alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Vernon Watkins

Bardd Cymreig yn yr iaith Saesneg ac arlunydd oedd Vernon Watkins (27 Mehefin 1906 – 8 Hydref 1967). Cafodd ei eni ym Maesteg, Sir Forgannwg (Sir Pen-y-bont ar Ogwr heddiw). Mynychodd Ysgol Repton. Roedd yn gyfaill i Dylan Thomas, Daniel Jones, Alfred Janes a Ceri Richards.

Llyfryddiaeth
Ballad of the Mari Llwyd (1941)

Arlunwyr Cymreig
Beirdd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1906
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1967
Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Édith Piaf

Cantores o Ffrainc oedd Édith Piaf (ganed Édith Giovanna Gassion) (19 Rhagfyr 1915 – 11 Hydref 1963). Cafodd ei geni ym Mharis. Adlewyrchai'r caneuon a ganai ei bywyd, ac arbenigodd mewn canu caneuon serch. Ymhlith ei chaneuon enwocaf mae "La Vie en Rose" (1946), "Hymne à l'Amour" (1949), "Milord" (1959), "Non, Je Ne Regrette Rien" (1960), "l'Accordéoniste" (1955), "Padam... Padam..." (1951), a "La Foule" (1957).

Ei bywyd cynnar
Er gwaethaf nifer o gofiannau amrywiol, ceir cryn dipyn o ansicrwydd am fywyd Piaf. Fe'i ganed yn Édith Giovanna Gassion yn Belleville, Paris, a oedd yn ardal o fewnlifiad uchel. Yn ôl yr hanesion, cafodd eo geni ar bafin Rue de Belleville 72, ond dywed ei thystysgrif geni mai yn Hôpital Tenon  y'i ganed.

Cafodd ei henwi'n Édith ar ôl nyrs Brydeinig o'r Ail Ryfel Byd, Edith Cavell, a ddienyddiwyd am helpu milwyr Ffrengig i ddianc rhag yr Almaenwyr. Roedd Piaf—a yn derm llafar am ddryw a daeth hyn yn ffugenw iddi ugain mlynedd yn ddiweddarach.

Caneuon enwog 
 "La Vie en Rose" (1946)
 "Milord" (1959)
 "Non, Je Ne Regrette Rien" (1960)

Dolenni allanol 
  A tribute
  Paris Edith Piaf
  Les conquêtes de Piaf

Cyfeiriadau

Cantorion Ffrengig yr 20fed ganrif
Cantorion Ffrengig yn yr iaith Ffrangeg
Genedigaethau 1915
Marwolaethau 1963
Merched yr 20fed ganrif
Pobl fu farw o ganser yr afu
Pobl o Baris
Bedd y Cawr

Pentref ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw Bedd y Cawr. Saif  ar gyrion Llansawel. Mae iard datgymalu hen longau yno.

Yn 1797 gwnaethpwyd estyniad i Gamlas Castell-nedd hyd Fedd y Cawr. Goruchwylwyd y gwaith gan Thomas Dadford (Ieuaf).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
FilmNet

Sianel deledu sydd wedi darfod erbyn hyn a ddarlledai yn Norwy a Sweden oedd FilmNet. Roedd yn sianel am ffilmiau a oedd ar gael yng Nghymru gyda datgodiwr arbennig.

Sianeli teledu
Teledu yn Norwy
Teledu yn Sweden
Jean Racine

Dramodydd mawr yn yr iaith Ffrangeg oedd Jean Racine (22 Rhagfyr 1639 – 21 Ebrill 1699) a anwyd yn La Ferté-Milon, ger Soissons yn département Aisne, Ffrainc. Cafodd ei addysg yn ysgolion Port-Royal, ger Paris.

Priododd Catherine de Romanet yn 1677.

Gwaith llenyddol

Barddoniaeth 
 La Convalescence du Roi
 La renommée aux Muses

Dramâu 
 La Thébaïde (1664)
 Alexandre le Grand (1665)
 Andromaque (1667)
 Les Plaideurs (1668)
 Britannicus (1669)
 Bérénice (1670)
 Bajazet (1672)
 Mithridate (1673)
 Iphigénie (1674)
 Phèdre (1677)
 Esther (1689)
 Athalie (1691)

Cyfeiriadau

 
Beirdd Ffrangeg
Beirdd Ffrengig
Dramodwyr Ffrangeg
Dramodwyr Ffrengig
Genedigaethau 1639
Llenorion Ffrengig yr 17g
Marwolaethau 1699
Pobl o Aisne
Annales Cambriae

Annales Cambriae yw'r hynaf o'r croniclau am Gymru. Fe'i hysgrifennwyd yn wreiddiol yn yr iaith Ladin. Credir i'r llawysgrif gyntaf sydd wedi goroesi gael ei hysgrifennu tua 1110–1130. Mae'n debyg mai copi ydyw o analau Lladin cynharach a gedwid ym mynachlog Tyddewi o tua 768 ymlaen.

Llên Cymru yn yr Oesoedd Canol
Llenyddiaeth Ladin Cymru
Llenyddiaeth Ladin yr Oesoedd Canol
Llyfrau am hanes Cymru
Llyfrau Lladin
Margrethe II, brenhines Denmarc

Brenhines bresennol Denmarc yw Margrethe II (Margrethe Alexandrine Þórhildur Ingrid) neu Marged II (ganwyd 16 Ebrill 1940). Cafodd ei geni ym Mhalas Amalienborg, Copenhagen, merch i Dywysog Ffrederic (wedyn Ffrederic IX) a Thywysoges Ingrid.

Cafodd ei haddysg yn Ysgol N. Zahle yn Copenhagen ac yng Ngholeg Girton, Caergrawnt.

Priododd Margrethe yr Iarll Henri de Laborde de Monpezat, ar 10 Mehefin 1967. Bu farw Henri ar 13 Chwefror 2018.

Plant 
 Y Tywysog Frederik o Ddenmarc
 Y Tywysog Joachim o Ddenmarc

Brenhinoedd a breninesau Denmarc
Cyn-fyfyrwyr Coleg Girton, Caergrawnt
Genedigaethau 1940
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Teyrnoedd yr 21ain ganrif
Ennal's Point

Nofel gan Alun Richards yw Ennal's Point, a gyhoeddwyd ym 1977.  Mae'r stori am orsaf bad achub yn Ne Cymru, wedi'i seilio yn fras ar fad achub Y Mwmbwls.

Ym 1982 fe ddarllewyd drama o'r un enw gan BBC wedi ei seilio ar y nofel, gyda'r cast yn cynnwys Philip Madoc,Glyn Owen a Rachel Thomas.

Nofelau Saesneg
Nofelau 1977
Kyffin Williams

Arlunydd o Gymro oedd Syr John Kyffin Williams (9 Mai 1918 – 1 Medi 2006) a adwaenwyd fel Kyffin Williams.

Bywgraffiad
Cafodd ei eni yn Llangefni, Ynys Môn. Methodd archwiliad meddygol i ymuno â'r Fyddin Brydeinig ym 1941 oherwydd ei gyflwr epilepsi, ac felly dywedodd ei feddyg wrtho i ymhél â chelf. Cyn ei farwolaeth roedd nifer yn ei ystyried yn beintiwr olew Cymreig mwyaf ei oes. Ei hoff themâu oedd tirwedd a phobl ei ardal enedigol, ond ym 1968 fe aeth i Batagonia i gofnodi'r Wladfa Gymreig yn ei gelf. Cafodd ei ethol yn aelod o Academi Frenhinol y Celfyddydau ym 1976 ac fe'i urddwyd yn Farchog Cadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig yn 2000. Yn ei flynyddoedd olaf trigai Kyffin Williams ym Mhwllfanogl, Ynys Môn, lle y bu iddo farw o gancr yn 2006. Claddwyd ef ym mynwent Llanfair-yng-Nghornwy.

Cymynrodd Kyffin Williams 
Ar ôl ei farwolaeth, gadawodd Kyffin ran helaeth o'i gasgliad i'r Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth. Roedd hyn yn cynnwys amryw o weithiau celf ei hun ynghyd â gweithiau artistiaid yr oedd ef yn ei edmygu. Ynghyd â'i gasgliad, gadawodd dros £400,000 iddynt greu storfa penodol ynghyd â cyflogi staff i gatalogio a ddigido'r casgliad.

Yn 2008 cychwynnodd brosiect Cymynrodd Kyffin Williams. Mae'r casgliad yn cynnwys "1200 o weithiau ar bapur, 200 darlun olew a thros 300 o brintiau gwreiddiol yn darlunio tirlun a phobl Cymru; archif gynhwysfawr yn cynnwys gohebiaeth, dyddiaduron a llawysgrifau, ynghyd â grŵp mawr o ffotograffau a sleidiau".

