alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Ogof Bontnewydd

Ogof yng nghymuned Cefn Meiriadog yn nyffryn Elwy yn Sir Ddinbych yw Ogof Bontnewydd (Ogof Pontnewydd, neu Bont Newydd) (Cyfeirnod OS: SJ01527102). Mae'n adnabyddus fel y man lle darganfuwyd y gweddillion cynharaf o fodau dynol ar ddaear Cymru gyda un dant yn mynd nôl tua 225,000 o flynyddoedd. Mae o fewn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennog Coedydd ac Ogofâu Elwy a Meirchion. Mae Ogof Bontnewydd ac Ogof Cefn (sydd tua 300 metr i'r gorllewin, wedi'u cofrestru'n Henebion. Tua 7 milltir i'r de-ddwyrain, yn Nhremeirchion mae Ogofâu Cae Gwyn a Ffynnon Beuno.

Carreg galchfaen yw'r ogof ac nid ydyw ar agor i'r cyhoedd, fel arfer. Yn wir, dim ond un man arall drwy wledydd Prydain sydd ag olion dyn mor gynnar a hyn, sef Eartham (Sussex). Mae'n perthyn i Hen Oes y Cerrig (neu Paleolithig).

Y darganfyddiadau
Bu  Stephen Aldhouse-Green o Amgueddfa Genedlaethol Cymru yn gyfrifol am gloddio yma rhwng 1978 a 1995. Ymysg y darganfyddiadau yn yr ogof yr oedd dannedd a rhan o ên Neanderthals cynnar. Cafwyd hyd i 19 dant yn perthyn i blant ieuanc ac oedolion: un bachgen 8 a hanner oed, un ferch 9 oed bachgen 11 oed, bachgen arall 11-16 oed ac oedolyn. Gellir dehongli'r gweddillion mewn modd wahanol ac fel uchafswm mae'n bosibl fod y niferoedd cymaint â naw plentyn a saith oedolyn. Credir iddynt fyw rywbryd rhwng 230,000 a 185,000 o flynyddoedd yn ôl. Y dechneg a ddefnyddiwyd i ddyddio oedran y gwrthrychau oedd y gyfres dyddio carbon drwy iwraniwm a Thermoluminescence (TL) ar y llawr stalagmitig.

Cafwyd hyd i lawfwyeill Neanderthalaidd hefyd, esgyrn anifeiliaid gydag olion cigydda arnynt, 1,282 o arteffactau carreg a 4,822 asgwrn. Daeth yr esgyrn hyn o lewod, rhinoseros, ceirw, eirth a llewpad; mae'r esgyrn llewpad yn hynod brin a dim ond mewn un man arall sef Ogof Bleadon yng Ngwlad yr Haf mae i'w ganfod yng ngwledydd Prydain. Darganfyddiad arall yma oedd penglog arth oedd yn dyddio i gyfnod diweddarach, tua 28,000 o flynyddoedd yn ôl.

Ffotograffau a dynnwyd yn 2014

Y Neanderthaliaid
Roedd y Neanderthaliaid yn un gangen o goeden esblygol yr hil ddynol a chredir i'r gangen ddod i ben oddeutu 36,000 o flynyddoedd yn ôl. Nid esblygodd yr hil ddynol o'r Neanderthaliaid ond yr un oedd eu cyndeidiau hwy â rhywogaeth yr hil ddynol. Roedd yr oedolyn Neanderthalaidd yn gymharol fyr a thew a genau mawr sgwâr a dannedd sy'n fwy na'n rhai ni heddiw. Gwyddom mai perthyn i'r Neanderthal mae'r dannedd gan fod pob un nodwedd arbennig sef tawrodontiaeth: dannedd ac iddyn ofod neu geudodau bywyn mawr a gwreiddiau llai na'r arfer. Mae hyn yn nodweddiadol o ddannedd y Neanderthal.

Llyfryddiaeth
 Green, S. a E. Walker (1991) Ice Age hunters: neanderthals and early modern hunters in Wales (Caerdydd: Amgueddfa Genedlaethol Cymru)
 Pontnewydd Cave: a lower Palaeolithic hominid site in Wales: the first report gan H. S. Green. Cyhoeddwyd gan Amgueddfa Genedlaethol Cymru (1984).

Cyfeiriadau

Cefn Meiriadog
Hen Oes y Cerrig yng Nghymru
Bontnewydd
Safleoedd archaeolegol Sir Ddinbych
Aurignac

Tref fach a chymuned yn département Haute-Garonne yn Ffrainc yw Aurignac (pobolgaeth 1,139), ar gwr ogleddol y Pyrenees. Prif dref canton Aurignac (poblogaeth 4,160) ydyw.

Mae'r dref yn enwog am y darganfyddiad a wnawed yno yn 1860 o greiriau cynhanesyddol yn yr ogofâu gerllaw, a arweiniodd at ddiffinio'r Diwylliant Aurignac cynhanesyddol. Pan ddaeth y bobl a elwir Cro-Magnon i Ewrop o Affrica tua 40,000 o flynyddoedd yn ôl, blodeuai eu diwylliant a buont yn gyfrifol am ddatblygiadau ym meysydd offer a chelf.

Cymunedau Haute-Garonne
Diwylliant Aurignac

Diwylliant Aurignac yw enw'r diwylliant archaeolegol o gyfnod Hen Oes y Cerrig diweddar (Uwch Baleolithig) a geid yn Ewrop a de-orllewin Asia. Blodeuai tua 34,000 i 23,000 o flynyddoedd yn ôl. Tarddiad yr enw yw'r safle archaeolegol nodwedd ger Aurignac ger y Pyrenees yn Ffrainc. Mae rhai archaeologwyr yn ystyried fod y diwylliant Aurignacaidd yn gyfoes â'r diwylliant Périgordaidd a nodweddir gan ei offer carreg.

"La Paquette" 
Nodweddir diwylliant Aurignac gan "La Paquette", term sy'n disgrio'r cyfuniad o sgiliau gwneud offer cerrig newydd a datblygiadau pwysig ym myd celf; cafwyd rhai o'r enghreifftiau cynharaf o gelf yr ogofâu yn y diwylliant hwn. Roedd eu hoffer callestr yn fwy amrywiol a gorffenedig a gwnaethant addurnau, breichledau ifori hefyd. Mae'r soffistigeiddrwydd hyn yn arwain rhai archaeolegwyr i'w disgrifio fel y bodau dynol modern cyntaf yn Ewrop. Mae diwylliant Cro-Magnon, hefyd yn Ffrainc, yn perthyn i'r Aurignac ac yn dangos ei bod yn homo sapiens yn hytrach na Neanderthaliaid.

Gweler hefyd 
Ogofâu Altamira
Diwylliant Aurignac
Dyn Cro-Magnon
Dyn Neanderthal
Hen Oes y Cerrig yng Nghymru
Homo
Ogofâu Lascaux

Archaeoleg Ewrop
Archaeoleg Ffrainc
Hen Oes y Cerrig
Hafaliad Laplace

Mewn mathemateg, hafaliad differol rhannol yw hafaliad Laplace. Fe'i henwyd ar ôl  Pierre-Simon Laplace, a'i dargynfyddodd. Mae datrysiadau'r hafaliad yn bwysig mewn sawl maes gwyddonol (electromagneteg, seryddiaeth, a dynameg hylifau er enghraifft), am eu bod yn disgrifio ymddygiad potensialau trydanol, disgyrchol a hylifol.

Diffiniad
Mewn tri dimensiwn, y broblem yw i ganfod ffwythiannau  o newidynnau real x, y, a z, fel y gellid differu  dwywaith, a'u bod yn bodloni'r hafaliad:

 

Ysgrifennir hyn yn aml fel hyn:

 

neu

 

neu

 

lle dynoda Δ y gweithredydd Laplace.

Fe gelwir datrysiadau i'r hafaliad yn ffwythiannau harmonig.

Os roddir ffwythiant ansero f(x, y, z)ar ochr dde'r hafaliad, hynny yw:

 

yna gelwir yr hafaliad yn hafaliad Poisson.
Hafaliad Laplace a hafaliad Poisson yw'r enghreifftiau symlaf o hafaliad differol eliptig. Gelwir y gweithredydd differol  neu  (a gellid ei diffinio mewn unrhyw nifer o ddimensiynau) yn weithredydd Laplace.

Amodau ffin
Y broblem Dirichlet ar gyfer hafaliad Laplace yw i ganfod datrysiad  ar ryw barth  sydd â  yn hafal i ffwythiant neilltuol ar ffin . Gan fod y gweithredydd Laplace yn ymddangos yn yrhafaliad gwres, mae'n bosib rhoi dehongliad ffisegol fel a ganlyn: pennwch y dymheredd ar ffin y parth, ac yna disgwyl tan fod tymheredd wedi peidio â newid; yna fe fydd tymheredd y mewnedd yn ddatrysiad i'r broblem Dirichlet cyfatebol.

