T. H. Parry-Williams

Bardd, ysgrifwr, ysgolhaig ac athro prifysgol oedd Thomas Herbert Parry-Williams (21 Medi 1887 – 3 Mawrth 1975). Mae'n cael ei adnabod yn aml fel T. H. Parry-Williams neu T.H.. Ef yw awdur y gerdd enwog "Hon".

Gyrfa
Ganed T. H. Parry-Williams yn Rhyd-ddu, Arfon, lle'r oedd ei dad yn ysgolfeistr; ysgrifennodd soned enwog i 'Dŷ'r Ysgol'. Roedd yn gefnder i'r bardd R. Williams Parry a'r ysgolhaig Thomas Parry. Graddiodd mewn Cymraeg yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth ym 1908, ac yna cymerodd radd arall, mewn Lladin, y flwyddyn wedyn. Aeth i Goleg yr Iesu, Rhydychen ac yna i Brifysgolion Freiburg a Pharis i astudio ymhellach. Cymerodd safiad fel wrthwynebydd cydwybodol yn erbyn y Rhyfel Byd Cyntaf. Penodwyd ef i Gadair y Gymraeg yn Aberystwyth ym 1920, ac ar ôl ymddeol ym 1952 parhaodd i fyw yn y dref hyd ei farwolaeth ym 1975.

Bywyd personol 
Priododd Emiah Jane Thomas yn Awst 1942.

Gwaith llenyddol
Daeth i sylw cenedlaethol pan enillodd y Gadair a'r Goron yn yr Eisteddfod Genedlaethol ym 1912. Roedd hyn yn gamp anghyffredin iawn, ond ym 1915 gwnaeth yr un peth eto. Cyhoeddodd nifer o gasgliadau o gerddi ac o ysgrifau, yn ogystal ag astudiaethau academaidd.

Roedd yr ysgrif, ffurf gymharol newydd yn y Gymraeg, yn bwysig ganddo ac ymhlith ei gasgliadau ceir Ysgrifau (1928), Olion (1935), Lloffion (1942), O'r Pedwar Gwynt (1944), Myfyrdodau (1957) a Pensynnu (1966). Casglwyd y cyfan o'i ysgrifau at ei gilydd ym 1984.

Cyhoeddodd y cyfrolau canlynol: Cerddi (1931), Olion (1935), Synfyfyrion (1937), Ugain o Gerddi (1949) a Myfyrdodau (1957). Cyhoeddwyd Detholiad o Gerddi ym 1972 a Casgliad o Gerddi ym 1987.

Ymwneud â bywyd mae ei gerddi fynychaf: mae diffyg ystyr bywyd i'w weld fel thema drwyddynt. Ef yw "brenin y soned Gymraeg"; dyma enghraifft allan o'r gerdd 'Llyn y Gadair':

Ni wêl y teithiwr talog mono bron
Wrth edrych dros ei fasddwr ar y wlad.
Mae mwy o harddwch ym mynyddoedd hon
Nag mewn rhyw ddarn o lyn, heb ddim ond bad
Pysgotwr unig, sydd yn chwipio'r dŵr
A rhwyfo plwc yn awr ac yn y man,
Fel adyn ar gyfeilorn, neu fel gŵr
Ar ddyfroedd hunlle'n methu cyrraedd glan...

gan ddiweddu gyda'r cwpled canlynol sy'n dweud nad oedd dim yno:

Dim byd ond mawnog a'i boncyffion brau,
Dau glogwyn, a dwy chwarel wedi cau. Llyfryddiaeth 
Ceir llyfryddiaeth gynhwysfawr gan David Jenkins yng Nghyfrol Deyrnged Syr Thomas Parry-Williams (1967).

BarddoniaethCerddi (1931)Ugain o Gerddi (1949)

Cyhoeddwyd y cerddi i gyd yn y gyfrol Casgliad o Gerddi T.H. Parry-Williams (Gwasg Gomer, 1987).

YsgrifauYsgrifau (1928)Olion (1935)Synfyfyrion (1937)Lloffion (1942)O'r Pedwar Gwynt (1944)Myfyrdodau (1957)Pensynnu (1966)

DS Mae rhai o'r cyfrolau hyn yn cynnwys adran o gerddi hefyd.

Cyhoeddwyd yr ysgrifau i gyd yn y gyfrol Casgliad o Ysgrifau T.H. Parry-Williams (Gwasg Gomer, 1984).

YsgholheictodSome Points of Similarity in the Phonology of Welsh and Breton (Paris: Honoré Champion, 1913)The English Element in Welsh: A Study of the Loan-Words in Welsh (Llundain: Honourable Society of Cymmrodorion, 1923)
(golygydd) Carolau Richard White (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1931)
(golygydd) Llawysgrif Richard Morris o Gerddi (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1931)
(golygydd) Canu Rhydd Cynnar (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1932)
(cyd-olygydd) Llawysgrif Hendregadredd (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1933)Elfennau Barddoniaeth (Wrecsam: Hughes a'i Fab, 1935)
(golygydd) Pedair Cainc y Mabinogi (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1937)
(golygydd) Ystorïau Heddiw (Aberystwyth: Y Clwb Llyfrau Cymreig, 1938)
(golygydd) Hen Benillion (Llandysul: Clwb Llyfrau Cymreig, 1940)Welsh Poetic Diction (Llundain: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1947)
(golygydd) Y Bardd yn ei Weithdy: Ysgyrsiau gyda Beirdd (Lerpwl: Gwasg y Brython, 1948)

CyfieithiadauYstorïau Bohemia, Cyfres y Werin 6 (Caerdydd: Y Cwmni Cyhoeddi Addysgol, [1921])Chwech o Ganeuon Enwog Schubert (Llundain: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1936)Chwech o Ganeuon Enwog Brahms (Llundain: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1937)
 Faust (Gounod): Opera Bum Act (Llangollen: Cwmni Cyhoeddi Gwynn, dros Gyngor yr Eisteddfod Genedlaethol, ?1945)
 Elijah / Elias (Merthyr Tudful: Cyngor yr Eisteddfod Genedlaethol, ?1950)

Astudiaethau
 Idris Foster (gol.), Cyfrol Deyrnged Syr Thomas Parry-Williams (Llys yr Eisteddford Genedlaethol, 1967)
 R. Gerallt Jones, Writers of Wales: T.H. Parry-Williams (Gwasg Prifysgol Cymru, 1980)
 Meic Stephens (gol.), Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986)
 R. Gerallt Jones, T. H. Parry-Williams, cyfres Dawn Dweud (Gwasg Prifysgol Cymru, 1999)
 Angharad Price, "Parry-Williams, Syr Thomas Herbert (1887-1975)", yn Y Bywgraffiadur Cymreig http://yba.llgc.org.uk/cy/c10-PARR-HER-1887.html
 Bleddyn Owen Huws, Pris Cydwybod: T. H. Parry-Williams a Chysgod y Rhyfel Mawr'' (Y Lolfa, 2018)

Academyddion Cymreig
Beirdd Cymreig yr 20fed ganrif
Beirdd Cymreig yn yr iaith Gymraeg
Beirniaid llenyddol Cymreig yn yr iaith Gymraeg
Cyfieithwyr Cymreig
Genedigaethau 1887
Gwrthwynebwyr Cydwybodol Cymreig
Marwolaethau 1975
Pobl o Arfon
Pobl addysgwyd yn Ysgol Eifionydd, Porthmadog
Sonedwyr
 
Ysgrifwyr a thraethodwyr Cymreig yn yr iaith Gymraeg