Gweler hefyd
Kyffin a'i Gynefin, llyfr gan Carolyn Davies, Lynne Bebb a Siân Owen; 2005.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Cofiant Kyffin Williams 
Kyffin Williams yn Oriel Martin Tinney 
Oriel Kyffin Williams - argraffiadau

Arlunwyr Cymreig yr 20fed ganrif
Arlunwyr Cymreig yr 21ain ganrif
Genedigaethau 1918
Marchogion Cadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Marwolaethau 2006
Paentwyr tirluniau Cymreig
Pobl fu farw o ganser yr ysgyfaint
Pobl o Ynys Môn
John Gibson (cerflunydd)

Cerflunydd Fictorianaidd o fri oedd John Gibson (bed. 19 Mehefin 1790; marw 27 Ionawr 1866), a anwyd yn Nhŷ Capel Forddlas, Llansanffraid Glan Conwy ac a magwyd yn y Gyffin, ger Conwy. Astudiodd yn Rhufain gyda'r meistr Antonio Canova. Ymhlith ei waith mwyaf nodedig y mae Robert Peel a welir yn Abaty Westminster, cerflun o William Huskisson yn St George's Square ac un o'r Frenhines Victoria yn Mhalas Westminster.

Penderfynnodd y teulu symud i America, pan oedd yn 9 oed; wedi cyrraedd Lerpwl, fodd bynnag, penderfynnwyd bwrw angor yn y dref honno. Yno, prentisiodd gyda chwmni dodrefn cyn symud i ddysgu sut i greu cerfluniau allan o farmor, gyda'r Meistri Francis. Daeth i gysylltiad a rhai o geflunwyr mawr ei gyfnod wedi iddo symud i Lundain yn 1817. Bu'r hanesydd William Roscoe yn noddwr iddo am flynyddoedd; priododd ŵyres Roscoe â Henry Sandbach, o Hafodunos, Abergele, a bu hi a Gibson yn ffrindiau oes.

Ym Hydref 1817 symudodd i Rufain i weithio yng ngweithdy y cerflunydd Eidalaidd enwog Antonio Canova, efallai'r cerflunydd neo-glasurol mwya. Roedd ei gerfluniau i gyd yn yr arddull Glasurol, a cheisiodd Gibson atgyfodi'r arfer o beintio cerfluniau marmor gyda lliwiau llachar fel y gwnaeth y Groegiaid hynafol. Ef oedd hoff gerflunydd y Frenhines Victoria. Mae 10 o'i gerfluniau i'w gweld yn Academi Frenhinol y Celfyddydau yn Llundain a phump yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd.

Bu Gibson yn byw am gyfnod hir fel oedolyn yn Rhufain gyda’i bartner, yr arlunydd o Gymro, Penry Williams. Roedd ei waith enwocaf 'The Tinted Venus' wedi achosi dadlau pan gafodd ei arddangos gyntaf. Gellir ei weld yn awr yn Oriel Gelf Walker yn Lerpwl.

Cyfeiriadau

Cerflunwyr Cymreig
Cymry'r 19eg ganrif
Genedigaethau 1790
Marwolaethau 1866
Pobl o Gonwy
Ian Hislop

Mae Ian Hislop (ganwyd 13 Gorffennaf 1960) yn newyddiadurwr a phersonoliaeth teledu a anwyd yn Y Mwmbwls, ger Abertawe. Daeth yn olygydd y cylchgrawn dychanol Private Eye ym 1986. Ers 1990 mae wedi bod yn gapten tîm ar raglen deledu boblogaidd y BBC, Have I Got News for You.

Cyn-fyfyrwyr Coleg Magdalen, Rhydychen
Dychanwyr Prydeinig
Genedigaethau 1960
Newyddiadurwyr Prydeinig
Rees Thomas (1904-2004)

Chwaraewr rygbi'r undeb oedd Rees Thomas (24 Chwefror 1904 - 14 Gorffennaf 2004). Bu'n chwarae i Glwb Rygbi Llanelli.

Rhoedd yn chwarae i Lanelli fel blaenasgellwr, a chymerodd ran ym muddugoliaeth Llanelli dros dim y Maori yn 1926. Y flwyddyn ddilynodd, roedd yn y tîm Llanelli a gollodd i dîm De Cymru Newydd.

Llyfryddiaeth
 Gareth Hughes (gol.) One hundred years of scarlet (Clwb Rygbi Llanelli, 1983)

Thomas, Rees
Thomas, Rees
Thomas, Rees
Frank Brangwyn

Arlunydd Cymreig-Seisnig oedd Syr Frank William Brangwyn (13 Mai 1867 – 11 Mehefin 1956), y cyfeirir ato gan amlaf fel Frank Brangwyn.

Bywgraffiad
Cafodd ei eni yn Brugge, Gwlad Belg, lle symudodd ei dad wedi iddo ennill cystadleuaeth a drefnwyd gan y "Belgian Guild of St Thomas and St Luke" i ddylunio eglwys plwyf. Cofrestrwyd ei enedigaeth dan yr enw Guillaume François Brangwyn, ond adnabuwyd ef fel Frank. Ym 1874 dychwelodd y teulu i Loegr. Priododd Lucy Ray ym 1896, ond bu farw hi'n ddi-blant ym 1924. Bu i Brangwyn brydlesu Temple Lodge, 51 Queen Street, Hammersmith o 1900 hyd 1937/38 a prynodd The Jointure, Ditchling, Sussex ym 1918. Cafodd ei wneud yn Farchog ym 1941. Bu farw ar 11 Mehefin 1956 yn ei gartref yn Sussex.

Ym 1925, cafodd Brangwyn gomisiwn ar gyfer yr Oriel Frenhinol, Tŷ'r Arglwyddi. Rhoddwyd y paneli yr Ymerodraeth Brydeinig i Neuadd y Ddinas Abertawe (Neuadd Brangwyn) ym 1934.

Yn 1936 cyflwynodd Brangwyn dros 400 o weithiau i Bruges, sydd wedi eu cartrefu yn Amgueddfa Tŷ Arents heddiw. Diolchodd Brenin Gwlad Belg gan wneud Brangwyn yn Swyddog Mawreddog yn Urdd Leopold II, a gwnaeth Bruges ef yn Citoyen d'Honneur de Bruges (dim ond y trydydd tro y gwobrwywyd yr anrhydedd hon).

Cyfeiriadau

Arlunwyr Cymreig
Arlunwyr Belgaidd
Cymry'r 19eg ganrif
Cymry'r 20fed ganrif
Darlunwyr Cymreig
Genedigaethau 1867
Marwolaethau 1956
Pobl o Brugge
Edward Burne-Jones

Arlunydd enwog Seisnig oedd Syr Edward Coley Burne-Jones (28 Awst 1833 – 17 Mehefin 1898), un o ffigyrau mwyaf mudiad artistig y Cyn-Raffaëliaid. Roedd yn gyfaill i'r llenor William Morris.

Arlunwyr Cyn-Raffaëlaidd
Arlunwyr Seisnig y 19eg ganrif
Genedigaethau 1833
Marwolaethau 1898
Paentwyr Seisnig
Pobl o Birmingham
Urban75

Gwefan a chymuned ar-lein yw Urban75 a ddechreuwyd yn 1995 gan Mike Slocombe, sy'n wreiddiol o Gaerdydd, ond sydd nawr yn byw yn Brixton, Llundain. Mae'n cynnwys ffotograffau a gemau gan Meic, fforymau poblogaidd, a gwybodaeth am ddigwyddiadau.

Dolen allanol
  Urban 75

Gwefannau
Birmingham

Dinas fawr yn sir Gorllewin Canolbarth Lloegr, yn rhanbarth Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw Birmingham. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Dinas Birmingham.

Datblygodd yn y Chwyldro Diwydiannol, ond mae ganddi gwreiddiau yn yr Oesoedd Canol.  Rhoddwyd statws dinesig swyddogol iddi yn 1889. Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Birmingham boblogaeth o 1,085,810. Birmingham yw dinas ail fwyaf y Deyrnas Unedig ar ôl Llundain, ac mae hi'n ffurfio rhan sylweddol o ardal ddinesig Gorllewin Canolbarth Lloegr, a oedd â chyfanswm o 2,736,460 o bobl yn byw yno yn 2011 ac chynhwysa nifer o drefi a dinasoedd cyfagos megis Solihull, Wolverhampton a threfi'r  Black Country. Ceir nifer o barciau a chamlesi yn y ddinas.  Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, hi oedd y ddinas Seisnig a effeithwyd yn fwyaf gan yr ymgyrch bomio Almeinig.