Mae amodau ffin Neumann ar gyfer yr hafaliad yn pennu'r differiad normal  ar , yn hytrach na gwerth  ei hun. Yn ffisegol, mae hyn yn cyfateb i lunio potensial ar gyfer maes fectoraidd, lle dim ond ar ffin  y gwyddys effaith y potensial.

Mae ffwythiannau harmonig (hynny yw, datrysiadau i hafaliad Laplace) yn ddadansoddol o fewn y parth lle mae'r hafaliad yn cael ei bodloni. Fel gydag unrhyw hafaliad differol llinol homogenaidd, os mae dau ffwythiant y ddatrysiadau i hafaliad Laplace, yna mae eu swm (neu unrhyw gyfuniad llinol ohonynt am hynny) yn ddatrysiad yn ogystal.

Dadansoddi
Mathemateg gymhwysol
Bernard Bolzano

Mathemategydd, diwinydd, athronydd a rhesymegydd oedd Bernard Placidus Johann Nepomuk Bolzano (5 Hydref, 1781 – 18 Rhagfyr, 1848). Roedd yn Almaeneg ei iaith, ac fe'i anwyd yn Praha (prifddinas y Weriniaeth Tsiec erbyn hyn). Fe'i cofir yn bennaf am ei gyfraniad i'r broses o wneud dadansoddi yn drwyadl, gan gynnwys theorem Bolzano-Weierstrass.

Athronwyr Tsiecaidd
Diwinyddion Tsiecaidd
Genedigaethau 1781
Marwolaethau 1848
Mathemategwyr Tsiecaidd
Pobl o Brag
Rhesymegwyr
Homo

Homo yw'r rhywogaeth (genws) sy'n cynnwys dynolryw a'u perthnasau agosaf. Tybir fod y genws yn bodoli ers tua 1.5 i 2.5 miliwn o flynyddoedd. Mae pob rhywogaeth ac eithrio Homo sapiens wedi darfod o'r tir. Darfod fu hanes Homo neanderthalensis, y rhywogaeth olaf ac eithrio dyn, tua 30,000 o flynyddoedd yn ôl (ond yn ddiweddar ceir tystiolaeth sy'n awgrymu i Homo floresiensis fyw hyd at mor ddiweddar â 10,000 CC).

Mae'r rhan fwyaf o wyddonwyr yn meddwl fod y gwahaniaeth rhwng dyn a'r gorila a tsimpansî yn rhy fawr iddyn nhw fod yn rhan o'r un genws, er eu bod fel arall yn agos iawn i ni. Y genws agosaf i Homo yw Kenyanthropus platyops, sydd efallai'n genws hynafiad. Yn nesaf, trwy'r genws hwnnw, mae homo yn perthyn i'r genera Paranthropus ac Australopithecus, a adawsant stema'r egin-Homo tua 5 miliwn o flynyddoedd yn ôl.

Rhywogaethau
Homo antecessor (Dyn Rhagflaenol)
Homo erectus (Dyn Cefnsyth)
Homo ergaster (Dyn Gweithgar)
Homo floresiensis (Dyn Flores — darganfuwyd yn 2003)
Homo habilis (Dyn Galluog)
Homo heidelbergensis (Dyn Heidelberg)
Homo longi 
Homo luzonensis
Homo naledi
Homo neanderthalensisHomo rhodesiensisHomo rudolfensis (Dyn Rudolf)

Esblygu

Gall hynafiad uniongyrchol llinach Homo fod yn un o sawl rhywogaeth gan gynnwys: Australopithecus garhi, Australopithecus sediba, Australopithecus africanus, ac Australopithecus afarensis. Mae sawl nodwedd o forffoleg pob un o'r rhain yn debyg iddo, ond ceir anghytundeb pa un sydd agosaf. Esblygodd Homo'n gyntaf ar yr un pryd a dau ddigwyddiad: yn gyntaf y defnydd cyntaf o offer carreg, sef Hen Oes y Cerrig Isaf ac yn ail cychwyn y rhewlifiad cwaternaidd, sef cychwyn yr Oes iâ cyfredol.

Yn 2015 darganfuwyd asgwrn y gên 2.8 miliwn CP, a all fod y ddolen rhwng Australopithecus a Homo, yn Ardal Afar, Ethiopia. 
Mae rhai anthropolegwyr yn mynnu i Homo ddechrau dros 3 miliwn CP drwy gynnwys y ffosil Kenyanthropus'' a ddyddiwyd i 3.2 -3.5 miliwn CP.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
"Lucy", Australopithecus afarensis

Dolenni allanol
Rhywogaethau ominid
Phylogeneg Mikko 

Hominina
Esblygiad bodau dynol
James George Frazer

Roedd Syr James George Frazer (1 Ionawr 1854 – 7 Mai 1941), yn anthropolegwr cymdeithasol o'r Alban a oedd yn ddylanwadol ar gyfnod cynnar astudiaethau modern ar fytholeg a chrefydd cymharol. Ganwyd yn Glasgow. Ei waith mwyaf adnabyddus yw The Golden Bough (1890).

Anthropolegwyr Albanaidd
Genedigaethau 1854
Marwolaethau 1941
Pobl o Glasgow
Cusan

Math o gyffyrddiad gyda'r gwefusau yw cusan neu sws.

Does dim cytundeb ymysg anthropolegwyr ynglŷn ag os yw cusanu yn ymddygiad greddfol, neu ymddygiad a ddysgir. Mae amrywiad mawr rhwng gwahanol ddiwylliannau o ran natur ac arwyddocád cusanu. Yn y Gorllewin, mae'n fynegiad o anwyldeb, fel arfer. Er enghraifft, fe all fod yn gyfarchiad neu'n ystym ffarwelio rhwng aelodau o deulu neu gyfeillion agos.

Cusanu serchus 

Yn aml, mae cusan yn fynegiad o ysu rhywiol, neu serch rhamantaidd. Yn aml, mae dau berson yn cusanu'i gilydd ar y gwefusau, yn hirach ac yn fwy dwys na fyddai'r arfer mewn cusan cyfeillgar. Fe all y par agor eu cegau mewn cusan mwy angerddol, a symud eu tafodau i gegau'i gilydd, neu fod y naill yn sugno ar un o wefusau'r llall. Mewn cud-destun rhywiol, fe all pobl gusanu gwahanol rannau o'u cyrff.

Cusanu yn y Beibl 
Ceir sawl enghraiftt o gusanu yn y Beibl. Mae Jwdas yn cusanu'r Iesu wrth iddo ei fradychu, yn ôl yr Efengylau. Cusanodd merch, a gysylltir yn draddodiadol â Mair Fadlen yn nhraddodiad Cristnogol y Gorllewin, draed Crist ar ôl eu golchi â'i dagrau ei hun (Yr Efengyl yn ôl Luc, 7:36-38).

Bywyd personol
Ymddygiad
Rhyw
Yr Efengyl yn ôl Luc

Yr Efengyl yn ôl Luc (talfyriad: Lc.) yw trydydd llyfr y Testament Newydd ac un o'r pedair efengyl. Ei awdur yn ôl traddodiad oedd yr efengylwr Luc. Mae'n adrodd hanes geni, bywyd, gweinidogaeth a marwolaeth Iesu Grist. Y talfyriad arferol yw 'Luc'.

Llyfrau'r Testament Newydd
The Golden Bough

Mae The Golden Bough: A Study in Magic and Religion yn astudiaeth gymharol eang ar fytholeg a chrefydd gan yr anthropolegwr Syr James George Frazer. Fe'i gyhoeddwyd am y tro cyntaf fel dwy gyfrol ym 1890.

Cafodd cyfrol Frazer ddylanwad mawr yn ei ddydd ond ni dderbynnir pob damcaniaeth ac esboniad sydd ynddo heddiw.

Anthropoleg
Llyfrau Saesneg
Llyfrau 1890
Mytholeg
Yr wyddor Roeg

Yr Wyddor Roeg (Groeg: Ελληνικό αλφάβητο) yw grŵp o 24 llythyren a ddefnyddir i ysgrifennu'r iaith Roeg ers yr 8fed ganrif CC. Yn oddrychol, hi yw'r system ysgrifennu gyntaf sydd yn defnyddio symbol arwahanol ar gyfer pob llafariad a chytsain. Hithau hefyd yw'r wyddor hynaf sydd o hyd yn cael ei defnyddio'n rheolaidd. Defnyddiwyd y llythrennau hefyd ar gyfer rhfiau Groegaidd o'r 2 CC ymlaen.

Daw'r wyddor Roeg o'r wyddor Phoeniceg. Datblygodd nifer o wyddorau o'r wyddor hon gan gynnwys nifer yn y Gorllewin Canol yn ogystal â'r wyddor Ladin sef yr wyddor a ddefnyddir fwyaf yn y byd. Defnyddir yr wyddor mewn gwyddoniaeth a mathemateg fodern.

