alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
1773

17g - 18g - 19g
1720au 1730au 1740au 1750au 1760au - 1770au - 1780au 1790au 1800au 1810au 1820au
1768 1769 1770 1771 1772 - 1773 - 1774 1775 1776 1777 1778

Digwyddiadau
29 Gorffennaf - Daeargryn yn Gwatemala
26 Tachwedd - Priodas Walter Siddons a Sarah Kemble
Llyfrau
Johann Wolfgang von Goethe - Götz von Berlichingen
Gorchestion Beirdd Cymru, golygwyd gan Rhys Jones o'r Blaenau
Cerddoriaeth
Wolfgang Amadeus Mozart - Offeren y Drindod

Genedigaethau
9 Chwefror - William Henry Harrison, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1841)
6 Hydref - Louis Philippe, brenin Ffrainc (m. 1850)

Marwolaethau
8 Mai - Ali Bey Al-Kabir, brenin yr Aifft, 45
24 Mai - Jan Zach, cyfansoddwr, 73
12 Gorffennaf - Johann Joachim Quantz, fliwtydd a chyfansoddwr, 76
21 Gorffennaf - Howel Harris, diwgygiwr crefyddol, 59
Roy Jenkins

Gwleidydd oedd Roy Harris Jenkins, Arglwydd Jenkins o Hillhead (11 Tachwedd 1920 - 5 Ionawr 2003).

Cafodd ei eni yn Abersychan, Sir Fynwy (Torfaen).  Jenkins oedd Canghellor y Trysorlys rhwng 1967 a 1970.

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Cangellorion y Trysorlys
Llywyddion y Comisiwn Ewropeaidd
Genedigaethau 1920
Marwolaethau 2003
Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Pobl o Dorfaen
Ysgrifenyddion Cartref
Castell Carreg Cennen

Castell ger Llandeilo, Sir Gaerfyrddin, yw Castell Carreg Cennen. Mae'r castell ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. O dan y castell mae rheddfa ac ogof. Mae'r castell yn sefyll rhai milltiroedd i'r dwyrain o Gastell Dinefwr, castell pwysicaf tywysogion Deheubarth a safle eu llys.

Y castell Cymreig
Adeiladwyd y castell cyntaf gan y Cymry, efallai gan Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth, ond roedd pobl yn defnyddio'r safle uwchben craig galchfaen yn yr oesau cynhanesyddol ac yng nghyfnod y Rhufeiniaid. Ceir y cyfeiriad cyntaf at y castell yn 1248 pan ailgipiodd Rhys y castell o ddwylo'r Saeson. Yn 1257 cipiodd Maredudd ap Rhys Gryg, oedd yn gynghreiriad pwysig i'r Tywysog Llywelyn ap Gruffudd yn y de, y castell oddi ar Rhys yn ei dro ac am gyfnod roedd yn safle pwysig ym mrwydrau'r Cymry am annibyniaeth dan y tywysog hwnnw.

Y castell Seisnig
Cafodd y castell cyntaf ei ddifetha'n llwyr ac adeiladwyd y castell sydd yno heddiw gan Edward I, Brenin Lloegr yn y blynyddoedd ar ôl 1277 ac ychwanegwyd iddo yn y bedwaredd ganrif ar ddeg.

Cafodd y castell ei ddifrodi yn ystod gwrthryfel Owain Glyn Dŵr a'i ddifetha ym 1462, yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau.

Traddodiad
Mae yna chwedl fod y castell wedi ei adeiladu gan Urien Rheged a'i fab, Owain a bod yna farchog - efallai'r Brenin Arthur - yn cysgu o dan y castell.

Cadwraeth a mynediad
Mae Castell Carreg Cennen (SN 667 191) ar rhestr Cadw. Mae'n gorwedd ger bentref Trapp, 3 milltir a hanner ar hyd y ffordd yno o dref Llandeilo.

Mae'r graig y saif y castell arni, sef Carreg Cennen, a'r tir o'i chwmpas yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ers 1973.

Llyfryddiaeth
Paul R. Davies, Castles of the Welsh Princes (Abertawe, 1988)

Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Gaerfyrddin
Cadw
Carreg Cennen
Carreg Cennen
Llandeilo
Castell Caerffili

Castell yng nghanol tref Caerffili a adeiladwyd rhwng 1268 a 1271 yw Castell Caerffili. Castell tua 1.2ha cydganol yw e gyda ffos o'i gwmpas. Hwn yw'r castell mwyaf yng Nghymru a'r ail fwyaf yng ngwledydd Prydain.

Hanes 
Adeiladwyd y castell ar safle hen gaer Rufeinig gynharach, gan Gilbert de Clare, Arglwydd Morgannwg a oedd o dras Normanaidd. Yr amcan oedd rhwystro'r Tywysog Llywelyn ap Gruffudd rhag ychwanegu'r tiroedd i'w Dywysogaeth. 
Llwyddodd Llywelyn gipio'r castell yn 1270 ond mewn blwyddyn roedd de Clare yn dechrau ailadeilad'r castell eto.

Yn ystod gwrthryfel Llywelyn Bren yn 1316 ymosododd y Cymry ar y castell. Ymosododd rhan o fyddin Owain Glyndŵr arno hefyd.

Chafodd y castell ddim llawer o ddifrod adeg Rhyfel Cartref Lloegr (1642-1648) ar wahân i'r tŵr de-orllewinol a ddechreuodd wyro.

Adeiladwaith 
Mae Caerffili yn gastell consentrig a amgylchynir gan ffosydd dŵr a chylchoedd o dir. Mae'r tŵr de-orllewinol yn 80 troedfedd o uchder ond yn gwyro allan 13 troedfedd.

Cadwraeth a mynediad 
Mae Castell Caerffili ar rhestr Cadw ac yn hawdd i gyrraedd o ganol tref Caerffili.

