragflaenwyr teyrnas Gwlad Tai heddiw) o 1277 hyd 1317, yn ystod ei chyfnod mwyaf llewyrchus. Credir iddo greu'r  wyddor Tai a sefydlogu'n gadarn Bwdhiaeth Theravada fel crefydd wladwriaethol y deyrnas Tai.

Brenhinoedd Tai
Genedigaethau 1239
Marwolaethau 1317
Hanes Gwlad Tai
Teyrnoedd y 13eg ganrif
Teyrnoedd y 14eg ganrif
Bae Abergwaun

Bae ar arfordir de-orllewin Cymru, gogledd Sir Benfro, yw Bae Abergwaun. Mae'n rhan o Fae Ceredigion. Mae'n ymestyn rhwng Pen Dinas (Ynys Dinas) yn y dwyrain i Ben Crincoed yn y gorllewin; pellter o tua 4.5 milltir.

Ar ei lannau ceir porthladd fferi Wdig, Abergwaun ei hun, a Bryn Henllan. Mae'r A487 yn rhedeg ar hyd glan ddeheuol y bae.

Abergwaun
Arfordir Sir Benfro
Bae Ceredigion
Abergwaun
Clwb anturio

Clwb sy'n cynnwys pobl sydd am anturio yn yr awyr agored yw clwb anturio. Mae aelodau ifanc gan llawer o glybiau anturio, ond mae clybiau anturio gydag aelodaeth o henwyr hefyd.

Clybiau a chymdeithasau
Gweithgareddau awyr agored
Alexandra Hasluck

Awdures a hanesydd cymdeithasol o Perth, Gorllewin Awstralia oedd Alexandra Hasluck (26 Awst 1908 – 18 Mehefin 1993).

Gweithiau
 Portrait with Background (1955)
 Unwilling Emigrants (1959)
 Audrey Tennyson's Vice-Regal Days (1978)
 Portrait in a Mirror (1981).

Genedigaethau 1908
Hanesyddion Awstralaidd
Marwolaethau 1993
Merched yr 20fed ganrif
C (iaith rhaglennu)

Mewn cyfrifiadureg, iaith rhaglennu pwrpas cyffredinol yw C(, fel y llythyren C yn Saesneg) a ddatblygwyd yn wreiddiol gan Dennis Ritchie rhwng 1969 a 1973 yn Bell Labs. Mae'i ddyluniad yn darparu lluniadau sy'n cynllunio'n effeithiol i gyfarwyddiadau peiriant arferol a felly mae'n cael ei ddefnyddio mewn rhaglenni sy wedi'u codio mewn iaith gydosod (assembly) yn y gorffennol, yn fwyaf nodedig meddalwedd system fel y system weithredu Unix.

Benthycodd llawer o ieithoedd eraill yn uniongyrchol neu'n anuniongyrchol o C, gan gynnwys: C#, D, Go, Java, JavaScript, Limbo, LPC, Perl, PHP a Python. Mae'r dylanwad mwyaf ar yr ieithoedd wedi bod yn fater o gystrawen ac maen nhw'n tueddu i gyfuno'r cystrawen datganiad ac ymadroddion adnabyddadwy (recognisable expressions) gyda systemau math a modelau data sylfaenol sydd yn gallu bod yn gwbl wahanol. Dechreuodd C++ fel preprocessor i C ac ar hyn o bryd mae'n uwchset ar C.

Dyma enghraifft o raglen a ysgrifennwyd yn C, sydd yn dangos y neges "S'mae, byd".

#include <stdio.h>

int main(void)
{
 printf("S'mae, byd\n");
 return 0;
}

Ffynonellau a throednodion 

Ieithoedd rhaglennu
Michael Bowler

Chwaraewr pêl-droed Seisnig ydy Michael Bowler (ganwyd 8 Medi, 1987).

Genedigaethau 1987
Pêl-droedwyr Seisnig
Rhestr cynfyfyrwyr Prifysgol Caergrawnt

Dyma rhestr rhai cynfyfyrwyr enwog Prifysgol Caergrawnt:

 Siôr VI, brenin y Deyrnas Unedig
 Edward VII, brenin y Deyrnas Unedig
 Oliver Cromwell
 Stanley Baldwin
 Kim Philby
 Terry Waite
 Rowan Williams
 Samuel Taylor Coleridge
 William Wordsworth
 Niels Bohr
 Isaac Newton
 Martin Bell
 Jeremy Paxman
 Logie Bruce Lockhart
 Stephen Hawking
 Ghil'ad Zuckermann

Prifysgol Caergrawnt
Rhestrau pobl
Westquarter

Pentref yn awdurdod unedol Falkirk, yr Alban, ydy Westquarter. Fe'i leolir tua 3 km (2 filltir) i'r de-ddwyrain o dref Falkirk. Mae colomendy o'r 17g yn y pentref.

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Hanes Westquarter

Pentrefi Falkirk
C

Erthygl am y llythyren yw hon. Gweler hefyd C (cyfrifiadureg).

Trydedd llythyren yr wyddor Ladin yw C (c). Dyma drydedd lythyren yr wyddor Gymraeg hefyd.

Yr wyddor Ladin
Yr wyddor Gymraeg
Graffemau

Hanes

Hanes 

Daw "C" o'r un llythyren â "G" . Gimel a'i henwodd y Semiaid. Mae'n bosibl bod yr arwydd wedi'i addasu o hieroglyff Eifftaidd ar gyfer sling staff , a allai fod yn ystyr yr enw gimel. Posibilrwydd arall yw ei fod yn darlunio camel , a'r enw Semitig oedd gamal. Dywed Barry B. Powell , arbenigwr ar hanes ysgrifennu , "Mae'n anodd dychmygu sut y gall gimel = "camel" ddeillio o'r llun o gamel (efallai y bydd yn dangos ei dwmpath , neu ei ben a'i wddf!)" . 

Yn yr iaith Etrwsgaidd, nid oedd gan gytseiniaid plesio unrhyw leisiau cyferbyniol, felly mabwysiadwyd y Groeg ' Γ ' (Gamma) i'r wyddor Etrwsgaidd i gynrychioli  . Eisoes yn yr wyddor Roegaidd Orllewinol , cymerodd Gamma ' ' ffurf yn Etrwsgaidd Cynnar , felly ' ' yn Etrwsgaidd Clasurol . Yn Lladin cymerodd y '  ' ffurf yn Lladin Clasurol . Yn yr arysgrifau Lladin cynharaf , mae'r llythrennau '  ' yn cael eu defnyddio i gynrychioli'r synau  a  (na chawsant eu gwahaniaethu yn ysgrifenedig) . O'r rhain, '  ' a ddefnyddiwyd i gynrychioli  neu  cyn llafariad gron'   ' cyn ', ' a' mewn man arall .  Yn ystod y 3edd ganrif CC, cyflwynwyd cymeriad wedi'i addasu ar gyfer , a '  ' ei hun wedi ei gadw am . Mae'r defnydd o '  ' (a'i amrywiad '  ') disodli'r rhan fwyaf o ddefnyddiau o '  ' a '. Felly, yn y cyfnod clasurol ac wedi hynny , ' yn cael ei drin fel yr hyn sy'n cyfateb i gama Groeg , a '  ' yn cyfateb i kappa; mae hyn yn dangos yn y rhamanteiddio geiriau Groeg, fel yn 'ΚΑΔΜΟΣ' , 'ΚΥΡΟΣ' , a daeth 'ΦΩΚΙΣ' i'r Lladin fel '  ' ,'  ' a '  ' , yn y drefn honno.