Yn ystod y Chwyldro Diwydiannol roedd y ddinas yn ganolbwynt y chwyldro yn Lloegr, ac o ganlyniad gelwir Birmingham yn "weithdy'r byd" a "dinas o fil o grefftau". Er i bwysigrwydd Birmingham fel dinas ddiwydiannol leihau, mae wedi datblygu i fod yn ganolfan fasnachol genedlaethol, ac fe'i henwyd yr ail le gorau yn yr Deyrnas Unedig i leoli busnes a'r 14eg yn Ewrop gan Cushman & Wakefield yn 2009. Hyhi yw'r ddinas bedwaredd fwyaf o ran y nifer o ymwelwyr o dramor sy'n mynd yno hefyd.

Yn 2007, rhoddwyd Birmingham yn ddinas 55ed hawsaf i fyw ynddi yn y byd a'r ail ddinas hawsaf i fyw ynddi yn y Deyrnas Unedig, yn ôl Rhestr Mercer o safonau byw rhyngwladol. Mae gan Birmingham yr economi dinesig ail fwyaf yn y Deyrnas Unedig, a chyrhaeddodd rif 72nd yn y byd yn 2008.

Gelwir pobl o Birmingham yn 'Brummies', term sy'n tarddu o ffugenw'r ddinas - 'Brum'. Daw hyn o enw tafodieithol y ddinas, Brummagem, a allai fod wedi dod o un o enwau blaenorol y ddinas, 'Bromwicham'. Mae yna dafodiaith ac acen Brummie unigryw gan drigolion y ddinas, sy'n wahanol i'r hyn a geir yn y Black Country cyfagos. Mae'n bosib fod yr enw'n cyfeirio at lwyth Celtaidd a drigai yma yn amser y Rhufeiniaid gan iddyn nodi'r ystyr fel "cartref  llwyth y Beorma" ("homestead/village of Beorma's people'")

Enwogion
Jeffery Farnol (1878-1952), nofelydd
Tony Hancock (1924-1968), comediwr
Jenny Joseph (g. 1932), bardd
Jasper Carrott (g. 1945), comediwr a cherddor
Robin Nedwell (1946-1999), actor
Carl Palmer (g. 1954), cerddor

Cyfeiriadau

Dolen allanol
  www.birmingham.gov.uk Gwefan swyddogol Dinas Birmingham

 
Dinas Birmingham
Dinasoedd Lloegr
Trefi Gorllewin Canolbarth Lloegr
Simone de Beauvoir

Awdures o Ffrainc oedd Simone Lucie-Ernestine-Marie-Bertrand de Beauvoir (9 Ionawr 1908 – 14 Ebrill 1986). Roedd yn brif ddamcaniaethwr ffeministiaeth, yn enwedig oherwydd ei llyfr dylanwadol Le Deuxième Sexe (1949). Dadleuai yn ei nofelau a'i hysgrifau o blaid rhyddid i ferched yn eu bywyd personol a phroffesiynol.

Roedd hi'n gyfaill i'r athronydd ac awdur Jean-Paul Sartre. Cyfarfu ag ef am y tro cyntaf yn y Sorbonne yn 1929. Fel Sartre ei hun roedd Simone de Beauvoir yn arddel athroniaeth Dirfodaeth (Existentialisme) ac mae'r athroniaeth honno'n ddylanwad mawr ar ei gwaith.

Gwaith llenyddol

Nofelau 
 L'Invitée (1943)
 Le Sang des autres (1945)
 Tous les hommes sont mortels (1946)
 Les Mandarins (1954), prix Goncourt
 Les Belles Images (1966)
 La Femme rompue (1968)
 Quand prime le spirituel (1979)

Ysgrifau 
 Pyrrhus et Cinéas (1944)
 Pour une morale de l'ambiguïté (1947)
 L'Existentialisme et la Sagesse des nations (1948)
 Le Deuxième Sexe (1949)
 Privilèges (1955)
 La Longue Marche (1957)
 Faut-il brûler Sade? (1972)

Atgofion 
 L'Amérique au jour le jour (1948)
 Mémoires d'une jeune fille rangée (1958)
 La Force de l'âge (1960)
 La Force des choses (1963)
 Une mort très douce (1964)
 La Vieillesse (1970)
 Tout compte fait (1972)
 La Cérémonie des adieux (1981)

Drama 
 Les Bouches inutiles (1945)

Dolenni allanol 
 Biblioweb Bywgraffiad a llyfryddiaeth 
 Suzanne Roy - gwybodaeth a dogfennau amrywiol 
 Archifau Radio Canada - cyfweliad yn 1959 a gafodd ei sensorio ar y pryd
 Fideo - Simone de Beauvoir. Yn siarad am ei llyfr La Vieillesse
 Llyfryddiaeth lawn Simone de Beauvoir
 Archifau teledu am Simone de Beauvoir 

Dirfodaeth
Genedigaethau 1908
Marwolaethau 1986
Llenorion Ffrangeg
Llenorion Ffrengig yr 20fed ganrif
Merched yr 20fed ganrif
Nofelwyr Ffrangeg
Kasimov

Tref yn Oblast Ryazan, Rwsia, yw Kasimov (Rwsieg: Касимов, Tatareg: Qasím, yn hanesyddol: Xankirmän, Gorodets Meschorsky, Novy Nizovoy). Canolfan weinyddol rhanbarth Kasimovsky yw hi. Mae'r dref ar ochr chwith yr Afon Oka. Trigolion gwreiddiol yr ardal oedd llwyth Finno-Ugraidd, y Meschiora, a gymathwyd yn ddiweddarach gan Rwsiaid a Tatariaid.

Sylfaenwyd y dref yn 1152 gan reolwr Vladimir-Suzdal, Yuriy Dolgorukiy fel Gorodets, wedyn Gorodets Meshchyorskiy (Rwsieg Городец Мещёрский). Dinistriwyd y dref gan y Mongoliaid yn 1376, ond fe'i hail-adeiladwyd fel Novyy Nizovoy (Isel Newydd, Rwseg Новый Низовой).

Yn dilyn Brwydr Suzdal yn 1445, pan garcharwyd Dug Mawr Vasili II, rhoddwyd tiroedd Meschiora i Olug Moxammat, khan Khanaeth Kazan' fel prdwerth am fywyd y Dug. Yn 1452, rhoddodd Dug Mawr Vasili II o Moscow y dref i Dywysog Kazan, Qasim Khan, a oedd yn arolygwr trethi  y Llu Mawr, ond wedyn aeth i weithio dros y Rwsiaid. Ond yn ôl traddodiad arall, ffôdd Qasim gyda'i frawd Yosif o Kazan ar ôl iddo fethu yn ei ymdrech i ddiorseddu ei frawd Maxmud (Mäxmüd). Ar ôl 1471, enwyd y dref yn Dinas Qasím. Roedd y dref yn dal i fod yn brifddinas i Khanaeth Qasim tan 1681 pan ymgorfforwyd y khanaeth yn Rwsia ei hun.

Ailgyfanheddwyd grŵp o Datariaid yno yn y 15g, ac heddiw Tataraid Qasim y'u gelwir nhw. Maen nhw'n siarad tafodiaith Mishar ag elfennau tafodiaith Tatareg Canol.

Ers y 13g mae Kasimov yn ganolfan Islamaidd yn yr ardal. Roedd y ddinas yn rhan o ranbarth y Mishar Yort yn y Llu Euraidd.

Yn y 17g, rhannwyd y dref yn dair rhan:
 Yr Hen Dref (Rwsieg: Старый Посад, Tatareg: İske Bistä) a Tref Tatar (Rwsieg: Татарская слобода, Tatareg: Tatar Bistäse) o dan reolaeth khan Khanaeth Qasim a'r pendefigion Tataraidd;
 Tref Yamskoy (Rwsieg: Ямская слобода) Rwsiaid cyffredin o dan reolaeth Moscow;
 Tref Marffin (Rwsieg: Марфина слобода, Tatareg: Marfin Bistäse) – rhan o'r ddinas o dan reolaeth voevodâu Kasimov – llywodraethwyr Rwsiaid.

Poblogaeth:
 1910 – 17,000
 2000 – 38,000

Poblogaeth Kasimov yn siarad Tatareg: 
 1910 – 1,000  - 2,000
 2000 – 500

Adeiladau hanesyddol:
 Mosg carreg Kasimov (1467)
 Mawsolewm Shahgali (Şahğäli) Khan (1555)
 Mawsolewm Afghan Moxammad (Äfğan Möxämmäd) Khan (1658)
 Eglwysi Uniongred Rwsiaid:
 Eglwys yr Ystwyll (Rwseg: Богоявленская церковь) 17g
 Eglwys Sant Nicolas (Rwseg: Никольская церковь) 17g
 Eglwys y Drindod (Rwseg: Троицкая церковь) 17g
 Prifeglwys yr Esgyniad (Rwseg: Вознесенский собор) 19g

Cysylltiadau 
 Gwefan y dref  mewn Rwseg (hysbys, mapiau, ffotograffau, fforwm)
 Lluniau o'r dref

Cyfieithiwyd yr erthygl hon o'r wreiddiol yn y :tt:Tatar Encyclopaedia.
Mae erthygl hon yn cynnwys testun o'r Brokgaus-Efron Encyclopedia.
Cyfieithiad yr Wythnos oedd yr erthygl hon yn Ionawr 2005.

 
Dinasoedd Rwsia
William Shakespeare

Bardd a dramodydd Seisnig oedd William Shakespeare (tua 23 Ebrill 1564 – 23 Ebrill 1616), a anwyd yn Stratford-upon-Avon.

Bywgraffiad
Credir iddo fynychu Ysgol Ramadeg Brenin Edward VI lle y byddai wedi dysgu'r rhan fwyaf o'r technegau sydd eu hangen i ysgrifennu. Y Cymro Thomas Jenkins oedd prifathro. Priododd Anne Hathway, o Stratford a chawsant dri o blant: Hamnet, Judith a Susannah, pan oedd yn 18 mlwydd oed. Does dim llawer o hanes i gael am William Shakespeare yn ystod y 1580au, felly cyfeirir at y cyfnod hwnnw fel "y blynyddoedd coll".

Erbyn 1592 roedd Shakespeare yn wyneb cyfarwydd mewn cylchoedd llenyddol. Roedd yn un o berchenogion cwmni drama'r Lord Chamberlain's Men yn 1594 (newidiwyd yr enw i The King's Men ar ôl coroni Iago I) Dyma'r cwmni a adeiladodd y Globe Theatre wrth ymyl Afon Tafwys. Cyfansoddodd 38 o ddramâu cyn iddo farw'n 52 oed.

Llyfryddiaeth

Dramâu 
 Romeo a Juliet (Romeo and Juliet)
 Macbeth
 King Lear
 Hamlet
 Othello
 Titus Andronicus
 Julius Caesar
 Antony and Cleopatra
 Coriolanus
 Troilus and Cressida
 Timon of Athens
 The Comedy of Errors
 All's Well That Ends Well
 Bid wrth eich bodd (As You Like It)
 A Midsummer Night's Dream
 Much Ado About Nothing
 Measure for Measure
 Y Dymestl (The Tempest)
 Taming of the Shrew
 Nos Ystwyll (Twelfth Night)
 Marsiandwr Fenis (The Merchant of Venice)
 The Merry Wives of Windsor
 Love's Labour's Lost
 The Two Gentlemen of Verona
 Pericles, Prince of Tyre
 Cymbeline
 The Winter's Tale
 The Two Noble Kinsmen
 Richard III
 Richard II
 Henry VI, part 1
 Henry VI, part 2
 Henry VI, part 3
 Henry V
 Henry IV, part 1
 Henry IV, part 2
 Henry VIII
 King John

Barddoniaeth 
 Venus and Adonis
 The Rape of Lucrece
 The Passionate Pilgrim
 The Phoenix and the Turtle
 A Lover's Complaint
 Shakespeare's Sonnets

Cyfeiriadau

 
Beirdd Seisnig yr 16eg ganrif
Beirdd Seisnig yr 17eg ganrif
Beirdd Seisnig yn yr iaith Saesneg
Dramodwyr Seisnig yr 16eg ganrif
Dramodwyr Seisnig yr 17eg ganrif
Dramodwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1564
Marwolaethau 1616
Pobl o Stratford-upon-Avon
Sonedwyr
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Delyn 1991

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Delyn 1991 yn yr Wyddgrug, Clwyd (Sir y Fflint bellach).

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn yr Wyddgrug

Bro Delyn
1991
Bro Delyn 1991
Hanes Sir y Fflint
Yr Wyddgrug
Dill Jones

Pianydd jazz o Gymro oedd Dillwyn Owen Paton Jones (19 Awst 1923 - 22 Mehefin 1984).

Yn fab i reolwr banc fe'i ganwyd yn Sunnyhill, Castellnewydd Emlyn, ac fe wnaeth y teulu symud i Dalgarth a Llanymddyfri. Roedd ei dad wedi ei fagu yng Nghei Newydd.  Fe'i ganwyd yng Nghastell Newydd Emlyn a'i fagu yng Nghei Newydd, Ceredigion.

Ei athrawes biano gyntaf oedd ei fam Lavinia Bevan ac wedyn yn Llandeilo, Emlyn Evans. Dywedir ei fod yn chwarae gwaith Robinstein yn saith oed. Mynychodd Goleg Llanymddyfri fel disgybl dydd yn 1935. Gadawodd yn 1940, ac ar ôl ychydig o amser yn gweithio mewn banc ymunodd â'r llynges yn 1945. Daeth allan o'r llynges yn Mehefin 1946. Ar ôl gweithio mewn banc yn Llundain am ychydig cyn mynd i Goleg Cerdd y Drindod, Llundain. (Trinity College of Music).

Ar ôl ymfudo i America yn 1961 bu yn cyd-chwarae gyda pobl fel Gene Krupa, Jimmy McPartland a  Yank Lawson.

Dechreuodd ei yrfa jaz gyda Carlo Krahmer a Humphrey Lyttelton.

Cerddorion Cymreig
Genedigaethau 1923
Marwolaethau 1984
Pianyddion jazz
Pobl o Geredigion
Pobl o Gastellnewydd Emlyn
Pobl addysgwyd yng Ngholeg Llanymddyfri
Landseer

Math o gi o'r Almaen a'r Swistir yw'r Landseer (Brid Cyfandirol-Ewropeaidd). Ym marn rhai clybiau cŵn, math o'r brid Newfoundland yw'r Landseer.

Bridiau o gŵn
Newfoundland (ci)

Brîd o gi arbennig yw'r Newfoundland, sy'n cael ei enwi ar ôl ynys Newfoundland.

Bridiau o gŵn
Bridiau o gŵn sy'n tarddu o Ganada
Dafydd Wigley

Gwleidydd Cymreig ac aelod o Blaid Cymru yw Dafydd Wigley (ganed 1 Ebrill 1943), sydd yn uchel ei barch yng Nghymru. Bu'n cynrychioli etholaeth Caernarfon fel Aelod Seneddol yn San Steffan am 27 mlynedd ac yn y Cynulliad rhwng 1999 a 2003. Roedd yn arweinydd Plaid Cymru rhwng 1981 a 1984 ac eto rhwng 1991 a 2000.

Cefndir
Fe'i ganwyd yn unig blentyn yn Derby, Lloegr, ond dychwelodd y teulu i Gymru yn 1946.

Roedd ei fam yn wreiddiol o Bwllheli. Roedd ei mam hithau'n weithgar gyda'r Rhyddfrydwyr a'i thad yn gyfreithiwr ac yn weithgar gyda'r Toriaid. Roedd tad Wigley'n gweithio ym myd llywodraeth leol. Bu yn drysorydd Cyngor Sir Gaernarfon o 1947 tan 1974.

Cafodd Wigley ei fagu yn bennaf yn y Bontnewydd, Caernarfon. Mynychodd Ysgol Ramadeg Caernarfon ac Ysgol breswyl Rydal Penrhos, Bae Colwyn cyn mynd i Brifysgol Manceinion. Ar ôl graddio yn 1964 ymunodd â Chwmni Moduron Ford yn Dagenham i'w hyfforddi mewn cyllid diwydiannol.

Yn 1967 priododd ag Elinor Bennett Owen. Y flwyddyn honno hefyd yr ymunodd â chwmni Mars; cwmni sy'n enwog am gynhyrchu siocled a melysion. Bu'n reolwr cyllid i Hoover, Merthyr Tudful cyn ei ethol yn aelod seneddol.

Gyrfa wleidyddol

Daeth yn aelod seneddol dros Gaernarfon dros Blaid Cymru yn Etholiad Cyffredinol Chwefror 1974, ac yn aelod o'r Cynulliad Cenedlaethol Cymru dros yr un etholaeth yn 1999 ond wnaeth e ddim sefyll wedyn yn Etholiad Cyffredinol 2001. Wnaeth e ddim sefyll am etholiad y Cynulliad chwaith yn 2003 oherwydd salwch.

Daeth yn Llywydd Plaid Cymru gyntaf yn 1981, yn dilyn ymddeoliad Gwynfor Evans, ond roedd yn rhaid iddo roi'r gorau i'r llywyddiaeth yn 1984 oherwydd cyflwr iechyd ei blant. Daeth yn ôl i'r Llywyddiaeth wedi ymddeoliad Dafydd Elis-Thomas yn 1991 a bu yn y swydd tan y flwyddyn 2000, pan y bu raid iddo roi'r gorau i'w swydd oherwydd afiechyd, er bod ar y pryd gyhuddiadau o gynllwynio yn ei erbyn.

Yn 1994 safodd dros Blaid Cymru ar gyfer Senedd Ewrop

Bu'n 'bâr' seneddol i John Major.

Mae bellach yn aelod o Dŷ'r Arglwyddi

Aelodau Cyfrin Gyngor y Deyrnas Unedig
Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Genedigaethau 1943
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion Plaid Cymru
Arweinwyr Plaid Cymru
Arweinwyr pleidiau gwleidyddol yng Nghymru
Pobl o Gaernarfon
Pobl addysgwyd yn Rydal Penrhos
Pobl addysgwyd yn Ysgol Syr Hugh Owen
Gorllewin Sahara

Tiriogaeth yng ngogledd-orllewin Affrica yw Gorllewin Sahara. Roedd Gorllewin Sahara dan reolaeth Sbaen rhwng 1884–1976. Yn 1975 ar ôl yr "Orymdaith Werdd" (grŵp o 300,000 milwyr Moroco a'u teuluoedd yn cerdded dros y ffin i berswadio llywodraeth Sbaen i roi Gorllewin Sahara i Foroco) penderfynodd Sbaen i rannu o rhwng Moroco a Mawritania. Ond roedd ffrwnt y Polisario yn dechrau rhyfel efo'r dau. Yn 1979 ar ôl coup yn Mawritania ildiodd Mawritania ei rhan. Cymerodd Moroco y tir hwn ac yn 1991 daeth y rhyfel i ben. Mae Gorllewin Sahara yn dal dan reolaeth Moroco.

Gweinyddiaeth Moroco 
Lleolir dau o ranbarthau Moroco a rhan o drydydd yng Ngorllewin Sahara, sef:

Guelmim-Es Semara (rhan deheuol)
Laâyoune-Boujdour-Sakia El Hamra
Oued Ed-Dahab-Lagouira

 
Tiriogaethau dadleuol
Anne Brontë

Nofelydd yn yr iaith Saesneg oedd Anne Brontë (17 Ionawr, 1820 - 28 Mai, 1849). Chwaer y nofelwyr Charlotte Brontë ac Emily Brontë oedd hi.

Llyfryddiaeth 
 Agnes Grey (1847)
 The Tenant of Wildfell Hall (1848)

 
Genedigaethau 1820
Marwolaethau 1849
Merched y 19eg ganrif
Llenorion Seisnig y 19eg ganrif
Nofelwyr Saesneg
Nofelwyr Seisnig
Pobl fu farw o dwbercwlosis
Pobl o Swydd Efrog
Phil Williams

Roedd y Dr Philip James Stradling Williams  (11 Ionawr 1939 – 10 Mehefin 2003), yn wyddonydd ac yn wleidydd. Fe'i etholwyd yn aelod o'r Cynulliad Cenedlaethol Cymru dros etholaeth ranbarthol Dwyrain De Cymru yn 1999.

Fe'i ganwyd yn Nhredegar ond fe'i magwyd ym Margoed. Cafodd radd ddwbl mewn ffiseg ddamcaniaethol ac yn ddiweddarach Ph.D. ym Mhrifysgol Caergrawnt. Roedd yn wyddonydd blaengar ym maes gwyddoniaeth y gofod. Penodwyd ef yn ddarlthydd yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth yn 1967, ac yn athro Ffiseg Solar-Ddaearol yn 1991.

Yn aelod o Blaid Cymru ers 1961 chwaraeodd ran flaenllaw yn natblygiad polisi y blaid. Ef oedd cadeirydd cenedlaethol cyntaf y blaid, a bu yn ymgeisydd seneddol ac yn ymgeisydd Ewropeaidd i'r blaid. Daeth o fewn trwch blewyn i ennill is-etholiad Caerffili yn 1968.

Marwolaeth
Peidiodd a bod yn Aelod o'r Cynulliad yn 2003 er mwyn gweithio ar brosiect ymchwil yn astudio'r haul o'r wylfan ger Pegwn y Gogledd. Fe'i etholwyd yn Wleidydd Cymreig y Flwyddyn S4C yn y flwyddyn 2000. Rhoddwyd pwysau arno gan gyd-weithwyr i fod yn arweinydd newydd y Blaid, yn sgîl ymddiswyddiad Ieuan Wyn Jones fel llywydd. Yn fuan wedi iddo adael Cynulliad Cenedlaethol Cymru, dioddefodd Williams drawiad ar y galon tra'n ymweld â pharlwr tylino "A Touch of Class" (a elwir "Twice as Nice" bellach) yng Nghaerdydd. Bu farw o ganlyniad i'r trawiad.

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Teyrnged gan Henry Rishbeth 

Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Genedigaethau 1939
Gwyddonwyr Cymreig
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion Plaid Cymru
Marwolaethau 2003
Pobl o Flaenau Gwent
Pobl addysgwyd yn Ysgol Lewis, Pengam
Ffransis II, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 1559 hyd 1560 oedd Ffransis II (Ffrangeg: François II) (19 Ionawr 1544 – 5 Rhagfyr 1560).

Cafodd ei eni yng nghastell Fontainebleau, yn fab Harri II, brenin Ffrainc, a'i wraig, Catrin de Medici.

Ei wraig oedd Mari, brenhines yr Alban.

Brenhinoedd Ffrainc
Ffrancod yr 16eg ganrif
Genedigaethau 1544
Marwolaethau 1560
Pobl o Seine-et-Marne
Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Harri II, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 1547 hyd 1559 oedd Harri II (Ffrangeg: Henri II) (31 Mawrth 1519 – 10 Gorffennaf 1559).

Cafodd ei eni yng nghastell Saint-Germain-en-Laye, Ffrainc, yn fab i Ffransis I, brenin Ffrainc a Claude de France. Yn ddyn ifanc syrthiodd mewn cariad â Diane de Poitiers, Duges Valentinois, a bu dan ei dylanwad am weddill ei oes. Ef oedd yr olaf i fod yn Ddug Llydaw heb fod yn Frenin Ffrainc (daeth yn Ddug Llydaw ar ôl marw ei frawd, ac yn frenin ar ôl marw ei dad).

Ar 28 Hydref 1533, priododd â Catrin de Medici (13 Ebrill 1519 – 5 Ionawr 1589).

Teulu

Gwraig
 Catrin de Medici (13 Ebrill 1519 – 5 Ionawr 1589).

Plant 
 Ffransis II, brenin Ffrainc (19 Ionawr 1544 – 5 Rhagfyr 1560)
 Elisabeth o Valois (2 Ebrill 1545 – 3 Hydref 1568), gwraig Felipe II, brenin Sbaen
 Claude (12 Tachwedd 1547 – 21 Chwefror 1575), gwraig Siarl II, Dug Lorraine
 Louis (3 Chwefror 1549 – Hydref 1549)
 Charles-Maximilien (Siarl IX, brenin Ffrainc) (27 Mehefin 1550 – 30 Mai 1574)
 Edouard Alexandre (Harri III, brenin Ffrainc) (19 Medi 1551 – 2 Awst 1589)
 Marguerite de Valois (14 Mai 1553 – 27 Mawrth 1615)
 François, Dug Anjou, (18 Mawrth 1555 – 19 Mehefin 1584)
 Jeanne (24 Mehefin 1556 – 24 Mehefin 1556)
 Victoire (24 Mehefin 1556 – Awst 1556)

Brenhinoedd Ffrainc
Ffrancod yr 16eg ganrif
Genedigaethau 1519
Marwolaethau 1559
Pobl o Yvelines
Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Brenhinoedd a dugiaid Llydaw
Stadiwm y Mileniwm

Lleolir Stadiwm y Mileniwm neu Stadiwm Principality () yng Nghaerdydd, ar lan Afon Taf. Mae'r enw yn adlewyrchu cytundeb nawdd gyda Cymdeithas Adeiladu'r Principality rhwng 2016 a 2026. Dyma stadiwm cenedlaethol Cymru, ac Undeb Rygbi Cymru yw ei berchennog. Dyma'r ail stadiwm fwyaf yn byd gyda tho y gellir ei dynnu yn ôl yn gyfan gwbwl; mae ganddo le ar gyfer 75,154 o bobl. Fe'i adeiladwyd yn 1999, ar gyfer Cwpan Rygbi'r Byd, a gynhaliwyd yng Nghymru y flwyddyn honno. Fe gostiodd £126 miliwn i Undeb Rygbi Cymru ac fe'i hariannwyd gan fuddsoddiad preifat, arian y Loteri a benthyciadau. Fe'i defnyddiwyd am y tro cyntaf ar 26 Mehefin 1999 pan chwaraeodd Cymru yn erbyn De Affrica.