Llyfryddiaeth 
William Rees, Caerphilly Castle, a history and description (1937)
H. P. Richards, A History of Caerphilly (1975)

Cyfeiriadau

Adeiladau ac adeiladwaith y 13eg ganrif
Adeiladau rhestredig Gradd I Caerffili
Cadw
Caerffili
Cyfrifiadureg

Astudiaeth o'r seiliau damcaniaethol a chymhwysir mewn cyfrifiaduron yw Cyfrifiadureg. Mae sawl maes gwahanol o fewn y pwnc, rhai yn pwysleisio cyfrifo canlyniadau penodol (megis graffeg cyfrifiadurol), rhai (megis theori cymhlethdod cyfrifiadurol) yn ymwneud â phroblemau cyfrifiannol, ac eraill yn canolbwyntio ar yr heriau mewn gweithredu cyfrifiannau.  Er enghraifft, bwriad astudiaethau theori ieithoedd rhaglennu yw disgrifio cyfrifiannau, tra bod rhaglennu cyfrifiaduron yn cymhwyso ieithoedd rhaglennu i ddatrys problemau cyfrifiadurol penodol.

Gweler hefyd
Cyfrifiadur

 
Cyfrifiaduro
Technoleg gwybodaeth
1772

17g - 18g - 19g
1720au 1730au 1740au 1750au 1760au - 1770au - 1780au 1790au 1800au 1810au 1820au
1767 1768 1769 1770 1771 - 1772 - 1773 1774 1775 1776 1777

Digwyddiadau 
17 Ionawr - Arestio y meddyg Johann Friedrich Struensee a'i chariad, Caroline Matilda, brenhines Sweden.
Mai - Yr actor Walter Siddons yn cysylltu'r teulu Kemble yng Nghaer. 
1 Medi - Sylfaen y Mission San Luis Obispo de Tolosa yng Nghaliffornia
Llyfrau
Robert Fergusson - The Daft Days
Jinny Jenks - Tour through Wales
Iolo Morganwg - Dagrau yr Awen
Daniel Rowland - Pum Pregeth ac Amryw o Hymnau
Cerddoriaeth
Josef Haydn - Offeren Sain Nicolas
 Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfen gemegol Nitrogen gan Daniel Rutherford

Genedigaethau 
10 Mawrth - Friedrich von Schlegel, bardd (m. 1829)
7 Ebrill - Charles Fourier, athronydd (m. 1837)
 18 Ebrill - David Ricardo, economegydd (m. 1823)
2 Mai - Novalis, awdur ac athronydd (m. 1801)
20 Mai - William Congreve, difeisiwr (m. 1828)
 8 Mehefin - Robert Stevenson, peiriannydd sifil (m. 1850)
Gorffennaf - Edward Hughes (Y Dryw), bardd (m. 1850)
 21 Hydref - Samuel Taylor Coleridge, bardd (m. 1834)

Marwolaethau 
8 Chwefror - Augusta o Saxe-Gotha, Tywysoges Cymru, 52
26 Mawrth - Charles Pinot Duclos, awdur, 68
29 Mawrth - Emanuel Swedenborg, athronydd, 84
Llaw

Rhan o'r fraich mewn bodau dynol a phrimasiaid eraill yw llaw. Mae hi'n gallu gafael mewn pethau oherwydd y bysedd sydd arni.

Gweler hefyd
 Bys
 Anatomeg

Anatomeg
Archaeoleg

Astudiaeth wyddonol o hanes a diwylliant dyn drwy ddatguddio a dadansoddi olion ffisegol yw archaeoleg. Gall yr olion fod yn bensaernïol, yn olion dynol, neu'r dirlun hyd yn oed. Nod yr archaeolegydd yw rhoi goleuni ar hanes ac ymddygiad dyn dros dymor hir. Gall anthropoleg fod o help i'r archaeolegwr hefyd. O'r 16eg ymlaen rhoddwyd gogwydd pur wyddonol ar waith yr achaeolegydd. Mae'r dechnoleg ddiweddaraf, gan gynnwys dulliau dyddio radiometrig a charbon ddyddio yn dangos fod bywyd dynol wedi bodoli yng Nghymru ers dros chwarter miliwn o flynyddoedd. Mae'r gwaith diweddaraf ar genynnau'n dangos fod cysylltiad rhwng y pobl cynharaf a thrigolion presennol y wlad.

Dulliau archaeolegol
Mae archaeolegydd yn cloddio safleoedd hanesyddol ac yn dehongli'r gorffennol oddi wrth beth a ddarganfyddir ganddynt wrth gloddio a dod o hyd i bethau fel crochenwaith a darnau arian.

Archaeoleg yng Nghymru
Ymhlith y darganfyddiadau pwysicaf yng Nghymru mae Ogof Pen-y-fai (neu Paviland) a ddarganfuwyd yn 1823 gan William Buckland ac ogof Bont Newydd, Dyffryn Elwy a ddarganfuwyd yn yr 1860au gan Boyd Dawkins. Mae'r darganfyddiadau hyn yn dangos fod olion pobl o'r Hen Oes y Cerrig (neu'r Oes Paleolithig) yma sy'n mynd yn ôl mor bell a 24,000 o flynyddoedd yn achos Dyffryn Elwy a 29,000 yn achos y dyn ifanc 29 oed a gafwyd hyd iddo ym Mhen y Fai.

Yng Nghymru, ceir pedair Ymddiriedolaeth Archaeoleg:
Ymddiriedolaeth Archaeoleg Gwynedd yn y gogledd-orllewin
Ymddiriedolaeth Archaeoleg Clwyd-Powys (CPAT) yn y gogledd-ddwyrain
Ymddiriedolaeth Archaeoleg Dyfed yn y de-orllewin
Ymddiriedolaeth Archaeoleg Morgannwg-Gwent yn y de-ddwyrain.

Ceir hefyd corff a sefydlwyd yn 1908 sy'n cofnodi safleoedd fesul sir, sef y Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru.