Mae gan wyddor eraill lythrennau homoglyffig i 'c' ond nid ydynt yn cyfateb o ran defnydd a tharddiad , fel y llythyren Syrilig Es (С , с) sy'n deillio o'r lunate sigma , a e unwyd oherwydd ei bod yn debyg i'r lleuad cilgant .
Senedd Canada

Senedd Canada (Saesneg: Parliament of Canada, Ffrangeg: Parlement du Canada) yw corff llywodraethol a deddfwriaethol Canada. Mae'n senedd ddwy siambr. Mae gan Tŷ'r Cyffredin (House of Commons neu Chambre des Communes) 308 o aelodau seneddol, wedi'u hethol am uchafswm o derm pum mlynedd mewn etholaethau un sedd. Mae gan yr ail siambr, y Senedd-dy (Senate neu Sénat) 105 o aelodau wedi'u apwyntio.

Llywodraeth Canada
Canada
Rimpfischhorn

Mynydd yn Alpau'r Swistir ydy Rimpfischhorn. Ei uchder yw 4,199m. Cafodd ei ddringo am y tro cyntaf ar 9fed o Fedi 1859 gan Leslie Stephen a Robert Living gyda chymorth Melchior Anderegg a Johann Zumtaugwald. Y daith a gymerwyd oedd o Fluh Alp via'r Rimpfischwänge.

Yr Alpau
Mynyddoedd y Swistir
Amgueddfa India, Calcutta

Amgueddfa India, Calcutta (neu Amgueddfa India, i ddefnyddio ei henw grweiddiol) yw un o'r amgueddfeydd hynaf a phwysicaf yn India ac un o'r rhai gorau yn ne Asia. Codwyd yr amgueddfa yn 1875. Fe'i lleolir ar gornel Stryd Chowringhee yng nghanol dinas Calcutta. Mae'n cynnwys nifer o gerfluniau Bwdhaidd o deyrnas hanesyddol Gandhara yn India a lluniau Tibetaidd, gan gynnwys stupa hynafol o Sanchi.

Calcutta
Amgueddfeydd India
Llanbradach

Pentref yng nghymuned Llanbradach a Phwll-y-pant, bwrdeistref sirol Caerffili, Cymru, yw Llanbradach. Saif ger priffordd y A469. Mae'r enw yn dod o Afon Bradach

Enwogion 
 Morgan John Rhys

Cyfeiriadau

Llanbradach a Phwll-y-pant
Pentrefi Caerffili
Sergei Gonchar

Chwaraewr hoci iâ Rwsiaidd ydy Sergei Gonchar (ganwyd 13 Ebrill 1974 yn Chelyabinsk, Oblast Chelyabinsk, Undeb Sofietaidd).

Chwaraewyr hoci iâ Rwsiaidd
Genedigaethau 1974
Pobl o Oblast Chelyabinsk
Brave New World

Nofel gan Aldous Huxley a gyhoeddwyd yn 1932 yw Brave New World.

Nofelau 1932
Symffoni

Darn cerddoriaeth glasurol Gorllewinol, mewn pedwar symudiad neu ran fel rheol, yw symffoni. Datblygodd y symffoni glasurol o ganol y 18g ymlaen yn nwylo cyfansoddwyr fel Joseph Haydn a Mozart. Roedd y symudiad cyntaf yn gyflym ac ar ffurf sonata, yr ail yn araf a mynegol, y trydydd yn minuet a trio, a'r pedwerydd yn gyflym.

Ymestynodd Beethoven ystod emosiynol a thechnegol y symffoni gan ychwanegu corws a chantorion unigol yn ei Nawfed Symffoni. Gyda'r Mudiad Rhamantaidd yn y 19g a chyfansoddwyr fel Schubert, Schumann, Johannes Brahms, Mendelssohn, Dvořák a Tchaikovsky, tyfodd y symffoni i fod yn un o ffurfiau blaenaf a mwyaf poblogaidd y traddodiad Clasurol.

Ar ddiwedd y ganrif honno a dechrau'r ugeinfed, daeth cyfansoddwyr fel Anton Bruckner a Gustav Mahler â datblygiadau newydd ym maint a chynnwys y symffoni. Arbrofai Mahler yn arbennig gyda symffonïau marweddog, thematig, i'w perfformio gan gerddorfeydd mawr; mil o leisiau yn achos ei 8fed Symffoni, er enghraifft.

Ond gyda chyfansoddwyr fel Sibelius troes y symffoni'n fwy cryno, mwy pur yn ei helfennau a llai cyfyng ei strwythr: symffoni un symudiad yw 7fed Symffoni Sibelius er enghraifft.

Yn ail hanner yr 20g cafwyd amrywiaeth mawr ym myd y symffoni, o gerddoriaeth dra-fodern Dmitri Shostakovich i arddulliau arbrofol, minimalaidd y to newydd.

Cerddoriaeth glasurol
Ffurfiau cerddorol
Mathau o gerddoriaeth
Gwenithfaen

Carreg igneaidd galed asidig yw gwenithfaen (neu ithfaen). Ceir sawl math o wenithfaen yn y byd. Mae'n un o'r creigiau pwysicaf ar gyfer adeiladwaith. Yng ngogledd-orllewin Cymru roedd chwareli gwenithfaen Yr Eifl yn Llŷn a'r Penmaen-mawr (rhwng Penmaenmawr a Llanfairfechan) yn cyflogi cannoedd o weithwyr yn y 19g a'r 20g.

Gweler hefyd 
 Chwarel
 Chwareli gwenithfaen Gogledd Cymru

Creigiau igneaidd
Riyadh

Riyadh yw prifddinas a dinas fwyaf Sawdi Arabia. Mae'n gorwedd yn nyffryn hir Jabal Tuwayk yng nghanol gorynys Arabia. Tref fechan oedd Riyadh tan y 1930au pan ddarganfuwyd olew yn Saudi. Ers hynny mae wedi tyfu'n gyflym ac erbyn heddiw mae'n ddinas fodern brysur gyda nifer o adeiladau newydd. Mae'n gartref i lywodraeth y wlad a dwy brifysgol.