Rhestr o Lythrennau 
Isod gwelir rhestr o'r rhan fwyaf o'r llythrennau a ddefnyddir hefyd yn ogystal â'i llythyren gyfatebol yn yr wyddor Ladin. Rhoddir ynganiad ac HTML hefyd.

Llythrennau Hynafol

Dolenni allanol 
Unicode Yr wyddor Roeg
Fau 
Stigma 
Heta 
San 
Qoppa 
Sampi 
Sho
Eris (planed gorrach)

Eris (symbol: ), a elwir hefyd (136199) Eris neu 136199 Eris, yw'r blaned gorrach fwyaf a wyddys o fewn Cysawd yr Haul a'r nawfed mwyaf o gyrff sy'n cylchio'r Haul yn uniongyrchol. Gwrthrych traws-Neifion yw Eris, yn cylchio'r Haul o fewn rhanbarth o'r gofod a elwir y Ddisg Wasgaredig, tu hwnt i Wregys Kuiper, ac mae ganddi o leiaf un lloeren, Dysmonia. Mae ganddi dryfesur o 2400 km, ychydig yn fwy na thryfesur Plwton. Mae Eris wedi ei henwi ar ôl Eris, duwies anghydfod ym mytholeg Roeg.

Planedau corrach
Dysnomia (lloeren)

Dysnomia, yn swyddogol (136199) Eris I Dysnomia, yw lloeren y blaned gorrach Eris. Mae hi wedi ei henwi ar ôl Dysnomia, merch y dduwies Eris ym mytholeg Roeg.

Lloerennau planedau corrach
Arolwg Archaeolegol India

Arolwg Archaeolegol India yw'r asiantaeth swyddogol Adran Ddiwylliant llywodraeth India sy'n gyfrifol am astudiaethau archaeolegol yn y wlad ac sy'n gofalu am ei henebion diwylliannol.

Mae'n olynydd i'r Gymdeithas Asiaidd a sefydlwyd gan yr ieithydd Syr William Jones ar 15 Ionawr, 1784.

Sefydlwyd yr ASI yn ei ffurf bresennol yn 1861 dan weinyddiaeth Syr Alexander Cunningham. Roedd ei thiriogaeth yn cynnwys Pacistan ac Affganistan. Syr Mortimer Wheeler a benodwyd i'w rhedeg yn 1944, o bencadlys yn Simla, brynfa yn yr Himalaya. Ar ôl annibyniaeth fe'i cymerwyd drosodd gan y llywodraeth newydd.

Heddiw mae 3,636 o henebion yn ei gofal ledled y wlad.

Cyfarwyddwyr Cyffredinol
1871 - 1885 Syr Alexander Cunningham
1886 - 1889 Dr James Burgess
1902 - 1928 Sir John Marshall
1928 - 1931 Harold Hargreaves
1931 - 1935 Rai Bahadur Daya Ram Sahni
1935 - 1937 J. F. Blakiston
1937 - 1944 Rao Bahadur K.N. Dikshit
1944 - 1948 Syr Mortimer Wheeler
1948 - 1950 N. P. Chakravarti
1950 - 1953 Madhav Swaroop Vats
1953 - ...... A. Ghosh
presennol ..C. Babu Rajeev

Dolen allanol
Gwefan swyddogol yr ASI

Archaeoleg India
Sefydliadau India
Sefydliadau 1861
Ceres (planed gorrach)

Ceres (symbol: ), a elwir hefyd 1 Ceres neu (1) Ceres, yw'r lleiaf o'r planedau corrach yng Nghysawd yr Haul a'r unig un wedi ei lleoli o fewn y Wregys Asteroid. Mae hi wedi ei henwi ar ôl Ceres ym mytholeg Rufeinig - duwies tyfiant planhigion a chariad mamol. Cafodd ei darganfod ar 1 Ionawr, 1801, gan Giuseppe Piazzi. Gyda thryfesur o ryw 950 km, Ceres yw'r gwrthrych mwyaf yn y Wregys Asteroid, yn ffurfio traean o gyfanswm crynswth y Wregys Asteroid. Yn wahanol i'r asteroidau, mae gan Ceres ffurf cronnell. Bydd y chwiliedydd gofod DAWN yn ymweld â Ceres yn 2015.

Planedau corrach
Tawlbwrdd

Mae tawlbwrdd yn fersiwn Cymreig o'r gêm Nordig Hnefatafl, a chafodd ei ddisgrifio gan Robert ab Ifan mewn llawysgrif o 1587. Chwaraewyd y gêm ar fwrdd 11 x 11. Mae'n dilyn yr un rheolau â gwyddbwyll Geltaidd, ac eithrio bod gan y Brenin 12 o amddiffynwyr ac mae'n gwrthwynebu 24 o elynion. Mae peth dadlau a oedd deis yn rhan o'r chwarae gan fod deis wedi'i ddarganfod gyda'r tawlbwrdd mewn sawl cloddfa archeolegol yng Ngwledydd Llychlyn; efallai fod y gair "taflu" yn rhan o'r gair "tawl" neu "tafl".

Cofnodwyd y gair yn  y Gymraeg yn gyntaf yn Llyfr Iorwerth (LlI 8), yn y 13g:... er egnat llys ... Ef a dely tavlbvrd o ascvrn moruyl e gan e brenhyn a modrve eur e gan e urenhynes ac arall e gan e bard teylu, a’r ouertlesseu henny ny dele ef nac eu rody nac eu guerthu tra uo byv.

Roedd y tawlbwrdd yn un o'r anrhegion a roddai'r brenin i'w uchelwyr: ei ynadon llys a'i feirdd. Mae Guto'r Glyn yn crybwyll y gêm (ond nid gwyddbwyll), a chanodd yn ei foliant i Syr Rosier Cinast o'r Cnwcin:

Cofnododd Robert ap Ifan ym 1587 ddisgrifiad (a llun) o'r gêm, gan ddweud ei fod yn cael ei chwarae ar fwrdd 11×11 gyda 12 darn ar ochr y brenin a 24 ar ochr y gwrthwynebydd. Dyma'r hyn a ysgrifennodd:

Dylid chwarae'r gêm gyda'r brenin yn y canol a deuddeg o ddynion o'i gwmpas, gyda dau-ddeg-pedwar o ddynion yn ceisio ei ddal. Gosodir y rhai hyn fel a ganlyn: chwech yng ngahanol pob ochr o'r bwrdd yn y chwe man canolig. Mae'r ddau berson yn symud y darnau. Os oes darn yn dod rhwng dau o ddarnau'r gwrthwynebwr yna mae'n marw, a theflir y darn allan o'r gêm. Ond os yw'r brenin ei hun yn dod rhwng dau o ddarnau ei wrthwynebydd, yna os dywedwch "Cym bwyll, gwylia dy frenin!" cyn iddo symud i'r rhan honno (hy rhwng dau ddarn) ac os na all symud, yna mae'n cael ei ddal. Os yw eich gwrthwynebwr yn dweud "Fi yw dy was!" ac yn rhoi un o'i ddarnau rhwng dau o'ch darnau chi, yna ddaw dim drwg o hynny. Ac os yw'r brenin yn medru cyrraedd y linell..., mae'n ennill y gêm.

Cyfeiriadau

Gemau bwrdd
Macbeth, brenin yr Alban

Macbeth (c.1005 - 15 Awst 1057) oedd brenin yr Alban o 1040 hyd ei farwolaeth yn 1057. Ei daid oedd Malcolm II. Priododd Gruoch wyres Kenneth II, brenin yr Alban.

Yn 1040 gorchfygodd Duncan, brenin yr Alban, a'i ladd a gyrrodd ei feibion, Malcolm a Donald Bán, i alltudiaeth. Ar un olwg mae'n cynrychioli ymateb Celtaidd i ddylanwad Seisnig yn nheyrnas yr Alban.

Rheolodd am dros ddegawd, ond ar 15 Awst, 1057, fe'i lladdwyd gan Malcolm III, brenin yr Alban, mab Duncan, ym mrwydr Lumphanan.

Seilir y ddrama Macbeth gan Shakespeare ar ei fywyd a thraddodiadau amdano. Ffynhonnell Shakespeare oedd y croniclydd Holinshed a dynnodd ar yr hanesydd Albanaidd Boyis Boece.

Cyfeiriadau

Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Marwolaethau 1057
Sarn Helen

Am y gân o'r un enw gan y Super Furry Animals, gweler Mwng.

Defnyddir yr enw Sarn Helen, neu weithiau Sarn Elen, am y ffordd Rufeinig oedd yn rhedeg ar hyd ochr orllewinol Cymru o gaer Canovium (Caerhun) yn y gogledd hyd gaer a thref Maridunum (Caerfyrddin) yn y de. Credir fod yr enw yn dod o enw Elen Luyddog, gwraig Macsen Wledig yn ôl y chwedl. Mae'r ffordd o Gaerhun i Gaerfyrddin tua 160 milltir o hyd.

Nid oes olion i'w gweld o ran gyntaf y ffordd ar ôl gadael Caerhun, ond credir ei bod yn dilyn glan orllewinol Afon Conwy cyn belled â Threfriw, lle mae'n rhannu. Mae'r brif fforch yn arwain dros y bryniau i Betws y Coed, tra mae'r llall yn arwain ar gaer fechan Caer Llugwy. Gellir gweld rhai olion o'r brif ffordd wedi iddi rydio Afon Llugwy, yn dringo dros y bryniau tua Dolwyddelan. Mae'n rhedeg ar hyd Cwm Penamnen a heibio rhan uchaf Cwm Penmachno. Gerllaw Ffestiniog mae'r ffordd i'w gweld yn eglur am dros ddwy filltir wrth arwain tuag at gaer Tomen y Mur.

Credir ei bod wedi dilyn llinell y ffordd bresennol heibio Trawsfynydd. Mae'n debygol ei bod yn pasio'n agos i safle'r gar fechan yn y Brithdir, ger Dolgellau, sy'n sefyll ar y ffordd Rufeinig i/o Gaer Gai, ger Llyn Tegid, a Chaer. Er nad oes olion, credir ei bod wedi cadw at ochr ddwyreiniol Cadair Idris nes cyrraedd caer fechan Pennal. Efallai fod rhan o'r lein bach rhwng Aberllefenni a Maespoeth yn dilyn cwrs y ffordd Rufeinig.

Nid oes sicrwydd lle'n union yr oedd cwrs y ffordd i'r de o Bennal, ond gellir gweld rhan ohoni ger pentref Lledrod yn Sir Aberteifi, ar ei ffordd tua'r gaer yn Llanio. Yn Llanfair Clydogau mae'n fforchio, gydag un fforch yn arwain i'r dwyrain heibio  Llanymddyfri a Dolaucothi i Nidum (Castell Nedd), a'r llall yn mynd yn ei blaen i gyfeiriad Caerfyrddin.

Caerau ar Sarn Helen
Dyma'r caerau Rhufeinig sydd ar Sarn Helen, wedi'u rhestri o'r gogledd i'r de:
 Caerhun
 Caer Llugwy
 Tomen y Mur
 Brithdir
 Pennal
 Trawscoed
 Llanio
 Pant-teg-uchaf
 Maridunum

Llyfryddiaeth
 Cantrell, John ac Arthur Rylance (1992) Sarn Helen: walking a Roman road through Wales. (Cicerone Press) ISBN 9781852841010 (185284101X)
 Marples, Morris (1939) Sarn Helen: a Roman road in Wales. (Y Drenewydd: Welsh Outlook Press)

Dolenni allanol
Llun o'r awyr o Sarn Helen ger Llanio (o Casglu'r Tlysau) 

Ffyrdd Rhufeinig Cymru
Safleoedd archaeolegol Ceredigion
Safleoedd archaeolegol Conwy
Safleoedd archaeolegol Gwynedd
Safleoedd archaeolegol Sir Gaerfyrddin
Robert ab Ifan

Roedd Robert ab Ifan neu Robert ab Ieuan neu Robert Ifans yn fardd Cymraeg ac uchelwr o Frynsiencyn, Ynys Môn, a flodeuodd rhwng 1572 a 1603.

Trigai ei noddwyr ym Môn a sir Ddinbych. Cyfansoddodd yn bennaf ar ôl ail Eisteddfod Caerwys (1567) ond ei waith mwyaf diddorol yw'r cyfresi o englynion o'i eiddo, er enghraifft y rhai ar achlysur daeargryn ar 26 Chwefror 1575. Gwnaeth gopi o gynnwys gramadeg y beirdd 1587 ac ysgrifennodd hanes Cyfundrefn y Beirdd gan dystio i'r amarch cynyddol a ddioddefai beirdd proffesiynol ei gyfnod.

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Genedigaethau'r 16eg ganrif
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 16eg ganrif
Llenorion Cymreig yr 17eg ganrif
Marwolaethau'r 1600au
Pobl o Ynys Môn
Ysgolheigion Cymraeg
Barddas

Casgliad o ysgrifau gan Iolo Morganwg yw Barddas (The Welsh Manuscripts Society: dwy gyfrol, 1862 a 1874). Honnai'r awdur ei fod yn gasgliad o destunau hynafol beirdd ar athroniaeth dderwyddol y Cymry, ac er y gwyddom bellach mai crebwyll Iolo Morgannwg yw'r Barddas, mae'n dal yn destun craidd pwysig i'r symudiad neo-Derwyddol.

Ystyr y gair 'barddas' yw "barddoniaeth", neu "ddysg a chelfyddyd y beirdd, cyfundrefn y beirdd." Ceir yr enghraifft gynharaf sydd ar glawr mewn cerdd gan Edmwnd Prys (1543–1623):

Byr ddeunydd mewn barddoniaeth,
Barddas wir heb urddas aeth.

Cyfeiriadau

Barddoniaeth Gymraeg
Iolo Morganwg
Llyfrau Cymraeg
Llyfrau Cymreig y 19eg ganrif
Llyfrau 1862
Llyfrau 1874
Rhif cysefin

Rhif cysefin yw rhif naturiol sydd â dim ond dau rannydd, sef 1 a'r rhif cysefin ei hunan.

Nifer y rhifau cysefin

Mae yna nifer anfeidrol o rifau cysefin 
Y prawf hynaf a wyddys o'r gosodiad fod yna nifer anfeidrol o rifau cysefin, yw'r hyn a roddwyd gan Euclid. Dywedodd yn ei Elfennau (Llyfr IX, Gosodiad 20), "mae yna fwy o rifau cysefin nag unrhyw rhif [meidraidd]", gyda phrawf rhywbeth yn debyg i'r canlynol:
Tybiwn fod yna nifer meidraidd, m dyweder, o rifau cysefin. Lluosem i gyd o'r m rhif cysefin gyda'i gilydd, ac adio un, a rhown yr enw x i'r rhif newydd. Nid yw x yn rhanadwy ag unrhyw un o'r m rhif cysefin (byddai rhannu'n gadael un yn weddill). Felly nid yw x yn rhanadwy ag unrhyw rhif cysefin. Felly yntai mae x yn gysefin, neu mae'n rhanadwy â rhyw rif cysefin nad yw'n un o'r m a roddwyd eisioes (gan ei fod yn bosib ffactorio unrhyw rif). Naill ffordd neu'r llall, mae yna o leiaf m + 1 o rifau cysefin. Ond mae'r ddadl hon yn ddilys am unrhyw rif meidraidd m; mae'n gymwys i m + 1, hefyd. Felly mae yna fwy o rifau cysefin nag unrhyw rif meidraidd.

Noder nad yw hyn yn ddangos fod x yn gysefin pob tro (yn wir, mae 2 · 3 · 5 · 7 · 11 · 13 + 1 = 30,031 = 59 · 509 , er enghraifft)

Cyfri'r rhifau cysefin sy'n llai na rif arbennig 
Gweler ffwythiant cyfri rhifau cysefin.

Y rhif cysefin mwyaf 
Ar 23 Awst 2008, llwyddodd tîm o ymchwilwyr yn yr Unol Daleithiau, gyda chymorth deg cyfrifiadur cysylltiedig, i ddarganfod y rhif cysefin mwyaf a wyddys hyd yn hyn. Gyda 13 miliwn o ddigidau, mae'n peri i'r amcangyfrifiad o nifer yr atomau yn y bydysawd, ffigwr 80 digid yn unig, edrych yn bitw iawn. Buasai angen tua 3,000 tudalen i'w argraffu'n llawn, ond gellir ei gynrychioli gyda'r fformiwla syml: 2n-1.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd 
 Rhestr rhifau cysefin

Dilyniannau o gyfanrifau
Haniaeth rhifau
Mathemateg elfennol
Rhifau
Rhestr rhifau cysefin

Mae yna nifer anfeirif o rifau cysefin. Rhestrir y 1000 rhif cysefin cyntaf isod.

Rhifau cysefin
The Myvyrian Archaiology of Wales

The Myvyrian Archaiology of Wales (3 cyfrol, 1801 - 1807) yw'r teitl ar gasgliad o destunau Cymraeg Canol a olygwyd gan Owain Myfyr gyda chymorth a chyfraniadau gan Iolo Morganwg a William Owen Pughe. Enwyd y gyfrol ar ôl Owain Myfyr, yn erbyn ei ewyllys, am ei fod mor hael yn achos y gwaith hwn a hefyd fel noddwr llenorion ac ysgolheigion Cymraeg yn gyffredinol. Cafodd ei gyhoeddi ar ran Gymdeithas y Gwyneddigion yn Llundain. Ei enw poblogaidd oedd 'Y Myfyrian'.

Hanes a chynnwys
Mae'r ddwy gyfrol gyntaf yn gerrig milltir pwysig yn hanes llenyddiaeth Gymraeg. Yn y gyfrol gyntaf ceir detholiad o waith y Cynfeirdd a'r Gogynfeirdd. Yn yr ail ceir detholiad da o destunau rhyddiaith Cymraeg Canol yn cynnwys Trioedd Ynys Prydain a thrioedd eraill, Bucheddau'r Saint a'r brutiau. Yn anffodus mae cynnwys y drydedd gyfrol yn ffrwyth dychymyg Iolo Morganwg ei hun. Y bwlch amlwg yn y casgliad yw'r chwedlau a'r Rhamantau. Y bwriad oedd eu cyhoeddi fel pedwaredd gyfrol ond redodd arian Myfyr allan.

Er bod nifer o walliau yn y testunau yn ôl safonau ysgolheictod heddiw, gwnaeth Myfyr a Pughe ymdrech lew i gasglu detholiad cynrychiolol o lenyddiaeth gynnar Cymru. Eu ffynonellau oedd llawysgrifau gwerthfawr yr hynafiaethydd Paul Panton (Plas Gwyn, Ynys Môn) a Thomas Jones, Aelod Seneddol Sir Aberteifi.

Cymhelliad y Gwyneddigion wrth gyhoeddi'r Myvyrian oedd ceisio dangos cyfoeth llenyddiaeth Cymru i'r byd, yn ogystal â hybu astudiaethau o lenyddiaeth Gymraeg yng Nghymru ei hun. Dyna pam y dewiswyd teitl a rhagymadrodd Saesneg. Roedd Cymry diwylliedig fel Owain Myfyr yn ymwydodol iawn o ddylanwad y mudiadau hynafiaethol yn Lloegr ac ar gyfandir Ewrop - gwaith pobl fel Thomas Percy, golygydd Reliques of Ancient English Poetry (1765), er enghraifft - a cheisiant sicrhau i lenyddiaeth Gymraeg ei lle ar yr un llwyfan.

Llyfryddiaeth

Testun
Cafwyd dau argraffiad o'r Myvyrian:
The Myvyrian Archaiology of Wales: Collected out of Ancient Manuscripts, 3 cyfrol (cyfrol 1 a 2: Llundain, 1801, cyfrol 3: Llundain, 1807)
The Myvyrian Archaiology of Wales... (Thomas Gee, Dinbych, 1870). Argraffiad un gyfrol sy'n rhedeg i dros 1500 tudalen.

Darllen pellach
Prys Morgan, The Eighteenth Century Renaissance (Abertawe, 1981). Da am y cefndir.

Dolenni allanol
The Myvyrian Archaiology of Wales mewn un gyfrol ar wefan Internet Archive
Cyfrol 1 ar Google Books
Cyfrol 3 ar Google Books

Llyfrau Cymraeg
Llyfrau Cymreig y 19eg ganrif
Llenyddiaeth Gymraeg
Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Llyfrau 1801
Llyfrau 1807
Paul Panton

Noddwr llenyddiaeth Gymraeg a hynafiaethydd oedd Paul Panton (4 Mai 1727 - 24 Mai 1797). Cafodd ei eni ym Magillt, ger Treffynnon, Sir y Fflint, ond ymgartrefodd ym Mhlas Gwyn, Môn.

Hynafiaethydd a noddwr
Roedd yn gyfaill i'r hynafiaethydd Thomas Pennant. Er yn ddi-Gymraeg ei hun, treuliodd ran helaeth ei fywyd yn ymchwilio i lenyddiaeth Gymraeg a chasglu llawysgrifau Cymreig. Roedd yn noddi'r bardd a hynafiaethydd Evan Evans (Ieuan Fardd) a chafodd ei lawysgrifau a'i nodiadau ar ei farwolaeth yn 1788. Cafodd yn ogystal gyfran fawr o bapurau a llawysgrifau Wynniaid Gwydir. Ef oedd noddwr y bardd Dafydd Ddu Eryri.

Enw ei fab hefyd oedd Paul Panton, ac ef a roddodd gymorth i Owain Myfyr a William Owen Pughe olygu'r Myvyrian Archaiology of Wales. Cyflwynir y gyfrol gyntaf iddo fel diolch am gael ymweld â'i lyfrgell.

Cedwir llawysgrifau Panton yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth, er 1914.

Cyfeiriadau

Bagillt
Cymry'r 18fed ganrif
Genedigaethau 1727
Marwolaethau 1797
Hynafiaethwyr Cymreig
Noddwyr llenyddiaeth
Pobl o Ynys Môn
Pobl o Dreffynnon
Ysgolheigion Cymraeg
Brian Williams

Chwaraewr rygbi'r undeb oedd Brian Richard Williams (9 Gorffennaf 1962 - 7 Chwefror 2007).

Chwaraewyr rygbi'r undeb Cymreig
Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Genedigaethau 1962
Marwolaethau 2007
Belinda

Gallai'r enw Belinda gyfeirio at

Pobol
Belinda Carlisle, cantores o America
Belinda Lee, actores sais
Belinda Peregrín Schull, cantores o'r Ysbaen

Llên

Belinda, arwres y cerdd The Rape of the Lock gan Alexander Pope.
Belinda, drama gan A. A. MIlne
 Belinda, nofel gan Rhoda Broughton,  - (1883)

Planedau
Belinda, un o loerennau'r blaned Wranws
Rowland Williams (Hwfa Môn)

Bardd oedd Rowland Williams (Hwfa Môn) (Mawrth 1823 – 10 Tachwedd 1905) ac un o ffigyrau cyhoeddus mwyaf adnabyddus ei ddydd. Bu'n Archdderwydd Eisteddfod Genedlaethol Cymru o 1895 hyd ei farw.

Bywgraffiad
Ganed Hwfa Môn yn Nhrefdraeth, Ynys Môn, ond cafodd ei fagu yn Rhostrehwfa ar yr ynys ; cymerodd ei enw barddol o enw'r pentref bychan hwnnw. Gweithiodd am gyfnod fel gweinidog gyda'r Annibynwyr mewn rhannau eraill o ogledd Cymru a hefyd yn Llundain. Yn 1881 dychwelodd i Fôn i fod yn weinidog yn Llannerch-y-medd.

Yn 1862 enillodd y Gadair yn yr Eisteddfod Genedlaethol, ac yn 1867 enillodd y Goron (dyma flwyddyn gyntaf cystadleuaeth y Goron).

Yn 1905 cafodd ei bortreadu yn ei wisg Orseddol gan yr arlunydd Christopher Williams.

Llyfryddiaeth
Cyhoeddodd ddwy gyfrol o farddoniaeth,
Gwaith Barddonol Hwfa Môn; Argraffwyd gan Jane ac E Jones, Llanerchymedd (1883, 1903)
Cyhoeddwyd cofiant iddo ym 1907
 Cofiant Hwfa Môn gan William John Parry, Gwasg Griffiths & Co. Manceinion

Oriel

Archdderwyddon
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau 1823
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1905
Pobl o Ynys Môn
Phoebe (duwies)

Ym mytholeg Roeg, mae Phoebe yn ferch i Wranws a Gaia ac yn nain i Apollo ac Artemis.

Duwiesau
Mytholeg Roeg
Nereid (mytholeg)

Mae Nereid yn enw ar y nymffod morol, unrhyw un o 50 merch (30 yn ôl Homer) Nereus a Doris ym mytholeg Roeg.

Ymhlith yr enwocaf yr oedd Amphitrite, Galatea, Thetis, Erato, Laomedia, Autonoe, Calypso, Arethusa, Eurydice a Menippe.

Codid allorau i'r Nereidiaid ar lan y môr ac offrymid llefrith, mêl, olew olewydden a chig geifr iddyn nhw. Roeddent yn byw mewn ogofâu morol. Eu dylestwydd oedd gwneud ewyllys Poseidon, duw'r môr. Roeddent yn hoff o'r Halcyonaid ac yn medru codi neu ostyngu tonnau'r môr; am hynny roedd yn arfer gan morwyr eu cyfarch cyn hwylio a gofyn eu hamddiffyn. Fe'i darlunnir fel merched ifainc prydferth yn eistedd ar ddolffinau, weithiau'n dal tryfer Triton neu flodau yn eu dwylo.

Mae cerflun o'r enw 'Nereid' (1996) gan Nathan David (1930–2017) i'w weld ar Ffordd y Brenin, Caerdydd.

Ffynhonnell
J. Lempriere, A Classical Dictionary (Llundain, d.d.)

Mytholeg Roeg
Protëws (duw)

Mae Protëws (Proteus) yn dduw morol a chanddo'r gallu i newid ei ffurf, yn fab i Poseidon a Thethys ym mytholeg Roeg. Gwasanaethai Poseidon fel ceidwad neu fugail ei forloi. Fe'i portreadir gan amlaf fel henwr. Roedd ganddo'r gallu i ragweld y dyfodol ond dewisai newid ei ffurf i gael llonydd gan ymholwyr.

Duwiau a duwiesau Groeg
Trefriw

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Trefriw. Fe'i leolir ar lan orllewinol Afon Conwy. Yn 2001 roedd y boblogaeth yn 1338, gyda union 50% yn siarad Cymraeg; ond erbyn 2011 roedd y ganran wedi gostwng 5% i 44.8%.

Saif Trefriw tua 2 filltir i'r gogledd-orllewin o dref Llanrwst a thua 4 milltir i'r de o bentref Dolgarrog.  Yn y pentref mae Afon Crafnant yn ymuno ag Afon Conwy ar ôl llifo i lawr o Lyn Crafnant. Rhed ffin Parc Cenedlaethol Eryri trwy'r pentref, gyda'r rhan fwyaf ohono yn y parc. Heblaw bod yn rhywfaint o ganolfan wyliau, mae Trefriw yn adnabyddus am y felin wlân a'r sba, oedd yn cael ei defnyddio yn y cyfnod Rhufeinig ac a ddaeth yn adnabyddus yn y 18g.

Hanes

Tua 6 milltir i'r gogledd o Drefriw ceir caer Rufeinig Canovium (Caerhun). Rhedai'r ffordd Rufeinig Sarn Helen trwy Trefriw, er nad oes olion ohoni i'w gweld yn yr ardal yma.

Dywedir fod gan Llywelyn Fawr lety hela yma yn y 13g; yn ôl John Leland roedd yn sefyll yn 1536, ond does dim i'w weld ohono rwan. Mae lle ar bwys y pentref a elwir 'Y Neuadd' ac yn ôl traddodiad lleol ar y llecyn hwnnw y safai llys Llywelyn. Mae traddodiad iddo adeiladu eglwys wreiddiol Trefriw oherwydd bod ei wraig Siwan yn blino cerdded i eglwys Llanrhychwyn. Maerdref cwmwd Nant Conwy, Cantref Arllechwedd, oedd Trefriw yr adeg hynny.

Yn y 19g roedd llongau gweddol o faint yn medru hwylio i fyny Afon Conwy cyn belled â Threfriw, lle'r oedd cei. Gyrrid nwyddau i lawr yr afon a byddai stemar yn cludo twristaid i'r pentref, ond daeth hyn i ben ddiwedd y 1930au.

Eglwys y Santes Fair

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
 Thomas Wiliems (1545 neu 1546 - 1622?), a ysgrifennodd eiriadur Lladin/Cymraeg; efallai a chysylltiad â Chynllun y Powdwr Gwn yn Llundain.
 Dafydd Jones o Drefriw (g. 1703), argraffydd arloesol, bardd a hynafiaethydd.
 John Jones (Pyll) (1786-1865), argraffydd, cyhoeddwr a bardd; wŷr Dafydd Jones o Drefriw
 Robert Jones (argraffwr) (1803–850), wŷr Dafydd Jones o Drefriw a brawd John Jones (Pyll)
 Evan Evans (Ieuan Glan Geirionydd) ganed yn Nhrefriw yn 1795, bardd ac emynydd.
 William John Roberts (Gwilym Cowlyd), (1828-1904) Trefnodd "Arwest Glan Geirionydd" ar lan Llyn Geirionydd am ei fod yn teimlo fod yr Eisteddfod Genedlaethol yn rhy Seisnigaidd.
 Mary Owen (1803 - 1911). Ganed yn Nhrefriw, symudodd i Fron Olew, Mynydd Llwydiarth, Pentraeth a bu fyw i fod yn 108. Erbyn Mai 1911 hi oedd y person hynaf ym Mhrydain.
 William Jones (1896-1961), bardd, awdur Adar Rhiannon a Cherddi Eraill (1947) a Sonedau a Thelynegion (1950). Ganed yn Nhrefriw, bu fyw yn Nhremadog yn bennaf.
 Pierino Algieri, ffotograffydd. Ganed yma yn 1955.

Llyfryddiaeth 
Morris Jones, Hanes Trefriw: fel y bu ac fel y mae, disgrifiad cryno o'r ardal a'r trigolion (W. J. Roberts, 1879)
E. D. Rowlands, Dyffryn Conwy a'r Creuddyn (Lerpwl, 1947)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Safle we'r pentref
 Lluniau o Drefriw 

Cymunedau Conwy
Dyffryn Conwy
Parc Cenedlaethol Eryri
Pentrefi Conwy
Thalassa (mytholeg)

Duwies y môr ym mytholeg Roeg oedd Thalassa. Roedd hi'n ferch i Aether a Hemera ym mytholeg Roeg. "Môr" ydy ystyr "Thalassa" yn y Roeg.

Mytholeg Roeg
Duwiesau
Despoena (mytholeg)

Roedd Despoena (hefyd Despina) yn nymff oedd yn ferch i Boseidon a Demeter ym mytholeg Roeg.

Mytholeg Roeg
Caerhun

Pentref bychan a chymuned ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Caerhun. Mae'n adnabyddus am safle caer Rufeinig Canovium. Er nad yw'r pentref ei hun yn fawr, mae'r gymuned yn ymestyn o lan Afon Conwy hyd at brif grib y Carneddau yn Eryri ac yn cynnwys sawl mynydd a heneb. Yn 2011 roedd 1,292 o bobl yn byw yn y gymuned (gweler isod).

Eglwys y Santes Fair

Mae'r eglwys yn dyddio i'r 14g, ac wedi'i chodi o fewn hen furiau'r gaer Rufeinig. Fe'i cofrestrwyd fel Gradd 1 gan CADW.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Hynafiaethau
Ceir sawl heneb a safle hanesyddol yng nghymuned Caerhun, yn cynnwys:

Aneddiadau hynafol Cwm Eigiau
Barclodiad y Gawres. Carnedd gron.
Bwlch y Ddeufaen. Meini hynafol.
Canovium. Caer Rufeinig
Carnedd Afon Dulyn. Carnedd cynhanesyddol.
Cerrig Pryfaid. Cylch cerrig.
Eglwys y Santes Fair. Eglwys y plwyf. Saif ger Afon Conwy ar godiad tir yng nghornel y gaer Rufeinig. Mae'n dyddio o'r 13g.
Maen y Bardd. Cromlech.
Pen-y-gaer. Bryngaer.

Oriel

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Conwy
Pentrefi Conwy
Maerdref

Maerdref oedd yr enw Cymraeg Canol am brif 'dref' y cwmwd yn Oes y Tywysogion.

Roedd y faerdref yn eiddo'r tywysog neu arglwydd lleol ac yn gwasanaethu fel canolfan weinyddol y cwmwd. Yno yn y faerdref cynhelid y llys barn lleol. Roedd gan bob maerdref ei swyddogion dan awdurdod y brenin neu'r tywysog. Pan alwai llys cylchol y tywysog yn y cwmwd roedd disgwyl i'r swyddogion ofalu am letyo pawb a phorthi'r meirch. Byddai trysordy lleol mewn nifer o'r maerdrefi yn ogystal. Enghraifft dda ond eithriadol o faerdref yw Llys Rhosyr ym Môn.

Cyfraith Hywel
Oes y Tywysogion
Trefi
Alexander II, brenin yr Alban

Brenin yr Alban o 4 Rhagfyr 1214 hyd ei farwolaeth oedd Alexander II (24 Awst 1198 – 6 Gorffennaf 1249).

Gwragedd
Joan o Loegr, merch John, brenin Lloegr, a'i frenhines Isabella o Angoulême
Marie de Coucy

Plant
Alexander III, brenin yr Alban

Gweler hefyd
Hanes yr Alban

Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Genedigaethau 1198
Marwolaethau 1249
Teyrnoedd y 13eg ganrif
Rhestr o hynafiaethau Gwynedd

Mae hon yn Rhestr o hynafiaethau Gwynedd hyd at tua 1200.

Cyfnod Neolithig

Siamberi claddu
 Bachwen (Clynnog Fawr)
 Bron y Foel Isaf (Dyffryn Ardudwy)
 Carneddau Hengwm (Tal y Bont)
 Cors y Gedol (Tal y Bont)
 Dyffryn Ardudwy
 Mynydd Cefn Amwlch
 Tan y Muriau (Rhiw)

Eraill
Mynydd Rhiw ffatri bwyeill ger Aberdaron.

Oes yr Efydd
 Bryn Cader Faner (Talsarnau)
 Carnedd y Saeson (Abergwyngregyn)
 Cefn Caer Euni (Y Bala)
 Cwm Ffrydlas (Bethesda)
 Moel Goedog (Harlech

Oes yr Haearn

Bryngaerau
 Caer Engan
 Caer Euni (Y Bala)
 Carn Fadryn
 Castell Odo
 Dinas Dinlle
 Dinas Dinorwig
 Garn Boduan
 Moel Goedog
 Porth Dinllaen
 Tre'r Ceiri

Cytiau/Tai
 Cors y Gedol (Tal y Bont)
 Hafod y Gelyn (Abergwyngregyn)
 Moel Faban (Bethesda)

Cyfnod y Rhufeiniaid
 Caer Llugwy
 Pen y Gwryd
 Sarn Helen
 Segontium
 Tomen y Mur

Oes y Seintiau
 Bedd Porius (Trawsfynydd)
 Carreg Tywyn (yn eglwys Tywyn)
 Cerrig Anelog (yn eglwys Aberdaron)
 Cerrig Penmachno (yn eglwys Penmachno)
 Dinas Emrys

Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngwynedd
Archaeoleg Cymru
Hanes Gwynedd
Anna Nicole Smith

Actores a model Americanaidd oedd Anna Nicole Smith (28 Tachwedd 1967 – 8 Chwefror 2007).  Gweddw y miliynydd J. Howard Marshall oedd hi. Roedd yn fodel i Guess, H&M, Heatherette a Lane Bryant & Conair. Mae hi hefyd wedi ymddangos yn Playboy. Gadawodd yr ysgol yn 15 oed a phriododd dair blynedd wedyn efo J Howard Marshall.

Ffilmiau

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol

Actorion Americanaidd
Genedigaethau 1967
Marwolaethau 2007
Modelau Americanaidd
Pobl fu farw o orddos o gyffuriau
Pobl o Texas
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Cylchdaith llys Tywysogion Gwynedd

Fel nifer eraill o frenhinoedd a thywysogion yn yr Oesoedd Canol, arferai llys Tywysogion Gwynedd fynd ar gylchdaith gyda'r tywysog ei hun o gwmpas teyrnas Gwynedd o bryd i'w gilydd. Er fod gan y tywysogion llysoedd parhaol - yn Aberffraw ac Abergwyngregin (Garth Celyn) er enghraifft - yr oedd yn bwysig fod y tywysog yn ymweld â rhannau eraill o'r deyrnas er mwyn dangos ei awdurdod a gweinyddu'r wlad. Byddai swyddogion llys y tywysog a'u gweision yn teithio yn ei gwmni, ynghyd â gosgordd o filwyr. Darperid llety i'r tywysog a'i wŷr ym maerdref pob cwmwd neu gantref. Yn ddiweddarach daeth y mynachlogydd Sistersiaidd a'u tiroedd yn rhan o'r cylch hefyd.

Cylchdaith llys 1273-77
Tenau iawn yw ein gwybodaeth am hanes y gylchdaith yn y cyfnodau cynnar. Ond cawn cipolwg ar ei symudiadau yn y cyfnod 1273-77 gan fod y cofnodau'n llawnach. Serch hynny eithriad braidd i'r drefn arferol oedd cylchdaith llys Gwynedd yn y cyfnod hwnnw oherwydd yr amgylchiadau gwleidyddol a milwrol (argyfwng 1274 a Rhyfel Annibyniaeth Cyntaf Cymru yn torri allan yn 1277). Mae'r dystiolaeth yn fylchog hefyd. Gwyddys i Lywelyn ap Gruffudd fod yn nghyffiniau Trefaldwyn gyda'i fyddin yng ngwanwyn 1276, gan ddefnyddio Castell Dolforwyn fel pencadlys efallai, ond does dim manylion am ei symudiadau.

Dyma'r gylchdaith:

11 Gorffennaf, 1272 - Dinorben
22 Gorffennaf, 1273 - Yr Wyddgrug
3 Medi, 1273 - Llanfair Rhyd Castell (graens yn perthyn i Abaty Aberconwy)
26 Chwefror, 1274 - Castell Cricieth
26 Mawrth, 1274 - Abergwyngregin
17/18 Ebrill, 1274 - Bach yr Anneleu, Cydewain
9 Gorffennaf, 1274 - Penrhos, Môn
20 Rhagfyr, 1274 - Llanfair Rhyd Castell
diwedd Rhagfyr, 1274 - Pŵl
22-26 Mai, 1275 - Aberyddon (graens yn perthyn i Abaty Cymer)
9 Awst, 1275 - Castell Dolwyddelan
27 Awst, 1275 - Sychdyn, ger Ewlô
11 Medi, 1275 - Trefchyn
6 Hydref, 1275 - Talybont
14/17 Mai, 1276 - Dinasteleri, Ardudwy (graens yn perthyn i Abaty Cymer)
15 Gorffennaf, 1276 - Llanfair Rhyd Castell
16 Rhagfyr - Abergwyngregin
dechrau Ionawr, 1277 - Llan-faes
22 Ionawr, 1277 - Aberalwen

Ffynhonnell
David Stephenson, The Governance of Gwynedd (Caerdydd, 1984). Atodiad V.

12fed ganrif yng Nghymru
13eg ganrif yng Nghymru
Teyrnas Gwynedd
Llywelyn ap Gruffudd
Iorwerth Drwyndwn

Iorwerth Drwyndwn neu Iorwerth ab Owain Gwynedd (fl. ail hanner y 12g) oedd tad Llywelyn Fawr a hendaid Llywelyn ap Gruffudd ar ochr ei dad. Mae'n bosibl fod ei lysenw, a ddefnyddid yn gyffredinol, yn cyfeirio at nam ar ei drwyn neu anaf mewn brwydr. Os nam naturiol oedd ar ei drwyn byddai hyn yn ei amddifadu o'r hawl i olynu ei dad fel brenin Gwynedd, er ei fod yr hynaf o feibion cyfreithlon Owain Gwynedd (yn ôl y Cyfreithiau roedd rhaid i frenin fod yn ddi-nam).

Bywgraffiad
Ychydig iawn a wyddys amdano. Yn ôl un ffynhonnell, cafodd ei ladd mewn brwydr ger Pennant Melangell yn yr ymgiprys am goron Gwynedd ar ôl marwolaeth ei dad (efallai yn 1174). Ceir beddrod iddo yn Eglwys Pennant Melangell.

Teulu
Roedd Iorwerth yn un o saith fab Owain Gwynedd. Ei frodyr oedd Hywel ab Owain Gwynedd (y bardd-dywysog, m. 1170), Rhun (m. 1146), Maelgwn, Dafydd (m. 1203), Rhodri (m. 1195, hendaid Senana gwraig Gruffudd ap Llywelyn a mam Llywelyn ein Llyw Olaf), a Chynan (tad Gwerful Goch a gorhendaid i Fadog ap Llywelyn, arweinydd y gogledd yng Ngwrthryfel Cymreig 1294-96 yn erbyn y goresgyniaid Seisnig).

Llyfryddiaeth
J. E. Lloyd, The History of Wales from Earliest Times to the Edwardian Conquest (Llundain, 1911)

Cymry'r 12fed ganrif
Cymry'r 13eg ganrif
Genedigaethau'r 12fed ganrif
Llinach Aberffraw
Marwolaethau'r 1170au
Pobl o Wynedd
Sychdyn

Pentref bychan yng nghymuned Llaneurgain, Sir y Fflint, Cymru, yw Sychdyn. Saif ar briffordd yr A5119, tua dwy filltir i'r gogledd o'r Wyddgrug.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Disgrifiad
Mae Sychdyn wedi ei amgylchynu gan dir fferm a choedwigoedd. Mae'n gartref i nifer o cymudwyr sy'n gweithio gerllaw yng Nghaer, Lerpwl neu Wrecsam. Mae tafarn y 'Cross Keys', siop SPAR, swyddfa bost, capel, ysgol marchogaeth, ac ysgol gynradd yn y pentref.

Mae Neuadd Goffa Sychdyn, a adeiladawyd yn 1911, yn gartref i nifer o gymdeithasau gan gynnwys Clwb Ieuenctid a'r "Red Dragon Lans". Gellir llogi'r neuadd ar gyfer achlysuron arbennig. Mae gan Sychdyn hefyd lawnt fowlio, cae pêl-droed a maes ar gyfer pop tywydd a all ei fwcio ar gyfer cynnal gemau. Eir trwy'r Arch Coffa Rhyfel er mwyn cyrraedd y lawnt bowlio, sy'n coffau'r rheiny a gollodd eu bywydau yn ymladd yn y lluoedd arfog.

Mae'r plas gwledig "Soughton Hall", sy'n sefyll i'r gogledd o'r pentref, wedi cael ei droi'n westy. Mae gwesteion o nod yn cynnwys Luciano Pavarotti, Michael Jackson a Juan Carlos I, Brenin Sbaen. Safai "Lower Soughton Hall" tua milltir i'r de o "Soughton Hall", ac mae'n gartref i'r chwarawr pêl-droed, Michael Owen.

Cynhelir carnifal Sychdyn yn flynyddol er mwyn codi arian tuag at cynnal mae chwarae'r pentref. Croronir y Frenhines Rhosyn ar ôl gorymdaith drwy'r pentref.

Mae Clwb Pêl-droed Sychdyn yn chwarae yng Nghyngrair Gyntaf Clwyd.

Hanes
Daw'r enw "Sychdyn" o'r enw Saesneg Canol Soughton = South Town, sy'n golygu "tref y de".

Cynhaliodd Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, sesiwn o'i lys ar gylch yno ar 27 Awst 1275.

Cyfeiriadau

Llaneurgain
Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Pentrefi Sir y Fflint
Ysgol Tryfan

Ysgol uwchradd gyfun gymunedol ddwyieithog ym Mangor yw Ysgol Tryfan.

Sefydlwyd yr ysgol ar safle'r hen Ysgol Sirol i Enethod ym 1978 fel ysgol gyfun gyfrwng Cymraeg i gylch Bangor. Lleolir yr ysgol ar safle flaenorol Ysgol Ramadeg y Merched, ar Lôn Powys yn ardal Maes Tryfan, heb fod ymhell o Benrhosgarnedd, a thua milltir o ganol Dinas Bangor.

Hanes
Yn 1971, cyfunwyd tair ysgol uwchradd at ei gilydd - Ysgol Friars, Ysgol Sirol y Genethod (sef ysgol ramadeg arall), ac ysgol Deiniol (ysgol eilradd fodern gymysg). Sefydlwyd yr ysgol i ddechrau ar dri safle. Defnyddiwyd safle hen ysgol y genethod (safle Tryfan) fel ffrwd iaith Gymraeg i’r blynyddoedd isaf, a hen adeilad Friars (safle Ffriddoedd) fel ffrwd iaith Saesneg i’r blynyddoedd isaf. Daeth y blynyddoedd uwch at ei gilydd mewn adeiladau newydd a adeiladwyd am £300,000 ar safle newydd yn Eithinog.

Cafwyd ail-drefnu pellach ym 1978. Gwahanwyd y ffrwd iaith Gymraeg i ffurfio ysgol 11-18 newydd, Ysgol Tryfan, ar safle Lôn Powys.

Addysg
Yn ystod adroddiad Estyn 2001, roedd tua 430 o ddisgyblion. Erbyn 2007, roedd hyn wedi gostwng i gyfanswm o 370, 300 ym mlynyddoedd 7 i 11 gyda 70 ychwanegol yn y chweched ddosbarth. Daeth 46% ohonynt o gartrefi lle roedd y Gymraeg yn brif iaith a 25% o gartrefi lle roedd y Saesneg yn brif iaith, a 29% o deuluoedd dwyieithog. Siaradai 96% o'r disgyblion y Gymraeg i safon iaith gyntaf, cynnydd o 6% ers 2001. Yn adroddiad Estyn 2013, roedd 524 o ddisgyblion yn cynnwys 86 yn y chweched dosbarth. Daeth 64% ohonynt o gartrefi lle mae'r Gymraeg yn cael ei siarad.

Mae Ysgol Tryfan yn aelod o gonsortiwm ysgolion uwchradd Arfon a Choleg Menai, sy'n darparu cyrsiau ychwanegol i ddisgyblion blynyddoedd 10 i 13 (cyfnod TGAU a'r chweched ddosbarth), megis cyrsiau galwedigaethol cynnal, gofal anifeiliaid bychan a chadw cerbyd a thrin gwallt.

Prif Athrawon
 1978-1986 :  Islwyn Parry
 1986-1996    Eifion Williams
 1996–2004 : Gareth Tudor Jones BSc
 2004–2012 : Gareth Isfryn Hughes B.Add. (dyrchafwyd o dirprwy bennaeth ym mis Medi 2004)
 Ebrill 2012 – Awst 2019 : Gwyn Tudur (gynt yn ddirprwy bennaeth yn Ysgol Syr Hugh Owen, Caernarfon)
 Medi 2019 - Awst 2022 : Arwyn Williams
 Medi 2022 - Ionawr 2023: Mrs Mari James (Pennaeth dan-ofal)
 Ionawr 2023- : Dr Geraint Jones

Ysgolion cynradd yn nalgylch yr ysgol
Ysgol Glanadda
Ysgol Glancegin
Ysgol Babanod Coedmawr
Ysgol y Garnedd
Ysgol y Felinheli
Ysgol Hirael
Ysgol Y Faenol
Ysgol Llandygai
Ysgol Cae Top
Ysgol Ein Harglwyddes

Cyn-ddisgyblion nodedig
Gweler hefyd y categori Pobl addysgwyd yn Ysgol Tryfan
 Aled ap Dafydd - newyddiadurwr
Bethan Rhys Roberts - newyddiadurwraig
 Ffion Dafis - actores a chyflwynydd
 Luned Emyr - cyflwynydd
 Owain Tudur Jones - pêl-droediwr rhyngwladol
 Tudur Dylan Jones - prifardd
 Robin McBryde - chwaraewr rygbi rhyngwladol
 Jonathan Nefydd - Actor
Casi Wyn - Cantores
Moi Hallam - Actor
Tomos Parry - Gwleidydd

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan yr Ysgol 

Tryfan
Tryfan
Bangor
Sefydliadau 1978
Soest (Almaen)

Mae'r erthygl hon yn ymdrin â'r dref yn yr Almaen. Am dref Soest yn yr Iseldiroedd, gweler Soest (Iseldiroedd).

Mae Soest yn dref yn nhalaith Nordrhein-Westfalen yn yr Almaen. Fe'i lleolir i'r dwyrain o Dortmund ar yr Hellweg. Mae trefi cyfagos yn cynnwys Hamm, Lippstadt, Erwitte a Werl. Soest yw prifddinas y rhanbarth o'r un enw (Soest). Mae ganddi boblogaeth o 48,538 (2005).

Gefeilldrefi

Trefi'r Almaen
Aneddiadau Nordrhein-Westfalen
Ynys

Erthygl am y tirffurf yw hon. Am y pentref yng Ngwynedd gweler Ynys (Llanfihangel-y-traethau).

Darn o dir a amgylchynnir gan ddŵr yw ynys (ac eithrio'r cyfandiroedd). Gall fod yn y môr neu ar y tir. Ynys fwyaf y byd yw Yr Ynys Las (2.2 miliwn km² / 840,000 milltir sgwâr).

Mae ynysoedd cyfandirol, fel Prydain, yn gorwedd ar silffoedd cyfandirol gyda dim ond sianel o ddŵr rhyngddyn nhw â'r tir mawr, fel rheol.

Mae ynysoedd cefnforol orogenig yn tueddu i orwedd lle mae dau blât lithosfferig yn cwrdd. Mae ynysoedd Siapan yn odweddiadol o'r fath yma o ynys.

Yn rhannau dyfnaf y cefnforoedd ceir ynysoedd cefnforol fwlcanig, fel ynysoedd Hawaii. Mae'r rhain yn arbennig o gyffredin yn y Cefnfor Tawel. Mae gan nifer o ynysoedd coral seiliau fwlcanig hefyd.

Ynysoedd mwyaf y byd

Gweler hefyd 
 Rhestr o ynysoedd mwyaf y byd
 Rhestr ynysoedd Cymru
 Rhestr o Ynysoedd Groeg

 
Tirffurfiau
Alexander Pope

Bardd a llenor Seisnig oedd Alexander Pope (21 Mai 1688, Llundain – 30 Mai 1744) sy'n cael ei ystyried gan rai beirniaid fel un o feirdd Saesneg gorau'r ddeunawfed ganrif. Mae ei weithiau mwyaf adnabyddus yn cynnwys y cerddi hir Essay on Man a The Rape of the Lock. Cyfieithodd waith Homer i'r Saesneg a golygodd waith William Shakespeare. Mae dychan yn elfen amlwg yn ei waith.

Llyfryddiaeth
 1700: Ode on Solitude
 1709: Pastorals
 1711: An Essay on Criticism
 1712: Messiah
 1712: The Rape of the Lock (ehangwyd yn 1714)
 1713: Windsor Forest
 1715–1720: Cyfieithiad o Iliad Homer
 1717: Eloisa to Abelard
 1717: Three Hours After Marriage, gyda eraill
 1717: Elegy to the Memory of an Unfortunate Lady
 1723–1725: The Works of Shakespear, in Six Volumes
 1725–1726: Cyfieithiad o'r Odyssey
 1727: Peri Bathous, Or the Art of Sinking in Poetry
 1728: The Dunciad
 1733–1734: Essay on Man
 1735: The Prologue to the Satires (gweler hefyd Epistle to Dr Arbuthnot]] a Who breaks a butterfly upon a wheel?)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 The Works of Alexander Pope vol 3 vol 3 v 9 of 10 v 6 of 8

 
Beirdd Seisnig yn yr iaith Saesneg
Beirdd Seisnig y 18fed ganrif
Beirdd dychanol
Cyfieithwyr Seisnig
Dychanwyr Seisnig
Genedigaethau 1688
Marwolaethau 1744
Pobl o Lundain