Archaeolegwyr enwog
Giovanni Battista Belzoni
Lewis Binford
Howard Carter
Jean-Francois Champollion
Arthur Evans
 Cyril Fox
Henry Austin Layard
Flinders Petrie
W. F. Grimes
Heinrich Schliemann
Mortimer Wheeler: ceidwad archaeoleg yr Amgueddfa Genedlaethol a gyhoeddodd yr adroddiad safonol cyntaf ar archaeoleg yng Nghymru.
V. E Nash-Williams
J. J. Winckelmann
Leonard Woolley

Gweler hefyd
Geiriadur Termau Archaeoleg
Paleoanthropoleg

Darllen pellach
C.W. Ceram, Gods, Graves and Scholars (Götter, Gräber und Gelehrte, Hamburg, 1949; cyfieithiad Saesneg 1951, Llundain; ail argraffiad diwygiedig, Llundain, 1967, a sawl argraffiad diweddarach). Arolwg da a darllenadwy o hanes archaeoleg.
Eric S. Wood, Collins Field Guide to Archaeology in Britain (Llundain, 1963; sawl argraffiad diweddarach)

Cyfeiriadau

Anthropoleg
 
Difyrweithiau
Gwyddorau cymdeithas
James o St George

Pensaer milwrol Edward I, brenin Lloegr oedd Jacques de Saint-Georges d'Espéranche neu James o St George (tua 1230 - 1309). Cafodd ei eni yn Saint-Prex sydd bellach yn rhan o Vaud yn y Swistir. Roedd yn frodor o Savoie, rhanbarth hanesyddol sy'n cynnwys rhannau o'r Swistir, Ffrainc a'r Yr Eidal erbyn hyn.

Roedd James yn cael ei ystyried fel pensaer milwrol pennaf ei gyfnod. Cynlluniodd sawl castell consentrig, er enghraifft Castell Caernarfon, Castell Harlech, Castell Conwy a Chastell Biwmares yng ngogledd Cymru. Roedd yn gwnstabl cyntaf Castell Harlech, hefyd.

Cyfeiriadau 

Genedigaethau'r 1230au
Marwolaethau 1309
Penseiri Ffrengig
Pobl o Savoie
Cadw

Gwasanaeth amgylchedd hanesyddol Cymru yw Cadw sy'n rhan o Adran Economi, Gwyddoniaeth a Thrafnidiaeth Llywodraeth Cymru. Mae'n chwarae rôl debyg i English Heritage yn Lloegr a Historic Scotland yn yr Alban. Fe'i sefydlwyd ym 1984. Lleolir ei bencadlys yn Nhrefforest. Mae'n rhestru henebion ac yn sicrhau eu bod yn cael eu cynnal ac yn agored i'r cyhoedd.

Mae henebion Rhufeinig, tai hanesyddol, cestyll, ac abatai i gyd ymhlith yr adeiladau yng ngofal Cadw. Rhoddir isod restr o rai ohonynt, yn nhrefn yr wyddor, gyda dolen i dudalennau ar wefan Cadw.

Nodau ac amcanion
Gwaith Cadw yw amddiffyn amgylchedd hanesyddol Cymru, a'i wneud yn hygyrch. I'r diben hynny mae ganddo bedwar nod:

Gwarchod treftadaeth Cymru i'r safon orau bosibl.
Helpu i gynnal cymeriad unigryw tirweddau a threfi Cymru.
Helpu pobl i ddeall a gofalu am eu lle a'u hanes - a lle Cymru yn y byd.
Gwneud gwahaniaeth gwirioneddol i les pobl yng Nghymru.

Detholiad o eiddo a warchodir gan CADW

Map Lleoliad

Cyfeiriadau

Dolen allanol 

Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghymru
Archaeoleg Cymru
 
Cadwraeth yng Nghymru
Rhestrau Cymru
Sefydliadau Cymru
Sefydliadau 1984
Twristiaeth yng Nghymru
Troed

Rhan isaf y goes mewn bodau dynol a sawl anifail arall yw troed, sef y rhan honno rydym yn ei gyffwrdd â'r ddaear wrth gerdded. Mae'n cael ei defnyddio i sefyll neu i symud ac yn ddefnyddiol iawn i gicio pêl.

Fe'i ceir yn yr hwiangerdd honno:
Dau gi bach yn mynd i'r coed
Esgid newydd am bob troed...

Gweler hefyd 
 Anatomeg ddynol
 Bys troed
 Chwant traed

 
Anatomeg
Castell Penfro

Castell ar lan yr afon yng nghanol tref Penfro, Sir Benfro, yw Castell Penfro. Cychwynnwyd ar y gwaith o'i godi ym 1093 gan Roger o Drefaldwyn yn gastell pren, fel rhan o ymdrech y Normaniaid i oresgyn Cymru. Ceir ogof o dan y castell a gafodd ei defnyddio fel storfa. Dywedir fod pobl wedi darganfod darnau arian Rhufeinig ynddo. Ni chipiwyd y castell gan y Cymry er gwaethaf sawl ymosodiad.

Hanes
O Gastell Penfro y lansiodd y Normaniaid eu hymdrech i oresgyn Iwerddon.

Ym 1138 cafodd Gilbert de Clare, Iarll 1af Penfro y castell. Ar ôl hynny roedd Siasbar Tudur yn ei feddiannu. Ym 1456 ganwyd Harri Tudur yn y castell, a fyddai'n ddiweddarach yn frenin Lloegr a sefydlydd llinach frenhinol y Tuduriaid. Ei fam oedd Margaret Beaufort, chwaer-yng-nghyfraith i weddw Siaspar Tudur.

Yn ystod Ail Ryfel Cartref Lloegr cafodd y castell ei warchae a'i ddifrodi, ond chafodd o ddim ei gipio mewn brwydr.

Cadwraeth a mynediad
Mae'r castell ar rhestr Cadw ac yn ei ofal.

Oriel

Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Benfro
Cadw
Penfro
Penfro
Y Normaniaid yng Nghymru
Macsen Wledig

Rheolwr yr Ymerodraeth Rufeinig Orllewinol oedd Macsen Wledig (Lladin: Magnus Maximus, tua 335 – 28 Gorffennaf 388), o gwymp yr Ymerodraeth ym 383 tan ei farwolaeth ym 388.

Celt-Iberiad (Celt o'r Sbaen Rufeinig) oedd Macsen Wledig a ddaeth i ynysoedd Prydain yn y 360au. Cafodd ei orseddu yn Ymerawdwr gan ei fyddin tra roedd ef a hwy yn gwasanaethu yng ngwledydd Prydain. Gorchfygodd ei brif elyn Gratianus ger Paris ac ar ôl hynny fe'i lladdwyd ganddo mewn brwydr yn Lyons ar 25 Awst 383. Cododd Macsen Wledig brifddinas yn Augusta Treverorum (Almaeneg: Trier) ac roedd yn Gristion.

Cafodd Macsen Wledig ei ddal a'i ladd gan ei gyn-noddwr Theodosius I yn Aquileia ger Trieste yn nhalaith Illyria ar 28 Gorffennaf 388.

