alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Sant Lwsia

Gwlad ynysol yn nwyrain Môr y Caribî yw Sant Lwsia, neu Saint Lucia yn lleol. Fe'i lleolir yn yr Antilles Lleiaf, i'r gogledd o Saint Vincent a'r Grenadines, i'r gogledd-orllewin o Barbados ac i'r de o Martinique.

Cafodd Sant Lwsia ei gwladychu yn gyntaf gan y Ffrancwyr yn yr 1660au. Rhoddodd y Ffrancwyr yr enw ar yr ynys ar ôl y santes Lucia, neu Lleucu, o Siracusa.

Atyniadau naturiol yn Sant Lwsia ydi’r traethau trofannol a riffiau cwrel, y coedwig law, a’r llosgfynydd La Soufrière; hwn ydi’r unig llosgfynydd yn y byd y gallwch gallu gyrru drwyddo gyda’ch car.

Atyniadau enwog yn Sant Lwsia ydi'r Jazz Festival, a'r Food and Rum Festival.

Mae gan y genedl faner drawiadol. Baner Sant Lwsia yw'r unig faner yn y byd sydd â thriongl isosceles arni.

Antilles Leiaf
Gwledydd y Caribî
Sant Kitts-Nevis

Gwlad yn yr Antilles Lleiaf yn nwyrain y Caribî yw Sant Kitts-Nevis. Mae'n cynnwys dwy ynys: Saint Kitts (168 km²; 35,000 o drigolion) a Nevis (93 km²; 12,000 o drigolion).

Antilles Leiaf
Gwledydd y Caribî
Paragwâi

Gwlad yn Ne America yw Paragwâi (), yn swyddogol Gweriniaeth Paragwâi. Mae'n gorwedd ar ddwy lan Afon Paragwâi yng nghanol y cyfandir ac mae'n ffinio â'r Ariannin i'r de a de-orllewin, â Brasil i'r dwyrain a gogledd-ddwyrain ac â Bolifia i'r gogledd-orllewin.

 
Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Sbaen
Gweriniaethau
Gwledydd De America
Gwledydd tirgaeedig
Gwledydd a thiriogaethau Sbaeneg
Palaw

Gwlad yn Oceania yw Palaw (hefyd: Belau). Mae'n cynnwys mwy na 350 o ynysoedd a leolir yng ngorllewin y Cefnfor Tawel i'r dwyrain o'r Philipinau ac i'r gogledd o Gini Newydd. Y brifddinas yw Melekeok ar yr ynys fwyaf Babelthuap.

Rhennir Palaw yn 16 talaith:

Dolen allanol 
  Gwefan swyddogol Palau

 
Ynysoedd y Cefnfor Tawel
Tiriogaethau Palesteinaidd

Enw ar un o sawl ardal o Balesteina a gafodd eu meddiannu gan Yr Aifft a'r Iorddonen yn 1947 ac yna gan Israel yn y Rhyfel Chwe Diwrnod yn 1967 yw Tiriogaethau Palesteinaidd.

Erbyn heddiw defnyddir y term i gyfeirio yn benodol at yr ardaloedd o fewn Palesteina sydd o dan lywodraeth y Palesteiniaid yn bennaf (42% o'r Lan Orllewinol a holl Lain Gaza sy'n cael ei reoli gan Hamas).

Nid yw'n cynnwys Ucheldiroedd Golan (y 'Golan Heights' yn Saesneg) a gipiwyd o ddwylo Syria yn 1967 na Phenrhyn Sinai a gipwyd o ddwylo'r Aifft yn yr un adeg ond a roddwyd yn ôl i'r Aifft gan Israel yn 1979 yn dilyn cytundeb heddwch.

Defnyddir y term hwn fel arfer i gyfeirio at y rhanau hynny o Balesteina mae cryn ffraeo yn eu cylch, neu 'The Israeli-occupied territories'. Y term a ddefnyddir gan y Cenhedloedd Unedig (CU) yw "Tiroedd Palesteina sydd wedi eu Meddiannu" neu " Tiroedd Palesteina dan Feddiant Israel", ers y 1970au (Penderfyniadau 242 a 338 y CU).

Ar wahân i'r CU mae unrhyw drafodaethau ynghylch y tiroedd hyn yn cael eu cynnal rhwng Israel a Mudiad Rhyddid Palesteina. Ers y frwydr dros Llain Gaza yn 2007, mae'r Tiriogaethau wedi cael eu rhannu i ddau endid ar wahân: Hamas sy'n rheoli Llain Gaza a Byddin Rhyddid Palesteina o dan yr enw Awdurdod Cenedlaethol Palesteina yn rheoli'r Llain Orllewinol o dan eu harweinydd Mahmoud Abbas. Mae'r Palesteiniaid, felly, ers hyn, wedi eu hollti'n ddau.

Gweler hefyd
Al Nakba
Awdurdod Cenedlaethol Palesteina
Gwrthdaro Israelaidd-Palesteinaidd
Llain Gaza
Palesteina
Palesteiniaid
Y Lan Orllewinol
Cydnabyddiaeth Ryngwladol o Wladwriaeth Palesteina
Palestine: Peace Not Apartheid - cyfrol gan Jimmy Carter

Daearyddiaeth y Dwyrain Canol
Palesteina
319

3g - 4g - 5g 
260au 270au 280au 290au 300au - 310au - 320au 330au 340au 350au 360au 
314 315 316 317 318 - 319 - 320 321 322 323 324

Digwyddiadau 
 Yr Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I yn gwahardd gwahanu teuluoedd wrth werthu caethweision.
 Arius yn teithio i Nicomedia ar wahoddiad Eusebius, wedi iddo gael ei gyhuddo o heresi a'i gondemnio gan Alexander, Patriarch Alexandria. Dechrau'r ymrafael ynglŷn ag Ariadaeth.

Genedigaethau

Marwolaethau 

319
318

3g - 4g - 5g 
260au 270au 280au 290au 300au - 310au - 320au 330au 340au 350au 360au 
313 314 315 316 317 - 318 - 319 320 321 322 323

Digwyddiadau 
China yn colli'r tiriogaethau i'r gogledd o Afon Yang-tsé-kiang i'r Xiongnu a'r Xianbei
Nanking (Nanjin) yn dod yn brifddinas Tsieina

Genedigaethau

Marwolaethau 

318
317

3g - 4g - 5g 
260au 270au 280au 290au 300au - 310au - 320au 330au 340au 350au 360au 
312 313 314 315 316 - 317 - 318 319 320 321 322

Digwyddiadau 
1 Mawrth — Crispus a Cystennin II, meibion yr Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I, a Licinius iunior, mab Licinius, yn cael y teitl Caesares

Genedigaethau 
7 Awst — Constantius II, Ymerawdwr Rhufeinig

Marwolaethau 

317
316

3g - 4g - 5g 
260au 270au 280au 290au 300au - 310au - 320au 330au 340au 350au 360au 
311 312 313 314 315 - 316 - 317 318 319 320 321

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I yn gwahardd croeshoelio caethweision a'u llosgi ar eu gwynebau.
Rhagfyr — Cystennin I yn gorchfygu ei gyd-ymerawdwr Licinius ym Mrwydr Mardia, ac yn ennill peth o'i diriogaeth.

Genedigaethau

Marwolaethau 

316
315

3g - 4g - 5g 
260au 270au 280au 290au 300au - 310au - 320au 330au 340au 350au 360au 
310 311 312 313 314 - 315 - 316 317 318 319 320

Digwyddiadau 
Yr ymerodron Rhufeinig Cystennin I a Licinius yn brwydro yn erbyn y Sarmatiaid, y Gothiaid a'r Carpiaid ar ffin Afon Donaw.

Genedigaethau

Marwolaethau
Sarmatiaid

Roedd y Sarmatiaid, Sarmatae neu Sauromatae (Hen Roeg: ) yn gydffederasiwn enfawr o bobl o dras Iranaidd hynafol a ymfudodd o Ganolbarth Asia i ardal Mynyddoedd yr Wral tua'r 5 CC. Ceir cyfeiriad atynt gan Herodotus yn y cyfnod yma.

Pan oedd eu tiriogaeth ar ei fwyaf, roedd yn ymestyn o Afon Fistula hyd aber Afon Donaw ac o wlad yr Hyperboreaid yn y gogledd hyd at y Môr Du a Môr y Caspian a'r ardal rhyngddynt cyn belled a Mynyddoedd y Cawcasws. Mae'r darganfyddiadau mwyaf nodedig o feddau ac olion eraill wedi eu gwneuf yn Krasnodar Krai yn Rwsia.

