alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Chuck Berry

Gitarydd, canwr, a chyfansoddwr Americanaidd oedd Charles Edward Anderson "Chuck" Berry (18 Hydref 1926 – 18 Mawrth 2017). Roedd  yn gerddor poblogaidd iawn ac yn cael ei ystyried fel un o arloeswyr roc a rôl. Ymhlith ei ganeuon enwocaf mae "Johnny B. Goode", "Roll Over Beethoven", "You Never Can Tell", "Rock and Roll Music", ''My Ding a Ling" a "Route 66".

Fe'i ganwyd yn St. Louis, Missouri. Cafodd ei addysg yn yr ysgol Sumner. Aeth i garchar am ysbeiliad tra dal yn yr ysgol. Priododd Themetta "Toddy" Suggs ar 28 Hydref 1948.

Bu farw yn ei gartref yn St. Charles County, Missouri.

Cyfeiriadau

Cantorion Affricanaidd-Americanaidd
Cantorion Americanaidd yr 20fed ganrif
Cantorion Americanaidd yr 21ain ganrif
Cantorion roc Americanaidd
Cerddorion Affricanaidd-Americanaidd
Cerddorion Americanaidd yr 20fed ganrif
Cerddorion Americanaidd yr 21ain ganrif
Cyfansoddwyr caneuon Americanaidd
Genedigaethau 1926
Marwolaethau 2017
Gitaryddion roc Americanaidd
Pobl a gafwyd yn euog o osgoi treth
Pobl o St. Louis, Missouri
Pieter Willem Botha

Prif Weinidog De Affrica rhwng 1978 a 1984 ac Arlywydd rhwng 1984 a 1989 oedd Pieter Willem Botha (12 Ionawr 1916 - 31 Hydref 2006).

Llysenw: "Die Groot Krokodil" ("Y Crocodeil Mawr")

Arlywyddion De Affrica
Prif Weinidogion De Affrica
Genedigaethau 1916
Marwolaethau 2006
Shumen

Dinas yng ngogledd-ddwyrain Bwlgaria a phrifddinas Oblast Shumen yw Shumen (Bwlgareg: Шумен). Mae'r ddinas yn sefyll ar groesffordd ar yr heolydd rhwng Sofia a Varna, rhwng Ruse a Burgas a rhwng Silistra a Yambol, rhyw 80 km i'r gorllewin o Varna. Mae'n ganolfan ddiwydiannol sydd yn cynhyrchu cerbydau nwyddau trwm, cemegion, alwminiwm, brethyn, a bwydydd. Dinasoedd cyfagos yw Targovishte a Veliki Preslav. Rhwng 1950 a 1965 ei henw oedd Kolarovgrad er cof am Vasil Kolarov, arlywydd, gweinidog tramor a phrif weinidog Bwlgaria yn llywodraeth gomiwnyddol y 1940au.

Dinasoedd Bwlgaria
Kristiansand

Mae Kristiansand (yn gynharach Christianssand) yn ddinas ar arfordir deheuol Norwy, ar sianel Skagerrak, ac yn brifddinas Vest-Agder.

Mae'n borthladd bwysig. Y diwydiannau pwysicaf yw iardau llongau, twristiaeth, a phrosesu bwyd.

Roedd y bardd ac arbenigwr llên gwerin Jørgen Engebretsen Moe yn esgob Kristiansand o 1875 hyd 1881.

Adeiladau a chofadeiladau
Amgueddfa Sørlandets 
Kristiansand Dyrepark 
Sør Arena
Theatr Agder

Dinasoedd Norwy
Trol

Yn llên gwerin Llychlyn mae'r trol (Norwyeg jutul, Saesneg troll) yn gawr brawychus sy'n byw mewn ogof neu gastell diarffodd. Fel rheol mae'n gwarchod trysor. Mae'n rhodio'r fforestydd a'r rhosdiroedd yn y nos am fod pelydrau'r haul yn ei droi'n garreg. Weithiau mae'n dal teithwyr ac yn eu bwyta.

Mae'r trol yn perthyn i ddosbarth o greaduriaid arallfydol a elwir underjordiske-folk ("y bobl sydd dan y ddaear").

Yn y traddodiad llên gwerin diweddarach mae'r trol yn colli rhai o'i agweddau mwyaf cyntefig ac yn cael ei bortreadu fel corrach o ddyn, gwyllt ei olwg, sy'n byw mewn ogof neu yn y mynyddoedd ac sy'n grefftwr medrus.

Mae chwedlau am y trol yn arbennig o niferus a grymus yn llên gwerin Norwy (ceir dwsinau o enghreifftiau yng nghasgliad adnabyddus Moe ac Asbjørnsen, er enghraifft).

Ceir chwedlau am y trol a chewri tebyg iddo mewn sawl gwlad a diwylliant, ond mae gan y trol Llychlynaidd ei gymeriad arbennig ei hun ac mae'n rhan bwysig o etifeddiaeth gwledydd Llychlyn.

Llyfryddiaeth 
 Reidar Th. Christiansen (cyf. Pat Shaw Iversen), Folktales of Norway (Llundain, 1964). Detholiad o chwedlau gyda rhagymadrodd da.

Mytholeg Llychlyn
Llên gwerin Norwy
Cewri
Jotunheimen

Mae Jotunheimen yn gadwyn o fynyddoedd uchel ac anghysbell yn ne canolbarth Norwy. Mae'r gadwyn yn cyrraedd ei phwynt uchaf yn Glitterinden (2472m neu 8110 troedfedd), y mynydd uchaf yn Norwy.

Mae'r rhan fwyaf o'r mynyddoedd yn gorwedd yn y parc cenedlaethol o'r un enw.

Chwedloniaeth
Ystyr llythrennol yr enw Jotunheimen (Hen Norseg Jötunheim) yw "Cartref (neu wlad) y Cewri" (jötun "cewri" + heim(en) "cartref, trigfa"). Ym mytholeg y Llychlynwyr mae'n gartref i'r cewri. Fe'i sefydlwyd gan y cawr cyntefig Börr ar ôl i'r cewri cyntaf gael eu gorchfygu gan y duwiau Llychlynaidd. Yno mae "Cewri'r Rhew" yn byw ac mae duwiau ac arwyr fel Odin, Loki a Thor yn mynd yno i geisio gwybodaeth neu drysor. Pennaeth cewri Jotunheimen yw Geirrod. Er bod y cewri'n fawr a nerthol mae'r duwiau ac arwyr yn eu trechu nhw bob tro, naill ai trwy hud neu, yn amlach, trwy eu cyfrwysdra.

Cewri
Mynyddoedd Norwy
Mytholeg Llychlyn
Odin

Odin (Hen Norseg: Oðin) yw brenin y duwiau ym mytholeg y Llychlynwyr a'r bobloedd Almaenaidd. Mae ganddo un llygad yn unig ac mae'n cael ei hebrwng gan ei frain hud Hugin a Munir. Enw ei geffyl yw Sleipnir.

Y Dduwies Frigga yw gwraig Odin. Yn ôl rhai fersiynau o'i chwedl, mae'n dad i'r Duw Thor. Mae sillafiad ei enw yn amrywio. Roedd yr Almaenwyr/Almaenesau yn ei alw'n Wodan neu Wotan.

Roedd yn Dduw rhyfel, gwybodaeth a barddoniaeth ac yn meddu ar alluoedd hud a lledrith grymus. Mae'n noddi arwyr a rhyfelwyr ac yn eu hamddiffyn ar ôl eu marwolaeth, pan gaent eu hebrwng gan y Valkyriaid i Valhalla, neuadd Odin yn Asgard, cartref y Duwiau.

Roedd ei chwant am wybodaeth mor gryf nes iddo aberthu ei lygad de er mwyn yfed o ffynnon wybodaeth Mimir.

Ar ddiwedd y byd, bydd Odin yn arwain y Duwiau da yn erbyn lluoedd y fall ac yn ymladd â'r blaidd ofnadwy, Fenris, i amddiffyn Asgard.

Mae'r ffurf Hen Saesneg ar ei enw, Woden, i'w gweld o hyd yn yr enw Saesneg Wednesday ("dydd Woden").

Mytholeg Llychlyn
Sif

Ym mytholeg Llychlyn, mae'r dduwies Sif (Sif Wallt Euraidd) yn wraig i'r duw Thor.

Fel mae ei gwallt hir euraidd yn awgrymu, roedd hi'n dduwies ffrwythlondeb yn wreiddiol, yn cynrychioli tyfiant aeddfed y ddaear ac yn neilltuol cnydau Awst.

Mae un chwedl yn adrodd sut y bu i Loki (duw maleisus a chyfrwys sydd yn cynrychioli'r gaeaf, efallai, ym mytholeg y Gogledd) dorri gwallt Sif a'i ddwyn i'r Isfyd. Bu ymrafael mawr rhyngddo a Thor wedyn.

Mytholeg Llychlyn
Duwiesau
Mawritania

Gweler hefyd: Mauretania

Gwlad yng ngorllewin Affrica yw Mawritania (yn swyddogol Gweriniaeth Islamaidd Mawritania). Mae'n ffinio â Senegal yn y de, Mali yn y de-ddwyrain a dwyrain, Algeria yn y gogledd-ddwyrain, a Gorllewin Sahara yn y gogledd.

