alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Heinz Fischer

Arlywydd presennol Awstria yw Heinz Fischer (ganwyd 9 Hydref 1938). Mae'n dal y swydd ers 8 Gorffennaf 2004. Cafodd ei eni yng Ngraz, Awstria.

Genedigaethau 1938
Arlywyddion Awstria
Gwleidyddion Awstriaidd
Thomas Klestil

Diplomydd o Awstria a fu'n dal swydd Arlywydd Awstria o 1992 tan ei farwolaeth oedd Thomas Klestil (4 Tachwedd 1932 – 6 Gorffennaf 2004). Fe'i hetholwyd yn arlywydd yn 1992 ac fe'i hailetholwyd yn 1998. Roedd i fod i ymddeol fel arlywydd ar 8 Gorffennaf 2004, ond bu farw dau ddiwrnod cyn diwedd tymor ei swydd.

Arlywyddion Awstria
Diplomyddion Awstriaidd
Genedigaethau 1932
Marwolaethau 2004
Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf

Ysgol uwchradd gyfun Gymraeg yn ardal Ystum Taf, Caerdydd yw Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf. Hon oedd yr ysgol uwchradd Gymraeg gyntaf i gael ei sefydlu yng Nghaerdydd.

Hanes 
Sefydlwyd yr ysgol yn benllanw i flynyddoedd o ymgyrchu dros addysg Gymraeg. Agorodd ei drysau i'r disgyblion cyntaf (98 ohonynt) ym Medi 1978. Dewiswyd safle ysgol Saesneg ei chyfrwng, Glantaff, fel y lleoliad gan fod niferoedd yr ysgol Saesneg yn cwympo'n naturiol oherwydd rhesymau demograffig ac apêl ysgolion uwchradd eraill yn yr ardal. Prifathro cyntaf yr ysgol oedd Malcolm Thomas. Bu Mr Huw Thomas, Mrs Rhiannon Mary Lloyd a Mr Alun Davies yn brifathrawon yn yr ysgol. Y Pennaeth presennol yw Mr. Matthew Evans a ymunodd â’r ysgol ym mis Medi 2020 o Ysgol Gymraeg Ystalyfera Bro Dur.

Erbyn y 1998 roedd cymaint o alw am addysg Gymraeg yng Nghaerdydd fel yr agorwyd ysgol arall, Ysgol Gyfun Gymraeg Plasmawr. Sefydlwyd trydedd ysgol uwchradd Gymraeg Caerdydd, Ysgol Gyfun Gymraeg Bro Edern, ym mis Medi 2012, a gartrefwyd ar ran o safle Glantaf dros dro, cyn symud i hen adeiladau Ysgol Uwchradd yr Eglwys yng Nghymru Teilo Sant ym Mhenylan ym mis Medi 2013.

Arwyddair yr ysgol yw Coron gwlad ei mamiaith.

Dalgylch
Dyma ysgolion cynradd dalgylch yr ysgol:

Ysgol Glan Ceubal
Ysgol Glan Morfa
Ysgol Gymraeg Melin Gruffydd
Ysgol Mynydd Bychan
Ysgol Pencae
Ysgol Gymraeg Pwll Coch (o 2013-14)
Ysgol y Wern

Cyn-ddisgyblion o nod 
''Gweler y categori :Categori:Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf
Rhys ab Owen - gwleidydd Plaid Cymru
Huw Bunford - aelod o'r Super Furry Animals
Ioan Gruffudd - actor
Branwen Gwyn - cyflwynydd teledu
Ffion Hague - darlledwraig, awdur a chyn-was sifil 
Gethin Jones - cyflwynydd teledu
Eluned Morgan - gwleidydd Llafur
Llwyd Owen - nofelydd
Matthew Pritchard - cyflwynydd teledu
Guto Pryce - aelod o'r Super Furry Animals
Jamie Roberts - chwaraewr rygbi
Jamie Robinson - chwaraewr rygbi
Nicky Robinson - chwaraewr rygbi
Matthew Rhys - actor
Huw Stephens - DJ radio

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan yr ysgol

Glantaf
Glantaf
Sefydliadau 1978
Das Lied der Deutschen

Cân genedlaetholgar Almaenig yw Das Lied der Deutschen ("Cân yr Almaenwyr") (hefyd Das Deutschlandlied ("Cân yr Almaen")). Defnyddir trydydd pennill y gân heddiw fel anthem genedlaethol yr Almaen. Cyfansoddwyd y geiriau ar 26 Awst 1841 gan August Heinrich Hoffmann von Fallersleben ar ynys Heligoland i gydfynd ag alaw gan Joseph Haydn. Cynhaliwyd perfformiad cyhoeddus cynta'r gân ar 5 Hydref 1841 yn Hamburg.

Cyfansoddwyd yr alaw gan Joseph Haydn, a'i hysgrifennodd adeg y Rhyfeloedd Napoleonaidd, fel anthem i'r Kaiser Franz II yn 1797 (Gott erhalte Franz, den Kaiser, unsern guten Kaiser Franz 'Duw waredo Franz, y kaiser, ein kaiser da Franz'). Hon oedd anthem genedlaethol yr Almaen o 1922 ymlaen. Yng nghyfnod y Drydedd Reich, dim ond y pennill cyntaf a ganwyd, ynghyd â'r gân Natsïaidd, y Horst-Wessel-Lied. Ar ôl sefydliad Gweriniaeth Ffederal yr Almaen, dim ond y trydydd pennill a ganwyd ar achlysuron swyddogol.

Geiriau Das Lied der Deutschen

 Pennill cyntaf
 Deutschland, Deutschland über alles, über alles in der Welt,
 Wenn es stets zu Schutz und Trutze brüderlich zusammenhält
 Von der Maas bis an die Memel, von der Etsch bis an den Belt.
 Deutschland, Deutschland über alles, über alles in der Welt!
 Ail bennill
 Deutsche Frauen, deutsche Treue, deutscher Wein und deutscher Sang
 Sollen in der Welt behalten ihren alten schönen Klang,
 Uns zu edler Tat begeistern unser ganzes Leben lang.
 Deutsche Frauen, deutsche Treue, deutscher Wein und deutscher Sang!
 Trydydd pennill (anthem genedlaethol yr Almaen)
 Einigkeit und Recht und Freiheit für das deutsche Vaterland!
 Danach lasst uns alle streben brüderlich mit Herz und Hand!
 Einigkeit und Recht und Freiheit sind des Glückes Unterpfand;
 Blüh im Glanze dieses Glückes, blühe, deutsches Vaterland!

Lied des Deutschen
Yr Almaen
Barddoniaeth Almaeneg
Llên yr Almaen
Mila Rodino

Anthem genedlaethol Bwlgaria ers 1964 yw Mila Rodino (Bwlgareg: Мила Родино) ("Mamwlad annwyl"). Seiliwyd ar gerddoriaeth a geiriau'r gân Gorda stara planina, a gyfansoddwyd gan Tsvetan Radoslavov yn ystod y rhyfel rhwng Bwlgaria a Serbia yn 1885. Mae'r geiriau wed cael eu newid niwer o weithiau, y tro diwethaf yn 1990. Rhwng 1886 a 1944, anthem genedlaethol Bwlgaria oedd Shumi Maritsa.

Geiriau

Bwlgaria
Anthemau cenedlaethol
An Spidéal

Pentref yng ngorllewin Iwerddon yw An Spidéal (Saesneg Spiddal). Mae hi'n 12 milltir i'r gorllewin o Galway/Gaillimh, ar lan y môr. Mae 1,356 o bobl yn byw yn ardal An Spidéal (2006).
Gwyddeleg yw'r brif iaith a siaredir yn An Spidéal, a'r iaith a ddysgir yn yr ysgolion. Bydd myfyrwyr yn dod i An Spidéal, bob haf, o ardaloedd eraill Iwerddon, er mwyn iddyn nhw siarad Gwyddeleg a gloywi'u hiaith.

Pentrefi Swydd Galway
Rhestr gramadegau ac adnoddau ieithyddol Cymraeg



Gramadegau
A Welsh Grammar, Historical and Comparative, Syr John Morris-Jones (1913) – a osododd sylfaen i'r astudiaeth fodern ar y Gymraeg, er na dderbynnir pob peth ynddo erbyn hyn.
Y Treigladau a'u Cystrawen, T. J. Morgan (Gwasg Prifysgol Cymru, 1952) (allan o brint)
Elfennau Gramadeg Cymraeg, Stephen J. Williams (Gwasg Prifysgol Cymru, 1959) (allan o brint)
Cywiriadur Cymraeg, Morgan D. Jones (1965)
Cystrawen y Frawddeg Gymraeg, Melville Richards (1970) (ddim ar gael)
Cyflwyno'r Iaith Lenyddol, Yr Uned Iaith Genedlaethol, (D. Brown a'i Feibion, 1994) - yn trafod y gwahaniaethau rhwng Cymraeg cyfoes a Chymraeg llenyddol (ddim ar gael)
Gramadeg y Gymraeg, Peter Wynn Thomas, (Gwasg Prifysgol Cymru, 2006)
Y Treigladur, D. Geraint Lewis (Gwasg Gomer, 1993) - llyfryn yn crynhoi'r prif reolau treiglo
Taclo'r Treigliadau, Elin Meek (Gwasg Gomer, 2014) - Cyfres Helpwch eich Plentyn ar gyfer plant 9-11. Eglurir rhai o'r rheolau sylfaenol a chynhwysir ymarferion a gweithgareddau amrywiol i symbylu'r plant, yn ogystal â chyfarwyddiadau yn Saesneg ar gyfer rhieni.