Roedd y Sarmatiaid yn perthyn yn agos i'r Scythiaid. Bu cryn lawer o ymladd rhyngddynt hwy a'r Ymerodraeth Rufeinig, ac yn y 4g gwnaethant gynghrair a'r Hyniaid.

Cyfeiriadau

Pobloedd hynafol
Cyngor Trent

Deunawfed Gyngor Eciwmenaidd yr Eglwys Gatholig, a alwyd gan y Pab Pawl III i wrthsefyll effeithiau'r Diwygiad Protestannaidd, oedd Cyngor Trent (1545–1547, 1551–1552, 1562–1563).

Fe'i cynhaliwyd dair gwaith rhwng 13 Rhagfyr 1545 a 4 Rhagfyr 1563 yn ninas Trent (Trento heddiw, yng ngogledd yr Eidal) fel ymateb gan yr Eglwys Gatholig i'r bygythiad i'w hathrawiaeth ddiwinyddol a'i hawdurdod eglwysig gan y Diwygiad Protestannaidd. Fe'i hystyrir yn un o'r cynghorau pwysicaf yn hanes yr Eglwys Gatholig. Ynddo gosodwyd allan yn eglur yr athrawiaeth Gatholig ar iachawdwriaeth, y sagrafen, a'r canon Beiblaidd awdurdodedig. Penderfynwyd cael canllawiau cydnabyddedig am weinyddu'r Offeren, yn bennaf trwy ddileu amrywiadau lleol: gelwir hyn yn "Offeren Trent" (, o Tridentum, enw Lladin Trent). Condemniwyd dysgeidiaeth Martin Luther.

Y Gwrth-Ddiwygiad
Trent
16eg ganrif
Gruffudd Yonge

Roedd Gruffudd Yonge neu Gruffydd Young (c. 1370 - c. 1435) yn glerigwr Cymreig oedd yn un o bleidwyr amlycaf Owain Glyn Dŵr ac a fu'n Esgob Bangor yn 1407.

Mae'n debyg fod Gruffudd yn fab gordderch i Morgan Yonge, fu'n Siryf Sir y Fflint. Addysgwyd ef ym Mhrifysgol Rhydychen. Enillodd ffafr Anne o Bohemia, gwraig Rhisiart II, brenin Lloegr, a rhoddwyd nifer o fywiolaethau yn esgobaethau Bangor a Thyddewi iddo. Daeth yn Archddiacon Meirionnydd cyn ymuno â gwrthryfel Owain Glyn Dŵr yn 1403 a chael ei benodi'n ganghellor iddo. Cofnodir iddo ymweld a Paris yn 1404 yng ngwmni John Trefor, Esgob Llanelwy, i drefnu cytundeb rhwng Owain a Siarl VI, brenin Ffrainc. Credir mai ef oedd yn gyfrifol am Bolisi Pennal a'r penderfyniad i gydnabod y pab yn Avignon yn hytrach na'r pab yn Rhufain.

Gwnaed ef yn Esgob Bangor ym mis Chwefror, 1407, yna yn Esgob Tyddewi yn mis Ebrill yr un flwyddyn. Wedi i wrthryfel Glyn Dŵr ddod i ben, derbyniodd Yonge awdurdod Pab Rhufain unwaith eto, ac yn 1418 cafodd ei benodi yn Esgob Ross yn yr Alban. Ni fedrodd gymeryd meddiant ae ei esgobaeth, ac yn 1423 penodwyd ef yn esgob Hippo (Hippo Regius) in partibus infidelium.

Llyfryddiaeth
R. R. Davies (1995) The Revolt of Owain Glyn Dŵr (Oxford University Press)

Cymry'r 14eg ganrif
Cymry'r 15fed ganrif
Esgobion Bangor
Esgobion Tyddewi
Genedigaethau'r 1370au
Marwolaethau'r 1430au
Owain Glyn Dŵr
Iachawdwriaeth

Mae 'Gwaredigaeth' yn ail-gyfeirio i'r dudalen hon.
Iachawdwriaeth yw un o'r elfennau sylfaenol yn nysgeidiaeth yr Eglwys Gristnogol, sy'n golygu achubiaeth neu gadwedigaeth enaid. Yn fwy penodol mae'n golygu'r rhyddhad oddi wrth bechod ynghyd â'i ganlyniadau oherwydd aberth Crist dros ddynolryw ar y Groes. Mewn canlyniad mae Iachawdwr yn enw a ddefnyddir yn yr Eglwys i gyfeirio at Iesu Grist.

Lluniwyd yr enw Cymraeg gan William Salesbury yn yr 16g.

Diwinyddiaeth Gristnogol
Cristnogaeth
Brychdyn

Am y cymuned o'r un enw ym  mwrdeistref sirol Wrecsam, gweler Brychdyn, Wrecsam. Am leoedd eraill sydd â'r enw Saesneg "Broughton", gweler Broughton.

Pentref yng nghymuned Brychdyn a Bretton, Sir y Fflint, Cymru, yw Brychdyn () (Saesneg: Broughton). Fe'i lleolir tua hanner ffordd rhwng Yr Wyddgrug a Chaer, ar briffordd yr A55. Saif bron yn union ar y ffin â Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr. 

Mae'n adnabyddus heddiw yn bennaf fel cartref ffatri Airbus. Mae'r pêl-droediwr Michael Owen yn byw yn y pentref.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Brychdyn a Bretton
Pentrefi Sir y Fflint
Derwen, Sir Ddinbych

Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Derwen (gwahaniaethu).

Pentref bach gwledig a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, 
yw Derwen (). Saif tua hanner ffordd rhwng Corwen a Rhuthun. Fe'i lleolir yn rhan uchaf Dyffryn Clwyd ar lan ogleddol Afon Clwyd, gyferbyn â phentref Brynsaithmarchog.

Eglwys y Santes Fair yw enw'r eglwys a saif yng ngahnol y pentref. Caewyd yr eglwys yn 1988–99 ac mae wedi'ch chofrestru gan Cadw fel un o eglwysi pwysicaf Cymru: Gradd 1. Ceir hen Croes Geltaidd ger yr eglwys sy'n dyddio o'r 15g, sef Croes Derwen.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Croes Derwen

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion 
 William Jones (Ehedydd Iâl) (1815-1899), bardd ac emynydd.

Gweler hefyd
 Derwen Gam

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Ddinbych
 
Pentrefi Sir Ddinbych
Bryn Saith Marchog

Pentref bach gwledig yng nghymuned Gwyddelwern, Sir Ddinbych, Cymru, yw Bryn Saith Marchog () neu Brynsaithmarchog. Saif ar lan ddwyreiniol Afon Clwyd gyferbyn â phentref Derwen, tua 5 milltir i'r gogledd o Gorwen. Mae ar ffordd yr A494.

Cyfeirir at Fryn Saith Marchog yng Nghainc Gyntaf y Mabinogi, chwedl Branwen ferch Llŷr. Cyfeiriad onomastig i esbonio enw lle ydyw. Pan â Bendigeidfran i Iwerddon mae'n gadael saith tywysog a'u saith marchog i warchod Ynys Prydain. Nid enwir y marchogion ond ceir cyfeiriad at y lle:

Yn Edeirn[i]on yd edewit y gwyr hynny, ac o achaws hynny y dodet Seith Marchawc ar y dref.

Mae Ifor Williams yn nodi, gan ddilyn awgrym yr Athro Joseph Loth, fod 'seith/saith' yn gallu golygu "sant" mewn Cymraeg Canol. Mae'n bosibl felly mai "Bryn Sant Marchog" a olygid yn wreiddiol (ceir enghreifftiau o'r enw 'Sadwrn Farchog' am Sant Sadwrn hefyd).

Pobl o Fryn Saith Marchog
Eric Jones (g. 1935), dringwr

Cyfeiriadau

Gwyddelwern
Pedair Cainc y Mabinogi
Pentrefi Sir Ddinbych
Cyffylliog

Pentref bychan gwledig a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw Cyffylliog(). Fe'i lleolir tua 4 milltir i'r gorllewin o dref Rhuthun ar ffordd wledig sy'n arwain i gyfeiriad Bylchau a Llansannan. Rhed Afon Clywedog trwy'r pentref ar ei ffordd o Fforest Clocaenog i ymuno yn Afon Clwyd, ac mae Afon Corris yn ymuno ag Afon Clywedog yn y pentref.

Lleolir Ysgol Cyffylliog yn y pentref gyda tua 18 o blant.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Sir Ddinbych
Pentrefi Sir Ddinbych
A494

Mae'r A494 yn draffordd bwysig sy'n rhedeg ar draws Gogledd Cymru, rhwng cyffiniau Dolgellau yn ne Gwynedd, lle mae'n cwrdd â'r A487, a Queensferry yn Sir y Fflint.

