alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Uchelgyhuddiad

Uchelgyhuddiad (Saesneg: impeachment) yw erlyniaeth gyfreithiol gan gorff etholedig yn erbyn arweinwr llywodraeth am gyflawni trosedd gyhoeddus ddifrifol.

Yng ngwleidyddiaeth y Deyrnas Unedig mae uchelgyhuddiad yn golygu bod Tŷ'r Cyffredin yn gweithredu fel erlynydd yn erbyn y prif weinidog neu weinidog uchel arall, ar ôl pasio cynigiad i'r perwyl yn y siambr, a gwrandewir yr achos yn Nhŷ'r Arglwyddi gyda'r siambr honno'n gweithredu fel barnwr.

Ar 25 Awst, 2004, cyhoeddodd Adam Price ei fod am ddechrau proses o uchelgyhuddiad yn erbyn Tony Blair, gyda chefnogaeth aelodau seneddol Plaid Cymru a'r SNP. Doedd uchelgyhuddiad ddim wedi cael ei ddefnyddio yn y DU am 150 o flynyddoedd (1806). Pe buasai'n llwyddiannus buasai'n rhaid i Blair sefyll achos yn Nhŷ'r Arglwyddi, ond methiant oedd y mesur.

Yn yr Unol Daleithiau mae uchelgyhuddiad, yn erbyn yr Arlywydd fel rheol, yn cael ei gyhoeddi gan Tŷ'r Cynrychiolwyr ac yn cael ei wrando a'i farnu gan y Senedd. Yr achos enwocaf mae'n debyg oedd y bygythiad i ddwyn uchelgyhuddiad yn erbyn Richard Nixon yn ystod sgandal Watergate, a arweiniodd i'w ymddiswyddiad.

Achosion llys
Geirfa'r gyfraith
Geirfa wleidyddol
Llywodraeth
Afon Rubicon

Afon fechan a ddynodai ffin ogleddol Yr Eidal dan yr Ymerodraeth Rufeinig oedd Afon Rubicon (Eidaleg diweddar: Rugon). Roedd yn gorwedd rhwng Gallia Cisalpina, y diriogaeth Geltaidd i'r gogledd, a'r Eidal ei hun.

Mae'r afon yn tarddu ym mynyddoedd yr Apenninau ac yn llifo ar gwrs dwyreiniol i aberu ym Môr Adria. Gard y Praetoriwm oedd yr unig filwyr oedd a hawl i fod yn arfog i'r de o Afon Rubicon.

Trwy ei chroesi, ac felly'n mynd yn erbyn cyhoeddiadau Senedd Rhufain, cyhoeddodd Iŵl Cesar ryfel yn erbyn Pompey a'i bleidwyr. Am hynny daeth yr ymadrodd 'croesi'r Rubicon' yn ddihareb am weithred na ellir ei dadwneud.

Ceir cyfeiriadau at Afon Rubicon yng ngwaith yr awduron Clasurol Lucan, Pliny'r Ieuengaf a Strabo.

Ffynhonnell 
 J. Lempriere, A Classical Dictionary (Llundain, d.d.)

Rubicon
Yr Ymerodraeth Rufeinig
Barry Ferguson

Cyn Pêl-droedwr a rheolwr Albanaidd yw Barry Ferguson MBE (ganwyd 2 Chwefror, 1978). Mae Ferguson yw'r rheolwr i dîm Clyde.

Genedigaethau 1978
Pêl-droedwyr Albanaidd
Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Archfarchnad

Siop fawr hunan-wasanaeth a rennir yn sawl adran ac sy'n cynnig ystod eang o fwyd a deunyddiau domestig yw archfarchnad. Mae'n llawer mwy ei maint a'i dewis na siop groser draddodiadol. Mae cyfran helaeth ohonyn nhw yn perthyn i ychydig o gadwynni mawr fel Tesco, Sainsburys ac Asda. Oherwydd fod cyn lleied o'r cwmnïau mawr hyn yn rheoli cyfran helaeth o'r sector economaidd honno, gellir ei galw'n oligopoli.

Mae'r archfarchnad arferol yn stocio bob math o gig, cynnyrch llaeth, bara, llysiau, ffrwythau a bwyd mewn tuns neu baced ac ati, yn ogystal ag eitemau eraill fel alcohol a sigarets, deunydd glanhau domestig, meddyginiaethau a bwyd anifeiliad anwes. Mae llawer o archfarchnadoedd yn gwerthu nwyddau ychwanegol fel dillad, nwyddau electronig, CDau a DVDs, teganau ac ati.

Adeilad mawr un-llawr yw archfarchnad fel rheol, heb fod ymhell o dref  ond yn aml dim yng nghanol y dref ei hun. Mae'n denu cwsmeriaid trwy gynnig ystod eang o nwyddau am brisiau cymharol isel, i gyd dan yr un to. Ceir cyfleusterau fel maes parcio, toiledau, caffis a creches hefyd i wneud hi'n haws i deuluoedd a gwragedd tŷ siopio. Yn ogystal mae'n agor am oriau hir iawn, weithiau dydd a nos. Er mwyn denu cwsmeriaid mewn marchnad gystadleuol a phroffidiol mae rhaid i'r archfarnadoedd wario'n uchel ar hysbysebu.

Maen nhw'n torri pob cornel posibl i arbed gwario er mwyn cynnig nwyddau am brisiau cystadleuol. Ceiff rhai pethau fel bara, llefrith a siwgr, a bwydydd hanfodol eraill eu cynnig am brisiau isel iawn (loss-leaders) am eu bod yn gwybod bydd pobl yn prynu pethau eraill unwaith eu bod yn y stôr. Defnyddir certiau neu fasgedi gan y cwsmeriaid a thelir mewn cyfres o fannau talu. Mae rhai archfarchnadoedd yn dechrau defnyddio systemau 'talu-eich-hunain' i arbed y gost o gyflogi pobl ar y check-out, gydag un gweithiwr yn gallu cadw golwg ar hyd at bump o gwsmeriaid yn talu ar yr un pryd.

Mae nifer o bobl yn bryderus am effaith archfarchnadau ar drefi bychain a'r amgylchedd.

Gweler hefyd
ASDA
Kwik Save
Tesco

 
Siopau
Economeg
Adwerthu
Amlhau niwclear

Lledaeniad gwybodaeth a thechnoleg ar gyfer cynhyrchu arfau niwclear i wledydd sydd heb y fath cyfleusterau yw amlhau niwclear. Câi ei wrthwynebu gan nifer o wledydd sydd yn berchen ar ac nid yn berchen ar arfau niwclear, sy'n ofni bydd rhagor o wledydd gydag arfau niwclear yn gallu cynyddu tebygolrwydd rhyfela niwclear, ansefydlogi cysylltiadau rhyngwladol neu ranbarthol, neu amharu ar sofraniaeth genedlaethol gwladwriaethau unigol. Mae gwledydd eraill wedi dilyn datblygiad arfau annibynnol eu hunain, yn bwrw amheuaeth ar awdurdod rhai gwledydd i fanylu pwy sydd yn gallu neu fethu cael arfau niwclear amddiffynnol eu hunain.

Ni ddechreuodd ymgeision rhyngwladol i hyrwyddo atal amlhau niwclear nes hwyr y 1960au, ar ôl i bum gwlad cael gafael ar arfau niwclear (gweler rhestr gwledydd gydag arfau niwclear). Ers hynny, bu cael a chynnal rheolaeth dros y deunyddiau arbennig sydd eu hangen i adeiladu'r fath arfau yn brif ganolbwynt cynigion i atal amlhau niwclear. Y brif ddefnyddiau a gânt eu rheoli o ran cynhyrchiad a dosbarthiad yw wraniwm cyfoethog iawn a phlwtoniwm. Ar wahân i gael gafael ar y defnyddiau arbennig yma, ystyrir moddau gwyddonol a thechnegol ar gyfer creu arfau niwclear elfennol (nid yw'n gweithio) i fod o fewn gafael y mwyafrif o wledydd.

Bu'r Asiantaeth Ynni Atomig Ryngwladol (IAEA) yn y brif sefydliad rhyngwladol dros atal amlhau niwclear ers ei sefydliad gan y Cenhedloedd Unedig yn 1957. Mae'n gweithredu system warchod fel y manylir yng Nghytundeb ar Atal Amlhau Arfau Niwclear (NPT) 1968. Mae wedi sicrhau cydweithrediad o ran datblygu ynni niwclear wrth ddiogelu bod gweithfeydd sifil wraniwm, plwtoniwm, ac eraill cysylltiedig yn cael eu defnyddio ar gyfer anghenion heddychlon yn unig ac nid yn cyfrannu mewn unrhyw ffordd tuag at amlhau neu raglenni arfau niwclear.

