alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Banc Dogger

Banc tywod anferthol yng nghanol Môr y Gogledd yw Banc Dogger (Iseldireg: Doggersbank, Almaeneg: Doggerbank, Daneg: Dogger banke). Saif oddeutu 100 km (62 mill) i'r dwyrain o arfordir dwyreiniol Lloegr. Mae gan y tywyn ei hun arwynebedd o 17,600 km2 (6,800 millt2) - gyda'i hyd yn 260 km (160 mi) a'i led yn 97 km (60 mill) - ac mae'n gorwedd 17–36 m (55-120 tr) dan wyneb y dŵr. Mae gwely'r môr o'i gwmpas, ar gyfartaeldd, 20 m (66 tr) yn is.

Gwyr pysgotwyr ers canrifoedd ei fod yn fan gwych i bysgota a daw ei enw o'r Hen Iseldireg am gychod dal penfras.

Mae sawl brwydr môr wedi'i ymladd ar y banc gan gynnwys Brwydr Banc Dogger yn 1696, 1781,  1915 ac yn 1966 pan suddwyd un o longau tanfor yr Almaen.

Daeareg
Mae'r tir hwn o dan y môr yn debyg i farian, wedi'i ffurfio yn ystod y Pleistosen. Ar adegau o'r oes yr iâ diwethaf roedd yn rhan o'r tir mawr, neu ar adegau yn ynys. Pan cyfeirir ato ar yr adeg yma (pan oedd yn un ag Ynysoedd Prydain) gelwir ef yn Doggerland (neu Dir Dogger).

Tir Dogger
Cysylltai ''doggerland Prydain ag Ewrop. Diflanodd dan y môr rhwng 6,500-6,200 CP wrth i lefel y môr godi, ac o bosib mewn swnami a achoswyd gan 'Lithren Storegga'. yn Oes Ganol y Cerrig roedd y tir yn gyfoethog iawn, gydag amrywiaeth eang o blanhigion ac anifeiliaid yn byw arno.

Cyfeiriadau

Môr y Gogledd
The Smiths

Band roc enwog o'r 80au oedd The Smiths yn dod o Fanceinion. Roedden nhw yn bennaf wedi'i wneud o'r lleisydd Morrissey, y gitarydd Johnny Marr, y Baswr Andy Rourke, a'r drymiwr Mike Joyce. Bu'r band yn rhyddhau pedwar albym, ac yn gweithredu rhwng 1983 a 1987. Roedd y band yn cael ei gydnabod am ei synnau sydd wedi'u gyrru gan gitaryddion, a synnau cras. Bu Johnny Marr yn defnyddio Rickenbacker i gyflawni hyn.

Aelodau 
Morrissey (Steven Patrick Morrissey) (prif ganwr)
Johnny Marr (gitarydd)
Andy Rourke (bas)
Mike Joyce (drymiau)

Ymffurfiad
yn 1978, bu Johnny Marr a Morrissey yn cyfarfod oherwydd

Albymau

Albymau stiwdio

Albymau Casgliad 
Hatful of Hollow
The World Won't Listen
Louder Than Bombs
The Best of, Volume 1
The Best of, Volume 2

Albymau Byw 
Same Old Day
Thank Your Lucky Stars
Rank

Smiths
Connie Fisher

Cantores ac actores yw Connie Fisher (ganed 17 Mehefin 1983) a ddaeth i'r amlwg wrth ddod yn enillydd yn rhaglen y BBC How Do You Solve A Problem Like Maria sef rhaglen a oedd yn chwilio am y Maria gorau i chwarae rhan yn y sioe gerdd The Sound of Music yr oedd Andrew Lloyd Webber am lwyfannu yn Llundain. Mae hi'n siarad Cymraeg gan y magwyd ger Hwlffordd, Sir Benfro.

Bu'n aelod o Gôr Newyddion Da pan yn ifanc iawn ac yr oedd yn gystadleydd rheolaidd yn eisteddfodau Urdd Gobaith Cymru, Eisteddfod Genedlaethol Cymru, ac Eisteddfod Ryngwladol Llangollen. Enillodd Ysgoloriaeth Wilbert Lloyd Roberts yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru.

Agorodd y sioe The Sound of Music ar 15 Tachwedd 2006 i adolygiadau canmoliaethus iawn yn y West End, Llundain.

2008 i'r Presennol
Daeth ei chyfnod yn y sioe i ben ar 23 Chwefror 2008 gyda Summer Strallen yn cymryd y rhan yn ei lle.

Daeth yn aelod o'r orsedd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 2009

Ffynonellau

Cantorion Cymreig
Actorion Cymreig
Genedigaethau 1983
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Edward Davies (hynafiaethydd)

Curad Olveston, Swydd Gaerloyw, hynafiaethydd ac awdur yn yr iaith Saesneg oedd Edward Davies neu "Celtic" Davies (7 Mehefin 1756 – 7 Ionawr 1831). Mae ei ddamcaniaethau am iaith a hanes y Brythoniaid yn cael eu gwrthod gan ysgolheigion mwy diweddar.

Llyfryddiaeth
Celtic Researches on the Origin, Traditions and Languages of the Ancient Britons (1804)
The Mythology and Rites of the British Druids (1809)

Cyfeiriadau

Beirdd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1756
Hynafiaethwyr Cymreig
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig y 18fed ganrif
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1831
Pobl o Swydd Gaerloyw
Pobl addysgwyd yng Ngholeg Crist, Aberhonddu
Y Felinheli

Pentref a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw Y Felinheli (). Saif  ar lan y Fenai rhwng Bangor a Chaernarfon. Mae'r boblogaeth oddeutu 2,000.

Yn ôl cyfrifiad 2001, roedd canran y siaradwyr Cymraeg dros 3 oed yn y Felinheli yn 72%, gyda'r canran fwyaf yn yr oedran 5-9 mlwydd oed, sef 97.8%. Mae cymdeithas Gymraeg gref yma, gyda'r rhan fwyaf o weithgareddau'r pentref yn cael eu cynnal trwy gyfrwng y Gymraeg.

Datblygodd yn wreiddiol fel porthladd yn cludo llechi o chwarel Dinorwig, ac yn sgil hynny, fe fagwyd yr enw "Port Dinorwic", ond nid yw'r enw'n cael ei ddefnyddio bellach mewn unrhyw gylch. Cysylltwyd y chwarel â'r pentref gan reilffordd Padarn.

Mae'r gymuned cychio a hwylio yn y pentref yn un fawr. Mae gan y pentref angorfeydd, marina ac i ychwanegu at hynny, mae gan y Felinheli busnesau morwrol o bob math; mae'r rhain yn cynnwys busnesau taclu, crewyr hwyliau a buarth cychod. Mae gan y pentref hefyd rywfaint o dai haf. Prysur a bywiog yw'r clwb hwylio hefyd, gyda chystadlaethau dingis yn cael eu cynnal ar brynhawniau Sadwrn a Mercher a nosweithiau Gwener.

Adeiladwyd ffordd osgoi ym 1993/'94, ac yn sgil hynny, mae wedi lleihau'r broblem draffig a oedd y bodoli cyn hynny.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Oriel

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Safle BBC - hanes a hen luniau
 Gwyl y Felin
 Clwb Pel-droed 

Afon Menai
Cymunedau Gwynedd
 
Pentrefi Gwynedd
Teyrnas Ceredigion

Roedd Teyrnas Ceredigion yn un o deyrnasoedd cynnar Cymru. Roedd ei thiriogaeth yn gyfateb yn fras i'r sir bresennol, Ceredigion.

Hanes
Yn ôl traddodiad sefydlwyd teyrnas Ceredigion gan Ceredig (Ceretic), un o wyth fab Cunedda Wledig a ddaeth i ogledd Cymru o'r Hen Ogledd yn hanner cyntaf y 4g a sefydlu teyrnas Gwynedd.

Ar ddechrau'r 8g rheolai'r brenin Seisyll ap Clydog yng Ngheredigion. Tua'r flwyddyn 730 ychwanegodd Ystrad Tywi i'r deyrnas; Seisyllwg oedd enw'r deyrnas estynedig newydd.

Cofnodir marwolaeth Arthen, brenin Ceredigion yn yr Annales Cambriae am 807, ynghyd â diffyg ar yr haul.

Ar farwolaeth Gwgon ap Meurig yn 871 dirywio fu hanes y deyrnas. Mae'r Annales Cambriae yn cofnodi anrheithio Ceredigion ac Ystrad Tywi gan Anarawd a llu o Eingl yn 894. Erbyn hanner cyntaf y 10g roedd hi'n rhan o Ddeheubarth dan reolaeth Hywel Dda.

Traddodiadau cynnar
Yn ei bennod ar Ryfeddodau Prydain yn ei lyfr Historia Brittonum mae Nennius yn sôn am fynydd o'r enw Crug Mawr gyda bedd (carnedd efallai) ar ei gopa a gyflawnai wyrthiau.