Traddodiadau Cymreig

Yn ôl y chwedl Gymreig ganoloesol Breuddwyd Macsen Wledig, priododd Macsen Elen Luyddog, merch Eudaf o ardal Segontium, y gaer Rufeinig ger Caernarfon, ac mae peth tystiolaeth bod y stori yn wir. Yn yr achau Cymreig nodir Sant Peblig ac Owain fab Macsen Wledig yn feibion Macsen ac Elen.

Yn ôl y traddodiad Cymreig, Macsen oedd yn gyfrifol am ymadawiad lluoedd Rhufain o Gymru 20 mlynedd cyn gweddill Prydain. Gadawodd Macsen diroedd Cymru yn nwylo’r bobl frodorol, gan gyflwyno trefn o hunanlywodraeth a barodd tua naw cant o flynyddoedd. Am y rheswm hwnnw, mae Macsen wedi ei ystyried yn ’Dad y Genedl Gymreig’.

Dywed Gwynfor Evans mai'r Cymry yn unig o holl bobloedd yr Ymerodraeth wrthsafodd y Germaniaid yn llwyddiannus yn dilyn cwymp yr Ymerodraeth Rufeinig, a bu’r drefn a gyflwynodd Macsen yn un o'r rhesymau pennaf dros hynny.

Mae gan Dafydd Iwan gân enwog sy'n cyfeirio at Macsen, sef "Yma o Hyd".

Llyfryddiaeth
Gwynfor Evans, Macsen Wledig a Geni'r Genedl Gymreig (Abertawe, d.d.= 1983)

Cyfeiriadau

Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Genedigaethau'r 330au
Hanes traddodiadol Cymru
Marwolaethau 388
Milwyr Ymerodraeth Rhufain
Ymerodron Rhufeinig
Castell Biwmares

Castell ar gyrion tref Biwmares, Ynys Môn, yw Castell Biwmares.

Cafodd ei gynllunio gan James o St George yn gastell consentrig gyda ffos o'i gwmpas. Fe'i adeiladwyd ar lan Afon Menai gan Edward I, brenin Lloegr, rhwng 1295 a 1298, ar ôl gwthryfel Madog ap Llywelyn. Dinistriwyd tref Llan-faes yn y gwrthryfel hwnnw, a chafodd rhai o'r cerrig o'r fynachlog enwog eu defnyddio i godi'r castell. Am ryw reswm chafodd y castell byth ei gwblhau.

Cipiwyd y castell gan gefnogwyr Owain Glyndŵr yn ystod gwrthryfel y tywysog.

Ar 27 Gorffennaf 1593, cafodd yr offeiriad Catholig o Gymro  William Davies, a gofir am ei ran yng nghyhoeddi Y Drych Cristianogawl, y llyfr cyntaf i gael ei argraffu yng Nghymru, ei ddienyddio yn y castell trwy ei grogi, diberfeddu a chwarteru. Canoneiddwyd William Davies gan y Pab yn 1987.

Erbyn 1609 roedd y castell yn furddun.

Adeg Rhyfel Cartref Lloegr roedd castell Biwmares mewn man allweddol gan ei fod yn rheoli rhan o'r daith rhwng Iwerddon a Lloegr.
Roedd teulu Thomas Bulkeley, wedi bod yn ymwneud a rheoli'r castell am ganrifoedd ac roedd Thomas Bulkeley yn gefnogol i'r Brenin. Erbyn 1646 roedd y Pengryniaid wedi cael buddugoliaeth ar luoedd y brenin.  Gwrthryfeloedd Ynys Môn yn erbyn y Senedd eto yn 1648, ond bu rhaid iddyn nhw ildio yr ail waith yn yr Hydref.

Cynhaliwyd eisteddfod yng nghwrt y castell yn 1832.Oedd Castell Biwmares mond yn cymud 1 blunedd i gwyneud.

Mae'r castell yng ngofal Cadw, ac mae'n un o'r atyniadau pennaf i dwristiaid ym Môn. Fe'i gosodwyd ar restr Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO yn 1986, fel rhan o'r safle Cestyll a Muriau Trefi'r Brenin Edward yng Ngwynedd.

Cyfeiriadau 

Adeiladau ac adeiladwaith yr 1290au
Adeiladau rhestredig Gradd I Ynys Môn
Biwmares
Cadw
Biwmares
Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Nghymru
Castell Conwy

Castell canoloesol yn nhref Conwy ar lan afon Conwy yw Castell Conwy. Cynllunwyd y castell gan y pensaer Ffrengig James o St George ac fe'i adeiladwyd gan Edward I, brenin Lloegr, er fod Rhisiart o Gaer yn gyfrifol yn y dechrau (1283). Adeiladwyd y castell a'r dref gaerog ar ben adfeilion Abaty Aberconwy, a ddinistrwyd gan Edward er mwyn defnyddio'r safle, ac mae mur o gwmpas y dref gyfan gan mai Saeson oedd trigolion y dref newydd. Roedd Castell Conwy, yn wahanol i nifer o gestyll eraill James o St George, heb fod yn gonsentrig ond yn cael ei godi yn ôl cynllun llinellol oherwydd ffurf y safle creigiog. Mae'r wyth tŵr anferth gyda'u tyredau a'r muriau cysylltu i gyd yn gyfan.

Mae'r castell yng ngofal Cadw. Fe'i gosodwyd ar restr Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO yn 1986, fel rhan o'r safle Cestyll a Muriau Trefi'r Brenin Edward yng Ngwynedd.

Hanes
Codwyd Castell Conwy gan frenin Lloegr ar ôl iddo orchfygu Teyrnas Gwynedd, calon Tywysogaeth Cymru annibynnol, yn 1282-83. Roedd yn un o gylch o gestyll newydd - yn cynnwys Castell Caernarfon, Castell Biwmares a Chastell Harlech - a godwyd gan y Saeson o amgylch Gwynedd i'w gwarchod yn nwylo'r brenin rhag y Cymry gwrthryfelgar.

Ym 1401, yn ystod gwrthryfel Owain Glyndŵr, cipiodd ei gefnogwyr Rhys ap Tudur a'i frawd Gwilym ap Tudur y castell, a llosgwyd y dref.

Gefeilliwyd Castell Conwy â Chastell Himeji, Japan mewn seremoni ffurfiol yn Himeji ar 29 Hydref 2019.

Oriel

Cyfeiriadau

Adeiladau ac adeiladwaith y 13eg ganrif
Adeiladau rhestredig Gradd I Conwy
Cadw
Conwy
Conwy (tref)
Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Nghymru
Castell Dolwyddelan

Castell o flaen bwlch yn y mynyddoedd ger pentref Dolwyddelan yn Nyffryn Lledr, Gwynedd, yw Castell Dolwyddelan. Mae'r castell yn sefyll mewn lle strategol, yn amddiffyn y fynediad i Wynedd o'r dwyrain ac o gyfeiriad Conwy. Mae ar restr safleoedd treftadaeth Cadw. Amddynnai rhannau uchaf cwmwd Nant Conwy.

Hanes
Cyn i'r castell presennol gael ei godi roedd y dyffryn yn cael ei amddiffyn gan gastell llai, a adwaenir heddiw fel Tomen y Castell. Ar y safle ceir craig gydag olion aneglur muriau twr amddiffynnol sy'n gorwedd chwarter milltir i'r de-ddwyrain o'r castell presennol.

Codwyd Castell Dolwyddelan gan dad Llywelyn Fawr, Iorwerth Drwyndwn. Mae'n bosibl bod Llywelyn Fawr wedi cael ei eni yma, neu yn Tomen Castell, tua 1173.

Roedd yn safle pwysig iawn i Llywelyn ein Llyw Olaf. Roedd un o'r ddau gastell (Dolbadarn oedd y llall) a etifeddodd. Roedd y tir o'i gwmpas yn safle ar gyfer cadw gwartheg i fwydo'r fyddin, un o gyfres o vaccaria tywysogaidd yn Eryri. Roedd Llywelyn yn cadw rhan o'i drysor yn y castell yn ogystal, er mwyn diogelwch. O bryd i'w gilydd byddai llys ar gylch y tywysog yn cael ei gynnal yno yn ogystal, fel y bu ar 9 Awst, 1275, er enghraifft. Felly tyfodd y castell i fod yn llawer mwy nag amddiffynfa yn unig; chwareai ran bwysig yn economi a gweinyddiaeth Tywysogaeth Gwynedd hefyd.

Cipiwyd y castell gan Edward I a'i luoedd ar y 18 Ionawr, 1283. Roedd y Saeson yn canolbwyntio ar y cestyll ar yr arfordir ac ni ddefnyddiwyd Dolwyddelan ar ôl 1290.

Yr adeilad
Mae gan y castell dau dŵr. Codwyd y gorthwr (keep) gwreiddiol ar ddiwedd y 12g neu ar ddechrau'r 13g; yr oedd iddi seler ynghyd â stafell ar y llawr cyntaf gyda grisiau cerrig allanol yn arwain iddi. Roedd y fynedfa i'r gorthwr yn cael ei amddiffyn gan bont godi ac adeilad blaen.

Mae llenfur o gerrig lleol yn amylghynu'r safle heddiw ond mae'n bosibl bod hwnnw wedi disodli palis pren cynharach, efallai yn gynnar yn y 13g.

Ymddengys i'r ail dwr ar y safle gail ei godi gan Llywelyn ap Gruffudd rhywbryd rhwng 1250 a 1270. Mae'n dwr petryal cadarn yng nghornel ogledd-orllewinol y castell ac mae'n wynebu'r gogledd.

Ychwanegwyd llawr arall at y gorthwr gwreiddiol yn y bymthegfed ganrif gan Maredudd ab Ieuan, uchelwr o Ddolwyddelan. Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg cafodd y gorthwr ei atgyweirio'n sylweddol. Y twr hwn yw'r mwyaf amlwg o'r ddau dwr heddiw, ond yn yr Oesoedd Canol buasai'r twr gorllewinol wedi bod yn llawer mwy trawiadol.

Mynediad
Mae'r castell yng ngofal Cadw ac ar agor i'r cyhoedd. Ceir maes parcio wrth ymyl yr A470 ar y ffordd i Flaenau Ffestiniog ar ôl gadael Dolwyddelan. Mae llwybr yn dringo o'r maes parcio i'r castell.

Llyfryddiaeth
Richard Avent, Cestyll Tywysogion Gwynedd (Caerdydd, 1983). ISBN 978-0-11671-134-2
Paul R. Davies, Castles of the Welsh Princes (Abertawe, 1988). ISBN 978-0-86243-970-5
J. Beverley Smith, Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru (Caerdydd, 1986). ISBN 978-0-70830-884-4

Adeiladau ac adeiladwaith yr 11eg ganrif
Adeiladau rhestredig Gradd I Conwy
Cadw
Dolwyddelan
Dolwyddelan
Dolwyddelan
1771


17g - 18g - 19g
1720au 1730au 1740au 1750au 1760au - 1770au - 1780au 1790au 1800au 1810au 1820au
1766 1767 1768 1769 1770 - 1771 - 1772 1773 1774 1775 1776

Digwyddiadau
9 Ionawr - Go-Momozono yn dod ymerawdwr Japan

Llyfrau
Claude Joseph Dorat - Les Sacrifices de l'amour
Williams Evans - A New English-Welsh dictionary
Henry Mackenzie - The Man of Feeling
Thomas Pennant - A Tour in Scotland

Drama
Denis Diderot - Le Fils Naturel
Carlo Goldoni - Le Bourru Bienfaisant
Hugh Kelly - Clementina

Cerddoriaeth
Wolfgang Amadeus Mozart - Symffoni rhif 12
Antonio Salieri - Armida (opera)

Genedigaethau
13 Ebrill – Richard Trevithick, difeisiwr (m. 1833)
[[14 Mai] – Robert Owen, sosialydd (m. 1858)
5 Mehefin – Ernst I o Hanofer (m. 1851)
27 Gorffennaf – Simon Yorke, gwleidydd (m 1858)
14 Awst - Syr Walter Scott (m. 1832)
11 Medi – Mungo Park, fforiwr (m. 1806)
25 Rhagfyr – Dorothy Wordsworth (m. 1855)

Marwolaethau
30 Gorffennaf – Thomas Gray, bardd, 54
15 Mai – Thomas Morgan o Rhiwpera, gwleidydd, 43
9 Mehefin – Richard Trevor, esgob, 63
17 Medi – Tobias Smollett, nofelydd, 50
26 Rhagfyr – Claude Adrien Helvétius, athronydd, 56

Cyfeiriadau
1770

17g - 18g - 19g
1720au 1730au 1740au 1750au 1760au - 1770au - 1780au 1790au 1800au 1810au 1820au
1765 1766 1767 1768 1769 - 1770 - 1771 1772 1773 1774 1775

Digwyddiadau 
Sefydlu Cymdeithas y Gwyneddigion yn Llundain
5 Mawrth - Cyflafan Boston
16 Mai - Priodas Marie Antoinette o Awstria a Louis XVI o Ffrainc
Llyfrau
James Beattie - An Essay on the Nature and Immutability of Truth
Robert Jones - Lleferydd yr Asyn
Cerddoriaeth
Christoph Willibald Gluck - Paride ed Elena (opera)
Wolfgang Amadeus Mozart - Symffoni rhif 11

Genedigaethau 
20 Mawrth - Friedrich Hölderlin, awdur (m. 1843)
7 Ebrill - William Wordsworth, bardd (m. 1830)
30 Ebrill - David Thompson, mapiwr (m. 1857)
27 Awst - Georg Hegel, athronydd (m. 1831)
17 Rhagfyr - Ludwig van Beethoven, cyfansoddwr (m. 1827)

Marwolaethau 
26 Chwefror - Giuseppe Tartini, cyfansoddwr, 77
27 Mawrth - Giovanni Battista Tiepolo, arlunydd, 74
24 Awst - Thomas Chatterton, bardd, 17
Braich

Aelod uchaf mamolion deudroed yw braich, wedi'i lleoli rhwng yr ysgwydd a'r llaw. Mae'r gair Cymraeg braich yn gytras â bregh, brygh yn y Gernyweg a brec'h yn y Llydaweg ac mae'r tri gair hyn yn tarddu o'r gair Lladin bracchium. Fe'i cofnodir yn Gymraeg mor bell yn ôl â 1200: '..hyd nes y cyrhaeddodd at hyd braich...'.

Anatomi 

Mae'r fraich yn cynnwys 30 asgwrn, cymalau, cyhyrau a gwythiennau gwaed. Mae'r rhan fwyaf o'r cyhyrau'n cael eu defnyddio'n ddyddiol i wneud tasgau dyddiol, arferol.

Yr esgyrn 

Yn bôn y fraich ceir asgwrn a elwir yn hwmerws. Mae'n cyfarfod y balfais ychydig yn uwch na chymal yr ysgwydd a chyda'r wlna a'r radiws yn y cymal penelin.

Mae'r hwmerws yn asgwrn cryf iawn a gall godi, ar gyfartaledd, 300 pwys.

Gweler hefyd 
Anatomeg

Cyfeiriadau

Anatomeg
Afu

Erthygl yw hon am un o brif organau'r corff a elwir hefyd yn iau. Am ystyron eraill gweler Iau (gwahaniaethu).

Organ metabolaidd pwsyig i anifeiliaid asgwrn-cefn a rhai anifeiliaid eraill yw'r afu neu iau. Mewn bod dynol mae wedi'i leoli yn chwarter uchaf, dde o'r abdomen, o dan diaffram y thoracs.

Mae ganddo sawl pwrpas gan gynnwys 'puro' metabolion, creu protein a biocemegolion hanfodol ar gyfer treulio bwyd.

Swyddogaethau yr afu 
 Glanhau gwaed.
 Cadw glycogen.
 Syntheseiddio protein.
 Cynhyrchu bustl.

Clefydau yr afu 
 Llid yr afu (neu hepatitis)
 Caledwch yr afu (neu sirosis)
 Canser

Cyfeiriadau

Afu
System iwrein
Castell Cricieth

Castell canoloesol Cymreig yw Castell Cricieth, sy'n sefyll ar glogwyn ar lan Bae Tremadog, ar ymyl tref Cricieth, Gwynedd, yng ngogledd Cymru. Mae gan y castell dŷ porth cadarn a thri thŵr a gysylltir gan fur amgylchynnol. Mae wedi'i gofrestru gan fel Gradd 1 ac yn cael ei warchod a'i gynnal gan Cadw.

Hanes

Cyfnod y ddau Lywelyn
Codwyd y castell yn y drydedd ganrif ar ddeg gan Lywelyn ap Iorwerth (Llywelyn Fawr), Tywysog Gwynedd a'i ŵyr, Llywelyn ap Gruffydd. Dechreuodd Llywelyn Fawr ar y gwaith tua'r flwyddyn 1230 gan godi tŷ porth trawiadol, tŵr petryal de-ddwyreiniol a llenfur oddi amgylch y cwrt mewnol. Ymddengys na ddefnyddiwyd y safle cyn hynny. Mae un traddodiad yn honni fod Llywelyn ap Iorwerth wedi cael ei garcharu yn y castell am gyfnod byr gan ei frawd Dafydd yn ystod y brwydro dros olyniaeth coron Gwynedd.

Ychwanegodd Llywelyn ap Gruffudd y llenfur oddi amgylch rhan o'r ward allanol, a'r tŵr de-orllewinol lle cafwyd enghreifftiau cain o gerfwaith carreg pan archwilwyd y safle gan archaeolegwyr. Cynhelid ei lys ar gylch yn y castell ar 26 Chwefror, 1274, a diau iddo gael ei ddefnyddio at y perwyl hwnnw ganddo fo a'i ragflaenwyr sawl gwaith cyn hynny.

Ym meddiant Coron Lloegr
Cafodd y castell ei gipio gan Edward I, brenin Lloegr, yn ystod ei ail ryfel ar Gymru (1282 - 83). Cryfhaodd Edward y castell, yn bennaf y tŷ porth, prif amddiffyn y castell. Nid yw'n sicr os dylir priodolir y trydydd tŵr i Edward I ynteu Llywelyn ein Llyw Olaf (yn erbyn ei ddyddio i gyfnod Edward y mae'r ffaith ei fod yn dŵr hirsgwar tebyg i dyrrau eraill a geir mewn rhai o'r cestyll Cymreig).

Yn ail hanner y 13g y marchog enwog Syr Hywel y Fwyall oedd Cwnstabl (ceidwad) y castell.

Gwrthryfel Glyn Dŵr
Yn ystod gwrthryfel Owain Glyn Dŵr cafodd y castell ei gipio ac ei losgi. Disgrifir y digwyddiad a'r amgylchiadau lleol yn nofel hanesyddol cofiadwy J.G. Williams, Betws Hirfaen (gw. isod).

Disgrifiad Iolo Goch o'r castell

Canodd y bardd Iolo Goch gywydd i Syr Hywel y Fwyall, rywbryd yn y 1370au efallai. Erbyn yr amser hynny roedd y castell wedi troi'n llys i'r uchelwr lleol o Gymro. Disgrifia Iolo'r castell uwchben tonnau geirw'r môr, y gwŷr wrth y byrddau'n chwareu gemau a'r merched yn llunio brodwaith wrth i'r haul disgleirio trwy'r ffenestri gwydr (peth prin iawn yn y cyfnod hwnnw oedd gwydr):

Cyntaf y gwelaf mewn gwir
Caer fawrdeg acw ar fordir,
A chastell gwych gorchestawl,
A gwŷr ar fyrddau, a gwawl,
A glasfor wrth fur glwysfaen,
A geirw am groth tŵr gwrm graen...
A'i llawforynion ton teg --
Ydd oeddynt hwy bob ddeuddeg
Yn gwau sidan glân gloywliw
Wrth haul belydr drwy'r gwydr gwiw.

Oriel luniau

Llyfryddiaeth
Richard Avent, Cestyll Tywysogion Gwynedd (Caerdydd, 1983).
J.G. Williams, Betws Hirfaen (Dinbych, 1968)

Cyfeiriadau

Adeiladau ac adeiladwaith y 13eg ganrif
Adeiladau rhestredig Gradd I Gwynedd
Cadw
Cricieth
Cricieth
Cricieth
Terry Griffiths

Chwaraewr snwcer o Gymru yw Terry Griffiths (ganwyd 16 Hydref 1947)

Cafodd ei eni yn Llanelli. Cyn troi yn chwaraewr snwcer proffesiynol 1978 roedd yn bostman yn y dre ac o fewn blwyddyn 1979 yr oedd wedi ennill pencampwriaeth y byd. Curodd Eddie Charlton yn y rownd gyn-derfynol a Dennis Taylor yn y rownd derfynol. O ganlyniad ef oedd y chwaraewr cyntaf  erioed i ennill Pencampwriaeth Snwcer y Byd a oedd wedi dechrau'r bencampwriaeth yn y rowndiau rhagbrofol.

Mae yn rhedeg ei glwb snwcer ei hun yn Llanelli a Chaerfyrddin ac wedi hyfforddi Mark Williams, Stephen Hendry a Matthew Stevens

Chwaraewyr snwcer Cymreig
Genedigaethau 1947
Pobl o Lanelli
1769

17g - 18g - 19g
1710au 1720au 1730au 1740au 1750au - 1760au - 1770au 1780au 1790au 1800au 1810au
1764 1765 1766 1767 1768 - 1769 - 1770 1771 1772 1773 1774

Digwyddiadau
13 Ebrill - Mae Capten James Cook yn cyrraedd yn Tahiti.
Llyfrau
Nicolas-Edme Rétif - Le Pied de Fanchette
Tobias Smollett - The History and Adventures of an Atom
Barddoniaeth
Basílio da Gama - O Uruguai
Cerddoriaeth
Carl Philipp Emmanuel Bach - Die Israeliten in der Wüste (oratorio)
Wolfgang Amadeus Mozart - Te Deum yn C

Genedigaethau
10 Ionawr - Michel Ney, milwr (m. 1815)
2 Chwefror - Griffith Williams (Gutyn Peris), bardd (m. 1838)
1 Mai - Arthur Wellesley, Dug 1af Wellington (m. 1852)
15 Awst - Napoleon Bonaparte (m. 1821)
 14 Medi - Alexander von Humboldt (m. 1859)

Marwolaethau
2 Chwefror - Pab Clement XIII, 75
Gorffennaf - Goronwy Owen, bardd, 46
Gwaed

Mae gwaed yn hylif coch sy'n cylchredeg yng ngwythiennau, rhydwelïau a chalon bodau dynol a fertebratau eraill. Mae'n cynnwys yr hylif plasma, a chelloedd sy'n llifo drwyddo: celloedd coch (erythrosytau), platennau (thrombosytau) a chelloedd gwyn (lewcosytau).

Dyma'r brif system drafnidiaeth o fewn y corff, sy'n darparu ocsigen i holl organau a chelloedd y corff. Swydd y celloedd coch yw cludo ocsigen o amgylch y corff i roi egni i'r cyhyrau. Celloedd coch yw'r unig gelloedd yn y corff sydd ddim yn cynnwys cnewyllyn. Swydd y celloedd gwyn yw ymladd heintiau a saldra sy'n ceisio ymosod ar y corff. Mae plasma yn gyfrifol am gludo carbon deuocsid.

Mae nifer o dermau meddygol yn dechrau gyda hemo- neu hemato- yn dod o'r gair hen Roeg am waed - αἷμα (haima).

Caiff gwaed ei bwmpio trwy'r corff gan y galon. Mae rhwng pedwar a hanner i bum litr o waed yng nghorff dyn cyffredin.

Lliw 
Mae lliw gwaed dynol yn dibynnu ar faint o ocsigen sydd ynddo, oherwydd bod hyn yn effeithio ar gyflwr ocsideiddio yr atomau haearn yn yr hemoglobin – ac mae hyn yn dibynnu ar le'r gwaed yn y system gylchredol. Yn y rhydwelïau a'r capilarïau (mân-wythiennau), mae lefelau'r ocsigen yn uchel ac mae'r gwaed yn goch llachar. Yn y gwythiennau, mae'r gwaed yn cynnwys llai o ocsigen, ac mae ei liw yn goch tywyll.

 
Haemotoleg
Hylifau corfforol
Meinweoedd
System gardiofasgwlaidd
Tafod

Gweler hefyd: cerdd dafod, ac Y Tafod, cylchgrawn Cymdeithas Yr Iaith.

Sypyn o gyhyrau yn y geg ddynol a'r rhan fwyaf o anifeiliaid asgwrn cefn yw'r tafod. Mae e'n  gallu trin a blasu bwyd yn ogystal â bod yn gymorth i fodau dynol siarad. Fe'i ddefnyddir wrth gusanu hefyd.

Diarhebion ac idiomau
 Da dant i atal tafod
 "Dal dy dafod!" hynny yw: "Paid â siarad!"
 Tafod cloch = y rhan sy'n ysgwyd yn erbyn ochr y gloch

Gweler hefyd
 Tafod Elai: papur bro
 Tafod Tafwys: papur bro
 Tafod y Ddraig: cylchgrawn Cymdeithas yr Iaith

Ceg
Bae Tremadog

Bae yng Ngwynedd yng ngogledd Cymru yw Bae Tremadog. Mae yng ngogledd-ddwyrain Bae Ceredigion ac i'r dwyrain o Lŷn. Mae Pwllheli, Cricieth a Harlech yn drefi ar lannau Bae Tremadog.

Tremadog
Daearyddiaeth Gwynedd
Bae Ceredigion

Bae yn Sianel San Siôr yng ngorllewin Cymru yw Bae Ceredigion. Mae'r siroedd Gwynedd, Ceredigion a gogledd Sir Benfro yn ffinio â Bae Ceredigion. Gorwedd Penrhyn Llŷn i'r gogledd. Ceir tir amaeth da ar lannau'r bae.

Natur a daearyddiaeth
Nodweddir arfordir y bae gan nifer o draethau braf gyda thywod gwyn. Mae bywyd gwyllt yr ardal yn unigryw ac yn cynnwys poblogaeth bwysig o ddolffinau a nifer o adar môr.

Trefi

Aberystwyth
Aberaeron
Cei Newydd
Abergwaun

Afonydd
Mae sawl afon yn llifo i'r bae. Y pwysicaf yw:
Afon Teifi
Afon Rheidol, yn Aberystwyth
Afon Ystwyth, yn Aberystwyth
Afon Dyfi
Afon Aeron
Afon Mawddach
Afon Glaslyn
Afon Erch

Ynysoedd
Er nad oes llawer o ynysoedd yn y bae mae'n cynnwys un o ynysoedd pwysicaf Ynys Enlli, ynghyd ag Ynysoedd Tudwal yn y gogledd ac Ynys Aberteifi ac Ynys Lochdyn yn y de.

Hanes a thradodiadau
Hyd at yr 20g roedd trefi a phorthladdoedd Bae Ceredigion yn gartref i ddiwydiant morol pur sylweddol. Hwyliai llongau o Borthmadog dros Gefnfor Iwerydd ac i Ewrop, a bu Aberteifi yn bwysicach na Chaerdydd fel porthladd ar un adeg.

Yn llên gwerin Cymru, cysylltir y bae â sawl chwedl. Y fwyaf adnabyddus yn ddiau yw chwedl Cantre'r Gwaelod, y cantref a foddiwyd gan y môr ar noson stormus diolch i esgeulusdod Seithenyn. Ceir yn ogystal sawl traddodiad am fôr-forwynion, yn arbennig yng Ngheredigion.

Cyfeiriadau

 
Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Arfordir Ceredigion
Arfordir Gwynedd
Arfordir Sir Benfro
Ceredigion
Môr Iwerddon
Sianel San Siôr

Culfor rhwng Cymru ac Iwerddon yw Sianel San Siôr neu Fôr Cymru. Mae'n cysylltu Môr Iwerddon a Chefnfor yr Iwerydd.

Cyfeiriadau 

Cefnfor yr Iwerydd
Daearyddiaeth Cymru
Daearyddiaeth Lloegr
Daearyddiaeth Iwerddon
Bae

Cilfach fôr yw bae sy'n cael ei amddiffyn gan benrhyn neu wal rhag y tonnau geirwon; mae amddiffynfa o'r fath naill ai'n naturiol neu'n waith gan ddyn i greu harbwr. Effaith hyn yw fod y gywnt yn gostwng neu'n tawelu. Defnyddir y term "gwlff" i ddisgrifio bae mawr.

Gweler hefyd
Bae Caernarfon
Bae Ceredigion
Bae Conwy
Bae Tremadog

Cyfeiriadau

 
Cyrff dŵr
Daearyddiaeth arfordirol
Tirffurfiau arfordirol a chefnforol
Bae Caernarfon

Bae yng ngogledd Cymru rhwng Llŷn ac Ynys Môn yw Bae Caernarfon. Mae Nefyn, Trefor, Clynnog Fawr, Dinas Dinlle, Aberffraw a Rhosneigr ar lannau y bae.

Caernarfon
Daearyddiaeth Gwynedd
Daearyddiaeth Ynys Môn
Môr Iwerddon
Bae Conwy

Bae yng ngogledd Cymru rhwng sir Conwy ac Ynys Môn yw Bae Conwy. Mae trefi Biwmares, Llanfairfechan, Penmaenmawr a Chonwy ar lannau'r bae. Enwir y bae ar ôl Afon Conwy, y brif afon sy'n llifo iddi.

Mae Bae Conwy'n rhan o Fôr Iwerddon. Llifa Afon Menai trwy ran ogleddol y bae.

Rhai lleoedd ar lan Bae Conwy

Gwrth-glocwedd:

Môn
Ynys Seiriol
Penmon
Llanfaes
Biwmares

Gwynedd
Bangor (rhannol)
Porth Penrhyn
Traeth Lafan (rhannol yn sir Conwy hefyd)

Conwy
Llanfairfechan
Penmaenmawr
Dwygyfylchi
Conwy
Deganwy
Llandudno (rhannol)
Pen-y-Gogarth

Cadwraeth
Gyda Afon Menai, dynodwyd Bae Conwy yn Ardal Gadwraeth Arbennig.

Cyfeiriadau

Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Arfordir Conwy
Arfordir Gwynedd
Arfordir Ynys Môn
Conwy
Môr Iwerddon
Bae Lerpwl

Bae sy'n gorwedd rhwng gogledd Cymru a gogledd-orllewin Lloegr yw Bae Lerpwl (Saesneg: Liverpool Bay). Mae'r trefi Y Rhyl, Llandudno a Lerpwl ar lannau Bae Lerpwl. Ymhlith yr afonydd sy'n aberu yno mae Afon Conwy, Afon Clwyd, