alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Amen Corner

Band roc Cymreig a sefydlwyd yng Nghaerdydd ar ddiwedd y 1960au oedd Amen Corner. Un o'i sylfaenwyr oedd Andy Fairweather-Low.

Discographeg

Senglau
 "Gin House" (1967)
 "World Of Broken Hearts" (1967)
 "Bend Me, Shape Me" (1968)
 "High in The Sky" (1968)
 "(If Paradise Is) Half As Nice" (1969)
 "Hello Susie" (1969)
 "Get Back" (1969)

Albymau
 Round Amen Corner (1968)
 Explosive Company (1969)
 Farewell To The Real Magnificent Seven (1969) - recordiad byw

Bandiau Cymreig
Bournemouth

Tref arfordirol yn  sir seremonïol Dorset, De-orllewin Lloegr, yw Bournemouth. Fe'i lleolir ar Fae Poole ar y Môr Udd rhwng Poole i'r gorllewin a Christchurch i'r dwyrain. Mae'n dref gwyliau glan-môr boblogaidd gyda 6 milltir o draethau. Mae'n rhan o Gytref De-ddwyrain Dorset.

Mae ei cherddorfa symffoni (Cerddorfa Symffoni Bournemouth) yn enwog.

Mae Caerdydd 123.7 km i ffwrdd o Bournemouth ac mae Llundain yn 152.4 km. Y ddinas agosaf ydy Caersallog sy'n 39.4 km i ffwrdd.

Adeiladau a chofadeiladau
Eglwys Sant Pedr
Eglwys San Steffan
Neuadd y Dref
Pier Boscombe
Pier Bournemouth

Enwogion
Radclyffe Hall (1880-1943), awdures
Tony Hancock (1924–1968), comediwr
Penny Vincenzi (1939-2017), nofelydd
Virginia Wade (g. 1945), pencampwraig tenis

Cyfeiriadau

Awdurdod unedol Bournemouth, Christchurch a Poole
Trefi Dorset
Kannada

Iaith Dde Indiaidd a siaredir yn bennaf yn nhalaith Karnataka yw Kannada. Fel Tamil, Telugu a Malayalam, mae'n un o ieithoedd brodorol Drafidaidd De India sy ddim yn perthyn i'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd. Mae tua 50 miliwn o siaradwyr yr iaith yn Karnataka. Fe'i siaredir hefyd mewn rhannau o Andhra Pradesh, Maharashtra, Tamil Nadu, Goa a Kerala.

Ieithoedd India
Ieithoedd Drafidaidd
Rhuallt

Pentref bychan yn Sir Ddinbych yw Rhuallt (). Fe'i lleolir ar yr A55 tua 2 filltir i'r dwyrain o Lanelwy wrth droed Bryniau Clwyd. Mae'n adnabyddus i deithwyr yng ngogledd Cymru am fod y ffordd yn dringo'n syrth o'r pentref i'r bwlch yn y bryniau.

Mae'r pentref ar Lwybr Clawdd Offa. Yn y cyfnod Rhufeinig yr oedd y ffordd Rufeinig o Gaer i Segontiwm yn mynd trwy safle'r pentref.

Pentrefi Sir Ddinbych
Milan

Dinas mawr a chymuned (comune) yng ngogledd yr Eidal yw Milan (Lombardeg: Milan; Eidaleg: Milano), sy'n brifddinas rhanbarth Lombardia. Mae gan y gymuned boblogaeth o 1,242,123 (cyfrifiad 2011).

Sefydlwyd y ddinas tua 400 CC gan lwyth Celtaidd yr Insubres. Concrwyd yr ardal gan y Rhyfeiniaid yn 222 CC; yr adeg yma Mediolanum oedd enw'r ddinas. Cyhoeddwyd Milan yn brifddinas yr Ymerodraeth Rufeinig yn y gorllewin gan yr ymerawdwr Diocletian yn 293 OC.. Symudwyd y brifddinas i Ravenna yn 402 pan oedd y Fisigothiaid yn gwarchae ar Milan. Cipiwyd y ddinas gan yr Hyniaid yn 452 a gan yr Ostrogothiaid yn 539. Wedi sefydlu Cynghrair Lombardi yn 1167, daeth Milan i arwain y cynghrair, a daeth yn Ddugiaeth yn 1183.

Mae un o'r dinasoedd cyfoethocaf yn yr Undeb Ewropeaidd ac yn adnabyddus fel canolfan ffasiwn. Mae'n gartref Cyfnewidfa Stoc yr Eidal ac yn leoliad pencadlys llawer o gwmniau enwog megis Alfa Romeo, Giorgio Armani, Gucci, Prada a Gianni Versace. Yr eglwys gadeiriol, y Duomo di Milano yw'r ail-fwyaf yn y byd. Adeilad pwysig arall yw Teatro alla Scala neu "La Scala", un o ganolfannau Opera mawr y byd. Mae dau dîm peldroed enwog yn y ddinas, A.C. Milan ac Internazionale (Inter Milan).

Adeiladau a chofadeiladau

Enwogion 
 Giuseppe Sammartini (1695–1750), cyfansoddwr
 Alessandro Manzoni (1785–1873), bardd a nofelydd
 Giulia Grisi (1811–1869), cantores opera
 Alfredo Bracchi (1897-1976), actor
 Giovanni D'Anzi (1906-1974), cantores
 Nino Rota (1911–1979), cyfansoddwr
 Enrico Baj (1924–2003), arlunydd
 Valentina Cortese (g. 1925), actores
 Claudio Abbado (1933–2014), cerddor
 Gian Maria Volontè (1933–1994), actor
 Greta Scacchi (g. 1960), actores
 Lu Colombo (g. 1952), cantores
 Benedicta Boccoli (g. 1966), actores
 Francesca Schiavone (g. 1980), chwaraewraig tenis

Cyfeiriadau 

Dinas Fetropolitan Milan
Dinasoedd Lombardia
Pontrhydfendigaid

Pentref yng ngogledd Ceredigion yw Pontrhydfendigaid (neu Pont-rhyd-fendigaid). Fe'i adnabyddir ar lafar yn lleol fel Y Bont.

Mae'n gorwedd ar lan Afon Teifi yn agos i'w tharddle ym mryniau Elenydd, canolbarth Cymru. Cymryd y pentref ei enw o hen ryd ar yr afon honno a'r bont a godwyd yno. Mae ar lôn y B4343 rhwng Tregaron i'r de a Phontarfynach i'r gogledd, tua 13 milltir i'r de-ddwyrain o Aberystwyth.

Tua milltir i'r dwyrain o'r pentref ceir adfeilion Abaty Ystrad Fflur, un o abatai enwocaf Cymru, a sefydlwyd gan y Sistersiaid yn 1164. Roedd yn ganolfan dysg bwysig a chredir i un o fersiynau cynharaf Brut y Tywysogion gael ei lunio yno. Yn ôl traddodiad, claddwyd y bardd Dafydd ap Gwilym yno.

Cynhelir eisteddfod flynyddol ym Mhontrhydfendigaid, sef Eisteddfod Pantyfedwen ("Steddfod Bont"). Yma hefyd ceir Pafiliwn Bont, adeilad amlbwrpas modern lle cynhelir cyngherddau a digwyddiadau eraill. Mae'r ddau sefydliad yma wedi elwa'n fawr o haelioni Syr D.J. James, Pantyfedwen.

Credai rhai y seilwyd rhaglen deledu C'mon Midffild! ar glwb pêl-droed Pontrhydfendigaid.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Enwogion
 Caradog Jones, y Cymro cyntaf i ddringo Mynydd Everest
 John Phillips, sylfaenydd a phrifathro cyntaf Coleg y Normal, Bangor
 Syr D.J. James, gŵr busnes llwyddiannus, dyngarwr a sefydlydd Ymddiriedolaeth James Pantyfedwen sy'n rhoi arian i gefnogi diwylliant, addysg a chrefydd Cymru

Gweler hefyd
Abaty Ystrad Fflur
"Bwystfil Bont"
 Ymddiriedolaeth James Pantyfedwen
 Coed y Bont - coetir sy'n boblogaidd gyda thwristiaid a phobl lleol ac yn rhan o rwydwaith Coedwig Genedlaethol i Gymru

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan Gymunedol Pontrhydfendigaid 
 Pafiliwn Bont 

Ystrad Fflur
Pentrefi Ceredigion
410

4g - 5g - 6g 
360au 370au 380au 390au 400au - 410au - 420au 430au 440au 450au 460au 
405 406 407 408 409 - 410 - 411 412 413 414 415

Digwyddiadau 
Alaric I yn diorseddu Priscus Attalus fel ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin
24 Awst–27 Awst - Y Fisigothiaid dan Alaric I yn anrheithio dinas Rhufain; y tro cyntaf i hyn ddigwydd ers 390 CC
Yr ymerawdwr Honorius yn dweud wrth drigolion Prydain am eu hamddiffyn eu hunain; i bob pwrpas yn diweddu cyfnod Prydain fel talaith o'r Ymerodraeth Rufeinig
Y cadfridog Constantius III yn cael ei wneud yn magister militum
Ataulf yn olynu ei frawd-yng-nghyfraith Alaric I fel brenin y Fisigothiaid

Genedigaethau

Marwolaethau 
25 Mawrth - Murong Chao, ymerawdwr De Yan
Alaric I, brenin y Fisigothiaid, 40
Kumarajiva, mynach Bwdhaidd fu'n rhannol gyfrifol am gyflwyno Bwdhiaeth i Tsieina a Kashmir

410
409

4g - 5g - 6g 
350au 360au 370au 380au 390au - 400au - 410au 420au 430au 440au 450au 
404 405 406 407 408 - 409 - 410 411 412 413 414

Digwyddiadau 
Y cadfridog Gerontius yn gwrthryfela yn Hispania, ac yn cyhoeddi Maximus yn ymerawdwr.
Y Fandaliaid, Alaniaid a'r Suevi yn ymosod ar Hispania ac yn ei rhannu rhyngddynt.
Alaric I, breinin y Fisigothiaid yn gwarchae ar ddinas Rhufain am yr ail dro. Gyda chytundeb Senedd Rhufain mae'n cyhoeddi Priscus Attalus yn ymerawdwr yn y gorllewin.

Genedigaethau

Marwolaethau 

409
Amgueddfa'r Ashmolean

Amgueddfa'r Ashmolean (enw Saesneg llawn: Ashmolean Museum of Art and Archaeology) ar Stryd Beaumont, Rhydychen, Lloegr, yw'r amgueddfa brifysgol hynaf yn y byd. Mae'n gartref i gasgliad o drysorau archaeolegol a lluniau o gyfnod y Dadeni Eidalaidd. Cyflwynwyd casgliad crai'r amgueddfa i Brifysgol Rhydychen yn 1675 gan Elias Ashmole (1617–1692), a chafodd ei arddangos i'r cyhoedd am y tro cyntaf yn 1683. Codwyd adeilad newydd-glasurol hardd ar y safle yn 1845 gan C. R. Cockerell.

Yr archaeolegydd Arthur Evans oedd curadur yr amgueddfa o 1884 hyd 1908. Cedwir ei gasgliad o wrthrychau Minoaidd yno, sydd un o'r rhai gorau y tu allan i Wlad Groeg.

Adeiladau ac adeiladwaith yn Swydd Rydychen
Adeiladau rhestredig Gradd I yn Lloegr
Amgueddfeydd Lloegr
Prifysgol Rhydychen
Sefydliadau 1683
Cerrigydrudion

Pentref bychan a chymuned ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Cerrigydrudion (neu Cerrig-y-drudion). Saif yn ne-ddwyrain y sir yn y bryniau ar lôn yr A5, tua 8 milltir i'r gogledd-orllewin o dref Corwen. Yn ogystal â'r A5, mae lôn yn cysylltu'r pentref â Rhuthun i'r gogledd-ddwyrain a Dinbych i'r gogledd. Roedd yn Sir Ddinbych gynt. 

Cerrigydrudion yw'r pentref mwyaf yn ardal Uwchaled, sydd yn cynnwys yn ogystal Llangwm, Pentrefoelas, Pentre-llyn-cymer, Dinmael, Glasfryn, Cefn-brith, Llanfihangel Glyn Myfyr a Cwmpenanner. Yn ôl cyfrifiad 2001 mae 75% o'r boblogaeth o 692 o bobl yn siarad y Gymraeg fel iaith bob dydd.

Hanes
Mae rhai o'r bythynnod yn y pentref yn dyddio o 1717. Arosodd George Borrow yn nhafarn y Llew Gwyn ar ei ffordd o Langollen ar ei daith trwy Gymru; wrth ymarfer ei Gymraeg efo'r morwynion cafodd ei gyflwyno i Eidalwr ar daith yn y gogledd a oedd wedi dysgu Cymraeg hefyd (neu rywfaint, o leiaf).

Mae eglwys y plwyf yn gysegredig i Fair Fadlen. Yn y bryniau tua milltir i'r de-ddwyrain ceir bryngaer Caer Caradog, ond mae'n annhebygol iawn fod unrhyw gysylltiad rhyngddi â'r Caradog (Caratacus) hanesyddol.

Yn ôl etymoleg boblogaidd mae'r enw yn golygu "Cerrig y Derwyddon", ond y gwir ystyr yw "Cerrig y Dewrion".

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
 John Jones (Jac Glan-y-gors), 10 Tachwedd, 1766
 Robert Price (1653-1733), barnwr a gwleidydd

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Conwy
Pentrefi Conwy
408

4g - 5g - 6g 
350au 360au 370au 380au 390au - 400au - 410au 420au 430au 440au 450au 
403 404 405 406 407 - 408 - 409 410 411 412 413

Digwyddiadau 
Medi - Alaric, brenin y Fisigothiaid, yn gwarchae ar ddinas Rhufain
Theodosius II yn olynu ei dad Arcadius fel Ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain. Mae Anthemius yn llywodraethu ar ei ran.
 Yr Hyniaid dan Uldin yn ymosod ar yr Ymerodraeth Rufeinig yn y dwyrain

Genedigaethau

Marwolaethau 
1 Mai - Arcadius, Ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain
23 Awst - Stilicho, cadfridog Rhufeinig (dienyddiwyd)

408
Uwch Aled

Ardal wledig yng nghornel dde-ddwyreiniol sir Conwy, ond yn hanesyddol yn rhan o'r hen sir Sir Ddinbych, yw Uwch Aled. Fe'i gelwir 'Uwch Aled' am ei fod yr ochr uchaf i Afon Aled. Yn yr Oesoedd Canol roedd Uwch Aled yn un o dri chwmwd cantref Rhufoniog.

Mae'r pentrefi a chymunedau yn cynnwys:

Cefn-brith
Cerrigydrudion, pentref mwyaf yr ardal
Llangwm
Pentrefoelas
Pentre-llyn-cymer,
Dinmael
Glasfryn
Llanfihangel Glyn Myfyr
Y Maerdy
Cwm Penanner

Mae Uwch Aled yn ardal fynyddig, anghysbell, gyda chanran uchel o siaradwyr Cymraeg. Rhed afon Ceirw trwy ran ddeheuol yr ardal.

Cymydau Cymru
Daearyddiaeth Conwy
Llanfihangel Glyn Myfyr

Pentref bychan a chymuned ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Llanfihangel Glyn Myfyr. Roedd yn hanesyddol yn rhan o'r hen Sir Ddinbych. Saif yng nghornel dde-ddwyreiniol eithaf y sir yn ardal wledig Uwch Aled, tua 2 filltir i'r gogledd-ddwyrain o Gerrigydrudion ar yr hen lôn i Ruthun. Mae Afon Alwen, sydd â'i tharddle yn Llyn Alwen tua 4 millir i'r gogledd-orllewin, yn llifo heibio i'r pentref ar ei ffordd i ymuno ag Afon Dyfrdwy. I'r de o'r pentref ceir bryn isel Mwdwl-eithin.

Ymwelodd William Wordsworth â’r pentref ym 1824 i aros gyda ffrind, Robert Jones, yn y persondy, ac ysgrifennodd y gerdd Vale of Meditation am y pentref.

Enwogion
Mae'n bosibl fod y bardd a brawd crefyddol Madog ap Gwallter (fl. ail hanner y 13g?) yn frodor o Lanfihangel Glyn Myfyr.
Yma y ganed yr hynafiaethydd Owen Jones (Owain Myfyr) (1741-1814), a gymerodd ei enw barddol o'r pentref.

Ffliw adar
Ar ddydd Iau, 24 Mai 2007, cadarnheuwyd gan lefarydd ar ran Llywodraeth Cynulliad Cymru fod yr achos cyntaf o ffliw adar yng Nghymru wedi ei ddarganfod ar fferm yn Llanfihangel Glyn Myfyr. Rhoddwyd cordon 1 cilomedr o gwmpas y fferm a gofynnwyd i ffermwyr eraill fod yn wyliadwrus. Nid oedd y math mwyaf peryglus o ffliw adar, meddai'r llefarydd. Rhai wythnosau'n ddiweddarach datganwyd fod yr argyfwng drosodd.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Eglwys Sant Mihangel
Eglwys fechan o’r 13g yw hon, a saif ar lan Afon Alwen, mewn ardal sydd wedi bod yn ysbrydoliaeth i lenorion ers canrifoedd. Yma y symudwyd bedd Owain Myfyr ym 1951, yn ôl i fro ei febyd.

Oriel

Cyfeiriadau

Cymunedau Conwy
 
Pentrefi Conwy
Ysgol Emrys ap Iwan

Ysgol uwchradd cyfrwng Saesneg yn nhref Abergele yn sir Conwy yw Ysgol Emrys ap Iwan. Sefydlwyd yr ysgol ym 1967 pan unwyd Ysgol Ramadeg Abergele ac Ysgol Uchradd Fodern Dinorben i fod yn ysgol gyfun. Fe'i henwir ar ôl y llenor Cymraeg enwog Emrys ap Iwan.

Dolenni allanol
Gwefan yr ysgol

Abergele
Emrys ap Iwan
Emrys ap Iwan
Sefydliadau 1967
Rhewl

Ceir sawl lle o'r enw Rhewl:

Cymru

Sir Ddinbych
Rhewl, Dyffryn Clwyd, pentref ger Rhuthun, Sir Ddinbych
Rhewl, Glyn Dyfrdwy, pentref ger Llangollen, Sir Ddinbych
Rhewl, Llanrhaeadr-yng-Nghinmeirch, pentref rhwng Dinbych a Rhuthun, Sir Ddinbych

Sir y Fflint
Rhewl-fawr, anheddiad yng nghymuned Llanasa
Rhewl Mostyn, anheddiad yng nghymuned Mostyn

Bwrdeistref Sirol Wrecsam
Rhewl, pentref

Lloegr
Rhewl, Swydd Amwythig, pentref yn Swydd Amwythig
Rhewl, Dyffryn Clwyd

Am lleoedd eraill o'r un enw, gweler Rhewl.

Pentref bychan yng nghymuned Llanynys, Sir Ddinbych, Cymru, yw Rhewl (), un o dri phentref o'r un enw yn y sir bresennol. Fe'i lleolir yn Nyffryn Clwyd, tua 2 filltir i'r gogledd o dref Rhuthun. Llifa Afon Clywedog heibio'r pentref ac mae Afon Clwyd ychydig i'r dwyrain.

Saif 114.4 milltir (184.1 km) o Gaerdydd a 175.8 milltir (282.9 km) o Lundain.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Enwogion
Bu farw'r llenor a'r athronydd Emrys ap Iwan yn Rhewl yn 1906.
Yn ôl yr hanesydd Hafina Clwyd yn ei chyfrol Rhywbeth Bob Dydd, arferai Wilfred Owen fynd ar ei wyliau i fferm Glan Clwyd, Rhewl.

Cyfeiriadau

Llanynys
Pentrefi Sir Ddinbych
Demograffeg

Astudiaeth ystadegol poblogaethau dynol yw demograffeg.

Gweler hefyd 
 Demograffeg Cymru
 Demograffeg Ewrop

 
Daearyddiaeth ddynol
Trefnant

Pentref a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw Trefnant (). Fe'i lleolir ar yr A525 yn Nyffryn Clwyd, hanner ffordd rhwng Llanelwy i'r gogledd a Dinbych i'r de. Mae 120.9 milltir (194.6 km) o Gaerdydd a 182.7 milltir (294 km) o Lundain.

Treuliodd y llenor enwog Emrys ap Iwan gyfnod yn Nhrefnant fel gweinidog ar ddiwedd y 19g.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gweler hefyd
Cadwaladr ap Rhys Trefnant, Bywgraffiadur Ar-lein

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Ddinbych
Pentrefi Sir Ddinbych
Addysg yng Nghymru

Mae addysg yng Nghymru braidd yn wahanol i weddill y Deyrnas Unedig oherwydd statws y Gymraeg. Mae'n bwnc gorfodol i bob ddisgybl yng Nghymru tan oed 16.

Mae rhaid i athrawon sydd am addysgu mewn ysgolion cynradd yn rhai ardaloedd awdurdod lleol yng Nghymru fedru'r Gymraeg i ryw lefel, hyd yn oed os mai mewn ysgolion Saesneg ydyn nhw am addysgu.

Gweler hefyd
 Addysg Gymraeg
 Cyllid myfyrwyr yng Nghymru
 UCAC

 
Cymru
407

4g - 5g - 6g 
350au 360au 370au 380au 390au - 400au - 410au 420au 430au 440au 450au 
402 403 404 405 406 - 407 - 408 409 410 411 412

Digwyddiadau 
 Gratianus yn cael ei lofruddio a Cystennin III yn cymryd ei le fel arweinydd y garsiwn Rhufeinig sydd mewn gwrthryfel ym Mhrydain.
 Mae Cystennin III yn arwain rhan helaeth o'r fyddin Rufeinig oedd ym Mhrydain i Gâl.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Ioan Chrysostom, esgob a phregethwr
Maria, gwraig Honorius a merch Stilicho.

407
406

4g - 5g - 6g 
350au 360au 370au 380au 390au - 400au - 410au 420au 430au 440au 450au 
401 402 403 404 405 - 406 - 407 408 409 410 411

Digwyddiadau 
Y llengoedd ym Mhrydain yn gwrthryfela yn erbyn yr ymerawdwr Honorius ac yn dewis Marcus fel ymerawdwr. Llofruddir ef yn fuan wedyn, ac mae Gratianus yn cymryd ei le.
Mae'r cadfridog Rhufeinig Stilicho, gyda chymorth yr Hyniaid dan Uldin, yn gorchfygu byddin o 200,000 o farbariaid dan Radagaisus yn Fiesole.
31 Rhagfyr - Y Fandaliaid, Alaniaid a'r Suebiaid yn croesi Afon Rhein i ymosod ar Gallia.

Genedigaethau 
Attila, brenin yr Hyniaid (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 
Godigisel, brenin y Fandaliaid.
Gu Kaizhi, arlunydd Tsieinig

406
405

4g - 5g - 6g 
350au 360au 370au 380au 390au - 400au - 410au 420au 430au 440au 450au 
400 401 402 403 404 - 405 - 406 407 408 409 410

Digwyddiadau 
Stilicho yn gorchymyn llosgi Llyfrau'r Sibyl yn Rhufain
Yr ymerawdwr Honorius yn atal yr ymladdfeydd gladiator yn y Colosseum
Sant Jerôm yn cyhoeddi'r Beibl Fwlgat
Awstin o Hippo yn cydnabod bod Donatiaeth yn heresi

Genedigaethau 
Ricimer, yn ddiweddarach yn llywodraethwr de facto yr Ymerodraeth Rufeinig yn y gorllewin

Marwolaethau 

405
404

4g - 5g - 6g 
350au 360au 370au 380au 390au - 400au - 410au 420au 430au 440au 450au 
399 400 401 402 403 - 404 - 405 406 407 408 409

Digwyddiadau 
Ioan Chrysostom yn cael ei ddiorseddu ac Archesgob Atticus o Gaergystennin yn dod yn Archesgob Caergystennin

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Sant Telemachus, mynach Catholig
 6 Hydref - Aelia Eudoxia, gwraig yr Ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain, Arcadius.

404
403

4g - 5g - 6g 
350au 360au 370au 380au 390au  - 400au - 410au 420au 430au 440au 450au 
398 399 400 401 402 - 403 - 404 405 406 407 408

Digwyddiadau 
 Alaric I yn gadael yr Eidal ar ôl ei ymosodiad cyntaf aflwyddiannus
 Theodosius II yn dod yn gonswl

Genedigaethau

Marwolaethau 

403
Alaric I

Roedd Alaric I (c. 370 - 410) yn frenin y Fisigothiaid (395 - 410). Mae'n fwyaf adnabyddus oherwydd iddo gipio dinas Rhufain yn 410, y tro cyntaf i hyn ddigwydd ers 390 CC.

Ganed Alaric tua'r flwyddyn 375 at ynys Peuce, ger aber Afon Donaw. Dechreuodd ei yrfa filwrol fel arweinydd byddin Fisigothaidd yn ymladd dros yr Ymerodraeth Rufeinig. Tua 395 gwrthryfelodd y Fisigothiaid a chyhoeddi Alaric yn frenin. Bu'n ymladd yn erbyn Honorius, yr Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin. Yn 401 gwnaeth gytundeb ag Arcadius, yr ymerawdwr yn y dwyrain, a'i galluogodd i arwain ei fyddin tua'r gorllewin, gan gipio dinasoedd Groegaidd megis Corinth a Sparta cyn cyrraedd Yr Eidal. Yno, gorchfygwyd ef gan y cadfridog Rhufeinig Stilicho ar 6 Ebrill 402 ym Mrwydr Pollentia.

Wedi i Honorius lofruddio Stilicho yn 408, gallodd Alaric a'i fyddin ymosod ar yr Eidal eto a gosod gwarchae ar ddinas Rhufain. Ym mis Awst 410 cipiodd y ddinas a'i hanrheithio, gan ddwyn chwaer yr ymerawdwr, Gala Placidia, ymaith fel carcharor. Yn fuan wedyn bu farw yn Cosenza, efallai o dwymyn. Claddwyd ef ar wely Afon Busento; trowyd llif yr afon o'i sianel i gloddio ei fedd, ac yna wedi ei gladdu gadawyd i'r dŵr ddychwelyd fel na allai neb ysbeilio ei fedd. Olynwyd ef gan ei frawd-yng-nghyfraith, Ataulf.

Genedigaethau'r 370au
Marwolaethau 410
Gothiaid
Hanes yr Eidal
A.C. Milan

Clwb pêl-droed sy'n chwarae yn Serie A yn yr Eidal yw Associazione Calcio Milan. Mae'n un o glybiau pêl-droed enwocaf a mwyaf llwyddiannus Ewrop. Mae chwaraewyr A.C. Milan wedi bod yn bencampwyr Ewrop saith gwaith; dim ond Real Madrid gyda naw buddugoliaeth sydd wedi bod yn fwy llwyddiannus yn y gystadleuaeth. Maent wedi ennill pencampwriaeth Serie A 17 o weithiau; dim ond Juventus sydd wedi ei hennill fwy o weithiau.

Sefydlwyd y clwb fel clwb criced ym 1899 gan Brydeiniwr o'r enw Alfred Edwards. Mae'n rhannu stadiwm San Siro, sydd â 80,018 o seddi, gyda thîm pêl-droed arall dinas Milan, 
Internazionale. Perchennog y clwb yw Jason Wong.

Chwaraewyr enwog

Presennol 
 Filippo Inzaghi
 Andrea Pirlo
 Gennaro Gattuso
 Clarence Seedorf
 Alessandro Nesta
 Gianluca Zambrotta
 Massimo Ambrosini
 Andriy Shevchenko
 Ronaldinho

Cyn-chwaraewyr 
 Roberto Baggio
 Franco Baresi
 Gianni Rivera
 Paolo Rossi
 Jimmy Greaves
 Marcel Desailly
 Ruud Gullit
 Patrick Kluivert
 Frank Rijkaard
 Cafu
 Kaká
 Paolo Maldini
 Ronaldo

Timau pêl-droed yr Eidal
Milan
402

4g - 5g - 6g 
350au 360au 370au 380au 390au - 400au - 410au 420au 430au 440au 450au 
397 398 399 400 401 - 402 - 403 404 405 406 407

Digwyddiadau 
6 Ebrill - Y cadfridog Rhufeinig Stilicho yn gorchfygu'r Fisigothiaid ym Mrwydr Pollentia.
 Mehefin: Brwydr Verona rhwng Stilicho a'r Fisigothiaid dan Alaric
 Yr ymerawdwr Honorius yn symud prifddinas yr Ymerodraeth Rufeinig yn y gorllewin o Milan i Ravenna.
Innocent I yn olynu Sant Anastasius I fel Pab.

Genedigaethau

Marwolaethau 

402
Tudur ab Ednyfed

Tudur ab Ednyfed (fl. c. 1220 - 1278) oedd mab Ednyfed Fychan a distain (canghellor) Teyrnas Gwynedd a Chymru o 1268 hyd 1278 yng ngwasanaeth Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru. Ei frawd oedd Goronwy ab Ednyfed (m. 1268), yntau'n ddistain Gwynedd.

Dechreuodd Tudur ei yrfa gweinyddol fel rhaglaw Dinorben (neu Ddinbych) (c. 1240 - 1245) yn ystod teyrnasiad Dafydd ap Llywelyn. Yn 1245 ymosododd Harri III o Loegr ar Wynedd. Llwyddodd rhyfelwyr Gwynedd i drechu llu'r Saeson ar lannau Afon Conwy, ond cipiwyd nifer o uchelwyr y Berfeddwlad yn garcharorion ganddo, ac yn eu plith oedd Tudur ab Ednyfed. Fe'i rhyddhawyd gyda'r lleill ym mis Medi 1246 ar ôl i Dafydd a Harri gytuno ar heddwch.

Bu'n gennad i Lywelyn ap Gruffudd ar sawl achlysur cyn cael ei benodi'n ddistain — swydd bwysicaf y deyrnas — ar farwolaeth ei frawd yn 1268. Yn Rhagfyr 1263 roedd yn bresennol pan ymostyngodd Gruffudd ap Gwenwynwyn i Lywelyn a gweithredodd i drefnu terfynau tir Gruffudd mewn perthynas â thiriogaeth Llywelyn. Sonnir amdano yn nogfennau Cytundeb Trefaldwyn (1267) ac fel cynrychiolydd Llywelyn mewn trafodaethau â Gilbert de Clare yn 1268. Yn 1277, gyda Goronwy ap Heilyn, cynrychiolodd Lywelyn yn y trafodaethau â chynrhychiolwyr Edward I o Loegr yn Abaty Aberconwy a arweiniodd at Gytundeb Aberconwy. Ni cheir sôn amdano yn y cofnodion swyddogol ar ôl diwedd 1277 a chredir iddo farw y flwyddyn ganlynol.

Cyfeiriadau

David Stephenson, The Governance of Gwynedd (Caerdydd, 1984). Tud. 11-13 et passim; Atodiad II.

Cymry'r 13eg ganrif
Disteiniaid Gwynedd
Marwolaethau 1278
Swyddogion llys Gwynedd
Tuduriaid Môn
401

4g - 5g - 6g 
350au 360au 370au 380au 390au - 400au - 410au 420au 430au 440au 450au 
396 397 398 399 400 - 401 - 402 403 404 405 406

Digwyddiadau 
Yr ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain, Arcadius, yn gwneud cytundeb â'r Hyniaid dan Uldin
Y Fisigothiaid yn ymosod ar ogledd Yr Eidal
Y cadfridog Rhufeinig Stilicho yn arwain ymgyrch yn erbyn y Fandaliaid yn Rhaetia
 22 Rhagfyr - Pab Innocentius I yn olynu Pab Anastasius I fel y 40fed pab

Genedigaethau 
Theodosius II, ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain
Aelia Eudocia, gwraig Theodosius II
Leo I, ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain

Marwolaethau 
19 Rhagfyr - Pab Anastasius I

401
400

4g - 5g - 6g 
350au 360au 370au 380au 390au - 400au - 410au 420au 430au 440au 450au 
395 396 397 398 399 - 400 - 401 402 403 404 405

Digwyddiadau 
Ymosodiad cyntaf Alaric ar Yr Eidal (dyddiad tebygol)
Y Fandaliaid yn dechrau symud tua'r gorllewin trwy Dacia a Hwngari (dyddiad tebygol)
Dechrau adeiladu Simbabwe Fawr (dyddiad tebygol)

Genedigaethau 
Salvian, awdur Cristionogol (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 

400
Cystadleuaeth Cân Eurovision

Cystadleuaeth flynyddol o ganu yw Cystadleuaeth Cân Eurovision.

Caiff gwledydd gweithredol yr Undeb Darlledu Ewropeaidd y cyfle i roi cân ymlaen a berfformir ar deledu byw. Mae'r gwledydd sy'n cystadlu hefyd yn pleidleisio dros eu hoff ganeuon a'r gân fuddugol yw'r un â'r nifer uchaf o bwyntiau ar ddiwedd y gystadleuaeth.

Cafodd y gystadleuaeth ei darlledu am y tro cyntaf ym 1956 fel ffordd o ddod â gwahanol gwledydd Ewrop at ei gilydd. Un o raglenni mwyaf poblogaidd y byd ydyw gan dros 600 miliwn o wylwyr dros y byd i gyd yn edrych ar y gystadleuaeth fawr. 

Er bod y gystadleuaeth yn enwog am ganeuon pop, mae nifer fawr o fathau o gerddoriaeth wedi cynrychioli'r gwledydd sy'n cymryd rhan.

Yn y Deyrnas Gyfunol, y BBC sydd wedi darlledu'r gystadleuaeth ers y cychwyn, a'r darlledwr oedd yn arfer dewis y gân a'r artist i'w berfformio. Yn fwy diweddar, cynhelir cystadleuaeth deledu gan y BBC sydd yn rhoi cyfle i'r cyhoedd ddewis enillydd o rhestr fer. Fel un o'r 5 aelod mwyaf sy'n ariannu'r UDE, mae cystadleuydd y DU yn cael eu derbyn yn syth i'r rownd derfynol. Mae gweddill y gwledydd yn gorfod cystadlu mewn 2 rownd gyn-derfynol.

Cystadleuwyr o Gymru
Mae nifer o gantorion o Gymru wedi cystadlu dros y blynyddoedd:
 1970 - Mary Hopkin - gyda'r gân "Knock, Knock Who's There?". Daeth yn ail agos, gyda Dana yn ennill y gystadleuaeth dros Iwerddon.
 1975 - Nicky Stevens fel rhan o'r grŵp Brotherhood of Man - gyda'r gân "Save All Your Kisses for Me". Enillodd y gân, yr unig amser i rywun o Gymru fod yn fuddugol.
 1990 - Emma Louise Booth - gyda'r gân "Give a Little Love Back to the World". Roedd y gantores o Ben-y-bont ar Ogwr yn 15 oed ar y pryd. Daeth yn y chweched safle.
 2002 - Jessica Garlick - gyda'r gân "Come Back". Daeth y gantores o Gydweli yn gydradd drydydd.
 2004 - James Fox - gyda'r gân "Hold on to our Love". Daeth yn safle 16 allan o 24.
 2013 - Bonnie Tyler - gyda'r gân "Believe in Me". Daeth yn safle 19 allan o 26.
 2016 - Joe Woolford fel rhan o'r ddeuawd Joe and Jake - gyda'r gân "You're Not Alone". Daeth yn safle 24 allan o 26.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd 
 Hanes y Gystadleuaeth Ganu Eurovision

Dolenni allanol 

  Gwefan swyddogol Eurovision
 Eurovision Song Contest 

 
Cystadleuaeth Cân Eurovision
Poblogaidd
Diwylliant poblogaidd
Penmynydd

Pentref yng nghymuned Penmynydd a Star, Ynys Môn, yw Penmynydd (). Saif ar y ffordd gefn B5420 rhwng Porthaethwy a Llangefni.

Hanes
Mae'r pentref yn fwyaf adnabyddus oherwydd teulu Tuduriaid Penmynydd, disgynyddion Ednyfed Fychan. Yma y cafodd Owain Tudur ei eni yn 1400, a fu yn ymladd gyda Harri V a phriododd weddw'r brenin Catherine de Valois, pan fu hwnnw farw. Cafodd ei garcharu a'i ladd am hynny. Roedd Harri VII yn ŵyr iddo.

Adeiladwyd y plasdy presennol, Plas Penmynydd, yn 1576, ond bu plasdy cynharach ar yr un safle neu gerllaw. Ymwelodd y bardd Iolo Goch â'r plasdy rhywbryd yn y cyfnod 1367-82. Mae'n moli croeso hael Goronwy ap Tudur Fychan (Gronw Fychan) ac yn cymharu Penmynydd i aelwyd llys Urien Rheged:

Cyntaf lle'r af, llew a rydd,
Caer Pen Môn, carw Penmynydd,
Tŷ, gwelais gynt, teg wiwle,
Tudur Llwyd, da ydyw'r lle;
Yno mae, heb gae ar ged,
Ail drigiant aelwyd Rheged.

Mae beddfaen alabaster cerfiedig Gronw Fychan, a fu farw yn 1382, gyda'i wraig Myfanwy, i'w weld yn eglwys y plwyf, sydd wedi ei chysegru i Sant Gredifael.

Adeiladwyd yr eglwys bresennol yn y 14g, yn ail-ddefnyddio rhai cerrig o'r eglwys flaenorol, a adeiladwyd yn y 12g. Mae'n cynnwys ffenestr liw gyda nifer o symbolau'r Tuduriaid a'r arwyddair Undeb fel Rhosyn yw ar lan Afonydd ac fel Tŷ Dur ar Ben y Mynydd. Mae'r geiriau 'ty' a 'dur' wrth gwrs yn rhoi 'Tudur' i ni.

Adeiladau eraill o ddiddordeb yn y pentref yw'r hen elusendai, a adeiladwyd yn 1620 yn unol ag ewyllys Lewis Rogers.

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Yr hen elusendai ym Mhenmynydd; llun o Casglu'r Tlysau 

Penmynydd a Star
Pentrefi Ynys Môn
Tuduriaid Môn
Aberhosan

Pentref bychan yng nghymuned Cadfarch, Powys, Cymru, yw Aberhosan (). Saif mewn cwm diarffordd 6 milltir i'r de-ddwyrain o Fachynlleth lle rhed Nant Cymau i lawr o'r bryniau i ymuno ag Afon Carrog, sydd yn ei thro yn ymuno ag Afon Dulas yn is i lawr y cwm.

Datguddwyd cofeb gerllaw ym 1990, ar gyfer darlledydd y BBC, Lewis John Wynford Vaughan-Thomas CBE, a adeiladwyd wedi ei farwolaeth ym 1987.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Lluniau o Aberhosan a'r ardal cyfagos ar wefan geograph

Cadfarch
Pentrefi Powys
Gofod Baire

Mewn mathemateg, gofod topolegol yw gofod Baire, sydd (yn anffurfiol) yn fawr iawn, a chanddo digon o bwyntiau ar gyfer rhai prosesau terfannol. Fe'i henwyd ar ôl René-Louis Baire. Mae theorem categorïau Baire yn arf pwysig mewn topoleg a dadansoddi ffwythiannol. Mae dwy ffurf iddi, pob un yn rhoi amodau digonol er mwyn i ofod topolegol fod yn ofod Baire.

Diffiniad 

Fe gelwir gofod topolegol yn ofod Baire os oes mewnedd gwag gan uniad unrhyw gasgliad rhifadwy o setiau caëdig gyda mewnedd gwag.

Mae'r canlynol yn gyfwerth â'r diffiniad uchod:

 Mae trawstoriad casgliad rhifadwy o setiau agored dwys yn ddwys.
 Prydbynnag mae pwynt mewnol gan uniad casgliad rhifadwy o setiau caëdig, yna rhaid fod pwynt mewnol gan un o'r setiau caëdig.

O.n. diffiniad cyfoes, ac nid diffiniad gwreiddiol Baire, yw'r uchod.

Diffiniad Baire 

Diffiniodd Baire categorïau fel a ganlyn (O.n. does â wnelo hyn dim â damcaniaeth categorïau):

Fe gelwir is-set S o ofod topolegol X yn

 ddwys-yn-nunlle yn X os yw mewnedd ei gaefa  yn wag
 set tenau (categori cyntaf) yn X os yw'n uniad casgliad rhifadwy o setiau dwys-yn-nunlle
 set tew (ail gategori) yn X os nad yw'n set tenau yn X.

Yna gellid diffinio gofod Baire fel a ganlyn: mae X yn ofod Baire os yw pob set an-wag agored yn dew. Mae hyn yn gyfwerth â'r diffiniad cyfoes.

Enghreifftiau 

 Mae'r set R o rifau real gyda'r topoleg arferol yn ofod Baire, ac felly'n dew yn ei hun. Mae'r rhifau cymarebol yn denau, a'r rhifau anghymarebol yn dew, yn R.
 Mae set Cantor yn ofod Baire, ac felly'n dew yn ei hun, ond mae'n denau yn y cyfwng [0, 1].
 D.s. nid yw'r gofod o rifau cymarebol (gyda'r topoleg a etifeddwyd o'r rhifau real) yn ofod Baire, gan ei fod yn uniad o gasgliad rhifadwy o setiau caëdig gyda mewnedd gwag: yr unigolion.

Priodweddau 

Mae pob gofod Baire an-wag yn dew yn ei hun (ond nid yw pob ofod sy'n dew yn ei hun yn ofod Baire).
Mae trawstoriad casgliad rhifadwy o is-setiau o ofod Baire yn an-wag (ond nid yw'r gosodiad cyfdro yn wir).
Mae pob is-set agored mewn gofod Baire yn ofod Baire ynddo'i hun.
Ystyriwch gasgliad o ffwythiannau di-dor fn:X→Y sy'n cydgyfeirio i'r ffwythiant f:X→Y. Os yw X yn ofod Baire, yna mae'r set o bwyntiau lle nad yw f yn ddi-dor yn denau yn X, ac mae'r set o bwyntiau lle mae f yn ddi-dor yn dew yn X.

Theorem categorïau Baire
Dyma dwy ffurf y theorem:
(BCT1) Mae pob gofod metrig cyflawn an-wag yn ofod Baire.
(BCT2) Mae pob gofod Hausdorff sy'n gryno'n lleol yn ofod Baire.

D.s. nad yw y naill o'r uchod yn ymhlygu'r llall, gan fod yna ofod cyflawn nad yw'n gryno'n lleol, a gofod Hausdorff nad yw'n mydradwy.

Perthynas â Gwireb Dewis 
I brofi naill ai BCT1 neu BCT2, mae'n rhaid defnyddio rhyw ffurf o'r Wireb Dewis. Yn system ZF, mae BCT1 yn gyfwerth â "gwireb dewis dibynnol," ffurf wanach o'r wireb.

Defnyddio'r theorem 
Dengys BCT1 fod pob gofod metrig cyflawn nad oes ganddo pwyntiau arwahanol yn anrifadwy. (os yw X yn ofod metrig cyflawn cyfradwy heb bwyntiau arwahanol, yna mae pob unigolyn {x} mewn X yn wag-yn-nunlle, ac mae X felly'n denau yn ei hun.) Yn benodol, dengys hyn fod y set o rifau real yn anrifadwy.

Topoleg
399

3g - 4g - 5g
340au 350au 360au 370au 380au - 390au - 400au 410au 420au 430au 440au 
394 395 396 397 398 - 399 - 400 401 402 403 404

Digwyddiadau 
 Yazdegerd I yn dod yn frenin Persia
 27 Tachwedd - Pab Anastasius I yn olynu Pab Siricius fel y 39ain pab

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Bahram IV, brenin Persia
 Yuan Shansong, bardd Sineaidd
 Yr Ymerawdwr Nintoku o Japan

399
Gwyn ab Ednywain

Gwyn ab Ednywain (fl. 1170 - 1215) oedd distain Teyrnas Gwynedd ar ddechrau'r 13eg. Prin yw'r dystiolaeth amdano. Roedd yn uchelwr o Eifionydd. Enw ei ferch oedd Generys.

Ceir y cyfeiriad cyntaf ato fel un o'r tystion i'r siarter a roddodd Gruffudd ap Cynan ab Owain Gwynedd (m. 1200) i Abaty Aberconwy. Yn 1199 mae Gwyn ymhlith y tystion i'r siarter gan Llywelyn Fawr i'r un abaty, ar 6 Ionawr, 1199. Gellir casglu felly ei fod yng ngwasanaeth Llywelyn y pryd hynny ar adeg pan geisiai gadarnhau ei awdurdod yng Ngwynedd. Mae'n debyg iddo barhau yng ngwasanaeth y tywysog a dod yn ddistain iddo yn gynnar yn y 13g. Cofnodir ei bresenoldeb fel tyst i siarteri eraill yn ?1205, ?1208 a 1209. Yn 1209 roedd yn derbyn arian i Lywelyn gan y brenin John o Loegr ar ran y tywysog, gyda'r clerigwr Meistr Ystrwyth.

Ar ei farwolaeth yn 1215 fe olynwyd fel distain gan Ednyfed Fychan.

Cyfeiriadau
David Stephenson, The Governance of Gwynedd (Caerdydd, 1984). Atodiad II.

Cymry'r 12fed ganrif
Cymry'r 13eg ganrif
Disteiniaid Gwynedd
Swyddogion llys Gwynedd
Marwolaethau 1215
Damcaniaeth setiau wirebol

Mewn mathemateg, disgrifiad trylwyr o ddamcaniaeth setiau yw damcaniaeth setiau wirebol. Fe'i grëwyd er mwyn mynd i'r afael a'r croesddywediadau megis croesddywediad Russel a chroesddywediad Burali-Forti, a oedd yn rhan annatod o ddamcaniaeth setiau fel y'i datblygwyd gan Frege ac eraill. Mae sawl system wirebol posib i ddamcaniaeth setiau, ond system Zermelo-Fraenkel gyda gwireb ddewis yw'r fwyaf poblogaidd o lawer ymysg mathemategwyr.

Gwirebau ZF 
Strwythur dros resymeg radd-gyntaf yw damcaniaeth setiau Zermelo-Fraenkel. Setiau yw aelodau'r strwythur, a hafaledd a'r perthynas o aelodaeth yw'r perthynasau arno.

1) Gwireb estyniad: Mae dwy set yn hafal os yw'r un aelodau ganddynt.

2) Gwireb sylfaen: Mae gan bob set x nad yw'n wag aelod y fel fod x ac y yn setiau digyswllt.

3) Gwireb wahanu: Os yw z yn set a  yn unrhyw briodwedd a all aelodau x o z gael, yna mae yna is-set  y o z sy'n cynnwys yr x hynny yn z sydd ganddynt y priodwedd, a dim arall. Mae'r cyfyngiad i z yn angenrheidiol er mwyn osgoi gwrthddywediad Russel. Noder mai cyfres o wirebau yw hon, a bod yn fanwl gywir.

Ar gyfer unrhyw fformwla  yn iaith ZFC gyda newidynnau rhydd ymysg :

4) Gwireb bario: Os yw x ac y yn setiau, yna mae yna set sy'n cynnwys y ddwy ohonynt.

5) Gwireb uniad: I bob set  mae yna set A sy'n cynnwys pob set sy'n aelod o set sy'n aelod o .

6) Gwireb ail-osod: 
Ar gyfer pob ffwythiant ffurfiol f a'i barth yn set, mae yna set sy'n cynnwys amrediad f (namyn un amod i osgoi wrthddywediad). Cyfres o wirebau ydyw hon hefyd.
Ar gyfer pob fformwla  yn iaith ZFC gyda'i newidynnau rhydd ymysg :

Ystyr y meintiolydd  yw fod  o'r fath yn bodoli, a'i bod yn unigryw namyn hafaledd.

Defnyddia'r gwirebau canlynol y nodiant .
Gellid profi o'r gwirebau uchod fod  yn bodoli a'i bod yn unigryw ar gyfer pob set . Os mae yna set yn bodoli o gwbl, maent hefyd yn ymhlygu fod y set wag  yn bodoli a'i bod yn unigryw.

7) Gwireb anfeidredd: Mae yna set X sy'n cynnwys y set wag, a phrydbynnag mae y 'n aelod o X, mae S(y) hefyd yn aelod o X.

8) Gwireb set-pŵer: I bob set x mae yna set y sy'n cynnwys pob is-set o x.

Mae  yn dalfyriad o .

9) Gwireb ddewis: I bob set X mae yna berthynas deuol R sy'n iawn-drefnu X. Golyga hyn fod R yn drefn llinol ar X a bod elfen lleiaf dan R gan bob is-set an-wag o X.

Gweler hefyd 
 Gwireb

Gwirebol
Sylfeini mathemateg
Jammu a Kashmir

Mae'r erthygl yma yn  â union territory Jammu a Kashmir yn India. Am ardal hanesyddol Kashmir, gweler Kashmir (ardal).

Mae Jammu a Kashmir (Urdu:مقبوضہ کشمیر, jammū aur kaśmīr) yn diriogaeth undebol India. Mae'n rhan o ardal fwy sy'n achos anghydfod rhwng India, Pacistan a Tsieina.

Mae gan dalaith Jammu a Kashmir arwynebedd o 101,387 km² a phoblogaeth o 10,069,917 (2001). Y brifddinas yn yr haf yw Srinagar ac yn y gaeaf Jammu. Mae'n ffinio â thaleithiau Himachal Pradesh a Punjab, ac a thalaith Punjab ym Mhacistan, ag Azad Kashmir ym Mhacistan ac a Tibet. Ffurfiwyd y dalaith o dair ardal wahahanol. Yn y gorllewin mae Kashmir, gyda Srinagar fel prifddinas, a'r mwyafrif mawr o'r boblogaeth yn ddilynwyr Islam. Yn y dwyrain mae Ladakh, lle mae'r rhan fwyaf o'r boblogaeth yn dilyn Bwdhaeth Tibet. Yn y de mae Jammu, , lle mae'r rhan fwyaf o'r boblogaeth yn ddilynwyr Hindwaeth.

Y dinasoedd mwyaf yw Srinagar gyda phoblogaeth o 894,940 a Jammu gyda phoblogaeth o 378,431.

 
Tiriogaethau undebol India
Llywelyn Goch ap Meurig Hen

Bardd Cymraeg a ganai yn ail hanner y 14g oedd Llywelyn Goch ap Meurig Hen (neu Llywelyn Goch Amheurig Hen) (c. 1330 - c. 1390). Erbyn heddiw fe'i cofir yn bennaf fel awdur y farwnad adnabyddus a ganodd pan fu farw Lleucu Llwyd. Er ei fod yn cyfeirio at Lleucu fel ei gariad, mae'n sicr mai confensiwn barddonol yn unig yw hynny, er mwyn dwysau'r golled, ac mae'n benthyg ei hun yn arbennig i'r dull serenâd a fabwysiedir yn y cywydd.

Bywgraffiad
Yn ôl yr achau, roedd Llywelyn Goch yn fab i Feurig Hen ab Ynyr ap Meurig ap Madog ap Cadwgon ap Madog ap Cadwgon ap Bleddyn ap Cynfyn, ac felly o dras barchus iawn. Mae'n adnabyddus yn bennaf am ei farwnad enwog i Leucu Llwyd o Bennal, Meirionnydd. Roedd Llywelyn ei hun yn frodor o Feirionnydd ac yn gysylltiedig â theulu Nannau yn y sir honno (plwyf Llanfachreth, ger Dolgellau). Mae tystiolaeth un o'i gerddi yn awgrymu ei fod yn byw 'uwch Afon Dyfi' yn ne'r sir. Bu'n briod i Dangwystl ferch Adda ap Llowdden. Cawsant ddau fab, Meurig a Hywel Goch, ac un ferch (ddienw).

Awgrymodd Saunders Lewis fod Llywelyn a'i gyfaill a chyd-fardd Iolo Goch yn arloeswyr ar y cywydd yn y Gogledd, gan ddilyn esiampl Dafydd ap Gwilym yn y De. Roedd Llywelyn Goch yn fardd proffesiynol o dras uchelwrol. Arferai deithio i'r De a'r Gogledd i ganu yn nhai noddwyr. Roedd yn adnabod Hopcyn ap Tomas ac yn trafod dysg draddoiadol Cymru ar ei aelwyd. Roedd yn gyfaill hefyd i Iolo Goch, a ganodd farwnad iddo ar ei farwolaeth, tua 1390 efallai. Ceir cyfeiriad ato gan fardd cyfoes arall, Gruffudd Llwyd.

Cerddi
Cedwir 12 o gerddi Llywelyn Goch yn y llawysgrifau. Maent yn cynnwys canu mawl (awdlau yn bennaf) i Ddafydd ap Cadwaladr o Fachelltref, Rhys ap Rhys ap Gruffudd o Abermarlais, Rhydderch ab Ieuan Llwyd o Lyn Aeron, Hywel a Meurig Llwyd o Nannau, Hopcyn ap Tomas o Ynysforgan, a Gronwy ap Tudur o Benmynydd. Canodd yn ogystal awdl i ddiolch i Dduw am arbed bywyd Llywelyn Fychan ap Llywelyn, Abad Ystrad Fflur. Yn y cerddi hyn mae'r bardd yn dal i ddefnyddio rhai o ymadroddion ac arddulliau hynafol y Gogynfeirdd.

Ceir yn ogystal canu serch ganddo, yn cynnwys cywydd llatai sy'n gofyn i benlöyn fynd â neges i ferch, a cherdd o gerydd i'w farf am lesteirio ei garwriaeth â merch arall.

Ei gerdd enwocaf yw Marwnad Lleucu Llwyd, merch o Bennal ger Machynlleth. Mae'n un o'r cerddi dwysaf o'i math yn yr iaith Gymraeg ac mae'r copïau niferus ohoni a'r amrywiadau testunol yn profi ei bod wedi mwynhau cylchrediad eang ar lafar ac ar glawr. Tyfodd cylch o draddodiadau am garwriaeth Llywelyn a Lleucu. Mae'r testun Breuddwyd Llywelyn Goch ap Meurig Hen, un o'r Areithiau Pros, yn ei drafod.

Llyfryddiaeth

Dafydd Johnston (gol.), Gwaith Llywelyn Goch ap Meurig Hen (Aberystwyth, 1998). Golygiad safonol o waith y bardd.
Ceir testunau mewn orgraff ddiweddar o 'Farwnad Lleucu Llwyd' a'r cywydd 'Y Penlöyn' yn Blodeugerdd Rhydychen o Farddoniaeth Gymraeg (cerddi 49-50).

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Beirdd yr Uchelwyr
Genedigaethau'r 1330au
Llenorion Cymreig y 14eg ganrif
Marwolaethau'r 1390au
Pobl o Feirionnydd
Lluman yr Awyrlu Brenhinol

Baner swyddogol yr Awyrlu Brenhinol yw Lluman yr Awyrlu Brenhinol. Mae gan y lluman maes lliw glas yr awyrlu gyda Baner yr Undeb yn y canton a bathodyn yr Awyrlu Brenhinol yn y fly.

Baneri'r Deyrnas Unedig
Awyrlu Brenhinol, Yr
Yr Awyrlu Brenhinol
Nannau

Plasdy hynafol ac ystâd ym mhlwyf Llanfachreth, Meirionnydd, ac enw'r teulu a drigai yno yw Nannau. Yr hen sillafiad oedd 'Nannheu' a 'Nanneu', sy’n hen ffurf luosog o 'nant'.

Roedd teulu Nannau yn ddisgynyddion o dywysogion Powys trwy ei hynafiad Ynyr Hen (yn fyw ar ddechrau'r 13g). Codwyd y plasty gan Gadwgan ap Bleddyn ap Cynfyn yn gynnar yn y 12g ond fe’i llosgwyd gan Owain Glyndŵr tua 1402, yn nyddiau Hywel Selau, tad Meurig Fychan yn ôl y traddodiad. Roedd y teulu'n ewnog fel noddwyr beirdd y cyfnod a dethlir y plasdy a haelioni'r teulu mewn sawl cerdd o'r 14g ymlaen. Roedd y bardd Llywelyn Goch ap Meurig Hen yn perthyn i'r teulu. Yn ôl Vaughan, roedd adfeilion hen dŷ Hywel Selau i'w gweld yn nyddiau Pennant, ym mharc y tŷ diweddarach ger y porthdy a adeiladwyd yn y 18g gyda cherrig o’r hen dŷ yn ôl traddodiad lleol. Ers y 13g, ochrodd teulu Nannau gyda Choron Lloegr, ond o ddydd i ddydd buont yn driw i’r beirdd a'u traddodiadau gan eu noddi hyd at yr 17g. Ystyrir Siôn Dafydd Las (bu farw 1694), bardd teulu Nannau, yn un o'r olaf o'r beirdd teulu traddodiadol yng Nghymru.

Unwyd ystadau Nannau a Hengwrt ar ddechrau'r 18g pan briododd Robert Vaughan, gorwyr yr hynafiaethydd enwog Robert Vaughan o Hengwrt, ac un o wyresau Huw Nannau, yntau'n noddwr a hynafiaethydd.

Darllen pellach
E. D. Jones, 'The family of Nannau of Nannau' (Cylchgrawn Cymdeithas Hanes Sir Feirionnyd, 1933)

Gweler hefyd
Mab y Cychwr: nofel hanesyddol gan Haf Llewelyn

Plasdai Gwynedd
Dolgellau
Hanes Gwynedd
Llenyddiaeth Gymraeg
Meirionnydd
Adeiladau rhestredig Gradd II* Gwynedd
398

3g - 4g - 5g 
340au 350au 360au 370au 380au - 390au - 400au 410au 420au 430au 440au 
393 394 395 396 397 - 398 - 399 400 401 402 403

Digwyddiadau 
Gorchymyn gan yr Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin fod rhaid i dirfeddiannwyr ildio traean o'u tiroedd i'r barbariaid sydd wedi cael eu sefydlu yn yr ymerodraeth.
Ioan Chrysostom yn dod yn Archesgob Caergystennin

Genedigaethau 
 Fan Ye (awdur yr Hou Hanshu)

Marwolaethau 
Pab Siricius
Nectarius, Archesgob Caergystennin

398
397

3g - 4g - 5g 
340au 350au 360au 370au 380au - 390au - 400au 410au 420au 430au 440au 
392 393 394 395 396 - 397 - 398 399 400 401 402

Digwyddiadau 
 Cyngor Carthago yn sefydlu canon y Beibl
 Sant Ninian yn sefydlu'r Candida Casa ac yn dechrau gwaith cenhadol ymhlith y Pictiaid

Genedigaethau

Marwolaethau 
 4 Ebrill - Sant Ambrose, esgob Milan
 11 Tachwedd - Sant Martin o Tours, esgob a mynach

397
396

3g - 4g - 5g 
340au 350au 360au 370au 380au - 390au - 400au 410au 420au 430au 440au 
391 392 393 394 395 - 396 - 397 398 399 400 401

Digwyddiadau 
 Y Rhufeiniaid yn defnyddio'r Ffranciaid a'r Alemanni i amddiffyn y ffîn ar Afon Rhein
 Yr Hyniaid yn meddiannu Pannonia
 Diwedd Dirgelion Eleusinia yng Ngwlad Groeg pan mae Alaric I, brenin y Fisigothiaid yn dinistrio'r safleoedd
 Awstin yn cael ei benodi'n esgob Hippo yng Ngogledd Affrica

Genedigaethau 
 Petronius Maximus (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 

396
395

3g - 4g - 5g 
340au 350au 360au 370au 380au - 390au - 400au 410au 420au 430au 440au 
390 391 392 393 394 - 395 - 396 397 398 399 400

Digwyddiadau 
 Wedi marwolaeth yr ymerawdwr Theodosius I, mae'r Ymerodraeth Rufeinig yn cael ei rhannu'n ddwy ran unwaith eto, y dwyrain dan Arcadius a'r gorllewin dan Honorius.
 Alaric, y cadfridog Fisigothaidd, oedd yn arwain y foederati yn yr Ymerodraeth Rufeinig, yn cael ei gyhoeddi'n frenin y Fisigothiaid ac yn ymladd yn erbyn yr ymerodraeth
 Y Fisigothiaid, dan Alaric, yn ymosod ar Thrace a Macedonia a gorfodi Athen i dalu teyrnged iddynt

Genedigaethau

Marwolaethau 
 17 Ionawr: Theodosius I, Ymerawdwr Rhufain
 Ausonius, bardd a rhethregydd

395
394

3g - 4g - 5g 
340au 350au 360au 370au 380au - 390au - 400au 410au 420au 430au 440au 
389 390 391 392 393 - 394 - 395 396 397 398 399

Digwyddiadau 
 6 Medi - Brwydr Frigidus: yr Ymerawdwr Rhufeinig Theodosius I yn gorchfygu a lladd Eugenius, oedd wedi ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr, a'i magister militum Arbogast
 Yr ymerawdwr Theodosius I yn gwahardd y Gemau Olympaidd

Genedigaethau

Marwolaethau 

394
Caerffili (gwahaniaethu)

Caerffili
Caerffili (sir)
Caerffili (etholaeth seneddol)
Caerffili (etholaeth Cynulliad)
Castell Caerffili
Caws Caerffili
Gredifael

Sant o Gymro oedd Gredifael (fl. 6g). Fe'i cysylltir ag Eglwys Gredifael ar Ynys Môn. Dethlir ei ddydd gŵyl ar 13 Tachwedd, yn flynyddol.

Hanes a thraddodiad
Roedd yn fab i Ithel Hael yn ôl un traddodiad. Treuliodd gyfnod yn Hendy-gwyn ar Daf, clas gynnar a chanolfan eglwysig yn ne-orllewin Cymru.

Ei unig sefydliad yw Eglwys Gredifael, Penmynydd, Môn; enw arall ar y pentref oedd Llanredifael. Yn llan yr eglwys ceir Bedd Gredifael a chredid bod cysgu ar y maen yn iacháu'r claf. Gerllaw yr eglwys ceir Ffynnon Redifael mewn llecyn o'r enw Cae Gredifael. Fel yn achos nifer o ffynhonnau eraill yn y wlad roedd hon yn gysylltiedig â iacháu dafadennau trwy eu pigo â phin a'i thaflu i'r ffynnon wedyn.

Cyfeiriadau

Cymry'r 6ed ganrif
Penmynydd a Star
Pobl o Ynys Môn
Seintiau Cymru
Teyrnas Gwynedd
Abad

Abad yw pennaeth abaty a'r gymuned o fynachod sy'n byw ynddo. Fel rheol dylai'r gymuned gynnwys o leiaf 12 o fynachod. Daw'r enw o'r gair Aramaeg abba "tad", ac mae'r abad i fod i ymddwyn fel tad ysbrydol y mynachod sydd yn ei ofal. Yn urddau'r Sistersiaid a'r Benedictiaid mae'r abad yn cael ei ethol am oes ac yn ffigwr o awdurdod mawr.

Roedd nifer o seintiau yn abadau, gan gynnwys Antoni o'r Aifft, Bernardino o Sienna a Bernard o Clairvaux.

Gweler hefyd 
 abaty
 abades

Abadau
Cristnogaeth
Teitlau eglwysig
Caws Caerffili

Mae Caws Caerffili yn gaws caled wedi ei wneud o laeth buwch, sy'n dod yn wreiddiol o'r ardal oddi amgylch tref Caerffili yn ne-ddwyrain Cymru.  Nid oedd yn cael ei gynhyrchu yn y dref ei hun yn wreiddiol, ond roedd caws a gynhyrchwyd yn y cyffiniau yn cael ei werthu yn y farchnad yng Nghaerffili ac felly cafodd yr enw 'Caws Caerffili'.

Mae'r caws o liw golau, bron yn wyn, gyda chynnwys braster o tua 48%. Nid yw'r blas yn arbennig o gryf, ond mae'n weddol hallt. Dywedir fod hyn wedi datblygu er mwyn i'r glöwyr gael digon o halen i gymeryd lle'r halen yr oeddynt yn ei golli mewn chwŷs wrth weithio.

Erbyn heddiw mae Caws Caerffili yn un o'r cawsydd mwyaf cyfarwydd ar silffoedd siopau ac archfarchnadoedd yng ngwledydd Prydain ac yn cael ei gynhyrchu mewn nifer o leoedd.

Bwyd a diod yng Nghymru
Caerffili
Caerffili
Economi Caerffili
Llangennech

Pentref bychan a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Llangennech. Fe'i lleolir ar B4297 tua 4 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Lanelli, ar y ffordd i Bontarddulais, ac ar Reilffordd Calon Cymru. Mae ar lan orllewinol aber Afon Llwchwr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
 Rhys Thomas Gabe (1880 - 1967), chwaraewr Rygbi'r undeb Cymreig ac ennilodd 24 o gapiau i Cymru, yn bennaf fel canolwr.
 Huw Edwards, y newyddiadurwr adnabyddus, a fagwyd yn y pentref. Ei dad, yr ysgolhaig Hywel Teifi Edwards.
 Eileen Beasley a Trefor Beasley, ymgyrchwyr o blaid yr iaith Gymraeg

Cyfeiriadau

 Eginyn erthygl sydd uchod am Sir Gaerfyrddin. Gallwch helpu Wicipedia drwy [ ychwanegu ato]

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberafan a'r Cylch 1966

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberafan a'r Cylch 1966 yn Aberafan, Sir Forgannwg (Castell-nedd Port Talbot bellach).

Archdderwydd yr eisteddfod oedd Cynan.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberafan 1932 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Aberafan

Aberafan 1966
Aberafan
1966
1966
393

3g - 4g - 5g
340au 350au 360au 370au 380au - 390au - 400au 410au 420au 430au 440au
388 389 390 391 392 - 393 - 394 395 396 397 398

Digwyddiadau 
 23 Ionawr - Yr Ymerawdwr Rhufeinig Theodosius I yn cyhoeddi ei fab naw oed Honorius yn Augustus ac felly'n gyd-ymerawdwr.

Genedigaethau

Marwolaethau 

393
Lluman Awyr Gwladol y Deyrnas Unedig

Y faner a all gael ei chwifio ar feysydd awyr yn y Deyrnas Unedig ac gan awyrennau Prydeinig sydd wedi glanio yw Lluman Awyr Gwladol y Deyrnas Unedig. Mae gan y lluman groes las a gwyn ar faes lliw glas yr awyrlu gyda Baner yr Undeb yn y canton.

Baneri'r Deyrnas Unedig
Awyr Gwladol y Deyrnas Unedig