Brenhinoedd
Ceredig ap Cunedda
Meirchion ap Ceredig 
Cynfelyn ap Meirchion 
Ceredig ap Cynfelyn 
Iusay ap Ceredig / Usai ap Ceredig
Serguil ap Iusay / Serwyl ap Usai
Bodgu ap Serguil / Boddw ap Serwyl
Artbodgu ap Bodgu / Arthfoddw ap Boddw
Artglys ap Artbodgu / Arthlwys ap Arthfoddw
Clydog ap Artglys / Clydog ap Arthlwys
Seisyll ap Clydog
Arthen ap Seisyll (-807)
Dyfnwallon ap Arthgen / Dyfnwal ap Arthwyr (807-825/841)
Meurig ap Dyfnwallon / Meurig ap Dyfnwal (825/841-850/871)
Gwgon ap Meurig - brenin olaf Ceredigion (871-872)

Cantrefi a chymydau
Cantref Penweddig
Genau'r Glyn
Y Creuddyn
Perfedd
Cantref Uwch Aeron (ystyrid Cantref Penweddig yn rhan o ardal Uwch Aeron yn aml)
Mefenydd
Anhuniog
Penardd
Cantref Is Aeron
Caerwedros
Mabwnion
Is Coed
Gwynionydd

Llyfryddiaeth
J. E. Lloyd, A History of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, 3ydd arg. 1937)

 
Hanes traddodiadol Cymru
Teyrnas Dyfed

Roedd teyrnas Dyfed yn un o deyrnasoedd cynnar Cymru. Roedd ei thiriogaeth yn cyfateb yn fras i Sir Benfro heddiw.

Lleolir rhan helaeth dwy o Bedair Cainc y Mabinogi, sef Pwyll Pendefig Dyfed a Manawydan fab Llŷr, yn Nyfed. Arberth yw prif lys Pwyll yn y chwedl.

Cantrefi a chymydau Dyfed 

 Cantref Cemais
 Uwch Nyfer
 Is Nyfer
 Cantref Pebidiog
 Cantref Rhos
 Cantref Daugleddau
 Cantref Penfro
 Cantref Gwarthaf
 Efelffre
 Peuliniog
 Talacharn
 Amgoed (Henllan Amgoed)
 Ystlwyf
 Penrhyn
 Derllys
 Elfed
 Emlyn
 Emlyn Is Cuch
 Emlyn Uwch Cuch

Brenhinoedd Dyfed 
 Anwn ap Macsen (-394?)
 Ednyfed ap Anwn 
 Clotri ap Ednyfed? (-421?)
 Gwledyr ferch Clotri gwraig Triffyn Farfog o Gwyddelig 
 Aircol Lawhir ap Triffyn (-515/527?)
 Gwrthefyr ap Aircol (-538/546?)
 Cyngar ap Gwrthefyr (-570?)
 Pedr ap Cyngar (-590?)
 Arthwyr ap Pedr (598-615)
 Nowy Hen ap Arthwyr (615-650)
 Gwlyddien ap Nowy Hen (650-670)
 Caten ap Gwlyddien (670-690)
 Cadwgan Tredylig ap Caten (690-710)
 Rhain ap Cadwgan (710-730)
 Tewdos ap Rhain (730-760)
 Maredydd ap Tewdos (760-797)
 Rhain ap Maredydd (797-808)
 Triffyn ap Rhein (808-814)
 Owain ap Maredydd (809-811)
Tangwystl ferch Owain gwraig Bledrig Aillt
 Iddon/Tewdr ap Triffyn (-872/876?)
 Hyfaidd ap Bledrig (872-893)
 Llywarch ap Hyfaidd (893-904)
 Rhodri ap Hyfaidd (904-905)

Gweler hefyd 
 Demetae
 Pwyll Pendefig Dyfed
Teyrnas Glywysing

Roedd Teyrnas Glywysing yn un o deyrnasoedd cynnar Cymru. Roedd ei phobl yn ddisgynyddion i'r Silwriaid, llwyth Brythonaidd a drigai yn ne-ddwyrain Cymru yng nghyfnod y Rhufeiniaid. Ychydig iawn a wyddys amdani.

Hanes 
Yn ôl traddodiad, enwyd Glywysing ar ôl Glywys, y brenin a'i sefydlodd. Diau y symudai ffiniau'r deyrnas o bryd i'w gilydd, ond credir fod calon y deyrnas yn gorwedd yn yr ardal rhwng afonydd Wysg a Tawe. Ar adegau roedd ffiniau'r deyrnas yn ymestyn i gynnwys Gwent ac Ergyng, ond rhywbryd cyn yr 8g collwyd Cydweli a Gŵyr i deyrnas Dyfed.

Gwyddys enwau rhai o'r brenhinoedd cynnar, fel Ithel (c.715-145). Ymranodd y deyrnas yn fuan ar ôl ei deyrnasiad.
 
Yn hwyr yn y 10g, daeth teyrnas Glwysing yn rhan o deyrnas Morgannwg neu Gwlad Morgan, a enwyd felly ar ôl ei brenin Morgan Hen.

Brenhinoedd Glywysing 
 Owain Finddu ap Rhun? - Owain fab Macsen Wledig?
 Mor ap Owain
 Solor ap Mor
 Glywys ap Solor
 Gwynllyw ap Glywys (-523)
 Cadog ap Gwynllyw (523-581?)
 Frioc ap Meurig
 Ithel ap Athrwys (VII)
 Morgan Mawr ap Athrwys (VII)
 Morgan Mwynfawr (-654)
 Athrwys ap Morgan (-663)
 Ithel ap Morgan Mawr (VII)
 Morgan Hael ap Ithel (710/715)
 Ithel ap Morgan Hael (745?)
 Brochfael ap Rhys (-755), gor-ŵyr Morgan Mawr
 Rhys ap Ithel (755-765/785?)
 Rhodri ap Ithel
 Arthfael ap Rhys (765/785?-810/825?)
 Rhys ab Arthfael Hen (825-856)
 Hywel ap Rhys (856-886/894)
 Owain ap Hywel ap Rhys (886-930)
 Morgan Hen ab Owain (930-974)
 Idwallon ap Morgan Hen (974-990)
 Rhys ab Owain ap Morgan Hen (990-1000?)
 Iestyn ab Owain ap Morgan Hen (-1015/1043?)
 Hywel ab Owain ap Morgan Hen (1015-1043)
 Rhydderch ap Iestyn (1015-1033)
 Gwrgant ap Ithel Ddu (1033-1042/1055?)
 Gruffudd ap Rhydderch (1033-1055)
 Gruffudd ap Llywelyn (1055-1063)
 Gwrgant ap Ithel Ddu (1063-1070)
 Cadwgan ap Meurig (1070-1074)
 Caradog ap Gruffudd (1074-1081)
 Iestyn ap Gwrgant (1081-1093)

Cyfeiriadau

Glywysing
Morgannwg
Teyrnas Gwent

Roedd Teyrnas Gwent yn un o deyrnasoedd cynnar Cymru. Roedd yn gorwedd yn ne-ddwyrain y wlad gyda thiriogaeth debyg i'r hen sir Gwent.

Yn yr Oesoedd Canol rhannwyd Gwent yn ddau gantref, sef:
Gwent Is Coed
Gwent Uwch Coed

Weithiau mae Gwynllŵg yn cael ei chynnwys gyda Gwent.

Mewn rhai ffynonellau o'r Oesoedd Canol Diweddar, mae trydydd cwmwd neu arglwyddiaeth, ar y ffin rhwng Brycheiniog, Gwent ei hun a Swydd Henffordd, yn cael ei ychwanegu, sef
Ewias ('Ewias Lacy' yn nes ymlaen).

Cymhlethir ein darlun o Went yn yr Oesoedd Canol am fod y Normaniaid wedi creu sawl arglwyddiaeth yno, rhai ohonynt yn seiliedig ar hen unedau Cymreig ac eraill yn greadigaethau newydd. Daeth y rhan fwyaf o dir teyrnas Gwent yn rhan o'r hen Sir Fynwy ac wedyn yn rhan o'r sir newydd Gwent. Heddiw mae rhan ddwyreiniol yr hen deyrnas yn gorwedd yn y Sir Fynwy newydd.

Brenhinoedd Gwent 

Caer-Went
 Ynyr ap Dyfnwal ap Ednyfed ap Anwn - St Madrun ferch Gwerthefyr
 Iddon fab Ynyr Gwent (480 - 490)
 Caradog ap Ynyr
 Meurig ap Caradog - Dyfwn ferch Glywys
 Erbic ap Meurig ?
Caer-Leon
 Anwn ap Macsen
 Tudwal ap Anwn
 Teithrin ap Tudwal
 Teithfallt ap Teithrin
 Tewdrig ap Teithfallt (490 – 493/517)
 Meurig ap Tewdrig (493/517 – 530–540)
 Athrwys ap Meurig (530–540 - 573)
 Frioc ap Meurig - Idnerth ap Meurig ?
 Ithel ap Athrwys ?
 Morgan Mawr ?
 Morgan Mwynfawr ? (-654)
 Anthres ap Morcant ? (654-663)                                                               
 Morgan Hael (- 715/730)
 Ithel ap Morgan Hael (710/715 - 735/740/745/755)
 Brochfael ap Rhys (-755), gor-ŵyr Morgan Mawr
 Ffernfael ap Ithel (755-774)
 Gwrgant ap Ffernfael (774-805)
 Artwyr ap Ffernfael (805-800/810?)
 Idwallon ap Gwrgant (805-842/848)
 Ithel ap Artwyr (842/848-848)
 Meurig ap Ithel (848-849)
 Meurig ap Arthfael Hen (849-874?)
 Ffernfael ap Meurig (874-880)
 Brochfael ap Meurig (880-920?)
 Arthfael ap Hywel (?-916/927?)
 Owain ap Hywel ap Rhys (927-930)
 Cadell ap Arthfael (930-942)
 Cadwgan ap Owain (930-949)
 Morgan Hen ap Owain (942-955)
 Nowy ap Gwriad ap Brochfael (955-970)
 Arthfael ap Nowy (970-983)
 Rhodri ap Elisedd ap Nowy (983-1015)
 Edwyn ap Gwriad (1015-1045),gor-ŵyr Gwriad ap Brochfael
 Meurig ap Hywel (1045-1055)
 Gruffudd ap Llywelyn (1055-1063)
 Cadwgan ap Meurig (1063-1074)
 Caradog ap Gruffudd (1074-1081)
 Iestyn ap Gwrgant (1081-1093)

Gweler hefyd
Gwent
Teyrnasoedd Cymru

Cyfeiriadau

 
Gwent
Erthygl Pedia Trefynwy
Teyrnas Gŵyr

Roedd Teyrnas Gŵyr yn un o deyrnasoedd cynnar Cymru. Canolfan ei grym oedd penrhyn Gŵyr, de Cymru.

Y deyrnas gynnar 
Ychydig iawn a wyddom am hanes y deyrnas. Roedd y prif ganolfannau crefyddol yn cynnwys Llangyfelach (un o eglwysi Dewi Sant) Ystum Llwynarth (a gysylltir â Sant Illtud) a Llandeilo Ferwallt (un o glasau Sant Teilo). Ni wyddys lleoliad y ganolfan wleidyddol.

Cwmwd Gŵyr 
Yn nes ymlaen, creuwyd cwmwd Gŵyr ar diriogaeth yr hen deyrnas. Roedd y cwmwd hwn — yr un mwyaf yng Nghymru o lawer — yn rhan o gantref Eginog gyda'r cantref mawr hwnnw yn ei dro yn rhan o Ystrad Tywi. Hyd at ddyfodiaid y Normaniaid i dde Cymru yn y 1070au, roedd cwmwd Gŵyr yn nwylo brenhinoedd Deheubarth am y rhan fwyaf o'r amser, er bod ymgiprys am reolaeth arno gan Forgannwg hefyd.

Ni wyddys lleoliad canolfan wleidyddol y cwmwd, ond mae'n bosibl yr oedd yn Casllwchwr neu yn ei chyffiniau.

Syrthiodd rhan ddeheuol y cwmwd, sef penrhyn Gŵyr, i ddwylo'r Normaniaid ac ni chafodd ei adfer i reolaeth Deheubarth. Cafodd ei Seisnigeiddio'n arw, fel mae enwau lleoedd uniaith Saesneg penrhyn Gŵyr yn tystio heddiw. Ymranwyd yr hen gwmwd yn ddau gwmwd newydd, sef:

 Gŵyr Is Coed
 Gŵyr Uwch Coed

Roedd Gŵyr Is Coed yn cyfateb yn fras i benrhyn Gŵyr ac yn cael ei amgylchynnu ar dair ochr gan y môr. I'r gogledd gorweddai'r ail gwmwd, oedd yn cynnwys y tir rhwng Afon Llwchwr ac Afon Tawe gan ymestyn i fyny i lethrau isaf y Mynydd Du.

Gweler hefyd 
 Cantrefi a chymydau Cymru
 Penrhyn Gŵyr
 Ystrad Tywi

Gwyr
Penrhyn Gŵyr
Gwyr
Teyrnas Morgannwg

Roedd Teyrnas Morgannwg yn un o deyrnasoedd cynnar Cymru. Cymerodd y deyrnas ei henw oddi wrth un o'i brenhinoedd cynnar, Morgan Mwynfawr (fl tua 730). Enw arall arni oedd "Gwlad Morgan", a roddodd Glamorgan.

Cnewyllyn y deyrnas oedd Glywysing, ond ar adegau gallai hefyd gynnwys Gwent a dau o gantrefi Ystrad Tywi, sef fwy neu lai y cyfan o dde-ddwyrain Cymru.

Daeth y deyrnas i ben pan ddiorseddwyd y brenin olaf, Iestyn ap Gwrgant, gan y Norman Robert Fitz Hammo yn 1093. Llwyddodd disgynyddion Iestyn i gadw gafael ar ran o'r diriogaeth fel Arglwyddi Afan. O hynny allan, cyfyngwyd Morgannwg fel uned i'r ardal sy'n gorwedd rhwng afonydd Nedd a Thaf. Ychwanegwyd arglwyddiaeth Gŵyr i greu sir newydd Forgannwg trwy Ddeddf Uno 1536.

Llenyddiaeth
Ychydig iawn a wyddom am fywyd llenyddol y Forgannwg gynnar. Ym Muchedd Sant Gwynllwg (ysgrifennwyd tua 1100), dywedir bod bardd o Forgannwg wedi cyfansoddi cerddi'n ymwneud â hanes Morgannwg a Chymru a mawl i'r sant. Yn y Mabinogi disgrifir Gwydion a Lleu Llaw Gyffes yn ymweld ag Arianrhod "yn rhith beirdd o Forgannwg", sy'n awgrymu fod beirdd y deyrnas yn arfer teithio i lysoedd mewn rhannau eraill o Gymru cyn cyfnod y Normaniaid. Yn ogystal, gwyddom fod gan Berddig, bardd y brenin Gruffudd ap Llywelyn, dir "ar gyffiniau Gwent", sef yn nwyrain Morgannwg yn ôl pob tebyg.

Mae nifer o ffugiadau hynafiaethol Iolo Morganwg yn ymwneud â hanes a llenyddiaeth Morgannwg yn yr Oesoedd Canol ac rhaid bod yn ofalus wrth ddewis ffynonellau am y cyfnod gan fod sawl awdur sy ddim yn hanesydd proffesiynol yn dal i ddyfynu yn anfeirniadol o waith Iolo.

Brenhinoedd
Tewdrig (c. 580 - c. 630)
Meurig ap Tewdrig c. 650
Morgan Mwynfawr (c. 730)
Ithel ap Morgan (c. 750)
Owain ap Hywel (fl, c 920)
Morgan Hen ab Owain (daeth i'r orsedd tua 930)
Owain ap Morgan
Ithel Ddu ab Owain
Gwrgant ab Ithel
Rhydderch ab Iestyn ( - 1033)
Meurig ap Hywel ( - 1055) rhan
Gruffudd ap Rhydderch ( - 1055) rhan
Gruffudd ap Llywelyn (1055 - 1063)
Cadwgan ap Meurig (1063 - 1073)
Caradog ap Gruffudd ( - 1081)
Iestyn ap Gwrgant (c. 1081 - 1093)

Cantrefi a chymydau
Fel y nodir uchod, amrywiodd ffiniau'r deyrnas. Rhoddir yma gantrefi Morgannwg a'u cymydau yng nghyfnod y Normaniaid.

Cantref Gwrinydd
Cwmwd Afan
Cwmwd y Coety
Cwmwd Cynffig
Cwmwd Glyn Ogwr
Cwmwd Nedd (Glyn Nedd)
Cwmwd Tir Iarll
Cantref Gorfynydd
Cantref Penychen
Cwmwd Glyn Rhondda (Glynrhondda)
Cwmwd Meisgyn
Cantref Senghennydd (neu'r Cantref Breiniol)
Cwmwd Cibwr

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
 J. S. Corbett, Glamorgan (1925)
 T. B. Pugh (gol.), Glamorgan County History (1971)
 G. Williams, Glamorgan County History (1974)
 G. J. Williams, Traddodiad Llenyddol Morgannwg (Caerdydd, 1948). Pennod I.

Gweler hefyd
 Sir Forgannwg
 Tir Iarll
 Teyrnas Gwent
 Teyrnas Gŵyr

 
Morgannwg, Teyrnas
Teyrnasoedd Cymru

Yn yr Oesoedd Canol cynnar gwelid sawl teyrnas annibynnol Gymreig yn blodeuo yng Nghymru, ond erbyn Oes y Tywysogion roedd teyrnasoedd Gwynedd, Powys a Deheubarth yn dominyddu.

Y teyrnasoedd
Teyrnas Brycheiniog, a'i thiriogaeth yn cyfateb yn fras i Frycheiniog, de-ddwyrain Cymru.
Teyrnas Ceredigion, a sefydlwyd gan Geredig fab Cunedda yng ngorllewin Cymru.
Teyrnas Deheubarth, yn ne-orllewin Cymru, ail i deyrnas Gwynedd yn unig yn Oes y Tywysogion.
Teyrnas Dogfeiling, mân deyrnas yng ngogledd-dwyrain Cymru.
Teyrnas Dyfed, teyrnas gynnar ar diriogaeth y Demetae, seiliedig ar Benfro.
Teyrnas Erging, un o deyrnasoedd cynnar y de-ddwyrain a ddaeth yn rhan o Deyrnas Gwent ac wedyn Swydd Henffordd.
Teyrnas Glywysing, un o deyrnasoedd cynnar de-ddwyrain Cymru.
Teyrnas Gwent, un o deyrnasoedd cynnar y de-ddwyrain, cysylltiedig â'r Silwriaid a chylch Arthur.
Teyrnas Gwynedd, a sefydlwyd gan Cunedda o'r Hen Ogledd ac a dyfodd i fod y deyrnas Gymreig grymusaf yn Oes y Tywysogion.
Teyrnas Gŵyr, teyrnas fechan yn ne-orllewin Cymru, seiliedig ar benrhyn Gŵyr.
Teyrnas Morgannwg, teyrnas grymusaf de Cymru cyn dyfodiad y Normaniaid.
Teyrnas Powys, un o dair teyrnas rymusaf y wlad cyn iddi ymrannu yn y 12g:
Powys Fadog, rhan ogleddol hen deyrnas Powys
Powys Wenwynwyn, rhan ddeheuol yr hen Bowys
Teyrnas Rhos, un o fân deyrnasoedd cynnar y Berfeddwlad a ddaeth yn rhan o Wynedd.
Teyrnas Seisyllwg, yn ne-orllewin Cymru, fu'n bodoli o tua 730 hyd 920.

Gweler hefyd
Cymru'r Oesoedd Canol
Tair Talaith Cymru
Yr Oesoedd Canol Cynnar yng Nghymru

 
Hanes Cymru
Edward Nevin

Economegydd yng Ngholeg Prifysgol Cymru oedd yr Athro Edward Thomas Nevin (5 Chwefror 1925, Doc Penfro – 11 Medi 1992, Abertawe). Ef gyhoeddodd Social Accounts of the Welsh Economy, 1948 - 56.

Cyfeiriadau 

Academyddion Cymreig
Economegwyr Cymreig
Genedigaethau 1925
Marwolaethau 1992
Pobl o Sir Benfro
Augusta o Saxe-Gotha

Tywysoges Cymru rhwng 8 Mai, 1736, a 31 Mawrth, 1751, oedd Augusta o Saxe-Gotha (30 Tachwedd 1719 – 8 Chwefror 1772).

Merch Frederic II, Dug Saxe-Gotha-Altenburg (1676-1732) a'i wraig Magdalena Augusta o Anhalt-Zerbst (1676-1740) oedd hi.

Priod
 Frederic, Tywysog Cymru (8 Mai, 1736 - 31 Mawrth, 1751 (marwolaeth Frederic)

Plant

Genedigaethau 1719
Marwolaethau 1772
Merched y 18fed ganrif
Tywysogesau Cymru
Pentraeth

Pentref a chymuned yn Ynys Môn, Cymru, yw Pentraeth. Saif ar lôn yr A5025. Saif yn ne-ddwyrain yr ysnys. Ceir Gwarchodfa Natur Cenedlaethol Cors Bodeilio gerllaw.

Hanes a thraddodiad
Yn yr Oesoedd Canol roedd yn gorwedd yng nghwmwd Dindaethwy, cantref Rhosyr. Ystyr yr enw yw "diwedd y traeth" ond erbyn heddiw mae'r môr (Y Traeth Coch) yn filltir i ffwrdd o'r pentref. Hen enw'r pentref a'r plwyf oedd Llanfair Betws Geraint (weithiau Betws Geraint yn unig).

Ceir hen chwareli yn y bryniau isel ger y pentref. I'r dwyrain o'r eglwys ceir tri maen hir a elwir Y Tair Naid. Heb fod ymhell o'r pentref i gyfeiriad y gorllewin mae traddodiad yn nodi'r man lle cyflawnodd y bardd Einion ap Gwalchmai "Naid Abernodwydd".

Brwydr Pentraeth
Ymladdwyd Brwydr Pentraeth ar farwolaeth Owain Gwynedd yn 1170. Bu brwydro rhwng ei feibion am arglwyddiaeth Gwynedd. Gorfodwyd y bardd-dywysog Hywel ab Owain Gwynedd i ffoi i Iwerddon gan ei hanner-brodyr Dafydd ab Owain Gwynedd a Rhodri. Dychwelodd Hywel yr un flwyddyn gyda byddin o Iwerddon, ond trechwyd ef a'i ladd gan Dafydd a Rhodri ym mrwydr Pentraeth. Coffheir Hywel a'i frodyr maeth mewn dwy gyfres o englynion marwnad gan y bardd Peryf ap Cedifor.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Adeiladau a chofadeiladau
 Cofeb Ryfel Pentraeth

Cyfeiriadau

Cymunedau Ynys Môn
 
Pentrefi Ynys Môn
Celf

Campweithiau gweledol sydd yn gynnyrch medr dynol yw celf, yn llawn celfyddyd. Fel rheol, defnyddir y talfyriad "celf", neu weithiau celfyddydau cain, i gyfeirio at y celfyddydau gweledol, hynny yw paentio, darlunio, cerfluniaeth, ffotograffiaeth, a phensaernïaeth. Mae'r rhain yn gangen o'r ystod eang o weithgareddau a elwir y celfyddydau, sydd hefyd yn crybwyll y celfyddydau perfformio, gan gynnwys cerddoriaeth, dawns a'r theatr, a llenyddiaeth, gan gynnwys rhyddiaith a barddoniaeth.

Yn ogystal â'r amryw brosesau, technegau, a ffurfiau ar greu celf, mae celf yn bwnc testun disgyblaethau megis beirniadaeth celf ac hanes celfyddyd. Estheteg yw'r maes athronyddol sydd yn archwilio natur a diffiniad celf a chysyniadau tebyg, megis gallu creadigol a dehongli celfyddydweithiau.

Diffiniad 
Nid hawdd mae diffinio unrhyw un agwedd o gelf. Dichon gellir rhannu ymagweddau tuag at gelf yn ddau gategori: ei heffaith esthetig, a'i hystyr draethiadol (sef ei chyd-destun a bwriad yr artist). Ymhlith yr ymgeision cyffredinol i ddiffinio'r gair mae sôn am adlewyrchiad o ddawn, medr a gallu creadigol yr artist, cyd-destun yr unigol a'r diwylliant, a'r celfyddydwaith yn ffynhonnell harddwch, yn her ddeallusol, yn arwydd o newid a datblygiad, ac yn ganfyddiad dadansoddol.

Mae dehongliadau athronyddol o natur celf yn dyddio'n ôl i'r Henfyd. Creu delw neu ddynwarediad yw pwrpas celf yn ôl Platon, tra'r oedd Aristoteles yn canolbwyntio ar ffurf y gwaith wrth ei ystyried. Pwysleisiodd athronwyr yr Oleuedigaeth, megis Kant a Hegel, y gwrthrych, gan weld sgwrs rhwng yr artist a'r arsyllydd. Mynegiant a phroses y grefft yw celf i nifer o arlunwyr: y daith o olygfa neu ddychmyg i greadigaeth oedd arfer Kokoschka a Matisse. Gwelir celf o safbwynt esblygiadol gan anthropolegwyr modern sy'n ei hastudio fel gweithgaredd dynol, gan geisio llunio diffiniad diduedd ohoni.

Datblygodd ddiffiniadau llaw yn llaw â hanes gwyllt celf yn yr 20g. Heriodd haniaeth y syniadau traddodiadol am ffurf a chelfel ffiguraidd. Daeth gysyniadau'r gwaith a dymuniadau'r artist yn fwy pwysig na'r wedd orffenedig. Nododd y hanesydd a beirniad Leo Steinberg taw pryfociad neu heriad yw celf yn ogystal â chreadigaeth, gan ddiffinio celf drwy ein hymateb iddi. Yn y traddodiad yma ceir syniadaeth neu label celf Avant-garde.

 
Y celfyddydau
Y celfyddydau

Ystod eang o weithgareddau diwylliannol sydd yn crybwyll mynegiant creadigol a chynhyrchiadau esthetaidd yw'r celfyddydau. Prif feysydd y celfyddydau yw'r celfyddydau gweledol, neu'n syml celf (gan gynnwys paentio, darlunio, cerfluniaeth, serameg, ffotograffiaeth, a phensaernïaeth), y celfyddydau perfformio (cerddoriaeth, dawns, a'r theatr), a'r celfyddydau llenyddol (gan gynnwys barddoniaeth a rhyddiaith).

 
Diwylliant
Dyniaethau
Baner Awstralia

Mae gan faner Awstralia Jac yr Undeb yn y canton (sy'n cofio cysylltiadau trefedigaethol y wlad â Phrydain) a phum seren wen – i gynrychioli'r cytser Crux (y Groes Ddeheuol) fel mae'n ymddangos o Awstralia – a seren wen fwy ar wahân, ar faes glas. Mae gan bob un o sêr y groes saith pwynt, ar wahân i'r un lleiaf (Epsilon Crucis) sydd â phump. O dan Jac yr Undeb mae seren fawr (Seren y Gymanwlad) i gynrychioli aelodau'r ffederasiwn. Yn wreiddiol, bu chwe phwynt ar gyfer y chwe thalaith ffederal; ychwanegwyd y seithfed pwynt yn 1909 i gynrychioli'r Diriogaeth Ogleddol.

Ffynonellau
 Complete Flags of the World, Dorling Kindersley (2002)

Awstralia
Awstralia
Awstralia, Baner
Ljubljana

Prifddinas a dinas fwyaf Slofenia yw Ljubljana (Eidaleg Lubiana, Almaeneg Laibach, Lladin newydd Labacus). Saif ar Afon Ljubljanica yng nghanol y wlad yn nhalaith hanesyddol Carniola. Hon yw canolfan wleidyddol, masnachol a diwylliannol Slofenia. Mae'n gartref i archesgobaeth babyddol ynghyd â phrifysgol hyna'r wlad. Symbol y ddinas yw'r ddraig werdd a welir ar ei harfbais. Ei phoblogaeth yw 265,881 (2002).

Tarddiad yr enw 
Mae angytundeb ynghlŷn â tharddiad enw'r ddinas. Mae tri phosibilrwydd wedi cael eu hawgrymu ar gyfer tarddiad yr enw Slofeneg:

 oddi wrth enw'r duw Slafonaidd Laburus, efallai nawdd-dduw y dreflan wreiddiol
 oddi wrth y Lladin alluviana 'afon sy'n gorlifo, afon mewn llif' wedi'i ddefnyddio fel enw priod
 oddi wrth y Slofeneg ljubljena 'annwyl, cu, cariadus'; mae'n debyg taw tarddiad gwerin yn unig yw hyn

Mae'n bosib i'r enw Almaeneg ar gyfer y ddinas, Laibach, darddu o lau 'llugoer' a bach 'nant'. Yn sicr, daw o enw'r afon y saif Ljubljana arni. Ceir y terfyniad -ach ar lawer o enwau afonydd yn Awstria a de'r Almaen. Erbyn heddiw tueddir i ddefnyddio'r enw Slofeneg hyd yn oed yn yr Almaen.

Daearyddiaeth 
Mae Afon Sava yn llifo drwy maestrefi gogleddol y ddinas.

Hanes 

Er i'r Rhufeiniaid sefydlu treflan Emona (Colonia Emona) ar safle Ljubljana, sefydlwyd y ddinas bresennol gan wladychwyr Almaenig o Bayern. Mae'r cyfeiriad cyntaf at y ddinas bresennol, dan ei enw Almaeneg Laibach, yn dyddio i'r flwyddyn 1144. Daeth y dref o dan reolaeth y Hapsburgiaid yn 1335. Heblaw am gyfnod fyr, arhosodd o fewn Ymerodraeth Awstria-Hwngari tan 1918. Sefydlwyd yr esgobaeth yno yn 1461. Adeg Rhyfeloedd Napoleon, Ljubljana fu prifddinas y taleithiau Ilyraidd am gyfnod rhwng 1809 a 1813. Roedd y boblogaeth wedi bod yn siarad Almaeneg yn bennaf o'r cychwyn, ond yn y 19g daeth Ljubljana yn ganolfan o ddiwylliant Slofeneg. Erbyn cyfrifiad 1880, roedd y siaradwyr Almaeneg (23% o'r boblogaeth) wedi dod yn lleiafrif. Difrodwyd y ddinas yn ddifrifol mewn daeargryn yn 1895. Mae llawer o bensaernïaeth y ddinas heddiw yn dyddio o'r cyfnod ar ôl y daeargyn, pryd ailadeiladwyd y ddinas mewn arddull neo-glasurol ac art nouveau. Cwplhawyd cyfran helaeth o'r adeiladu yn ôl cynlluniau'r pensaer brodorol Jože Plečnik yn y 1920au a'r 1930au. Gyda gorchfygiad Awstria-Hwngari yn y Rhyfel Byd Cyntaf, daeth Ljubljana yn rhan o Deyrnas y Serbiaid, Croatiaid a Slofeniaid (wedyn Iwgoslafia). Meddiannwyd Ljubljana gan luoedd yr Eidal yn Ebrill 1941. Dan weinyddiaeth yr Eidal, Lubiana oedd enw swyddogol y ddinas, a chyflwynywd polisi i Eidaleiddio'r ddinas. Parhaodd rheolaeth yr Eidal tan 1943, pryd cipiwyd y ddinas gan luoedd Almaenig. Ar ôl yr Ail Ryfel Byd, Ljubljana oedd prifddinas Gweriniaeth Sosialaidd Slofenia o fewn ffederasiwn Iwgoslafia, ac, ar ôl datganiad annibyniaeth Slofenia yn 1991, prifddinas Gweriniaeth Slofenia.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Castell Ljubljana
 Eglwys Gadeiriol Sant Niclas
 Eglwys Sant Pedr
 Nebotičnik
 Pont y Ddraig

Enwogion 
 Marko Pohlin (1735-1801), awdur
 Vladimir Šubic (1894-1946), pensaer

Gefeilldrefi 

 
Dinasoedd Slofenia
Prifddinasoedd Ewrop
Crefydd yn Libanus

Mae sefyllfa crefydd yn Libanus yn un o'r rhai mwyaf cymysg yn y Dwyrain Canol. Prif grefydd y wlad yw Islam, gyda rhyw 27% yn Fwslemiaid Shia a rhyw 27% yn Fwslemiaid Sunni (ac felly 54% o'r boblogaeth gyfan yn Fwslemiaid). Cristnogion yw 40.5% o'r boblogaeth: 21% yn Faroniaid, 8% yn Uniongred Roegaidd, 5% yn Gatholig Roegaidd, a 6.5% o enwadau Cristnogol eraill. Mae'r Drwsiaid yn cyfri am 5.6% o'r boblogaeth. Roedd arfer bod nifer o Iddewon yn byw yn y wlad, ond erbyn heddiw mae'r rhan fwyaf ohonynt wedi ymfudo i Israel. Serch y ddemograffeg grefyddol gymysg, fel gwledydd Arabaidd eraill mae nifer o Fwslemiaid o blaid ffwndamentaliaeth Islamaidd (mae'r mudiad mawr Hizballah yn wrth-Seionaidd ac eisiau troi Libanus yn wladwriaeth Islamaidd tebyg i Iran).

Cyfeiriadau 

 
Libanus
Libanus
Cymdeithas Libanus
Demograffeg Libanus
Datgysylltu'r Eglwys Anglicanaidd yng Nghymru

Datgysylltu'r Eglwys Anglicanaidd yng Nghymru oedd un o bynciau gwleidyddol a chrefyddol mwyaf chwerw y bedwaredd ganrif ar bymtheg yng Nghymru. Yn hanesyddol ac yn gyfreithiol, caif y Mesur hwn ei gyfri'n gam pwysig gan mai dyma un o'r troeon cyntaf i ddarn o gyfraith gwlad gael ei greu'n benodol am Gymru, yn hytrach nac am Gymru a Lloegr.

Yng Nghymru fe'i gwelwyd fel coron ar waith a brwydrau hir a gychwynnwyd yng nghanol y 19g gyda'r Anghydffurfwyr yn eu harwain, ymgyrchoedd megis Rhyfel y Degwm pan ataliodd cannoedd o bobl rhag talu arian prin (degfed rhan o'u hincwm) i'r Eglwys yn Lloegr. Ymhlith yr ymgyrchwyr hyn yr oedd Thomas Gee, Tom Ellis ac aelodau Cymru Fydd.

Gyda sefydlu'r Liberation Society yn 1844 troes yr holl eglwysi Anghydffurfiol, gan gynnwys y Methodistiaid Calfinaidd, i gefnogi'r alwad. Ar ôl dros 60 mlynedd o ymgyrchu a dadlau pasiwyd mesur i ddatgysylltu'r eglwys yn Senedd San Steffan yn 1914 ond oherwydd y Rhyfel Byd Cyntaf ni ddaeth i rym tan 31 Mawrth 1920 oherwydd y Rhyfel.

Llyfryddiaeth
Philip Bell, Irish and Welsh Disestablishment (1969)
K.O. Morgan, Freedom or Sacrilege? (1966)
David Walker (gol.), A History of the Church in Wales (1976)

Cyfeiriadau

Cristnogaeth yng Nghymru
Deddfau cyfansoddiadol Cymru
Hanes Cymru
1920
Ashley Cole

Pêl-droediwr o Loegr yw Ashley Cole (ganwyd 20 Rhagfyr 1980 yn Whitechapel, Llundain). Mae Cole yn chwarae i LA Galaxy.

Priododd y cantores Cheryl Tweedy yn 2006; ysgarodd 2010.

Cyfeiriadau

Pêl-droedwyr Seisnig
Genedigaethau 1980
Prifysgol Ljubljana

Prifysgol hynaf Slofenia yw Prifysgol Ljubljana (Slofeneg Univerza v Ljubljani). Gyda 56,000 o fyfyrwyr cofrestredig, hon yw prifysgol fwya'r wlad, ac un o brifysgolion mwyaf Ewrop hefyd. Fe'i sefydlwyd gyntaf yng nghyfnod byr rheolaeth Ffrengig Napoleon yn 1810, ond fe'i diddymwyd yn fuan ar ôl i'r Awstriaid ddychwelyd i rym. Ailsefydlwyd y brifysgol yn 1919 gyda phum cyfadran (y gyfraith, athroniaeth, technoleg, diwinyddiaeth a meddygaeth. Dyluniwyd prif adeilad y brifysgol, sy'n sefyll yng nghanol Ljubljana ar Kongresni trg, gan Jan Vladimir Hrásky yn 1902, er iddo gael ei ddiwygio gan y pensaer Tsieceg Josip Hudetz yn ddiweddarach. Tan 1978, pryd sefydlwyd prifysgol newydd yn Maribor, hon oedd unig brifysgol Slofenia.

Dolen allanol
 Gwefan Prifysgol Ljubljana

Ljubljana
Ljubljana
Emona

Treflan Rufeinig a leolid ar safle dinas gyfoes Ljubljana yn Slofenia oedd Emona neu Colonia Iulia Aemona.

Hanes Slofenia
Ljubljana
Yr Ymerodraeth Rufeinig
Jože Plečnik

Pensaer Slofenaidd oedd Jože Plečnik (23 Ionawr 1872 - 7 Ionawr 1957). Mae dylanwad ei waith yn amlwg ym mhernsaernïaeth ei ddinas frodorol, Ljubljana, lle gweithiodd o 1921 tan ei farwolaeth. Ymysg ei weithiau mwyaf blaengar yno mae Eglwys Sant Ffransis, pontydd a glannau ar hyd Afon Ljubljanica (gan gynnwys y Tromostovje), a'r Llyfrgell Genedlaethol (1936–41). Cynhyrchodd ddyluniadau ar gyfer adeilad seneddol yn Ljubljana, ond chawsant mo'u gwireddu erioed. Mae ei ddyluniad o senedd Slofenia yn ymddangos ar gefn darn 10 cent Slofenia.

Plečnik, Jože
Plečnik, Jože
Plečnik, Jože
Plečnik, Jože
Neighbours

Opera sebon boblogaidd o Awstralia a leolir ym maestrefi dinas Melbourne yng nghymuned Erinsborough ar Ramsay Street yw Neighbours ("Cymdogion"). Dechreuodd ar deledu Awstralia ym 1985 gan gael ei darlledu ar BBC One (yn y DU) am y tro cyntaf y flwyddyn wedyn.

Ym Mhrydain, symudwyd y rhaglen i Channel 5 yn 2008.

Aelodau cast o nod 
Mae nifer o actorion a chantorion wedi dechrau eu gyrfa ar Neighbours, neu ei ddefnyddio er mwyn ennill llwyddiant. Mae rhain yn cynnwys Alan Dale (Jim Robinson), Kylie Minogue (Charlene Robinson), Jason Donovan (Scott Robinson), Guy Pearce (Mike Young), Natalie Imbruglia (Beth Willis), Jesse Spencer (Billy Kennedy), Delta Goodrem (Nina Tucker), Stephanie McIntosh (Sky Mangel) a Natalie Bassingthwaighte (Isabelle Hoyland).

Ymddangosiadau gwestai gan enwogion 

Rhaglenni teledu Awstralaidd
Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1985
Operâu sebon
Rhaglenni teledu'r 1980au
Rhaglenni teledu'r 1990au
Rhaglenni teledu'r 2000au
Paul Gascoigne

Cyn chwaraewr pêl-droed Saesneg yw Paul John Gascoigne llysenw Gazza (ganwyd 27 Mai, 1967).

Roedd Gascoigne yn chwarae i Newcastle United, Tottenham Hotspur, Lazio, Rangers, Middlesbrough, Everton, Burnley, Gansu Tianma, Boston United a'r tim cenedlaethol Lloegr.

Genedigaethau 1967
Pêl-droedwyr Seisnig
Adam Walton

DJ a chyflwynydd Cymreig yw Adam Walton (ganwyd 31 Mai, 1971) Mae e'n cyflwyno 'The Musical Mystery Tour' ar BBC Radio Wales pob nos Sadwrn.

Fe'i ganed yn Davenham, Swydd Gaer a'i fagu yn Nannerch, ger yr Wyddgrug.

Genedigaethau 1971
Cyflwynwyr radio
Hoorn

Tref yn yr Iseldiroedd yw Hoorn. Ganwyd y morwr Willem Cornelis Schouten yno. Cafodd Yr Horn, penrhyn mwyaf deheuol De America, ei enwi ar ôl Hoorn ar 26 Ionawr 1616.

Trefi'r Iseldiroedd
Huw Capet, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc, a orseddwyd yn 987, oedd Huw Capet (Ffrangeg: Hugues Capet, Lladin: Hugo Cappatus; c. 940 - 24 Hydref, 996). Roedd yn fab i Huw Fawr a'i wraig Hedwige o Saxony.

Teulu

Gwraig
Adelaide o Aquitaine

Plant
Rhobert II, brenin Ffrainc
Hedwig, neu Hathui, gwraig Reginar IV, Iarll Mons
Gisela, neu Gisele

Llyfryddiaeth
 Bordenove, Georges, Les Rois qui ont fait la France: Hugues Capet, le Fondateur. Paris: Marabout, 1986. ISBN 2-501-01099-X
 Gauvard, Claude, La France au Moyen Âge du Ve au XVe siècle. Paris: PUF, 1996. 2-13-054205-0
 James, Edward, The Origins of France: From Clovis to the Capetians 500-1000. London: Macmillan, 1982. ISBN 0-333-27052-8
 Riché, Pierre, Les Carolingiens: Une famille qui fit l'Europe. Paris: Hachette, 1983.  2-012-78551-0
 Theis, Laurent, Histoire du Moyen Âge français: Chronologie commentée 486-1453. Paris: Perrin, 1992. 2-87027-587-0

Brenhinoedd Ffrainc
Ffrancod yr Oesoedd Canol
Genedigaethau 940
Marwolaethau 996
Pobl o Baris
Pobl y 10fed ganrif
Teyrnoedd y 10fed ganrif
Homs

Dinas yng nghanolbarth Syria yn agos i'r ffin â Libanus yw Homs (neu Hims). Saif ar lan Afon Orontes rhwng y brifddinas Damascus i'r de a dinas Aleppo i'r gogledd. Y ddinas agosaf iddi yw Hama. Mae'n ddinas hynafol gyda nifer o adeiladau hanesyddol ynddi. Mae Homs yn ganolfan fasnach a diwydiant pwysig yn economi'r wlad.

Hanes
Emesa oedd enw'r ddinas yn y cyfnod Clasurol. Emesa oedd dinas enedigol y nofelydd Groeg Heliodorus (fl. 3g), awdur yr Aethiopica. Brodores o Emesa oedd gwraig yr ymerodr Rhufeinig Septimius Severus. Ganwyd yr ymerodr Rhufeinig Heliogabalus yn Emesa tua 204; bu'n ymerodr Rhufain o 218 hyd ei farwolaeth yn 222.

Cododd y Croesgadwyr gastell strategol anferth Krak des Chevaliers ar fryn ar gyrion y ddinas.

Dinasoedd Syria
Gwersylloedd ffoaduriaid Palesteinaidd yn Syria
Hanes Syria
Carniola

Talaith yn Slofenia yw Carniola (Slofeneg Kranjska, Almaeneg Krain). Dan reolaeth Ymerodraeth Awstria-Hwngari, tir y goron, Dugaeth Carniola (Herzogtum Krain), ydoedd. Rhennir y dalaith yn dair rhan: Carniola Uchaf, Carniola Isaf a Carniola Fewnol. Prifddinas wreiddiol y dalaith oedd Krainburg (heddiw Kranj), ond symudwyd y brifddinas wedyn i Laibach (heddiw Ljubljana). Diddymwyd y ddugaeth yn 1918, pryd ymgorfforwyd o fewn Teyrnas y Serbiaid, Croatiaid a Slofeniaid (wedyn Teyrnas Iwgoslafia). Heddiw mae'r dalaith o fewn Gweriniaeth Slofenia, lle mae'n llunio rhan fwya'r wlad.

Daearyddiaeth Slofenia
Hanes Slofenia
Taleithiau hanesyddol Awstria-Hwngari
Taleithiau hanesyddol Slofenia
Krak des Chevaliers

Castell anferth a godwyd gan y Croesgadwyr yw Krak des Chevaliers ("Castell y Marchogion"; cyfuniad o'r gair Arabeg krak / kerak "caer, castell" a'r Ffrangeg chevaliers). Saif ar fryn 630m o uchder ger dinas Homs yng nghanolbarth Syria, i'r gogledd o'r briffordd rhwng y ddinas honno a Beirut yn Libanus.

Hanes
Codwyd y castell gan groesgadwyr o Ffrainc. Mae'r Krak yn un o'r enghreifftiau gorau o grefft y penseiri cestyll. Bu farw'r croniclydd canoloesol enwog Geoffrey de Joinville yno.

Codwyd yr amddiffynfa gyntaf ar y safle yn 1031 ar ran emir Aleppo. Fe'i cipiwyd dros dro gan y cownt Raymond IV o Toulouse yn gynnar yn 1099, yn ystod y Groesgad Gyntaf, ar ei ffordd i Jeriwsalem. Cafodd ei ailfeddianu gan Tancred, Tywysog Galilea yn 1110. Rhoddodd y cownt Raymond II o Dripoli y castell i Farchogion yr Ysbyty (yr Ysbytywyr) yn 1144.

Aethai'r Ysbytywyr ati i ailadeiladu'r castell yn sylweddol gan ei droi yn amddiffynfa arbennig, castell mwyaf y Croesgadwyr yn y Dwyrain Canol. Ychwanegasant fur allanol â thrwch o 3 meter gyda saith o dyrrau gwarchod anferth â muriau 8-10 meter o drwch, gan greu felly castell consentrig clasurol. Defnyddiai Meistr Mawr yr Ysbytywyr un o'r tyrau hynny fel ei bencadlys. Yn y 12g ychwanegwyd clawdd anferth llawn o ddŵr a groesid gan bont godi yn arwain i byrth y postern.

Bu bron i'r castell syrthio i Saladin yn 1188 ar ôl bod ym meddiant y Croesgadwyr am brin 70 mlynedd. Daliwyd y castellan, ceidwad y castell, ac fe'i gorfodwyd i orchymyn i'r amddiffynwyr agor y porth ac ildio. Dywedodd hynny yn Arabeg ond yna ychwanegodd yn Ffrangeg orchymyn iddyn nhw ddal y castell i'r dyn olaf.

Yn ystod y pumed Croesgad ymwelodd Andrew II o Hwngari â'r castell ac atgyfnerthodd y muriau allanol yn 1217. Fe'i cipiwyd gan Baibars ar Ebrill 8, 1271, trwy ystryw gan ddweud fod Comte Tripoli wedi gorchymyn i'r amddiffynwyr ildio. Atggyfnethodd Baibars y castell a'i defnyddio fel canolfan ar gyfer ymosod ar Dripoli. Troes gapel y marchogion yn fosg. Tyfodd dref garsiwn sylweddol yn y castell. Cafodd ei ddefnyddio gan y Mameluks yn ddiweddarach i ymosod ar Acre yn 1291.

Mae'r castell heddiw yn Safle Treftadaeth y Byd.

Cestyll y Croesgadwyr
Cestyll Syria
Hanes Syria
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Syria
Afon Sava

Isafon ddeheuol fwyaf Afon Donwy yw Afon Sava. Mae'n llifro drwy pedair gwlad, Slofenia, Croatia, Bosnia a Hercegovina a Serbia, cyn ymuno â'r Donwy yn ninas Belgrad. Hyd yr afon yw 945 km (990 km gan gynnwys yr is-afon Sava Dolinka). Mae'r prifddinasoedd Zagreb (Croatia) a Beograd (Serbia) yn sefyll ar yr afon, ac mae hefyd yn llifo drwy maestrefi Ljubljana (Slofenia).

Cyfeiriadau

Sava
Sava
Sava
Sava
Slofeneg

Iaith Slafeg Ddeheuol a siaredir gan tua 2 filiwn o bobl yn bennaf yn Slofenia yw Slofeneg (Slofeneg: slovenski jezik neu slovenščina). Iaith swyddogol Slofenia yw hi, ynghyd ag un o ieithoedd swyddogol yr Undeb Ewropeaidd ers 1 Mai 2004. Ceir nifer o siaradwyr hefyd yn y gweledydd cyfagos: tua 20,000 yn Awstria (de Carinthia yn bennaf), yr Eidal (o gwmpas Gorizia, Dyffryn Resia, Dyffryn Canale, Collio a Trieste), a gorllewin Hwngari (ardal Vas). Defnyddir amrywiaeth ar y wyddor Ladin i'w hysgrifennu.

Ieithoedd Slafonaidd
Ieithoedd Slofenia
Ieithoedd Awstria
Ieithoedd Croatia
Ieithoedd yr Eidal
Ieithoedd Hwngari
Theocritos

Bardd yn yr iaith Roeg oedd Theocritus neu Theocritos (Groeg: Θεόκριτος) (c. 310 – 250 CC), a aned yn Siracusa ar ynys Sisili (neu ar Ynys Kos yn ôl traddodiad arall).

Mae Theocritus yn adnabyddus am ei fugeilgerddi (neu "gerddi bucolic"). Ei ddilynwyr oedd Bion a Moschus.

Roedd ei waith yn ffasiynol iawn yn y 18g a throes nifer o feirdd y cyfnod at ysgrifennu bugeilgerddi; y mwyaf adnabyddus yn y Gymraeg yw Edward Richard.

Beirdd Groeg yr Henfyd
Mur Israelaidd y Lan Orllewinol

Mur sydd wrthi'n cael ei godi gan wladwriaeth Israel (o fewn tiriogaeth y Lan Orllewinol yn bennaf) yw Mur Israelaidd y Lan Orllewinol. Mur o slabiau concrid ydyw yn bennaf.

Mae'r Mur yn ddadleuol iawn. Hona'r awdurdodau Israeliaidd fod angen y mur er mwyn rhwystro terfysgwyr rhag croesi o'r Lan Orllewinol i dir Israel i ymosod. Bu gostyngiad o 90% yn yr ymosodiadau yn erbyn Israel rhwng 2002 a 2005;. Hona wrthwynebwyr y Mur ei fod yn ymdrech anghyfreithlon i wladychu tir Palesteinaidd, dan esgus diogelwch, ei fod yn torri cyfraith ryngwladol, y fyddai'n gallu rhagfarnu trafodaethau ar statws terfynol y tir, a'i fod yn cwtogi rhyddid Palesteiniaid sy'n byw'n gyfagos, yn rhwystro rhag iddynt teithio o fewn y Lan Orllewinol neu i Israel, gan danseilio eu heconomi (a oedd eisoes yn wan).

Bu Israel dan bwysau [[Arlywydd yr Unol Daleithiau], George W. Bush ac Obama i beidio ymestyn a chreu mur concrit fel bysedd fewn i'r Lan Orllewinol i gwmpasu treflannal fel Ariel, er, na chafwyd gwrthwynebiad cadarn yn erbyn y mur fel arall.

Cyfeiriadau

Adeiladau ac adeiladwaith yn Israel
Adeiladau ac adeiladwaith ym Mhalesteina
Gororau
Gwleidyddiaeth Israel
Palesteina
Israelaidd y Lan Orllewinol
Y Lan Orllewinol
Noel Edmonds

Cyflwynydd teledu Seisnig yw Noel Ernest Edmonds (ganwyd 22 Rhagfyr 1948). Roedd Edmonds yn cyflwyno Deal or no Deal ar Channel 4.

Teledu
Deal or No Deal
Noel's House Party
Telly Addicts

Genedigaethau 1948
Cyflwynwyr teledu Seisnig
Y Lan Orllewinol

Y Lan Orllewinol yw'r enw ar un o Diriogaethau Palesteinaidd yn y Dwyrain Canol ar lan orllewinol Afon Iorddonen, rhwng Israel yn y gorllewin a Gwlad Iorddonen yn y dwyrain. Un o'r symbolau yn erbyn Israel yw merch ifanc o'r enw Ahed Tamimi, a garcharwyd heb dreial yn 2017 am herio plismyn arfog.

Daearyddiaeth 
Mae'n cynnwys bryniau Judaea a Samaria a rhan o ddinas Jeriwsalem. Mae prif ddinasoedd a threfi'r Lan Orllewinol yn cynnwys Jenin, Nablus, dwyrain Jeriwsalem, Bethlehem, Ramallah, Hebron a Jericho. Ceir hefyd ddinas newydd Rawabi.

Hanes 
Yn rhan o Balesteina yn sgîl yr Ail Ryfel Byd, daeth i feddiant Gwlad Iorddonen ar ôl cadoediad 1949 a sefydlu gwladwriaeth Israel. Cafodd ei meddiannu eto gan Israel yn y Rhyfel Chwe Diwrnod Israel-Arabiaidd (1967).

Gweinyddiad 
Newidiodd polisïau gweinyddiad y Lan Orllewinol yn sgil arwyddo cytundeb Oslo II ym 1995 gan Yasir Arafat a Yitzak Rabin. Rhannwyd y tir yn dri chategori gweinyddol ardaloedd A, B ac C (nid yw'r ardaloedd yn ddi-dor), ac 11 dalgylch. Ar hyn o bryd, mae ardaloedd A, B ac C yn cynrychioli 17%, 24% a 59% o'r arwynebedd yn ôl eu trefn. Mae awdurdod sifil llawn gan yr Awdurdod Cenedlaethol Palesteina yn ardal A, gweinyddir ardal B ar y cyd rhwng yr Awdurdod ac Israel, tra bod ardal C dan reolaeth Israelaidd llawn. Mae'n debyg fod 98% o boblogaeth Palesteina yn byw yn ardaloedd A a B. 
Erys nifer o drefedigaethau Israelaidd ar y tir mwyaf ffrwythlon yn y gorllewin. Mae Israel yn dal ei gafael ar y rhan fwyaf o'r trefedigaethau, nifer o'r ardaloedd gwledig, y ffyrdd, y cyflenwad dŵr, yr awyr uwch y Lan gyfan, a'r ardaloedd ar y ffiniau.

Mae Israel wedi codi mur rhyngddi a'r Lan Orllewinol.

Gweler hefyd 
 Awdurdod Cenedlaethol Palesteina
 Cyflafan Jenin
 Gwrthdaro Israelaidd-Palesteinaidd
 Tiriogaethau Palesteinaidd

Dolenni allanol 
  Fideo: "Israel Soldier - Palestinian Girl" Heddyches Americanaidd o dras Palesteinaidd yn ceisio atal milwyr IDF rhag saethu ar brotestwyr Palesteinaidd yn y Lan Orllewinol.

Hanes Gwlad Iorddonen
Hanes y Dwyrain Canol
Israel
 
 
Tiriogaethau dadleuol
Rhyfel Chwe Diwrnod

Ymladdwyd y Rhyfel Chwe Diwrnod (Hebraeg: מלחמת ששת הימים, Milhemet Sheshet Ha‑Yamim; Arabeg: حرب الأيام الستة, ħarb al‑ayyam as‑sitta), a elwir hefyd yn "Rhyfel Israel-Arabaidd 1967", y Trydydd Rhyfel Arab-Israelaidd, Rhyfel Mehefin, neu an‑Naksah yn Arabeg ("Yr Atalfa"), rhwng Israel a'r gwladwriaethau Arabaidd yr Aifft, Gwlad Iorddonen, Irac, a Syria. Mae'r rhyfel hwn yn rhan o'r Gwrthdaro Arabaidd-Israelaidd.

Cynyddai'r tensiynau rhwng Israel a'i chymdogion Arabaidd ar ddechrau 1967. Pan orfodwyd Llu Argyfwng y Cenhedloedd Unedig gan yr Aifft i adael gorynys Sinai, gan gynyddu ei gweithgareddau milwrol ger y ffin ag Israel a gwrthod mynediad i longau Israelaidd a geisiai fynd i Gulfor Tiran (ger Aqaba). Lansiodd Israel gyrch milwrol rhagflaenol ar lu awyr yr Aifft am ei bod yn ofni ymosodiad buan o du'r Aifft. Yn ei thro ymosododd Gwlad Iorddonen ar ddinasoedd Israelaidd Jerwsalem a Netanya. Erbyn diwedd y rhyfel roedd Israel wedi cipio Llain Gaza, gorynys Sinai, y Lan Orllewinol, ac Ucheldiroedd Golan. Mae canlyniadau'r rhyfel tyngedfennol hwnnw yn effeithio ar wleidyddiaeth y Dwyrain Canol hyd heddiw.

Gweler hefyd 
 Tiriogaethau Palesteinaidd

1967
Hanes yr Aifft
Hanes Gwlad Iorddonen
Hanes Irac
Hanes Israel
Hanes Palesteina
Hanes Syria
Gwrthdaro Arabaidd-Israelaidd
Chwe Diwrnod
Chwe Diwrnod
Chwe Diwrnod
Chwe Diwrnod
Chwe Diwrnod
Chwe Diwrnod
Chwe Diwrnod
Reuters

Asiantaeth newyddion ryngwladol yw Reuters, a sefydlwyd gan Paul Julius, Baron von Reuter (Israel Josephat, 1816 - 1899) yn Llundain yn 1851.

Asiantaethau newyddion
Cwmnïau a leolir yn Llundain
Cwmnïau a restrir ar Gyfnewidfa Stoc Llundain
Cwmnïau a restrir ar NASDAQ
Cwmnïau a sefydlwyd ym 1851
Cwmnïau cyfryngau'r Deyrnas Unedig
Afon Braint

Un o afonydd Ynys Môn yw Afon Braint. Mae'n anarferol gan fod ganddi ddwy aber.

Mae'r afon yn tarddu o Lyn Llwydiarth, ar lethrau Mynydd Llwydiarth rhwng Pentraeth a Llanddona, ac yn llifo i'r de-orllewin. Mae'r B5420 yn croesi'r afon mewn lle o'r enw Sarn Fraint, Penmynydd.

Wrth ymyl Llanfairpwllgwyngyll, mae'r afon yn gwahanu. Mae un rhan ohoni yn llifo i'r de-ddwyrain, gan gyrraedd Afon Menai o fewn milltir ym Mhwllfanogl. Mae'r rhan arall o'r afon yn parhau i lifo i'r de-orllewin am chwe milltir, gan gyrraedd Afon Menai mewn aber arall wrth ymyl Dwyran.

Mae'n bosibl bod yr enw Braint yn tarddu o ffurf ar enw'r dduwies Geltaidd Brigantia (a goffheir hefyd yn enw'r llwyth Celtaidd y Brigantes a drigai yng ngogledd y rhan o Brydain a elwir Lloegr heddiw).

Mae'n bosib cerdded drost yr afon ar hyd y cerrig camu.

Cyfeiriadau

Braint
Braint
Llanidan
Ottorino Respighi

Cyfansoddwr Eidalaidd oedd Ottorino Respighi (9 Gorffennaf 1879 – 18 Ebrill 1936).

Cyfarwyddai academi Santa Cecilia yn Rhufain o 1923 i 1925. Rhamantaidd yw ei waith e, gyda'r offerynnau llinynnol yn dominyddu.

Ei waith
Ffynhonnau Rhudain (1917) - cerdd symffonig
Pinwydd Rhufain (1924) - cerdd symffonig
Yr Adar (1927) - suite i'r gerddorfa
La Boutique fantasque - ballet ar themâu gan Rossini

Cyfansoddwyr Eidalaidd
Genedigaethau 1879
Marwolaethau 1936
Arcangelo Corelli

Cyfansoddwr a fiolinydd o'r Eidal oedd Arcangelo Corelli (17 Chwefror 1653 – 8 Ionawr 1713).

Cyfansoddodd nifer o sonatas i'r fiolin ac yn ogystal sefydlodd y concerto grosso fel ffurf gerddorol. Daeth y concerto grosso, sy'n cyferbynu grŵp bach o offerynnau â cherddorfa lawn, yn un o hoff ffurfiau'r cyfansoddwyr baroc yn y 18g.

Gwaith mwyaf adnabyddus Corelli yw Concerto'r Nadolig.

Gwaith cerddorol
Mae chwech opus yn cael eu derbyn fel gwaith Corelli, ynghŷd ag ambell waith arall:

Opus 1: 12 sonatas da chiesa (trio o sonatas i 2 fiolin a continuo) (Rhufain 1681)
Opus 2: 12 sonatas da camera (trio o sonatas i 2 fiolin a continuo) (Rhufain 1685)
Opus 3: 12 sonatas da chiesa (trio o sonatas i 2 fiolin a continuo) (Rhufain 1689)
Opus 4: 12 sonatas da camera (trio o sonatas i 2 fiolin a continuo) (Rhufain  1694)
Opus 5: 12 Suonati a violino e violone o cimbalo (6 sonatas da chiesa a 6 sonatas da camera i fiolin a continuo) (Rhufain 1700)
Opus 6: 12 concerti grossi (8 concerti da chiesa a 4 concerti da camera i'r concertino o 2 fiolin a tsielo, ripieno llinynnol a continuo) (Amsterdam 1714)
op. post.: 6 Sonate a tre WoO 5–10 (Amsterdam 1714)

Cyfansoddwyr Eidalaidd
Genedigaethau 1653
Marwolaethau 1713