Daearyddiaeth 
Prifddinas y wlad yw Nouakchott, ger yr arfordir.

Hanes

Economi

Gweler hefyd 
 Maghreb
 Undeb y Maghreb Arabaidd
William Styron

Nofelydd o'r Unol Daleithiau oedd William Clark Styron, Jr. (11 Mehefin 1925 – 1 Tachwedd 2006).

Llyfryddiaeth
Lie Down in Darkness 1951
The Long March 1956
Set This House on Fire 1960
The Confessions of Nat Turner 1967
Sophie's Choice 1979
This Quiet Dust, and Other Writings 1982
Darkness Visible: A Memoir of Madness 1990
A Tidewater Morning: Three Tales from Youth 1993
The Way of the Warrior

Llenyddiaeth Saesneg
Llên yr Unol Daleithiau
Genedigaethau 1925
Marwolaethau 2006
Nofelwyr Americanaidd
Teyrnas Brycheiniog

Roedd Brycheiniog yn hen deyrnas Gymreig a'i chanol yn Nyffryn Wysg, a sefydlwyd gan feibion Brychan, ar dechrau y 6ed canrif, yn ôl traddodiad.

Yn yr Oesoedd Canol rhennid Brycheiniog yn dri chantref:
Pencelli (cantref) (Blaenllyfni)
Cantref Selyf
Tewdos

Cipiwyd Brycheiniog gan y Normaniaid dan Bernard de Neufmarché yn 1093 a chrëwyd Arglwyddiaeth Brycheiniog.  Roedd hyn yn cynnwys bron y cyfan o'r hen deyrnas ac eithrio'r de-ddwyrain (Blaenllyfni) a darnau bychan eraill.

Gyda'r "Deddfau Uno" yn 1536, crëwyd Sir Frycheiniog.

Brenhinoedd Brycheiniog 

 Tudwal ap Anwn
 Tewdrig ap Tudwal
Rhain Dremrydd ap Brychan (492-510)
 Rhigeneu ap Rhain (510-540)
 Llywarch ap Rhigeneu (540-580)
 Idwallon ap Llywarch (580-620)
 Rhiwallon ap Idwallon (620-650)
 Ceindrych ferch Rhiwallon gwraig Gwlyddien ap Nowy o Teyrnas Dyfed 
 Caten ap Gwlyddien (670-690)
 Cadwgan Tredylig ap Caten (690-710)
 Rhain ap Cadwgan (710-730)
 Aust ap Cadwgan (730-735)
 Elwystl ap Aust (735)
 Tewdr ap Rhain (735-?)
 Nowy ap Tewdr neu Nowy ap Madog o Elfael, yn briod â Sannan ferch Elisedd
 Gryffydd ap Nowy (770-805)
 Tewdr ap Gryffydd I (805-840)
 Elisedd ap Tewdr (840-881)
 Tewdr ap Elisedd (881-890)
 Tewdr ap Gryffydd II (900-934)
 Gwylog ap Tewdr (934-?)
 Elisedd ap Gwylog ap Tewdr (?)
 Gryffydd ap Elisedd (?-1045)
 Selyf, Cantref Selyf 
 Tewdos, Cantref Tewdos 
 Einion, Cantref Talgarth 
 Maenarch ap Selyf neu Maenarch ap Tryffin o Fferreg 
 Bleddyn ap Maenarch (?-1093)

Arglwyddiaethau'r Mers
 
Rhestrau teyrnoedd Cymru
Gwilym Brewys

Arglwydd y Fenni, Brycheiniog, yn ne-ddwyrain Cymru oedd y Normaniad Gwilym Brewys neu William de Braose (1197 – 3 Mai 1230). Gelwyd ef gan y Cymry gyda'r enw Gwilym Ddu.

Roedd yn fab i Reginald de Braose. Cafodd garwriaeth gudd â Siwan, gwraig Llywelyn ap Iorwerth a merch y brenin John o Loegr, a arweiniodd at ei grogi gan y tywysog, efallai yng Nghrogen, ger Y Bala, yn 1230.

Mae drama fydryddol Saunders Lewis, Siwan, yn seiliedig ar y digwyddiad.

Priodi a phlant 

Priododd Gwilym Eva Marshal, Barwnes y Fenni a merch William Marshal, Iarll 1af Penfro a chawsant bedwar o blant:

 Isabella de Braose (ganwyd tua 1222), gwraig y Tywysog Dafydd ap Llywelyn
 Maud de Braose (ganwyd tua 1224 – 1301), gwraig Roger Mortimer, Barwn 1af Wigmore
 Eleanor de Braose (ganwyd tua 1226 – 1251), gwraig Humphrey de Bohun a mam Humphrey de Bohun, 3ydd Iarll Henffordd.
 Eve de Braose (ganwyd tua 1227 – Gorffennaf 1255), gwraig William de Cantelou.

Gweler hefyd 
 Siwan (drama) gan Saunders Lewis

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Teulu Braose ar y Bywgraffiadur ar-lein

13eg ganrif yng Nghymru
Genedigaethau 1197
Marwolaethau 1230
Y Normaniaid yng Nghymru
Pobl o Frycheiniog
Pobl o'r Fenni
Penyberth

Erthygl am y plasdy hynafol yw hon. Am losgi'r ysgol fomio ar y safle gweler Tân yn Llŷn.
Plasdy bychan yn Llŷn oedd Penyberth gyda lle amlwg yn hanes Cymru a hanes llenyddiaeth Gymraeg. Safai ger eglwys Penrhos ar y ffordd rhwng Pwllheli a Llanbedrog ar benrhyn Llŷn, Gwynedd. Mae'n enwog heddiw yn bennaf oherywdd y "Tân yn Llŷn,' yr enw poblogaidd am y weithred o losgi'r Ysgol Fomio ym Mhenyberth, ar 8 Medi 1936 gan D. J. Williams, Lewis Valentine, a Saunders Lewis a ystyrir yn garreg filltir yn hanes cenedlaetholdeb Cymreig. Dymchwelwyd yr hen dŷ er mwyn adeiladu'r ysgol fomio.

Erbyn amser codi'r ysgol fomio, roedd Penyberth yn ffermdy hynafol. Yn wir, roedd yn blasdy Cymreig, yn gartref i deulu o uchelwyr lleol a fu'n ddylanwadol yn y cylch ac yn un o noddwyr olaf Beirdd yr Uchelwyr yng Nghymru. Ymhlith y beirdd a ganodd i deulu Penyberth roedd Wiliam Llŷn, un o feirdd mwyaf yr 16g, Wiliam Cynwal (cyn 1587), sy'n enwog am ei ymyrson barddol gydag Edmwnd Prys, Morus Dwyfech (bl. 1540-80), Siôn Phylip (yn 1593) a'i frawd Rhisiart Phylip o Ardudwy, a Watcyn Clywedog (yn 1649).

Ymwelodd yr achyddwr a bardd Gruffudd Hiraethog â Phenyberth yn 1558 i lunio achau ac arfbais y teulu ac ymwelodd Lewis Dwnn yno hefyd i olrhain achau'r teulu. Mae achau Dwnn a Gruffudd Hiraethog yn dangos mai cangen o deulu'r Gwynfryn oedd teulu Penyberth ac felly'n ddisgynyddion i Gollwyn ap Tangno, Arglwydd Eifionydd ar ddechrau'r Oesoedd Canol a sylfaenydd un o Bymtheg Llwyth Gwynedd.

Am gyfnod roedd teulu Penyberth yn gefnogwyr brwd i'r Reciwsiaid Catholig. Ym Mhenybryn y ganed yr awdur a Reciwsiad Robert Gwyn, mab i Siôn Wyn ap Thomas o Benyberth ac awdur Y Drych Cristianogawl, y llyfr cyntaf i gael ei argraffu yng Nghymru.

Roedd y pensaer enwog Clough Williams-Ellis, cynllunydd Porthmeirion, yn ddisgynnydd uniogyrchol o deulu Penyberth trwy Ann ferch John Wynn o Benyberth.

Gwerthwyd Penyberth a daeth yn eiddo amaethwyr. Chwalwyd yr hen blasty yn 1936 i wneud lle i'r ysgol fomio. Erbyn hyn mae'r ysgol fomio wedi mynd hefyd a cheir maes carafanau a chwrs golff naw twll ar y safle.

Ffynhonnell
 Bob Owen, Croesor, 'Penyberth', atodiad i'r gyfrol Tân yn Llŷn gan Dafydd Jenkins (Plaid Cymru, 1937; ailargraffiad 1975).

Dolenni allanol
 Penllŷn.com : y plac a osodwyd ar y safle i goffau'r Tân yn Llŷn gyda llun arno o ffermdy Penyberth.