Pan agorodd y stadiwm yn swyddogol ym mis Mehefin 1999, hwn oedd dim ond yr ail stadiwm yn Ewrop â tho gwbwl codadwy, ar ôl Arena Amsterdam. Fe'i hadeiladwyd ar safle yr hen Stadiwm Cenedlaethol ym Mharc yr Arfau; hwn oedd y pedwerydd tro i'r safle hwnnw gael ei ailddatblygu.

Cynhaliwyd gemau terfynol Cwpan yr FA yma rhwng 2001 a 2006, tra'r oedd Stadiwm Wembley yn Llundain yn cael ei ail-adeiladu. Cynhaliwyd hefyd gemau pêl-droed yng Ngemau Olympaidd 2012 a gemau yng Nghwpan Rygbi'r Byd 2015. Dyma fydd safle gêm derfynol Cynghrair y Pencampwyr UEFA yn 2017. Mae nifer o gerddorion wedi perfformio mewn cyngherddau yma, gan gynnwys Madonna, Take That, The Rolling Stones a Paul McCartney. Yn 2004, cynhaliwyd Cyngerdd Cymorth Tsunami yn y stadiwm.

Oriel

Dolen allanol
  Stadiwm y Mileniwm

Cyfeiriadau

Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaerdydd
Chwaraeon yng Nghaerdydd
Mileniwm
Mileniwm
Rygbi'r undeb yng Nghymru
Mileniwm, y
Tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru
René Descartes

Athronydd a mathemategydd o Ffrainc oedd René Descartes (31 Mawrth 1596 – 11 Chwefror 1650). Gwneth cyfraniad chwyldroadol i faes mathemateg, trwy gyfuno dau maes sylweddol - algebra a geometreg. Gwnaeth hyn gyda'i blân cyferusynnol, ble'r oedd cysyniadau geometreg yn gallu cael eu mynegi'n ddadansoddol, a chysyniadau algebraidd yn gallu cael eu mynegi'n weledol. Arweiniodd hyn at y calcwlws sy'n gyfarwydd i gymaint heddiw.

Llyfryddiaeth 
 Compendium musicae (1618)
 Cogitationes Privatae :
 Parnassus
 Democritica
 Préambules (Praeambula. Initium sapientae timor Domini)
 Experimenta Olympica Aquae comprimentis in vase ratio reddita a D. Descartes De Solidorum elementis Excerpta mathematica Thaumantis Regia Studium bonae mentis Traité de la divinité Traité d'escrime Les Règles pour la direction de l'esprit Monde ou traité de la lumière (1632-3)
 Explication des engins par l'aide desquels on peut avec une petite force lever un fardeau fort pesant (1637)
 Le Discours de la méthode pour bien conduire sa raison et chercher la vérité dans les sciences (1637)
 Méditations métaphysiques Les Principes de la philosophie (1644)
 Les Passions de l'âme (1649)
 La Recherche de la vérité par les lumières naturelles''

Cyfeiriadau

Athronwyr Ffrengig
Ffrancod yr 17eg ganrif
Genedigaethau 1596
Llenorion Ffrangeg
Llenorion Ffrengig yr 17g
Llenorion Ffrengig yn yr iaith Ladin
Marwolaethau 1650
Mathemategwyr Ffrengig
Pobl fu farw o niwmonia
Pobl o Indre-et-Loire
Jools Holland

Pianydd, blaenwr band a chyflwynydd teledu o Loegr yw Julian Miles "Jools" Holland (ganwyd 24 Ionawr, 1958).

Roedd oedd sylfaenydd ac aelod o'r band Squeeze tan 1980. Roedd yn gyd-gyflwynydd gyda Paula Yates, y rhaglen deledu enwog The Tube.

Yn Ionawr 2005 perfformiodd ef a'i fand gyda Eric Clapton fel y prif artisiaid yng Nghyngerdd Cymorth Tsunami yn  Stadiwm y Mileniwm i godi arian i drueiniaid y Tsunami a ddigwyddodd yn Asia ar y 26 Rhagfyr 2004.

Blaenwyr bandiau jazz Seisnig
Cerddorion Seisnig
Genedigaethau 1958
Cyngerdd Cymorth Tsunami

Cyngerdd a gynhaliwyd yng Nghaerdydd i godi arian i drueiniaid Tsunami Cefnfor India 2004 oedd y Cyngerdd Cymorth Tsunami. Trefnwyd y cyngerdd mewn tair wythnos yn unig ac roedd dros chwe deg mil yn Stadiwm y Mileniwm i gefnogi'r cyngerdd. Llwyddwyd i gael nifer o brif gerddorion Cymru i gymryd rhan, yn ogystal â rhai o wledydd eraill. Ymhlith yr artistiaid roedd Katherine Jenkins, Lulu, Charlotte Church, Eric Clapton, y Manic Street Preachers a Jools Holland

2004
Cerddoriaeth Cymru
Hanes Caerdydd
Pianydd

Pianydd yw'r enw a roddir ar berson sy'n canu'r piano. Caiff ei ganu ym mhob genre o gerddoriaeth Ewropeaidd, gan gynnwys jazz, cerddoriaeth glasurol a'r felan. Mae'r gallu i ganu piano'n golygu y gall y pianydd hefyd chwarae'r allweddellau. Ystyrir Franz Liszt fel y pianydd gorau erioed gan lawer; disgrifiwyd ef gan Anton Rubinstein: "O'i gymharu â Liszt, plant yw'r holl bianyddion eraill."

Yn aml, mae'r pianydd yn cyfeilio i unawdydd; pryd hyn, gelwir y person sy'n canu'r piano yn 'gyfeilydd'.

Pianyddion enwog
Efallai mai'r Cymro enwocaf yw'r pianydd ifanc a byd enwog o Wrecsam Llŷr Williams. Ystyrir Vladimir Ashkenazy hefyd fel un o'r goreuon erioed, yn y byd clasurol. Yn y byd jazz, ceir  Art Tatum, Duke Ellington, Thelonious Monk, Oscar Peterson a Bud Powell. Yn y byd pop, ceir: Richard Clayderman, Liberace a Victor Borge.

Cyfeiriadau

Prosiect Wicipop
Robert Burns

Bardd o'r Alban oedd Robert Burns neu Rabbie Burns (25 Ionawr 1759 – 21 Gorffennaf 1796). Cafodd ei eni yn Alloway, Swydd Ayr.

Bu'n byw yn Dumfries o 1791 hyd ei farwolaeth yn 1796. Claddwyd ef ym mynwent Eglwys St. Michael's.

Ystyrir Burns yn arloeswr y Mudiad Rhamantaidd ac yn dilyn ei farwolaeth roedd yn ffynhonnell ysbrydoliaeth i sylfaenwyr rhyddfrydiaeth a sosialaeth.

Casglodd ganeuon gwerin ar hyd a lled yr Alban. Ymhlith ei farddoniaeth a chaneuon enwog mae "A Red, Red Rose", "A Man's A Man for A' That", "To A Louise" a "To A Mouse".

Dethlir Noson Burns gan Albanwyr ar draws y byd ar 25 Ionawr bob blwyddyn drwy gael Swper Burns, dathliad mwy poblogaidd na dathliad swyddogol yr Alban, sef Dydd Sant Andreas.

Llyfryddiaeth 
 Poems Chiefly in the Scottish Dialect (1786)

Beirdd Albanaidd yn yr iaith Saesneg
Beirdd Albanaidd yn yr iaith Sgoteg
Genedigaethau 1759
Marwolaethau 1796
Pobl o Swydd Ayr
Pwyll

Un o'r prif gymeriadau ym Mhedair Cainc y Mabinogi yw Pwyll Pendefig Dyfed. Ceir yr hanes yn y gainc gyntaf, Pwyll Pendefig Dyfed. Cyfnewidiodd le am flwyddyn gron gydag Arawn brenin Annwfn.