Idiomau a Diarhebion Cymraeg
Lluniau Llafar, Cennard Davies (1980)
Y Geiriau Bach, Cennard Davies (1998)
Torri'r Garw, Cennard Davies (1996)
Cymraeg Idiomatig, C.P. Cule (1971)
Geiriadur Idiomau, goln A.R. Cownie ac Wyn G. Roberts (Gwasg Prifysgol Cymru, 2001)
Idiomau Cymraeg: y Llyfr Cyntaf R.E. Jones, (Tŷ John Penri, 1987)
Ail Lyfr o Idiomau Cymraeg, R. E. Jones, (Tŷ John Penri, 1997)
Diarhebion Cymraeg, J J Evans (1965) - gyda chyfieithiadau i'r Saesneg
Diarhebion Cymru, William Hay (1955)
Dawn Ymadrodd, Mary William (1978)

Dywediadau tafodieithol a Chymraeg llafar
Beth Thomas a Peter Wynn Thomas, Cymraeg, Cymrâg, Cymrêg…Cyflwyno'r Tafodieithoedd (Gwasg Taf, 1989)
Cyfres Llyfrau Llafar Gwlad
Bedwyr Lewis Jones, Blas ar Iaith Llŷn ac Eifionydd, Gwasg Carreg Gwalch (1987)
Robyn Lewis, Blas ar Iaith Cwmderi, Gwasg Carreg Gwalch (1993) Tafodiaeth Pobol y Cwm, sydd wedi creu cymdogaeth sydd yn ieithyddol yn feicrocosm o'r Gymru Gymraeg gyfoes (allan o brint)
Mary Wiliam, Blas ar Iaith Blaenau'r Cymoedd, Gwasg Carreg Gwalch (1993)
Siân Williams, Ebra Nhw (1981)
Owen John Jones, Dywediadau Cefn Gwlad (1977)– Llŷn ac Eifionydd
John Jones, Gwerin-eiriau Sir Gaernarfon (1979)
Lynn Davies, Geirfa'r Glöwr (1976)
C Jones a D Thorne, Dyfed: Blas ar ei thafodieithoedd (1992)
Erwyd Howells, Dim ond Pen Gair: Casgliad o ddywediadau Ceredigion (1990)
D Moelwyn Williams, Geiriadur y Gwerinwr (1975)

Arall
Y Thesawrws Cymraeg (Gwasg Pobl Cymru, 1993)
Y Golygiadur, Rhiannon Ifans (Cymdeithas Lyfrau Ceredigion Cyf., 2006)
Safle we Cymdeithas Cyfieithwyr Cymru
Orgraff yr Iaith Gymraeg Rhan I a II, gol. Ceri W Lewis (Gwasg Prifysgol Cymru, 1867 a 1989)

Bathu a safoni termau
Canolfan Bedwyr
Bwrdd yr Iaith Gymraeg 
Canllawiau Bwrdd yr Iaith Gymraeg ar drosi enwau tramor

Cyfeiriadau

Gramadegau Cymraeg
Gramadegau ac adnoddau ieithyddol Cymraeg
Gramadegau ac adnoddau ieithyddol Cymraeg
Rhestr meddalwedd agored a pheiriannau chwilio Cymraeg

DuckDuckGo Peiriant chwilio
 Firefox - Porwr gwe
 LibreOffice - Cyfres o feddalwedd golygu gwahanol dogfennau
 Notepad++ - Meddalwedd golygu testun a chod
 Gmail - Gwasanaeth ebost
 VLC - Chwaraeydd cyfryngau amryw

Dolenni Allanol
DuckDuckGo
Firefox
Gmail
LibreOffice
Notepad++ 
VLC

Gwefannau Cymraeg
Meddalwedd Cymraeg
Peiriannau chwilio rhyngrwyd
Rheilffordd y Graig

Rheilffordd ffwniciwlar ar gyrion Aberystwyth, Ceredigion yw Rheilffordd y Graig (Saesneg: Aberystwyth Cliff Railway).  Mae'n dringo o orsaf ar ben gogleddol rhodfa'r môr yn Aberystwyth i ben Craig-glais (Constitution Hill).  Mae'n un o brif atyniadau twristaidd Aberystwyth.

Agorwyd y rheilffordd ym 1896.  Rhedai ar system cydwysedd dŵr yn wreiddiol a chafodd ei droi'n wasanaeth trydan yn 1921.  Mae'n dringo 430 troedfedd mewn 778 troedfedd ar inclein syrth iawn o 1:2 (50%).

Defnyddir dau gerbyd gefaill ar y rheilffordd, y Lord Geraint a'r Lord Marks.

Mae'r Rheilffordd y gorwedd ar ddiwedd ffordd Morfa Mawr.

Gweler hefyd 
 Craig-glais
 Tramffordd y Gogarth, Llandudno

Dolenni allanol 
  Gwefan y Rheilffordd
 Clip fideo

Aberystwyth
Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngheredigion
Cludiant yng Ngheredigion
Craig
Craig
Rheilffyrdd ffwniciwlar
Sefydliadau 1896
Twristiaeth yng Nghymru
Rhestr bywgraffiaduron a bywgraffiadau Cymraeg

Rhestr o ddogfenni bywgraffiadurol.

Ar bapur
 Geiriadur Bywgraffyddol o Enwogion Cymru gan Josiah Thomas Jones (Gwasg J T Jones, Aberdâr, Cyf 1 1867; Cyf 2 1870)
 Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940, (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion)
 Y Bywgraffiadur Cymreig 1941-1950, goln R.T. Jenkins, E.D. Jones (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, 1970)
 Y Bywgraffiadur Cymreig 1951-1970, goln E.D. Jones, Brynley F. Roberts (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, 1997)
 Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru, gol. Meic Stephens (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986)
 Cyfarwyddiadur Awduron Cymraeg Cyfoes: Bywgraffyddol a Llyfryddol, gol. John Maxwell Jones, Jr. (Y Golygydd, Philadelphia, 1970)
 Montgomeryshire Worthies, ail argraffiad (1894) 
 Y Tadau Methodistaidd'' Parch John Morgan Jones, Caerdydd  a William Morgan, Dowlais. Cyhoeddwyd y gyfrol gyntaf ym 1895 a'r ail gyfrol ym 1897 gan wasg Lewis Evans, Abertawe. Bywgraffiadau sylfaenwyr Methodistiaeth yng Nghymru
 Enwogion Ceredigion gan Benjamin Williams (Gwynionydd) 1869. Bywgraffiadau pob a anwyd yng Ngheredigion.

Ar y we

Cyffredinol
 Y Bywgraffiadur Cymreig; Y Bywgraffiadur Arlein (Llyfrgell Genedlaethol Cymru)
 100 o arwyr Cymru  - casgliad o 100 o fywgraffiadau o bobl wedi eu dewis gan arolwg barn ar y we a drefnwyd gan culturenet Cymru
Eminent Welshmen a short biographical dictionary of Welshmen who have attained distinction from the earliest times to the present Cyhoeddwyd gyntaf yn y 1850au, y fersiwn ar lein o 1908. Y fersiwn 1908 wedi ei ail gyhoeddi gan Kessinger Press yn 2009 ISBN 1104718383

Unigolion
 Ann Griffiths

Cyfeiriadau

Bywgraffiaduron
 
Cyfeiriaduron Cymraeg
Bywgraffiaduron a bywgraffiadau Cymraeg
Bywgraffiaduron a bywgraffiadau Cymraeg
Bywgraffiaduron a bywgraffiadau Cymraeg
Rhestr gwyddoniaduron Cymraeg



Ar bapur
Y Gwyddoniadur Cymreig, gol. John Parry (Thomas Gee, 1858-1879)
Cymru: yn Hanesyddol, Parthedegol a Bywgraffyddol gol. Owen Jones (1871-1875)
 Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru, gol. Meic Stephens (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986)Chwilota, gol. D. Gwyn Jones (Gwasg Prifysgol Cymru, 1974-1989) - gwyddoniadur cyffredinolGwyddoniadur Mawr y Plant, gol. Leonard Sealey, gol. yr addasiad Cymraeg W. J. Jones (Gwasg Prifysgol Cymru, 1991)Llawlyfr Technoleg - Geiriadur Darluniadol ac Esboniadol, cyf. Howard Alun Williams (Gwasg Prifysgol Cymru, 1993)Geiriadur Cerddoriaeth Rhydychen, gol. Michael Kennedy (Curiad, 1998)Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig'', gol. John Davies (Gwasg Prifysgol Cymru, 2008)

Ar y we
 BBC Cymru'r Byd
 Casglu'r Tlysau  - hanes diwyllianol Cymru
 Y Drych Digidol  - Llyfrgell Ddigidol Cymru
 Llên y Llysiau  - gwyddoniadur planhigion gan Gymdeithas Edward Llwyd
 Amgueddfa Cymru 
 Wicipedia

Gwyddoniaduron Cymraeg
Gwyddoniaduron Cymraeg
Gwyddoniaduron
Robert Ellis (Cynddelw)

Bardd, golygydd a geiriadurwr Cymreig oedd Robert Ellis (3 Chwefror 1812 – 19 Awst 1875), neu Cynddelw, ganed yn Nhyn y Meini, Bryndreiniog, ger Penybontfawr, plwyf Llanrhaeadr-ym-Mochnant, yn yr hen Sir Drefaldwyn, (Powys). Un o'i weithiau mwyaf nodedig yw'r cywydd i'r Berwyn, sy'n cychwyn gydag, I Ferwyn af i orwedd, ei graig fawr yn garreg fedd.

Gyrfa a gwaith llenyddol
Gwas fferm ydoedd o 1822 hyd 1835. Dechreuodd bregethu yn 1834 a chafodd yrfa hir fel gweinidog gyda'r Bedyddwyr. Bu'n gweinidogaethu yn Llanelian a Llanddulas, 1836-8 ; Glynceiriog, 1838-42; Sirhowy, 1847-62 a Chaernarfon rhwng 1862-75.

Bu'n olygydd ar y cylchgronau Y Tyst Apostolaidd (1845-1850) ac Y Tyst (1857). Cyfranodd erthyglau ar Carnhuanawc a Dr William Owen Pughe i'r Gwyddoniadur Cymreig yn ogystal â chynorthwyodd Gweirydd ap Rhys ar ei gampwaith Hanes y Brytaniaid a'r Cymry.

Roedd Cynddelw yn ffigwr adnabyddus ym myd llenyddol Cymru ganol y 19g. Golygodd Geiriadur y Bardd (d.d.), ac ail argraffiadiau o ddau glasur o'r 18g, sef Gorchestion Beirdd Cymru (1864) a Barddoniaeth Dafydd ab Gwilym (sic) (Lerpwl, 1873).

Gweithiai'n gadarn o blaid y Gymraeg ac yn 1867 cyhoeddodd ei eiriadur arloesol Geiriadur Cymreig Cymraeg, gyda'r is-deitl "sef, Geiriau Cymraeg yn cael eu hegluro yn Gymraeg". Dyma'r geiriadur uniaith Gymraeg gyntaf. Symbyliad Cynddelw oedd ennyn mwy o barch gan y Cymry at eu hiaith eu hunain. Fel y dywed yn ei ragymadrodd i'r gyfrol,

Dyma i chwi gynnyg newydd, a gwahanol i ddim a gafwyd o'r blaen, ym maes Geiriaduriaeth hen iaith y Cymry... Pa beth a ddywedasai y Saeson pe buasent yn awr heb yr un Geirlyfr yn eu hiaith eu hunain, namyn Saesonaeg a Lladin, neu Saesonaeg a Ffrangcaeg, etc.? Ond gadawyd ni hyd heddyw i ymdaro fel y gallem ar Eirlyfrau Cymraeg wedi eu hegluro yn Saesonaeg, neu yn y gwrthwyneb.

O'i waith ei hun, cyhoeddodd Manion Hynafiaethol (1873), cofiannau i'w athro John Williams (1805–1856) a Dr Ellis Evans o Gefn-mawr. Ymddangosodd eu cerddi yn y wasg Gymraeg ac fe'i cyhoeddwyd mewn un gyfrol, Barddoniaeth Cynddelw (1877) wedi ei farw yn ei hen gartref, y Gartheryr, rhwng Croesoswallt a Llanrhaeadr.

Llyfryddiaeth

Gwaith Cynddelw
Llyfrau gwreiddiol
Tafol y Beirdd
Geiriadur y Bardd (H. Humphreys, Caernarfon. Dim dyddiad, tua'r 1870au)
Geiriadur Cymreig Cymraeg (1867)
Manon Hynafiaethol (1873)
Barddoniaeth Cynddelw, golygwyd gan Ioan Arfon (1877)

Golygydd
Gorchestion Beirdd Cymru (1864)
Barddoniaeth Dafydd ab Gwilym (sic) (Isaac Foulkes, Lerpwl, 1873)

Llyfryddiaeth 
D. Ambrose Jones, Llenyddiaeth a Llenorion Cymreig y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg (Lerpwl, 1922). Tud. 84-86.
David Williams, Cofiant Cynddelw (1925)

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Geiriadurwyr Cymraeg
Genedigaethau 1812
Golygyddion Cymreig
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1875
Pobl o Faldwyn
Everyman's Library

Mae Everyman's Library yn gyfres o lyfrau yn yr iaith Saesneg a gyhoeddir gan gwmni Dent.

Sefydlwyd y gyfres unffurf yn 1906 gan y golygydd a chyhoeddwr J.M. Dent gyda'r bwriad o greu casgliad o lyfrau safonol ar bynciau amrywiol am bris a fyddai o fewn cyrraedd pawb.

Tyfodd y gyfres yn gyflym dan olygyddiaeth Ernest Rhys (1859-1946), a olynodd Dent fel golygydd ar ei farwolaeth yn 1906. Erbyn 1975, roedd 994 o deitlau wedi'u cyhoeddi, mewn 1,239 cyfrol.

Erbyn hyn mae Everyman's Library wedi colli tir i lyfrau clawr papur poblogaidd Penguin, a'r we.

Cyfeiriadau

Llên Lloegr
Llyfrau 1906
Goronwy Foel

Roedd Goronwy Foel (fl. tua chanol y 13g) yn fardd llys Cymraeg o'r Deheubarth.

Bywgraffiad
Nid oes gennym unrhyw wybodaeth am y bardd ar wahân i'r hyn y gellir casglir o gerdd anghyflawn iawn a briodolir iddo yn Llawysgrif Hendregadredd.

Yn y gerdd honno, sy'n rhiaingerdd gonfensiynol, mae Goronwy yn moli harddwch Marared ferch Rhys Fychan. Mae'n bosibl mai at un o'r ddwy ferch o'r enw Marared (Maryred, sef Marged) a gafodd Rhys Ieuanc ap Rhys Mechyll, un o dywysogion Deheubarth tua chanol y 13g ganrif. Mam y merched oedd Gwladus ferch Gruffudd ap Llywelyn ap Iorwerth (m. 1244) o Wynedd, wyres Llywelyn Fawr.

Llyfryddiaeth
Golygir "Mawl Marared ferch Rhys Fychan" gan R. Geraint Gruffydd yn, N.G. Costigan ac eraill (gol.), Gwaith Dafydd Benfras ac Eraill (Caerdydd, 1995), yng Nghyfres Beirdd y Tywysogion.

Cyfeiriadau

Goronwy Foel
Goronwy Foel
Llenorion Cymreig y 13eg ganrif
Marwolaethau'r 13eg ganrif
Tudur ap Gwyn Hagr

Roedd Tudur ap Gwyn Hagr yn fardd a flodeuai yn ail hanner y 14g, efallai.

Daw'r ychydig a wyddom andano o dystiolaeth y ddwy gerdd fer o'i eiddo a gedwir yn Llyfr Coch Hergest. Yn y gyntaf mae'r bardd yn dweud ei fod wedi dioddef cyni adeg y Pla Du a byw yn fain fel ei blwyfolion; gellid casglu, felly, mai offeiriad neu person plwyf ydoedd ond nid oes sicrwydd o hynny. Yn yr ail gerdd dysgwn ei fod yn ymweld â thai noddwyr yn ei ardal ac felly'n fardd proffesiynol. Mae safon y cerddi sydd wedi goroesi (dwy gyfres o englynion) yn uchel.

Llyfryddiaeth
R. Iestyn Daniel (gol.), Gwaith Dafydd y Coed a beirdd eraill o Lyfr Coch Hergest (Aberystwyth, 2002). ISBN 0947531718

Beirdd Cymraeg
Beirdd yr Uchelwyr
Llenorion Cymreig y 14eg ganrif
Alun Michael

Gwleidydd Cymreig yw Alun Edward Michael (ganed 22 Awst 1943) a Chomisiynydd Heddlu a Throsedd cyntaf Heddlu De Cymru. Bu'n cynrychioli etholaeth De Caerdydd a Phenarth dros y Blaid Lafur rhwng 1987 a 2012.

Gyrfa wleidyddol
Roedd yn weinidog iau yn y Swyddfa Gartref rhwng 1997 a 1998 cyn derbyn swydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru ar ôl ymddiswyddiad Ron Davies ym mis Hydref 1998. Ar ôl etholiadau cyntaf i'r cynulliad ar 6 Mai 1999, fel arweinydd grŵp y Blaid Lafur o fewn y cynulliad, fe'i hetholwyd yn Brif Ysgrifennydd hefyd.

Gwahanwyd swyddi Prif Ysgrifennydd y Cynulliad ac Ysgrifennydd Gwladol Cymru ym mis Gorffennaf 1999, pryd penodwyd Paul Murphy yn ysgrifennydd gwladol. Ymddiswyddodd fel prif ysgrifennydd ar 9 Chwefror 2000 ar ôl colli pleidlais hyder yn y cynulliad. Ers hynny mae wedi dal dwy swydd yn llywodraeth San Steffan: mae wedi bod yn ysgrifennydd gwladol (dros faterion gwledig) yn Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig o 2001 tan 2005, ac yn weinidog dros ddiwydiant a'r rhanbarthau yn Adran Masnach a Diwydiant o 2005 tan 2006. Collodd ei swydd yn aildrefnu'r llywodraeth ym mis Mai 2006.

Aelodau Llywodraeth Cymru
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Bryngwran
Genedigaethau 1943
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Pobl o Ynys Môn
Prif Weinidogion Cymru
Arweinwyr pleidiau gwleidyddol yng Nghymru
Ysgrifenyddion Gwladol Cymru
Paul Murphy

Gwleidydd Cymreig yw Paul Peter Murphy (ganwyd 25 Tachwedd 1948). Bu'n cynrychioli etholaeth Torfaen dros y Blaid Lafur o 1987 i 2015 ac wedi dal swydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru (o 24 Ionawr 2008 hyd 5 Mehefin 2009). Bu'n weinidog gwladol yn Swyddfa Gogledd Iwerddon  o 1997 tan 1999 ac Ysgrifennydd Gwladol Gogledd Iwerddon o 24 Hydref 2002 tan 5 Mai 2005. Mae wedi dal swydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru unwaith o'r blaen, am dair blynedd a hanner o 28 Gorffennaf 1999 tan 23 Hydref 2002. Mae'n aelod o Gyngor Polisi Cyfeillion Llafur Israel.

Cafodd ei addysg yn West Monmouth School ym Mhont-y-pŵl ac yng Ngholeg Oriel, Rhydychen. Cyn dod yn aelod seneddol roedd yn ddarlithydd mewn hanes yn Ngholeg Gwent.

Dolen allanol
 Gwefan swyddogol 

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1948
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Pobl o Dorfaen
Ysgrifenyddion Gwladol Cymru
Ysgrifenyddion Gwladol Gogledd Iwerddon
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gorllewin Mynwy
John Redwood

Gwleidydd Seisnig Ceidwadol yw Syr John Alan Redwood (ganwyd 15 Mehefin 1951). Mae'n cynrychioli etholaeth Wokingham dros y Blaid Geidwadol ers 1987. Daliodd swydd Ysgrifennydd Gwladol Cymru am ddwy flynedd o 1993 tan 1995, pan ddaeth yn enwog am fud-ganu Hen Wlad fy Nhadau yng Nghynhadledd y Torïaid Cymreig.

Roedd John Redwood yn ymfalchio  ei fod wedi tanwario ar y gyllideb Gymreig, gan anfon dros gan miliwn o bunnoedd yn ôl i'r Trysorlys yn Llundain. Ef fu'n gyfrifol am Ddeddf Llywodraeth Leol 1994 pan chwalwyd yr wyth cyngor sir a'r 37 cyngor dosbarth yn groes i farn bron pob Aelod Seneddol Cymru. Roedd y 22 cyngor unedol newydd yn rhy fach i fod yn strategol  ac yn rhy fawr i fod yn lleol.Trwy lwytho'r pwyllgor gydag Aelodau Seneddol Seisnig yn unig y llwyddwyd i gael y Ddeddf drwy'r senedd. Gwnaethpwyd yr un peth gyda Deddf yr Iaith Gymraeg 1993.

Yn 2007, arddangosodd y BBC yr hen luniau o John Redwood yn canu ym 1993, ond wedi hynny cyfaddefant bod y lluniau'n amherthnasol i'r rhaglen.  Ysgrifennodd Redwood mewn llythyr at The Daily Telegraph: "I am the only politician who has regularly been given eternal youth by the BBC in this way."

Cafodd Redwood ei urddo'n marchog yng ngwobrau anrhydeddau’r flwyddyn newydd 2019. Dywedwyd bod Theresa May wedi rhoi’r farchog i Redwood er mwyn cael cefnogaeth i’w bargen Brexit

Ffynonellau

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Cyn-fyfyrwyr Coleg Magdalen, Rhydychen
Genedigaethau 1951
Pobl o Dover
Ysgrifenyddion Gwladol Cymru
Richard Ithamar Aaron

Roedd Richard Ithamar Aaron (6 Tachwedd 1901 – 4 Ebrill 1987) yn athronydd o Gymro, a aned ym Mlaendulais, Morgannwg.

Cefndir
Roedd yn fab i William Aaron, dilledydd, a'i wraig Margaret Griffith. Fe'i magwyd yn Llwyfenni, Llangyfelach, Ynystawe, a oedd yn gartref iddo rhwng 1910 a 1932, a derbyniodd ei addysg uwchradd yn ysgol ramadeg Ystalyfera. Aeth i Brifysgol Cymru, Caerdydd ym 1918 i astudio hanes ac athroniaeth. Ym 1923 fe'i hetholwyd yn gymrawd Brifysgol Cymru a alluogodd iddo fynd i Goleg Oriel Rhydychen, lle enillodd radd DPhil (1928) am draethawd hir o'r enw "Hanes a gwerth y gwahaniaeth rhwng deallusrwydd a greddf".

Gyrfa
Roedd yn Athro Athroniaeth yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, o 1932 hyd ei ymddeoliad ym 1969. Bu hefyd yn is-gadeirydd Coleg Harlech, llywydd Cymdeithas y Meddwl a chadeirydd Cyngor Cymru. Rhwng 1938 a 1968 golygodd y cylchgrawn Efrydiau Athronyddol.

Prif ffocws ei waith athronyddol oedd epistemoleg a chyffredinolion, ond mae'n fwyaf adnabyddus am ei fywgraffiad o'r athronydd John Locke.

Teulu 
Priododd Aaron a Rhiannon (Annie) Morgan, merch  Dr Morgan John Morgan, meddyg teulu yn Aberystwyth yng nghapel Bethel, Aberystwyth, ym 1937. Bu iddynt tair merch a ddau fab. Un o'i ferched oedd yr addysgwr Jane Aaron.

Marwolaeth 
Bu farw o gymhlethdodau Clefyd Alzheimer yn ei gartref yn Aberystwyth yn 85 mlwydd oed. Claddwyd ei weddillion ym mynwent Ffordd Llanbadarn, Aberystwyth.

Llyfryddiaeth ddethol

Cyhoeddiadau
The Nature of Knowing (1930)
Hanes Athroniaeth (Caerdydd, 1932)
John Locke (1937)
The Theory of Universals (1952)
Knowing and the Function of Reason (1971)

Astudiaeth
Jones, O. R. (1987). 'Richard Ithamar Aaron, 1901-1987.' Proceedings of the British Academy 73. Llundain: Gwasg Prifysgol Rhydychen ar ran yr Academi Brydeinig.

Cyfeiriadau

Academyddion Cymreig
Academyddion Prifysgol Aberystwyth
Athronwyr Cymreig
Cyn-fyfyrwyr Coleg Oriel, Rhydychen
Genedigaethau 1901
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yn yr iaith Gymraeg
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Marwolaethau 1987
Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
999

9g - 10g - 11g
940au 950au 960au 970au 980au - 990au - 1000au 1010au 1020au 1030au 1040au 
994 995 996 997 998 - 999 - 1000 1001 1002 1003 1004

Digwyddiadau 
Cynan ap Hywel yn dod yn frenin Gwynedd
 Y Daniaid yn anrheithio Tyddewi ac yn lladd Morgeneu, Esgob Tyddewi

Genedigaethau 
Bao Zheng, gwleidydd (m. 1062)
Odo, Iarll Penthièvre (m. 1079)

Marwolaethau 
7 Chwefror - Boleslaus II, Dug Bohemia
18 Chwefror - Pab Grigor V
Maredudd ab Owain, Brenin Gwynedd a Deheubarth
998

9g - 10g - 11g
940au 950au 960au 970au 980au - 990au - 1000au 1010au 1020au 1030au 1040au 
993 994 995 996 997 - 998 - 999 1000 1001 1002 1003

Digwyddiadau 
Mahmud o Ghazni yn dod yn swltan yn Affganistan

Genedigaethau

Marwolaethau
997

9g - 10g - 11g
940au 950au 960au 970au 980au - 990au - 1000au 1010au 1020au 1030au 1040au 
992 993 994 995 996 - 997 - 998 999 1000 1001 1002

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
Y brenin Cystennin III o'r Alban
996

9g - 10g - 11g
940au 950au 960au 970au 980au - 990au - 1000au 1010au 1020au 1030au 1040au 
991 992 993 994 995 - 996 - 997 998 999 1000 1001

Digwyddiadau 
3 Mai - Grigor V yn dod yn bab
Hydref - Robert II yn dod yn frenin Ffrainc

Genedigaethau

Marwolaethau 
Mawrth neu Ebrill - Pab Ioan XV
24 Hydref - Huw Capet, brenin Ffrainc
995

9g - 10g - 11g
940au 950au 960au 970au 980au - 990au - 1000au 1010au 1020au 1030au 1040au 
990 991 992 993 994 - 995 - 996 997 998 999 1000

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
Y brenin Cinaed II, brenin yr Alban
994

9g - 10g - 11g
940au 950au 960au 970au 980au - 990au - 1000au 1010au 1020au 1030au 1040au 
989 990 991 992 993 - 994 - 995 996 997 998 999

Digwyddiadau

Genedigaethau 
7 Tachwedd - Ibn Hazm, athronydd (m. 1064)

Marwolaethau
993

9g - 10g - 11g
940au 950au 960au 970au 980au - 990au - 1000au 1010au 1020au 1030au 1040au
988 989 990 991 992 - 993 - 994 995 996 997 998

Digwyddiadau

Genedigaethau 
Samuel ibn Naghrela, bardd, milwr a gwleidydd

Marwolaethau 
Gwilym I o Brovence
992

9g - 10g - 11g
940au 950au 960au 970au 980au - 990au - 1000au 1010au 1020au 1030au 1040au 
987 988 989 990 991 - 992 - 993 994 995 996 997

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
Conan I, dug Llydaw
991

9g - 10g - 11g
940au 950au 960au 970au 980au - 990au - 1000au 1010au 1020au 1030au 1040au 
986 987 988 989 990 - 991 - 992 993 994 995 996

Digwyddiadau 
Brwydr Maldon

Genedigaethau

Marwolaethau
990

9g - 10g - 11g
940au 950au 960au 970au 980au - 990au - 1000au 1010au 1020au 1030au 1040au 
985 986 987 988 989 - 990 - 991 992 993 994 995

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
Nazif ibn Yumn, mathemategydd
Shabbat

Mae'r Shabbat (Sabath) yn ddiwrnod o orffwys mewn Iddewiaeth. Mae'n parhau o fachlud haul nos Wener i fachlud haul nos Sadwrn. Nid yw Iddewon yn cael gwneud nifer o weithgareddau yn ystod y diwrnod.

Gwyliau
Iddewiaeth
Iddewon ac Iddewiaeth
Mishnah

Mae'r Mishnah (Hebraeg משנה, "ailadrodd") yn ffynhonnell bwysig i destunau crefyddol Iddewiaeth rabinaidd. 
Ceir ynddo yr enghraifft gynharaf ar glawr o ddeddfau llafar yr Iddewon, gwaith y Pharisiaid, ac fe'i ystyrir fel y gwaith cynharaf yn hanes llenyddiaeth Rabbinaidd.

Cafodd y Mishnah ei gyfansoddi yn ei ffurf bresennol tua'r flwyddyn O.C. 200 gan Judah haNasi ("Y Tywysog Judah"), a adnabyddir fel rheol fel Rebbi ("Rabbi"). Mae bron y cyfan o'r Mishnah wedi'i sgwennu yn Hebraeg Fishnaidd, ac eithrio ambell bennod yn Aramaeg. Recordiwyd yr esboniadau Rabbinaidd ar y Mishnah dros y tait canrif olynol yn Aramaeg yn bennaf, testunau a adnabyddir fel y Gemara. Gyda'i gilydd mae'r Mishnah a'r Gemara yn ffurfio'r Talmud.

Nodweddir y Mishnah yn y llenyddiaeth Rabbinaidd gan ei bortread o fydysawd crefyddol ac iddo ran ganolog i Deml Jerusalem, a gafodd ei dinistrio ganrif o flaen hynny. Mae deddfau ynglŷn â gwasanaeth y Deml yn ffurfio un o chwech rhaniad y Mishnah.

Nodweddiadol hefyd yw'r diffyg dyfynnu o ffynonellau ysgrythurol yn y Mishnah ar gyfer ei ddeddfau. Dywedir bod y Deddfau llafar yn cyfochrog i'r Deddfau Ysgrifenedig, sef y Torah, ac felly'n gydradd iddynt ac yn annibynnol ohonynt. Roedd yr ymgais i gysoni'r ddau system hwn o ddeddfau yn rhan bwysig o waith ysgrifenwyr diweddarach ar y Mishnah a'r Talmud.

Y Talmwd
Lev Tolstoy

Awdur Rwseg oedd Lev Nikolaevich Tolstoy (Rwseg: Лев Никола́евич Толсто́й) (28 Awst / 9 Medi 1828 – 7 / 20 Tachwedd 1910).

Ganwyd Lev Tolstoi ar yr ystad teuluol Yasnaya Polyana yn nhalaith Tula (Oblast Tula heddiw). Cafodd addysg breifat gartref cyn mynd i astudio'r Gyfraith ac Ieithoedd y Dwyrain ym Mhrifysgol Kazan.

Cafodd ei brif weithiau, Rhyfel a Heddwch ac Anna Karenina ddylanwad sylweddol ar ddatblygiad y nofel hanesyddol.

Llyfryddiaeth

Cyfieithiadau Cymraeg 
 Ymddangosodd cyfieithiadau i'r Gymraeg o stori fer Tolstoy 'Plentyndod' (Detstvo, 1852) gan Rhian Warburton yng Nghyfres yr Academi yn 1997, ac o'i nofel 'Cosaciaid' (Kazaki, 1853) gan Caryl Davies yn yr un gyfres.
 'Pedair Drama Fer' o'r Rwseg (Tri awdur) , cyfieithwyd gan T Hudson Williams. Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, 1964

Anarchwyr Rwsiaidd
Athronwyr Rwsiaidd y 19eg ganrif
Athronwyr Rwsiaidd yr 20fed ganrif
Cyfrinwyr
Dramodwyr Rwsiaidd y 19eg ganrif
Dramodwyr Rwsiaidd yr 20fed ganrif
Dramodwyr Rwsiaidd yn yr iaith Rwseg
Genedigaethau 1828
Hunangofianwyr Rwsiaidd yn yr iaith Rwseg
Llenorion straeon byrion Rwsiaidd y 19eg ganrif
Llenorion straeon byrion Rwsiaidd yr 20fed ganrif
Llenorion straeon byrion Rwsiaidd yn yr iaith Rwseg
Llenorion o Ymerodraeth Rwsia
Marwolaethau 1910
Nofelwyr Rwsiaidd y 19eg ganrif
Nofelwyr Rwsiaidd yn yr iaith Rwseg
Pobl o Oblast Tula
Ysgrifwyr a thraethodwyr Rwsiaidd yn yr iaith Rwseg
Robert Boyle

Roedd Syr Robert Boyle (25 Ionawr 1627 – 30 Rhagfyr 1691) yn ffisegydd a chemegydd o Loegr.

Ganwyd Robert Boyle yn seithfed fab i Iarll Cyntaf Cork. Cafodd ei addysg yn Eton. Ar ôl cyfnod o deithio tramor aeth i fyw yn Stalbridge, Dorset, ac ar ôl hynny symudodd i fyw yn Rhydychen.

Yn Rhydychen gwnaeth gyfres o arbrofion ar natur a chyfansoddiad awyr. Ffrwyth yr ymchwil honno oedd pwmp awyr gwell a'r ddeddf wyddonol enwog sy'n dwyn ei enw, sef Deddf Boyle. Roedd yn aelod o grŵp o philosophyddion natur a sefydlodd y Gymdeithas Frenhinol yn 1663; dewiswyd Boyle yn llywydd y gymdeithas yn 1680 ond gwrthododd yr anrhydedd. Boyle oedd y cyntaf i adnabod gwir natur elfen ac i wahaniaethu rhwng compownd a chymysgfa.

Mae Darlithiau Boyle yn gyfres flynyddol o wyth ddarlith, a sefydlwyd gan Boyle ac a ariannir o'i etifeddiaeth, sy'n amddiffyn Cristnogaeth.

Genedigaethau 1627
Gwyddonwyr Seisnig
Hen Etoniaid
Marwolaethau 1691
Ivan Turgenev

Nofelydd a dramodydd yn y Rwseg oedd Ivan Sergeyevich Turgenev (Rwseg Ива́н Серге́евич Турге́нев) (28 Hydref / 9 Tachwedd 1818 – 22 Awst / 3 Medi 1883).

Roedd yn enedigol o ddinas Oryol (canolfan weinyddol Oblast Oryol erbyn hyn).

Mae nifer o'i lyfrau wedi eu cyfieithu i'r Gymraeg megis Ar y Trothwy ac Y Tadau a'r Plant.

Llyfryddiaeth

Nofelau 
 1857 – Рудин (Rudin)
 1859 – Дворянское Гнездо (Dvoryanskoye Gnezdo neu Cartref yr Uchelwyr)
 1860 – Накануне (Nakanune). Cyfieithiad Cymraeg, Ar y Trothwy, gan Dilwyn Ellis Hughes yng Nghyfres yr Academi.
 1862 – Отцы и Дети (Ottsy i Deti neu Y Tadau a'r Plant)
 Cyfieithwyd y nofel hon i'r Gymraeg gan Thomas Hudson-Williams; fe'i cyhoeddwyd wedi ei farw, ym 1964.
 1867 – Дым (Dym neu Mŵg)
 1877 – Новь (Tir Gwyryfol)

Straeon byrion 
 1850 – Дневник Лишнего Человека (Dnevnik Lishnego Cheloveka neu Dyddiadur Dyn Di-angen)
 1851 – Провинциалка (Provintsialka neu Y Foneddiges gefngwlad)
 1852 – Записки Охотника (Zapiski Okhotnika neu Nodion Heliwr)
 Cyfieithwyd pennod 'Esgyrn Byw' i'r Gymraeg gan Thomas Hudson-Williams; fe'i cyhoeddwyd ym 1946 yn Ar y Weirglodd yng nghyfres 'Storiau Rwseg', Llyfrau Pawb gan Wasg Gee, Dinbych.
 1855 – Yakov Pasynkov 1856 – Faust: Stori mewn naw llythyr 1858 – Aся (Asia)
 1860 – Первая Любовь (Pervaia Liubov' neu Cariad Cyntaf)
 1870 – Stepnoy Korol' Lir (Llŷr y Gwastadiroedd)
 1872 – Вешние Воды (Veshinye Vody neu Ffrydiau'r Gwanwyn)
 1881 – Песнь Торжествующей Любви (Cân Cariad Buddugoliaethus)
 1882 – Klara Milich (Chwedlau Dirgel)

 Dramâu 
 1843 – Неосторожность 1847 – Где тонко, там и рвется 1849/1856 – Zavtrak u Predvoditelia 1850/1851 – Razgovor na Bol'shoi Doroge (Sgwrs ar y Lôn)
 1846/1852 – Bezdenezh'e (Ffŵl Ffawd)
 1857/1862 – Nakhlebnik (Dyletswydd teuluol)
 1855/1872 – Mesiats v Derevne (Mis yn y Wlad)
 1882 – Vecher V Sorrente (Noswaith yn Sorrento'')

Cyfeiriadau

Dramodwyr Rwsiaidd yn yr iaith Rwseg
Genedigaethau 1818
Llenorion straeon byrion Rwsiaidd yn yr iaith Rwseg
Marwolaethau 1883
Nofelwyr Rwsiaidd yn yr iaith Rwseg
Pobl o Oblast Oryol
Y Gymdeithas Frenhinol

Cymdeithas ddysgedig y Deyrnas Unedig a sefydlwyd yn 1645 yw'r Gymdeithas Frenhinol (Saesneg: The Royal Society). Cafodd siartr frenhinol gan y brenin Siarl II o Loegr yn 1660.

Pwrpas y gymdeithas yw hyrwyddo ymchwil wyddonol o bob math. Ystyrir fod yn aelod (Fellow of the Royal Society; F.R.S.) o'r Gymdeithas Frenhinol yn anrhydedd fawr. Mae sawl gwyddonydd enwog wedi llywyddu'r gymdeithas dros y blynyddoedd. Mae ei phencadlys yn Llundain.

Y gymdeithas gyfatebol yn yr Alban, a sefydlwyd yn 1739, yw Cymdeithas Frenhinol Caeredin.

Gwyddoniaeth
Sefydliadau 1645
Sefydliadau'r Deyrnas Unedig
Pont Grog Conwy

Pont Grog Conwy oedd y bont gyntaf i groesi Afon Conwy wrth ymyl tref Conwy, ac un o'r pontydd crog cyntaf yn y byd.

Dyluniwyd y bont gan Thomas Telford, peiriannydd Pont Y Borth gyda chynllun tebyg iawn i'r bont honno. Cychwynnwyd ar y gwaith ar 3 Ebrill 1822, ac agorwyd y bont ar 1 Gorffennaf 1826. Er bod rhaid cloddio dan y castell i osod y cadwyni, roedd cynllun Telford yn sensitif i'r nodweddion hanesyddol, gan osod tyrau yn debyg i dyrau'r castell arni.

Ym 1848, cwblhawyd y bont rheilffordd, sy'n rhedeg wrth ymyl y Bont Grog, gan Robert Stephenson.

Caewyd y Bont Grog i draffig modur ym 1958, pan agorwyd y bont newydd cyfagos. Ers 1965, bu ym meddiant Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol sydd yn agor y bont i gerddwyr am ffi bychan. Yn y 1990au, gwnaed gwaith atgyweirio a chadwraeth sylweddol arni. O gymharu â Phont Y Borth, mae'n debyg bod y bont presennol yng Nghonwy o ran ei golwg yn nes at gynllun gwreiddiol Telford.

Cyfeiriadau
 Quartermaine et al (2003) Thomas Telford's Holyhead Road: The A5 in North Wales, Council for British Archaeology  ISBN 1-902771-34-6

Dolenni allanol
  Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol 
 Casglu'r Tlysau: Delwedd hynafol o'r Bont 

Adeiladau rhestredig Gradd I Conwy
Conwy (tref)
Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Conwy
Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol

Sefydliad cadwraethol, elusennol ar gyfer Cymru, Lloegr a Gogledd Iwerddon yw'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol ar gyfer Mannau o Ddiddordeb Hanesyddol neu Harddwch Naturiol, a elwir fel arfer Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Nid yw'r Ymddiriedolaeth yn gweithredu yn yr Alban, ble ceir sefydliad annibynnol, sef Ymddiriedolaeth Genedlaethol yr Alban.

Sefydlwyd yr ymddiriedolaeth ar 12 Ionawr 1895 gan Octavia Hill (1838–1912), Syr Robert Hunter (1844–1913) a Hardwicke Rawnsley (1851–1920).

Yn ôl ei wefan:

"Mae'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn gweithio i gadw a gwarchod yr arfordir, cefn gwlad ac adeiladau o Gymru, Lloegr a Gogledd Iwerddon.

Rydym yn gwneud hyn mewn amrywiaeth o ffyrdd, drwy ofalu ymarferol a chadwraeth, trwy addysgu a hysbysu, a thrwy annog miliynau o bobl i fwynhau eu treftadaeth genedlaethol.""

Mae'r ymddiriedolaeth yn berchen ar lawer o fannau gan gynnwys tai a gerddi hanesyddol, henebion diwydiannol a safleoedd cymdeithasol, hanesyddol. Mae'n un o dirfeddianwyr mwyaf gwledydd Prydain, ac mae'n berchen ar nifer fawr o ardaloedd hardd sydd ar agor i'r cyhoedd am ddim. Hwn yw'r sefydliad sydd â'r aelodaeth fwyaf hefyd, ac mae'n un o'r elusennau mwyaf yng ngwledydd Prydain o ran incwm ac asedau.

Yn 2009 nid oedd gan yr ymddiriedolaeth yr un cynrychiolydd o Gymru ar Fwrdd yr Ymddiriedolaeth.

Gweler hefyd
 Rhestr eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
 Ymddiriedolaeth Genedlaethol yr Alban

Cystylltiadau Allanol
 Gwefan swyddogol

Cyfeiriadau

Cadwraeth yng Nghymru
Cadwraeth yng Ngogledd Iwerddon
Cadwraeth yn Lloegr
Sefydliadau 1895
Free Software Foundation

Sefydliad anllywodraethol dielw a sefydlwyd yn Hydref 1985 gan Richard Stallman yw'r Free Software Foundation (Sefydliad Meddalwedd Rhydd). Mae'n cefnogi mudiad meddalwedd rhydd, yn arbennig prosiect GNU.

Dolenni allanol 
 Beth yw meddalwedd rhydd?  Cymrux

Meddalwedd
Sefydliadau anllywodraethol
Caradoc Evans

Nofelydd a dramodydd yn yr iaith Saesneg oedd David "Caradoc" Evans (31 Rhagfyr 1878 - 11 Ionawr 1945). Roedd yn enedigol o bentref Llanfihangel-ar-Arth, Sir Gaerfyrddin a chafodd ei fagu yn Rhydlewis, Ceredigion. David Evans oedd ei enw bedydd ond ysgrifennai wrth yr enw Caradoc Evans. Bu'n ffigwr hynod ddadleuol a gyhuddwyd gan lawer o bardduo a dilorni'r Cymry Cymraeg a'u diwylliant, er bod beirniaid mwy diweddar yn tueddu i fod yn fwy gwerthfawrogol o'i waith fel llenyddiaeth.

Llyfryddiaeth
My People (1915)
Capel Sion
My Neighbours (1919)
Taffy (1923)
Nothing to Pay (1930)
Wasps (1933)
Pilgrims in a Foreign Land (1942)
Morgan Bible (1943)
The Earth Gives All and Takes All (1946)

Genedigaethau 1878
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1945
Nofelwyr Cymreig yn yr iaith Saesneg
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Abnoba

Abnoba yw'r enw Lladin am y Fforest Ddu (yn ne-orllewin yr Almaen heddiw; ceir enghreifftiau o'r enw yng ngwaith Pliny'r Hynaf ac yn Germania yr hanesydd Rufeinig Tacitus) ac yn enw ar dduwies Geltaidd a gysylltir â'r ardal ac a uniaethid â'r dduwies glasurol Diana.

Yn amser y Rhufeiniaid addolid duwies o'r enw Abnoba ar gyrion y Fforest Ddu. Mae tarddiad yr enw yn anhysbys. Darganfuwyd arysgrifau ar feini iddi yn yr ardal, e.e. Pforzheim ac yn Stuttgart-Bad Cannstatt. Y pwysicaf yw'r maen arysgrifiedig o Badenweiler sy'n cyplysu enwau Abnoba a Diana (gweler y llun).

Mae cerflun ar dywodfaen arysgrifiedig o Karlsruhe-Mühlberg, sydd bellach yn amgueddfa Badisches Landesmuseum yn Karlsruhe, yn dangos Abnoba yn sefyll ar ei thraed ac yn gwisgo chiton fer. Mae ganddi gi yn ei ymyl sydd newydd ddal ysgyfarnog.

Ffynhonnell
Bernhard Maier, Dictionary of Celtic Religion and Culture (Woodbridge, 1997)

Mytholeg Geltaidd
Duwiesau
Daearyddiaeth Glasurol
Rhestr atlasau a mynegeion daearyddol

Rhestr atlasau a mynegeion daearyddol:

Atlasau Cymraeg
Yr Atlas Cymraeg, gol. Dafydd Orwig (CBAC, 1987)
Atlas Cenedlaethol Cymru, gol. Harold Carter (Gwasg Prifysgol Cymru, 1989)
Yr Atlas Cymraeg Newydd, Gol. Gareth Jones (CBAC, 1999)
Atlasau Adnoddau yr Eidal, cyf. Howard Alun Williams (CBAC, 1998)

Mynegeion daearyddol Cymru
Rhestr o Enwau Lleoedd, gol. Elwyn Davies (Gwasg Prifysgol Cymru, 1975) - yn rhoi sillafiad a lleoliad ar y grid Prydeinig ar gyfer lleoedd yng Nghymru
Iwan Wmffre, The Place-Names of Cardiganshire, 3 cyfrol (Archaeopress, 2004)

Cyfeiriaduron
Atlasau a mynegeion daearyddol
Ekaterinburg

Un o brif ddinasoedd gorllewin Siberia (Rwsia) a chanolfan weinyddol Oblast Sverdlovsk a'r dalaith ffederal Ural yw Ekaterinburg (Rwsieg Екатеринбу́рг). Lleolir y ddinas i'r dwyrain i'r mynyddoedd Ural, ar lannau Afon Iset. Hon yw'r pedwaredd ddinas o ran maint poblogaeth yn Rwsia, a chanddi boblogaeth o 1,336,500 (amcangyfrif Ionawr 2006). Adnabyddid y ddinas fel Sverdlovsk rhwng 1924 a 1991, ar ôl yr arweinydd Bolsheficaidd Yakov Sverdlov.

Atyniad enwocaf y ddinas yw'r Eglwys ar y Gwaed (Eglwys yr Holl Seintiau), eglwys a adeiladwyd yn 2003 ar y man lle saethwyd tsar Rwsia olaf a'i deulu yn farw ym 1918. Y person enwocaf gyda chysylltiadau â'r ddinas oedd Boris Yeltsin, cyn-arlywydd Rwsia, oedd yn hanu o'r ardal ac a fu'n fyfyriwr mewn athrofa yno.

Lleolir nifer o gonsyliaethau tramor yn Ekaterinburg, rhai i'r Almaen, Fwlgaria, Prydain, Cirgistan, y Weriniaeth Tsiec, Tsieina a'r Unol Daleithiau.

Cludiant 
Mae Ekaterinburg yn sefyll ar Ffordd Ewropeaidd yr E22, sy'n ei chysylltu ag Ishim i'r dwyrain a Perm Moscow, Riga, Malmö, Hamburg, Amsterdam, Leeds a Chaergybi draw yng Nghymru i'r gorllewin.

Gefeilldrefi 

Dinasoedd Oblast Sverdlovsk
Dosbarth Ffederal Ural
Adamnán

Roedd Adamnán (c.624-704) yn eglwyswr o Wyddel ac yn awdur yn yr iaith Ladin.

Adamnán oedd nawfed abad Abaty Iona, yng ngorllewin yr yr Alban, rhwng 679 a'i farwolaeth yn 704.

Yn ystod ei amser yn Iona ysgrifennodd y Vita Columbae, buchedd Ladin y sant Colum Cille (Columba), sylfaenydd Abaty Iona. Mae'n destun pwysig o safbwynt ei werth llenyddol a hanesyddol.

Mae Adamnán ei hun yn wrthrych buchedd Wyddeleg o ail hanner y 10g, sef Betha Adamnán, sy'n ei borteadu fel sant yn gwneud miraglau ac yn gwrthwynebu rheolwyr seciwlar, ond nid oes iddi lawer o werth hanesyddol.

Mae gweithiau eraill amdano yn cynnwys Fís Adamnán (Gweledigaeth Adamnán), testun Gwyddeleg o'r 9g neu ddechrau'r 10g. Ynddo mae angel yn tywys enaid yr abad trwy amryfal ardaloedd yr Isfyd.

Mae testun Cyfraith Wyddelig Cáin Adamnán yn dyddio o'r cyfnod ar ôl marwolaeth Adamnán. Ei brif bwnc yw troseddau yn erbyn merched, plant ac eglwyswyr.

Ffynhonnell
Bernhard Maier, Dictionary of Celtic Religion and Culture (Woodbridge, 1997)

Genedigaethau'r 620au
Marwolaethau'r 700au
Seintiau Iwerddon
Beirdd Gwyddeleg
Llenorion Gwyddelig
Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Llenorion y 7fed ganrif
Rhestr llyfryddiaethau a mynegeion Cymreig

Dyma restr llyfryddiaethau a mynegeion Cymreig.

Llyfryddiaethau
Y Gymraeg

Llyfryddiaeth yr Iaith Gymraeg, gol. J. E. Caerwyn Williams (Gwasg Prifysgol Cymru, 1988)
Delyth Prys, J.P.M. Jones, Hedd ap Emlyn, Llyfryddiaeth Geiriaduron Termau (Canolfan Safoni Iaith, Prifysgol Cymru Bangor, 1995)

Llenyddiaeth Gymraeg
Llyfryddiaeth Llenyddiaeth Gymraeg, goln. Thomas Parry a Merfyn Morgan (Gwasg Prifysgol Cymru, 1976)
Gareth O. Watts, Llyfryddiaeth Llenyddiaeth Gymraeg - Cyfrol 2 (1976-1986), (Gwasg Prifysgol Cymru, 1993)
Llyfrau Plant/Childrens' Books in Welsh 1900-1991, goln. Delyth Parry Huws, Menna Phillips a Gwilym Huws (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1997)
Huw Walters, John Morris-Jones 1864-1929 - Llyfryddiaeth Anodiadol (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1986)
Llyfryddiaeth Thomas Gwynn Jones gol. D. Hywel E. Roberts (Gwasg Prifysgol Cymru, 1981)
Huw Walters, Llyfryddiaeth Cylchgronau Cymreig 1735-1850/Bibliography of Welsh Periodicals 1735-1850 (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1984)
Huw Walters, Llyfryddiaeth Cylchgronau Cymreig 1851-1900/Bibliography of Welsh Periodicals 1851-1900 (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 2004)

Amrywiol
Rhestr Llyfrau Gwyddonol Cymraeg Rhan 1: 1940 - 1974 (cyhoeddwyd Rhagfyr 1974). Golygyddion: Owain Owain a Iolo Wyn Williams.
Rhestr Llyfrau Gwyddonol Cymraeg Rhan 2: Cyn 1940 (cyhoeddwyd 1975). Golygyddion: Owain Owain a Iolo Wyn Williams.
A Bibliography of the History of Wales The History and Law Committee of the Board of Celtic Studies of the University of Wales (Gwasg Prifysgol Cymru, 1962)
Wyn Thomas, Cerddoriaeth Draddodiadol yng Nghymru - Llyfryddiaeth (Cyfrol 2)/A Bibliography of Traditional Music in Wales (Volume 2) (Gwasg Gee, 1996)

Hanes teulu
Bert J Rawlins, The Parish Churches and Nonconformist Chapels of Wales: Their Records and Where to Find Them, Volume One, Cardigan - Carmarthen - Pembroke (Celtic Heritage Research, 1987)
CJ Williams & J Watts-Williams, Cofrestri Plwyf Cymru: Parish Registers of Wales (Llyfrgell Genedlaethol Cymru a Grŵp Archifyddion Sirol Cymru mewn cydweithrediad â Chymdeithas yr Achyddwyr, 2000)
Cofrestri Anghydffurfiol Cymru: Nonconformist Registers of Wales, gol. Dafydd Ifans (Llyfrgell Genedlaethol Cymru a Grŵp Archifyddion Sirol Cymru, 1994)

Enwau personol y Cymry
T. J. Morgan a Prys Morgan, Welsh Surnames (Gwasg Prifysgol Cymru, 1985)
John & Sheila Rowlands, The Surnames of Wales (Federation of Family History Societies (Publications) Ltd, 1996)

Mynegeion ar y we
 Cymru ar y We  - cyfeiriadur adnoddau Cymreig ar y We
 Saith Waith Iaith  - llyfryddiaeth y Gymraeg

Cyfeiriaduron
Llyfryddiaethau a mymegeion Cymreig
Llyfryddiaethau a mymegeion Cymreig
Aedui

Roedd yr Aedui (Lladin Aedui neu Haedrui)  yn llwyth Celtaidd a drigai yn yr ardal rhwng Afon Saône ac Afon Loire, yng Ngâl (Ffrainc heddiw).

Hen gaer Bibracte oedd eu prifddinas, yn ôl pob tebyg. Ochrasant â Vercingetorix yn ei frwydr yn erbyn yr Ymerodraeth Rufeinig. Ar ôl i Iŵl Cesar eu gorchfygu daeth eu tiriogaeth lwythol yn rhan o dalaith Gallia Lugdunensis

Llwythau Celtaidd Gâl
Aeracura

Roedd Aeracura neu Erecura neu Herecura yn dduwies Geltaidd a addolid yng Ngâl a rhannau eraill o ganolbarth Ewrop yn ystod y cyfnod Rhufeinig.

Fe'i cysylltir â Dis Pater, duw Rufeinig yr Isfyd clasurol.

Mytholeg Geltaidd
Duwiesau
Afallach

Yn ôl yr Achau Cymreig traddodiadol roedd Afallach yn un o ddisgynyddion y brenin Beli Mawr. Mae un traddodiad yn ei wneud yn dad i Mabon fab Modron.

Ceir yr enw personol Afallach yn yr enw lle Ynys Afallach. Mae hyn yn cyfateb i'r enw Lladin Insula Avallonis yn Historia Regum Britanniae (Brut Sieffre) Sieffre o Fynwy.

Mae tarddiad Avallonis Sieffre yn ansicr. Yn hytrach na bod yn enghraifft o Seisnigeiddio'r enw Cymraeg Afallach mae'n debycach ei fod yn dod o'r Insula Pomorum (Ynys y Prennau Afalau) yn y testun proffwydoliaeth Vita Merlini, eto gan Sieffre, a'i fod yn tarddu o'r gair Cymraeg "afal". Mae'r cyfeiriadau mewn chwedlau Gwyddeleg at yr ynys baradwysaidd Emain Ablach, sy'n llawn o goed afalau, yn tueddu i gadarnhau hynny.

Mytholeg Geltaidd
Mytholeg Gymreig
Hanes traddodiadol Cymru
Cylch Arthur
Iona

Mae Iona (Eilean Idhe) yn ynys sy'n un o Ynysoedd Mewnol Heledd oddi ar arfordir gorllewinol yr Alban. Mae'n rhan o ardal cyngor Argyll a Bute.
Saif yr ynys i'r de-orllewin o ynys fwy Muile (Mull), gyda chulfor bychan yn eu gwahanu. Mae gwasanaeth fferi rheolaidd yn cysylltu'r ynys a Muile, ond nid oes hawl i ymwelwyr fynd a cheir ar yr ynys.

Mae'n gartref i Abaty Iona, un o dai crefydd pwysicaf yr Alban, a sefydlwyd gan y sant Colum Cille. Yr awdur a sant Adamnán oedd nawfed abad Iona.

Claddwyd John Smith, rhagflaenydd Tony Blair fel arweinydd Plaid Lafur, ar Ynys Iona

Daearyddiaeth Argyll a Bute
Ynysoedd Mewnol Heledd
Rhestr cyfansoddwyr Cymreig

Dyma restr o cyfansoddwyr Cymreig:

John Ashton (1830-1896)
Richard Barrett (1959-)
Evan Thomas David (1878-1969)
Henry Walford Davies (1869-1944)
Dilys Elwyn Edwards (1918-2012)
Harry Evans (1873-1914)
Alun Hoddinott (1929-2008)
Arwel Hughes (1909-1988)
John Hughes (1873-1932)
Landore John Hughes (1872-1914)
David Jenkins (1848-1915)
Karl Jenkins (1944-)
Daniel Jones (1912-1993)
Joseph David Jones (1827-1870)
Jeffrey Lewis (1942-)
Enid Luff (1935-)
William Mathias (1934-1992)
Paul Mealor (1975-)
John Owen (Owain Alaw) (1821-1883)
Morfydd Llwyn Owen (1891-1918)
John Parry (Bardd Alaw) (1776-1851)
Joseph Parry (1841-1903)
Guto Puw (1971-)
Brinley Richards (1819-1888)
Caradog Roberts (1878-1935)
Siôn Gwynedd (fl. hanner cyntaf y 16g)
David Thomas (1881-1928)
Mansel Thomas (1909-1986)
John Thomas (Pencerdd Gwalia) (1826-1913)
David Vaughan Thomas (1837-1934)
Thomas Tomkins (1573-1656)
Grace Williams (1906-1977)
David Wynne (1900-1985)

 
 Cymreig
Cyfansoddwyr Cymreig
Cyfansoddwyr Cymreig
Aided

Chwedl Wyddelig yw aided (Hen Wyddeleg aided, ynganiad IPA [að'eð]) sy'n ymwneud â thranc arwr enwog, neu farwolaeth anifail. Mae'n ddosbarth arbennig o chwedlau yn Chwedloniaeth Iwerddon, ac ystyr lythrennol yr enw yw "chwedl farwolaeth".

O'r chwedlau aided sydd wedi goroesi, mae'r rhan fwyaf yn perthyn i chwedlau Cylch yr Ulaid (chwedlau am arwyr o dalaith Ulster). Maent yn cynnwys:

Aided Cheit maic Mágach
Aided Cheltchair maic Uthecair
Aided Chonchobuir
Aided Chon Culainn
Aided Loegairi Buadaig
Aided Oenfir Aífe

Ceir yn ogystal un aided yn y Cylch Mytholegol, sef
Aided Chlainne Tuirenn

ac un sy'n rhan o'r Cylch Hanesyddol, sef
Aided Muirchertaig meic Erca.

Mytholeg Wyddelig
Llenyddiaeth Wyddeleg
Aífe

Rhyfelwraig gadarn sy'n gymeriad yn y chwedl Wyddeleg Tochmarc Emire  yw Aífe (Gwyddeleg; hefyd Aif'e).

Yn Tochmarc Emire mae hi'n curo'r arwr Cú Chulainn ac wedyn yn cael cyfathrach ag ef ac yn esgor ar fab. Ceir hanes tranc arwrol y mab hwnnw yn y chwedl Aided Oenfir Aífe, sy'n un o chwedlau Cylch yr Ulaid.

Llenyddiaeth Wyddeleg
Mytholeg Wyddelig
Ailill Áine

Roedd Ailill Áine yn frenin chwedlonol neu led-hanesyddol y ceir ei hanes yn y chwedl Wyddeleg Orgain Denna Ríg. Roedd yn teyrnasu ar dalaith Leinster yn y 4g.

Mytholeg Geltaidd
Llenyddiaeth Wyddeleg
Hanes Iwerddon
Ailill Anguba

Arwr chwedlonol y ceir ei hanes yn y chwedl Wyddeleg Tochmarc Étaíne yw Aili ll Anguba .

Mytholeg Wyddelig
Llenyddiaeth Wyddeleg
Ailill mac Mágach

Cymeriad mytholegol yw 'Ailill mac Mágach, sy'n briod a'r frenhines Medb yn chwedlau Cylch yr Ulaid. Mae'n frawd i frenhinoedd Tara a Leinster.

Mytholeg Wyddelig
Llenyddiaeth Wyddeleg