Hanes Gwynedd
Llenyddiaeth Gymraeg
Llŷn
Noddwyr llenyddiaeth
Plasdai Gwynedd
Bryniau Mendip

Cadwyn o fryniau calchfaen yng ngogledd Gwlad yr Haf yw'r Bryniau Mendip. Mae'r calchfaen wedi erydu mewn mannau i greu ceunentydd. Yr enwocaf o'r rhain yw Ceunant Cheddar a Burrington Combe. Man ucha'r bryniau yw Beacon Batch ar Black Down gydag uchder o 325m uwchben lefel y môr. Mewn rhai ardaloedd mae'r calchfaen yn cynnwys haenau mwynau plwm a sinc. Cafodd y plwm ei fwyngloddio o'r cyfnod Rhufeinig hyd y 19g. Prif ddinasoedd a threfi'r ardal yw Cheddar, Shepton Mallet a Wells.

Hanes 
Lleolir Ogofâu Wookey Hole, safle archaeolegol o Oes y Cerrig, ym Mryniau Mendip.

Mynyddoedd a bryniau Gwlad yr Haf
Gwenllian

Enw personol benywaidd Cymraeg yw Gwenllian.

Ceir sawl person a gyda'r enw:

Gwenllian ferch Gruffudd ap Cynan (m. 1136), tywysoges arwrol o Ddeheubarth, gwraig Gruffudd ap Rhys o Gaeo
Gwenllian ferch Rhys ap Gruffudd (bl. 13g) , ail wraig Ednyfed Fychan
Y Dywysoges Gwenllian (1282-1337), unig ferch Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru a'i wraig y Dywysoges Elinor
Gwenllian ferch Owain Glyndŵr (bl. hanner cyntaf y 15g), un o blant Owain Glyn Dŵr, Tywysog Cymru

Enwau personol Cymraeg
Jîns

Trowsus a wneir yn draddodiadol o ddenim, ond gall hefyd cael ei wneud o gotwm, melfaréd, neu nifer o ffabrigau eraill, yw jîns. Yn wreiddiol roeddent yn ddillad gweithio, ond daethent yn boblogaidd ymysg arddegwyr o'r 1950au ymlaen. Mae brandiau enwog yn cynnwys Levi's a Wrangler. Heddiw mae jîns yn ffurf boblogaidd iawn o wisg anffurfiol ar draws y byd.

 
Dillad
Elinor de Montfort

Roedd Elinor de Montfort neu Eleanor de Montfort (1252 – 19 Mehefin 1282), yn ferch Simon de Montfort ac Eleanor o Loegr (chwaer Harri III, brenin Lloegr), a gwraig Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru.  Mam y Dywysoges Gwenllian oedd hi.

Bywgraffiad
Ar ôl priodi Llywelyn ym 1278, ei theitl swyddogol (yng Nghymru a Lloegr) oedd 'Tywysoges Cymru' ac 'Arglwyddes Eryri' (fel yr oedd Llywelyn ei hun yn Dywysog Cymru ac Arglwydd Eryri).

Bu farw Elinor yn 1282. Yn ôl Brut y Tywysogion, ildiodd ei hysbryd wrth roi genedigaeth i ferch (Gwenllian), yn llys Abergwyngregyn:

"ac o honno y bu ferch i'r tywysog a elwid Gwenllian, ac yn esgor arni y bu farw Elinor ac y'i claddwyd ym mynachlog y brodyr troednoeth yn Llan-faes ym Môn."

Yn ôl Cronicl Bury St Edmund bu farw ar 19 Mehefin. Fe'i claddwyd yn ymyl y Dywysoges Siwan ym Mhriordy Llan-faes ar Ynys Môn.

Cyfeiriadau

Cymry'r 13eg ganrif
Genedigaethau 1252
Marwolaethau 1282
Pobl y 13eg ganrif
Tywysogesau Gwynedd
Tywysogesau Lloegr
A487

Mae'r A487 yn un o brif ffyrdd Cymru sy'n cysylltu'r De a'r Gogledd, yn yr achos hwn ar hyd yr arfordir gorllewinol.

Llwybr

O'i dilyn oddi wrth ben y de, cychwynna'r ffordd o Hwlffordd i Dyddewi, lle mae'n troi i fynd ymlaen at Abergwaun. Ffordd sirol oedd hi cyn hyn, wedyn daw yn gefnffordd am weddill y llwybr. Mae'r ffordd yn dilyn yr arfordir yn bennaf ar ben clogwyni gorllewin Cymru, trwy Aberaeron ac Aberteifi at Aberystwyth, lle mae ffordd osgoi canol y dref. Â ymlaen at Fachynlleth, ac wedi crosi Afon Dyfi, mae'n roi'r gorau i ddilyn yr arfodir mor agos.

Wedi pasio Pantperthog, Corris a Chorris Uchaf mae'n cyrraedd y Cross Foxes, lle mae'n ymuno â'r A470. Mae'r ffyrdd yn gwahanu eto ar ôl Trawsfynydd, gyda'r A487 yn mynd ymlaen i Benrhyndeudraeth ac ar draws Cob Y Traeth Mawr (adeiladwyd gan William Alexander Madocks) a thros Afon Glaslyn i Borthmadog a Thremadog. Mae ffordd osgoi newydd heibio Llanllyfni a Phen-y-groes cyn cyrraedd Caernarfon, ffordd osgoi Y Felinheli, ac ymuno â'r A5 wrth droed Pont y Borth.

Cludiant yng Ngheredigion
Cludiant yng Ngwynedd
Cludiant ym Mhowys
Cludiant yn Sir Benfro
Ffyrdd Cymru
Hanes Gruffudd ap Cynan

Yn Hanes Gruffudd ap Cynan ceir bywgraffiad Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd ar ddechrau'r 12g. Ceir dau destun, un yn Gymraeg a'r llall yn Lladin. Mae Historia Gruffud vab Kenan yn drosiad Cymraeg Canol o'r fuchedd (bywgraffiad) Ladin wreiddiol, sef Vita Griffini Filii Conani. Mae Hanes Gruffudd ap Cynan yn unigryw yn hanes llenyddiaeth Gymraeg am ei bod yr unig fuchedd Gymraeg Canol sy'n adrodd hanes gŵr lleyg (Bucheddau'r Saint yw'r bucheddau eraill).

Hanes testunol
Cafodd y fersiwn Lladin gwreiddiol, Vita Griffini Filii Conani, ei ysgrifennu rywbryd yn ystod oes Owain Gwynedd, olynydd Gruffudd ap Cynan. Credid hyd yn ddiweddar fod y testun hwnnw wedi ei golli, ond yn ddiweddar mae'r ysgolhaig Paul Russell wedi dangos fod y testun Lladin o Hanes Gruffudd ap Cynan a geir yn llawysgrif Peniarth 434E yn cadw'r testun Lladin gwreiddiol yn hytrach na bod yn gyfieithiad i'r Lladin o'r testun Cymraeg Canol Historia Gruffud vab Kenan  . Ceir gwahaniaethau pwysig rhwng y testun gwreiddiol a'r cyfieithiad ohono i'r Gymraeg sy'n tasgu goleuni ar hanes a meddylfryd y cyfnod.

Gwnaed y trosiad Cymraeg a elwir yn Historia Gruffud vab Kenan rywbryd yn ystod hanner cyntaf y 13g. Mae'r awdur yn anhysbys ond ymddengys ei fod yn glerigwr. Gan fod y fuchedd yn ymwneud ag un o dywysogion Gwynedd gellid cynnig ei bod wedi'i chyfansoddi mewn un o sefydliadau egwlysig y dywysogaeth, er enghraifft Priordy Penmon.

Llawysgrifau
Ceir y testun cynharaf o'r Historia yn llawysgrif Peniarth 17 (=Hengwrt 406), sy'n perthyn i tua chanol y drydedd ganrif ar ddeg, efallai. Ceir sawl copi diweddarach ac mae hanes perthynas y llawysgrifau yn gymhleth.

Llyfryddiaeth
D. Simon Evans (gol.), Historia Gruffud vab Kenan (Caerdydd, 1977). Y golygiad safonol, gyda rhagymadrodd a nodiadau helaeth.
Paul Russell (gol.), Vita Griffini Filii Conani: The Medieval Latin Life of Gruffudd Ap Cynan (Caerdydd, 2006). ISBN 9780708318935

12fed ganrif yng Nghymru
Gruffudd ap Cynan
Cyfieithiadau Cymraeg Canol
Llawysgrifau Cymreig
Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Llenyddiaeth Ladin Cymru
Llinach Aberffraw
Llyfrau'r 12fed ganrif
Rhyddiaith Cymraeg Canol
Teyrnas Gwynedd
Ragnell

Roedd y dywysoges Lychlynnaidd Ragnell (neu Ragnallt neu Ragnailt) yn ferch i Olaf Arnaid (bu farw 1012), un o feibion Dubhgall, brenin Dulyn, yn wraig i Gynan ap Iago o Wynedd ac yn fam i Ruffudd ap Cynan, brenin teyrnas Gwynedd, yn ôl traddodiad.

Tystiolaeth Hanes Gruffudd ap Cynan
Ychydig sy'n hysbys amdani. Cyfeirir ati yn Hanes Gruffudd ap Cynan yn achau'r tywysog:

Ei dad oedd Cynan, frenin Gwynedd, a'i fam oedd Ragnell ferch Afloedd (Olaf Arnaid), frenin dinas Dulyn a phumed ran Iwerddon (orgraff ddiweddar).

Nid oes cadarnhad o hyn mewn unrhyw ffynhonnell arall ac mae rhai haneswyr yn amheus iawn o'r gosodiad.

