Sydney

Dinas hynaf a fwyaf poblog Awstralia ac Oceania yw Sydney (anaml y gelwir Sidney yn Gymraeg), prifddinas talaith De Cymru Newydd. Yn ôl y cyfrifiad diwethaf, roedd y boblogaeth yn 5,367,206 yn 2020. Tyfodd y ddinas oddeutu bae Porth Jackson ac fe'i lleolir ar arfordir dwyreiniol Awstralia ar lan y Cefnfor Tawel. Mae'r ddinas fetropolis, ehangach yn 70 km (43.5 mi).

Mae'n ganolfan fasnachol, ddiwydiannol a diwylliannol a dyfodd o gwmpas ei phorthladd a chysylltir dwy ran y ddinas gan Bont Harbwr Sydney dros fae Port Jackson, pont rychwant unigol a godwyd yn 1932. Mae'r ddinas yn enwog am ei thŷ opera, a agorwyd yn 1973.

Digwyddodd rhuthr aur yn yr ardal ym 1851, a thros y ganrif nesaf, trawsnewidiodd Sydney o fod yn ardal drefedigaethol Brydeinig i fod yn ganolfan ddiwylliannol ac economaidd fyd-eang o bwys. Ar ôl yr Ail Ryfel Byd, profodd y ddinas lawer o fudo torfo, a daeth yn un o'r dinasoedd mwyaf amlddiwylliannol yn y byd. Ar adeg cyfrifiad 2011, roedd mwy na 250 o wahanol ieithoedd yn cael eu siarad yn Sydney. Yng Nghyfrifiad 2016, roedd tua 35.8% o'r preswylwyr yn siarad iaith heblaw Saesneg gartref. Ar ben hynny, nododd 45.4% o'r boblogaeth eu bod wedi'u geni dramor, ac mae gan y ddinas y drydedd boblogaeth fwyaf o ddinasyddion a anwyd dramor - mwy nag unrhyw ddinas yn y byd ar ôl Llundain a Dinas Efrog Newydd. Rhwng 1971 a 2018, collodd Sydney cyfanswm o 716,832 o bobl i weddill Awstralia   ond mae ei phoblogaeth wedi parhau i dyfu, yn bennaf oherwydd mewnfudo.

Hanes
Mae Awstraliaid Brodorol wedi byw yn ardal Sydney am o leiaf 30,000 o flynyddoedd, ac mae miloedd o engrafiadau, paentiadau ac ysgythriadau wedi goroesi ledled yr ardal, gan ei wneud yn un o'r cyfoethocaf yn Awstralia o ran safleoedd archaeolegol Brodorol. Roedd tua 29 grwp y Genedl Eora yn byw yn y rhanbarth pan ddaeth yr Ewropead cyntaf. Yn ystod ei fordaith gyntaf yn y Môr Tawel ym 1770, daeth yr Is-gapten James Cook a'i griw - yr Ewropeaid cyntaf - i siartio arfordir dwyreiniol Awstralia, gan lanio ym Mae Botany ac ysbrydoli diddordeb Lloegr yn yr ardal. Ym 1788, sefydlwyd Sydney yn British penal colony, dan arweiniad Arthur Phillip, yr anheddiad Ewropeaidd cyntaf yn Awstralia. Enwodd Phillip yr anheddiad 'Sydney' ar ôl Thomas Townshend, Is-iarll 1af Sydney. Daeth cludiant i De Cymru Newydd fel cosb i ben yn fuan ar ôl i Sydney gael ei hymgorffori fel dinas ym 1842.

Tyfodd dref o'r sefydliad gwreiddiol, efo'r swyddfeydd pwysicaf ar ei hochr ddwyreiniol. Datblygodd y dref yn sylweddol o dan reolaeth Lachlan McQuarrie, llywodaethwr y dref rhwng 1810 a 1821. Daeth cludiant y carcharorion i ben ym 1840. Daeth hela morfilod a'r diwydiant gwlan yn bwysig.

Sefydlwyd Dinas Sydney ym 1842. Darganfywyd aur yn Awstralia ym 1851, a daeth llawer o bobl i'r ardal o Ewrop, gogledd America a Tsieina. Erbyn diwedd y pedwaredd ganrif ar bymtheg, cafodd Sydney boblogaeth o dros hanner miliwn.

Daearyddiaeth

Daeareg
Mae dinas Sydney wedi'i chodi ar graig Triasig, yn bennaf, gyda pheth craig igneaidd diweddar a 'gyddfau' folcanig. Ffurfiwyd Basn Sydney pan ehangodd cramen y Ddaear gan ymsuddo, a llenwi â gwaddod yn y cyfnod Triasig cynnar. Cafodd y tywod a drodd erbyn heddiw'n dywodfaen ei olchi yno gan afonydd o'r de a'r gogledd-orllewin a'i osod rhwng 360 a 200 miliwn o flynyddoedd yn ôl (CP). Mae gan y tywodfaen lensys siâl a gwelyau afon yn llawn ffosiliau.

Mae bio-ardal Basn Sydney yn cynnwys nodweddion arfordirol megis clogwyni, traethau ac aberoedd. Cerfiwyd dyffrynnoedd afonydd dwfn o'r enw "rias" yn ystod y cyfnod Triasig yng nhywodfaen Hawkesbury yn y rhanbarth arfordirol lle mae Sydney bellach. Gorlifodd lefel y môr rhwng 18,000 a 6,000 CP i ffurfio aberoedd a harbyrau dwfn. Mae Port Jackson, sy'n fwy adnabyddus fel Harbwr Sydney, yn un o'r fath rias. Mae Sydney'n cynnwys dau brif fath o bridd; priddoedd tywodlyd (sy'n tarddu o dywodfaen Hawkesbury) a chlai (sy'n dod o siâl a chreigiau folcanig), er y gall rhai priddoedd fod yn gymysgedd o'r ddau.

Ecoleg
Coetiroedd glaswelltog agored yw'r cymunedau planhigion mwyaf cyffredin yn rhanbarth Sydney a rhai pocedi o goedwigoedd sgleroffyl sych,  sy'n cynnwys coed ewcalyptws, casuarinas, melaleucas, corymbias ac angophoras, gyda llwyni (yn nodweddiadol wattles, callistemons, grevilleas a bankias), a glaswellt lled-barhaus yn yr is-haen.

Mae planhigion yr ardal hon yn tueddu i fod â dail garw a phigog, gan eu bod yn cael eu tyfu mewn ardaloedd sydd â phridd cymharol anffrwythlon. Mae Sydney hefyd yn cynnwys ychydig ardaloedd o goedwigoedd sgleroffyl, gwlyb sydd i'w cael yn yr ardaloedd uchel yn y gogledd a'r gogledd-ddwyrain. Diffinnir y coedwigoedd hyn gan ganopïau coed syth, tal gydag isdyfiant llaith o lwyni dail meddal, rhedyn coed a pherlysiau.

Mae Sydney'n gartref i ddwsinau o rywogaethau adar, sy'n cynnwys Cigfran Awstralia, Clochbioden gefnddu, Colomen gribog, Aderyn cloch swnllyd a'r Clochbioden fraith, ymhlith eraill.  Ymhlith y rhywogaethau o adar a gyflwynwyd i Sydney mae'r Maina cyffredin, Drudwen (gyffredin), aderyn y to a'r Durtur warfrech. Mae rhywogaethau ymlusgiaid hefyd yn niferus ac yn bennaf yn cynnwys sginciau. Mae gan Sydney ychydig o rywogaethau mamaliaid a phry cop, fel y llwynog hedfan pen llwyd a gwe twndis Sydney, yn y drefn honno ac mae ganddo amrywiaeth enfawr o rywogaethau morol sy'n byw yn ei harbwr a llawer o draethau.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Adeilad y Frenhines Fictoria
 Amgueddfa Awstralia
 Eglwys Gadeiriol Sant Andreas
 Pont Harbwr Sydney
 Tŷ Opera Sydney

Enwogion
Ken Rosewall (g. 1934), chwaraewr tenis
Bruce Beresford (g. 1940), cyfarwyddwr ffilm
Toni Collette (g. 1972), actores
Delta Goodrem (g. 1984), cantores

Cyfeiriadau

Dinasoedd De Cymru Newydd