 
Dinasoedd Sawdi Arabia
Prifddinasoedd Asia
Llwybr Glyn Dŵr

Llwybr cerdded ym Mhowys yw Llwybr Glyn Dŵr (neu'n gywir: Llwybr Glyn Dŵr). Fe'i enwir ar ôl y tywysog Owain Glyn Dŵr ac mae'n dilyn llwybr sy'n ymweld â llefydd a gysylltir a Glyn Dŵr a hanes ei wrthryfel. Gyda Llwybr Arfordirol Ynys Môn a Llwybr Arfordir Penfro, mae'n un o dri Llwybr Cenedlaethol yng Nghymru.

Mae'r llwybr yn cychwyn yn Nhref-y-clawdd (Knighton), ar y ffîn â Lloegr, lle mae'n cysylltu â Llwybr Clawdd Offa. Yna mae'n rhedeg ar gylch tro pedol trwy ganolbarth Cymru gan fynd trwy nifer o drefi bach a phentrefi a safleodd hanesyddol fel Abaty Cwm Hir. Ar ôl croesi Pumlumon ac ymweld â safle Brwydr Hyddgen mae'n cyrraedd Machynlleth ar Afon Dyfi ac yna'n gychwyn yn ôl i'r dwyrain i orffen yn Y Trallwng.

Cludiant ym Mhowys
Glyn Dŵr
Owain Glyn Dŵr
Diserth

Am y pentrefan yn ne Powys gweler Diserth, Powys.Pentref canolig ei faint a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw Diserth ()Dictionary of Place-names in Wales (Gwasg Gomer, 2007), tud. 125 neu Dyserth'. Mae'n gorwedd ychydig o filltiroedd i'r de o Brestatyn ac i'r dwyrain o dref Rhuddlan. Poblogaeth 2566 (Cyfrifiad 2001).

Yn yr Oesoedd Canol, Diserth oedd canolfan cwmwd Prestatyn, yng nghantref Tegeingl. Yma, ar gyrion y pentref presennol, roedd plasdy Botryddan, canolfan y Conwyaid, un o deuluoedd uchelwrol grymusaf y Gogledd. Yn ôl yr hynafiaethydd Edward Lhuyd, claddwyd y bardd ac ysgolhaig Dafydd Ddu o Hiraddug (bu farw tua 1370) yn eglwys Diserth.

Ger y pentref ceir olion hen chwareli a rhaeadrau, ac mae bryn deniadol Moel Hiraddug yn y cyffiniau. Gorwedd ar yr A5151 ac mae rhan o Lwybr y Gogledd yn rhedeg heibio i'r pentref.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Sir Ddinbych
Pentrefi Sir Ddinbych
Stephen Hawking

Ffisegwr damcaniaethol, cosmolegydd ac awdur llyfrau ar seryddiaeth a gwyddoniaeth oedd Stephen William Hawking CH, CBE, FRS, FRSA (8 Ionawr 1942 – 14 Mawrth 2018); awdur y gyfrol ddylanwadol A Brief History of Time (1988). Mae damcaniaeth y tyllau duon yn ddyledus i'w waith mathemategol arloesol yn ogystal â'r gwaith a wnaeth ar y cyd â Robert Penrose ar ddisgyrchiant fel rhan o waith ehangach ar ddamcaniaeth perthnasedd cyffredinol a mecaneg cwantwm.

Cafodd ddiagnosis o glefyd motor niwron o fath ALS pan oedd yn 21 oed, yn 1963. Nid oedd disgwyl iddo fyw mwy na dwy flynedd. Gwaethygodd y symptomau dros y ddegawd ac er ei fod yn benderfynol o fyw bywyd annibynnol, fe'i berswadiwyd i ddefnyddio cadair olwyn erbyn diwedd y 1960au. Yn yr 1980au daliodd niwmonia ac yn y driniaeth cafodd driniaeth traceotomi a ddinistriodd yr hyn oedd yn weddill o'i lais. Yn 1986 dechreuodd ddefnyddio rhaglen gyfrifiadur "Equalizer" o Walter Woltosz, prif weithredwr Words Plus. Roedd yn gallu gwasgu botwm i ddewis geiriau o'r sgrîn er mwyn adeiladu brawddegau a fyddai yn cael ei lleisio gan syntheseinydd llais. Dros amser daeth y llais electronig amrwd gyda'r acen Americanaidd yn gysylltiedig â Hawking. Er fod lleisiau eraill a gwell wedi eu datblygu dros y blynyddoedd, cadwodd y llais gwreiddiol am ei fod yn uniaethu ag e.

Fe'i ganwyd yn Rhydychen. Yn 1950 pan benodwyd ei dad yn brif ymchwilydd National Institute for Medical Research, symudodd y teulu i St Albans, Swydd Hertford ble'r aeth i'r ysgol leol. Priododd ddwywaith ac roedd ganddo dri o blant.

Llyfryddiaeth

Technegol 
 Singularities in Collapsing Stars and Expanding Universes, gyda D. W. Sciama, 1969.
 Comments on Astrophysics and Space Physics Cyf 1, pennod 1 'The Large Scale Structure of Spacetime,' gyda George Ellis, 1973. ISBN 0-521-09906-4
 The Large, the Small, and the Human Mind, (gyda Abner Shimony, Nancy Cartwright, a Roger Penrose), Cambridge University Press, 1997, ISBN 0-521-56330-5 (clawr caled), ISBN 0-521-65538-2 (clawr papur), Canto: ISBN 0-521-78572-3
 Information Loss in Black Holes, Cambridge University Press, 2005
 God Created the Integers: The Mathematical Breakthroughs That Changed History, Running Press, 2005 ISBN 0-7624-1922-9

Poblogaidd 
 A Brief History of Time (Bantam Press, 1988) ISBN 0-553-05340-X
 Black Holes and Baby Universes and Other Essays (Bantam Books, 1993) ISBN 0-553-37411-7
 The Universe in a Nutshell (Bantam Press 2001) ISBN 0-553-80202-X
 On The Shoulders of Giants. The Great Works of Physics and Astronomy (Running Press 2002) ISBN 0-7624-1698-X
 A Briefer History of Time (Bantam Books 2005) ISBN 0-553-80436-7

Cyfeiriadau

Ffisegwyr Seisnig
Genedigaethau 1942
Marwolaethau 2018
Gwyddonwyr Seisnig
Llenorion Saesneg
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Llenorion Seisnig yr 21ain ganrif
Mathemategwyr Seisnig
Saeson yr 20fed ganrif
Saeson yr 21ain ganrif
David Bowie

Cerddor, canwr roc ac actor Seisnig oedd David Bowie (8 Ionawr 1947 - 10 Ionawr 2016), enw bedydd David Robert Jones ganwyd yn Brixton, Llundain. Roedd ymhlith y canwyr roc mwyaf dylanwadol yn y 1970au a'r 1980au.