Mae'n dilyn glannau Afon Wnion ac yna Afon Dyfrdwy yn y de-orllewin, yn mynd heibio i Lyn Tegid, yn croesi i Ddyffryn Clwyd ar ôl Corwen ac yno'n croesi Bryniau Clwyd i orffen ar Lannau Dyfrdwy.

Lleoedd ar yr A494
Dyma restr o drefi a phentrefi sydd ar y lôn, wedi'u rhestru o'r de i'r gogledd.

Bontnewydd
Rhydymain
Llanuwchllyn
Y Bala
Cefnddwysarn
Y Sarnau
Bethel
Glan-yr-afon
Four Crosses
Y Ddwyryd
Gwyddelwern
Bryn Saith Marchog
Pandy'r Capel
Pwll-glas
Rhuthun
Llanbedr Dyffryn Clwyd
Llanferres
Tafarn-y-Gelyn
Yr Wyddgrug
Bwcle
Ewloe
Queensferry

Ffyrdd Cymru
Gogledd Cymru
Pandy'r Capel

Pentref bychan yng nghanol Sir Ddinbych yw Pandy'r Capel (). Fe'i lleolir ar lan Afon Clwyd yn rhan uchaf Dyffryn Clwyd, hanner ffordd rhwng Corwen i'r de a Rhuthun i'r gogledd. Y pentref agosaf yw Brynsaithmarchog, tua milltir i'r de. Saif ar y draffordd A494.

Roedd tafarn yn y pentref ers oleiaf dechrau'r 19g, ymddanosodd y Blue Bell Inn fel cyfeiriad ar gofrestr bedyddio yn 1837, rhestrwyd fel Pandy Tavern, Pandy a Pandy Public House ar y cyfrifiad rhwng 1851 ac 1871 cyn dychwelyd i'r Blue Bell Inn yn ddiweddarach.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfeiriadau

Pentrefi Sir Ddinbych
Yr Angor (Aberystwyth)

Am y papur bro o'r un enw a gyhoeddir yng ngogledd-orllewin Lloegr gweler Yr Angor (Glannau Merswy)

Yr Angor yw papur bro ardal Aberystwyth. Mae'n cynnwys yn ei gylchrediad ardaloedd Comins Coch, Llanbadarn Fawr, Penparcau a'r Waunfawr. Cyhoeddwyd rhifyn cyntaf y papur ym mis Hydref 1977. Syniad Llywelyn Phillips oedd y papur, ef hefyd oedd y golygydd cyntaf, ar y cyd gyda Menna Lloyd Williams.

Ffynonellau

Dolen allanol
 Safle'r papur ar wefan BBC Cymru

Aberystwyth
Papurau bro Ceredigion
Sefydliadau 1977
Penparcau

Pentref bychan hynafol sy'n gorwedd i'r de o Aberystwyth, Ceredigion, yw Penparcau. Fe'i ystyrir bellach yn faestref o Aberystwyth. Saif ar lan Afon Rheidol. Mae'r A487 yn mynd trwy Penparcau. Hanner milltir i'r dwyrain ceir Southgate.

Mae cyfleusterau Penparcau yn cynnwys Ysgol Gynradd Llwyn yr Eos, maes chwarae, neuadd a sawl siop.
Mae capel Eglwys Bresbyteraidd Cymru, Capel Ebeneser, yno ers 1848, ac ail-adeiladwyd ym 1939.

Symudwyd hen Dolldy Penparcau i Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan, ym 1968, fel rhan o gasgliad yr amgueddfa o adeiladau traddodiadol Cymru.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Aberystwyth
Pentrefi Ceredigion
Guto Puw

Cyfansoddwr arloesol o Gymro yw Guto Pryderi Puw (ganwyd 1971, yn Y Bala). Mae'n ddarlithydd ym Mhrifysgol Bangor.

Cyfansoddwyr clasurol Cymreig
Pobl o Feirionnydd
Academyddion Cymreig
Genedigaethau 1971
314

3g - 4g - 5g 
260au 270au 280au 290au 300au - 310au - 320au 330au 340au 350au 360au 
309 310 311 312 313 - 314 - 315 316 317 318 319

Digwyddiadau 
 8 Hydref — Rhyfel rhwng y ddau ymerawdwr Rhufeinig, Cystennin I a Licinius. Gorchfygir Licinius ym Mrwydr Cibalae.
 31 Ionawr — Pab Sylvester I yn olynu Pab Miltiades fel y 33fel pab.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 11 Ionawr — Pab Miltiades
 Maximinus, Ymerawdwr Rhufeinig

314
313

3g - 4g - 5g 
260au 270au 280au 290au 300au - 310au - 320au 330au 340au 350au 360au 
308 309 310 311 312 - 313 - 314 315 316 317 318

Digwyddiadau 
Chwefror — Cyngor ym Milan. Mae'r Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I yn gorchymyn rhoi diwedd ar erlid Cristionogion yn yr ymerodraeth.
30 Ebrill — Licinius yn dod yn ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain ar ôl gorchfygu Maximinus ym Mrwydr Tzirallum.

Genedigaethau 
Shi Hong, ymerawdwr Tsieina (m. 334)

Marwolaethau 
Gorffennaf/Awst - Maximinus II, Ymerawdwr Rhufeinig (g. 270)

313
312

3g - 4g - 5g 
260au 270au 280au 290au 300au - 310au - 320au 330au 340au 350au 360au 
307 308 309 310 311 - 312 - 313 314 315 316 317

Digwyddiadau 
 28 Hydref — Cystennin I yn gorchfygu Maxentius mewn brwydr ac yn dod yn unig ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin. Dywedir iddo gael gweledigaeth o groes gyda'r geiriau in hoc signo vinces. O ganlyniad mae Cystennin yn dechrau ffafrio Cristionogaeth.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 28 Hydref — Maxentius, Ymerawdwr Rhufeinig

312
311

3g - 4g - 5g 
260au 270au 280au 290au 300au - 310au - 320au 330au 340au 350au 360au 
306 307 308 309 310 - 311 - 312 313 314 315 316

Digwyddiadau 
5 Mai — Ar ei wely angau, mae'r Ymeradwr Rhufeinig Galerius yn cyhoeddi diwedd ar erlid Cristionogion yn ei ran ef o'r ymerodraeth.
Yr ymerawdwr Maxentius yn adfeddiannu Gogledd Affrica oddi wrth Domitius Alexander.
Maximinus a Licinius yn rhannu'r rhan ddwyreiniol o'r ymerodraeth. Mae Maximinus yn ail-ddechrau erlid Cristionogion.
2 Gorffennaf — Pab Miltiades yn olynu Pab Eusebius fel y 32ed pab.

Genedigaethau 
dim

Marwolaethau 
5 Mai — Galerius, Ymerawdwr Rhufeinig, 50?
25 Tachwedd — Pedr, Patriarch Alexandria (merthyrwyd)
3 Rhagfyr - Diocletian, cyn-ymerawdwr Rhufeinig, 66

311
310

3g - 4g - 5g 
260au 270au 280au 290au 300au - 310au - 320au 330au 340au 350au 360au 
305 306 307 308 309 - 310 - 311 312 313 314 315

Digwyddiadau 
 Tra mae'r ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I yn ymladd yn erbyn y Bructeri, mae Maximian yn ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr yn Arles. Mae byddin Cystennin yn dychwelyd, gan orfodi Maximian i ffoi, ac yna i ildio yn Marseille.
 Y Rhufeiniaid dan Cystennin yn gorchfygu'r Ffranciaid
 Pab Miltiades yn olynu Pab Eusebius

Genedigaethau 
 Ausonius, bardd a rhethregydd Rhufeinig

Marwolaethau 
 Maximian, cyn-ymerawdwr Rhufeinig a thad yr ymerawdwr Maxentius (dienyddiwyd)
 Pab Eusebius (mewn alltudiaeth)

310
309

3g - 4g - 5g
250au 260au 270au 280au 290au - 300au - 310au 320au 330au 340au 350au
304 305 306 307 308 - 309 - 310 311 312 313 314

Digwyddiadau 
 Taleithiau yr Ymerodraeth Rufeinig yn Sbaen yn gwrthryfela yn erbyn Maxentius, ac yn cydanabod Cystennin I fel eu hymerawdwr.
Shapur II yn dod yn frenin Persia.
18 Ebrill — Pab Eusebius yn olynu Pab Marcellus I fel y 31ain pab.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Pab Marcellus I
 Sant Alban (tua'r dyddiad yma)
 Hormizd II, brenin Persia

309
308

3g - 4g - 5g
250au 260au 270au 280au 290au - 300au - 310au 320au 330au 340au 350au
303 304 305 306 307 - 308 - 309 310 311 312 313

Digwyddiadau 
 11 Tachwedd — Cyngres Carnuntum: Mewn ymgais i gadw'r heddwch rhwng hawlwyr yr orsedd yn yr Ymerodraeth Rufeinig, cyhoeddir Maxentius a Licinius yn Augusti, gyda Cystennin I yn cael teitl Cesar gyda chyfrifoldeb am Brydain a Gâl.
 Y Rhufeiniaid dan Cystennin I yn gorchfygu'r Almaenwyr ger Afon Rhein.
 27 Mai neu 26 Mehefin — Pab Marcellus I yn olynu Pab Marcellinus fel y 30fed pab.

