alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Sodiwm

Elfen gemegol yn y tabl cyfnodol ydy sodiwm ac mae'n cael ei dynodi gan y symbol Na (o'r Lladin natrium) a rhif atomig 11. Mae sodiwm yn elfen gyffredin mewn cyfansoddion diwidiannol e.e. sodiwm clorid neu halen; sodiwm carbonad (i wneud gwydr); sodiwm hydrogencarbonad ('bicarbonad'); sodiwm hypoclorit (cannydd) a sodiwm hydrocsid (soda costig). Mae modd adnabod yr elfen yn y cyfansoddion trwy ei llosgi, a gwelir fflam felen.

Yr elfen 
Metel arianaidd, meddal yw sodiwm. Mae'n adweithiol iawn, felly mae'n troi'n bŵl mawn aer wrth iddo adweithio gyda'r ocsigen sydd ynddo. Cedwir y metel mewn paraffin er mwyn atal yr ocsigen gymysgu a'r anwedd dŵr sydd yn yr aer.

Os ydych yn ei gyfuno gyda dŵr, mae'n adweithio'n gyflym ac mae'r gwres yn ddigon i'w ymdoddi. Mae'n rhyddhau'r nwy hydrogen ac yn ffurfio'r alcali sodiwm hydrocsid. Os cyfyngir y sodiwm yn ystod yr adwaith, gall y gwres achosi'r nwy hydrogen cynnau a llosgi gyda fflam felen.

Ceir llawer o sodiwm yn y môr ar ffurf hydoddiant sodiwm clorid a halidau sodiwm eraill. Yn yr hydoddiant mae'r sodiwm yn bodoli ar ffurf ïonau (symbol cemegol Na+) dyfrllyd.

 
Elfennau cemegol
Metelau alcalïaidd
Etholaethau Cymru

Mae gan Gymru dri math o etholaeth.

Senedd Cymru
Ceir 40 etholaeth sy'n ethol un aelod yr un i'r Senedd. 
Mae'r etholaethau rhanbarthol yn ethol rhyngddynt 20 aelod i'r Cynulliad trwy ddefnyddio cynrychiolaeth gyfrannol.

Senedd y Deyrnas Unedig
Mae 40 etholaethau sydd yn ethol aelod i Senedd San Steffan.

Senedd Ewrop
Ar gyfer y Senedd Ewropeaidd, ystyrir Cymru yn un rhanbarth cyfan, gyda 4 Aelod Seneddol Ewropeaidd yn cael eu hethol trwy gynrychiolaeth gyfrannol.
Christoph Willibald Gluck

Cyfansoddwr o'r Almaen oedd Christoph Willibald Gluck (2 Gorffennaf 1714 – 15 Tachwedd 1787). Roedd yn fab i goedwigwr.

Operau
 Alceste (1767)
 Orfeo ed Euridice (1762)
 Iphigénie en Aulide (1773)
 Armide (1777)
 Iphigénie en Tauride (1779)

Cyfansoddwyr Almaenig
Genedigaethau 1714
Marwolaethau 1787
1728

17g - 18g - 19g
1670au 1680au 1690au 1700au 1710au - 1720au - 1730au 1740au 1750au 1760au 1770au
1723 1724 1725 1726 1727 - 1728 - 1729 1730 1731 1732 1733

Digwyddiadau
28 Chwefror - Brwydr Palkhed yn India
18 Mai - Pedr II yn dod yn tsar Rwsia.
Llyfrau
Syr Isaac Newton - The Chronology of Ancient Kingdoms
Christian Wolff - Philosophia rationalis sive Logica
Drama
Pierre de Marivaux - Le Trionphe de Plutus
Alexis Piron - Les Fils ingrats
Barddoniaeth
Alexander Pope - The Dunciad
Cerddoriaeth
John Gay - The Beggar's Opera
Jean-Philippe Rameau – Nouvelles Suites de Pieces de Clavecin
Georg Philipp Telemann - Gulliver Suite

Genedigaethau
3 Gorffennaf - Robert Adam, pensaer (m. 1792)
27 Hydref - James Cook, fforiwr (m. 1779)
10 Tachwedd - Oliver Goldsmith, dramodydd (m. 1774)

Marwolaethau
26 Ionawr - Paolo de Matteis, arlunydd, 65
15 Awst - Marin Marais, cyfansoddwr, 72
Gwobr Cemeg Nobel

Rhestr o'r bobl sydd wedi ennill Gwobr Cemeg Nobel, un o'r Gwobrau Nobel.

Cyfeiriadau

Cemeg
Rhestrau gwyddonwyr
Cemeg
Cemeg
1727

17g - 18g - 19g
1670au 1680au 1690au 1700au 1710au - 1720au - 1730au 1740au 1750au 1760au 1770au
1722 1723 1724 1725 1726 - 1727 - 1728 1729 1730 1731 1732

Digwyddiadau 
Mwyafrif o Chwigiaid yn cael eu hethol o etholaethau Cymreig
11 Mehefin - Siôr, Tywysog Cymru, yn dod Siôr II, brenin Prydain Fawr.
11 Hydref - Coroniad Siôr II, brenin Prydain Fawr.
9 Tachwedd - Cytundeb Seville
18 Tachwedd - Daeargryn yn Tazriz, Persia
Llyfrau
Henry Baker - The Universe
Drama
James Moore Smythe - The Rival Modes
Cerddoriaeth
George Frideric Handel - Zadok the Priest
Antonio Vivaldi - La Cetra

Genedigaethau 
2 Ionawr - James Wolfe, milwr (m. 1759)
4 Mai - Paul Panton, noddwr llenyddiaeth Gymraeg a hynafiaethydd (m. 1797)
14 Mai - Thomas Gainsborough, arlunydd (m. 1788)

Marwolaethau 
13 Chwefror - William Wotton, ysgolhaig, 80
20 Mawrth - Syr Isaac Newton, athronydd, 84
17 Mai - Catrin I, tsarina Rwsia, 43
11 Mehefin - Siôr I, brenin Prydain Fawr, 67
Marie Curie

''Erthygl am y gwyddonydd yw hon. Gweler hefyd Marie Curie (gwahaniaethu)
Gwyddonwraig Ffrengig Pwylaidd oedd Marie Skłodowska Curie (7 Tachwedd 1867 - 4 Gorffennaf 1934). Hi oedd y cyntaf i ynysu'r elfennau radiwm a poloniwm (a enwyd ganddi ar ôl ei gwlad enedigol).

Ganwyd hi yn Warsaw, Gwlad Pwyl a'i bedyddio yn Manria Salomea Skłodowska. Astudiodd yn y Sorbonne, Paris ac ymsefydlodd yn Ffrainc. Priododd Pierre Curie, athro ffiseg yn y Sorbonne, yn 1895. Gyda'i gŵr, Pierre Curie, enillodd Wobr Ffiseg Nobel yn 1903. Dilynodd ei ŵr fel athro ffiseg y Sorbonne ar ôl ei farwolaeth yn 1906. Enillodd Wobr Cemeg Nobel yn 1911. O 1918 hyd 1934 bu'n gyfarwyddwraig adran ymchwil y Sefydliad Radiwm ym Mharis.

Academyddion Ffrengig
Cemegwyr Ffrengig
Derbynnwyr Légion d'honneur
Enillwyr Gwobr Cemeg Nobel
Enillwyr Gwobr Ffiseg Nobel
Ffisegwyr Ffrengig
Ffrancod y 19eg ganrif
Ffrancod yr 20fed ganrif
Merched y 19eg ganrif
Merched yr 20fed ganrif
Genedigaethau 1867
Gwyddonwyr Ffrengig
Gwyddonwyr Pwylaidd
Marwolaethau 1934
Pobl o Warsaw
Briallen Fair Sawrus

Planhigyn bach lluosflwydd gyda blodau persawrus melyn yw Briallen Fair Sawrus (Saesneg: Cowslip). Mae'n perthyn i deulu'r friallen a elwir yn Lladin yn Primula veris.

Enwau eraill
Allweddau Pedr, Briallu Mair Sawrus, Briallu Dwbl, Dagrau Mair, Llysiau'r Parlys, Teth y Fuwch, Sawdl y Fuwch, Troed y Fuwch, Tafod yr Ych, Sgemran yr Ych, Symylen, Shwmbwls, Tewbanog Fechan.

Rhinweddau meddygol
Dywedir bod rhoi poltis ohono ar yr arlais yn beth da at ddiffyg cwsg.

Hanes
Awgrym y sylw canlynol yw bod briallu Mair yn brin ym Môn yn hanner cyntaf yr 18g. a bod posibilrwydd bod y rhywogaeth wedi cael help llaw garddwyr i ymsefydlu:
Llanfechell, Mon Ebrill 1734: April 8: ’’I had a present of rare flower seeds from Cousin...April 10. This evening I sowed Cowslip seed in Cae'rhyd y Gaseg, etc.’’

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Llysiau Rhinweddol
Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Llysiau rhinweddol
Blodau
Primulaceae
Aberafan (etholaeth seneddol)

Etholaeth yn ne Cymru yw Aberafan, sy'n cynnwys tref ddiwydiannol Port Talbot. Poblogaeth ddosbarth gweithiol sydd ganddi'n bennaf, ac mae'r sedd wedi bod yn gadarnle i'r Blaid Lafur dros y blynyddoedd. Yn y gorffennol bu Ramsay MacDonald, prif weinidog cyntaf Llafur yn cynrychioli'r sedd (rhwng 1922 a 1929), a bu John Morris, a fu'n Ysgrifennydd Cymru ac yn Dwrnai Cyffredinol, yn ei chynrychioli rhwng 1959 a 2001.

 yw aelod seneddol Aberafan.

Aelodau Seneddol 
 1918 – 1922: John Edwards (Llafur)
 1922 – 1929: James Ramsay MacDonald (Llafur)
 1929 – 1959: William George Cove (Llafur)
 1959 – 2001: John Morris (Llafur)
 2001 – 2015: Hywel Francis (Llafur)
2015 - presennol: Stephen Kinnock (Llafur)

Etholiadau

Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au

Canlyniadau Etholiadau y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Etholiadau yn 1980au

Etholiadau yn y  1970au

Etholiadau yn y  1960au

Etholiadau yn y 1950au

Etholiadau yn y 1940au

Etholiadau yn y 1930au

Etholiadau yn y 1920au

Etholiadau yn y 1910au

Gweler Hefyd
Aberafan (etholaeth Cynulliad)

Cyfeiriadau 

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Alun a Glannau Dyfrdwy (etholaeth seneddol)

Mae Alun a Glannau Dyfrdwy yn etholaeth ddiwydiannol yng ngogledd-ddwyrain Cymru. Mae'n ardal Seisnig, gan ei bod ar y ffin â Lloegr, ger Caer a Lerpwl. Un o'r cyflogwyr mwyaf yma yw cwmni Airbus, sy'n gwneud adenydd ar gyfer eu hawyrennau ym Mrychtyn. Mae'r etholaeth yn gadarnle i'r Blaid Lafur.  yw aelod seneddol cyfredol Alun a Glannau Dyfrdwy.

Aelodau Seneddol 
 1983 – 2001: Barry Jones (Llafur)
 2001 – presennol: Mark Tami (Llafur)

Etholiadau

Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Etholiadau yn y 1980au

Gweler Hefyd
Alun a Glannau Dyfrdwy (etholaeth Cynulliad)

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Sir y Fflint
Tancer olew

Llong a adeiladwyd er mwyn cludo olew yw tancer olew. Mae tanceri olew ymysg y llongau mwyaf yn y byd. Y tancer olew mwyaf oedd y Jahre Viking o Norwy sydd 458m ar hyd a thua 650.000 GRT trwm (mae allan o wasanaeth erbyn hyn ac mewn doc sych yn Dubai).

Roedd y tancer olew cyntaf, a adeiladwyd ym 1886, yn fychan iawn, llong dim ond 97m ar hyd a methrodd cludo mwy nag 3000 tunellau o olew. Ond daeth y llongau hwn yn fawrach pob tro. Ym 1959 adeiladwyd y tancer olew cyntaf a gallodd cludo 100,000 tunnellau o olew, ac ym 1976 y tancer cyntaf a gallodd cludo 500,000 tunnellau o olew. Beth bynnag, does dim ond nifer o danceri mor fawr heddiw achos fod eu adeiladwaith ddim yn digon cryf ac achos mae mwyafrif o borthladdoedd ddim yn ddigon mawr iddyn nhw. At hynny, maen nhw'n rhy llydan i fynd trwy'r Camlas Panama a'r Camlas Suez, hefyd.

Fel arfer, mae tanceri olew a gellir cludo mwy nag 100,000 tunnellau o olew yn cludo olew i Ewrop.

Trychinebau
Mae nifer o drychinebau yr amgylchedd wedi eu achosi gan gorlif olew ar ôl damwain tanceri. Mae'r olew yn glynu wrth plu a blew yr anifeiliaid a mae gewnwyn yr olew yn lladd pysgod, cregyn ac anifeiliad bychain eraill.

Er mwyn osgoi gorlif olew yn y dyfodol penderfynodd y Sefydliad Morwrol Rhyngwladol (IMO) y fydd hi'n rhaid adeiladu tanceri olew gan ail cragen o'i gwmpas. Fel hynny, bydd dim ond y cragen allanol yn torri pan fydd tancer olew yn mynd ar creigiau. Ar ôl 2015 bydd cragen dwbl hwnnw yn gorfodol.

Trychinebau tanceri olew pennaf yw:
 Trychineb y Torrey Canyon ar arfordir De Lloegr ar 18 Mawrth 1967
 Trychineb yr Amoco Cadiz ar arfordir Llydaw ym mis Mawrth 1978
 Trychineb yr Exxon Valdez yn Prince Williams Bay, Alaska ym mis Mawrth 1989
 Trychineb y Braer ger Ynysoedd Shetland ar 5 Ionawr 1993
 Trychineb y Sea Empress ar arfordir De Cymru ar 15 Chwefror 1996
 Trychineb yr Erika, Bae Biscay 1999
 Trychineb y Prestige ger arfordir Galisia ar 13 Tachwedd 2002
 Trychineb y Napoli oddi ar arfordir Dyfnaint, De Lloegr ar 20 Ionawr 2007

 
Mathau o longau
Petroliwm
1726

17g - 18g - 19g
1670au 1680au 1690au 1700au 1710au - 1720au - 1730au 1740au 1750au 1760au 1770au
1721 1722 1723 1724 1725 - 1726 - 1727 1728 1729 1730 1731

Digwyddiadau 
1 Mai - Voltaire yn ymweld i Lloegr.
26 Gorffennaf - Frederick, mab Y Tywysog Cymru, yn dod yn "Arglwydd Eryri".
24 Rhagfyr - Sylfaen y ddinas Montevideo.
Llyfrau
Jonathan Swift - Gulliver's Travels
Cerddoriaeth
Antonio Vivaldi - Cunegonda (opera)

Genedigaethau 
14 Mehefin - Thomas Pennant, hynafiaethydd a naturiaethwr (m. 1798)
30 Gorffennaf - William Jones o Nayland, awdur (m. 1800)

Marwolaethau 
2 Ionawr - Domenico Zipoli, cyfansoddwr, 37
26 Mawrth - Syr John Vanbrugh, pensaer a dramodydd, 62
Sea Empress (llong)

Tancer olew oedd y Sea Empress. Aeth hi ar y creigiau ger Milffwrd ger Aberdaugleddau ar 15 Chwefror 1996 pan roedd hi'n cludo olew crai i Gymru. Achosodd hynny orlif o olew ar arfordir Sir Benfro, llawer ohono yn y Parc Cenedlaethol. Yn ystod y trychineb hwn rhyddhawyd tua 72,000 tunnell fetrig o olew crai ysgafn i'r môr a thua 250 tunnell fetrig o'r olew tanwydd trwm a ddefnyddiwyd i yrru peiriannau'r llong. Cafodd y tancer ei thynnu i mewn i'r ddyfrffordd a chollodd tua 230 tunnell fetrig arall o olew yn y fan.

Ymgyrchwyd i leihau effeithiau'r gorlif olew drwy ddefnyddio cemegau a chwistrellwyd ar yr olew o awyrennau, fel rhan o ymgyrch lanhau'r arfordir, rhaglen fonitro amgylcheddol a glanhau adar oeliog. Roedd Asiantaeth yr Amgylchedd yn gyfrifol am y gwaith clirio mewn cydweithrediad ag Asiantaeth Gwylwyr y Glannau ac i ymchwilio i'r ddamwain a'r canlyniadau amgylcheddol.

Effaith amgylcheddol
Doedd dim effaith mawr ar bysgod fel eogiaid neu frithyllod môr ac ychydig iawn o bysgod fu farw, ond bu llawer o folysgiaid dwygragennog fel cocos neu gyllyll môr yn ogystal â llygaid meheryn a sêr môr clustog farw o achos gwenwyn yr olew.

Cafodd tua 7,000 o adar oeliog (yn bennaf môr-hwyaid duon a oedd yn gaeafu yn yr ardal, heligogod a gweilch y penwaig) eu glanhau, ond bu llawer ohonyn nhw farw o'r olew.

Doedd dim effaith ar mamaliaid yr ardal, e.e. ar forloi.

Roedd effaith y gorlif olew yn eithaf ysgafn gan nad oedd tymor bridio'r adar a'r mamaliaid wedi dechrau. Bu farw llawer o anifeiliaid bychain oherwydd anghydbwysedd yn eco-systemau'r ardal am gyfnod, gan achosi rhywogaethau fel algâu gwyrdd i gynyddu.

Canlyniadau economegol
Mae'r ardal Sir Benfro yn bwysig am ei phorthladd mawr sydd yn borthladd olew ers y 1950au, ond mae amaethyddiaeth, pysgota masnachol a thwristiaeth yn bwysig iawn i'r economi leol hefyd.

Doedd dim effaith ar amaethyddiaeth gan na ddaeth hydrocarbonau'r olew ar y tir mawr, ond roedd pryderon ar yr effaith ar dwristiaeth gan fod olew ar y traethau, a hwnnw'n ddrewllyd iawn. Fodd bynnag, glanhawyd yr arfordir cyn i'r tymor twristiaeth ddechrau (tua'r Pasg), ac felly nid oedd canlyniadau'r gorlif olew mor ddifrifol. Er nad oedd fawr o effaith ar bysgod yr ardal daeth llai o dwristiaid i bysgota.

Cyfeiriadau diwylliannol 
Cyfeiriodd y band Gorky's Zygotic Mynci at y trychineb yn eu cân "Sdim yr Adar yn Canu".

Dolenni allanol
 The Stationery Office: Effaith Amgylcheddol Arllwysiad Olew y Sea Empress 
 Cyngor Cefn Gwlad Cymru: Adroddiad 'Sea Empress' 
Cynulliad Cenedlaethol Cymru: Mynegai i'r Pynciau: Amgylchedd 

Hanes morwrol Cymru
Tanceri olew
Trychinebau 1996
Trychinebau ar y môr
Morlo

Mamaliaid sydd yn byw yn y môr yw morloi. Maen nhw'n nofio yn dda iawn ac fel arfer yn bwyta pysgod.

Ceir dau rywogaeth o forlo o gwmpas arfordir Cymru: y Morlo Llwyd (Halichoerus grypus) a'r Morlo Cyffredin (Phoca vitulina). Er gwaethaf yr enw, y Morlo llwyd yw'r mwyaf cyffredin o'r ddau. Mae traean (33.3%) o boblogaeth y byd i'w gweld ar arfordir Dyfed.

Mae'r morlo llwyd yn bridio mewn ogofâu ar arfordiroedd ac ynysoedd Penfro, Ceredigion, Llŷn a Môn. Roedd yn weddol brin ddechrau'r 20g oherwydd fe'u difawyd gan bysgotwyr a'u hela o ran difyrrwch. Cynyddodd eu niferoedd yn sgil Deddf i'w gwarchod yn 1932 a throi ynysoedd Penfro yn warchodfeydd natur.

Crwydrodd rhai morloi ifanc, a anwyd ac a fodrwywyd ym Mhenfro, cyn belled â Môn, gorllewin Iwerddon, Cernyw, Llydaw a Gwlad y Basg. Weithiau nofiai'r morlo i fyny afonydd, er enghraifft Glaslyn, Tywi, er mawr bryder i bysgotwyr eogiaid. Ystyrir eu galwadau cwynfanllyd yn arwyddion tywydd gan drigolion yr arfordir. Cyfeirir at forloi mewn enwau lleoedd, er enghraifft. Ogo'r morloi (ynys Enlli), Ynysoedd y moelrhoniaid (Môn).

Prin iawn yw cofnodion o'r morlo cyffredin (Phoca vitulina) yng Nghymru - fe'i gwelir ym Môr Hafren yn bennaf. Cafwyd corff morlo ysgithrog neu walrws ar draeth Cefn Sidan yn Nhachwedd 1986.

Mamaliaid morol
Pinnipedia
Gwylog

Aderyn y môr sy'n debyg i bengwin yw Gwylog (neu Heligog). Mae'n nythu ar glogwyni ac ynysoedd ar arfordiroedd Gogledd Cefnfor Iwerydd a Gogledd Cefnfor Tawel. Mae'n bwydo ar bysgod a chramenogion.

Gwylogod yng Nghymru

Carfilod
Gwylan

Am y ddrama gan Chekhov gweler Gwylan (drama). Gweler hefyd Gwylan (gwahaniaethu).

Aderyn a gysylltir â glan y môr yw gwylan ['gʊɨ̯lan] (lluosog gwylanod neu weithiau 'gwylain'); gair sydd o darddiad Brythonig.

Mae'r wylan yn bwyta pysgod wrth gwrs, ond mae hefyd yn bwyta pob math o gig, wyau adar eraill, hadau a llysiau a hefyd anifeiliaid wedi marw a phob math o fudreddi. Mae'n lladd a bwyta crancod trwy hedfan yn uchel a'u gollwng ar y creigiau fel bod y crancod yn torri'n ddarnau. Yng Nghymru yr ydym yn eu gweld yn dilyn aradr, hyd yn oed filltiroedd i mewn i'r tir mawr, yn casglu mwydon a chynrhon wrth iddynt ddod i'r wyneb. Bydd yr wylan yn bwydo ei rhai bach drwy godi cil.

Ymhlith y gwahanol fathau o wylanod mae Gwylan Benddu, Gwylan y Penwaig, Gwylan Gefnddu Fwyaf, Gwylan Gefnddu Leiaf, Gwylan y Gweunydd a Gwylan Goesddu.

Llenyddiaeth 
Ceir drama enwog gan Anton Chekhov o'r enw 'Yr Wylan'. Sgwennodd Dafydd ap Gwilym flynyddoedd ynghynt gywydd enwog iddi ('Darn o haul, dyrnfol heli...') ac englyn iddi:

Yr Wylan

Lliw eira mewn mantell arian - ar don
Hwyr y dydd, yn cwynfan;
Ewyn môr yn y marian,
A chwaer i luwch ar y lan.

Fe'i defnyddir hefyd i ragddweud y tywydd; dyma hen bennill i'r perwyl hynny:

Yr wylan fach adnebydd
Pan fo'n gyfnewid tywydd;
Hi hed yn deg ar adain wen
O'r môr - i ben y mynydd.

Geirdarddiad
Mae'r gair golau yn dod o'r Frythoneg a gwelir hyn yn y berthynas rhwng y tair iaith:
 Llydaweg: gouelan ['gwe:lɑ̃n]; gwrywaidd; lluosog: gouelaned, gouelini 
 Cernyweg: golan ['go:lan]; benywaidd; lluosog: golanes

Daeth y gair Ffrangeg goéland o'r gair Llydaweg gouelan, a benthyciad o'r Gymraeg, mae'n debyg, yw'r Saesneg gull.

Cyfeiriadau
1725


17g - 18g - 19g
1670au 1680au 1690au 1700au 1710au - 1720au - 1730au 1740au 1750au 1760au 1770au
1720 1721 1722 1723 1724 - 1725 - 1726 1727 1728 1729 1730

Digwyddiadau 
4 Mai - Priodas Ann Thomas ("y Ferch o Gefn Ydfa") ac Anthony Maddocks.
3 Medi - Cytundeb Hanover rhwng Prydain Fawr, Ffrainc a Prwsia.

Llyfrau
Daniel Defoe - The Complete English Tradesman
Benjamin Franklin - A Dissertation on Liberty and Necessity, Pleasure and Pain
Dafydd Lewys - Golwg ar y Byd
Isaac Watts - Logick

Drama
Colley Cibber - Caesar in Aegypt

Barddoniaeth
Allan Ramsay - The Gentle Shepherd

Cerddoriaeth
George Frideric Handel - Rodelinda (opera)
Antonio Vivaldi - 12 concerti

Genedigaethau 
2 Ebrill - Giacomo Casanova, awdur (m. 1798)
29 Medi - Robert Clive (Clive o India) (m. 1774)

Marwolaethau 
8 Chwefror - Pedr I, tsar Rwsia, 52
24 Hydref - Alessandro Scarlatti, cyfansoddwr, 65
29 Tachwedd - William Jones, Prifathro Coleg yr Iesu, Rhydychen, 49
15 Rhagfyr - Francis Edwardes, aelod seneddol Hwlffordd

Cyfeiriadau
Rhestr pysgod, molysgiaid, cramenogion ayyb.

Pysgod a molysgiaid, cramenogion ayyb. yn nhrefn yr wyddor.

Pysgod

Brithyll, -iaid (Trout)
Brithyll y môr (Sea trout: Salmo trutta trutta)
Cegddu (European hake: Merluccius merluccius)
Celog (Pollock: Pollachius virens)
Ci pigog (Spiny Dogfish: Squalus acanthias)
Corbennog (European sprat: Sprattus sprattus)
Draenogyn neu draenogiad (Perch: Perca)
Draenog y môr, draenogiaid y môr (Bass: Dicentrarchus labrax)
Eog, -iaid (Salmon: Salmonidae)
Gwangen (Twaite shad: Alosa fallax)
Gwyniad (Coregonus lavaretus)	
Gwyniad môr (Whiting/Wittling: Merlangius merlangus)
Gypi (Guppy: Poecilia reticulata)
Hadog (Haddock: Melanogrammus aeglefinus)	
Herlyn (Allis shad: Alosa alosa)
Heulgi (Basking shark: Cetorhinus maximus)
Honos (Ling: Molva molva)
Iâr fôr (Lumpsucker: Cyclopterus lumpus)
Lamprai, lampreiod (Lamprey)
Lleden
Lleden fair (Common megrim: Lepidorhombus whiffiagonis)
Lleden fwd (Flounder: Platichthys flesus neu Platichthys stellatus)
Lleden goch (Plaice: Pleuronectes platessa)
Lleden lefn (Sole: Solea vulgaris)
Lleden y laid (Dab: Limanda limanda)
Llysywen (Eel: Anguilliformes, Anguilla anguilla)
Macrell (Mackerel: Scomber)
Marchfacrell (Mackerel: Trachurus)
Mingryniad (Mullet: Muglidae)
Mingryniad coch (Goatfish: Mullidae)
Morgath (Common skate: Raja batis)		
Morgi, morgwn (Shark)
Morlas (Pollack: Pollachius pollachius)
Mornodwydd (Needlefish: Belonidae)
Penfras (Cod: Gadus morhua)
Penhwyad (pike: Esox lucius)
Pennog, penwaig (Herring: Clupea harengus)
Safngrwn (Hagfish: Myxine glutinosa)
Sardîn (Sardine: Sardina pilchardus)

Molysgiaid, cramenogion ayyb.

Cimwch, cimychiaid (Lobster: Nephropidae)
Cimwch crafangau gwyn dŵr croyw (White-clawed crayfish: Austropotamobius pallipes)
Cocysen, cocos (Cockle: Cardiidae)
Corgimwch, (Prawns: Suborder:	Dendrobranchiata")
Cragen, cregyn (Shell)
Cragen adain (Fan mussel: Atrina fragilis)		
Cragen crib (Topshell: Gibbula)
Cragen glas (Mussle)
Cragen llong (Barnacle: Cirripedia)
Cragen moch (Common Whelk: Buccinum undatum)
Cranc, -od (Crab)
Cwrel (Solitary coral: Caryophyllia inornata)	
Cyllell y môr, cyllyll y môr (Razorshell: Ensis Arcuatus)
Deudroediad -iaid (Amphipod: Amphipoda)
Gele feddyginiathol (Medicinal leech: Hirudo medicinalis)	
Gwichiad, -iaid (Periwinkle)
Gwichiad moch (Whelk)
Llygad meheryn, llygaid meheryn (Limpet)
Llymarchen wystrysen (Oyster: Ostrea edulis)
Malwen (Snail)
Malwen droellog (Narrow-mouth whorl snail: Vertigo angustior neu Geyeri's whorl snail: Vertigo geyeri)
Malwen droellog Desmoulin (Desmoulin's whorl snail: Vertigo moulinsiana)
malwen lysnafeddog (Glutinous snail: Myxas glutinosa)
Misglen (Freshwater pea mussel: Pisidium tenuilineatum) 	
Misglen berlog yr afon (Freshwater pearl mussel: Margaritifera margaritifera)
Misglen yr afon (Depressed river mussel: Pseudanodonta complanata)
Môr-wyntyll pinc (Pink sea fan: Eunicella verrucosa)	
Perdysen (Shrimp: Infraorder:	Caridea)
Seren môr, sêr môr (Starfish: Asteroidea)
Seren môr clustog (Cushioned starfish: Asterina phylactica)
Sgalop (Scallop: teulu; Pectinidae)
Wystrysen (Oyster: Ostrea edulis)

Pysgod
Pysgod, molysgiaid
Tanwydd ffosil

Mae petroliwm, nwy naturiol, glo, a mawn yn danwydd ffosil (neu danwydd ffosiledig). Mae tanwydd ffosil yn cynnwys llawer o hydrocarbon ac yn cael ei losgi am ei ynni, er mwyn cynhyrchu gwres neu drydan neu i yrru peirannau er enghraifft mewn ceir, trênau, llongau ac awyrennau. Wrth gael ei losgi, mae tanwydd ffosil yn rhyddhau carbon deuocsid, un o'r nwyon tŷ gwydr cryfaf.

Dydy'r maint tanwydd ffosil ar gael ddim yn ddi-ben-draw am fod e'n adnodd naturiol. Achos o bryderon ar gyfer hynny ac ar gyfer yr amgylchedd roedd daeth datblygu ynni cynaliadwy fel ynni'r haul, y gwynt neu'r llanw yn fwy pwysig ystod y blynyddoedd diwethaf.

Ffurfiwyd olew a nwy naturiol o ddefnydd organig marw (anifeiliaid môr a phlanhigion môr wedi marw) a gasglodd ar waelod y môr o dan waddodiad anathraidd a newidiwyd o ganlyniad dymheredd a gwasgedd arno yn ogystal â phydredd anaerobig. Ffurfiwyd glo o ganlyniad bydredd anaerobig, hefyd, ond ddim yn y môr ond trwy bydred planhigion ar diroedd gwlybion.

Gweler hefyd
Adnodd adnewyddadwy
Adnodd anadnewyddadwy

Amgylchedd
Ffosil
1724

17g - 18g - 19g
1670au 1680au 1690au 1700au 1710au - 1720au - 1730au 1740au 1750au 1760au 1770au
1719 1720 1721 1722 1723 - 1724 - 1725 1726 1727 1728 1729

Digwyddiadau 
14 Ionawr - Luis I yn dod yn frenin Sbaen.
28 Ionawr - Sefydlu'r Prifysgol St Petersburg.
29 Mai - Benedict XIII yn dod yn bab.
Llyfrau
Daniel Defoe - Roxana
Jonathan Swift - A Letter to the Whole People of Ireland
Drama
Ludvig Holberg - Henrik a Pernille
Barddoniaeth
Voltaire - La Henriade
Cerddoriaeth
François Couperin - L'Apothéose de Corelli
George Frideric Handel - Giulio Cesare (opera)

Genedigaethau 
22 Ebrill - Immanuel Kant, athronydd (m. 1804)
25 Awst - George Stubbs, arlunydd (m. 1806)

Marwolaethau 
7 Mawrth - Pab Innocent III, 68
21 Mai - Robert Harley, 1af Iarll Oxford, gwleidydd, 62
31 Awst - Luis I, brenin Sbaen, 17
Gustav Mahler

Cyfansoddwr o Awstria oedd Gustav Mahler (7 Gorffennaf 1860 – 18 Mai 1911). Roedd yn fwyaf enwog yn ystod ei fywyd fel arweinydd opera a cherddorfeydd, ond ers ei farw daethpwyd i'w gydnabod fel un o'r cyfansoddwyr ôl-ramantaidd pwysicaf. Un o'i weithiau mwyaf poblogaidd yw ei 2ail symffoni, Yr Atgyfodiad.

Treuliodd y flwyddyn olaf o'i oes yn gweithio yn yr Unol Daleithiau fel cyfarwyddwr cerddorol cerddorfa Philharmonig Efrog Newydd (1910-11). Ond syrthiodd yn sâl yn 1911 yn Efrog Newydd, ac ar ôl cysylltu gyda meddygon ym Mharis, ddychwelodd gyda'i wraig Alma Mahler i Fienna, Awstria lle bu farw.

Arweinyddion Awstriaidd
Cyfansoddwyr Awstriaidd
Genedigaethau 1860
Marwolaethau 1911
Arthur Evans

Roedd Syr Arthur John Evans (8 Gorffennaf 1851 – 11 Gorffennaf 1941) yn hynafiaethydd ac archaeolegydd enwog. Ganwyd yn Nash Mills, Swydd Hertford yn fab i'r diwydiannwr a'r archaeolegydd Syr John Evans (1823 - 1908).

Roedd Arthur Evans yn geidwad Amgueddfa'r Ashmolean yn Rhydychen o 1884 hyd 1908, lle ymddiddorai mewn arian bath hynafol a seiliau hen wareiddiad Crete.

Fe'i cofir yn bennaf am ei waith archaeolegol arloesol yn cloddio safle Knossos, ar ynys Crete, prifddinas y Gwareiddiad Minoaidd, rhwng 1899 a 1935.

Llyfryddiaeth 
 Evans, Joan, Time and Chance: The Story of Arthur Evans and His Forebears (Llundain: Longmans, Green & Co., 1943)
 MacGillivray, Joseph Alexander, Minotaur: Sir Arthur Evans and the Archaeology of the Minoan Myth (Efrog Newydd: Hill & Wang, 2000 (ISBN 0-224-04352-8); Llundain: Jonathan Cape, 2000 (ISBN 0-224-04352-8); Llundain: Pimlico, 2001 (clawr meddal, ISBN 0-7126-7301-6).

Archaeolegwyr Seisnig
Genedigaethau 1851
Marwolaethau 1941
Pobl o Swydd Hertford
1723

17g - 18g - 19g
1670au 1680au 1690au 1700au 1710au - 1720au - 1730au 1740au 1750au 1760au 1770au
1718 1719 1720 1721 1722 - 1723 - 1724 1725 1726 1727 1728

Digwyddiadau 
1 Medi - Cytundeb St Petersburg
10 Hydref - Cytundeb Charlottenburg rhwng Prydain Fawr a Rwsia
Llyfrau
Eliza Haywood - Idalia
Henry Rowlands - Mona Antiqua Restaurata
Christmas Samuel - Llun Agrippa
Drama
Pierre de Marivaux - La Double Inconstance
Richard Steele - The Conscious Lovers
Cerddoriaeth
Giovanni Bononcini - Erminia (opera)
Georg Philipp Telemann - ''Overture-Suite, TV 55 #C 3, "Wassermusik"

Genedigaethau 
1 Ionawr - Goronwy Owen, bardd (m. 1769)
23 Chwefror - Richard Price, athronydd (m. 1791)
31 Mawrth - Frederick V, brenin Denmarc (m. 1766)
5 Mehefin - Adam Smith, athronydd (m. 1790)
16 Gorffennaf - Syr Joshua Reynolds, arlunydd (m. 1792)

Marwolaethau 
25 Chwefror - Syr Christopher Wren, pensaer, 90
19 Hydref - Godfrey Kneller, arlunydd, 77
21 Tachwedd - Henry Rowlands, hynafiaethydd, 68
1730au

17g - 18g - 19g
1680au 1690au 1700au 1710au 1720au - 1730au - 1740au 1750au 1760au1770au 1780au
1730 1731 1732 1733 1734 1735 1736 1737 1738 1739

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
Pab Clement XII
Brenin Siôr II (Prydain Fawr)
Prif Weinidog Robert Walpole (Prydain Fawr)
Brenin Louis XV (Ffrainc)
Catrin I (Rwsia)
Frederick Gwilym I (yr Almaen)
Blaenau Gwent (etholaeth seneddol)

Etholaeth yn ne Cymru yw Blaenau Gwent, sy'n danfon cynrychiolydd i San Steffan. Yr Aelod Seneddol presennol yw .

Cyfeirir yn aml at 'Flaenau Gwent' fel hen etholaeth Aneurin Bevan. Fodd bynnag, creuwyd yr etholaeth ym 1983, dair blynedd ar hugain wedi marwolaeth Bevan allan o'r rhan uchaf o hen etholaeth Abertyleri, tref Brynmawr o etholaeth Brycheiniog a Maeshyfed, a sedd Glyn Ebwy cyn sedd Bevan ac eithrio pentref Abertyswg. Cyn-arweinydd y Blaid Lafur Michael Foot, oedd Aelod Seneddol cyntaf yr etholaeth ym 1983.

Hyd at 2005 ystyrid yr etholaeth yn un o'r seddau Llafur mwyaf diogel yng ngwledydd Prydain ond bu anghydfod yn y Blaid Lafur leol ar ymddeoliad Llew Smith o'r Senedd. Penderfynodd y Blaid Lafur mai dim ond menywod oedd yn cael sefyll yn enw'r blaid ar gyfer y sedd. Ymddiswyddodd Aelod Cynulliad yr Etholaeth, Peter Law o'r Blaid Lafur fel protest yn erbyn y polisi menywod yn unig a safodd yn enw  Llais Pobl Blaenau Gwent yn etholiad Cyffredinol 2005 gan gipio'r sedd a gwrthdroi mwyafrif o 60% i Lafur i 25% i Lais y Bobl.

Aelodau Seneddol 

 1983 – 1992: Michael Foot (Llafur)
 1992 – 2005: Llew Smith (Llafur)
 2005 – 2006: Peter Law (Annibynnol)
 2006 – 2010: Dai Davies (Annibynnol)
 2010 – presennol: Nick Smith (Llafur)

Etholiadau

Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Etholiadau yn y 1980au

Gweler hefyd
Blaenau Gwent (etholaeth Cynulliad)

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Blaenau Gwent
Maesyfed

Enw ar ardal yng nghanolbarth Cymru yw Maesyfed (Saesneg: Radnor[shire]).  Yn fwy penodol, gallai gyfeirio at un o sawl peth:

 Arglwyddiaeth Maesyfed, arglwyddiaeth Normanaidd
 Fforest Faesyfed, ym Mhowys
 Maesyfed (pentref), pentref a fu'n ganolfan yr arglwyddiaeth Normanaidd o'r un enw
 Sir Faesyfed (Maesyfed), hen sir a greuwyd dan y "Deddfau Uno"

Gweler hefyd:
 Brycheiniog a Maesyfed (etholaeth Cynulliad)
 Brycheiniog a Maesyfed (etholaeth seneddol)
Egni gwynt

Pan fo gwynt yn troi llafnau twrbein mae'r generadur yn cynhyrchu trydan, a gelwir yr egni hwn yn egni gwynt.

Caiff egni gwynt ei ddisgrifio fel egni cynaliadwy sy'n lanach na'r dulliau traddodiadol o gynhyrchu trydan: tanwydd ffosil, boed yn olew neu'n danwydd niwclear neu arall. Mae gwynt yn lân, ceir digon ohono ac nid yw'n cynhyrchu carbon deuocsid.

Un o ffermydd gwynt mwyaf Ewrop yw Gwynt y Môr sydd ychydig gilometrau o arfordir Prestatyn.

Mae dyn yn defnyddio egni gwynt ers ganrifoedd: er mwyn teithio ar longau hwylio neu mewn balŵn neu er mwyn ei helpu gyda'i waith, er enghraifft melinau gwynt i bwmpio dŵr neu i falu blawd. Mae'r erthygl hon yn canolbwyntio ar ddefnyddio'r gwynt i gynhyrchu egni trydanol. Cysylltir ffermydd gwynt gyda'r Grid Cenedlaethol a gellir gwerthu trydan iddynt. Mae dau fath: ffermydd arfordirol a ffermydd ar y tir mawr. Er bod yn well gan bobl i'r ffermydd gael eu lleoli ar y môr, mae'r math hwn yn dipyn drytach na ffermydd ar y tir.

Dros gyfnod o flwyddyn mae cyflymder a chryfder y gwynt yn eitha cyson, ond yn y tymor byr, gall fod yn eitha anghyson: heb ddim gwynt ar adegau. Caiff ei ddefnyddio, felly, ochr yn ochr gyda ffynhonellau cynaliadwy eraill e.e. paneli solar neu hydro-drydan.

Erbyn 2015 roedd Denmarc yn cynhyrchu 40% o'i holl drydan drwy harneisio egni gwynt, ac mae o leiaf 83 o wledydd ledled y byd yn cynhyrchu rhywfaint o drydan drwy egni gwynt ac yn ei drwosglwyddo i'w gridiau cenedlaethol. Mae cyfanswm y byd yn cynyddu'n flynyddol, ac erbyn 2015 roedd 4% o drydan yn cael ei gynhyrchu gan y gwynt. 11.4% yn yr Undeb Ewropeaidd.

Hanes
Codwyd y felin wynt cynhyrchu trydan cyntaf yn yr Alban gan yr Athro James Blyth, Coleg Anderson, Glasgow yn 1887. 10 metr oedd uchder y felin wynt a llieiniau cotwm ar yr hwyliau a chodwyd y felin yng ngardd gefn ei dŷ gwyliau yn Marykirk yn Kincardineshire a chasglwyd y trydan mewn batris arbennig a grewyd gan y Ffrancwr Camille Alphonse Faure. Defnyddiodd y trydan i oleuo'r tŷ.

Gweler hefyd
Rhestr o felinau gwynt yn Ynys Môn

Cyfeiriadau

Ynni adnewyddadwy
Ynni
Egni solar

Pelydriad electromagnetig sydd yn dod o'r haul yw egni solar neu egni'r haul. Mae planhigion yn ei ddefnyddio i greu ffotosynthesis ac ers rhai blynyddoedd mae dyn yn ei ddefnyddio fel egni adnewyddadwy i gynhyrchu trydan mewn tair ffordd wahanol:

 celloedd solar: drwy baneli ffotofoltaidd sy'n cynhyrchu trydan.
 ffwrnais solar: defnyddir rhesi o ddrychau crwm i ffocysu pelydrau'r haul ar un man i gynhyrchu tymheredd uchel iawn a throi dŵr yn ager i yrru tyrbein sy'n creu drydan.
 paneli solar: drwy banel o bibellau'n cynnwys hylif sy'n cael ei gynhesu ac yn ei dro'n cynhesu dŵr neu wres y tŷ.

Yn wahanol i'r broses o greu egni anadnewyddawy, ni cheir llygredd, nid oes raid talu am danwydd a gellir ei wneud ar raddfa fechan iawn. Yr anfanteision yw fod angen llawer o dir neu ddŵr, gall ddifetha'r golygfeydd naturiol ac mae'n ddibynol ar anwadalwch y tywydd.

Solar
Ynni
Pysgodyn esgyrnog

Y grŵp mwyaf o bysgod yw'r pysgod esgyrnog. Mae mwy na 26,000 o rywogaethau. Mae ganddynt sgerbwd o asgwrn yn hytrach na chartilag.

Osteichthyes
1722

17g - 18g - 19g
1670au 1680au 1690au 1700au 1710au - 1720au - 1730au 1740au 1750au 1760au 1770au
1717 1718 1719 1720 1721 - 1722 - 1723 1724 1725 1726 1727

Digwyddiadau 
8 Mawrth - Brwydr Gulnabad yn Persia.
25 Gorffennaf - Dechreuad y "Rhyfel Father Rale" yn Maine a Massachusetts.
23 Hydref - Diwedd y Gwarchae Isfahan.
Llyfrau
Daniel Defoe - Moll Flanders
Drama
Pierre de Marivaux - La Surprise de l'amour
Cerddoriaeth
Giovanni Bononcini - Divertimenti da camera
François Couperin - Pièces de clavecin, llyfr 3

Genedigaethau 
12 Ebrill - Pietro Nardini, cyfansoddwr (m. 1793)
22 Medi - John Home, dramodydd (m. 1808)
 - Flora Macdonald (m. 1790)

Marwolaethau 
10 Chwefror - Bartholomew Roberts, mor-leidr, 39
16 Mehefin - John Churchill, Dug 1af Marlborough, 71
Gwobr Economeg Nobel

Mae Gwobr Banc Sweden mewn Gwyddorau Economaidd er cof am Alfred Nobel yn aml yn cael ei hystyried fel y chweched Gwobr Nobel, ond mae hyn yn anghywir gan nad oedd hi'n ran o gymynrodd gwreiddiol Alfred Nobel. Dechreuwyd y wobr ym 1969 gan Fanc Sweden ar achlysur pen-blwydd y corff hwnnw yn 300 mlwydd oed.

Rhestr o'r enillwyr:

Economeg
Economeg
Economeg
Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth

Rhestr o'r sawl sydd wedi ennill y Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth, un o'r gwobrau Nobel.

Ffisioleg neu Feddygaeth
Meddygaeth
Ffisioleg neu Feddygaeth
Rhestrau gwyddonwyr
Alaw (blodyn)

Planhigyn gyda blodau mawr addurnol yw alaw (neu lili).

Mathau cyffredin yng Nghymru

Nymphaea alba
alaw (enw benywaidd), Lili Ddŵr Wen, Alaw, Ala y Dŵr, Alaw y Llyn, Bwltis, Godywydd, Lili-ddŵr Wen, Lili Gwyn y Dŵr, Magwyr Wen, Nymphaea alba, white water-lily

Nuphar lutea
lili'r-dŵr felen (enw benywaidd), Lili Ddŵr Felen, Bwltis, Lili Melyn y Dŵr, Bwltys, Godowydd, Lili Felen y Dŵr, Lili Melyn y Dŵr, Melyn y Dŵr, Mwltws, Myltys, yellow water-lily.

Alaw (Nymphaea alba)

Llenyddiaeth
Dyma'r lili yr ysgrifennodd y bardd T. H. Parry-Williams amdani ar Lyn y Gadair. (Gweler erthygl Nuphar lutea am y stori hon yn llawn):

Ymhen Llyn y Gadair, nid nepell o'r sarn, mae yna lili yn y merddwr [tua SH567522 yn ôl y map OS] wrth droed Y Garn

“Alaw” oedd enw gwreiddiol y lili ddŵr wen, a dyna welodd Parry-Williams "yn ddiog ddiysbryd yng nghwr y llyn - a'r petalau er hynny yn syndod o wyn". Roedd yr alaw yn fodel o wynder yn Llyfr Gwyn y 13g hefyd - "Gwynnach oedd na'r alaw". Wn i ddim beth wnaeth y lili i haeddu'r fath ensyniadau difrïol gan y Bardd o Ryd Ddu: "coesau yn sownd mewn llysnafedd llaes"...a blodau "lleicion, gludiog, di-sawr yn pendympian ar wyneb y dyfnjiwn mawr..." Onid alarch y blodau yw hi i bawb arall? O leiaf gall neb ei gyhuddo o fod yn sentimental nac yn ystrydebol.

Lili'r-dŵr felen Nuphar lutea

Llenyddiaeth
'Yn Rhifyn 27 cyfeiriwyd at y lilïau gwynion y soniodd TH Parry Williams amdanynt yn ei gerdd i’r planhigyn hwn. Awgrymwyd fod y gerdd yn ddigon manwl i roi Cyfeirnod Grid yr Arolwg Ordnans i leoliad y lili yng nghyfnod y bardd, ac o’r disgrifiad “wrth droed Y Garn” cynigiais SH567522. Cynigwyd hefyd y gallai’r lilïau fod yno yn yr un fan o hyd. Dyma Jeremy Williams yn derbyn yr her, ac fe ymwelodd â’r llecyn ar 1 Awst 2010. Dyma yr ysgrifennodd i’r Bwletin:

Rachel and I braved the bogs around Llyn-y-Gader at Rhyd-ddu today in search of lilies. We first saw fish jumping, then some sparse bog bean. Then, just off the end of the old quarry spoil spur, a patch of lilies with a few large rocks in the water beyond. If you were wandering around the lake, it would be just the spot you might stop for a picnic. Dry slate spoil to sit on, a view across the lake to Rhyd-Ddu, Moel Eilio ridge, Yr Wyddfa and Yr Aran, and a patch of lilies, perhaps in flower. The grid ref is very close to the one given, SH 5669 5209[sef, fel cyfeirnod 6-ffigwr SH567521].

Y lili ddŵr felen oedd y rhywogaeth a welodd JC ar y llun yn ôl y llun a dynnodd. Ymddengys bod THP-W wedi newid y rhywogaeth yn ei gerdd (am resymau barddonol) o felyn i wyn - neu, mai'r un wen oedd ar y llyn yn ei amser ef. Un posibiliad arall wrth gwrs yw na chymerodd y bardd unrhyw sylw o gwbl o beth oedd yn tyfu ar y llyn, ac mai ffrwyth ei ddychymyg oedd y cyfan!

Cyfeiriadau 

Liliaceae
Teuluoedd planhigion
Liliales

Urdd o blanhigion blodeuol yw Liliales. Mae'n cynnwys deg teulu a 1300 o rywogaethau e.e. lilïau, tiwlipau a brithegau.

 
Urddau planhigion
Bro Morgannwg (etholaeth seneddol)

Etholaeth yn ne Cymru yw Bro Morgannwg, sy'n danfon cynrychiolydd i San Steffan.  yw'r Aelod Seneddol presennol.

Mae'r ertholaeth yn cynnwys y rhan fwyaf o'r ardaloedd ym mwrdeistref sirol Bro Morgannwg. Mae Maes Awyr Rhyngwladol Caerdydd yn yr etholaeth, ynghyd â chanolfan atgyweirio awyrennau yn Sain Tathan.

Mae'r etholaeth wedi bod yn un ymylol yn y gorffennol, gyda'r Ceidwadwyr yn ei chipio ym 1992 o 19 bleidlais yn unig. O hynny tan 2010 roedd hi yn nwylo'r Blaid Lafur. Cynrychiolodd John Smith o'r Blaid Lafur Bro Morgannwg yn San Steffan o 1989 - 1992 ac o 1997 - 2010.

Aelodau Seneddol 
 1983 – 1989: Syr Raymond Gower (Ceidwadol)
 1989 – 1992: John Smith (Llafur)
 1992 – 1997: Walter Sweeney (Ceidwadol)
 1997 – 2010: John Smith (Llafur)
 2010 – presennol: Alun Cairns (Ceidwadol)

Etholiadau

Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Etholiadau yn y 1980au

Gweler Hefyd
Bro Morgannwg (etholaeth Cynulliad)

Cyfeiriadau 

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Bro Morgannwg
Theophilus Evans

Hynafiaethydd o Gymro ac awdur y llyfr enwog Drych y Prif Oesoedd oedd Theophilus Evans (Chwefror 1693 – 11 Medi 1767). Ganwyd yng Nghwm-cou, Ceredigion, ger Castellnewydd Emlyn. Roedd ei fab-yng-nghyfraith Hugh Jones yn dad i Theophilus Jones, awdur A History of Brecknockshire (1805-1809).

Gyrfa
Cafodd ei eni a'i fagu yng Nghwm Cou, ar lan Afon Teifi. Fe'i urddwyd yn offeiriad yn 1718 a gwasanethodd mewn sawl plwyf yn yr hen Sir Frycheiniog am weddill ei oes (ac eithrio 1722-1728 pan fu yn Llandyfriog, Ceredigion). Roedd hyn yn cynnwys cyfnodau fel curad dan Moses Williams (Tefynnog, 1717-1722) ac fel ficer yn Llangamarch lle bu Williams Pantycelyn yn gurad iddo. Bu farw yn 1767.

Drych y Prif Oesoedd
Yn y gyfrol Drych y Prif Oesoedd (1716 a 1740), mae Theophilus yn rhoi hanes y Brythoniaid a'r Cymry hyd cwymp y tywysogion gan dynnu ar sawl ffynhonnell hynafiaethol, gan gynnwys Sieffre o Fynwy.

Yn 1703, cyhoeddodd y Llydäwr Paul Yves Pezron ei lyfr enwog Antiquité de la nation et de la langue des Celtes, autrement appelée Gaulois. Cafwyd cyfieithiad Saesneg yn 1706 fel Antiquities of Nations a argraffwyd sawl gwaith ar ôl hynny. Dyma un o brif ffynonellau Theophilus Evans, sy'n cyfeirio sawl gwaith at Pezron gydag edmygedd mawr. Yn ôl damcaniaeth Pezron, y Gymraeg oedd iaith Gomer fab Jaffeth ac roedd y Cymry a'r Llydawyr yn ddisgynyddion iddo. Honodd hefyd fod y Groegiaid gynt yn adnabod y "Gomeriaid" fel y Titaniaid. Ar sail gwaith Pezron mae awdur y Drych yn cyhoeddi'n groyw, ar ôl adrodd hanes cymysgu'r ieithoedd ar ôl cwymp Tŵr Babel,

A phwy oedd yn siarad Cymraeg, a dybiwch chwi, y pryd hwn[n]w, ond Gomer, mab hynaf Japheth ab Noa ab Lamech (... ) ab Adda ap Duw. Dyma i chwi waedoliaeth ac ach yr hen Gymry, cyfuwch a'r un a all un bonedd daearol fyth bosibl i gyrraedd ato, pe baem ni eu hepil yn well o hyn[n]y.

Llyfryddiaeth

Gwaith Theophilus Evans
Galwedigaeth Ddifrifol i'r Crynwyr.. (1715). Cyfieithiad.
Cydwybod y Cyfaill Gorau ar y Ddaear (1715). Cyfieithiad.
Drych y Prif Oesoedd (1716). Y fersiwn cyntaf.
Prydferthwch Sancteiddrwydd yn y Weddi Gyffredin (1722). Cyfieithiad.
Pwyll y Pader... (1733). Cyfieithiad.
Llythyr-Addysc Esgob Llundain (1740). Cyfieithiad.
Drych y Prif Oesoedd (1740). Ail argraffiad diwygiedig, llawer helaethach.
Drych y Dyn Maleisus (1747?). Pregethau.
A History of Modern Enthusiasm from the Reformation to the Present Times (1752)
Pregeth yn dangos beth yw Natur ac Anian y Pechod yn erbyn Yr Ysbryd Glân (1760)

Golygiadau o'i waith ac ymdriniaethau
Garfield H. Hughes, Theophilus Evans a Drych y Prif Oesoedd (Caerdydd, 1963)
Bedwyr Lewis Jones, 'Theophilus Evans', Y Traddodiad Rhyddiaith (Gwasg Gomer, 1970)
David Thomas (gol.), Drych y Prif Oesoedd (Caerdydd, 1955). Argraffiad safonol gyda nodiadau.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1693
Hynafiaethwyr Cymreig
Hanes traddodiadol Cymru
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 18fed ganrif
Pobl o Geredigion
Marwolaethau 1767
Caerlŷr

Dinas yn Swydd Gaerlŷr, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw Caerlŷr (Saesneg: Leicester). Saif ar Afon Soar. Hi yw tref sirol draddodiadol Swydd Gaerlŷr. Mae hi ar ymyl Fforest Genedlaethol Lloegr.

Poblogaeth y ddinas yn 2001 oedd 279,921.

Mae dwy brifysgol yn y ddinas, Prifysgol Caerlŷr (1957) a Prifysgol de Montfort (1992). Mae'r diwydiannau hosanwaith, esgidiau, argraffu, gweuwaith, electroneg, plastigau, prosesu bwyd, a pheirianneg o bwys hefyd.

Adeiladau a chofadeiladau 
Canolfan Haymarket
Eglwys gadeiriol
Eglwys Greyfriars
Eglwys Sant Nicolas
Guildhall
Parc yr Abaty

Enwogion 
Dusty Hare, cefnwr
Richard Armitage (g. 1971), actor
David a Richard Attenborough
Henry Bates
Alastair Campbell
William Carey
Graham Chapman (1941-1989), actor, comedïwr ac ysgrifennwr
Thomas Cook
Simon de Montfort (1208-1265), milwr a gwleidydd
George Fox (1624-1691), arweinydd crefyddol 
Engelbert Humperdinck, canwr
David Icke
Greville Janner, gwleidydd
Daniel Lambert
Gary Lineker
Mark Morrison
Joseph Merrick (y Dŷn Cawrfil)
Parminder Nagra
Joe Orton (1933-1967), dramodydd
C. P. Snow, awdur
Sue Townsend, awdures

Gweler hefyd
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr
Brwydr Maes Bosworth

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Cyngor y ddinas
 Bwrdd twristiaeth swyddogol Caerlŷr a Swydd Gaerlŷr

 
Dinas Caerlŷr
Dinasoedd Lloegr
Trefi Swydd Gaerlŷr
Serbia

Gweriniaeth yn ne-ddwyrain Ewrop yw Gweriniaeth Serbia neu Serbia. Mae'n ffinio â Hwngari i'r gogledd, Rwmania a Bwlgaria i'r dwyrain, Gogledd Macedonia ac Albania i'r de a Montenegro, Bosnia-Hertsegofina a Croatia i'r gorllewin. Er fod y wlad yn fechan, llifa afon fwyaf yr Undeb Ewropeaidd sef y Danube drwyddi am 21% o'i hyd cyfan. Mae Belgrade sef prifddinas Serbia, yn un o ddinas mwyaf poblog de-ddwyrain Ewrop.

Roedd Serbia'n rhan o Deyrnas Serbiaid, Croatiaid a Slofeniaid o 1918 i 1941 (Teyrnas Iwgoslafia wedi 1929), Gweriniaeth Ffederal Sosialaidd Iwgoslafia o 1945 i 1992, Gweriniaeth Ffederal Iwgoslafia o 1992 i 2003 a Serbia a Montenegro o 2003 i 2006.

Ym mis Chwefror 2008, datganodd senedd Kosovo, sef talaith ddeheuol Serbia gyda mwyafrif ethnig Albaniaid eu hannibyniaeth. Cymysg fu ymateb y gymuned rhyngwladol at Kosovo. Mae Serbia'n ystyried Kosovo fel talaith hunan-lywodraethol a reolir gan genhedaeth yr Cenhedloedd Unedig sef Cenhedaeth Gweinyddiaeth Interim y Cenhedloedd Unedig yn Kosovo

Mae Serbia'n aelod o'r Cenhedloedd Unedig, Cyngor Ewrop, Mudiad Cydweithrediad Economaidd y Môr Du a bydd yn llywyddu dros Cytundeb Masnach Rydd Canolbarth Ewrop yn 2010. Categorïr Serbia yn economi datblygol gan yr International Monetary Fund ac yn economi incwm canol-uwch gan Fanc y Byd.

Gweler hefyd 
 Iwgoslafia

Cyfeiriadau

 
Balcanau
Penrhyn Gobaith Da

Gweler hefyd Penrhyn (gwahaniaethu).

Penrhyn mwyaf enwog De Affrica yw Penrhyn Gobaith Da. Fe'i lleolir ger Cape Town ac fel arfer mae pobl yn meddwl ei bod hi'n ffin rhwng Môr Iwerydd a Cefnfor India, ond dydy hynny ddim yn wyr am fod Penrhyn Agulhas yn fwy deheuol na Penrhyn Gobaith Da.

Hanes 
Y morwr Ewropeaidd cyntaf a aeth o gwmpas y penrhyn hwn oedd Bartolomeu Dias, morwr o Bortiwgal, a aeth o gwmpas Penrhyn Gobaith Da yn 1488. Oherwydd y tywydd stormus ar y pryd rhoddodd Dias yr enw "Penrhyn Tymhestloedd" (Cabo das Tormentas) arno, ond newidiodd Ioan II o Bortiwgal yr enw i "Benrhyn Gobaith Da" (Cabo da Boa Esperança), am iddo obeithio y byddai hynny'n fordd newydd i'r dwyrain.

Ar 6 Ebrill, 1652 cododd Jan van Riebeeck, masnachwr o'r Iseldiroedd, wersyll gyflenwi i'r Cwmni Dwyrain India Iseldiraidd. Datblygodd y wersyll hon i fod yn Cape Town. Ar 31 Rhagfyr, 1687 cychwynnodd grŵp o Hiwgenotiaid o Frainc i'r Penrhyn Gobaith da er mwyn osgoi erledigaeth crefyddol.

Ar 19 Ionawr, 1806 cipiodd Prydain Fawr Benrhyn Gobaith Da. O ganlyniad i gytundeb rhwng Prydain a'r Iseldiroedd ym 1814 daeth ardal y penrhyn yn wladfa Brydeinig.

Arfordiroedd De Affrica
Hanes De Affrica
Gobaith Da
Cyhydedd

Mewn daearyddiaeth, mae cyhydedd yn llinell ddychmygol, sydd yn mynd o gwmpas y ddaear mewn plaen sy'n berpendiciwlar i echel ei chylchdro. Mae i bob planed sy'n cylchdroi ei gyhydedd ei hun, ond fel arfer, mae "Cyhydedd" yn cyfeirio at linell ar y Ddaear. Gosodir y Cyhydedd yn union rhwng dau begwn y blaned;  golyga hyn ei bod yr un pellter o Begwn y Gogledd ag ydyw o Begwn y De. Mae'r Cyhydedd yn rhannu'r ddaear yn ddau; Hemisffer y Gogledd ac Hemisffer y De.

Geodedd Cyhydedd y Ddaear
Diffinnir Cyhydedd y Ddaear o ran ei ledred gan 0° (sero gradd). Mae'n un o bump prif cylch lledred a nodir mewn daearyddiaeth; ceir hefyd y cylchoedd pegynol hyn: (y Cylch Arctig a'r Cylch Antartig) a'r ddau gylch trofannol (Trofan Cancr a Throfan Capricorn).

Yn ei symudiad ymddangosiadol yn yr awyr, mae'r haul yn pasio uwchben y Cyhydedd ddwywaith y flwyddyn, yn ystod y cyhydnosau. Am eilad, yn ystod y cyhydnos, mae pelydrau'r haul yn union berpendiciwlar i wyneb y ddaear ar y rhan arbennig honno o'r Cyhydedd.

Mae'r mannau hynny sydd ar y Cyhydedd yn cael y gwawrio a'r machlud haul cyflymaf, gan fod yr haul yn codi ac yn machlud bron yn fertig drwy gydol y flwyddyn. Mae hyd diwrnod (o godiad haul hyd at ei fachlud) ar y Cyhydedd bron yn hafal drwy gydol y flwyddyn ac mae ei hyd oddeutu 14 munud yn hirach na'r nos oherwydd plygiant golau gan yr atmosffer a gan y diffinnir yr union eiliad o wawrio a machlud gan yr eiliad honno pan fo 'ymyl' yr haul (yn hytrach na'i ganol) i'w weld uwchben y gorwel. Mae'r Ddaear yn bolio rhyw ychydig ar y Cyhydedd. Ei ddiametr yw , on ar y Cyhydedd mae'r diametr oddeutu  greater than at the poles.

Lleolir nifer o ganolfanau gofod ger y Cyhydedd e.e. Canolfan Ofod Guiana yn Kourou, Guiana Ffrengig, gan fod y lleoliadau hyn yn symud yn gynt nag unrhyw ledred arall oherwydd cylchdro'r Ddaear. Golyga hyn fod y rocedi'n defnyddio llai o danwydd, pan gânt eu lansio. Er mwyn gwneud yn fawr o hyn, mae'n rhaid i'r rocedi gael eu lansio i gyfeiriad y dwyrain, y de-ddwyrain neu'r gogledd-ddwyrain.

Gwledydd y mae'r Cyhydedd yn mynd drwyddynt 

Rhestr
 São Tomé a Príncipe – mae'r cyhydedd yn mynd dros ynys fehchan o'r enw Ilhéu das Rolas
 Gabon
 Gweriniaeth y Congo
 Gweriniaeth Ddemocrataidd Congo
 Wganda
 Cenia
 Somalia
 Maldives – ond efallai yn croesi dim ond un o'r ynysoedd
 Indonesia
Pini – ynys fechan ger Sumatra
 Sumatra
 Lingga – ynys fechan arall ger Sumatra
 Borneo – Kalimantan
 Sulawesi
 Halmahera
 nifer o ynysoedd bychain i'r dwyrain Halmahera
 Ynysoedd Gilbert – ond efallai yn croesi dim ond un o'r ynysoedd
 Ynysoedd Phoenix – yn croesi'r ynysoedd ger Ynys Baker
 Line Islands – yn coroesi'r ynysoedd ger Ynys Jarvis
 Ecwador
Ynysoedd y Galapagos – yn coroesi Ynys Isabela.
 Colombia
 Brasil

Gweler hefyd 
 Hydred a lledred
 Pegwn y de
 Pegwn y gogledd
 Trofan Cancr
 Trofan yr Afr

Cartograffeg
Pegwn y Gogledd

Ar y ddaear, mae pedair ffordd o ddiffinio ../. Lleolir pob un o'r rhain yn y Môr Arctig):

Diffiniadau

Pegwn daearyddiaethol y gogledd
Mae pegwn daearyddiaethol y gogledd yn 90 gradd i'r gogledd. Ar yr echel hon mae'r ddaear yn troi. Does dim tir yn y lleoliad hwn, ond fel arfer mae meysydd iâ.

Gwnaed y daith gyntaf i begwn daearyddiaethol y gogledd gan Robert Peary, Matthew Henson a phedwar Inuit, sef Ootah, Seegloo, Egingway ac Ooqueah. Credir iddyn nhw gyrraedd ar 9 Ebrill, 1909 er i rai honni y cyrhaeddon nhw mewn gwirionedd 30 km i'r de. Ym 1926, hedfanodd Roald Amundsen o Norwy dros begwn daearyddiaethol y gogledd mewn awyrlong.

Pegwn magnetaidd y gogledd 
Mae pegwn magnetaidd y gogledd ar 78°18' i'r gogledd, 104° i'r gorllewin ger Ynys Ellef Ringness, un o'r Ynysoedd Queen Elizabeth yn Canada. Dyma lle mae cwmpawd neu un pen o fagnet yn wynebu. Defnyddir pegwn magnetaidd y gogledd ers 1600.

Roedd y daith gyntaf i begwn magnetaidd y gogledd gan James Clark Ross. Cyrhaeddodd y pegwn ar 1 Mehefin, 1831. Darganfu Roald Amundsen i'r pegwn fod mewn lleoliad ychydig yn wahanol ym 1903. Ers hyn, sylweddolwyd i'r pegwn yn flynyddol, tua 40 km pob blwyddyn.

Pegwn daear-fagnetaidd y gogledd 
Mae pegwn y gogledd daear-fagnetaidd ar 78°30' i'r gogledd, 69° i'r gorllewin, ger Thule a'r Ynys Las. Yma, gellir gweld yr Aurora Borealis.

David Hempleman-Adamsaith oedd y cyntaf i gyrraedd y pegwn hwn ym 1992.

Pegwn mwyaf anghysbell y gogledd  
Mae pegwn mwyaf anghysbell y gogledd ar 84°03' i'r gogledd, 174°51' i'r gorllewin. Dyma'r lle pellaf o bob arfordir yn y Môr Arctaidd)

Hedodd Syr Hubert Wilkins dros y pegwn hwn ym 1927 ac ym 1958 cyrhaeddodd llong o Rwsia'r lle.

Gweler hefyd 
 Arctig
 Cyhydedd
 Hydred a lledred
 Pegwn y de

Yr Arctig
Gogledd