Priododd:
 Angie Barnett (1970-1980)  
 Iman (1992-2015)

Albymau stiwdio
 David Bowie (1967)
 Space Oddity (1969, DU #17, UDA #16)
 The Man Who Sold the World (1970, DU #26, UDA #105)
 Hunky Dory (1971, DU #3, UDA #93)
 The Rise and Fall of Ziggy Stardust and the Spiders from Mars (1972, DU #5, UDA #75)
 Aladdin Sane (1973, DU #1, UDA #17)
 Pin Ups (1973, DU #1, UDA #23)
 Diamond Dogs (1974, DU #1, UDA #5)
 Young Americans (1975, DU #2, UDA #9)
 Station to Station (1976, DU #5, UDA #3)
 Low (1977, DU #2, UDA #11)
 "Heroes" (1977, DU #3, UDA #35)
 Lodger (1979, DU #4, UDA #20)
 Scary Monsters (and Super Creeps) (1980, DU #1, UDA #12)
 Let's Dance (1983, DU #1, UDA #4)
 Tonight (1984, DU #1, UDA #11)
 Never Let Me Down (1987, DU #6, UDA #34)
 Black Tie White Noise (1993, DU #1, UDA #39)
 Outside (1995, DU #8, UDA #21)
 Earthling (1997, DU #6, UDA #39)
 'hours...' (1999, DU #5, UDA #47)
 Toy (2001)
 Heathen (2002, DU #5, UDA #14)
 Reality (2003, DU #3, UDA #29)
 The Next Day (2013, DU #1, UDA #2)
 Blackstar (2016, DU #1, UDA #1)

Cyfeiriadau

Actorion Seisnig
Cantorion Seisnig
Cerddorion Seisnig
Cantorion LHDT
Genedigaethau 1947
Marwolaethau 2016
Brixton

Am y pentref o'r un enw yn Nyfnaint, gweler Brixton, Dyfnaint.

Ardal faestrefol ym Mwrdeistref Llundain Lambeth, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy Brixton. 
Lleolir yn ne Llundain, i'r de o Afon Tafwys. Ganwyd y canwr roc adnabyddus David Bowie yno (8 Ionawr, 1947).

Mae gan yr ardal boblogaeth sylweddol o bobl Affro-Garibîaidd ac mae rhannau'n ddifreinitedig iawn. Cafwyd cyfres o derfysgoedd yno yn y 1980au ac mae lefel troseddau gwn yn uchel.

Cyfeiriadau

 
Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Lambeth
Catrin Howard

Catrin Howard (tua 1520-1525 - 13 Chwefror, 1542) oedd brenhines Lloegr o 1540 hyd ei marwolaeth a phumed gwraig Harri VIII o Loegr. Cafodd ei dienyddio trwy dorri ei phen ar orchymyn ei ŵr yn Chwefror, 1542, ar ôl i Thomas Cranmer ei chael yn euog ar gyhuddiad o gael perthynas rhywiol cyn priodi. Cafodd Harri a Catrin Howard briodas bersonol.

Breninesau Lloegr
Gwragedd Harri VIII, brenin Lloegr
Marwolaethau 1542
Merched y 15fed ganrif
Merched yr 16eg ganrif
Gwefan

Casgliad o dudalennau gwe, delweddau, fideos, neu ddeunydd digidol arall a letyir gan wasanaethydd gwe ac sy'n cael ei gyrraedd drwy'r rhyngrwyd neu LAN yw gwefan.

Mae gwefan yn ddogfen, wedi'i hysgrifennu mewn HTML fel rheol, sydd ar gael ymhob achos bron trwy HTTP, y protocol sy'n trosglwyddo gwybodaeth o'r gwasanaethydd gwe i gael ei harddangos ym mhorwr y defnyddiwr.

Gyda'i gilydd, ystyrir fod pob gwefan sydd ar gael i'r cyhoedd yn ffurfio'r "we fyd-eang".

Ym Mawrth 2007 roedd 'na dros 110 miliwn o wefannau ar y Gwe Byd-eang.

Gelwir person sy'n gyfrifol am wefan yn "wefeistr".

Gweler hefyd
Curiad: y wefan Gymraeg gyntaf
Archesgob

Prif esgob sydd ag awdurdod mewn rhai materion dros esgobion eraill yn ei dalaith eglwysig, ynghyd ag yn ei esgobaeth ei hun, yw archesgob. Hyd at yr 8g a dechrau'r nawfed 'metropolitan' oedd teitl swyddogol archesgob, enw sy'n cael ei ddefnyddio o hyd yn yr eglwysi uniongred, e.e. yng Ngwlad Groeg a Rwsia. Yn y gwledydd Celtaidd ymddengys fod archesgobion yn ffenomen cymharol ddiweddar a ddaeth i mewn wrth i ddylanwad ac awdurdod Eglwys Rufain ymledu; gosodwyd sylfeini'r system presennol yng Nghymru gan y Normaniaid.

Gweler hefyd
 Archesgob Cymru
 Archesgob Caergaint
 Archesgob Efrog

 
Teitlau eglwysig
Jean-Philippe Rameau

Cyfansoddwr o Ffrainc oedd Jean-Philippe Rameau (25 Medi 1683 - 12 Medi 1764), a aned yn ninas Dijon. Fe'i ystyrir yn un o ffigurau pwysicaf cerddoriaeth faroc. Roedd yn organydd o fri yn ogystal.

Cyn troi at gyfansoddi, ysgrifennodd y gyfrol Traité de l'harmonie ('Traethawd ar Gytgord') sy'n cael ei ystyried yn gyfraniad pwysig i ddamcaniaeth cerddoriaeth fodern. Mae ei waith yn cynnwys cerddoriaeth siambr, cerddoriaeth i'r harpsicord a 24 opera, gan gynnwys Hippolyte et Aricie (1733) a'r opera-balet Les Indes galantes (1735).

Tyfodd ysgol o gerddorion o'i gwmpas a chafwyd cryn anghydfod rhwng ei ddilynwyr ac edmygwyr Lully a Pergolesi.