Tystiolaeth Wyddelig
Cyfeirir at ferch o'r enw Ragnell yn y testun Hen Wyddeleg Bansenchas (neu Ban-shenchus), sy'n rhestru gwragedd nodedig y byd. Mewn fersiwn mydryddol diweddarach dywedir bod Ragnailt imgen Amlaib arnaid yn fam i Murchertach.

Gweler hefyd
Blodeuwedd (drama) (Rhagnell, morwyn Blodeuwedd)

Teyrnas Dulyn
Teyrnas Gwynedd
Bansenchas

Mae'r Bansenchas neu Ban-shenchus ("Hanes gwragedd": Gwyddeleg ban "merch(ed)" + senchas "hanes, stori") yn destun Gwyddeleg canoloesol sy'n rhestru gwragedd nodedig y byd o'r cychwyn, gyda'r pwyslais ar wragedd Iwerddon.

Mae'n cychwyn gyda Efa a merched eraill o'r traddodiad Beiblaidd ac yn parhau trwy gymeriadau o fytholeg gwlad Groeg a Rhufain i wragedd chwedlonol a hanesyddol Iwerddon.

Un o ffynonellau'r awdur anhysbys ar gyfer yr adran olaf yw'r Lebor Gabála Érenn.

Cyfeirir at Ragnell, mam Gruffudd ap Cynan ynddo.

Llenyddiaeth Wyddeleg
Efa

Yn ôl y traddodiad Beiblaidd a geir yn Llyfr Genesis, Efa oedd y ferch gyntaf yn hanes y greadigaeth, a grëwyd o asen Adda, gan Dduw, i fod yn gymar iddo.

Gweler hefyd
Rhestr o fenywod y Beibl

Cymeriadau'r Hen Destament
Llyfr Genesis
Merched y Beibl
Magnus III, brenin Norwy

Roedd Magnus III neu Magnus Olafsson (c.1074 - 1103) yn frenin Norwy o 1093 hyd ei farwolaeth. Fe'i llysenwyd Magnus Droednoeth am iddo fabwysiadu'r kilt Albanaidd yn lle'r trowsus Llychlynaidd traddodiadol.

Roedd Magnus yn un o'r olaf o'r brenhinoedd viking a fentrai ar y môr i geisio cadw gafael Norwy ar ei thiriogaethau lled-annibynnol ym Môr y Gogledd, Iwerddon a'r Môr Celtaidd.

Roedd yn fab i'r brenin Olaf III Haraldsson. Gwnaeth gyfres o gyrchoedd ar Ynysoedd Erch a Shetland (1098-1099). Ar ôl cyrraedd Ynysoedd Erch, anfonodd Paul ac Erlend Thorfinnson (dau o'r dri Iarll yr ynysoedd) i Norwy, a daethon nhw erioed yn ôl. Gosodwyd Sigurd, mab Magnus III yn eu lle. Wedyn aeth eu meibion, Hakon Paulsson, Erland Erlandsson a Magnus Erlendsson (yn ddiweddarach Sant Magnus), yn wystlon ar fordaith ysbeilio efo Magnus III, i Ynysoedd Heledd, Gogledd Iwerddon ac Ynys Manaw, cyn iddyn nhw gyrraedd Ynys Seiriol, lle digwyddodd brwydr Afon Menai yn erbyn y Normaniaid. Dywedir bod Magnus Erlandsson wedi gwrthod cymryd rhan yn y frwydr; arhosodd ar gwch yn canu salmau.

Ysgrifennodd Bjorn Krepphendt, bardd Magnus, cerdd am eu taith ysbeilio trwy'r Ynysoedd Heledd.

Yn ystod y blynyddoedd 1102-1103 arweiniodd ei lynges i ymosod ar Lychlynwyr anheyrngar gorllewin yr Alban ac Iwerddon. Cipiodd Ddulyn a chododd amddiffynfeydd newydd ar Ynys Manaw, ond yn ddiweddarach cafodd ei ladd mewn ysgarmes yn Ulster.

Gruffudd ap Cynan 
Fe'i gofir yn hanes Cymru am ei berthynas â Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd. Yn ôl Hanes Gruffudd ap Cynan, daeth Magnus a'i lynges i gynorthwyo Gruffudd mewn brwydr yn erbyn Normaniaid Caer ac Amwythig mewn brwydr ger Afon Menai yn 1098. Lladdodd Magnus Huw iarll Amwythig yn y frwydr:

A trannoeth, nachaf (dyna) trwy weledigaeth Duw llynges frenhinol yn agos yn ddirybudd yn ymddangos... // A'r brenin ei hun, yn ddigyffro o'r cwr blaen i'r llong, a frathws (tarodd) â saeth Hu iarll Amwythig yn ei lygad, ac yntau a ddigwyddws (syrthiodd) o'i ochrwm i'r ddaear yn friwedig ddienaid i-ar ei farch arfog, dan ymffustio yn ei arfau.

Ceir sawl cyfeiriad at ymddangosiad llynges Magnus mewn ffynonellau Norseg a Saesneg Canol hefyd, ond mae'r adroddiadau'n amrywio.

Cyfeiriadau

Ffynonellau Llychlynaidd 
Mae'r hanesydd o wlad yr Iâ Snorri Sturluson (1179-1241) yn croniclo bywyd Magnus yn ei lyfr Saga Magnus. Cyfeirir ato mewn sawl cerdd a saga arall yn ogystal, gan gynnwys Saga Orkneyinga

Hanes Norwy
Brenhinoedd Norwy
Llychlyn
Marwolaethau 1103
Teyrnas Dulyn
Teyrnoedd yr 11eg ganrif
Teyrnoedd y 12fed ganrif
Shetland

Y grŵp o ddau gant o ynysoedd i'r gogledd-ddwyrain o dir mawr yr Alban ym Môr y Gogledd yw Shetland (Zetland), neu’r Ynysoedd Shetland.

Y prif ynysoedd yw Mainland, yr ynys fwyaf, Yell ac Unst. Lerwick yw canolfan wleidyddol yr ynysoedd.

Yn draddodiadol mae'r economi leol yn seiliedig ar grofftio, yn bennaf er mwyn magu defaid ar gyfer y diwydiant gwlân, bridio merlod Shetland a physgota penwaig. Ond ers y 1970au mae dyfodiad y diwydiant olew ac agor Maes Olew Brent wedi trawsffurfio'r economi.

Cynhelir Gŵyl Tân mwyaf Ewrop, Up Helly Aa, yn Shetland ar y dydd Mawrth olaf ym mis Ionawr.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Ynysoedd Erch a Shetland (etholaeth seneddol y DU)

Awdurdodau unedol yr Alban
Llychlyn
 
Siroedd yr Alban
Lerwick

Tref yn Shetland, yr Alban, yw Lerwick (; Sgoteg: Lerrick; Norwyeg a ).
Saif ar arfordir dwyreiniol ynys Mainland. Mae wedi bod yn brifddinas i Shetland ers 1708. (Scalloway oedd y brifddinas cyn hynny.) Mae'n canolfan weinyddol Shetland a phorth bwysig, yn arbennig i'r diwydiant pysgota penwaig.

Lerwick yw'r dref fwyaf gogleddol yn ynysoedd Prydain. Mae Caerdydd 973.5 km i ffwrdd o Lerwick ac mae Llundain yn 963.6 km. Y ddinas agosaf ydy Aberdeen sy'n 339.4 km i ffwrdd.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Lerwick boblogaeth o 6,960.

Cynhelir Gŵyl Tân mwyaf Ewrop, Up Helly Aa, yn Lerwick ar y dydd Mawrth olaf ym mis Ionawr.

Cyfeiriadau

Trefi Shetland
Magdalenenberg

Mae Magdalenenberg yn safle beddrod Celtaidd pwysig ger Villingen-Schwenningen yn Baden-Württemberg, yn yr Almaen.

Yno y darganfuwyd un o'r twmpathau claddu tywysogaidd pwysicaf o gyfnod y Celtiaid yng nghanolbarth Ewrop. Ei led gwreiddiol oedd 104m a'i uchder 8-10m. Ynghyd â thwmpath cyffelyb yn Hohmichele, yntau yn yr Almaen, mae'n un o'r enghreifftiau hynaf o'r dosbarth hwn o henebion.

Cloddiwyd canol y twmpath a'i siambr gladdu ganol, a gawsai ei hysbeilio ganrifoedd cyn hynny, yn 1890. Yn 1970-1974 cloddiwyd y siambr a gweddill y safle yn drwyadl a darganfuwyd 126 o feddau eraill.

Mae'r darganfyddiadau o'r beddau, sy'n cynnwys nifer o addurnau cynnar, i'w gweld yn amgueddfa Villingen-Schenningen (Franziskaner-Museum).

Ar ddiwedd yr ymchwiliad archaeolegol gorchuddiwyd y safle o'r newydd er mwyn cyfleu ei ymddangosiad gwreiddiol.

Ffynhonnell
 Bernhard Maier, Dictionary of Celtic Religion and Culture (Woodbridge, 1997)

Y Celtiaid
Hanes yr Almaen
Oes yr Haearn
Safleoedd archaeolegol yr Almaen
Rhestr duwiau a duwiesau Celtaidd

Dyma restr o'r duwiau a duwiesau Celtaidd.

Duwiau a duwiesau Gâl a Phrydain

Duwiau
 Abandinus
 Abellio
 Alaunus
 Alisanos
 Ambisagrus
 Anextiomarus
 Artio
 Arvernus
Barinthus
 Belatu-Cadros
 Belenus
 Borvo
 Buxenus
 Camulos
 Caturix
 Canetonnessis
 Cernunnos
 Cicolluis
 Cimbrianus
 Cissonius
 Cnabetius
 Cocidius
 Condatis
 Contrebis
 Dii Casses
 Dis Pater
 Esus
 Fagus
 Genii Cucullati
 Grannos
 Icaunus
 Intarabus
 Iovantucarus
 Lenus
 Leucetios
 Lugus
 Luxovius
 Maponos
 Moguns
 Moritasgus
 Mullo
 Nemausus
 Nerius
 Nodens
 Ogmios
 Robur
 Rudianos
 Segomo
 Smertios
 Sucellos
 Taranis
 Teutates/Toutatis
 Veteris
 Visucius
 Vinotonus
 Vosegus

Duwiesau
 Abnoba
 Adsullata
 Aericura
 Agrona
 Ancamna
 Andarta
 Andraste
 Arduinna
 Arnemetia
 Aufaniae
 Aventia
 Aveta
 Belisama
 Brigantia
 Britannia
 Camma
 Campestres
 Clota
 Coventina
 Damara
 Damona
 Dea Matrona
 Dea Sequana
 Epona
 Erecura
 Icovellauna
 Litavis
 Mairiae
 Matres
 Nantosuelta
 Nemetona
 Ritona Pritona
 Rosmerta
 Sabrina
 Senua
 Sequana
 Sirona
 Suleviae
 Sulis
 Tamesis
 Verbeia

Y prif gymeriadau chwedlonol Cymreig

Gwrywaidd
 Amaethon
 Arawn
 Afallach
 Beli
 Bendigeidfran
 Caswallon
 Dwyfan
 Culhwch
 Dylan Ail Don
 Euroswydd
 Gofannon fab Dôn
 Gwydion
 Gwyddno Garanhir
 Gwyn ap Nudd
 Hafgan
 Lleu Llaw Gyffes
 Lludd
 Llŷr
 Mabon
 Manawydan fab Llŷr
 Math fab Mathonwy
 Myrddin Wyllt
 Nisien ac Efnisien
 Pryderi
 Pwyll
 Taliesin
 Ysbaddaden Bencawr

Benywaidd
 Arianrhod
 Blodeuwedd
 Branwen
 Ceridwen
 Cigfa
 Creiddylad
 Cyhyraeth
 Dôn
 Elen Luyddog
 Gwen Teir Bron
 Modron
 Olwen
 Penarddun
 Rhiannon

Y prif gymeriadau chwedlonol Gwyddelig

Gwrywaidd
 Abartach
 Abhean
 Áengus Mac ind Óc
 Aoi Mac Ollamain
 Balor
 Bodb Dearg
 Bres
 Brian, Iuchar a Iucharba
 Cian, Cu a Cethen
 Creidhne
 Cú Roí
 Dagda
 Dian Cecht
 Elatha
 Goibniu
 Lir
 Luchtaine
 Lugh
 Mac Cuill, Mac Cecht a Mac Gréine
 Manannan Mac Lir
 Miach
 Midir
 Mug Ruith
 Neit
 Nuada
 Oghma
 Tethra

Benywaidd
 Aibell
 Aimend
 Áine/Anann
 Airmed
 Badb
 Banba
 Bebhionn
 Bé Chuille
 Birog
 Boann
 Brigid
 Caer Ibormeith
 Canola
 Carmun
 Cessair
 Cethlenn
 Cliodhna
 Danu
 Ériu
 Étaín
 Ethlinn
 Ethne
 Fand
 Fionnuala
 Fodla
 Lí Ban
 Macha
 Morrígan
 Nemain
 Niamh
 Plor na mBan
 Sheela na Gig
 Tailtiu

Cymeriadau chwedlonol Albanaidd
 Alastir
 Cailleach
 Dia Griene
 Inghean Bhuidhe
 Lasair
 Latiaran
 Ossian
 Shoney

Gweler hefyd
 Amldduwiaeth Geltaidd
 Cymeriadau chwedlonol Cymreig
 Mytholeg Geltaidd
 Y Celtiaid

 
 
Duwiau a duwiesau Celtaidd
Sucellos

Mae Sucellos, neu Sucelus neu Sucaelus, yn dduw Celtaidd a gysylltir â bragu a gofwaith.

Mytholeg Geltaidd
Duwiau
Bansko

Tref yn ne-orllewin Bwlgaria yw Bansko yn ardal (oblast) Blagoevgrad ger godre'r Mynyddoedd Pirin, 936m uwchben lefel y môr. Prif ddiwydiant y dref heddiw yw twristiaeth, yn enwedig chwaraeon gaeaf. Mae ganddi boblogaeth o dua 9,000.

Trefi Bwlgaria
Blagoevgrad

Tref yn ne-orllewin Bwlgaria a chanolfan weinyddol yr ardal o'r un enw yw Blagoevgrad (Bwlgareg Благоевград, Twrceg Yukarı Cuma). Saif ar lannau Afon Blagoevgradska Bistritsa. Mae ganddi boblogaeth o dua 76,000. Ei enw gwreiddiol oedd Gorna Dzhumaya (Горна Джумая). Fe'i hailenwyd yn 1950 ar ôl sylfaenydd Plaid Gomiwnyddol Bwlgaria, Dimitar Blagoev. Cadwyd yr enw hyd yn oed ar ôl cwymp Comiwnyddiaeth yn hytrach na dychwelyd i enw o darddiad Twrceg ar gyfer y dref.

Gefeilldrefi

Trefi Bwlgaria
Dimitar Blagoev

Gwleidydd Bwlgaraidd oedd Dimitar Blagoev (Bwlgareg Димитър Благоев) (14 Mehefin 1856 – 7 Mai 1924).

Fe'i ganwyd ym mhentref Zagorichani (heddiw Vasileiás, Gwlad Groeg) ym 1856. Tra oedd yn astudio ym Mhrifysgol St Petersburg rhwng 1881 a 1885, dechreuodd ddarllen llenyddiaeth ysgrifenwyr Marcsaidd. Sylfaenodd Blaid Ddemocrataidd Gymdeithasol Bwlgaria (Balgarskata sotsialdemokraticheska partiya, BSDP) ym 1891. Ymunodd y blaid honno â Phlaid Gweithwyr Ddemocrataidd Gymdeithasol Bwlgaria (Balgarskata rabotnicheska sotsialdemokraticheska partiya, BRSDP) ym 1894. Arweiniodd asgell Farcsaidd y blaid newydd yn erbyn y 'diwygwyr' megis Krastyu Rakovski a Yanko Sakazov. Fe'i hetholwyd i'r Cynulliad Cenedlaethol ym 1899 ac eto ym 1902. Arweiniodd y frwydr o fewn y blaid at rwyg, pryd ymunodd Blagoev â'r grŵp Marcsaidd, y BRSDP (sosialwyr cul). Cynhaliodd ef greadigaeth undeb llafur Bwlgaria ym 1904. Croesawodd y blaid Chwyldro Rwsia 1905, a dechreuodd agosáu at bolsieficiaid Rwsia. Ym 1919 ymunodd y blaid â'r Trydydd International (Yr International Comiwnyddol neu Comintern), ac fe'i hailenwyd fel Plaid Gomiwnyddol Bwlgaria. Bu farw Blagoev yn Sofia ar 7 Mai 1924. Ym 1950 ailenwyd tref Gorna Dzhumaya er parch iddo fel Blagoevgrad, yr enw y mae'n ei ddwyn hyd heddiw.

Genedigaethau 1856
Marwolaethau 1924
Gwleidyddion Bwlgaraidd
Hanes Bwlgaria
Arlywyddion Bwlgaria



Dyma restr o benaethiaid gwladwriaeth Bwlgaria ers yr Ail Ryfel Byd.

Gweriniaeth Pobl Bwlgaria

Cadeiryddion yr Arlywyddiaeth Dros Dro, 1946-7
 Vasil Kolarov 15 Medi 1946 - 9 Rhagfyr 1947

Cadeiryddion Presidiwm y Cynulliad Cenedlaethol, 1947-71
 Mincho Neichev 9 Rhagfyr 1947 - 27 Mai 1950
 Georgi Damyanov 27 Mai 1950 - 27 Tachwedd 1958
 Dimitur Ganev 30 Tachwedd 1958 - 20 Ebrill 1964
 Georgi Traikov 23 Ebrill 1964 - 7 Gorffennaf 1971

Cadeiryddion y Cyngor Gwladwriaethol, 1971-90
 Todor Zhivkov 7 Gorffennaf 1971 - 17 Tachwedd 1989
 Petar Mladenov 17 Tachwedd 1989 - 3 Ebrill 1990

Gweriniaeth Bwlgaria

Arlywyddion, 1990 hyd heddiw
 Petar Mladenov 3 Ebrill - 6 Gorffennaf 1990
 Zhelyu Zhelev 1 Awst 1990 - 22 Ionawr 1992
 Zhelyu Zhelev 22 Ionawr 1992 - 22 Ionawr 1997
 Petar Stoyanov 22 Ionawr 1997 - 22 Ionawr 2002
 Georgi Parvanov 22 Ionawr 2002 - 22 Ionawr 2012)
 Rosen Plevneliev 22 Ionawr 2012 - 22 Ionawr 2017)
 Rumen Radev 22 Ionawr 2012 - presennol

 
Bwlgaria
Rhestrau pennau gwladwriaethau
Geirfa

Rhestr o dermau o fewn maes penodol gyda diffiniadau ar gyfer y termau hynny yw geirfa. Yn draddodiadol, ymddangosir geirfa yng nghefn llyfr ac mae'n cynnwys termau anghyffredin o fewn y llyfr.

Geiriadureg
Dinasoedd Norwy

Dyma restr o'r pump ar hugain o gymunedau (kommuner) mwyaf eu poplogaeth yn Norwy. Cynhwysir y rhai sydd â phoblogaeth uwch na 30 000 o drigolion. Mae'r tabl yn seiliedig ar amcangyfrifoedd Ystadegau Norwy ar gyfer 1990, 2000 a 2005.

 
Norwy
Hordaland

Ardal (fylke) yn Norwy yw Hordaland, y drydedd fwyaf yn y wlad o ran poblogaeth. Fe'i lleolir ar arfordir gorllewinol y wlad. Canolfan weinyddol yr ardal yw Bergen.

Gefeillio
Mae Hordaland wedi'i efeillio â Dinas Caerdydd.

Ardaloedd Norwy
Bergen

Ail ddinas Norwy, yn ardal Hordaland, yw Bergen. Fe'i lleolir ar yr arfordir yn ne-orllewin y wlad.

Cynhaliwyd Cystadleuaeth Cân Eurovision yn y ddinas ym 1986.

Gefeilldrefi 

Mae ardal Bergen (Hordaland) wedi'i efeillio â Dinas Caerdydd.

 
Aneddiadau Vestland
Aneddiadau a sefydlwyd yn yr 11eg ganrif
Y Cynghrair Hanseataidd
Cyn-brifddinasoedd
Dinasoedd Norwy
Porthladdoedd Môr y Gogledd
Porthladdoedd Norwy
Bryggen

Cyfres o adeiladau masnachol Hanseatig ar ochr ddwyreiniol y fjord sy'n arwain at ddinas Bergen yn Norwy yw Bryggen. Mae Bryggen ar restr Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO.

Adeiladau hanesyddol Norwy
Bergen
Y Cynghrair Hanseataidd
Hanes Norwy
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Norwy
Rhestr duwiau a duwiesau Llychlynnaidd

Rhennir y duwiau a duwiesau Llychlynnaidd yn ddau dylwyth, yr Æsir a'r Vanir. Weithiau mae'r tylwythau'n cynnwys y jøtnar (cewri), ond nid yw'r llinell rhyngddynt yn eglur iawn. Fe dderbynnir yn fras, fodd bynnag, fod yr Æsir (yn cynnwys Óðinn, Þórr a Týr) yn dduwiau ymladdgar, tra fod y Vanir (Njørðr, Freyja a Freyr yn bennaf) yn dduwiau ffrwythlondeb. Roedd grwpiau amrywiol eraill o fodau dwyfol neu arallfydol, yn cynnwys y Tylwyth Teg, y corrod a'r jøtnar, yn dduwiau llai yn ôl pob tebyg, efallai â'u cyltau a'u cysegrfeydd eu hunain.

Y duwiau a'i swyddogaeth
Baldr (Phol) - Duw harddwch, gwirionder, heddwch, a dadeni. Cymar: Nanna
Borr - Tad Óðinn, Vili a Ve. Cymar: Bestla
Bragi (Brego) - Duw barddoniaeth. Cymar: Iðunn
Búri - Y duw hynaf, tad Borr.
Dagr - Duw'r dydd, mab Delling a Nótt.
Delling - Duw'r wawr a thad Dagr gan Nótt.
Eir - Duwies iacháu.
Forseti (Forasizo) - Duw cyfiawnder, heddwch a gwirionder. Mab Baldr a Nanna.
Freyja (Frowa) - Duwies cariad, rhuwioldeb, ffrwythlondeb ac ymladd. Cymar: Óðr
Freyr (Fro Ing) - Duwies ffrwythlondeb. Cymar: Gerð
Frigg (Frick) - Duwies priodas a mamolaeth. Cymar: ÓðinnFulla (Volla) - Llawforwyn Frigg.Gefjun - Duwies ffrwythlondeb a'r aradr.Hel (Hellia) - Brenhines Hel, yr isfyd Llychlynaidd.Heimdall (Iring, Rigr) - Un o'r Æsir a cheidwad eu teyrnas, Ásgarð.Hermóðr (Hermut) - Mab Óðinn.Hlín  - Duwies cysur.Hǫðr  - Duwies y gaeaf.Hœnir - Y duw mud.Iðunn - Duwies ieuenctid. Cymar: Bragi.Jǫrð (Erda) - Duwies y Ddaear. Mam Þórr gan Óðinn.Kvasir - Duw ysbrydoliaeth.Lofn - Duwies cariad.Loki - Twyllwr a duw drygioni a thân. Cymar: Sigyn (neu Saeter)
Máni - Duw'r lleuad.Mímir (Mime) - Ewythr Óðinn.Nanna - Un o'r Ásynja, gwraig Baldr a mam Forseti.Nerþus - Duwies y cyfeirir ati gan Tacitus. Cysylltir ei henw â Njørðr.Njørðr - Duw y môr, y gwynt, pysgod, a chyfoeth.Nótt - Duwies y nos, merch Narvi a mamAuð, Jørð a Dagr gan Naglfari, Annar a Delling, yn eu tro.Óðinn (Wodan) - Arglwydd yr Æsir. Duw doethineb a rhyfel. Cymar: Frigg.Sága - Duwies dywell, efallai'n enw arall ar Frigg.Sif - Gwraig Thor.Sjøfn - Duwies cariad.Skaði - Gwraig Njørð.Snotra - Duwies pwyll.Sol (Sunna) - Duwies yr haul.Þórr (Donar) - Duw taranau a brwydro. Cymar: Sif.Týr (Ziu, Saxnot) - Duw rhyfel a chyfiawnder.Ullr (Wulder) - Duw sgïo, hela, a gornest. Mab Sif.Váli - Duw dial.Var - Duwies cytundebau.Vé - Un o dri duw creawdwr. Brawd Óðinn a Vili.Víðarr
Vili - Un o dri duw creawdwr. Brawd Óðinn a Vé.Vør - Duwies doethineb.Cymeriadau llai
Ægir - Teyrn y môr. Cymar: RánAndhrímnir - Cogydd y duwiau.Aurvandil - Cymeriad llai yn y Skáldskaparmál sydd i'w cael dan enwau eraill mewn chweldau Germanaidd eraill.Elli - Ymgorfforiad henaint.Magni  - Mab Þórr a Járnsaxa.Meili - Brawd Þórr.Miming
Móði - Mab Þórr.Óttar
Rán - Ceidwad y boddedig. Cymar: ÆgirÞrúðr - Merch Þórr a Sif.''

Rhestr o'r duwiau a duwiesau Llychlynaidd a geir yn yr Edda Rhyddieithol

Duwiau

Duwiesau

 
Duwiau a duwiesau Llychlynnaidd
Trondheim

Trydedd ddinas Norwy, yn ardal Sør-Trøndelag, yw Trondheim. Mae ganddi boblogaeth o 198 219 o drigolion yn y ddinas ei hun (amcangyfrif Awst 2019) a 279 234 o drigolion yn ardal Trondheim. Saif y ddinas ar aber Afon Nidelva, lle mae'n ymuno â Trondheimsfjord. Ymysg ei hadeiladau nodedig y mae Eglwys Gadeiriol Nidaros, eglwys gadeiriol ganoloesol fwyaf gogleddol y byd a'r eglwys gadeiriol fwyaf yn Llychlyn.

Adeiladau a chofadeiladau
Dinas Kristiansten
DORA 1
Eglwys Gadeiriol Nidaros
Trondhjems mekaniske Værksted
Ynys Munkholmen

Enwogion
Peter Tordenskjold (1691-1720), morwr
Arve Tellefsen (g. 1936), fiolynydd

Gefeilldrefi 

Dinasoedd Norwy
Rhestr cymeriadau, pethau a lleoedd ym mytholeg y Llychlynwyr

Gweler hefyd: Rhestr duwiau a duwiesau Llychlynaidd

Lleoedd
Asgard
Bifröst
Bilskirnir 
Breidablik
Elivagar
Fyris Wolds
Gandvik
Ginnungagap  
Hel
Hlidskjalf 
Hvergelmir
Jötunheimr 
Leipter River
Kormet
Midgard
Muspelheim 
Náströnd
Nidavellir
Niflheim  
Ormet
Reidgotaland
Slidr River
Svartalfheim
Utgard 
Valhalla 
Vanaheim
Vimur
Yggdrasil

Digwyddiadau
Fimbulwinter
Ragnarök

Pethau
Balmung
Brisingamen
Draupnir
Dromi
Eitr
Mjolnir
Skíðblaðnir
Gram
Gungnir
Tyrfing
Ffynnon Urd

Pobl
Adils
Ask and Embla
Aun 
Berserker
Bödvar Bjarki
Domalde
Domar
Dyggve
Fafnir 
Harald Hildetand
Ingjald
Ivar Vidfamne
Ohthere
Ragnar Lodbrok
Shieldmaiden 
Skirnir
Skjöld  
Sigmund
Sigurd
Starkad

Bodau arallfydol eraill
Alberich
Auðumbla
Ratatosk
Geri a Freki
Gultopp
Hugin a Munin
Móinn
Y Norniaid
Níðhöggr
Fenrisulfr
Hati
Sleipnir
Surtr
Svadilfari
Skoll
Tanngrisnir a Tanngnjóstr
Valkyrie
Draugr(iaid)
Jörmungandr

Mytholeg Llychlyn
Cymeriadau, pethau a lleoedd ym mytholeg y Llychlynwyr
Sør-Trøndelag

Ardal (fylke) yng nghanolbarth Norwy yw Sør-Trøndelag. Ei chanolfan weinyddol yw Trondheim, y ddinas fwyaf, lle mae mwy na hanner y boblogaeth yn byw.

Bwrdeisiaethau

Cyfeiriadau

Ardaloedd Norwy
Sigrid Undset

Roedd Sigrid Undset (20 Mai 1882 – 10 Mehefin 1949) yn nofelydd yn yr iaith Norwyeg, a aned yn Kalundborg, Denmarc.

Archaeolegwr nodedig oedd ei thad ac mae'n debyg mai trwyddo fo y daeth i ymddiddori yn hanes Norwy yn yr Oesoedd Canol. O 1899 ymlaen gweithiodd mewn swyddfa yn Oslo ac mae'r problemau a wynebai merched ifanc cyfoes yn sail i'w nofelau cynnar, yn cynnwys Jenny (1912).

Mae ei champwaith, Kristin Lavransdatter (3 cyfrol, 1920-1922) yn nofel hanesyddol graffig a realistaidd am gariad a chrefydd yn Norwy'r 14g. Fe'i dilynwyd gan Olav Audunssön (4 cyfrol, 1925-1927), Gymadenia (1929) a Den trofaste hustru ("Y cymar ffyddlon", 1936).

Troes i Gatholigaeth yn 1924, ac wedi hynny dyfnhaodd dyfnder ysbrydol ei gwaith. Dyfarnwyd Gwobr Lenyddol Nobel iddi yn 1928.

Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Llenyddiaeth Norwyeg
Llên Norwy
Genedigaethau 1882
Marwolaethau 1949
Merched y 19eg ganrif
Merched yr 20fed ganrif
Llyfr Coch Hergest

Llawysgrif hynafol yn yr iaith Gymraeg, a ysgrifennwyd tua 1382-1410, yw Llyfr Coch Hergest. Mae’n un o brif ffynonellau ar gyfer chwedlau'r Mabinogi a cheir ynddi hefyd sawl testun rhyddiaith Cymraeg Canol arall ac adran bwysig o gerddi. Mae'r gwaith wedi'i osod yn drefnus iawn ac yn cynnwys Rhyddiaith, barddoniaeth, gweithiau brodorol, addasiadau o ieithoedd eraill a chyfieithiadau.

Cyfeiriwyd ati fel 'y crynhoad llawysgrif sengl cyfoethocaf o lenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol' (Lewis 1971: 481), 'llyfrgell mewn un gyfrol', ac 'y trymaf o'r llyfrau canoloesol yn Gymraeg o bell ffordd, y mwyaf yn ei ddimensiynau ... a'r mwyaf trwchus' Huws (2000: 82).

Roedd Llyfr Gwyn Hergest yn llawysgrif a sgwennwyd yn rhannol gan Lewis Glyn Cothi, ond yn 1810 cafodd ei ddinistrio mewn tân.

Roedd ym meddiant y brudiwr a noddwr Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan ac Ynysdawe ar ddechrau'r 15g. Gwyddys ei fod yn berchen ar Lyfr Coch Hergest gan fod cofnodion ynddo amdano gan y copïydd proffesiynol Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt, ac mae'n bosibl mai ar gyfer Hopcyn ap Tomas ab Einion o Ynysforgan yng Nghwm Tawe y lluniwyd y llawysgrif. Ymddengys ei fod wedi gwneud cryn dipyn o waith i Hopcyn a cheir dim llai na phum awdl i Hopcyn yn y Llyfr Coch yn ogystal â gwaith gan: Llywelyn Goch ap Meurig Hen, Dafydd y Coed, Madog Dwygraig, Meurig ab Iorwerth ac Ieuan Llwyd ab y Gargam. Yn ogystal, ceir awdl gan Y Proll i'w fab Tomas ap Hopcyn, yntau'n noddwr beirdd o fri.

Daw’r enw am ei bod wedi ei rwymo mewn lledr coch, a’i gysylltiad gyda Phlas Hergest yn Swydd Henffordd. Ymddengys iddo ddod i feddiant John Vaughan o Dre-tŵr yn 1465 ac iddo fynd oddi yno i Hergest. Bu ym meddiant y teulu hyd ddechrau'r 17g a dyna pam y cafodd yr enw. Fe roddwyd y llyfr gan y Parch. Thomas Wilkins i Goleg Yr Iesu, Rhydychen yn 1701, ac mae ar gadw yn Llyfrgell Bodley, Prifysgol Rhydychen, ac wedi'i ddigideiddio ar drwydded agored.

Cynnwys
Ystorya Dared
Historia Regum Brittaniae (Brut Sieffre o Fynwy)
Brut y Tywysogion
Ystorya de Carolo Magno a chwedlau eraill am Siarlymaen
Delw y Byd
Chwedlau Saith Ddoethion Rhufain
Breuddwyd Rhonabwy
Detholiad o Drioedd
Pedair Cainc y Mabinogi
Pwyll Pendefig Dyfed
Branwen ferch Llŷr
Manawydan fab Llŷr
Math fab Mathonwy
Ystorya Bown o Hamtwn
Testunau Meddygon Myddfai
Amlyn ac Amig
Testun o un o ramadegau'r beirdd
Casgliad o ddiharebion Cymraeg
Testunau gwaith rhai o Feirdd y Tywysogion
Testunau cerddi eraill, gan rai o feirdd y 14eg ganrif

Cyfeiriadau

 "Llyfr Coch Hergest", yn Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru, gol. Meic Stephens (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1998)

Dolenni allanol
 Prifysgol Rhydychen: Delweddau dethol arlein o’r llyfr
  Dyfed Lloyd Evans: Cynnwys, rhannau o’r testun gwreiddiol, rhai trosiadau
 Mary Jones: Cynnwys, rhannau o’r testun, a rhai cyfieithiadau i’r Saesneg

Coch Hergest
Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Coch Hergest
Rhyddiaith Cymraeg Canol
Liberia

Gwlad ar arfordir Gorllewin Affrica yw Gweriniaeth Liberia neu Liberia. Mae'n ffinio ag Arfordir Ifori yn y dwyrain, Gini yn y gogledd, a Sierra Leone yn y gogledd-orllewin.
Benin

Gwlad ar arfordir deheuol Gorllewin Affrica yw Gweriniaeth Benin neu Benin. Mae'n ffinio â Togo yn y gorllewin, Nigeria yn y dwyrain, ac â Bwrcina Ffaso a Niger yn y gogledd.
Togo

Gwlad ar arfordir deheuol Gorllewin Affrica yw Gweriniaeth Togo neu'n syml: Togo (); yr enw swyddogol yw'r enw Ffrangeg: République Togolaise). Mae'n ffinio â Ghana yn y gorllewin, Benin yn y dwyrain, a Bwrcina Ffaso yn y gogledd.

Mae'n ymestyn i'r de tuag at Gwlff Gini, lle mae ei phrifddinas Lomé. Roedd ganddi boblogaeth o tua 6.7 miliwn yn 2013 ac mae ei harwynebedd yn 57,000 km2, sy'n gwneud Togo yn un o wledydd lleiaf Affrica ac yn dair gwaith maint Israel.

O'r 11g i'r 16g daeth llwythi o bobl yno o bob cyfeiriad. Yna hyd at y 18g, roedd ei harfordir yn llawn o fasnachwyr caethweision, gyda nifer o wledydd Ewropeaidd yn camdrin y brodorion mewn modd ciaidd iawn. Am adeg, galwyd Togo yn "The Slave Coast". Sicrhaodd y wlad annibyniaeth oddi ar Ffrainc yn 1960.