Genedigaethau

Marwolaethau 

308
Joseph Loth

Ysgolhaig Celtaidd ac ieithydd o Lydawr oedd Joseph Loth (27 Rhagfyr 1847 – 1 Ebrill 1934). Roedd yn frodor o Guémené-sur-Scorff, Llydaw. Roedd yn ddisgybl i d'Arbois de Jubainville.

Ar ôl cyfnod fel darlithydd ym Mhrifysgol Rennes bu'n athro yn y Collège de France, Paris hyd ei ymddeoliad yn 1930. Cyfranodd nifer o erthyglau a llyfrau ar yr ieithoedd Celtaidd a llenyddiaeth Geltaidd, yn arbennig llenyddiaeth Lydaweg a llenyddiaeth Gymraeg. Bu'n olygydd y cylchgrawn Revue Celtique.

Fe'i cofir yn bennaf yng Nghymru am ei gyfieithiad o'r Mabinogion i'r Ffrangeg (1889), sy'n glasur i'w gymharu â chyfieithiad yr Arglwyddes Charlotte Guest i'r Saesneg, a'i astudiaeth o fydryddiaeth Cymraeg Canol La Métrique Galloise (1900-1902).

Llyfryddiaeth ddethol 
Vocabulaire Vieux-breton (1884)
L'Emigration Bretonne en Armorique (1885)
Les Mabinogion (1889)
Les Mots Latins dans les Langues Brittoniques (1892)
La Métrique Galloise (1900-02)

Ysgolheigion Llydaweg
Ysgolheigion Cymraeg
Llydawyr
Genedigaethau 1847
Marwolaethau 1934
Henri d'Arbois de Jubainville

Ysgolhaig a hanesydd Celtaidd o Ffrainc oedd Henri d'Arbois de Jubainville (5 Rhagfyr 1827 – 26 Chwefror 1910). Fe'i ganwyd yn Nancy.

Bywyd
Dechreuodd ei yrfa fel archifydd paleograffig yn 1851. Roedd yn gyfarwyddwr archifau département Aube hyd at ei ymddeoliad yn 1880. Loth oedd deiliad cyntaf y Gadair Geltaidd yn y Collège de France, Paris yn 1877. Ei olynydd a disgybl oedd yr ysgolhaig Llydaweg Joseph Loth.

Cyhoeddiadau
 Histoire des ducs et comtes de Champagne depuis le VIe siècle jusqu'à la fin du XIe, 8 cy. (1859-69)
 Répertoire archéologique du département (1861)
 Étude sur la déclinaison des noms propres dans la langue franque à l'époque mérovingienne (1870)
 Les Premiers habitants d'Europe (1877) (hefyd mewn dwy gyfrol 1889; 1894)
 Les Intendants de Champagne (1880)
 Introduction à l'étude de la littérature celtique (1883)
 L'Épopée celtique en Irlande (1892)
 Études de droit celtique (1895)
 Les Principaux auteurs de l'Antiquité à consulter sur l'histoire des Celtes (1902)
 golygydd y Cours de littérature celtique (1908), mewn 12 cyfrol
 L'Épopée celtique en Irlande (1892) : cyfieithwyd fel The Irish Mythological Cycle gan R. I. Best a chyoeddwyd gan Arthur Griffith (United Irishman).

Genedigaethau 1827
Marwolaethau 1919
Hanesyddion Ffrengig
Pobl o Meurthe-et-Moselle
Ysgolheigion Celtaidd
Palaeograffeg

Paleograffeg (o'r Saesneg palaeography, o'r gair Groeg παλαιός 'palaiós', "hen" a γράφειν 'graphein', "ysgrifennu") yw gwyddor hen lawysgrifen, llawysgrifau ac arysgrifau, yn annibynnol ar yr iaith ei hun (e.e. Lladin, Cymraeg Canol). Fel rheol mae paleograffeg cyn golygu astudio'r llawysgrifennau a geir mewn llawysgrifau Ewropeaidd a Chlasurol (yn y gwyddorau sy'n tarddu o'r gwyddorau Groeg a Lladin). Fodd bynnag, mae llawysgrifennu o bob oes hyd heddiw yn faes dilys ar gyfer paleograffydd
.

Ar sawl ystyr mae palaeograffeg yn hanfodol ar gyfer ieitheg, ac yn wynebu dau brif anhawster: yn gyntaf, gan fod arddull unrhyw un wyddor yn newid yn gyson o gyfnod i gyfnod (e.e. llythrennau Carolingiaidd, Gothig, etc.), mae'n rhaid gwybod sut i ddehongli'r arwyddion hynny yn iawn. Yn ail, mae'n arferol defnyddio byrfoddau, neu arwyddion byrfoddol, mewn hen lawysgrifau er mwyn arbed lle (roedd y deunydd yn brin a drud): felly rhaid i'r palaeograffydd wybod y byrfoddau hyn.

Mae'r wybodaeth hon yn caniatau i'r palaeograffydd drawslythrennu'r ddogfen a chynhyrchu golygiad modern sy'n arddangos y testun gwreiddiol mewn orgraff reolaidd, ddealladwy.

Y palaeograffydd enwocaf yn hanes llenyddiaeth Gymraeg yw John Gwenogvryn Evans (1852 - 1930).

Cyfeiriadau

 
Ysgrifennu
Nancy

Tref a chymuned yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc yw Nancy, prifddinas département Meurthe-et-Moselle. Saif ar lannau Afon Meurthe.

Bu gynt yn brifddinas Dugiaid Lorraine ond daeth dan reolaeth Ffrainc yn 1766. Mae'n adnabyddus am ei hadeiladau coeth niferus o'r 18g. Sefydlwyd prifysgol yno yn 1572.

Enwogion 
Edmond de Goncourt (1822-1896), awdur
Henri d'Arbois de Jubainville (1827-1910), ysgolhaig Celtaidd

Cymunedau Meurthe-et-Moselle
Tiger Woods

Golffiwr proffesiynnol o'r Unol Daleithiau yw Eldrick "Tiger" Woods (ganed 30 Rhagfyr 1975). Caiff ei ystyried yn un o olffwyr Americanaidd mwyaf llwyddiannus erioed. Bu ar Restr Forbes o olffwyr sydd wedi derbyn y cyflogau uchaf erioed hefyd. Mae ei lwyddiannau yn nhaith y Proffesional Golfers Association yn rhai syfrdanol.

Bu mewn coleg golff am ddwy flynedd a throdd yn brioffesiynol yn Haf 1996, yn 20 oed. Erbyn Ebrill y flwyddyn wedyn, roedd wedi ennill un o brif gystadleuthau mawr y byd - Pencampwriaeth Agored Unol Daleithiau America, 1997, gan bocedu $486,000. Ym Mehefin 1997 ef oedd golffiwr gorau'r byd (Rhif Un ar Restr Official World Golf Ranking). Drwy'r 2000au fe'i hystyriwyd fel golffiwr gorau'r byd.

Dŵr poeth
Rhwng Rhagfyr 2009 ac Ebrill 2010, fodd bynnag, ni chwaraeodd golff, a chanolbwyntiodd ar ei fywyd priodasol gydag Elin Nordegren. Roedd hyn yn dilyn cyfnod o fercheta gydag eraill, a chawsant ysgariad. Cyhoeddwyd sawl stori amdano, gyda nifer o ferched yn hawlio iddynt gael affer gydag ef. Cafodd y cyfnod hwn effaith negyddol iawn ar ei gêm, gan ddisgyn i Rif 58 yn Nhachwedd 2011. Wedi 107 wythnos o fethu a chipio unrhyw wobr, enillodd y Chevron World Challenge. Enillodd yr Arnold Palmer Invitational ar 25 Mawrth 2013 a chododd yn ei ôl i Rif 1, drwy'r byd. Daliodd ei afael ar hwnnw hyd at Mai 2014.

Derbyniodd lawdriniaeth ar ei gefn ddwywaith yn Ebrill 2014 a Medi 2015. Erbyn Mawrth 2015 roedd yn Rhif 104. In May 2016, Woods dropped out of the world top 500 for the first time in his professional career.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1975
Golffwyr Americanaidd
Bontnewydd, Meirionnydd

Am enghreifftiau eraill o'r enw, gweler Bontnewydd.

Pentref bychan ym Meirionnydd, de Gwynedd, yw'r Bontnewydd (). Fe'i lleolir tua 3 milltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Dolgellau ar lan Afon Wnion. Rhed yr A494 dryw'r pentref. Cyfeirnod OS: SH 77138 20201.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Pentrefi Gwynedd
Afon Wnion

Afon yn ne-ddwyrain Gwynedd yw Afon Wnion.  Mae'n tarddu yn uchel ar lethrau Aran Benllyn tua phum milltir i'r de o Lanuwchllyn ac yn llifo i'r de-orllewin i aberu yn Afon Mawddach ger Abaty Cymer. Ar ei ffordd mae'n mynd heibio pentrefi bychain Rhyd-y-main a Bontnewydd, lle ceir pont drosti sy'n dyddio o'r 18g, ac yn llifo heibio i Ddolgellau lle ceir pont hardd arall, sef Y Bont Fawr. Ei hyd yw tua 12 milltir.

Diau mai'r enw personol 'Gwynion' a geir yn enw'r afon (a'r 'gwyn' wedi troi'n 'gwn'); ceir llecyn o'r enw 'Pennar(th) Gwynion' ger Hengwrt yn y cyffiniau.

Ffynhonnell
Melville Richards, 'Enwau Lleoedd', yn Atlas Meirionnydd (Y Bala, 1975)

Wnion
Wnion
Brithdir a Llanfachreth
Dolgellau
Meirionnydd
Gwrthryfel y Pasg

Roedd Gwrthryfel y Pasg (Gwyddeleg: Éirí Amach na Cásca) yn wrthryfel gan genedlaetholwyr Gwyddelig yn ystod wythnos y Pasg yn 1916.

Gwrthryfel y Pasg oedd y gwrthryfel mwyaf yn hanes Iwerddon ers Gwrthryfel Gwyddelig 1798. Roedd y gwrthryfel wedi ei gynllunio yn bennaf gan yr IRB (Irish Republican Brotherhood yn Saesneg, neu Bráithreachas na Poblachta yn Wyddeleg). Parhaodd o ddydd Llun y Pasg 24 Ebrill hyd 30 Ebrill, 1916. Y saith aelod o'r pwyllgor fu'n ei gynllunio oedd Tomás Ó Cléirigh (Tom Clarke, yn Saesneg) Pádraig Mac Piarais (Padraig Pearse),  Séamus Ó Conghaile (James Connolly), Éamonn Ceannt, Seosamh Pluncéid (Joseph Plunkett,) Seán Mac Diarmada a  Tomás Mac Donnchadha (Thomas MacDonagh). Roedd y rhan fwyaf o'r rhai a gymerodd ran yn y gwrthryfel yn aelodau o'r Gwirfoddolwyr Gwyddelig (Óglaigh na hÉireann - Irish Volunteers), dan arweiniad Pádraig Mac Piarais, ond ymunodd aelodau o Arm Cathartha na hÉireann (Irish Citizen Army) gyda nhw dan arweiniad Séamus Ó Conghaile (James Connolly). Yn ninas Dulyn roedd y rhan fwyaf o'r ymladd, er bod rhywfaint o ymladd mewn rhannau eraill o Iwerddon. Meddiannod y gwrthryfelwyr nifer o adeiladau o gwmpas canol Dulyn, gyda'u pencadlys yn Swyddfa'r Bost. Wedi chwe diwrnod o ymladd, ildiodd y gwrthryfelwyr i'r fyddin Brydeinig. Lladdwyd 64 o'r gwrthryfelwyr yn y brwydro, tra lladdwyd 140 ac anafwyd 318 o fyddin Prydain. Lladdwyd 17 aelod o'r heddlu a thua 220 o bobl eraill.

Rhoddwyd yr arweinwyr ar eu prawf gan y fyddin, a dienyddiwyd 16 ohonynt yn ystod hanner cyntaf mis Mai, yn eu plith Séamus Ó Conghaile (James Connolly), oedd wedi ei anafu mor ddrwg fel na allai sefyll ac ac fe'i saethwyd yn eistedd mewn cadair. Ym mis Awst, crogwyd Ruairí Mac Easmainn (Roger Casement), a aethai i'r Almaen i geisio cefnogaeth i'r gwrthryfel ac a ddychwelodd i Iwerddon mewn llong danfor ychydig ddyddiau cyn dechrau'r gwrthryfel.

Gyrrwyd y gweddill o'r gwrthryfelwyr i wersyll carchar yn Fron-goch ger Y Bala. Lai na thair blynedd yn ddiweddarach, roedd llawer o'r rhai a gymerodd ran yn y gwrthryfel ymysg y rhai a sefydlodd y Dáil Cyntaf yn 1919, a arweiniodd at sefydlu Gweriniaeth Iwerddon. Yn eu plith roedd Éamon de Valera a Mícheál Ó Coileáin (Michael Collins).

Gweler hefyd
Tomás Ceannt
Éilís Ní Fhearghail
Y Frawdoliaeth Wyddelig, Weriniaethol

Llyfryddiaeth
Max Caulfield, The Easter Rebellion, Dublin 1916 ISBN 1-57098-042-X
Tim Pat Coogan, 1916: The Easter Rising ISBN 0-304-35902-5
Michael Foy a Brian Barton, The Easter Rising ISBN 0-7509-2616-3
C Desmond Greaves The Life and Times of James Connolly
Robert Kee, The Green Flag ISBN 0-14-029165-2
F.X. Martin (gol.), Leaders and Men of the Easter Rising, Dublin 1916
Dorothy Macardle, The Irish Republic
F.S.L. Lyons, Ireland Since the Famine  ISBN 0-00-633200-5
John A. Murphy, Ireland In the Twentieth Century
Edward Purdon, The 1916 Rising
Charles Townshend, Easter 1916: The Irish Rebellion
 The Memoirs of John M. Regan, a Catholic Officer in the RIC and RUC, 1909–48, Joost Augusteijn, gol., Witnessed Rising, ISBN 978-1-84682-069-4.

Hanes Iwerddon
Cenedlaetholdeb Gwyddelig
Bryniau Clwyd

Bryniau Clwyd (neu Moelydd Clwyd; Saesneg: the Clwydian Range) yw'r gadwyn o tua 21 o fryniau yng ngogledd-ddwyrain Cymru sy'n ymestyn o gyffiniau Llandegla-yn-Iâl a Nant y Garth yn y de i gyffiniau Prestatyn yn y gogledd, gyda Moel Famau (554 metr) yr uchaf ohonynt. Er nad ydynt yn arbennig o uchel, ceir golygfeydd braf o'u copaon hyd at fynyddoedd Eryri i'r gorllewin a thros Sir y Fflint i wastadeddau Swydd Gaer a chyffiniau Lerpwl i'r dwyrain. Gorwedd y rhan fwyaf o'r gadwyn yn Sir Ddinbych ond mae'r ffin â Sir y Fflint yn rhedeg ar hyd y copaon. I'r gorllewin i'r moelydd, ac yn gyfochrog iddynt gorwedd Dyffryn Clwyd. Mae'r rhan helaethaf wedi'i glustnodi'n Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol. Ceir yma dystiolaeth o wareiddiad bywiog a oedd yn ffynnu yn yr Oes Efydd ac yn Oes y Cerrig, sydd yn ôl yr archeolegydd Ian Brown yn un o'r llefydd pwysicaf drwy orllewin Ewrop o dystiolaeth  o fywyd dyn.

Hanes
I'r gorllewin yn yr Oesoedd Canol yr oedd Tywysogaeth Gwynedd a Mersia Anglo Sacsonaidd gelwid yr ardal rhwng Afon Conwy ac Afon Ddyfrdwy Y Berfeddwlad sef "y tir canol".

Y Moelydd
Fe'u gelwir yn Fryniau Clwyd am eu bod yn codi ar hyd ymyl ddwyreiniol Dyffryn Clwyd. Ar hyd yr oesoedd mae'r bryniau hyn wedi bod yn llinell amddiffyn naturiol i Ogledd Cymru. Mae'r gadwyn yn cynnwys nifer o fryngaerau o Oes yr Haearn, e.e. Foel Fenlli, Penycloddiau a Moel Arthur. Ceir nifer o garneddi cynhanesyddol ar y copaon hefyd. Mae Llwybr Clawdd Offa yn nadreddu o fryn i fryn.

Enwau'r bylchau
Ceir nifer o fylchau'n croesi Bryniau Clwyd, gan gynnwys Allt Rhuallt a groesir gan yr A55, prif draffordd Gogledd Cymru, a'r hen ffordd Rufeinig o Gaer i Segontiwm cyn hynny. Mae bylchau hanesyddol eraill yn cynnwys Bwlch Pen Barras, sy'n cael ei groesi gan yr hen ffordd fynydd rhwng Tafarn-y-Gelyn a Rhuthun.

Ardal o Harddwch Naturiol
Heddiw mae bron y cyfan o'r bryniau yn Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol. Fe'i dynodwyd yn Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol ar 24 Gorffennaf 1985. Mae hyn yn rhoi cydnabyddiaeth genedlaethol i'r Bryniau fel ardal o dirwedd safon uchel. Mae'n un o 5 AHNE yng Nghymru. Mae'n ardal gyfoethog ei llên gwerin, gan gynnwys traddodiadau am y brenin Arthur.

Copaon (o'r gogledd i'r de)
Bryn Coed yr Esgob (211m) 
Moel Hiraddug  (265m) 
Mynydd y Cwm (300m) 
Moel Maenfa (290m) 
Moel y Parc (381m) 
Penycloddiau (440m) 
Moel Plas-yw (420m) 
Moel Arthur (456m) 
Moel Llys-y-coed (465m) 
Moel Dywyll (475m) 
Moel Famau (554m) 
Moel y Gaer (Llanbedr) (339m) 
Moel Fenlli (511m) 
Moel Eithinen (434m) 
Gyrn (384m) 
Moel Gyw (467m) 
Moel Llanfair (447m) 
Moel y Plâs (440m) 
Moel y Gelli (361m) 
Moel y Waun (412m) 
Moel yr Acre (400m)

Delweddau (o'r gogledd i'r de)

Copaon a gofrestrwyd

Gweler hefyd
Dyffryn Clwyd
Clawdd Offa
Llwybr Clawdd Offa
Rhestr mynyddoedd Cymru

Cyfeiriadau

 
Mynyddoedd a bryniau Cymru
Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Mynyddoedd a bryniau Sir y Fflint
Tafarn-y-Gelyn

Pentref bychan yng nghumuned Llanferres, Sir Ddinbych, Cymru, yw Tafarn-y-Gelyn (). Saif ar ffordd yr A494 tua hanner ffordd rhwng Yr Wyddgrug i'r dwyrain a Rhuthun i'r gorllewin.

I'r gorllewin o Dafarn-y-Gelyn mae hen lôn yn codi i groesi Bwlch Pen Barras (551m) ym Mryniau Clwyd, rhwng Moel Famau a Moel Fenlli. Dyma'r hen lôn rhwng Dyffryn Clwyd a'r Wyddgrug cyn i'r A494 gael ei adeiladau. Mae'n dod allan yn Llanbedr Dyffryn Clwyd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Llanferres
Pentrefi Sir Ddinbych
Ho Chi Minh

Gwladweinydd a chwyldroadwr o Fietnam a arweiniodd y wlad honno i annibyniaeth oddi ar Ffrainc oedd Ho Chi Minh (enw genedigol, Nguyễn Sinh Cung, 19 Mai 1890 - 2 Medi 1969). Gwasanaethodd fel Prif Weinidog Fietnam o 1946 hyd 1955, ac fel Arlywydd Fietnam o 1955 tan ei farw. Ail-enwyd dinas Saigon yn Ddinas Ho Chi Minh er ei anrhydedd ar ddiwedd Rhyfel Fietnam ym 1976.

Bywyd cynnar a theulu 
Ganwyd Ho mewn cwt gwellt yn Kim Lien, pentref bychan yn ardal Nan Dan, ar 19 Mai 1890. Defnyddiodd yr enw Nguyen Sinh Cung nes oedd tua 10 oed, pan dewisodd ei dad enw arall iddo, Nguyen Tat Thanh. Bu farw ei fam pan oedd yn 10 oed.

Roedd ei dad, Nguyen Sinh Sac neu Nguyen Sinh Huy, yn fab i werinwr. Gweithiodd ar fferm a phriododd merch y ffermwr. Astudiodd llenyddiaeth Tsieineeg cyn ennill trwyddedog a dysgu yn Hué a Thanh Hoa. Ym 1905, penodwyd yn ysgrifennydd yn swyddfa seremonïol y palas imperialaidd yn Hué, yn fuan wedi marwolaeth ei wraig. Yn hwyrach daeth yn ddirprwy raglaw dros Bin Khe, ond cafodd ei ddiswyddo gan yr awdurdodau Ffrengig oherwydd ei gasineb tuag at ei waith. O hynny ymlaen bu'n byw bywyd crwydrol, gan deithio o Saigon i Phnom Penh ac Angkor. Bu farw mewn pagoda yng ngorllewin Cochinchina, tua 1930.

Gweler hefyd 
Amgueddfa Ho Chi Minh, Hanoi

Cyfeiriadau

Ffynonellau 
 Brocheux, Pierre. Ho Chi Minh: A Biography (Caergrawnt, Gwasg Prifysgol Caergrawnt, 2003 [2007]). Cyfieithwyd gan Claire Duiker.
 Lacouture, Jean. Ho Chi Minh (Llundain, Allen Lane, 1968 [1967]). Cyfieithwyd gan Peter Wiles.

Arlywyddion Fietnam
Comiwnyddion
Chwyldroadwyr
Genedigaethau 1890
Hanes Fietnam
Marwolaethau 1969
Prif Weinidogion Fietnam
Gallt Melyd

Pentref yng ngogledd Sir Ddinbych rhwng Prestatyn a Diserth yw Gallt Melyd() (weithiau Allt Melyd; Saesneg: Meliden).

Hanes
Tyst i bresenoldeb pobl yn yr ardal yn Oes yr Efydd neu ddiwedd Oes Newydd y Cerrig yw Crug Tŷ Draw, sy'n un o dros 400 o grugiau crwn yng Nghymru.

Tyfodd y pentref wrth i fwyngloddiau plwm a chwareli calchfaen yr ardal agor ar ddiwedd y 18g ac i mewn i'r ganrif olynnol. Enwir y pentref ar ôl Sant Melyd, ac mae'r eglwys yn gysegredig iddo.

Addysg a hamdden
Mae'r hen reilffordd rhwng Prestatyn a Diserth yn rhan o Llwybr y Gogledd (Prestatyn - Bangor) erbyn heddiw. Mae gan y pentref gwrs golff naw twll.

Ysgol Gynradd Sant Melyd yw'r ysgol leol.

Eglwys Sant Melyd
Yng nghanol y pentref saif Eglwys Sant Melyd a chyfeirir at ei bodolaeth yn 1086 yn Llyfr Dydd y Farn - o bosib allan o bren. Mae'r adeilad presennol wedi'i chodi dros sawl canrif, gyda rhannau gorllewinol ohoni'n dyddio'n ôl i'r 1200au cynnar. Mae'r fynwent a'r lleoliad, fodd bynnag, yn llawer hŷn; gan ei bod yn gron, gwyddom ei bod yn fan addoli yng nghyfnod y Celtiaid. Mae waliau'r rhan yma sy'n perthyn i'r Oesoedd Canol yn llawer mwy trwchus na'r gweddill, gan fod eu pwrpas yn amddiffynnol-filwrol. Yn y wal hon ceir ffenest rosyn gyda darlun o Grist y Brenin ynddi. Arferai'r ffenest hon oleu'r galeri yng nghefn yr egwys, ond mae honno wedi'i thynu i lawr ers tro.

Ceir yma fedyddfaen sydd wedi'i dyddio'n ôl i 1175.

Cyfeiriadau

Oriel

Pentrefi Sir Ddinbych
Prestatyn
Melyd

Sant o Gymro oedd Melyd (bl. 6g efallai). Fe'i cysylltir â Sir Ddinbych yng ngogledd-ddwyrain Cymru.

Hanes
Ychydig iawn a wyddys amdano. Yr unig le sy'n gysylltiedig â fo heddiw yw plwyf a phentref Gallt Melyd yn Sir Ddinbych, gogledd-ddwyrain Cymru. Mae eglwys y plwyf yn gysegredig iddo ac yn dyddio o'r Oesoedd Canol, ond cafodd ei hadnewyddu'n sylweddol yn y 19g.

Ger y pentref ceir Ffynnon Felyd. Mae'r hynafiaethydd Edward Lhuyd yn ei nodi yn ei Parochiala.

Cynhelid gwylmabsant Melyd ar 9 Mai.

Cyfeiriadau

Cymry'r 6ed ganrif
Pobl o Sir Ddinbych
Merched y 6ed ganrif
Seintiau Cymru
Plwm

Elfen gemegol yw plwm â'r symbol Pb. Mae pobl wedi bod yn mwyngloddio plwm ers rhai miloedd o flynyddoedd, gan gynnwys y Rhufeiniaid pan ddaethant i Gymru, er enghraifft ar Fynydd Parys, Môn.

Elfennau cemegol
Metelau
Arian byw (elfen)

Erthygl am yr elfen Mercwri yw hon. Gweler hefyd Mercher (planed) (Saesneg:Mercury).

Elfen gemegol fetalig yw mercwri (enw poblogaidd: arian byw) â'r symbol Hg. Mercwri yw'r unig fetel sy'n hylif ar dymheredd stafell. Roedd arian byw yn hysbys i wyddonwyr yr Henfyd, yr Hen Aifft, yr India gynnar a Tsieina. Fe'i ceir weithiau yn ei chyflwr metalaidd naturiol ond yn amlaf fel y cyfansoddyn sinabar sylffid (HgS).

Arian Byw y Byd actio

Yng nghyfnod William Shakespeare roedd llawer o'r colur yr oedden nhw'n defnyddio yn cynnwys cemegion neu sylweddau peryglus, ac weithiau'n farwol. Enghraifft o fath o golur a oedd yn cynnwys arian byw oedd y paent coch oedd yn cael ei roi ar wefusau'r actorion. Roedd yr actorion yn ystod y ddrama yn llyfu'u gwefusau, ac yn llyncu'r arian byw oedd yn y paent. Roedd hwn yn achosi i'r actor/actores fynd yn sâl iawn dros gyfnod o amser.

Enghraifft arall oedd yn bochau a oedd yn cael eu peintio â chemegyn o'r enw mercury sulphide. Roedd hwn yn hawdd i'w anadlu drwy'r trwyn, ac mi fyddai'r arian byw gwenwynig yn cronni yn y stunog. A dim ond amser wedyn oedd rhwng yr actor a'i farwolaeth.

Elfennau cemegol
Adam Sedgwick

Daearegwr o Sais oedd Adam Sedgwick (22 Mawrth 1785 – 27 Ionawr 1873), a aned yn Dent, Cumbria. Astudiodd ym Mhrifysgol Caergrawnt. Un o'i diwtoriaid yno oedd y Cymro Thomas Jones.

Yn 1835 daeth i Ogledd Cymru a llwyddodd i ddadansoddi a chategoreiddio haenau creigiau sy'n cynnwys ffosilau ynddynt; enwodd yr hynaf yn Gambriaidd (o Cambria, enw Cymru mewn Lladin).

Astudiodd yn ogystal greigiau eraill mewn ardaloedd fel Dyfnaint (lle enwodd y cyfnod Defonaidd), Ardal y Llynnoedd a'r Alpau. Ond er gwaethaf ei ddarganfyddiadau chwyldroadol am oedran y Ddaear, gwrthodai dderbyn damcaniaethau Charles Darwin ar esblygiad.

Genedigaethau 1785
Marwolaethau 1873
Daearegwyr Seisnig
Cyn-fyfyrwyr Coleg y Drindod, Caergrawnt
David TC Davies

Gwleidydd Cymreig yw David Thomas Charles Davies (ganwyd 27 Gorffennaf 1970). Fe'i penodwyd yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru ym mis Hydref 2022. Ef yw Aelod Seneddol Ceidwadol dros Etholaeth Mynwy ers 2005. Bu'n Aelod Cynulliad dros Mynwy o 1999 hyd 2007.

Roedd David TC Davies yn gadeirydd ar y Pwyllgor Materion Cymreig yn San Steffan o Fehefin 2014 hyd Dachwedd 2019.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Genedigaethau 1970
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Pobl o Lundain
Pobl addysgwyd yn Ysgol Basaleg
Ysgrifenyddion Gwladol Cymru
Thomas Jones (mathemategydd)

Thomas Jones (23 Mehefin 1756 – 18 Gorffennaf 1807) oedd Prif Diwtor Coleg y Drindod, Caergrawnt, am ugain mlynedd ac athro mathemateg enwog yn ei ddydd. Fe'i cofir yn bennaf heddiw fel athro'r daearegwr Adam Sedgwick.

Geni a magwraeth
Credir ei fod yn fab llwyn a pherth Owen Owen Tyn y Coed, a'i forwyn. Ychydig wedyn priododd y forwyn gyda Mr Jones o Traffin, Swydd Kerry ac a fagodd Thomas Jones fel petae'n fab iddo'i hun.

Coleg a gyrfa
Roedd yn frodor o Aberriw, Sir Drefaldwyn. Wedi cwbwlhau ei astudiaethau yn yr ysgol uwchradd yn yr Amwythig, cafodd ei dderbyn yng Ngholeg Sant Ioan, Caergrawnt a chychwynodd yno ar 28 Mai 1774.

Ar 27 Mehefin 1776, symudodd Jones o Goleg Sant Ioan i Goleg y Drindod, Caergrawnt, gan dderbyn gradd BA yn 1779 ac MA yn 1782. Fe'i gwnaed yn Ddirprwy Ddeon yn 1787–1789 ac yn Diwtor rhwng 1787-1807. Fe'i gwnaed yn Offeiriad ar y 6ed o Fehefin 1784, yn Ely, Caergrawnt ac Gannon Fen Ditton, Caergrawnt yn 1784, a Swaffham Prior, yn ddiweddarach yn y flwyddyn honno.

Marwolaeth
Fe'i claddwyd ym mynwent Coleg Dulwich, yn ne-ddwyrain Llundain a cheir cerflun ohono yng Ngholeg y Drindod, Caergrawnt.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1756
Marwolaethau 1807
Mathemategwyr Cymreig
Pobl o Faldwyn
Johannes Kepler

Seryddwr a mathemategydd arloesol o'r Almaen oedd Johannes Kepler (27 Rhagfyr 1571 – 15 Tachwedd 1630). Mae'n enwog am ei ddeddfau sy'n esbonio mudiant planedau.

Genedigaethau 1571
Marwolaethau 1630
Mathemategwyr Almaenig
Pobl o Baden-Württemberg
Seryddwyr Almaenig
Wilhelm Conrad Röntgen

Ffisegydd o'r Almaen oedd Wilhelm Conrad Röntgen neu William Conrad Roentgen (27 Mawrth 1845 – 10 Chwefror 1923). Mae'n enwog am ei ddyfais a gynhyrchodd a ddatgelodd am y tro cyntaf, ar 8 Tachwedd 1895, belydrau electromagnetig gyda ystod tonfeddi a elwir yn "Belydrau-X" yn ôl y drefn mathemategol am newidyn anhysbys. Am y gwaith hwn, enillodd wobr newydd sbon, sef Gwobr Ffiseg Nobel, yn 1901.

Enwir y 111fed elfen gemegol "Roentgeniwm", elfed hynod o ymbelydrol a gyda sawl isotop ansefydlog, ar ei ôl.

Cefndir
Yn 1865, ceisiodd gael mynediad i Brifysgol Utrecht, ond yn ofer; safodd arholiadau mynediad sefydliad ffederal Polytechnig Zürich (ETH heddiw) a llwyddodd. Graddiodd gyda doethuriaeth (PhD) mewn athroniaeth. Roedd yn ffefryn gan yr Athro August Kundt, a dilynodd ef i Brifysgol Strassburg yn 1873.

Cyfeiriadau

Enillwyr Gwobr Ffiseg Nobel
Ffisegwyr Almaenig
Genedigaethau 1845
Marwolaethau 1923
Nanomedr

Nanomedr (nm) yw'r raddfa o fesur sydd yn yr ystod 1x10−9m.

Unedau mesur

cs:Metr#Nanometr
Plastig

Caiff plastig ei wneud allan o hydrocarbonau ac fe'i cynhyrchir ar ffurf dwysedd uchel ac isel.

Llygredd plastig 

Llygredd plastig yw cronni gwrthrychau plastig er enghraifft poteli dwr neu wrthrychau bob dydd sy'n effeithio ar ein tir ac amgylchedd y Ddaear, yn enwedig ar fywyd gwyllt a bodau dynol. Mae plastigiau sy'n cael eu categorio yn 'llygredd' yn cael ei ddosbarthu i fewn i dri grŵp gwahanol sef micro, meso, neu facro, yn ddibynol ar y maint. Mae canlyniadau gwaith ymchwil yn dangos bod tua 8.3 biliwn o dunelli o blastig wedi cael eu cynhyrchu ers y 1950au - mae hynny'n gyfwerth â phwysau mwy na 800,000 o Dyrrau Eiffel, a dim ond 9% o'r canlyniad yna sydd wedi cael ei ail-gylchu. Ar gyfartaledd mae bodau dynol yn bwyta 70,000 o ficroplastigion bob blwyddyn.

Cyfeiriadau

 
Polymerau
Tycho Brahe

Seryddwr o uchelwr o Ddenmarc oedd Tycho Brahe () (14 Rhagfyr 1546 - 24 Hydref 1601) a noddwyd gan Deulu Brenhinol Denmarc, yr Ymerodwr Lân Rufeinig ac uchelwyr eraill. Mesurodd safleoedd y sêr a'r planedau o'r Ddaear a oedd yn hanfodol ar gyfer datblygiad seryddiaeth. Roedd hefyd y cyntaf i dystio yr uwchnofa.

Genedigaethau 1546
Marwolaethau 1601
Seryddwyr Danaidd
Gwasg Gregynog

Gwasg breifat Gymreig yw Gwasg Gregynog, a sefydlwyd dan yr enw The Gregynog Press yn wreiddiol yn 1923 gan y chwiorydd a'r casglwyr celf Gwendoline a Margaret Davies o'r Drenewydd ym Mhowys. Enwir y wasg ar ôl plasdy Gregynog, ger Tregynon, cartref y chwiorydd.

Roedd ac y mae'r wasg yn cynhyrchu llyfrau cain - yn aml mewn argraffiadau cyfyngedig - wedi eu gosod a'u rhwymo â llaw. Mae'r llyfrau yn boblogaidd gan gasglwyr llyfrau cain ac yn denu prisiau uchel.

Hanes cychwynnol 
Sefydlu’r Gregynog Press oedd un o’r syniadau cyntaf a oedd gan y chwiorydd Davies, ac fe’i gwireddwd yn 1922 wedi iddynt brynu Gregynog. Adeg Nadolig 1922 yr argraffwyd y deunydd cyntaf yno, sef 120 o gardiau Nadolig. Bwriad y wasg yn y cyfnod hwn oedd cyhoeddi gweithiau Cymraeg wedi’u cyfieithu, ailbrintio gweithiau Saesneg gan lenorion Cymreig, ac argraffu gweithiau Cymraeg cywrain.

Bu sawl crefftwr ac artist talentog iawn yn gweithio i’r wasg, gan gynnwys Robert Maynard, Blair Hughes-Stanton, a Loyd Haberley. Cyhoeddwyd cyfres o argraffiadau cyfyngedig o ansawdd uchel, a gâi eu hystyried yn werthfawr iawn i’r prynwyr er nad oedd y busnes fel y cyfryw yn llwyddiant ariannol. Fodd bynnag, nid dyna oedd bwriad y chwiorydd a barhâi i noddi’r wasg a thalu am gynhyrchu llyfrau cain. Effeithiodd yr Ail Ryfel Byd yn fawr ar y wasg, ac wedi i Gwendoline ‒ a fu’n arwain y fenter ‒ farw yn 1951 daeth cyfnod y wasg i ben am y tro.

Gwasg Gregynog a Gwasg Prifysgol Cymru 
Pan roddwyd Gregynog i Brifysgol Cymru yn 1974, nid oedd y wasg yn cynhyrchu llyfrau ers blynyddoedd maith. Ymddatododd y busnes yn wirfoddol yn 1965 ac fe’i prynwyd gan y Brifysgol. Fe’i hailenwyd yn Wasg Gregynog yn hytrach na The Gregynog Press, ac wedi buddsoddi mewn adroddiad ar gyflwr y wasg a’i hoffer yn 1971, aethpwyd ati yn 1974 i’w hailsefydlu. Mae hi‘n dal i fod yn wasg weithredol hyd heddiw. Yn y blynyddoedd diwethaf cyhoeddwyd gweithau Ann Griffiths, Canu Heledd, cerddi R.S. Thomas, emynau Morgan John Rhys a llawer un arall. Y nofelydd Mary Oldham yw llyfrgellydd Gregynog.

Cofrestrwyd y wasg yn elusen yn 2002.

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
Michael Hutchins, Argraffu yng Ngregynog: Agweddau ar Wasg Breifat Fawr (1976)
Dorothy A. Harrop, A History of the Gregynog Press (Private Libraries Association, 1980)
Eirene White, The Ladies of Gregynog (1983). Hanes y chwiorydd a'r plas.
Glyn Tegai Hughes, Prys Morgan, J. Gareth Thomas, Gregynog (1977)

Dolenni allanol
 

Cwmnïau a sefydlwyd ym 1923
Cwmnïau cyhoeddi Cymru
Economi Powys
Prifysgol Cymru
307

3g - 4g - 5g
250au 260au 270au 280au 290au - 300au - 310au 320au 330au 340au 350au
302 303 304 305 306 - 307 - 308 309 310 311 312

Digwyddiadau 
31 Mawrth — Wedi ysgaru ei wraig Minervina, mae'r ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I yn priodi Fausta, merch y cyn-ymerawdwr Maximian.
Mae Galerius yn ymosod yn aflwyddiannus ar Yr Eidal ac yn enwi Licinius fel Augustus.

Genedigaethau 
Marcellus I yn dod yn Bab.

Marwolaethau 
 16 Medi — Flavius Valerius Severus, cyn-ymerawdwr Rhufeinig
 Jin Hui Di, Ymerawdwr Tsieina

307
306

3g - 4g - 5g
250au 260au 270au 280au 290au - 300au - 310au 320au 330au 340au 350au
301 302 303 304 305 - 306 - 307 308 309 310 311

Digwyddiadau 
 25 Gorffennaf — Cystennin I yn cael ei gyhoeddi'n Ymerawdwr Rhufeinig gan ei filwyr.
 28 Hydref — Maxentius, mab y cyn-ymerawdwr Maximian, yn cael ei gyhoeddi'n ymerawdwr.
 Y Ffranciaid yn croesi Afon Rhein ond yn cael eu gyrru'n ôl gan Cystennin I,

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Constantius Chlorus, tad Cystennin I.

306
305

3g - 4g - 5g
250au 260au 270au 280au 290au - 300au - 310au 320au 330au 340au 350au
300 301 302 303 304 - 305 - 306 307 308 309 310

Digwyddiadau 
 1 Mai — Yr Ymerodron Rhufeinig Diocletian a Maximian yn ymddeol.
 Constantius Chlorus a Galerius yn cael eu cyhoeddi'n Augusti; Flavius Valerius Severus a Maximinus Daia yn cael y teitl Cesar.
 Prifddinas yr Ymerodraeth Rufeinig yn y gorllewin yn cael ei symud i Milan.

Genedigaethau 
 Sant Damaseus, pab (366—383)

Marwolaethau 

305
304

3g - 4g - 5g 
250au 260au 270au 280au 290au - 300au - 310au 320au 330au 340au 350au 
299 300 301 302 303 - 304 - 305 306 307 308 309

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Diocletian yn cyhoeddi pedwar gorchymyn sy'n anelu at ddinistrio Cristionogaeth yn yr ymerodraeth
Sichuan yn ennill annibyniaeth oddi wrth Tsieina

Genedigaethau

Marwolaethau 
25 Hydref — Pab Marcellinus (merthyrwyd)
(yn ystod y flwyddyn) - Santes Justina o Antiochia a Sant Cyprian (merthyrwyd)

304
303

3g - 4g - 5g
250au 260au 270au 280au 290au - 300au - 310au 320au 330au 340au 350au
298 299 300 301 302 - 303 - 304 305 306 307 308

Digwyddiadau 
 Yr Ymerawdwr Rhufeinig Diocletian yn cael ei berswadio gan Galerius i ddechrau erild Cristionogion yn yr ymerodraeth.
 Hormizd II yn olynu Narseh fel brenin Persia.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 25 Medi — Sant Fermin o Pamplona (dienyddiwyd)
 Vitus, Sant Cristionogol o Sicilia

303
302

3g - 4g - 5g
250au 260au 270au 280au 290au - 300au - 310au 320au 330au 340au 350au
297 298 299 300 301 - 302 - 303 304 305 306 307

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Diocletian yn agor Baddonau Diocletian yn Rhufain.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Narseh, brenin Persia

302
Jim Hackett

Rheolwr pêl-droed Seisnig ydy Jim Hackett. Roedd yn arfer rheoli tim ieuenctid Caer.

Rheolwyr pêl-droed