Ymwrthodwyd arfau niwclear gan y mwyafrif o wledydd, yn datgan bydd berchen arnyn nhw yn bygwth yn hytrach na gwella diogelwch cenedlaethol. Maent felly wedi croesawu'r NPT fel ymrwyniad cyhoeddus i ddefnyddio deunyddiau a thechnoleg niwclear am anghenion heddychlon yn unig. Drwgdybir nifer o wledydd eraill, ac unigolion o fewn gwledydd, o annog amlhau niwclear am elw naill ai cenedlaethol neu bersonol.

Amlhau niwclear
Arfau niwclear
Diogelwch cenedlaethol

Cynnal goroesiad y genedl wladwriaeth, trwy ddefnydd grym economaidd, milwrol a gwleidyddol a gweithrediad diplomyddiaeth, yw diogelwch cenedlaethol.

Mae mesurau a gymerir i sicrhau diogelwch cenedlaethol yn cynnwys:

 defnyddio diplomyddiaeth i adfyddino cynghreiriaid a neilltuo bygythiadau
 cynnal lluoedd arfog effeithiol
 gweithredu mesurau amddiffyn sifil a pharodrwydd argyfwng (yn cynnwys deddfwriaeth wrth-derfysgol)
 defnyddio gwasanaethau gwybodaeth i ddatgelu a threchu neu atal bygythiadau ac ysbïwriaeth, ac i ddiogelu cudd-wybodaeth
 defnyddio gwasnaethau gwrth-ysbïo neu heddlu cudd i ddiogelu'r wlad o fygythiadau mewnol

 
Cenedlaethol, Diogelwch
Gwyddor gwleidyddiaeth
Dwyfor Meirionnydd (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru yw Dwyfor Meirionnydd, o fewn Rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru. Fe'i ffurfiwyd yn 2007.

Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw .

Aelodau 

 2007–2021  Dafydd Elis-Thomas (Plaid Cymru (yna Annibynnol) / Llywydd y Cynulliad 1999-2011)
2021: Mabon ap Gwynfor

Etholiadau

Canlyniad Etholiad 2021

Canlyniad etholiad 2016

Nodyn: Ar ôl Hydref 2016 roedd Dafydd Elis-Thomas yn eistedd fel aelod annibynnol o'r Cynulliad/ Senedd

Canlyniad etholiad 2011

Canlyniadau Etholiad 2007

|- style="background-color:#F6F6F6"
! style="background-color: " |
| colspan="2"   | Etholaeth newydd:  yn ennill.
| align="right" | Swing
| align="right" |-1.61
||
|-

1Amcanol yn Unig

Gweler Hefyd
Dwyfor Meirionnydd (etholaeth seneddol)

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd Cymru
Gwynedd
707

7g - 8g - 9g 
650au 660au 670au 680au 690au - 700au - 710au 720au 730au 740au 750au 
702 703 704 705 706 - 707 - 708 709 710 711 712

Digwyddiadau 
Yr Ymerodres Gemmei yn dod yn ymerodres Japan.
Yr Ymerodraeth Fysantaidd yn colli'r Ynysoedd Balearig i'r Mwslimiaid.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Ioan Maron, y Patriarch Maroniataidd cyntaf
 Ymerawdwr Mommu, ymerawdwr Japan (g. 683)
 18 Hydref - Pab Ioan VII, tua 55

707
706

7g - 8g - 9g 
650au 660au 670au 680au 690au - 700au - 710au 720au 730au 740au 750au 
701 702 703 704 705 - 706 - 707 708 709 710 711

Digwyddiadau 
Y Califf al-Walid I yn dechrau gwaith ar Fosg Mawr Damascus

Genedigaethau

Marwolaethau 

706
705

7g - 8g - 9g 
650au 660au 670au 680au 690au - 700au - 710au 720au 730au 740au 750au 
700 701 702 703 704 - 705 - 706 707 708 709 710

Digwyddiadau 
1 Mawrth - Pab Ioan VII yn olynu Pab Ioan VI fel yr 86ed pab
Khan Tervel o Fwlgaria yn ymosod ar Gaergystennin i gefnogi Justinian II, sydd wedi ei alltudio

Genedigaethau 
Amoghavajra, cyfieithydd a Bwdhydd Sineaidd (bu farw 774)

Marwolaethau 
11 Ionawr - Pab Ioan VI
Abd al-Malik, califf yr Umayyad
16 Rhagfyr - Ymerodres Wu Zetian

705
704

7g - 8g - 9g 
650au 660au 670au 680au 690au - 700au - 710au 720au 730au 740au 750au 
699 700 701 702 703 - 704 - 705 706 707 708 709

Digwyddiadau 
Justinian II yn ad-ennill gorsedd yr Ymerodraeth Fysantaidd
Cenred yn dod yn frenin Mersia wedi i'w ewythr Æthelred ymddeol i ddod yn abad Bardney

Genedigaethau

Marwolaethau 
Adamnán, abad Iona (g. 625)

704
Llanelli (etholaeth Senedd Cymru)

Pwnc yr erthygl hon yw etholaeth Cynulliad Llanelli. Am ddefnydd arall o'r enw Llanelli gwelir y dudalen gwahaniaethu ar Lanelli.

Mae Llanelli yn un o etholaethau Senedd Cymru ac mae hefyd yn rhan o Canolbarth a Gorllewin Cymru (Rhanbarth etholiadol Senedd Cymru)Ranbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw  

Enillodd Helen Mary Jones y sedd i Blaid Cymru yn etholiad cynta'r Cynulliad ym 1999, ond yn dilyn etholiad 2003, Catherine Thomas, Llafur oedd yn cynrychioli Llanelli yn y Cynulliad. Ad-enillodd Helen Mary Jones y sedd yn ôl yn 2007 am un tymor, cyn i Keith Davies ei ad-ennill i Lafur yn 2011. Roedd Helen Mary Jones hefyd yn aflwyddiannus yn 2021.

Aelodau Cynulliad 

 1999 – 2003: Helen Mary Jones (Plaid Cymru)
 2003 – 2007: Catherine Thomas (Llafur)
 2007 – 2011: Helen Mary Jones (Plaid Cymru)
 2011 – 2016: Keith Davies (Llafur)
 2016 – Lee Waters (Llafur)

Etholiadau

Canlyniad Etholiad 2016

Canlyniad Etholiad 2011

Canlyniad Etholiad 2007

Canlyniad Etholiad 2003

Canlyniad Etholiad 1999

|- style="background-color:#F6F6F6"
! style="background-color: " |
| colspan="2"   | Sedd newydd:  yn ennill.
| align="right" | Gogwydd
| align="right" |
||
|-

Gweler hefyd
Llanelli (etholaeth seneddol)

Etholaethau Senedd Cymru
Llanelli
Bissau

Prifddinas Gweriniaeth Gini Bisaw yng Ngorllewin Affrica yw Bissau. Saif ar aber Afon Geba. Bissau yw dinas fwyaf a phorthladd pwysicaf y wlad.

Sefydlwyd Bissau gan y Portiwgaliaid yn 1687. Daeth yn brifddinas Guiné Bortiwgalaidd yn 1941.

Dinasoedd Gini Bisaw
Prifddinasoedd Affrica
Simbabwe Fawr

Simbabwe Fawr yw'r enw a roddir ar adfeilion dinas hynafol yn Affrica Ddeheuol (Simbabwe heddiw) a oedd ar un adeg yn brifddinas i ymerodraeth sylweddol a elwir yn Ymerodraeth Munhumutapa (hefyd 'Monomotapa' neu 'Mwene Mutapa'). O'i chanolfan yn Simbabwe Fawr, rheolai'r ymerodraeth hon diriogaeth eang sy'n gorwedd heddiw yn y gwledydd presennol Simbabwe (a enwir ar ôl y ddinas) a Mosambic. Roedd trigolion y ddinas yn masnachu ag Arabia ac efallai Asia trwy porthladdoedd fel Sofala, i'r de o ddelta Afon Zambezi.

Codwyd Simbabwe Fawr yn y cyfnod rhwng yr 11g a'r 15g. Amcangyfrifir fod tua 18,000 o bobl yn byw a gweithio yno ar un adeg. Adeiladau o feini mawr, rhai ohonyn nhw'n anferth, a geir ar wasgar ar safle eang sy'n cynnwys tua 1,800 erw o dir (7 km²). Cafwyd hyd i nifer o ddarnau o grochenwaith o darddiad Tsieineaidd, gwydr o darddiad tramor ac arian bath o'r gwledydd Arabaidd, sy'n awgrymu fod cyfoeth a grym Simbabwe a'i hymerodraeth yn seiledig ar reolaeth ar rwydwaith o lwybrau masnach yn arwain i ardordir Dwyrain Affrica lle byddai masnachwyr Arabaidd yn galw yn eu dhows.

Heddiw mae Simbabwe Fawr yn fath o gysegrfan genedlaethol yn Simbabwe, yn symbol o wareiddiad brodorol y wlad ac Affrica Ddeheuol cyn dyfodiad y trefedigaethwyr Ewropeaidd. Darganfuwyd y cerflun a elwir yn Aderyn Simbabwe, symbol genedlaethol Simbabwe, ar y safle. Mae safle archaeolegol Simbabwe Fawr ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd.

Oriel

Dolen allanol
 (Ffrangeg a Saesneg) Simbabwe Fawr ar wefan Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO

Hanes Simbabwe
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Simbabwe
Afon Zambezi

Afon fawr yn Ne Affrica yw Afon Zambezi. Hi yw'r pedwerydd afon mwyaf ar gyfandir Affrica (tua 1,347,000 km²; 520,000 milltir sgwâr). Ei hyd yw 2740 km (1700 milltir) - mwy na'r pellter rhwng Caerdydd ac Athen.

Mae'n tarddu yng ngogledd-orllewin Sambia, ac yn llifo i'r de trwy ddwyrain Angola cyn llifo'n ôl i Sambia a rhedeg ar gwrs dwyreiniol ar hyd Llain Caprivi ar y ffin â Namibia. Mae Afon Cunado yn ymuno â hi o Namibia. Wedyn mae'n ffurfio'r ffin rhwng Sambia a Simbabwe lle ceir Rhaeadr Fictoria a Llyn Kariba a'i argae. Yna mae'n llifo i'r de-ddwyrain trwy coedwigoedd a savannah Mosambic, gan fynd trwy lyn artiffisial Argae Cahora Bassa, i aberu yng Nghefnfor India mewn delta anferth a chymhleth. Mae'r dinasoedd ar ei glannau yn cynnwys Lealui a Livingstone yn Sambia, a Zumbo, Tete, Sena a Chinde ym Mosambic.

Zambezi
Zambezi
Zambezi
Zambezi
Zambezi
703

7g - 8g - 9g 
650au 660au 670au 680au 690au - 700au - 710au 720au 730au 740au 750au 
698 699 700 701 702 - 703 - 704 705 706 707 708

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
Ymerodres Jitō, ymerodres Japan
702

7g - 8g - 9g 
650au 660au 670au 680au 690au - 700au - 710au 720au 730au 740au 750au 
697 698 699 700 701 - 702 - 703 704 705 706 707

Digwyddiadau 
 Mosg yr Umayyad yn ninas Damascus yn cael ei orffen.
 Ethiopiaid yn meddiannu dinas Jeddah.

Genedigaethau 
 20 Ebrill - Jafar Sadiq, ysgolhaig Mwslimaidd (bu farw 765)

Marwolaethau 
 20 Chwefror - K'inich Kan B'alam II, brenin Palenque (g. 635)
 Egica, brenin Fisigothaidd Sbaen

702
701

7g - 8g - 9g 
650au 660au 670au 680au 690au - 700au - 710au 720au 730au 740au 750au 
696 697 698 699 700 - 701 - 702 703 704 705 706

Digwyddiadau 
30 Hydref - Pab Ioan VI yn olynu Pab Sergius I fel yr 85ed pab.
Wittiza yn olynu ei daid Ergica fel brenin y Fisigothiaid.
Liutpert yn olynu ei dad Perctarit fel brenin y Lombardiaid
Raginpert yn diorseddu Liutpert fel brenin y Lombardiaid, ond ym marw'n fuan wedyn ac yn cael ei ddilyn gan ei fab Aripert.

Genedigaethau 
Ymerawdwr Shōmu, ymerawdwr Japan (bu farw 756)
Li Bai (neu Li Po), bardd Sineaidd (bu farw 762)
Wang Wei, bardd Sineaidd (bu farw 761)

Marwolaethau 
8 Medi - Pab Sergius I
Raginpert, brenin y Lombardiaid

701
700

7g - 8g - 9g 
650au 660au 670au 680au 690au - 700au - 710au 720au 730au 740au 750au 
695 696 697 698 699 - 700 - 701 702 703 704 705

Digwyddiadau 
Musa bin Nusair yn gorchfygu byddin y Berberiaid yn Algeria.
Sant Adamnan yn perswadio 51 brenin i dderbyn y Cáin Adomnáin.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Di Renji, Canghellor China (g. 630)
Cunincpert, brenin y Lombardiaid

700
699

6g - 7g - 8g 
640au 650au660au 670au 680au - 690au - 700au 710au 720au 730au 740au 
694 695 696 697 698 - 699 - 700 701 702 703 704

Digwyddiadau 
Y cadfridog Umayyad Hajjaj yn gorchfygu gwrthryfel gan Ibn al-Ash'ath.

Genedigaethau 
Imam Abu Hanifa, ysgolhaig Islamaidd

Marwolaethau 
3 Chwefror - Sant Werburgh

699
Maldwyn (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Maldwyn yw'r enw ar etholaeth Senedd Cymru yn rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw .

Aelodau Cynulliad 

 1999 – 2011: Mick Bates (Y Democratiaid Rhyddfrydol)
 2011 – presennol: Russell George (Y Blaid Geidwadol)

Canlyniadau etholiad

Etholiadau yn y 2020au

Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Gweler hefyd 
Maldwyn (etholaeth seneddol)

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd Cymru
Powys
Caerffili (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru yw Caerffili o fewn i Ranbarth Dwyrain De Cymru. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yw .

Bu Jeffrey Cuthbert yn cynrychioli Caerffili yn y Cynulliad o 2003 ar ôl i Ron Davies ymddiswyddo cyn yr etholiad hwnnw, hyd 2016. Etholwyd Hefin David fel AC yr etholaeth yn 2016. Mae'r etholaeth yn rhan o ranbarth Dwyrain De Cymru. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yw .

Aelodau
 1999 - 2013: Ron Davies (Llafur)
 2003 - 2016: Jeffrey Cuthbert (Llafur)
 2016 - presennol: Hefin David (Llafur)

Etholiadau

Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Gweler hefyd
Caerffili (etholaeth seneddol)

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd Cymru
Caerffili
698

6g - 7g - 8g 
640au 650au660au 670au 680au - 690au - 700au 710au 720au 730au 740au 
693 694 695 696 697 - 698 - 699 700 701 702 703

Digwyddiadau 
Tiberius III yn diorseddu Leontius i ddod yn Ymerawdwr Bysantaidd.
Yr Arabiaid yn cipio Carthago oddi wrth yr Ymerodraeth Fysantaidd ac yn dinistrio'r ddinas.

Genedigaethau 
 Wang Wei, bardd Sineaidd

Marwolaethau 
Sant Eadberht, Esgob Lindisfarne

698
Torfaen (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru o fewn Rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru yw Torfaen. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yw .

Aelodau Cynulliad 
 1999 – presennol: Lynne Neagle (Llafur)

Ym Mai 2020, newidiwyd yr enw o'r Cynulliad Cenedlaethol i Senedd Cymru.

Aelodau o'r Senedd
 1999 – 2021: Lynne Neagle (Llafur)

Etholiadau

Gweler Hefyd
Torfaen (etholaeth seneddol)

Etholaethau Senedd Cymru
Polisi tramor

Polisi cyhoeddus cenedlaethol yw polisi tramor sydd yn cynnwys strategaethau a lunir gan wladwriaeth sofran i ddiogelu a sicrháu buddiannau'r wlad ac i ennill ei hamcanion yng nghysylltiadau rhyngwladol. Mae'n ymwneud â sut mae gwladwriaethau yn gweithredu, adweithio, a rhyngweithio fel gweithredyddion ar y lwyfan ryngwladol. Mae polisi tramor yn stradlu dau amgylchedd: un mewnol, neu fewnwladol; ac un allanol, neu fyd-eang.

Gan amlaf swydd pennaeth y llywodraeth a'r gweinidog neu ysgrifennydd tramor yw llunio polisi tramor. Mewn rhai gwledydd mae'r ddeddfwrfa genedlaethol yn cyfrannu'n sylweddol hefyd.

Gweler hefyd
 Athrawiaeth polisi tramor
 Dadansoddiad polisi tramor
 Daearwleidyddiaeth
 Diplomyddiaeth
 Foreign Policy
 Gweinidog tramor
 Llysgennad
 Penderfyniadau yng nghysylltiadau rhyngwladol

Cyfeiriadau

Ffynhonnell

 
Cysylltiadau rhyngwladol
Tramor
697

6g - 7g - 8g 
640au 650au660au 670au 680au - 690au - 700au 710au 720au 730au 740au 
692 693 694 695 696 - 697 - 698 699 700 701 702

Digwyddiadau 
Diwedd teyrnasiad yr Ymerodres Jitō, ymerodres Japan; yr Ymerawdwr Mommu yn dod i'r orsedd
(Tua'r dyddiad yma) Cyngor Birr, pan dderbyniodd rhan ogleddol Iwerddon y dull newydd o benderfynu dyddiad y Pasg. Yn y synod yma mae Adamnan yn cyhoeddi ei Cáin Adomáin.
Paolo Lucio Anafesto yn cael ei ethol fel Doge cyntaf Fenis

Genedigaethau

Marwolaethau 

697
696

6g - 7g - 8g 
640au 650au660au 670au 680au - 690au - 700au 710au 720au 730au 740au 
691 692 693 694 695 - 696 - 697 698 699 700 701

Digwyddiadau 
 Y Califf Umayyad Abd al-Malik yn gwneud y Dinar yn arian swyddogol yn ei deyrnas.

Genedigaethau 
 Osred I, brenin Northumbria (bu farw 716)

Marwolaethau 

696
695

6g - 7g - 8g 
640au 650au 660au 670au 680au - 690au - 700au 710au 720au 730au 740au 
690 691 692 693 694 - 695 - 696 697 698 699 701

Digwyddiadau 
Pobl Caergystennin yn gwrthryfela yn erbyn yr Ymerawdwr Bysantaidd, Justinian II. Mae'n cael ei alltudio a Leontius yn dod yn ymerawdwr.

Genedigaethau

Marwolaethau 

695
694

6g - 7g - 8g 
640au 650au 660au 670au 680au - 690au - 700au 710au 720au 730au 740au 
689 690 691 692 693 - 694 - 695 696 697 698 699

Digwyddiadau 
Y Maronitiaid yn gorchfygu Justinian II

Genedigaethau

Marwolaethau 

694
693

6g - 7g - 8g 
640au 650au 660au 670au 680au - 690au - 700au 710au 720au 730au 740au 
688 689 690 691 692 - 693 - 694 695 696 697 698

Digwyddiadau 

Y Mwslimiaid yn cipio dinas Viseu (Portiwgal) oddi wrth yr Ymerodraeth Fysantaidd

Genedigaethau

Marwolaethau 

693
692

6g - 7g - 8g 
640au 650au 660au 670au 680au - 690au - 700au 710au 720au 730au 740au 
687 688 689 690 691 - 692 - 693 694 695 696 697

Digwyddiadau 
Yr Arabiaid yn gorchfygu Armenia

Genedigaethau

Marwolaethau 
Ibn Zubayr, califf Mwslimaidd

692
Marathon, Groeg

Mae Marathon (Groeg Demotig: Μαραθώνας, Marathónas; Groeg Katharevousa: Μαραθών, Marathón) yn dref yn Attica, Gwlad Groeg, sy'n fwyaf enwog fel safle Brwydr Marathon yn 490 CC, pan orchfygwyd y Persiaid gan yr Atheniaid.

Saif Marathon tua 26.2 milltir (42 km) i'r gogledd-ddwyrain o ddinas Athen. Yn ôl y traddodiad, rhedodd yr Atheniad Phidippides o faes y frwydr i Athen gyda'r newyddion am y fuddugoliaeth, a syrthiodd yn farw ar ôl trosglwyddo'r newydd. Y pellter yma a ddefnyddiwyd ar gyfer y ras fodern, y Marathon.

Claddwyd yr Atheniaid a laddwyd yn y frwydr, 192 ohonynt, dan domen gladdu gerllaw. Mae colofn farmor ar y domen yn awr, a pharc bychan o'i hamgylch.

Roedd poblogaeth cymuned Marathon yn 5,453 yn 1991.

Gweler hefyd
 Brwydr Marathon

Trefi Gwlad Groeg
Attica
Parc Cenedlaethol W

Parc cenedlaethol mawr yng ngorllewin Affrica yw Parc Cenedlaethol W (Ffrangeg: "W" du Niger). Fe'i lleolir o gwmpas ymddoleniad ar Afon Niger o siâp "W". Tra bod y rhan fwyaf o'r parc yn gorwedd yn Niger, mae rhannau ohono yn gorwedd yn Benin a Bwrcina Ffaso yn ogystal. Ychydig iawn o bobl sy'n byw yn ei 10,000 km². Creuwyd y parc ar 4 Awst 1954.

Mae'r parc yn adnabyddus am ei famaliaid mawr, gan gynnwys aardvarks, babŵns, byffloau, caracaliaid, cheetahs, eliffantod, afonfeirch, llewpardau, llewod, servalau a warthogs.

Ychwanegwyd y parc at restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn 1996.

Dolenni allanol 
 Tudalen y parc ar wefan UNESCO

Parciau Cenedlaethol Benin
Parciau Cenedlaethol Bwrcina Ffaso
Parciau Cenedlaethol Niger
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Niger
691

6g - 7g - 8g 
640au 650au 660au 670au 680au - 690au - 700au 710au 720au 730au 740au 
686 687 688 689 690 - 691 - 692 693 694 695 696

Digwyddiadau 
Gorffen adeiladu Cromen y Graig yn Jerusalem

Genedigaethau

Marwolaethau 

691
690

6g - 7g - 8g 
640au 650au 660au 670au 680au - 690au - 700au 710au 720au 730au 740au 
685 686 687 688 689 - 690 - 691 692 693 694 695

Digwyddiadau

Genedigaethau 
Rotrude o Treves, Duges y Ffranciaid (bu farw 724)
Pelayo, brenin cyntaf Asturias (bu farw 737)
(Tua'r flwyddyn yma) Rhodri Molwynog ap Idwal, brenin Gwynedd

Marwolaethau 
19 Medi - Theodore o Tarsus, Archesgob Caergrawnt (g. 602)

690
W

W yw trydedd lythyren ar hugain yr wyddor Ladin a'r seithfed lythyren ar hugain yn yr wyddor Gymraeg. Yn y Gymraeg mae'n llafariad fel rheol ond yn gallu bod yn lledlafariad hefyd.

Gweler hefyd 
 W., ffilm (2008) wedi'i seiliedig ar fywyd George W. Bush
Parc Cenedlaethol W, yn Niger, Gorllewin Affrica

Yr wyddor Ladin
Yr wyddor Gymraeg
Graffemau
Gaborone

Prifddinas a dinas fwyaf Botswana, yn ne-orllewin Affrica yw Gaborone (hen enw: Gaberones). Fe'i lleolir yn ne-ddwyrain y wlad yn agos iawn i'r ffin â thalaith Transvaal yng Ngweriniaeth De Affrica. Symudwyd y brifddinas i Gaborone o ddinas Mafeking yn 1965. Lleolir rhan o Brifysgol Botswana a Gwlad Swasi yno.

Mae'r ddinas yn gorwedd i'r dwyrain o anialwch mawr y Kalahari mewn ardal gymharol ffrwythlon. Ceir llyn mawr ar gyrion y ddinas. Mae rheilffordd yn cysylltu'r ddinas â gogledd-ddwyrain y wlad a dinas Bulawayo yn Simbabwe, ac â Johannesburg a Pretoria i'r de dros y ffin yn Ne Affrica.

Dinasoedd Botswana
Prifddinasoedd Affrica
Rhondda (etholaeth seneddol)

Mae Rhondda yn etholaeth seneddol yn ne-ddwyrain Cymru. Yr Aelod Seneddol presennol yw . Roedd hefyd yn etholaeth o 1885 i 1918.

Aelodau Seneddol 
 1885 – 1918: William Abraham (Ryddfrydol-Llafur, 1885-1910 / Llafur, 1910-1918)
 Dilewyd yr etholaeth
 Etholaeth ai-greu
 1974 – 1983: Alec Jones (Llafur)
 1983 – 2001: Allan Rogers (Llafur)
 2001: Chris Bryant (Llafur)

Etholiadau ers 1974

Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Etholiadau yn y 1980au

Etholiadau yn y 1970au

Etholiadau 1885-1910

Etholiadau yn y 1900au

Gweler hefyd 
Rhondda (etholaeth Cynulliad)

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Rhondda Cynon Taf
Gogledd Caerdydd (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yw Gogledd Caerdydd, sy'n danfon un cynrychiolydd i San Steffan.  yw'r Aelod Seneddol.

Pan bleidleisiodd pob Aelod Seneddol Cymreig, namyn un, yn erbyn boddi Capel Celyn David Llywellyn, AS Gogledd Caerdydd oedd yr un hwnnw.

Yn etholaeth Gogledd Caerdydd cafwyd y bleidlais isaf erioed ar gyfer ymgeisydd mewn etholiad cystadleuol, pan lwyddodd Catherine Taylor-Dawson o The Vote For Yourself Rainbow Dream Ticket Party i enill dim ond un bleidlais yn etholiad cyffredinol 2005.

Aelodau Seneddol 

 1950 – 1959: David Llewellyn (Ceidwadol)
 1959 – 1966: Donald Box (Ceidwadol)
 1966 – 1970: Ted Rowlands (Llafur)
 1970 – 1974: Michael Roberts (Ceidwadol)
 1974 – 1983: Ian Grist (Ceidwadol)
 1983 – 1997: Gwilym Jones (Ceidwadol)
 1997 – 2010: Julie Morgan (Llafur)
 2010 – 2015: Jonathan Evans (Ceidwadol)
 2015 - 2017: Craig Williams (Ceidwadol)
 2017: Anna McMorrin (Llafur)

Etholiadau

Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1980au

Etholiadau yn y 1970au

Etholiadau yn y 1960au

Etholiadau yn y 1950au

Gweler Hefyd
Gogledd Caerdydd (etholaeth Cynulliad)

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Caerdydd
Canol Caerdydd (etholaeth seneddol)

Etholaeth Canol Caerdydd yw'r enw ar etholaeth seneddol yn San Steffan. Yr aelod seneddol presennol yw . Am etholaeth Canol Caerdydd 1918 hyd 1950 gweler Caerdydd Canolog (etholaeth seneddol).

Aelodau Seneddol 

 1983–1992: Ian Grist (Ceidwadol)
 1992–2005: Jon Owen Jones (Llafur / Co-op)
 2005–2015: Jenny Willott (Y Democratiaid Rhyddfrydol)
 2015: Jo Stevens (Llafur)

Etholiadau

Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Etholiadau yn y 1980au

Dilewyd yr etholaeth ym 1950 a'i hail greu ym 1983

Gweler Hefyd
Canol Caerdydd (etholaeth Cynulliad)

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Caerdydd
Gorllewin Casnewydd (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yw Gorllewin Casnewydd, sy'n danfon un cynrychiolydd i San Steffan.  yw'r Aelod Seneddol.

Aelodau Seneddol

Etholiadau

Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au

Bu farw Paul Flynn ar 17 Chwefror 2019 a chynhaliwyd isetholiad i ganfod olynydd iddo ar 4 Ebrill 2019

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Etholiadau yn y 1980au

Gweler Hefyd
Gorllewin Casnewydd (etholaeth Cynulliad)

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Casnewydd (sir)
Brwydr Marathon

Ymladdwyd Brwydr Marathon ym mis Medi 490 CC. rhwng yr Ymerodraeth Bersaidd a'r Atheniaid, ar wastadedd Marathon, ychydig i'r gogledd-ddwyrain o Athen. Daw'r wybodaeth am y frwydr yn bennaf o waith yr hanesydd Groegaidd Herodotus.

Roedd dinas-wladwriaethau Groegaidd Ionia wedi gwrthryfela yn erbyn yr Ymerodraeth Bersaidd, ac wedi derbyn cymorth gan Athen. Penderfynodd Darius I, brenin Persia yrru byddin i gosbi'r Atheniaid ac i ymgorffori Groeg yn yr ymerodraeth. Gyrrodd fyddin dan Datis ac Artaphernes gyda llynges, i gipio ynysoedd y Cyclades ac yna ymosod ar Eretria ac Athen. Gyda hwy roedd Hippias, cyn-unben Athen, oedd wedi ei alltudio ac yn gobeithio cael ei enwi'n rheolwr y ddinas wedi iddi gael ei gorchfygu gan y Persiaid. Cipiwyd Eretria, ac yna defnyddiwyd y llynges i lanio'r fyddin Bersaidd, oedd yn ôl barn haneswyr diweddar rhwng 45,000 a 60,000 o filwyr, ym mae Marathon, heb fod ymhell o Athen.

Gwrthwynebwyd hwy gan fyddin o tua 10,000 o Atheniaid a 1,000 o wŷr o ddinas Plataea. Yn ôl Herodotus yr oedd y rhedwr Pheidippides wedi ei yrri i Sparta i ofyn am gymorth. Dychwelodd gyda'r neges na allai'r Spartiaid ddod ar unwaith oherwydd gŵyl grefyddol, ond y byddent yn gyrru byddin cyn gynted ag y byddai'r ŵyl wedi gorffen. Ar y ffordd cafodd weledigaeth o'r duw Pan, a ddaroganodd fuddugoliaeth i'r Groegwyr yn erbyn Persia.

Ymladdwyd y frwydr cyn i'r Spartiaid gyrraedd, gyda'r Groegiaid dan arweiniad Miltiades a'r polemarch Callimachus. Bu'r frwydr yn fuddugoliaeth fawr i'r Groegiaid; yn ôl Herodotus lladdwyd 6,400 o Bersiaid. Llwyddodd y gweddill i ffoi i'w llongau a hwylio ymaith. Dywed Herodotus mai dim ond 192 o Atheniaid ac 11 o wŷr Plataea a laddwyd, yn ei plith Callimachus y polemarch. Ymhlith y milwyr yn y fyddin Athenaidd roedd y dramodydd enwog Aeschylus.

Claddwyd y Groegiaid a laddwyd yn y frwydr ar faes y gad, a chodwyd tomen uwch eu bedd. Ar y bedd rhoddwyd epigram gan y bardd Simonides:

Ελλήνων προμαχούντες Αθηναίοι Μαραθώνι
χρυσοφόρων Μήδων εστόρεσαν δύναμιν

(Yr Atheniaid, amddiffynwyr y Groegiaid, ym Marathon
a ddinistriodd rym y Mediaid eurwisg)

Mae traddodiad diweddarach (nid yw Herodotus yn sôn amdano) fod Pheidippides wedi rhedeg o faes y frwydr i Athen gyda'r newyddion am y fuddugoliaeth, ac yna wedi cwympo'n farw wedi dweud ei neges. O'r stori yma y rhoddwyd yr enw Marathon i'r ras fodern.

Rhoddodd y frwydr yma ddiwedd ar ymdrech gyntaf yr Ymerodraeth Bersaidd i orchfygu Gwlad Groeg. Ddeng mlynedd yn ddiweddarach daeth mab Darius, Xerxes I gyda byddin a llynges lawer mwy i wneud ail ymgais.

Marathon
Groeg yr Henfyd
Becket

Drama yn Ffrangeg gan Jean Anouilh yw Becket ou l'honneur de Dieu ("Becket neu Anrhydedd Duw") (1959). Mae'r ddrama yn adrodd hanes y gwrthdaro rhwng Thomas Becket a Harri II, brenin Lloegr a arweiniodd at lofruddio Becket yng Nghaergaint ym 1170. Mae'n cynnwys nifer o wallau hanesyddol, fel y cydnabu'r awdur.

Ffilm
Mae'r ffilm (1964) yn serennu Richard Burton, Peter O'Toole a Siân Phillips.

Jean Anouilh
Dramâu 1959
Dramâu Ffrangeg gan ddramodwyr o Ffrainc
Llên Ffrainc yn yr 20fed ganrif
Western Mail

Mae'r Western Mail yn bapur newydd beunyddiol yn yr iaith Saesneg a gyhoeddir gan y cwmni Media Wales Ltd yng Nghaerdydd sydd yn berchen i Trinity Mirror un o gwmniau newyddion mwyaf y DU. Fe'i sefydlwyd yn 1869. Mae'n disgrifio ei hun fel "papur cenedlaethol Cymru". Cawsai ei gyhoeddi yn fformat argrafflen hyd 2004, pan newidiodd i fformat compact.

Yn ogystal â newyddion Cymru a gwledydd eraill Prydain a rhywfaint o newyddion tramor, mae'r papur yn rhoi llawer o le i newyddion rygbi, pêl-droed ac athletau Cymreig.

Hanes
Yn hanesyddol, yr oedd cysylltiad cryf rhwng y Western Mail a'i berchnogion, meistri'r diwydiant glo a haearn yn ne Cymru. Arweiniai hyn at agwedd lai na diduedd tuag at anghydfod diwydiannol yn y diwydiannau hynny, yn arbennig yn achos streiciau mawr y glowyr, agwedd a gofir hyd heddiw gan rai. Yn ogystal mae wedi dilyn gogwydd digon Prydeinig dros y blynyddoedd, yn arbennig tuag at teulu brenhinol Lloegr a'r mudiad cenedlaethol yng Nghymru.

Yn ddiweddar fodd bynnag, ac yn arbennig ers datganoli a sefydlu Cynulliad Cenedlaethol Cymru, mae'r papur wedi mabwysiadu safbwynt mwy poblogaidd, Cymreigaidd.

Ei brif gystadleuydd yn y farchnad Gymreig yw'r Daily Post yn y gogledd. Ers tro byd mae'r Daily Post wedi rhoi'r gorau i gystadlu llawer yn y De â'r Western Mail ac yn canolbwyntio bron yn llwyr ar y Gogledd, ond mae'r Western Mail yn cael ei weld fel papur i Dde Cymru gan nifer o bobl yn y Gogledd o hyd. Mae'n debyg fod rhaniad ffocws daearyddol y ddau bapur yn deillio o'r ffaith eu bod yn rhannu'r un perchennog, sef cwmni Trinity Mirror ccc. Byddai'r cynllun arfaethedig i gyhoeddi papur newydd beunyddiol Cymreig arall yn y dyfodol agos, The Welsh Globe yn cynyddu'r gystadleuaeth mae'r papur yn ei wynebu.

Prin yw'r defnydd o'r Gymraeg yn y Western Mail. Ar un adeg roedd yr ysgolhaig Bedwyr Lewis Jones yn sgwennu colofn iddo ar eirdarddiad geiriau Cymraeg.

Yn 2016 penodwyd y golygydd benywaidd cyntaf ers i'r papur gychwyn. Cychwynodd Catrin Pascoe ar ei swydd ar 1 Mawrth 2016 gan olynu Alan Edmunds, a symudodd i swydd cyfarwyddwr rhanbarthol gyda Trinity Mirror.

Gwefan
Cychwynodd gwmni y Western Mail eu gwefan gynta yn 1997 o dan y brand 'Total Wales' gan ddefnyddio deunydd o'r papur newydd a nodweddion eraill o gylchgronau y cwmni.. Datblygodd hyn dros y blynyddoedd gyda ail-lansiad o dan y brand 'Wales Online' yn 2008. Erbyn hyn mae'r wefan yn cynnwys storiau sy'n diweddaru drwy'r dydd, erthyglau o'r papur newydd a erthyglau arbennig i'r wefan. Mae yna newid pwyslais wedi digwydd gyda cynnydd mawr mewn erthyglau 'rhestr', yn yr arddull a boblogeiddwyd gan wefan Buzzfeed, er mwyn denu darllenwyr i ddilyn dolenni o wefannau cymdeithasol. Mae nifer wedi beirniadu y strategaeth yn cynnwys undeb y newyddiadurwyr yr NUJ.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan Newyddion 'Wales Online', gan Media Wales

Y cyfryngau yng Nghaerdydd
Papurau newydd Saesneg Cymru
Sefydliadau 1869
Jean Anouilh

Dramodydd o Ffrancwr oedd Jean Anouilh (23 Mehefin 1910 - 3 Hydref 1987), a ystyrir yn un o ddramodwyr mwyaf yr 20g yn y Ffrangeg.

Llyfryddiaeth
 L'Hermine (1931)
 Mandarine (1933)
 Y avait un prisonnier (1935)
 Le voyageur sans bagage (1937)
 La sauvage (1938)
 Le Bal des Voleurs (1938)
 Léocadia (1940)
 Eurydice (1941)
 Le Rendez-vous de Senlis (1941)
 Antigone (1942) (cyfieithiad Cymraeg gan Roy Owen ym 1996)
 Roméo et Jeannette (1946)
 L'Invitation au Château (1947)
 Ardèle ou la Marguerite (1948)
 La répétition ou l'amour puni (1950)
 Colombe (1951)
 La valse des toréadors (1952)
 L'Alouette (1952)
 Ornifle ou le courant d'air (1955)
 Pauvre Bitos ou le dîner de têtes (1956)
 L'hurluberlu ou le réactionnaire amoureux (1959)
 La petite Molière (1959)
 Becket ou l'honneur de Dieu (1959)
 La Grotte (1961)
 Le boulanger, la boulangère et le petit mitron (1968)
 Cher Antoine; ou l'amour raté (1969)
 Les poissons rouges; ou Mon père, ce héros (1970)
 Tu étais si gentil quand tu étais petit (1972)
 Monsieur Barnett (1974)
 L'Arrestation (1975)
 Chers zoizeaux (1976)
 Vive Henri IV (1978)
 La Culotte (1978)
 La Foire d'empoigne (1979)
 Le Nombril (1981)

Cyfeiriadau

 
Dramodwyr Ffrangeg
Dramodwyr Ffrengig
Genedigaethau 1910
Llenorion Ffrengig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1987
Pobl o Bordeaux
I, Claudius

Nofel gan Robert Graves yw I, Claudius, a gyhoeddwyd yn 1934.  Hon oedd y gyntaf o ddwy nofel am yr ymerodr Rhufeinig Claudius (gyda'r dilyniant, Claudius the God). 
Mae'r stori'n dilyn adroddiadau hanesyddol am deyrnasiadau ymerawdwyr Rhufeinig cynnar.

Cymeriadau
Claudius, ymerawdwr Rhufain
Tiberius, ymerawdwr Rhufain
Augustus, ymerawdwr Rhufain
Livia, gwraig Augustus
Caligula, ymerawdwr Rhufain
Nero Claudius Drusus, tad Claudius
Antonia, mam Claudius
Germanicus, brawd Claudius
Marcus Vipsanius Agrippa
Agrippina, merch Agrippa a gwraig Germanicus
Messalina, gwraig Claudius

Llên Lloegr yn yr 20fed ganrif
Llyfrau gan Robert Graves
Nofelau 1934
Nofelau hanesyddol
Nofelau Saesneg gan awduron o Loegr
Dune

Nofel wyddonias gan Frank Herbert yw Dune (1965). Enillodd Wobr Hugo yn 1966 a Gwobr Nebula am y Nofel Orau. Fe ddisgrifir Dune yn aml fel nofel wyddonias orau erioed.

Cyfeiriadau

Nofelau 1965
Nofelau gwyddonias
Nofelau Saesneg gan awduron o'r Unol Daleithiau
Sophie El Goulli

Awdures yn yr iaith Ffrangeg o Diwnisia oedd Sophie El Goulli (4 Chwefror 1931 – 10 Hydref 2015). Cafodd ei geni yn Sousse. Astudiodd ym Mharis a dychwelodd i Diwnisia yn 1956, pan enillodd y wlad ei hannibyniaeth, i ddysgu fel Athrawes Ffrangeg ym Mhrifysgol Tiwnis.

Ysgrifennodd sawl cyfrol o farddoniaeth Ffrangeg, chwedlau i blant, bywgraffiad o Ammar Farhat (un o arwyr y frwydr dros annibyniaeth) a dwy nofel, yn ogystal â chyfrannu i'r wasg, gan ennill sawl gwobr academaidd a phoblogaidd, yn Nhiwnisia ei hun ac yn Ffrainc hefyd. Ei chyfrol ddiweddaraf oedd Hashtart[:] à la naissance de Carthage, sy'n adrodd hanes un o lawforwynion y frenhines lled-chwedlonol Elissa, sefydles dinas Carthago.

Llyfryddiaeth

Cerddi
Signes
Vertige solaire
Lyriques
Cantate

Straeon
Le joueur d'échecs
Le soleil et la pluie
Le roi qui s'ennuyait
NofelauLes mystères de TunisHashtart: à la naissance de Carthage (Tiwnis, 2004)
BywgraffiadAmmar Farhat''

Genedigaethau 1931
Marwolaethau 2015
Beirdd Ffrangeg
Nofelwyr Ffrangeg
Llenorion Tiwnisaidd yn yr iaith Ffrangeg
Llenorion yr 20fed ganrif
Llenorion yr 21ain ganrif
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
A4080

Priffordd yn Ynys Môn yw'r A4080.

Mae'n ymestyn fel hanner cylch drwy ochr de-orllewinol yr ynys, gan redeg o'r A5 yn Llanfairpwllgwyngyll trwy Niwbwrch, Aberffraw a Rhosneigr, ac ail-ymuno a'r A5 yn agos at Bryngwran.

Cludiant yn Ynys Môn
Ffyrdd Cymru
A545

Un o brif lonydd Ynys Môn yw'r A545.

Mae'n rhedeg rhwng Porthaethwy a Biwmares. Rhwng Glyn Garth a Phenrhyn Safnas mae'r ffordd yn droellog ac yn rhedeg ar hyd ochr llethrau serth a choediog.  Caiff ei amharu ar adegau gan dir-lithriadau neu coed yn disgyn ar draws y ffordd.

Cludiant yn Ynys Môn
Ffyrdd Cymru
689

6g - 7g - 8g 
630au 640au 650au 660au 670au - 680au - 690au 700au 710au 720au 730au 
684 685 686 687 688 - 689 - 690 691 692 693 694

Digwyddiadau 
Brwydr Coronate: Byddin Cunincpert, brenin y Lombardiaid, yn gorchfygu byddin Alahis
Brwydr Dorestad: Y Ffranciaid dan Pippin o Herstal, Maer y Llys, yn gorchfygu'r Ffrisiaid dan eu brenin Radbod. Mae'r Ffranciaid yn meddiannu aberoedd Afon Rhein.

Genedigaethau

Marwolaethau 

689

da:680'erne#689
688

6g - 7g  - 8g 
630au 640au 650au 660au 670au - 680au - 690au 700au 710au 720au 730au  
683 684 685 686 687 - 688 - 689 690 691 692 693

Digwyddiadau
Yr Ymerawdwr Bysantaidd Justinian II yn gorchfygu'r  Bwlgariaid

Genedigaethau
 (Tua'r flwyddyn yma) Siarl Martel (bu farw 741), Maer y Llys teyrnas y  Ffranciaid

Marwolaethau
Perctarit, brenin y Lombardiaid

688

da:680'erne#688
687

6g - 7g - 8g 
630au 640au 650au 660au 670au - 680au - 690au 700au 710au 720au 730au 
682 683 684 685 686 - 687 - 688 689 690 691 692

Digwyddiadau 
15 Rhagfyr - Pab Sergius I yn olynu Pab Conon fel y 84ydd pab
Pepin o Herstal, Maer y Llys teyrnas Austrasia, yn gorchfygu Theuderic III brenin Neustria ym Mrwydr Tertry gerllaw Péronne. Daw Pepin yn reolwr de facto y ddwy deyrnas Ffrancaidd.

Genedigaethau

Marwolaethau 
21 Medi - Conon, Pab
Cuthbert o Lindisfarne, Sant
Erwig, brenin y Fisigothiaid.

687

da:680'erne#687
Sparta

Roedd Sparta (Groeg: Σπάρτη [Sparte]), neu Lacedaimon (Groeg: Λακεδαιμων [Lakedaimon]) yn ddinas-wladwriaeth yng Ngwlad Groeg yr Henfyd. "Sparta" oedd enw'r ddinas ei hun, a "Lacedaimon" neu "Laconia" enw y ddinas-wladwriaeth, ond yn aml defnyddir y ddau enw fel pe baent yn gyfystyr. Erbyn hyn mae Sparta yn  enw y dref a saif gerllaw safle'r hen ddinas.

Saif Sparta ar benrhyn y Peloponese, gerllaw Afon Eurotas. Sefydlwyd y ddinas ar ôl concwest Mesenia gan drigolion Laconia rhwng 730 CC. a 710 CC.. Doriaid oedd y trigolion yn y cyfnod hanesyddol. Tyfodd y ddinas yn raddol, yn enwedig ar ôl y newidiadau a gyflwynwyd gan Licurgus yn y 7c CC.. Amcan y newidiadau oedd cryfhau Sparta yn filwrol, ac ystyrid mai gan Sparta yr oedd y fyddin gryfaf  o ddinas-wladwriaethau Groeg.

Ymhlith yr enwocaf o frwydrau Sparta mae Brwydr Thermopylae yn 480 CC., pan laddwyd 300 o Spartiaid dan eu brenin Leonidas, ynghyd â 700 o Thesbiaid, wrth amddiffyn bwlch Thermopylae yn erbyn byddin enfawr Ymerodraeth Persia dan y brenin Xerxes. Y flwyddyn ganlynol gorchfygwyd y Persiaid yn derfynol ym Mrwydr Platea gan fyddin o Roegiaid dan arweiniad Pausanias, brenin Sparta.

Wedi gorfchfygu'r Persiaid, roedd grym cynyddol Athen yn bryder i'r Spartiaid a'u cyngheiriaid, yn enwedig Corinth. O ganlyniad dechreuodd Rhyfel y Peloponese, a barhaodd am dros ugain mlynedd. Yn 404 CC. bu raid i Athen ildio i Sparta a'i cyngheiriaid, ac am gyfnod nid oedd amheuaeth nad Sparta oedd y grym pennaf yng Ngroeg.

Yn 371 CC. gorchfygwyd y Spartiaid ym Mrwydr Leuctra gan fyddin Thebes dan eu cadfridog Epaminondas. Yn dilyn y frwydr yma, collodd Sparta ei safle fel dinas-wladwriaeth gryfaf Groeg. Yn 188 CC ymosododd Philopoemen, cadfridog Cynghrair Achaea, ar Laconia, dinistrio'r mur oedd wedi ei adeiladu o amgylch Sparta, a diddymu cyfraith Sparta gan roi'r gyfraith Achaeaidd yn ei lle.

Yn 192 CC ymatebodd Cynghrair Achaea i ymgais Sparta i adennill tiriogaethau coll trwy yrru llysgenhadaeth i Weriniaeth Rhufain. Yr un pryd ymosododd byddin Achaeaidd dan Philopoemen a llynges dan Tiso ar Gythium. Llwyddodd y Spartiaid i orchfygu'r llynges, ac wedi brwydr yn erbyn byddin Sparta tu allan i Gythium gorfodwyd Philopoemen i encilio i Tegea. Roedd ail ymosodiad Philopoemen ar Sparta yn fwy llwyddiannus; gorchfygodd fyddin Nabis, tyrannos Sparta. Apeliodd Nabis i Gynghrair Aetolia am gymorth, ond pan gyrhaeddodd 1,000 o ŵyr meirch Aetolaidd dan Alexamenus, llofruddiwyd Nabis a meddiannwyd Sparta gan yr Aetoliaid. Llwyddodd pobl Sparta i'w gorfodi i encilio o'r ddinas, ond manteisiodd Philopoemen a'r fyddin Achaeaidd ar y cyfle i gipio Sparta, a'i gorfodi i ymuno â Chynghrair Achaea. Daeth y cynghrair yn feistr ar y cyfan o'r Peloponnesos, a rhoddwyd diwedd ar annibyniaeth Sparta.

Groeg yr Henfyd
686

6g - 7g - 8g 
630au 640au 650au 660au 670au - 680au - 690au 700au 710au 720au 730au 
681 682 683 684 685 - 686 - 687 688 689 690 691

Digwyddiadau 
 22 Hydref - Pab Conon yn olynu Pab Ioan V fel y 83ydd pab
Yr Ymerodres Jitō yn dod yn ymerodres Japan

Genedigaethau

Marwolaethau 
2 Awst - Pab Ioan V
Ymerawdwr Temmu, ymerawdwr Japan

686

da:680'erne#686
Ideoleg

Casgliad neu system o gysyniadau, syniadau a chredoau yw ideoleg neu ddelfrydeg. Bathwyd y term idéologie gan yr athronydd o Ffrancwr Antoine Destutt de Tracy ym 1796 i ddiffinio "gwyddor syniadau". Maent yn gysyniad unigryw i wleidyddiaeth; sonir am ideolegau economaidd, ond mae'r rhain ynghlwm wrth farnau a chredoau gwleidyddol a chymdeithasol, ac nid o reidrwydd damcaniaeth economaidd.

Cyfuniad o syniadaeth ddisgrifiadol a normadol, neu wleidyddeg a gwleidydda, yw ideoleg. Tair nodwedd sylfaenol sydd i'r ideoleg benodol: beirniadaeth ar y drefn sy'n bod, gweledigaeth o gymdeithas y dyfodol, a damcaniaeth o newid gwleidyddol. Amlinellir casgliad o farnau a syniadau, yn aml yn seiliedig ar egwyddorion a gwerthoedd personol a chymdeithasol, gan ysbrydoli gweithredu gwleidyddol er mwyn ennill amcanion i roi'r agenda ddelfrydol ar waith.

Nid yw pawb yn gytûn ar ddiffiniad y gair ideoleg a pha syniadau ac agweddau gwleidyddol sy'n dod o dan y label hon. Er enghraifft, dadleua nifer o geidwadwyr pragmataidd taw tuedd neu agwedd meddwl yw ceidwadaeth, ac nid ideoleg.

Hanes y cysyniad 
Daw'r cysyniad modern o ideoleg o waith Karl Marx, Yn ôl Marx, cyfundrefnau ffug o gysyniadau gwleidyddol, cymdeithasol a moesol a ddyfeisir a chynhalir gan y dosbarthau llywodraethol am hunan-les yw ideolegau, e.e. bydd hierarchaethau crefyddol yn cefnogi cyfundrefnau bydd yn cadw'r arweinwyr yn gyfoethog.

Yn yr ugeinfed ganrif datblygodd nodwedd eithafol mewn ideolegau. Mae eu hymlynwyr yn credu bod eu system o theorïau gwleidyddol yn gwbwl anghytûn ag ideolegau eraill – y brif enghraifft o hyn yw comiwnyddiaeth a ffasgiaeth. Tuedda cysyniadau gwleidyddol eraill, megis sosialaeth, democratiaeth, a cheidwadaeth, i fod yn llai gyfyngedig; mae eu dilynwyr yn anghytuno ar rai faterion ond yn cytuno ar eraill.

Datblygodd ideolegau neilltuol yn sgil gwrthdaro penben yr Ail Ryfel Byd a'r Rhyfel Oer. Mudiadau megis ffeministiaeth, amgylcheddaeth, ffwndamentaliaeth grefyddol ac amlddiwylliannaeth sy'n diffinio'r byd ôl-ddiwydiannol, ôl-gomiwnyddol yn oes globaleiddio.

Cyfeiriadau 

 
Athroniaeth wleidyddol
Gwyddor gwleidyddiaeth
Cenedl-wladwriaeth

Math o wladwriaeth sy'n bodoli i ddarparu tiriogaeth sofranaidd ar gyfer cenedl yw cenedl-wladwriaeth. Mae'r wladwriaeth yn fro wleidyddol a daearwleidyddol, a'r genedl yn fro ddiwylliannol ac/neu ethnig; awgrymir y cysyniad o'r genedl-wladwriaeth eu bod yn cyd-ddigwydd yn ddaearyddol, yn wahanol i fathau eraill o'r wladwriaeth a fodolont ers talwm.

Yn ymarferol, mae dinasyddion cenedl-wladwriaeth yn rhannu iaith, diwylliant, a dull o fyw tebyg. Byddai byd o genedl-wladwriaethau yn gweithredu'r hawl i annibyniaeth ac ymreolaeth ar gyfer pob genedl, cysyniad craidd yn ideoleg cenedlaetholdeb.

Gwladwriaeth
Daearyddiaeth wleidyddol
Gwyddor gwleidyddiaeth
Mathau o wladwriaethau
685

6g - 7g - 8g 
630au 640au 650au 660au 670au - 680au - 690au 700au 710au 720au 730au 
680 681 682 683 684 - 685 - 686 687 688 689 690

Digwyddiadau 
Abd al-Malik ibn Marwan (685-705) yn olynu Marwan I (684-685) fel califf yr Umayyad.
Justinianus II yn olynu Cystennin IV fel Ymerawdwr Bysantaidd
20 Mai – Brwydr Dun Nechtain rhwng y Pictiaid a'r Northumbriaidd 
23 Gorffennaf - Pab Ioan V yn olynu Pab Bened II fel yr 82il pab.

Genedigaethau

Marwolaethau 
20 Mai - Ecgfrith, brenin Northumbria (lladdwyd ym Mrwydr Dun Nechtain)
 Medi - Cystennin IV, Ymerawdwr Bysantaidd

685

da:680'erne#685
Aderyn mudol

Aderyn mudol yw aderyn sy'n teithio'n rheolaidd i wahanol ardaloedd yn ôl y tymhorau. Mae llawer o adar yn symud cannoedd neu filoedd o filltiroedd, er enghraifft mae llawer o adar y tir yn nythu yn y gogledd, rhai cyn belled a'r Arctig, ac yn hedfan tua'r de i dreulio'r gaeaf. Er enghraifft mae llawer o adar sy'n nythu yng ngogledd Ewrop yn treulio'r gaeaf yn Affrica. Mae rhywfaint o adar sy'n nythu ymhellach i'r de, er enghraifft rhan ddeheuol De America ac Awstralasia, yn mudo tua'r gogledd i ardaloedd cynhesach at y gaeaf, ond nid yw hyn mor gyffredin.

Mae'n fanteisiol i'r adar nythu yn y gogledd, gan fod y dyddiau'n hirach yn yr haf a mwy o gyfle i gael bwyd i'r cywion. Fel mae'r dyddiau'n byrhau maent yn paratoi i fudo tua'r de. Mae rhai rhywogaethau yn fudol neu'n sefydlog yn ôl y rhan o'r byd lle maent yn byw; er enghraifft mae'r Fwyalchen yn mudo tua'r de neu tua'r gorllewin o wledydd Llychlyn, ond nid yw'r Mwyeilch sy'n byw ymhellach i'r de yn Ewrop yn mudo.

Gall adar fudo dros bellteroedd llawer llai hefyd, er enghraifft rhywogaethau sy'n nythu yn y mynyddoedd yn symud i dir is ar gyfer y gaeaf.

Mae rhai adar y môr yn aml yn mudo dros filoedd o filltiroedd. Dywedir fod Môr-wennol y Gogledd yn gweld mwy o olau dydd nag unrhyw beth byw arall, gan ei bod yn medru mudo o gyrion yr Arctig i gyrion yr Antarctig. Modrwywyd un o'r rhywogaeth yma ar Ynysoedd y Farne ar arfordir dwyreiniol Lloegr pan yn gyw, a thri mis ar ôl hedfan am y tro cyntaf roedd yn Melbourne, Awstralia, pellter o dros 22,000 km (14,000 milltir). Credir bod Aderyn drycin Manaw a fodrwywyd ar Ynys Enlli yn 1957 wedi teithio dros 8 miliwn km (5 miliwn o filltiroedd) yn ystod ei fywyd hyd yma; roedd yr aderyn yma yn dal yn fyw yn 2004.

Adar
The Magician's House

Pedwarawd o nofelau gan William Corlett yw The Magician's House ("Tŷ y Dewin") (1990 - 1992).

Nofelau
The Steps up the Chimney
The Door in the Tree
The Tunnel Behind the Waterfall
The Bridge in the Clouds

Nofelau 1990
Nofelau Saesneg
684

6g - 7g - 8g 
630au 640au 650au 660au 670au - 680au - 690au 700au 710au 720au 730au 
679 680 681 682 683 - 684 - 685 686 687 688 689

Digwyddiadau 
Wu Ze Tian yn ennill grym yn Tsieina
Marwan I yn olynu Muawiya II fel califf yr Umayyad
26 Mehefin - Pab Bened II yn olynu Pab Leo II fel yr 81fed pab
10 Ionawr - K'inich Kan B'alam II yn dod yn reolwr Palenque

Genedigaethau

Marwolaethau 

684
Z (ffilm)

Ffilm Ffrangeg gan y cyfarwyddwr o Roegwr Costa-Gavras yw Z (1969).

Ffilm iasoer wleidyddol yw hi. Mae'n ffilm sy'n cyfuno dulliau realaethyddol, newyddiadurol ac arddull aflonydd y cinema verité. Mae'n serennu Yves Montand fel y gwleidydd Gregoris Lambrakis sy'n cael ei asasineiddio er mwyn cael coup fel adwaith i hynny ac yn seiledig ar ddigwyddiadau cyfoes gyda chyfeiriadau at y cynllwyn i lofruddio Charles de Gaulle a coup'r cyrnelau yng Ngwlad Groeg. Enillodd Oscar am y ffilm orau mewn iaith dramor.

Er iddi gael ei beirniadau gan rai beirniaid am fod â gormod o ddeialog ynddi mae'n aros yn ffilm rymus gyda diweddglo cofiadwy iawn.

Ffilmiau 1969
Ffilmiau Ffrangeg
Ffilmiau sy'n seiliedig ar nofelau
Nikiforos Diamandouros

Academydd o Roegwr yw Nikiforos P. Diamandouros (Groeg: Νικηφόρος Π. Διαμαντούρος) (ganed 25 Mehefin, 1942, yn Athen, Gwlad Groeg). Er 2003 ef yw'r Ombwdsman Ewropeaidd.

Ombwdsmyn Ewropeaidd
Groegiaid
Genedigaethau 1942