Cyfeiriadau

 
Caethwasiaeth
Bwrcina Ffaso

Gwlad yng Ngorllewin Affrica yw Bwrcina Ffaso (hen enw: Volta Uchaf). Mae hi'n ffinio â Mali yn y gorllewin a gogledd, Arfordir Ifori, Togo, Ghana a Benin yn y de, a Niger yn y dwyrain. Ouagadougou yw prifddinas y wlad. Mae'r rhan fwyaf o Bwrcina Ffaso yn wastadir isel a groesir gan afonau tardd Afon Volta, sef Afon Volta Ddu, Afon Volta Goch ac Afon Volta Wen. Y grwpiau ethnig mwyaf yw'r Mossi a'r Fulani. Mae Bwrcina Ffaso yn wlad dlawd gyda'r economi'n seiliedig ar amaethyddiaeth yn bennaf. Ffrangeg yw'r iaith swyddogol.

Daearyddiaeth

Hanes

Gwleidyddiaeth

Diwylliant

Economi

Gweler hefyd 
 Rhestr dinasoedd a threfi Bwrcina Ffaso
Sierra Leone

Gwlad yng ngorllewin Affrica yw Sierra Leone. Mae'n ffinio â Gini yn y gogledd, a Liberia yn y de-ddwyrain.

Hanes 

 Rhyfel Cartref Sierra Leone
Gini

Gwlad ganolig ei maint ar arfordir Gorllewin Affrica yw Gini () (Ffrangeg: République de Guinée). Arferid ei galw'n Gini Ffrengig ond, bellach, cyfeirir ati fel Gini Conacri ar lafar (Guinée-Conakry).

Mae'n ffinio â chwech o wledydd: Gini Bisaw a Senegal yn y gogledd, Mali i'r gogledd a'r gogledd-ddwyrain, Arfordir Ifori i'r de-ddwyrain, Liberia i'r de, a Sierra Leone i'r gorllewin. Mae'r rhan fwyaf o'r wlad yn wastadir arfordirol, corsiog mewn mannau, sy'n codi i ucheldiroedd a mynyddoedd. Pobl Fulani a Mandingo yw'r mwyafrif o'r trigolion. Siaradir Ffrangeg ac wyth iaith frodorol. Y brifddinas yw Conakry.

Roedd ei phoblogaeth yn 2016 oddeutu 10.5 miliwn o drigolion. Daeth yn rhydd oddi wrth Ffrainc ar 2 Hydref 1958.

Cyfeiriadau

 
Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Aelod-wladwriaethau'r Undeb Affricanaidd
Gorllewin Affrica
Gweriniaethau
Gwledydd a thiriogaethau Ffrangeg
Y Gambia

Gwlad fechan ar arfordir Gorllewin Affrica yw Y Gambia (Gweriniaeth y Gambia yn swyddogol). Mae'r Gambia wedi'i hamgylchu yn gyfangwbl gan Senegal a hi yw'r wlad leiaf ar dir mawr Affrica. Llain o dir ar hyd glannau Afon Gambia yw'r wlad; afon a roddodd ei henw i'r wlad. Mae'r Gambia wedi'i hamgylchynu gan Senegal, heblaw am ei harfordir gorllewinol sy'n ffinio ar Gefnfor yr Iwerydd. Arwynebedd y wlad yw 10,689km² ac mae ei phoblogaeth oddeutu .

Banjul yw prifddinas Gambia a hi yw ardal fetropolitan fwyaf y wlad. Ffermio, pysgota a thwristiaeth sy'n dominyddu economi'r Gambia. Yn 2015, roedd 48.6% o'r boblogaeth yn byw mewn tlodi. Mewn ardaloedd gwledig, mae tlodi hyd yn oed gryn dipyn yn uwch: 70%.

Mae'r Gambia yn debyg i lawer o genhedloedd eraill yng Ngorllewin Affrica yn y fasnach gaethweision, a oedd y ffactor allweddol wrth sefydlu a chadw cytref ar Afon Gambia, yn gyntaf gan Bortiwgal, pan gelwid yr ardal yn "A Gâmbia". Yn ddiweddarach, ar 25 Mai 1765, gwnaed y Gambia yn rhan o'r Ymerodraeth Brydeinig pan gymerodd lywodraeth 'Prydain Far' reolaeth ohoni'n ffurfiol, gan sefydlu 'Gwladfa ac Amddiffynfa Gambia' (Gambia Colony and Protectorate). 

Ym 1965, enillodd y Gambia annibyniaeth o dan arweinyddiaeth Dawda Jawara, a fu'n arweinydd ar y wlad nes i Yahya Jammeh gipio grym mewn coup di-drais yn 1994. Daeth Adama Barrow yn drydydd arlywydd Gambia yn Ionawr 2017, ar ôl trechu Jammeh yn etholiadau Rhagfyr 2016. Derbyniodd Jammeh canlyniad yr etholiad, i ddechrau, yna gwrthododd eu derbyn, a sbardunodd argyfwng cyfansoddiadol ac ymyrraeth filwrol gan 'Gymuned Economaidd Gwladwriaethau Gorllewin Affrica', gan arwain at alltudiaeth Jammeh.

Cyfeiriadau
Gini Bisaw

Gwlad fechan ar arfordir Gorllewin Affrica yw Gini Bisaw (neu Guiné-Bissau). Mae'n ffinio â Senegal i'r gogledd, a Gini i'r de a dwyrain. Mae'n cynnwys gorynys Bijagós. Gwastadir arfordirol sy'n ddurfio'r rhan helaeth o'r wlad, gyda afonydd yn rhedeg trwddo i aberu yn yr Iwerydd. Mae'r rhan fwyaf o'r trigolion yn aelodau o'r grwpiau ethnig y Fulani, Mandyako a'r Mandingo. Portiwgaleg yw'r iaith genedlaethol swyddogol. Y brifddinas yw Bissau.

Hanes 
Yr Ewropeiaid cyntaf i ddarganfod y wlad oedd y Portiwgaliaid yn y 15fed ganrif. Dan ei reolaeth daeth yn ganolfan caethfasnach. Yn 1879 cafodd ei gwneud yn wladfa Bortiwgalaidd. Yn 1951 rhoddwyd statws talaith dramor Bortiwgalaidd i'r wlad. Enillwyd annibyniaeth oddi ar Bortiwgal yn 1974.
Philippe I, brenin Ffrainc

Bu Philippe I (23 Mai 1052 – 29 Gorffennaf 1108) yn frenin ar Ffrainc o 1060 hyd ei farwolaeth. Mab Harri I, brenin Ffrainc, a'i wraig Ann o Kiev oedd ef.

Llysenw: "Le Bel" ("Y Golygus")

Teulu

Gwragedd
 Bertha o'r Iseldiroedd
 Bertrade de Montfort

Plant
 Constance
 Louis VI o Ffrainc (1081–1137), brenin Ffrainc 1108–1137
 Harri
 Charles
 Eudes
 Philippe, Comte de Mantes
 Fleury
 Cecile o Ffrainc

Brenhinoedd Ffrainc
Ffrancod yr 11eg ganrif
Ffrancod y 12fed ganrif
Genedigaethau 1052
Marwolaethau 1108
Teyrnoedd yr 11eg ganrif
Teyrnoedd y 12fed ganrif
Pensaernïaeth Romanésg

Gweler hefyd Celf Romanésg

Mae pensaernïaeth Romanésg yn arddull pensaernïol a flodeuai yn Ewrop o'r 11g hyd at gychwyn pensaernïaeth Gothig tua chanol y 12g. Gelwir enghreifftiau o'r arddull yng Nghymru a Lloegr hefyd yn bensaernïaeth Normannaidd.

Mae ei gwreiddiau'n gymysg. Mae'n cyfuno arddulliau Carolingiaidd, Rhufeinaidd a Bysantaidd ac ar ben hynny dylanwadwyd arni gan sawl arddull lleol.

Arddull pensaernïol eglwysig ydyw yn bennaf. Un o'r enghreifftiau mwyaf trawiadol o'r arddull ar y cyfandir yw eglwys gadeiriol Pisa yn yr Eidal.
Leslie Thomas

Nofelydd yn yr iaith Saesneg o Gasnewydd oedd Leslie Thomas OBE (22 Mawrth 1931 – 6 Mai 2014).

Llyfryddiaeth

Hunangofiannau
This Time Next Week (1964)
In My Wildest Dreams (1984)

Nofelau
The Virgin Soldiers (1966)
Orange Wednesday (1967)
The Love Beach (1968)
Come to the War (1969)
His Lordship (1970)
Onward Virgin Soldiers (1971)
Arthur McCann and All His Women (1972)
The Man with the Power (1973)
Tropic of Ruislip (1974)
Stand Up Virgin Soldiers (1975)
Dangerous Davies, the Last Detective (1976)
Bare Nell (1977)
Ormerod's Landing (1978)
That Old Gang of Mine (1979)
The Magic Army (1981)
The Dearest and the Best (1984)
The Adventures of Goodnight and Loving (1986)
Dangerous in Love (1987)
Orders for New York (1989)
Evening News Short Stories (1990)
The Loves and Journeys of Revolving Jones (1991)
Arrivals and Departures (1992)
Running Away (1994)
Dangerous by Moonlight (1995)
Kensington Heights (1996)
Chloe's Song (1997)
Other Times (1999)
Waiting for the Day (2003)
Dover Beach (2005)

Arall
Hidden Places of Britain (1981)
A World of Islands (1983)
Some Lovely Islands (1984)

Genedigaethau 1931
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 2014
Nofelwyr Saesneg
Pobl o Gasnewydd
Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig