alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Oʻzbek milliy kiyimlari

Oʻzbek milliy kiyimi — Oʻzbek xalqining milliy oʻziga xos xususiyatlarini aks ettiruvchi qadimgi davrlarda yaratilgan va hozirgi kunlarda foydalaniladigan, madaniyati va tarixi bilan uzviy bogʻliq boʻlgan kiyimlar. Har bir mintaqa uchun oʻziga xos farq va xususiyatlar mavjud.

Erkaklar kiyimi

Ustki kiyim

Bosh kiyimi do'ppi

Poyabzal 
poyabzal

Fotogalareya

Ayollar libosi

Bosh kiyimi

Poyabzal

Fotogalareya

Manbalar 
 Oʻzbek milliy kiyimlari 

Oʻzbek milliy kiyimlari
Munkar va Nakir

Munkar va Nakir ()- [[Islom ta'limotiga ko‘ra, o‘lganlarni qabrda dastlabki so‘roq qiluvchi, ulardan yerdaga qilmishlari to‘g‘risida hisobot oluvchi va qilgan gunohlariga qarab jazolovchi farishtalar. Munkar va Nakir taqvodor bo‘lgan mayyitlarni to qiyomat bo‘lgunga qadar tinch qo‘yadi, gunohkorlarni esa, aksincha, Alloh qancha xohlasa, shuncha azoblaydilar. Munkar va Nakir nomlari hadislarda eslatiladi, Qur’onda esa, bu farishtalar tilga olinmaydi.

Islom
Anfol surasi

Anfol surasi (, nomining maʼnosi — ) — Qurʼonning -surasi.  suralardan biri,  oyatdan iborat. Bu sura Qurʼonning -sahifasida va -juzida joylashgan. -boʻlib nozil boʻlgan.

Suraning mazmuni 
Ushbu surada soʻz, asosan, gʻazot — jang haqida borib, harbiy qonun-qoidalar, urush va tinchlik xolatlari hamda asir va oʻlja olish xususidagi Shariati islomiyyada boʻlgan hukmlar bayon qilinadi.

Bu suraning «Anfol» — «Oʻljalar» deb nomlanishining sababi ham shudir.

U islom tarixidagi ilk jang — Badr jangidagi voqealarni batafsil hikoya qilgani uchun ayrim sahobalar uni «Badr» surasi, deb ham ataganlar. Islomiy gʻazotlar solnomasidan 
Badr jangi hijriy ikkinchi yilning Ramazon oyida Madinaning janubi-gʻarbida joylashgan 
Badr qishlogʻida boʻlib oʻtgani maʼlum. Bu jangda musulmonlar adadlari oz boʻlishiga 
qaramasdan, askarlar sonida ham, harbiy qurol-anjomlarda ham oʻzlaridan bir necha 
barobar ortiq boʻlgan mushriklar ustidan gʻalaba qozonib, dushmanning yetmish askarini halok qiladilar va yetmish kishini asir oladilar, katta oʻljalarga ega boʻladilar. Jang tugaganidan soʻng oʻljalar taqsimotida ayrim musulmonlar oʻrtasida ixtilof chiqqanda, 
ularga pand-nasihat qilish va toʻgʻri yoʻl koʻrsatish bilan sura boshlanadi. Sura 
nihoyasida esa moʻminlar vatan va millatlari bir-biridan qanchalar yiroq va xilma-xil 
boʻlishidan qatʼiy nazar bir ummat ekanliklari, binobarin, kofir kimsalarning fitnalariga aldanmay, oʻzaro doʻst-birodar boʻlib yashab oʻtishlari lozimligi uqtiriladi.

Manbalar 

*ANFOL SURASI
Avicii

Avicii (, 8-sentabr, 1989 – 20 April 2018), asl ismi Tim Bergling, shved DJ, remixer va produseridir. Uning debut singli „Seek Bromance“ Belgiya, Fransiya, Niderlandiya, Birlashgan Qirollik, Shvetsiya va boshqa mamlakatlarda yuqori 20 talikka kirdi. 2011-yili Avicii „Levels“ qoʻshigʻini chiqardi (unda Etta Jamesning „Somethingʻs Got a Hold On Me“ ashulasi sempl qilingan), u Hindiston, Xorvatiya, Bosnia, Avstriya, Belgiya, Daniya, Olmoniya, Yunoniston, Irlandiya, Italiya, Niderlandiya va Birlashgan Qirollikda yuqori 10 talikka kirdi, Mojariston, Norvegiya va Shvetsiyada esa birinchilikni oldi.

2011-yilda Avicii DJ Magazine taʼsis etgan Eng Yaxshi DJlar 100 ligida 6-raqamni egalladi. 2012-yili Avicii Miami, Floridadagi Ultra Music Festivalda asosiy ijrochi boʻlib, Madonna bilan sahnaga chiqdi.

Manbalar

Havolalar 
 Rasmiy sayti 
 Avicii Twitterda
 Avicii MySpaceda
 Avicii Facebookda

Shved qoʻshiqchilari
MTV Europe Music Award sovrindorlari
Xandaq jangi

Xandaq jangi — Muhammad tarafdorlari (3000 kishi) tomonidan Madinani makkaliklardan himoya qilish janglaridan (627 y.) biri. Makkaliklar rahbari Abu Sufyon 10 mingga yaqin askari bilan Madinani qamal qilgan. Sahobalardan biri eronlik Salmon alForsiy (655 y.v.e.)ning maslahatiga koʻra Muhammad paygʻambar shu paytgacha arablarga nomaʼlum boʻlgan, biroq forslarga maʼlum boʻlgan jang usullaridan biri — xandaq qazishga buyurgan. 3 haftalik qamaldan soʻng Abu Sufyon qoʻshini chekinishga majbur boʻlgan. Bu jang islom tarixida Xandaq jangi deb nom olgan. 

Xandaq jangi (arab. — chuqur) - Muhammad rahbarliklaridagi musulmonlar
bilan makkalik mushriklar oʻrtasidaga jang. 627 yilda makkaliklar rahbari Abu Sufyon 10
mingga yaqin askar bilan kelib Madinani qamal qiladi. Muhammad tarafdorlari
Madina atrofiga Salmon al-Forisiy tavsiyasi bilan xandaq qazib, shaharni himoya etadi. 3 haftalik qamaldan keyin Abu Sufyon qoʻshinlari Madinani ololmay orqaga qaytadi,
musulmonlar gʻolib chiqadi. Bu islom tarixida Xandaq jangi deb nom oladi.

Xandaq jangi haqida Qur’onda 
Ahzob surasida bayon qilinga oyatlar.

 10. Oʻshanda ular sizlarning yuqori tomoningizdan xam, sizlardan quyiroq tomondan ham (bostirib) kelgan edilar. Oʻshanda koʻzlar tinib, yuraklar boʻgʻizlarga tiqilib qolgan va sizlar Alloh haqida (turli) gumonlar qila boshlagan edinglar.
 11. Ana oʻsha joyda moʻminlar (yana bir bor) imtihon qilindilar va (bu dahshatdan) qattiq larzaga tushdilar.
 12. Oʻshanda munofiqlar va dillarida maraz boʻlgan (yaʼni eʼtiqodlari zaif boʻlgan) kimsalar: „Alloh va Uning paygʻambari bizlarga faqat yolgʻon vaʼda qilgan ekanlar“, deya boshladilar.
 13. Oʻshanda ulardan bir toifa odam dedi: „Ey Yasrib (yaʼni Madina) ahli, sizlar uchun (bu qadar koʻp sonli yovga qarshi) turish imkoni yoʻqdir, bas (oʻz uylaringizga) qaytib ketinglar“. Ulardan yana bir guruh esa "Uylarimiz ochiqsochiq (qolgan edi), " deb paygʻambardan izn soʻrardilar. Holbuki (uylari) ochiq-sochiq emas edi. Ular faqat (jang maydonidan) qochishnigina istardilar.
 14. Agar ularning (munofiqlarning) ustiga (Madinaning turli) tomonlaridan (bostirib) kirilsa-da, soʻngra ulardan fitna (yaʼni musulmonlarga xiyonat qilish) talab qilinsa, shak-shubhasiz ular koʻp (ikkilanib) turmasdan (xiyonatga rozilik) bergan boʻlur edilar.
 15. Holbuki, ular ilgari ortga chekinmasliklari haqida Allohga axdu paymon bergan, Allohga berilgan ahdu paymon esa (qiyomat kunida) soʻralguvchi edi.
 16. (Ey Muhammad), ayting: "Agar sizlar oʻlishdan yo oʻldirilishdan qochsangizlar, bu qochish sizlarga biron foyda bermas, demak sizlar juda oz (yaʼni ajallaringiz yetguncha) foydalanursizlar, xolos.
 17. Ayting: „Agar Alloh sizlarga yomonlikni iroda qilsa, qay bir kimsa sizlarni undan asray olur, yoki U zot sizlarga marhamatni iroda qilsa (kim uni toʻsa olur)?!“ Ular oʻzlari uchun Allohdan oʻzga biron doʻst, biron yordamchi topa olmaslar.

Manbalar 
Ahzob surasi 

Janglar
Abu Sufyon

Abu Sufyon - ( , Madina) (565-653)  toʻliq ismi Abu Sufyon Saxr ibn Harb ibn Umayya ibn Abdushshams - yirik savdogar, qurayshiylar zodagoni. Makkada Muhammad (sav)ga va ularning diniy targʻibotiga qarshi kurashib, ul zotni ta’qib qilgan. Mushriklarning musulmonlarga qarshi olib borgan Uhud va Xandaq janglaridagi boshliqlaridan biri. Muhammad (sav) Makkani fath qilishi arafasida islomni qabul qilgan. Keyinchalik Madinaning mavqei kuchaya boshlagach, oʻz xonadoni vakillarining islom davlatida ta’sirli oʻrin egallashini ta’minlash maqsadida Muhammad (sav) bilan yarashgan. 630 yilda Makkani musulmonlarga jangsiz topshirgan. Islom himoyasi uchun Hunayn va Toif janglarida qatnashib, bir koʻzidan judo boʻlgan. Soʻngra Rasululloh (sav) uni Najron viloyatiga hokim etib tayinlaganlar. Nabiullohning vafotlaridan keyin Shom fathida qatnashgan. Yarmuk jangida jasorat koʻrsatib, ikkinchi koʻzidan ham ajralgan. Xalifa Usmon (ra) davrida Abu Sufyonning oʻgli Muoviya Suriya hokimi etib tayinlangan. Keyinchalik, Ali (kv) vafotidan keyin (661), xalifalik hokimiyatini qoʻlga olgan Muoviya Umaviylar sulolasiga asos solgan.

Manbalar 

565-yilda tugʻilganlar
653-yilda vafot etganlar
Quraysh

Quraysh, qurayshiylar — arab qabilasi. Makka shahri aholisining asosiy qismini tashkil etgan. 10 ta urugʻdan iborat boʻlgan; ulardan eng mashhurlari umayya (bani umayya) va hoshim hisoblangan. Umayya urugʻidan chiqqan quldorlar va savdogarlar johiliyat davrida Makkada hukmronlik qilishgan boʻlsa, Muhammad hoshimiylarga mansub boʻlgan Quraysh qabilasidan umaviylar, abbosiylar va makkalik shariflar sulolasi chiqqan. Soʻnggi davrda Hoshimiylar sulolasi hukmdorlari (Iroqda 1958-yilgacha va Iordaniyada) oʻzlarining shajaralarini Qurayshga bogʻlashadi. Qurʼonning 106-surasi Quraysh nomi bilan ataladi.
Amazon daryosi

Amazon daryosi yoki Amazonka () — Janubiy Amerikadagi daryo, sersuvligi va havzasi maydonining kattaligi jihatidan dunyoda birinchi oʻrinda, uzunligi jihatidan (6,4 ming km, Ukayali irmogʻi bilan taxminan 7 ming km) Nil daryosidan keyin ikkinchi oʻrinda turadi. Amazon 7180 ming km² maydondan suv yigʻadi. Asosiy irmogʻi — Maranon. Sharqiy Kordilera togʻ tizmasini kesib oʻtgandan keyin Amazonka payette-kisligiga chiqadi va Ukayali daryosi bilan qoʻshilib Amazonni hosil qiladi. Amazonga taxminan 500 irmoq quyiladi, koʻpchiligi yirik daryo hisoblanadi. Oʻng tomondan Ukayali, Jurua, Madeyra, Tapajos, Shingu, chapdan — Isa, Yapura, Riu-Negru daryolari qoʻshilib kengaya boradi, oʻrta oqimida 5 km, dengizga quyilish oldida 80-150 km gacha kengayadi. Amazonning chuqurligi oʻrta oqimida taxminan 70 m, quyilish joyida 15-45 m. Dare doim sersuv, may — iyunda toshadi. Amazon yil davomida oʻz havzasidan 1 mlrd. t loyka oqizib keladi. Oʻrtacha suv sarfi 220 ming m³/sek. Aling irmoqlarida yirik viktoriya-re-giya oʻsimligi oʻsadi, suv hayvonlaridan lamantinlar, delfinlar, suv choʻchqalari yashaydi. 2000 baliq turi bor. Amazon kemalar qatnay oladigan qismining uz. 4300 km. Manaus shahrigacha (okeandan 1690 km) yirik okean kemalari qatnaydi. Asosiy portlari: Ikitos, Manaus, Obidus, Santa-rel, Belen.

Havolalar 

Braziliyadagi daryolar
Perudagi daryolar
Kolumbiyadagi daryolar
Pir

Pir ( — keksa, qari) — soʻfiylik anʼanasida tariqatlarning oliy rahnamolari yoki obroʻli rahnamolar. Shuningdek, har bir murid oʻz murshidini ham pir deb atagan. Aholi orasida pir tushunchasi avliyo, maʼlum bir hunarning asoschisi maʼnosida ham ishlatiladi.

Manbalar
Eshon

Eshon (chigʻatoycha — išan) — soʻfiylik oqimlarida diniy rahnamolar unvoni. Odatda, Eshonlar darvishlik, so’fiylik oqimlarining biriga mansub boʻlgan. Ismoiliylar firqasi dindorlar jamoasining rahbari ham Eshon deb atalgan. Oʻrta asrlarda soʻfiy rahnamolariga murojaat qilishda ularning ismlari oʻrnida Eshon, baʼzan „pir“ soʻzlari qoʻshib ishlatilgan. Eshonlarga muridlarni soʻfiylik yoʻliga oʻrgatuvchi (murshid), bemorlar dardiga shifo beruvchi, kelajakni oldindan aytuvchi sifatida qarab kelingan.

Etimologiyasi 
Eshon so‘zi fors tilidan “ایشان" - ,,ular” degan ma’noni anglatadi. Qozoqlar: ishan; qirgʻizlar: eshen; tojiklar: eshon; tatarlar: ishan; turkmanlar: işan; uygʻurlar: ایشان tarzida talaffuz qiladilar. Eshonlar Oʻrta Osiyodagi soʻfiy yetakchilariga berilgan sharafli unvondir. Jianping Vangning xulosalariga qaraganda, ,,Sharqiy Turkistonda topilgan so‘fiylik ta’limotida eshon ilohiy tabiatga ega bo‘lib, musulmonlar va Alloh o‘rtasida vositachi vazifasini bajaradi. Eshon o‘z guruhida mutlaq hokimiyatga ega va o‘z xalifasi va hofizini nomzod qilib ko‘rsatishi mumkin. Odatda, eshonlar o‘z mavqeyini o‘z oilasi ichidan meros qilib oladi va uni o‘z avlodlariga o‘tkazadi. Ayrim hollarda o‘zining eng iqtidorli shogirdlariga ham eshonlik rutbasini topshirganlar. Eshon so‘zi shaxslar ismlarining bir qismi sifatida ham uchraydi.

Pir so‘zi ham fors tilida “پير” — keksa, qari ma’nosini ifodalaydi. Pirlar so‘fiylik an’anasida tariqatlarning oliy rahnamolari yoki obro‘li rahnamolari bo‘lganlar. Shuningdek, har bir murid o‘z murshidini ham pir deb atagan. Aholi orasida ,,pir” tushunchasi avliyo, ma’lum bir hunarning asoschisi ma’nosida ham ishlatiladi. Markaziy Osiyodagi mashhur eshonlardan Afoq Xoja[3], Dukchi Eshonlarni keltirib o‘tish mumkin.

Manbalar
Tariqat

Ushbu sahifa orqali siz tariqat va uning turlari haqida bilib olishingiz mumkin:)
Tariqat (arabcha — yoʻl, usul) —   tasavvufga amal qilish. Unga koʻra, sufiy yoki solik tirikchilikning barcha tashvishlaridan voz kechishi, doim kambagʻallikda qanoat qilib yashashi, tarkidunyo qilishi, har narsani xudodan deb bilishi, xudoni sevishi va unga intilishi, ixtiyorini pir, murshidga topshirishi lozim. Bundan tashqari tariqat tushunchasi koʻproq tasavvuf yoʻnalish (suluk)i, tarmogʻi maʼnosida qoʻllaniladi. Tarixda tasavvuf tariqatlarini notoʻgʻri tushunish va talqin qilish natijasida baʼzi mutaassiblikka berilish holatlari ham kuzatilgan. Tasavvufda T. koʻp boʻlgan, mas., tayfuriya, qodiriya, suhravardiylik, bektoshiya va boshqa Oʻrta Osiyoda naqshbandiya, kubroviylik, yassaviylik T.lari tarqalgan. 

Tariqat ( yoʻl, usul) — so’fiylikka xos tushuncha. Uch maʼnoda ishlatiladi: 1) umuman soʻfiylik yoʻli; 2) soʻfiylikning muayyan tarmogʻi, yoʻnalishi; 3) soʻfiylik bosqichlaridan biri. Lekin Tariqatni soʻfiylik yoʻnalishlari (suluklari), tarmoqlari maʼnosida qoʻllash kengroq tarqalgan. Soʻfiylikning bosqichi sifatida Tariqat soʻfiylar oldiga qoʻyiladigan oʻziga xos talablar majmuasini, xilma-xil ruhiy-jismoniy xatti-harakatlarni oʻz ichiga oladi. Tariqatga qadam qoʻyish — tirikchilikning barcha tashvishlaridan voz kechish hamda ixtiyorni pir-murshid (eshon)ga topshirishdan boshlanadi. Undan keyin Tariqat yoʻlida soʻfiy yana bir necha bosqich (maqom)larni, jumladan doim kambagʻallikda, tasodifiy rizq hisobiga yashash (faqr), tarki dunyo qilish (zuhd), har narsani faqat xudoga solish (tavakkul), uni sevish va unga intilish (muhabbat, shavq) va boshqa bosqichlarni oʻtaydi. Soʻfiylikning baʼzi yoʻnalishlari insonni nafaqat zohidlik, balki mutaassiblik yoʻliga ham yetaklaydi. Soʻfiylikda Tariqatlar gʻoyatda koʻp boʻlgan. Hozirgacha ayrim Sharq mamlakatlarida saqlanib kelayotgan qodiriya (Eron va Afgʻonistonda), rifioya (Eron), tayfuriya (arab mamlakatlari), mavlaviya (Turkiya), chishtiya (Hindiston, Pokiston), bektoshiya (Turkiya), safaviya (Eron) va boshqa shular jumlasidandir. Oʻrta Osiyoda esa, ilgaridan naqshbandiylik(Bahouddin Naqshbandiy), kubroviylik(Najmiddin Kubro),yassaviylik(Ahmad Yassaviy) tariqatlari tarqalgan.

Islom
Kimyoviy birikma

Kimyoviy birikma kimyoviy reaksiya orqali soddaroq moddalarga ajraluvchi ikki yoki undan ortiq kimyoviy unsurdan iborat sof kimyoviy moddadir. Kimyoviy birikmalar kimyoviy bogʻlar orqali fazoda ushlab turiladigan oʻzgarmas nisbatdagi atomlardan iborat boʻladi. Kimyoviy birikmalar molekular (kovalent bogʻli), tuz (ion bogʻli), intermetallid (metall bogʻli) yoki kompleks birikmalar (donor-akseptor bogʻli) boʻlishi mumkin. Sof kimyoviy unsurlar birikma hisoblanmaydi, agar ular bir unsurning koʻp atomlaridan iborat boʻlsa (masalan H2, S8 va hk.), bunday moddalar poliatomik molekulalardan iborat deyiladi.

Kimyoviy birikma - bir yoki bir necha turli element atomlarining biron xil kimyoviy bogʻ yordamida birlashuvidan hosil boʻlgan kimyoviy modda. Bir xil kimyoviy elementdan tuzilgan oddiy moddalar (mas, vodorod N2, kislorod O2, azot N2), turli xil kimyoviy elementlardan tuzilgan murakkab moddalar (mas, suv N2O, ammiak NH3, sulfat kislota H2SO4, novshadil spirt NH4OH) K.b.dir. K.b.ning muhim belgisi uning bir jinsliligidir. U ana shu belgisi bilan mexaniq aralashmalardan farq qiladi. K.b.larni sintez qilish va tekshirish kimyo fanining eng muhim masalalaridan biri hisoblanadi.

Manbalar
NGC 72

NGC 72 Andromeda yulduz turkumidagi SBab tipli galaktikadir.

Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.

Manbalar

Havolalar 
 NGC 72 Yangi umumiy katalog asl nashrida 
 NGC 72 Yangi umumiy katalog asl nashrida 
 NGC 72 haqida qayta tekshirilgan maʼlumot 
 NGC 72 SIMBAD omborida 
 NGC 72 Vizier omborida 
 NGC 72 NASA Extragalactic Database omborida 
 NGC/IC obyektlari ombori 

NGC 0072

de:NGC 72
NGC 1480

NGC 1480 Eridan yulduz turkumidagi NF tipli dir.

Ushbu obyektni Frank Muller  1886-yilda kashf etgan.

Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.

Manbalar

Havolalar 
 NGC 1480 Yangi umumiy katalog asl nashrida 
 NGC 1480 Yangi umumiy katalog asl nashrida 
 NGC 1480 haqida qayta tekshirilgan maʼlumot 
 NGC 1480 SIMBAD omborida 
 NGC 1480 Vizier omborida 
 NGC 1480 NASA Extragalactic Database omborida 
 NGC/IC obyektlari ombori 

NGC 1480
NGC 2014

NGC 2014 Oltin Baliq yulduz turkumidagi OCL+EN tipli ochiq klasterdir.

Ushbu obyektni James Dunlop  1826-yilda kashf etgan.

Ushbu obyekt Yangi umumiy katalog asl nashrida mavjud.

Manbalar

Havolalar 
 NGC 2014 Yangi umumiy katalog asl nashrida 
 NGC 2014 Yangi umumiy katalog asl nashrida 
 NGC 2014 haqida qayta tekshirilgan maʼlumot 
 NGC 2014 SIMBAD omborida 
 NGC 2014 Vizier omborida 
 NGC 2014 NASA Extragalactic Database omborida 
 NGC/IC obyektlari ombori 

NGC 2014
Shahid

Shahid ( - guvoh) — islomda din yoʻlida halok boʻlgan shaxs. Musulmonlar Hadislarga tayanib shahid oʻz iymonini kofirlarga qarshi urushda halok boʻlishi bilan tasdiqlaydi deb bilishadi. Musulmonlar shahidga qabr azobidan holi boʻlib jannatga tushish kafolatlangan deb ishonishadi. Shuning uchun shahidni dafn etilishidan oldin yuvishmaydi. Dindorlar shahidning hayotligida qilgan barcha gunohlari kechiriladi, jannatda u Alloh huzurida baland martabaga erishadi deb bilishadi. Musulmonlar orasida vaqt oʻtishi bilan gʻayritabiiy oʻlim topgan (inson, hayvon tomonidan oʻldirilgan, tabiiy ofat, ogʻir yuqumli kasalliklar, zaharlanishdan oʻlganlar, haj paytida vafot etganlar va boshqalar) barcha kishilar Shahidlar deb hisoblangan. 

Shahid (arab. – guvoh) – 1) islomda din yoʻlida halok boʻlgan shaxs. Hadislarda aytilishicha, oʻz obroʻsi yo mol-mulki yoki joni yoxud dini, shuningdek, ahlu oilasining himoyasi yoʻlida qurbon boʻlganlar ham Shahiddir. Boshqa bir hadisda vabodan, ichki xastalik bilan, gʻarq boʻlib, tom bosib oʻlganlarni Shahid hukmida oʻlganlar deyiladi. Shahidlar dafn etilishidan oldin yuvilmaydi. Oʻzini oʻzi portlatish, oʻziga oʻzi oʻt qoʻyish, oʻzini oʻzi boshqa usullarda oʻldirish Shahid hukmida boʻlmaydi. Qurʼonda "oʻzlaringizni (bir-biringizni) oʻldirmang!" (Niso surasi, 29-oyat) deb, oʻzini oʻzi oʻldirish shariatda yoʻq ekanligi bildirilgan; 2) Vatan urushi uchun yoki haqqoniyat yoʻlida qurbon boʻlgan, jonini fido qilgan odam.

Yana Hadislarda aytilishicha, oʻz obroʻsi yo mol-mulki yoki joni yoxud dini, shuningdek, ahdu-oilasining himoyasi yoʻlvda qurbon boʻlganlar ham Shahiddir. Vabodan oʻlgan, ichki xastalik ila oʻlgan, gʻarq boʻlib oʻlgan, tom bosib oʻlganlarni ham Musulmonlar shahid hukmida oʻlganlar deyiladi.

Shahidlik xislatlari 
Musulmonlar boshqa bandalardan farqli oʻlaroq shahidlar uchun xos qilingan xislatlar ham bor ekan deb ishonishadi. Yetti xislat Alloh taoloning yoʻlida jihod qilib shahid boʻlganlargagana nasib boʻladi deb bilishadi. 
-Shahid 1-dafʻada magʻfirat qilinadi; 
-Shahid oʻzining jannatdagi oʻrnini koʻradi; 
-Shahid qabr azobidan saqlanadi; 
-Shahid katta qoʻrqinchdan omonda boʻladi; 
-Shahidning boshiga bitta yoquti dunyo va undagi narsalardan yaxshi boʻlgan viqor toji qoʻyiladi; 
-Shahidni hurlardan 72 jufti halolga uylantiriladi 
- Shahidni yaqinlaridan 70 tasiga shafoat qildiriladi. 

Islom

ar:شهيد
Musaylama

Musaylama (asl ismi Maslama: 633 yilda vafot etgan) - Arabiston yarim orolida Muhammad (sav) vafotlaridan soʻng, paygʻambarlikni daʻvo qilganlardan biri, Yamoma vohasida yashagan 
Bani Hanifa qabilasining diniy rahnamosi. Xalifa Abu Bakr (ra) davrida u mutanabbiylar 
(soxta paygʻambarlar) safiga kiritilgan va musulmonlarning bu qabilaga qarshi jangada 
halok boʻlgan. Musulmonlarga qarshi kurashgani uchun keyingi davr diniy adabiyotida 
uni kamsitish maqsadida Musaylama (Maslama ismining arabcha kichraytirilgan shakli) deb 
atalgan. 

Islom
Soxta paygʻambarlar
Hafan

Croeso i Wicipedia
y gwyddoniadur rhydd ac agored,
gyda  o erthyglau Cymraeg

A wyddoch chi? Yn ogystal â darllen y gwyddoniadur, gallwch ein cynorthwyo i'w ddatblygu a'i wella! Gall unrhyw un olygu unrhyw erthygl drwy glicio ar y gair "Golygu" ar ei brig. Os nad ydyw'n bodoli eto, gallwch greu un newydd!

Pigion

Rhagor o bigion

Cymraeg

Ar y dydd hwn

Rhagor o ‘Ar y dydd hwn’ – Rhestr dyddiau'r flwyddyn – Materion cyfoes

Erthyglau diweddar

Newidiadau diweddar

Marwolaethau diweddar

Cymorth a Chymuned

Chwaer brosiectau Wicipedia

Ieithoedd Wicipedia

Nodiadau gweinyddol
Dydd Gŵyl Dewi

Dydd Gŵyl Dewi Sant ar 1 Mawrth yw'r diwrnod y dethlir Dewi Sant, nawddsant Cymru. Bydd nifer o blant yn gwisgo'r wisg Gymreig ac yn cystadlu mewn eisteddfodau ysgol—yn arbennig trwy ganu ac adrodd. Bydd llawer o bobl o bob oed yn gwisgo cenhinen bedr (a welir fel arwyddlun Cymreig) neu genhinen (arwyddlun Dewi Sant) ar y diwrnod. Cynhelir nifer o Nosweithiau Llawen a chyngerddau. Hefyd y mae nifer o gymdeithasau yn cael noson gawl a gŵr gwadd i'w hannerch.

Mae'r cyntaf o Fawrth wedi bod yn ŵyl genedlaethol ers canrifoedd; yn ôl y traddodiad bu farw Dewi Sant ar y cyntaf o Fawrth 589 OC. Gwnaed y dyddiad yn ddydd cenedlaethol (answyddogol) Cymru yn y 18g.

Cynhelir gorymdaith flynyddol yng Nghaerdydd i ddathlu'r ŵyl. Yn 2006 yn yr Unol Daleithiau cafodd Dydd Gŵyl Dewi ei gydnabod yn swyddogol fel diwrnod cenedlaethol y Cymry, ac ar y cyntaf o Fawrth cafodd Adeilad Empire State ei oleuo yn lliwiau baner Cymru. Mae cymdeithasau Cymreig drwy'r byd yn dathlu drwy gynnal ciniawau, partion a chyngerddau.

Cododd problem yn 2006 o ran agwedd grefyddol yr ŵyl, gan fod y cyntaf o Fawrth yn disgyn ar Ddydd Mercher Lludw, sy'n cael ei ystyried yn ddiwrnod anaddas i ddathlu. O ganlyniad, dathlwyd y diwrnod ar 28 Chwefror gan y Catholigion ac ar 2 Mawrth gan yr Eglwys yng Nghymru.

Ymgyrch am ŵyl banc 
Mae ymgyrch ar droed i gael Dydd Gŵyl Dewi yn ddydd gŵyl banc swyddogol yng Nghymru. Yn ôl arolwg a gynhaliwyd ar Ddydd Gŵyl Dewi 2006 yr oedd 87% o bobl Cymru yn cefnogi hyn, gyda 65% yn barod i aberthu gŵyl banc arall yn ei le. Denodd deiseb sy'n cefnogi'r ymgyrch dros 13,000 o lofnodion yn 2022. Rhoddwyd diwrnod o wyliau i staff Cyngor Gwynedd a Pharc Cenedlaethol Eryri ar Ddydd Gŵyl Dewi 2022. Mae Cyngor Sir Ceredigion, Cyngor Caerdydd, a Chyngor Castell-nedd Port Talbot yn ystyried gwneud yr un peth yn 2023.

Gorymdeithiau Gŵyl Ddewi

Yn y 2010au cynyddodd y nifer o orymdeithiau; mae'n ymddangos mai Caerdydd, Aberystwyth a Wrecsam oedd y cyntaf gyda'r ardaloedd canlynol yn dilyn:
Y Sadwrn cyn yr Ŵyl
Pwllheli (ers 2014) 
Tremadog (ers 2017)
Caerfyrddin

1af o Fawrth
Bae Colwyn 10.00 yb
Caerdydd
Wrecsam 
Caergybi (ers 2017)
Fflint 10.00 yb
Llangefni; bore

Y Sadwrn wedi'r Ŵyl
Aberystwyth, cynhaliwyd y cyntaf yn 2013 gan gerdded o Gloc y Dref i sgwâr Llys y Brenin. Yn ôl y trefnydd, Siôn Jobbins, cynhelir y digwyddiad i "ddathlu Dewi, y Gymraeg a'n traddodiadau unigryw". Ysbrydolwyd y Parêd gan orymdaith Caerdydd.
Abertawe tua 15.00 yp
Bangor (ers 2016) 12.45 yp

Sul wedi'r Ŵyl
Bethesda (Dyffryn Ogwen)

Wythnos
Llandeilo, cynhelir wythnos o weithgareddau yn yr ardal i ddathlu'r ŵyl (2017), ond nid oedd gorymdaith.

Gweler hefyd
 Parêd Gŵyl Dewi Aberystwyth

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gorymdaith Dewi Sant, Caerdydd 
Wythnos Gŵyl Ddewi, Abertawe 
Parêd Gŵyl Dewi Aberystwyth
Kathryn Hurlock: Sut mai’r Cymry tu allan i Gymru a gadwai Ŵyl Dewi Sant yn fyw ar parallel.cymru

Dewi Sant
Dewi
Dewi
Mawrth (mis)
Symbolau cenedlaethol Cymru
Lloegr

Gwlad ar Ynys Prydain yng ngogledd orllewin Ewrop yw Lloegr (Saesneg: England). Yn ddaearyddol, ac o ran poblogaeth, hi yw'r wlad fwyaf o fewn y Deyrnas Unedig. Mae'n ffinio â Chymru i'r gorllewin a'r Alban i'r gogledd.

Yn y 6ed a'r 7g cyrhaeddodd llwythau Tiwtonaidd (a gynhwysai yn ôl traddodiad yr Eingl, Sacsoniaid, a Jutiaid) Brydain o dir mawr Ewrop a gwladychu de a dwyrain yr ynys gan yrru'r brodorion o Geltiaid tua'r gorllewin ac i'r ardaloedd llai ffrwythlon; arhosodd eraill ac fe'u hymgorfforwyd o fewn cymdeithas y goresgynnwyr. Ymledodd rheolaeth y Saeson cynnar o dipyn i beth tua'r gorllewin a'r gogledd gan greu nifer o deyrnasoedd fel Wessex, Mersia, Essex, Sussex, a Northumbria. Colli eu hiaith a'u harferion bu hanes y Brythoniaid a oroesodd yn yr ardaloedd hynny. Ond Wessex oedd yr unig un i gadw ei hannibyniaeth ar ôl goresgyniadau'r Llychlyniaid yn yr 8fed  a'r 9g, a theyrnas Wessex fu sail teyrnas Lloegr a'r Deyrnas Unedig wedyn.

Nawddsant Lloegr: Sant Siôr - 23 Ebrill.

Rhanbarthau Lloegr 

Mae naw rhanbarth yn Lloegr:
 Llundain Fwyaf
 De-ddwyrain Lloegr
 De-orllewin Lloegr
 Gorllewin Canolbarth Lloegr
 Gogledd-orllewin Lloegr
 Gogledd-ddwyrain Lloegr
 Swydd Efrog a'r Humber
 Dwyrain Canolbarth Lloegr
 Dwyrain Lloegr

Gweler hefyd 
 Hanes Lloegr
 Saeson

 
Gwledydd Ewrop
Y Deyrnas Unedig
Patagonia

Rhanbarth daearyddol yn Ne America yw Patagonia sy'n ymestyn o Tsile ar draws yr Andes i'r Ariannin. Ar ochr Tsile o'r Andes fe ymestyn Patagonia i'r de o ledred 42°D, gan gynnwys rhan ddeheuol rhanbarth politicaidd Los Lagos a rhanbarthau Aysén a Magallanes (heblaw am y rhan o Antártica a hawlir gan Tsile).

Ar ochr yr Ariannin o'r Andes fe ymestyn Patagonia i'r de o afonydd Neuquén a Río Colorado, gan gynnwys y taleithiau Neuquén, Río Negro, Chubut, Santa Cruz, Tierra del Fuego, a rhan ddeheuol Talaith Buenos Aires. Deillia'r enw Patagonia o Batagones, sef enw'r bobl gyntaf i gyrraedd yr ardal rhyw 10,000 o flynyddoedd yn ôl.

Yn yr Ariannin, mae Patagonia wedi ei rhannu yn bedair talaith:
 Neuquén: 94,078 km², rhwng yr afonydd Nequen a Limay, yn ymestyn tua'r de hyd at lan gogleddol Llyn Nahuel-Huapi, a thua'r gogledd hyd at y Rio Colorado.
 Río Negro: 203,013 km², rhwng Môr yr Iwerydd a'r Andes, rhwng Nequen a lledred 42° De.
 Chubut: 224,686 km², rhwng 42° a 46° De.
 Santa Cruz: 243,943 km², rhwng Chubut a ffîn Tsili.

Daw'r enw o'r gair patagón sef cewir mewn mytholeg a chredwyd eu bod ddwywaith maint dyn - 12 i 15 troedfedd (3.7 i 4.6 m).

Gwladfa Gymreig
Yng nghanol y 19g, rhwng 1865 a 1912, cyrhaeddodd minteioedd o Gymry er mwyn sefydlu gwladfa ym Mhatagonia yr Ariannin. Y Wladfa oedd enw'r Cymry hynny ar yr ardal honno.

Erys rhai siaradwyr Cymraeg yn nhalaith Chubut hyd heddiw. Er mwyn cynnal y Gymraeg yn Chubut mae Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn anfon athrawon o Gymru at yr ysgolion Cymraeg yno.

Cyfeiriadau

 
Rhanbarthau'r Ariannin
Daearyddiaeth Tsile
Rhanbarthau De America
Rhestr gwledydd yn nhrefn eu poblogaeth

Dyma Restr gwledydd sofran yn nhrefn eu poblogaeth. Mae'r ffigyrau'n dod o'r CIA World Factbook; dydyn nhw ddim bob amser yn gyfoes, ond mae nhw'n weddol agos.

Rhestr 

Nodyn: Nodir tiriogaethau dibynnol mewn llythrennau italig.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd 
Rhestr gwledydd
Rhestr gwledydd yn ôl cyfandir

Daearyddiaeth
Gwledydd
Gwledydd yn nhrefn eu poblogaeth
Blog

Gwefan gan unigolyn neu grŵp sy'n cael ei ddiweddaru'n gyson gyda chofnodion mewn trefn wrth-gronolegol, gan amlaf gan ddefnyddio meddalwedd rheoli cynnwys megis Blogger, LiveJournal neu WordPress yw blog.

Mae'r term ''Blog'' yn dalfyriad o'r term Saesneg ''Web log'', a ddefnyddwyd yn wreiddiol i ddisgrifio cofnodion, neu log, o bethau diddorol roedd person yn eu darganfod ar y we.

Nodweddir blogiau hefyd gan y gallu i roi sylwadau ar gofnodion, yn ogystal â ffrydiau RSS, sydd yn galluogi darllenwyr i dderbyn y cofnodion diweddaraf trwy ddarllenwr RSS. Mae RSS hefyd yn golygu y gall cynnwys blog gael ei ddosbarthu i wefannau eraill yn awtomatig wrth iddynt gael eu ddiweddaru.

Gall testun blog amrywio o hynt a helynt bywyd personol yr awdur i ganolbwyntio ar bwnc penodol, fel chwaraeon, crefydd neu wleidyddiaeth. Mae yna hefyd flogiau sydd yn arbennig ar gyfer cofnodi lluniau yn uniongyrchol o ffôn symudol neu wedi eu llwytho o gamera digidol.

Enghreifftiau o flogiau Cymraeg a Chymreig 
Mae dros 400 o flogiau ar gael yn y Gymraeg ond daeth cynnydd yn y niferoedd yn nechrau 2003, o bosibl yn sgil 
dylanwad Morfablog , un o'r blogiau Cymraeg cynharaf, yn unol a thŵf maes-e, gwefan drafod yn Gymraeg, lle bu galw ar bobl i ddechrau blogiau er mwyn cynyddu'r swmp o wefannau a gynhelir yn Gymraeg.

Mae cyfran o flogiau Cymraeg yn cael eu cynnal gan bobl sy'n byw y tu allan i Gymru, gyda llawer ohonynt heb gysylltiad â Chymru na'r iaith.

Gellir gweld detholiad o gofnodion o flogiau Cymraeg ar y Blogiadur

Lleoleiddio'r gwasanaethau blogio i'r Gymraeg 
Un o nodweddion gwasanaethau blogio yw eu hygyrchedd a'r gallu i gyfieithu'r patrymlun i'r Gymraeg. Mae platfform blogio Wordpress wedi ei leoleiddio i'r Gymraeg.

Cyfeiriadau 

 
Gwefannau
Llenyddiaeth
Web 2.0
Llangrannog

Pentref a chymuned yng Ngheredigion, Cymru, yw Llangrannog (). Saif ar arfordir. Mae ganddi 771 o drigolion, a 51% ohonynt yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2001).

Mae'n gartref i Wersyll yr Urdd.

Mae gan y pentre ddwy dafarn, Y Ship a'r Pentre Arms. Mae cysylltiadau cryf rhwng y Pentre Arms a Bois y Cilie. Cafodd Dylan Thomas ei wahardd o'r dafarn am helpu ei hunan i'r cwrw.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Caranog

Sant o ddiwedd y 5ed i ddechrau'r 6g oedd Carranog (ganwyd c. 470; Gwyddeleg: Cairnech; Llydaweg: Karanteg; Lladin: Carantocus; Saesneg: Carantoc; Cernyweg: Crantoc). Yn ôl y llawysgrif Progenies Keredic Regis de Keredigan, a sgwennwyd ar ddechrau'r 13g, roedd yn fab i'r  Brenin Ceredig, ond yn ôl Peniarth 12 ac 16 (a Iolo tud. 110 a 125) roedd yn fab i Corun ac felly'n ŵyr i Ceredig. Ceir felly peth dryswch yn ei gylch.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan pentref Llangrannog
Gwefan Gwersyll yr Urdd Llangrannog

Cymunedau Ceredigion
 
Pentrefi Ceredigion
Gwiwer

Cnofil prendrig gyda chynffon drwchus iawn yw'r wiwer, sy'n perthyn i deulu'r Sciuridae, sy'n cynnwys aelodau eraill fel y wiwer resog, y wiwer hedegog a'r marmotiaid. Fe'i nodweddir gan gynffon hir wrychog a'i chwimdra wrth ddringo a neidio drwy ganghennau coed. Mae gwiwerod i'w cael ym mhob cyfandir heblaw am Awstralia ac Antarctica; cyflwynwyd nhw i Awstralia dros ganrif a hanner yn ôl.

Mae gwiwerod yn byw yn bennaf mewn coedwigoedd, gan fwyta'r cnau maent wedi eu casglu ar gyfer y gaeaf. Yng ngwledydd Prydain, mae niferoedd y wiwer goch (Sciurus vulgaris) wedi gostwng yn sylweddol, ond mae hi'n dal i fyw mewn ambell i le yng Nghymru. Ym mwyafrif Ynysoedd Prydain mae'r wiwer lwyd (Sciurus carolinensis) a gyflwynwyd o Ogledd America wedi gyrru'r wiwer goch i ffwrdd. Amcangyfrifir bod 85% o wiwerod cochion Prydain yn byw yn yr Alban. Yn Lloegr, Ynys Wyth yw cadarnle'r wiwer goch.

Gwyddom fod y wiwer yn byw yn ystod yr oes Ëosen ac mae'n perthyn yn eithaf agos i Ddyfrgi'r mynydd a'r llyg.

Tarddiad y gair
Perthyna'r gair i'r Lladin viverra (a olygai ‘ffured’) ac fe'i geir yn yr Hen Lydaweg fel guiufher. Cofnodir y gair am y tro cyntaf yn y Gymraeg yng Nghyfreithiau Hywel Dda: Tair cont cyfreithiawl y sydd: cont gast, a chont cath a chont gwiweir.

Cyfeiriadau

 
Cnofilod
Teuluoedd o famaliaid
Ocsitaneg

Siaredir Ocsitaneg ( a adnabyddir hefyd fel lenga d'òc) yn Ne Ffrainc, yn bennaf yn ardal Profens, rhannau o'r Eidal (Dyffrynoedd Ocsitan), rhannau o Sbaen (Dyffryn Aran) ac ym Monaco; yn answyddogol, gelwir yr ardaloedd hyn yn Ocsitania. Mae'r Ocsitaneg yn un o'r ieithoedd Romáwns ac mae'n perthyn yn agos i Gatalaneg.

Nid yw Ffrainc wedi cefnogi'r iaith yn effeithiol, ac mae'r niferoedd sy'n siarad Ocsitaneg heddiw'n lleihau, ond caiff ei hystyried yn iaith swyddogol gan Lywodraeth Catalwnia. Ymhlith y siaradwr enwog mae Frédéric Mistral, bardd Provençal. Oherwydd y diffyg cefnogaeth iddi gan Ffrainc, nid oes un iaith safonol ac mae chwe tafodiaith a chwe ffurf ysgrifenedig. Mae UNESCO yn ystyried pedair o'r tafodieithoedd hyn 'yn beryg enbyd o ddiflannu', ac wedi rhestru yn eu 'Rhestr Coch o Ieithoedd mewn Perygl'. Y bedair yw: Provençal, Auvergnat, Limousin and Languedocien. Ystyrir y ddwy arall, Gascon a Vivaro-Alpine 'mewn peryg'.

Gweler hefyd 
 Llenyddiaeth Ocsitaneg
 Profens
 Trwbadŵr

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Ocsitaneg  Mercator Cyfryngau
  Diccionari general occitan
 Occitanet
 Institut Occitan 

 
Ieithoedd Romáwns
Ieithoedd Ffrainc
Ieithoedd Sbaen
Ieithoedd yr Eidal
ACCAC

Awdurdod Cymwysterau, Cwricwlwm ac Asesu Cymru (ACCAC) oedd prif gorff ymgynghorol Llywodraeth Cynulliad Cymru ar bob agwedd ar addysg a chymwysterau. Cafodd ei uno ag adran addysg a sgiliau Llywodraeth Cynulliad Cymru yn 2006, gyda nifer o gyrff eraill i greu AADGOS (Yr Adran Addysg, Dysgu Gydol Oes a Sgiliau), a drowyd wedyn yn APADGOS (Yr Adran Plant, Addysg, Dysgu Gydol Oes a Sgiliau).

Roedd swyddfa'r awdurdod yng Nghaerdydd.

Dolenni Allanol 
ACCAC 

Addysg yng Nghymru
Cyrff a Noddir gan Lywodraeth Cymru
Cyfrifiadur

Dyfais raglenadwy electronig yw cyfrifiadur sy'n cynnwys uned brosesu ganolog (CPU) a chof, y gellir ei ddefnyddio fel prosesydd geiriau neu i gadw cronfa ddata a myrdd o ddibenion eraill. Y ffordd fwyaf cyffredin o gysylltu â'r rhyngrwyd yw trwy gyfrifiadur. Gellir chwarae gemau ar gyfrifiadur neu ei raglennu i wneud pethau'n otomatig.

Ceir cyfrifiadur llai, cludadwy ers tua 2000 (sef y gliniadur) a ffurf cludadwy llai byth, sef y cledrydd.

Rhannau
Ceir y canlynol mewn rhai cyfrifiaduron: 
 mamfwrdd
 bysiau
 perifferolion
 disgyrrwr caled
 uned brosesu ganolog (CPU)
 monitor neu sgrin
 bysellfwrdd
 Cof: Cof RAM, co-bach, Cof ROM

Y Cyswllt Cymreig 
Yn 1965 cyhoeddodd Donald Davies ei waith pwysicaf a oedd yn egluro sut y datblygodd system a oedd yn galluogi i gyfrifiaduron ddanfon pecynnau o wybodaeth ei gilydd drwy rwydwaith. Defnyddiwyd ei gynllun gan yr Asiantaeth Cynlluniau Ymchwil Blaengar (The Advanced Research Project Agency) yn yr Unol Daleithiau a'i ymgorffori yn ARPANET. Mae "Packet Switching" (fel y gwyddwn amdano bellach), yn dal yn un o gonglfeini'r Rhyngrwyd a'r we fydeang.

Cyfeirir at yr hyn rydym ni heddiw'n ei adnabod fel cyfrifiadur (ac nid 'cyfrifydd' / 'accountant') gyntaf yn y Gymraeg yn Y Cymro ar y 23 Gorffennaf 1969 gan Owain Owain pan ysgrifennodd, Yn syml, mae'r cyfrifiadur yn ei gwneud hi'n bosib i gofnodi y cyfan o wybodaeth yr hil ddynol drwy'r oesau mewn un lle, mewn modd sy'n galluogi unrhyw unigolyn - o'i gartref ei hun er enghraifft - archebu a derbyn unrhyw ran o'r wybodaeth honno. Rydych am weld cerflun mwyaf o geffyl sydd mewn bod? Yna, o'ch cadair freichiau, a chyn i'r bys olaf adael y botwm olaf, fe fydd llun y ceffyl ar y llen deledu yn eich ystafell.' Neu gynllun pensaernïol Eglwys St Pedr yn Rhufain? Pwyswch fotymau eraill a dyna'r cynllun pensaernïol yn dilyn y ceffyl mewn llai na chwinciad!

Meddalwedd 
 Fformatau ffeil
 Rhaglen gyfrifiadurol
 System weithredu

Gweler hefyd 
 Gliniadur
 Joi Ito
 Lecsicon cyfrifiadurol Saesneg-Cymraeg
 Perl

Dolenni allanol 
 Termau Cyfrifiadurol Cymraeg
 Porth iaith Microsoft

 
Cyfrifiaduro
Dyfeisiau trydanol
Sefydliad Cenedlaethol er Ymchwil i Addysg

Sefydliad ymchwil a datblygu addysg yng Nghymru a Lloegr yw'r Sefydliad Cenedlaethol er Ymchwil i Addysg (SYCA). Mae dau brif gyfeiriad i waith y Sefydliad ymchwil a datblygu profion ac asesu.

Lleolir y pencadlys yn Slough, Berkshire, yn Lloegr. Lleolir yr uned Gymreig yn Abertawe. Sefydlwyd SCYA yn 1946.

Mae Adran Asesu a Mesur y sefydliad yn datblygu asesu statudol yn y Cwricwlwm Cenedlaethol a phrofion Cymraeg (yng Nghymru) a Saesneg.

Dolen allanol
  Gwefan

Addysg yng Nghymru
Addysg yn Lloegr
Gwlad yr Iâ

Mae Gweriniaeth Gwlad yr Iâ neu Wlad yr Iâ yn ynys yng Ngogledd y Cefnfor Iwerydd rhwng yr Ynys Las a Phrydain. Iaith Lychlynaidd yw Islandeg, ac mae mwyafrif yr ynys yn dilyn Eglwys Lwther.

Ei llenor amlycaf, efallai, oedd Snorri Sturluson. O Wlad yr Iâ daw'r gantores pop Björk, Magnús Scheving o'r rhaglen deledu Lazytown, a'r nofelydd Halldór Laxness, enillwr Gwobr Nobel am lenyddiaeth ym 1955.

Mae gan yr Althing 63 o aelodau, a etholir pob pedair mlynedd. Y Prif Weinidog sy'n bennaeth ar y llywodraeth, tra bod yr arlywydd, a etholir am 4 mlynedd, yn penodi'r Prif Weinidog.

Hanes 
Ymsefydlodd Norwy-wyr yng Ngwlad yr Iâ gyda'u caethweision o'r Alban ac Iwerddon yn hwyr yn y 9g a'r 10fed. Nhw a sefydlodd y Senedd hynaf yn y byd, yr Althing, yn y flwyddyn 930.

Roedd Gwlad yr Iâ yn annibynnol am dros 300 mlynedd, ond cyn hir daeth o dan reolaeth Norwy a Denmarc. Sefydlwyd rheolaeth cartref ym 1874, ac annibyniaeth ym 1918. Arhosodd brenin Denmarc, Christian X, yn frenin ar Wlad yr Iâ tan 1944 pan sefydlwyd gweriniaeth.

Daearyddiaeth 
Mae Gwlad yr Iâ ar smotyn poeth daearegol ar y Grib Canol-Iwerydd. Mae yna lawer o losgfynyddoedd, yn enwedig Hekla. Hyd heddiw mae llosgfynyddoedd yn cael eu creu— crëwyd ynys newydd Surtsey ar ôl ffrwydrad ar 14 Tachwedd 1963. Mae tua 10% o'r ynys o dan iâ, ac mae ei rhewlifoedd yn enwog ledled y byd. Mae gan y wlad lawer o geysir (gair Islandeg), ac mae ynni daearthermol yn rhoi dŵr poeth a gwres cartref rhad yn y trefi.

Mae mwyafrif y trefi ar lan y môr. Y prif drefi yw Reykjavík, Keflavík—lleoliad y maes awyr cenedlaethol— ac Akureyri.

Mae geneteg pobl Gwlad yr Iâ yn debyg ac yn unigryw hyd heddiw, gan nad oes llawer o fewnfudo wedi digwydd dros y canrifoedd. O ganlyniad mae gwyddonwyr ar draws y byd yn astudio pobl yr ynys er mwyn darganfod mwy am etifeddu genynnau.

Rhanbarthau 

Ceir wyth rhanbarth yng Ngwlad yr Iâ, yn bennaf er mwyn hwyluso trefniadaeth ystadegol ac o ran côd-post y wlad. Mae system gyfreithiol y llysoedd hefyd wedi'i sefydlu ar y drefn hon o wyth rhanbarth. Yn rhyfedd iawn, ni ddiffinir yr wyth rhanbarth yn ôl cyfraith y wlad ac nid oes iddynt drefn weinyddol fel sydd gan siroedd Cymru.

Siroedd 

Mae Gwlad yr Iâ yn cynnwys 23 sir neu sýslur:

Economi 

Mae'r diwydiant pysgota yn bwysig iawn i'r economi. Mae 60% o enillion allforion y wlad a swyddi 8% o'r gweithlu yn dibynnu arno. Y prif allforion yw pysgod, alwminiwm a ferrosilicon.

Mae mwyafrif yr adeiladau wedi eu hadeiladu o goncrit gan fod mewnforio pren yn ddrud. Yn y 1990au dewisodd llywodraeth Gwlad yr Iâ amrywio'r economi drwy ganolbwyntio mwy ar ddiwydiannau gwneuthur a gwasanaeth, gyda datblygiadau ym miotechnoleg, gwasanaethau ariannol, a chynhyrchiad meddalwedd. Mae twristiaeth hefyd yn dod yn bwysicach.

Gweler hefyd 
 Protestiadau argyfwng ariannol Gwlad yr Iâ (2008–2011)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  Iceland.org
  The Trade Council of Iceland

 
Gwledydd Ewrop
Rhoda Broughton

Nofelydd o Ddinbych a ysgrifennai yn yr iaith Saesneg oedd Rhoda Broughton (29 Tachwedd 1840 – 5 Mehefin 1920).

Llyfryddiaeth
Cometh up as a flower (1867)
Not wisely, but too well (1867)
Red as a rose is she (1870)
Good-bye, sweetheart! (1872)
The Temple Bar (1872)
Nancy (1873)
Tales for Christmas Eve (1873)
Joan (1876)
Second thoughts (1880)
Belinda (1883)
Doctor Cupid (1886)
Alas! (1890)
Mrs Bligh (1892)
A beginner(1893)
Scylla or Charybdis? (1895)
Dear Faustina (1897)
Foes in law (1899)
The game and the candle (1899)
Lavinia (1902)
A waif's progress (1905)
Mamma (1908)
The devil and the deep sea (1910)
Between two stools (1912)
Concerning a vow (1914)
A thorn in the flesh (1917)
A fool in her folly (1920)

Genedigaethau 1840
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion straeon byrion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Marwolaethau 1920
Merched y 19eg ganrif
Merched yr 20fed ganrif
Nofelwyr Cymreig yn yr iaith Saesneg
Pobl o Ddinbych
Augustus John

Arlunydd o Gymro oedd Augustus John (4 Ionawr 1878 – 31 Hydref 1961), ac roedd yn frawd i Gwen John. Ganwyd yn Ninbych-y-Pysgod, Sir Benfro. O ganlyniad i ddylanwad James Dickson Innes o Lanelli aeth ar daith arlunio i ogledd Cymru, a daeth i sylweddoli posibiliadau paentio tirwedd panoramig y wlad. Aeth ymlaen yn ddiweddarach, wedi marwolaeth Innes, i baentio portreadau. Mae'r portreadau yn arwyddocaol yn arbennig oherwydd eu bont yn rhoi bywyd a chymeriad i'r gwrthrychau.

Bywgraffiad
Ei wraig gyntaf oedd Ida Nettleship (1877–1907). Bu iddynt bump o feibion, yn eu plith Caspar John (1903-1984), a ddeuai yn llyngesydd. Ei ail wraig oedd Dorothy "Dorelia" McNeill. Roedd eu merch, Vivien John (1915–1994), yn arlunydd nodedig. Roedd Evelyn St. Croix Rose Fleming yn gariad iddo ac Amaryllis Fleming yn ferch gordderch iddo. Roedd John yn hoff iawn o fywyd Bohemaidd Ffrainc a noethlymuna.

Roedd ei gysylltiad gyda'r Sipsiwn yn un arbennig iawn, siaradai Romani'n rhugl ac roedd yn bresennol yn angladd y Dr. John Samson (a elwid yn 'Romano Rai' gan y sipsiwn) ar gopa'r Foel Goch ger Llangwm, Sir Conwy yn Nhachwedd 1931.

Paentiadau a lluniau eraill
Dyma rai o'i baentiadau a ble maent yn cael eu cadw:

Cyfeiriadau

Arlunwyr Cymreig
Cymry'r 19eg ganrif
Cymry'r 20fed ganrif
Genedigaethau 1878
Marwolaethau 1961
Pobl o Sir Benfro
Jack Jones

Gweler hefyd Jack Jones (arweinydd undeb)
Nofelydd Cymreig a ysgrifennai yn Saesneg oedd Jack Jones (24 Tachwedd 1884 – 7 Mai 1970). Ganwyd ym Merthyr Tudful.

Llyfryddiaeth
Rhondda Roundabout (1934)
Black Parade (1935)
Unfinished Journey (1937)
Land of My Fathers (1937)
Bidden to the Feast (1938)
Off to Philadelphia in the Morning (1947)
Some Trust in Chariots (1948)
River Out of Eden (1951)
Lily of the Valley (1952)
Lucky Lear (1952)
Time and the Business (1953)
Choral Symphony (1955)
Come, Night; End, Day (1956)

Genedigaethau 1884
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1970
Nofelwyr Cymreig
Nofelwyr Saesneg
Pobl o Ferthyr Tudful
Henry Vaughan

Bardd Metaffisegol Cymreig yn yr iaith Saesneg oedd Henry Vaughan (17 Ebrill 1621 – 23 Ebrill 1695).

Bywgraffiad
Ganed ef a'i efaill, yr athronydd Thomas Vaughan, yn nhreflan Trenewydd, Sgethrog, Sir Frycheiniog yn 1621/1622. Roedd ei daid yn berchennog Llys Tre-tŵr.

Bu'n fyfyriwr yng Ngholeg Yr Iesu, Rhydychen, er na raddiodd yno, a bu'n astudio'r gyfraith am gyfnod yn Llundain cyn cael ei alw adref ar ddechrau Rhyfeloedd Cartref Lloegr.  Roedd yn cefnogi'r blaid frenhinol yn ystod y Rhyfelau Cartref.  Cafodd droedigaeth grefyddol tua'r flwyddyn 1650 o dan ddylanwad George Herbert.  Bu'n darllen llyfrau defosiynol a gweithiau ar athroniaeth gudd a chyfrin. Dechreuodd weithio fel meddyg.

Ysgrifennodd Siegfried Sassoon soned iddo: "At the Grave of Henry Vaughan".

Bu farw yn 1695 ac fe'i gladdwyd yn Llansantffraed, Sir Frycheiniog.

Llyfrau
 Henry Vaughan Selected Poems
Poems (1646)
Silex scintillans (1650)
Olor Iscanus (1651). Cyhoeddwyd gan ei gyfaill Thomas Powell, efallai.
The Mount of Olives (1652)
Flores Solitudinis (1654)
Thalia Rediviva (1678)

Cymynrodd
Ymwelodd y bardd Seisnig Siegfried Sassoon â'r bedd Vaughan ac ysgrifennodd y soned "At the Grave of Henry Vaughan" ym mis Awst 1924.

Beirdd Saesneg
Gefeilliaid
Genedigaethau 1621
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yn yr iaith Ladin
Llenorion Cymreig yr 17eg ganrif
Llenyddiaeth Ladin ddiweddar
Marwolaethau 1695
Pobl o Frycheiniog
Ivor Novello

Roedd David Ivor Davies neu  Ivor Novello (15 Ionawr 1893 – 6 Mawrth 1951) yn ddifyrrwr, yn ddramodydd, yn actor ac yn fab i David Davies a "Madame" Clara Novello Davies, cantores enwog. Fe'i ganed yn Llwyn-yr-Eos, Heol y Bontfaen, Dwyrain Caerdydd. Bu farw yn Theatr y Strand, Llundain.

Cyfansoddodd Novello y gân enwog, "Keep the Home Fires Burning" yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

Cafodd lwyddiant gyda sioeau megis Glamorous Nights a King's Rhapsody.

Pan oedd yn 12 oed, enillodd am ganu dan 12 oed yn yr Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaernarfon, 1906. Ond cafodd ei garcharu yn ystod yr Ail Ryfel Byd am ddefnyddio petrol anghyfreithlon, profiad a effeithiwyd arno'n fawr.  Roedd Novello yn ddyn hoyw agored a hapus. Am 35 mlynedd roedd yn gymar i'r actor Bobbie Andrews, dywedir iddo fod yn gariad i Siegfried Sassoon, y bardd o Sais. Am flynyddoedd llawer bu'n byw yn Littlewick Green, Berkshire.

Mae cerflun ohono ym Mae Caerdydd, sydd y rhestru rhai o'i ganeuon enwocaf.

Ffilmiau 
 The Call of the Blood (L'Appel du Sang) (1919)
 Miarka: The Daughter of the Bear (Miarka, Fille de L'Ourse) (1920)
 Carnival (1922)
 The Bohemian Girl (1922)
 The Man Without Desire (1923)
 The White Rose (1923)
 Bonnie Prince Charlie (1923)
 The Rat (1925)
 The Triumph of the Rat (1926)
 The Lodger: A Story of the London Fog (1927)
 Downhill (1927)
 The Vortex (1928)
 The Constant Nymph (1928)
 The Gallant Hussar (1928)
 The South Sea Bubble (1928)
 The Return of the Rat (1928)
 Symphony in Two Flats (1930)
 Once a Lady (1931)
 The Phantom Fiend (1932)
 I Lived With You (1933)
 Sleeping Car (1933)
 Autumn Crocus (1934)

Llyfryddiaeth 
 Glamorous Night (1935)
 Careless Rapture (1936)
 The Dancing Years (1939)
 Perchance to Dream (1945)
 King's Rhapsody (1949)

Cyfeiriadau 

Actorion Cymreig
Actorion LHDT
Cyfansoddwyr Cymreig
Cyfansoddwyr LHDT
Dramodwyr Cymreig
Genedigaethau 1893
Marwolaethau 1951
Pobl o Gaerdydd
Walford Davies

Cerddor a chyfansoddwr oedd Syr Henry Walford Davies (6 Medi 1869 – 11 Mawrth 1941) a oedd yn adnabyddus i lawer a wrandawai arno’n darlledu am gerddoriaeth ar y radio.

Bywyd a gwaith

Ganed Walford Davies yng Nghroesoswallt, Lloegr.

Gyrfa academaidd
Ymunodd â chôr Capel Sant Siôr, Windsor pan yn 12 oed, lle y bu yn astudio ac yna’n cynorthwyo yr organydd Syr Walter Parratt.  Aeth oddi yno yn 1890 i astudio yn y  Coleg Cerdd Brenhinol.  By’n athro gwrthbwynt yn y coleg o 1895 hyd at 1903.

O 1919 hyd at 1926 bu’n athro cerdd yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth.  Bu’n weithgar yn hybu cerddoriaeth Gymreig yn ei swydd fel cadeirydd Cyngor Genedlaethol Cerddoriaeth Cymru a ddaliodd o 1919 hyd at ei farw.

Cerddor a Chyfansoddwr
Bu’n organydd mewn nifer o eglwysi gan gynnwys Eglwys Temple, Llundain a Chapel Sant Siør, Windsor.  Bu’n gyfarwyddwr cerdd mewn sawl man gan gynnwys bod yn gyfarwyddwr cerdd i’r Awyrlu Brenhinol ac yn arweinydd Côr Bach.

Cyfansoddodd Walford Davies weithiau ar gyfer cerddorfeydd, bandiau pres, corau ac unawdwyr.  Gweithiau crefyddol oedd y mwyafrif o’i gyfansoddiadau.

Darlithydd a darlledwr
Yn y 1920au dechrewyd gyhoeddi recordiau o ddarlithoedd Walford Davies ar fiwsig.  O 1926 hyd at 1939 bu’n darlledu ar bwnc miwsig clasurol ar wasanaeth radio y BBC.  Oherwydd y gwaith radio yma y daeth yn adnabyddus i lawer.

Ar goroni'r brenin Siarl III, ym mis Mai 2023, canodd Roderick Williams y "Confortare" gan Davies.

Anrhydeddau
Dyrchafwyd ef yn farchog yn 1922.
Apwyntiwyd ef yn Feistr Cerddoriaeth y Brenin yn 1934.

Gweithiau

Detholiad o’i gyfansoddiadau
Everyman (oratorio)
O Little Town of Bethlehem (trefniant)
RAF March Past  (ymdaith i fand pres)
Solemn Melody  (ar gyfer cerddorfa ac organ)

Llyfrau
The Pursuit of Music (1935)

Llyfryddiaeth
Walford Davies & the National Council of Music, 1918 – 1941 gan David Ian Allsobrook
A Forgotten Organist gan Kenneth Shenton (1992)
The Oxford Companion to Music gan Percy Scholes
Letters of Frederic Rothwell (1900)
Music & Letters gan HC Colles (1941)

Llyfryddiaeth ar y we
Organists of The Temple Church

Prif ffynonellau yr erthygl
Y Bywgraffiadur Cymreig 1941 - 1950 (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion)

Cyfeiriadau

Cyfansoddwyr Cymreig
Genedigaethau 1869
Marwolaethau 1941
Bardd

Dyn neu ddynes sy'n cyfansoddi barddoniaeth yw bardd.

Gweler hefyd
Bardd Teulu
Beirdd y Tywysogion
Beirdd yr Uchelwyr
Cyfundrefn y Beirdd
Cynfeirdd
Gogynfeirdd
Hengerdd
Pencerdd
Prydydd
Rhestr beirdd Arabeg
Rhestr beirdd Cymraeg c.550-1600
Rhestr beirdd enwog

 
Termau llenyddol
Barddoniaeth