Rhestr o'i waith

Gwaith offerynnol
Pièces de clavecin. Trois livres. 1706, 1724, 1728.
 Pieces de Clavecin en Concerts (1741)
 La Dauphine. (1747)

Cantatas
 Les amants trahis L’impatience Aquilon et Orithie Orphée Thétis (1727)
 Le berger fidèle (1728)
 Cantata la menor (1728)

Motets
 Deus noster refugium (cyn 1716)
 In convertendo (c.1718)
 Quam dilecta (1720)
 LaboraviOperâu
 Tragédies en musique 
 Hippolyte et Aricie (1733; 1742)
 Castor et Pollux (1737; 1754)
 Dardanus  (1739; 1744 a 1760), sgôr 
 Zoroastre (1749; 1756)
 Les Boréades (1763)

Opera-ballets
 Les Indes galantes (1735; 1736)
 Les fêtes d'Hébé neu les Talens Lyriques (1739)
 Les fêtes de Polymnie (1745)
 Le temple de la gloire (1745; 1746)
 Les fêtes de l'Hymen et de l'Amour (1747)
 Les surprises de l'Amour (1748; 1757)

 Pastorale héroïques 
 Zaïs (1748)
 Naïs (1749)
 Acante et Céphise (1751)
 Daphnis et Eglé (1753)

 Comédies lyriques
 Platée (1745), sgôr 
 Les Paladins (1760)

 Comédie-ballet 
 La Princesse de Navarre (1744)

 Actes de ballet 

 Les Fêtes de Ramire (1745)
 Pigmalion (1748)
 La guirlande (1751)
 Les sibarites (1753)
 La naissance d'Osiris (1754)
 Anacréon (1754)
 Anacréon (gwaith gwahanol i'r uchod, 1757)
 Nélée et Myrthis (dyddiad?)
 Zéphire (dyddiad?)
 Io (anorffenedig)

Gwaith coll
 Samson (tragédie en musique)
 Linus (tragédie en musique)
 Lysis et Délie (pastorale)

 Llyfrau 
 Traité de l’harmonie réduite à ses principes naturels (Paris 1722)
 Démonstration du principe de l'harmonie'' (Paris 1750)

Cerddorion Ffrengig
Cyfansoddwyr Ffrengig
Cyfansoddwyr opera
Genedigaethau 1683
Marwolaethau 1764
440

4g - 5g - 6g 
390au 400au 410au 420au 430au - 440au - 450au 460au 470au 480au 490au 
435 436 437 438 439 - 440 - 441 442 443 444 445

Digwyddiadau
 Geiseric, brenin y Fandaliaid, yn cipio Sicilia
 29 Medi - Pab Leo I yn olynu Pab Sixtus III fel y 45ed pab

Genedigaethau
Bodhidharma, mynach Bwdhaidd

Marwolaethau
18 Awst - Pab Sixtus III

440
439

4g - 5g - 6g 
380au 390au 400au 410au 420au - 430au - 440au 450au 460au 470au 480au 
434 435 436 437 438 - 439 - 440 441 442 443 444

Digwyddiadau 
 Licinia Eudoxia, gwraig yr Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin, Valentinian III, yn cael y teitl Augusta yn dilyn genedigaeth eu merch Eudocia
 19 Hydref - y Fandaliaid yn cipio dinas Carthago

Genedigaethau

Marwolaethau 

439
438

4g - 5g - 6g 
380au 390au 400au 410au 420au - 430au - 440au 450au 460au 470au 480au 
433 434 435 436 437 - 438 - 439 440 441 442 443

Digwyddiadau 
15 Chwefror - cyhoeddi y Codex Theodosianus, casgliad o'r Gyfraith Rufeinig
Yazdegerd II yn dod yn frenin Persia

Genedigaethau

Marwolaethau 
Bahram V, brenin Persia

438
437

4g - 5g - 6g 
380au 390au 400au 410au 420au - 430au - 440au 450au 460au 470au 480au 
432 433 434 435 436 - 437 - 438 439 440 441 442

Digwyddiadau 
29 Hydref - Valentinian III, yr Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin, yn priodi Licinia Eudoxia, merch ei gefnder Theodosius II, yr ymerawdwr yn y dwyrain.

Genedigaethau 
Childeric I, brenin y Ffranciaid Saliaidd (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 

437
Caban F'ewyrth Twm

Mae Caban F'ewyrth Twm (Teitl gwreiddiol Saesneg: Uncle Tom's Cabin; neu, Life Among the Lowly) yn nofel gan yr awdures Americanaidd Harriet Beecher Stowe a gyhoeddwyd yn 1852. Roedd y nofel wedi ei bwriadu fel ymosodiad ar gaethwasiaeth, a bu'n llwyddiant enfawr. Ystyrir iddi fod yn allweddol wrth greu'r agweddau a arweiniodd at Ryfel Cartref America. Dywedir i Abraham Lincoln, pan gyflwynwyd Harriet Beecher Stowe iddo yn ystod y rhyfel, wneud y sylw "Felly dyma'r ddynes fach a ddechreuodd y rhyfel mawr yma".

Ymhlith y dylanwadau ar y nofel, roedd hunangofiant Josiah Henson, cyn-gaethwas oedd wedi llwyddo i ddianc i Ganada yn 1830. Bu Stowe hefyd yn siarad â chryn nifer o gaethweision a chyn-gaethweision wrth gasglu deunydd ar gyfer y llyfr.

Gwerthwyd mwy o gopiau o Uncle Tom's Cabin nag o unrhyw lyfr arall yn ystod y 19g ac eithrio'r Beibl. Gwerthwyd 300,000 o gopiau yn yr Unol Daleithiau yn y flwyddyn gyntaf, ac erbyn 1854 roedd y llyfr wedi ei drosi i 60 o ieithoedd gwahanol.

Addasiad Cymraeg 
Cyhoeddwyd y cyfieithiad Cymraeg cyntaf, gan Hugh Williams dan y teitl Caban F'ewyrth Twm, yn 1853. Ond cyn hynny roedd addasiad gan William Rees (Gwilym Hiraethog) wedi ymddangos fel penodau wythnosol yn Y Faner, papur newydd Rhyddfrydol Thomas Gee: fe'i cyhoeddwyd fel Aelwyd F'Ewythr Robert ym Medi 1853. Mae Gwilym Hiraethog yn rhoi gwisg Gymreig i'w addasiad trwy ei osod mewn fframwaith o deulu yng ngogledd Cymru yn darllen Caban F'Ewythr Twm (sef cyfieithiad Hiraethog o'r nofel) gyda'r nos ac yn trafod ei arwyddocád yng nghyd-destun Radicaliaeth Gymreig y cyfnod. Cafodd fersiynau Rees a Williams eu hailargraffu nifer o weithiau yn ail hanner 19g. Cyhoeddwyd talfyriad Cymraeg tua'r un adeg gan Thomas Levi.

Defnydd Iaith 
Ceir trafodaeth ar y defnydd o'r iaith yn y cyfieithiadau Cymraeg lle ceisir dangos y diglossia rhwng iaith y siaradwyr Gwyn ac iaith y caethweision. Cyhoeddwyd papur ar y gwahanol cywair iaith gan David Willis yn 2016.

Llyfryddiaeth 
 Raymond B. Davies "Caban f'ewyrth Twm", Y Casglwr 68 (2000), tt. 6-7.
 E. Wyn James, ‘Caethwasanaeth a’r Beirdd, 1790-1840’ , Taliesin 119 (2003), tt.37-60. ISSN 0049-2884.
E. Wyn James, '‘Cymry, Caethwasiaeth a Rhyfel Cartref America’ Darlith ar gyfer modiwl gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol ar Ryfel Cartref America.

Cyfeiriadau

Llyfrau am hanes yr Unol Daleithiau
Nofelau 1852
Nofelau Saesneg gan awduron o'r Unol Daleithiau
Harriet Beecher Stowe

Nofelydd Americanaidd ac ymgyrchydd yn erbyn caethwasiaeth oedd Harriet Elizabeth Beecher Stowe (14 Mehefin 1811 – 1 Gorffennaf 1896). Mae'n fwyaf enwog fel awdur y nofel Uncle Tom's Cabin (1852).

Ganed hi yn Litchfield Connecticut, yn ferch i Lyman Beecher a Roxana Foote Beecher. Dywedir fod y teulu o dras Cymreig. Roedd ei thad yn bregethwr, a daeth ei brawd, Henry Ward Beecher, i amlygrwydd fel pregethwr yn ddiweddarch. Yn 1836 priododd Calvin Ellis Stowe, yntau'n weinidog, a symudasant i Brunswick, Maine. Cawsant saith o blant, ond bu farw pedwar ohonynt o flaen Harriet.

Dechreuodd ysgrifennu o ddifrif yn 1851, yn rhannol oherwydd ei hawydd i wneud rhywbeth i wrthwynebu caethwasiaeth, gyda chefnogaeth William Lloyd Garrison, golygydd The Liberator. Ymddangosodd ei gwaith yn y papur The National Era dan y teitl Uncle Tom's Cabin or Life Among the Lowly. Yn 1852 cyhoeddwyd y gwaith fel llyfr, a bu'n llwyddiant enfawr. Gwerthwyd 300,000 o gopiau yn yr Unol Daleithiau y flwyddyn gyntaf, ac erbyn 1854 roedd y llyfr wedi ei drosi i 60 o ieithoedd gwahanol.

Gweithiau (anghyflawn) 
The Mayflower; or, Sketches of Scenes and Characters Among the Descendants of the Pilgrims (1834)
Uncle Tom's Cabin (1852)
A Key to Uncle Tom's Cabin (1853)
Dred, A Tale of the Great Dismal Swamp (1856)
The Minister's Wooing (1859)
The Pearl of Orr's Island (1862)
Fel "Christopher Crowfield"
House and Home Papers (1865)
Little Foxes (1866)
The Chimney Corner (1868)
Men of Our Times (1868)
Old Town Folks (1869)
Little Pussy Willow  (1870)
Lady Byron Vindicated (1870)
My Wife and I (1871)
Pink and White Tyranny (1871)
Palmetto-Leaves (1873)
We and Our Neighbors (1875)
Poganuc People (1878)

Genedigaethau 1811
Marwolaethau 1896
Merched y 19eg ganrif
Nofelwyr Americanaidd
Nofelwyr Saesneg
Golygyddion Americanaidd
Pobl o Connecticut
436

4g - 5g - 6g 
380au 390au 400au 410au 420au - 430au - 440au 450au 460au 470au 480au 
431 432 433 434 435 - 436 - 437 438 439 440 441

Digwyddiadau 
Yr Hyniaid yn ymosod ar y Bwrgwyniaid, gan ladd eu teulu brenhinol i gyd.

Genedigaethau

Marwolaethau 

436
435

4g - 5g - 6g 
380au 390au 400au 410au 420au - 430au - 440au 450au 460au 470au 480au 
430 431 432 433 434 - 435 - 436 437 438 439 440

Digwyddiadau 
3 Awst - Yr Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin yn alltudio Nestorius i fynachlog yn anialwch y Sahara.
Y Fandaliaid yn cael tiriogaeth yng Ngogledd Affrica trwy gytundeb a'r Ymerodraeth Rufeinig.

Genedigaethau 
Odoacer, brenin Yr Eidal

Marwolaethau 
Pelagius, mynach Brythonaidd (tua'r dyddiad yma)

435
434

4g - 5g - 6g 
380au 390au 400au 410au 420au - 430au - 440au 450au 460au 470au 480au 
429 430 431 432 433 - 434 - 435 436 437 438 439

Digwyddiadau 
Attila a'i frawd Bleda yn dod yn gyd-frenhinoedd yr Hyniaid.
Y cadfridog Aëtius yn ennill grym yn Rhufain.

Genedigaethau

Marwolaethau 

434
433

4g - 5g - 6g 
380au 390au 400au 410au 420au - 430au - 440au 450au 460au 470au 480au 
428 429 430 431 432 - 433 - 434 435 436 437 438

Digwyddiadau 
Yn yr Ymerodraeth Rufeinig yn y gorllewin, mae Petronius Maximus yn dod yn Gonswl.

Genedigaethau

Marwolaethau 

433
432

4g - 5g - 6g 
380au 390au 400au 410au 420au - 430au - 440au 450au 460au 470au 480au 
427 428 429 430 431 - 432 - 433 434 435 436 437

Digwyddiadau 
Brwydr Ravenna rhwng dau gadfridog Rhufeinig ym ymladd am rym yn yr ymerodraeth, Flavius Aëtius a Bonifacius
31 Gorffennaf - Pab Sixtus III yn olynu Pab Celestine fel y 44ydd pab

Genedigaethau

Marwolaethau 
6 Ebrill - Pab Celestine I
Sant Ninian, cenhadwr yn Yr Alban
Bonifacius, cadfridog Rhufeinig
431

4g - 5g - 6g 
380au 390au 400au 410au 420au - 430au - 440au 450au 460au 470au 480au 
426 427 428 429 430 - 431 - 432 433 434 435 436

Digwyddiadau 
Y cadfridog Rhufeinig Aëtius yn gwthio'r Ffranciaid yn ôl dros Afon Somme.
Hippo Regius yn dod yn brifddinas teyrnas y Fandaliaid
Mehefin - Cyngor Ephesus: gwrthodir Nestoriaeth a chyhoeddir fod Credo Nicea yn derfynol. Diswyddir Nestorius fel Patriarch Caergystennin.
Pab Celestine I yn gyrru Palladius i Iwerddon fel esgob.

Genedigaethau

Marwolaethau 
22 Mehefin, Sant Paulinus o Nola, esgob a bardd

431
Ail Frwydr Ypres

Brwydr fawr yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf oedd Ail Frwydr Ypres (1915). Fe'i ymladdwyd fel cyfres o frwydrau yn ardal tref Ypres, Gwlad Belg.

Roedd Ypres yn wynebu bygythiad gan y fyddin Almeinig oedd yn brysur ymosod o gyfeiriad Antwerp yng Ngwlad Belg. Dyma oedd ddechreuad cyfres o frwydrau enfawr gwaedlyd yn Ypres. Ym Mrwydr Gyntaf Ypres (Hydref-Tachwedd 1914) lwyddodd y Prydeinwyr a'u cynghreiriad i atal yr ymosodiad Almeinig ond roedd colledion ar y ddwy ochr yn anferth.