Mae Pwyll yn ennill Rhiannon yn wraig iddo ond mae eu mab cyntafanedig Pryderi yn diflannu yn union ar ôl iddo gael ei eni. Cosbir Rhiannon am iddi gael ei chyhuddo ar gam o ladd y plentyn. Ar ddiwedd y gainc gyntaf maent yn darganfod y mab fel Gwri Wallt Eurin yng ngwasanaeth Teyrnon yng Ngwent ac mae'n dilyn ei dad dan yr enw Pryderi yn argwlydd ar Ddyfed a saith cantref Seisyllwch.

Gweler hefyd
 Pwyll Pendeuic Dyuet ar Wikisource

Mytholeg Gymreig
Pedair Cainc y Mabinogi
Castell Llansteffan

Saif Castell Llansteffan wrth aber Afon Tywi lle mae'n llifo i Fae Caerfyrddin, hanner milltir i'r de o bentref Llansteffan. Codwyd y castell gan y Normaniaid yn gynnar yn y 1100au ar safle bryngaer arfordirol gynharach.

Cipiwyd y castell yn 1146, yn ôl Brut y Tywysogion, gan y Tywysog Maredudd ap Gruffudd ap Rhys ap Tewdwr a'i frawd Cadell ap Gruffudd. Ceisiodd llu o Normaniaid a Ffleminiaid de Penfro adennill y castell ond fe'u gorchfygwyd gan y Cymry ar ôl iddynt amddiffyn y castell ac wedyn gwrthymosod ar y gelyn.

Roedd y castell yn ôl ym meddiant y Normaniaid erbyn 1158.

Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Gaerfyrddin
Bryngaerau Sir Gaerfyrddin
Llansteffan
Llansteffan
Y Normaniaid yng Nghymru
Morys Bruce, 4ydd Barwn Aberdâr

Roedd Morys George Lyndhurst Bruce, 4ydd Barwn Aberdâr KBE PC DL (16 Mehefin 1919  - 23 Ionawr 2005) yn wleidydd Ceidwadol Cymreig. O 1999 hyd ei farwolaeth bu'n un o naw deg dau o arglwyddi etifeddol yn Nhŷ'r Arglwyddi.

Cefndir

Roedd yn fab hynaf Clarence Bruce, 3ydd Barwn Aberdâr, a Margaret Bethune Black. Olynodd i deitl ei dad ym 1957.

Addysgwyd Bruce yng Ngholeg Winchester a Choleg Newydd, Rhydychen, lle bu'n darllen Gwleidyddiaeth, Athroniaeth ac Economeg.

Gyrfa
Wrth i'w cyfnod yn y coleg tynnu at ei derfyn dechreuodd yr Ail Ryfel Byd. Ymrestrodd Bruce gyda'r Gwarchodlu Cymreig. Wedi'r Rhyfel bu'n gweithio ym maes darlledu gyda chwmni J Arthur Rank ac wedyn gyda'r BBC.

Ym 1970, daeth yn Weinidog Gwladol dros yr Adran Iechyd a Nawdd Cymdeithasol; ym 1974, cafodd ei benodi i'r Cyfrin Gyngor a daeth yn Weinidog heb Bortffolio. Rhwng 1976 a 1992, bu'n Cadeirydd Pwyllgorau Tŷ'r Arglwyddi, (Dirprwy Llefarydd Tŷ'r Arglwyddi). Yn 1984, cafodd ei greu yn Farchog Cadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig.

Ar ôl i Ddeddf Tŷ'r Arglwyddi 1999 atal arglwyddi etifeddol rhag eistedd yn Nhŷ'r Arglwyddi yn rhinwedd eu hachau, daeth Arglwydd Aberdâr yn un o'r naw deg dau o bendefigion etifeddol a etholwyd i aros yn Nhŷ'r Arglwyddi.

Diddordebau
Roedd yr Arglwydd Aberdâr yn hoff iawn o denis brenhinol. Enillodd pencampwriaeth sengl amatur Prydain yn y gamp bedair gwaith rhwng 1953 a 1957, a bu'n bencampwr amatur dwbl bedair gwaith rhwng 1954 a 1961. Bu'n llywydd y Gymdeithas Tenis a Raced o 1972 hyd 2004.

Arglwydd Aberdâr oedd Llywydd Ymddiriedolaeth Gymreig Llundain, sy'n rhedeg Canolfan Gymreig Llundain, o 1959 hyd 1962, ac o 1969 i 1970.

Teulu
Ym 1946 priododd Maud Helen Sarah Dashwood, merch Syr John Lindsay Dashwood, 10fed Barwnig, a Helen Moira Eaton. Bu iddynt bedwar o blant:

 Alastair John Lyndhurst Bruce, 5ed Barwn Aberdâr (2 Mai 1947)
Yr Anrhydeddus James Henry Morys Bruce (tua 28 Rhagfyr 1948)
Yr Anrhydeddus Henry Adam Francis Bruce (5 Chwefror 1962)
Yr Anrhydeddus Charles Benjamin Bruce (29 Mai 1965)

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1919
Marwolaethau 2005
Gwleidyddion y Deyrnas Unedig
Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Prosiect Wicipobl
Yr Undeb Rhyngwladol

Yr Undeb Rhyngwladol neu Yr Internationale (L'Internationale yn Ffrangeg) yw'r gân sosialaidd enwocaf, ac un o ganeuon enwocaf y byd. Ysgrifennodd Eugène Pottier (1816–1887) eiriau'r anthem ym 1871, ac ym 1888 cyfansoddodd Pierre Degeyter (1848–1932) y dôn. (Y dôn wreiddiol oedd La Marseillaise.) Daw'r enw o'r Undeb Rhyngwladol Cyntaf, cyfundrefn sosialaidd rhyngwladol. Mae hi'n cael ei chanu'n draddodiadol gyda'r llaw dde yn ddwrn caeedig.

Gan fod y gân yn deillio o gyfnod cyn rhaniad ffurfiol sosialaeth i'w aml-dueddiadau, caiff ei ganu gan bleidiau cymdeithasol democrataidd (serch ei eiriau chwyldroadol), gomiwnyddion ac anarchwyr 'oll.

Gweler hefyd 
 L'Internationale 
 Mae'r geiriau Cymraeg i gyd ar gael am we-fan Wicitestun yma.

Cyfeiriadau

Caneuon 1888
Sosialaeth
Thomas Paine

Awdur gwleidyddol ac athronydd oedd Thomas Paine (neu Tom Paine) (29 Ionawr 1737 – 8 Mehefin 1809). Cafodd ei eni yn Thetford, Norfolk.

Ar argymhelliad Benjamin Franklin, ymfudodd i America yn 1774 lle cyhoeddodd gyfres o lyfrau pwysig ar hawliau dynol, crefydd a llywodraeth.

Llyfryddiaeth
Common Sense (1776)
The Rights of Man (1791)
The Age of Reason (1793)

Athronwyr Americanaidd
Athronwyr yr Oleuedigaeth
Genedigaethau 1737
Llenorion Americanaidd
Llenorion Saesneg
Marwolaethau 1809
Y rhyngrwyd

System gysylltiedig o rwydweithiau cyfrifiadurol byd-eang, sydd ar gael i'r cyhoedd, yw'r rhyngrwyd ac sy'n gwasanaethu biliynau o ddefnyddwyr. Mae'n trosglwyddo amrywiaeth o ddata gan gynnwys lluniau, sain, fideo a thestun, ac yn cludo amrywiaeth o wybodaeth a gwasanaethau. Trosglwyddir y data hyn gyda'r safon Protocol Rhyngrwyd (IP).
Y gwasanaethau mwyaf amlwg yn strwythur y rhyngrwyd yw'r we fyd-eang (WWW) ac e-bost, a hefyd gwasanaethau sgwrsio a throsglwyddo ffeiliau. Mae'r defnyddrwyd ('usenet' neu 'newsnet') hefyd yn bodoli ar y rhyngrwyd, ond nid mor boblogaidd bellach. Hyd at ddiwedd y 2000au roedd angen cyfrifiadur i gysylltu â'r rhyngrwyd, ond yna gwelwyd y cyfryngau traddodiadol i gyd yn cael eu hailbobi i gario rhan o'r rhyngrwyd e.e. y ffôn, systemau cerdd, ffilm a'r teledu. Gwelwyd hefyd cyhoeddwyr yn addasu ar gyfer y dechnoleg newydd er mwyn dosbarthu eu cynnyrch; yng Nghymru er enghraifft bu Gwasg y Lolfa'n flaenllaw iawn yn gwerthu e-lyfrau a Golwg360 yn bapur newydd digidol.

Nid yw'r rhyngrwyd a'r we fyd-eang yn gyfystyr. Casgliad o ddogfennau hyperdestun yw'r we, a defnyddir y rhyngrwyd (sy'n llawer mwy na'r we) i gael mynediad i'r dogfennau hyn.

Hanes y rhyngrwyd 
Crewyd y rhyngrwyd yn yr Unol daliaethau America ar ffurf rhwydwaith o gyfrifiaduron yn 1969 gan adran amddifynnol y llywodraeth. Pwmpiwyd arian i'r cynllun gan y National Science Foundation (ac arian preifat) yn y 1980au a chysylltwyd y cyfan gan linell ffôn. Erbyn 2012 roedd 2.4 biliwn o bobl ledled y byd - dros draean poblogaeth y byd - wedi defnyddio gwasanaethau'r rhyngrwyd.

Cafodd y We fyd-eang ei chreu yn CERN yn y Swistir yn yr 1990'au gan Sais o'r enw Tim Berners-Lee i gysylltu gwyddonwyr gyda'i gilydd. Mae'r enw "net" yn dod o'r term Saesneg llawn "the internet" a'r gair "internet" yn ei dro'n dalfyriad o "inter-" a "networking" i creu "internetworking" (rhyngrwydweithio). Defnyddir priflythyren yn yr enw ("y Rhyngrwyd") a llythyren fach pan fo'r gair yn ansoddair "marchnata rhyngrwyd" yn Saesneg ac yn y Gymraeg.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd 
 Hanes y We Gymraeg 
 Y We Fyd-eang (WWW)
 Blogiau

Dolenni allanol 

 Termau Cyfrifiadurol Cymraeg - Prifysgol Bangor. 

 
Cyfrifiaduro
Cyfryngau digidol
Rhwydweithiau ardal eang
Telegyfathrebu
Edward Thomas

Bardd, traethodydd a nofelydd o Sais o dras Gymreig oedd Philip Edward Thomas (3 Mawrth 1878 – 9 Ebrill 1917, Arras, France).

Fe'i ganwyd yn Lambeth, Llundain, aelod teulu Cymreig.  Cafodd ei addysg yng Ngholeg Lincoln, Rhydychen.

Caiff ei adnabod yn bennaf fel bardd rhyfel, er mai prin yw ei gerddi sy'n ymdrin yn benodol â'i brofiad o ryfel, a bod ei yrfa fel bardd wedi dilyn ei cryn lwyddiant fel awdur a beirniad llenyddol.

Yn 1915, ymrestrodd â'r Fyddin er mwyn ymladd yn y Rhyfel Byd Cyntaf ac fe'i lladdwyd ar faes y gad ym Mrwydr Arras yn 1917, yn fuan wedi iddo gyrraedd Ffrainc.

Roedd yn briod â Helen Thomas, awdur As It Was (1926), sy'n trafod eu carwriaeth a'u priodas. Mae'n adnabyddus am ei gerddi am y Rhyfel Byd Cyntaf.

Llyfryddiaeth

Barddoniaeth
Six Poems (1916; fel "Edward Eastaway")
Poems (1917)

Nofelau
The Happy-Go-Lucky Morgans (1913)

Eraill
The Woodland Life (1897
The Heart of England (1906)
The South Country (1909)
The Icknield Way (1913)

Cofiant 
 Matthew Hollis: Now all Roads lead to France: The Last Years of Edward Thomas, Faber & Faber, London 2011, ISBN 978-0-571-24598-7.

Beirdd Saesneg
Beirdd Seisnig
Cymry Llundain
Genedigaethau 1878
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1917
Nofelwyr Saesneg
Nofelwyr Seisnig
Yr Oesoedd Canol Diweddar yng Nghymru

Yn hanes Cymru, roedd yr Oesoedd Canol Diweddar yng Nghymru yn adeg pan ddaeth annibyniaeth wleidyddol y Cymry i ben. Ar ôl i Llywelyn Ein Llyw Olaf, Tywysog Cymru, gael ei fradychu a'i ladd yn Nghilmeri yn 1282 daeth y wlad dan reolaeth Edward I, Brenin Lloegr. Adeiladodd Edward gestyll ar hyd arfordir Cymru mewn cylch haearn o gwmpas y wlad â chafodd ei fab Edward ei arwisgo yn Dywysog Cymru.

Yn y 15g cafwyd gwrthryfel Owain Glyndŵr, ond ni lwyddodd i ailsefydlu teyrnas annibynnol ond am gyfnod byr. Yn ddiweddarach yn y ganrif honno cafwyd Rhyfeloedd y Rhosynnau yn Lloegr a effeithiodd yn fawr ar Gymru. Yn 1485 ddaeth Harri Tudur i'r orsedd ar ôl curo Rhisiart III ym Mrwydr Maes Bosworth a dechreuodd cyfnod y Tuduriaid.

Rhai uchafbwyntiau
1282-1283 - Ail Ryfel Annibyniaeth Cymru, lladd Llywelyn Ein Llyw Olaf a dienyddio ei frawd Dafydd a meddiannu Cymru gan Edward I o Loegr. Edward yn gorchymyn codi cylch o gestyll o amgylch y wlad, e.e. Castell Caernarfon a Castell Conwy.
1284 - Statud Rhuddlan yn trefnu Tywysogaeth Cymru a gosod y sylfeini ar gyfer system o siroedd.
1287-1288 - Gwrthryfel Cymreig dan arweiniad Rhys ap Maredudd yn y de.
1294-1295 - Gwrthryfel Cymreig dan arweiniad Madog ap Llywelyn ac eraill, yn y de a'r gogledd.
1301 - Cyhoeddi Edward, mab 17 oed Edward I, yn Dywysog Cymru yng nghastell Caernarfon.
1314 - Gwrthryfel byrhoedlog ym Morgannwg.
1316 - Gwrthryfel Llywelyn Bren yn y De.
tua 1330 - Gramadeg Einion Offeiriad yn rhoi trefn ar y Pedwar Mesur ar Hugain.
1348-1350 - Y Pla Du yn difrodi Cymru gan achosi marwolaethau niferus ac anhrefn gymdeithasol.
1369-1377 - Y Cymry yn disgwyl gweld Owain Lawgoch yn dod o Ffrainc, fel y Mab Darogan hir-ddisgwyliedig, i ryddhau'r wlad o afael y Saeson.
1400 - Cychwyn gwrthryfel Owain Glyndŵr.
1401 - Brwydr Hyddgen; mae Glyn Dŵr yn ennill mwy o gefnogwyr.
1402 - Deddfau Penyd yn erbyn y Cymry yn cael eu llunio gan Senedd Lloegr.
1404 - Senedd Machynlleth.
1405 - y Cytundeb Tridarn rhwng Owain Glyndŵr a'i gynghreiriad Henry Percy, Iarll 1af Northumberland ac Edmund Mortimer.
1406 - Senedd Pennal.
1409 - Castell Harlech yn syrthio i'r Saeson.
c.1415 - Diflannu Owain Glyndŵr.
c.1451 - Eisteddfod Caerfyrddin o dan nawdd Gruffudd ap Nicolas.
1461 - Brwydr Mortimer's Cross gyda nifer o Gymry yn cymryd rhan ond plaid yr Iorciaid yn ennill y dydd.
1471 - Sefydlu Cyngor Cymru a'r Gororau yn Llwydlo gan Edward IV o Loegr.
1485 - Harri Tudur yn glanio yn Aberdaugleddau ac yn recriwtio Cymry ; trechu Rhisiart III o Loegr ganddo ym Mrwydr Bosworth
1498 - Gwrthryfel ym Meirionnydd.

Llyfryddiaeth
A. D. Carr, Owain of Wales : the End of the House of Gwynedd (Caerdydd, 1991)
R. R. Davies, The Age of Conquest. Wales 1063-1415 (Rhydychen, 1991). ISBN 0198201982
R. R. Davies, The Revolt of Owain Glyn Dŵr (Rhydychen, 1995)

Gweler hefyd
Beirdd yr Uchelwyr
Cymru'r Oesoedd Canol
Owain Glyndŵr
Owain Lawgoch
Pla Du
Rhyfeloedd y Rhosynnau

Diweddar