1915
Brwydrau Gwlad Belg
Ypres 1915
430

4g - 5g - 6g 
380au 390au 400au 410au 420au - 430au - 440au 450au 460au 470au 480au 
425 426 427 428 429 - 430 - 431 432 433 434 435

Digwyddiadau

Genedigaethau 
Anastasius I, Ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain
Julius Nepos, Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin (bu farw 480)

Marwolaethau 
28 Awst, Sant Awstin o Hippo, diwinydd (g. 354)
Sant Abdas, esgob Susa

430
Awstin o Hippo

Roedd Awstin o Hippo neu Sant Awstin (Lladin: Aurelius Augustinus; 13 Tachwedd 354 - 28 Awst 430) yn o'r ffigyrau pwysicaf yn natblygiad Cristionogaeth yn y gorllewin. Ystyrir ef fel sant gan yr Eglwys Gatholig ac mae llawer o enwadau Protestannaidd hefyd yn ei ystyried fel un o dadau'r ffydd. Mae barn yr eglwysi Uniongred amdano yn fwy amrywiol.

Ganed Awstin yn 354 yn Tagaste (Souk Ahras, Algeria heddiw), o deulu Berber. Addysgwyd ef ym Madaurus, ac yna yn Carthago. Roedd ei fam, Monica, yn Gristion a'i dad Patricius yn bagan. Am gyfnod, gadawodd Awstin yr eglwys i ddilyn Manicheaeth, er mawr ofid i'w fam. Ffurfiodd berthynas a merch a barhaodd am bymtheng mlynedd, a ganwyd mab, Adeodatus, iddo. Yn 383 symudodd i Rufain ac yn 384 cafodd swydd athro rhethreg ym Milan.

Perswadiwyd ef gan esgob Milan, Emrys, i ymuno a'r Eglwys Gatholig. Bedyddiwyd ef a'i fab Adeodatus gan Emrys yn ystod Pasg 387, ac yn 388 dychwelodd i Affrica. Ar y ffordd bu farw ei fam yn Ostia, ac yn fuan wedyn ei fab. Creodd fynachlog yn Tagaste, ac yn 391 ordeiniwyd ef yn offeiriad yn Hippo Regius, (yn awr Annaba, yn Algeria). Daeth yn bregethwr enwog, ac yn 396 gwnaed ef yn esgob Hippo. Bu farw yno yn 75 oed yn 430, pan oedd y ddinas dan warchae gan y Fandaliaid.

Ysgrifennodd Awstin nifer fawr o weithiau yn Lladin, yn cynnwys gweithiau yn dadlau yn erbyn Ariadaeth, Donatiaeth, Manicheaeth a Pelagiaeth. Y mwyaf enwog o'i weithiau yw Confessiones (Cyffesiadau), a ystyrir weithiau fel yr hunangofiant modern cyntaf, a De civitate Dei (am ddinas Dduw).

Algeriaid
Berberiaid
Diwinyddion
Genedigaethau 354
Marwolaethau 430
Hanes Algeria
Hanes Gogledd Affrica
Llenorion Lladin
Seintiau Cristnogol
Tadau'r Eglwys
Julie Morgan

Gwleidydd Llafur yw Julie Morgan (ganwyd 2 Tachwedd 1944) ac Aelod o'r Senedd dros Gogledd Caerdydd ers 2011.  Bu'n Aelod Seneddol Llafur dros Ogledd Caerdydd o 1997 hyd 2010. Roedd yn briod â chyn-Brif Weinidog Cymru, Rhodri Morgan hyd ei farwolaeth yn 2017.

Magwraeth
Ganwyd hi yng Nghaerdydd fel Julie Edwards. Mynychodd Ysgol Howell's, Llandaf cyn astudio Saesneg yng Ngholeg y Brenin, Llundain, gan raddio gyda BA yn 1965. Tra'n ymgyrchu dros Jim Callahan cyfarfu Rhodri Morgan, a priododd y pâr ddwy flynedd yn ddiweddarach. Astudiodd wedyn ym Manceinion ac yna ym Mhrifysgol Caerdydd.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Dyneiddwyr Cymreig
Genedigaethau 1944
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Pobl o Gaerdydd
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Pobl addysgwyd yn Ysgol Howell's, Llandaf
429

4g - 5g - 6g 
370au 380au 390au 400au 410au - 420au - 430au 440au 450au 460au 470au 
424 425 426 427 428 - 429 - 430 431 432 433 434

Digwyddiadau 
 Y Fandaliaid dan Geiseric yn croesi o Sbaen i Ogledd Affrica
 Pab Celestine I yn gyrru'r esgobion Germanus o Auxerre a Lupus o Troyes i Brydain i wrthwynebu Pelagiaeth.

Genedigaethau

Marwolaethau 

429
428

4g - 5g - 6g 
370au 380au 390au 400au 410au - 420au - 430au 440au 450au 460au 470au 
423 424 425 426 427 - 428 - 429 430 431 432 433

Digwyddiadau 
 Geiseric yn dod yn frenin y Fandaliaid a'r Alaniaid
 Artashes, brenin olaf Armenia Fawr, yn cael ei ddiorseddu. Mae'r deyrnas yn dod yn rhan o Ymerodraeth Persia.
 10 Ebrill - Nestorius yn dod yn Batriarch Caergystennin

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Gunderic, brenin y Fandaliaid a'r Alaniaid

428
Awen

Yr Awen yw ysbrydoliaeth farddol yn y traddodiad barddol Cymraeg. I ryw raddau mae'n cyfateb i'r muse clasurol ac yn perthyn i draddodiadau cyffelyb a geir gan bobloedd Indo-Ewropeaidd eraill.

Roedd y beirdd Rhufeinig fel Ofydd yn cyfeirio'n aml at yr Awen yn eu cerddi. Dyma Ofydd yn yr Ars Amatoria er enghraifft:

Est deus in nobis et sunt commercia caeli:
Sedibus aetheritus spiritus ille venit.
('Y mae duw ynom, ac ymwneud â'r nefoedd:
O'r trigfannau fry y daw'r ysbrydoliaeth honno)

Mae Nennius yn cyfeirio at fardd cynnar o'r enw Talhaearn Tad Awen yn ei Historia Brittonum. Cyfeiria Gerallt Gymro at yr awenyddion, beirdd neu broffwydi a oedd yn datgan daroganau dan ysbrydoliaeth yr Awen.

Roedd yn arfer gan y Cynfeirdd a'r Gogynfeirdd gyfarch yr Awen ar ddechrau cerdd, naill ai'n uniongyrchol neu i'w gofyn fel rhodd gan Dduw. Yn aml fe'i cysylltir â phair Ceridwen, ffynhonnell ysbrydoliaeth a gwybodaeth y Taliesin chwedlonol. Er enghraifft:
'Cyfarchaf i'm Rhên cyfarchfawr awen,
Cyfrau Cyridfen, rwyf barddoni,
Yn null Taliesin yn nillwng Elffin.'
(Llywarch ap Llywelyn (Prydydd y Moch), c. 1173-1220)

Dadl yr Awen
Ond nid oedd pawb yn derbyn tarddiad "paganaidd" yr Awen. Eisoes yng ngwaith Beirdd y Tywysogion gwelir tueddiad gan rai beirdd i bwysleisio bod yr Awen yn tarddu o'r Duw Gristnogol. Rhai canrifoedd yn ddiweddarach ymosododd y bardd Siôn Cent ar yr "Awen baganaidd" gan ei gwrthwynebu â'r "Awen Gristnogol." Cyrhaeddodd y ddadl ei huachafbwynt ar ddiwedd yr 16g yn yr ymryson barddol enwog rhwng Edmwnd Prys (1543–1623), archddiacon Meirionnydd, a'r bardd Wiliam Cynwal (m. 1587 neu 1588).

Llyfryddiaeth
Y Chwaer Bosco, "Awen y Cynfeirdd a'r Gogynfeirdd", yn Beirdd a Thywysogion, gol. Morfydd E. Owen a Brynley F. Roberts (Caerdydd, 1996).
Gruffydd Aled Williams (gol.), Ymryson Edmwnd Prys a Wiliam Cynwal (Caerdydd, 1986)

Gweler hefyd
 Bardd
 Vates

Barddoniaeth
Beirdd y Tywysogion
Y Cynfeirdd
Mytholeg Gymreig
Termau llenyddol
Y rhyngrwyd Gymraeg

Mae'r erthygl hon yn sôn am ddatblygiad a phresenoldeb y Gymraeg ar y rhyngrwyd, ac yn hwyrach y we fyd-eang.

Hanes

Yng Ngorffennaf 1969, fe ysgrifennodd Owain Owain yn Y Cymro: Yn syml, mae'r [cyfrifiadur] yn ei gwneud hi'n bosibl cofnodi'r cyfan o wybodaeth yr hil ddynol drwy'r oesau mewn un lle, mewn modd sy'n galluogi unrhyw unigolyn - o'i gartref ei hun er enghraifft - archebu a derbyn unrhyw ran o'r wybodaeth honno...

Yn ôl ymchwil diweddar, postiwyd y neges gyntaf ag unrhyw destun Cymraeg ynddi ar Usenet ar y 15fed Awst, 1989. Ar y 13eg o Dachwedd, 1992 agorwyd y rhestr ebost WELSH-L, sef y Welsh Language Bulletin Board. Hwn oedd y man trafod cyntaf penodedig ar gyfer yr iaith Gymraeg. Ers hynny, gwelwyd defnydd o'r Gymraeg mewn nifer o faesydd ar rhyngrwyd, ac yn arbennig felly ar y we.

Bu Gwasg y Lolfa, Cymdeithas yr Iaith Gymraeg a'r Llyfrgell Genedlaethol hefyd yn flaenllaw yn y dyddiau cynnar

Llenyddiaeth ar y we

Mae llenyddiaeth Gymraeg wedi hawlio ei le ar y we hefyd. Yn 1996 rhoddwyd holl farddoniaeth y Prifardd Robin Llwyd ab Owain ar y we fyd eang dan yr enw Rebel ar y We; dyma oedd y gyfrol gyntaf yn y Gymraeg ar y rhyngrwyd.

Cyfryngau Cymdeithasol

O ran y cyfryngau cymdeithasol Cymraeg, mae dros 607 o flogiau Cymraeg wedi eu cofnodi gan Hedyn.net erbyn Mawrth 2014, a thua 14,000 o gyfrifon yn defnyddio Cymraeg ar Twitter hefyd ym Mawrth 2014. Nid yw'n glir beth yn union yw'r defnydd o Facebook ond adnabu ymchwil yn 2008 238 grŵp Facebook lle roedd defnydd o'r Gymraeg.

Gwasanaethau Cyhoeddus Arlein a Dwyieithrwydd
Yn sgil goblygiadau Deddf Iaith 1993 mae'r sector gyhoeddus yng Nghymru yn cynhyrchu gwefannau dwyieithog. Mae rhai busnesau a chymdeithasau, yn enwedig y rhai mawrion a'r rhai sy'n ymwneud yn uniongyrchol â'r Gymraeg hefyd yn cynhyrchu gwefannau dwyieithog, yn ôl eu polisi iaith unigol eu hunain.

Enghreifftiau o wefannau am y Gymraeg, neu yn y Gymraeg 
 Google Cymraeg - peiriant chwilio
 Wicipedia Cymraeg

Cyfeiriadau

 
Y cyfryngau Cymraeg
Cymraeg
Technoleg yn y Gymraeg
Wiliam Cynwal

Bardd Cymraeg proffesiynol a ganai yn ail hanner yr 16g oedd Wiliam Cynwal (m. 1587 neu 1588 efallai). Roedd yn frodor o Ysbyty Ifan yn yr hen Sir Ddinbych.

Gwaith llenyddol
Roedd Wiliam Cynwal yn un o'r to olaf o'r beirdd proffesiynol a ganai yn nhai'r uchelwyr i ennill eu tamaid. Bu'n ddisgybl barddol i Gruffudd Hiraethog (m. 1564) a chafodd ei radd fel disgybl pencerddaidd yn ail Eisteddfod Caerwys yn 1567, a derbyniodd radd pencerdd wedyn.

Ysgrifennodd nifer o lawysgrifau oedd yn cynnwys achau, gramadegau'r penceirddiaid a'r brutiau, ynghyd â cherddi. Roedd yn enwog yn ei ddydd fel achyddwr ac yn ffigwr cyfarwydd yn nhai'r uchelwyr ledled gogledd Cymru. Roedd yn fardd cynhyrchiol iawn sydd wedi gadael bron i 300 o gywyddau, tua 50 o awdlau a bron i 500 o englynion. Ei waith enwocaf yw'r cywyddau ganddo sy'n rhan o'r ymryson barddol enwog am natur dysg a barddoniaeth rhyngddo ac Edmwnd Prys, archddiacon Meirionnydd. Canodd Prys farwnad i Gynwal sy'n dangos eu bod yn gyfeillion er gwaethaf natur ymosodol yr ymryson ar adegau. Fe'i cofir am yr ymryson honno ac fel un o gynheiliad olaf a mwyaf dygn y traddodiad barddol Cymraeg.

Llyfryddiaeth
Gruffydd Aled Williams (gol.), Ymryson Edmwnd Prys a Wiliam Cynwal (Caerdydd, 1986)

Beirdd yr Uchelwyr
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau'r 16eg ganrif
Llenorion Cymreig yr 16eg ganrif
Marwolaethau 1588
Pobl o Ysbyty Ifan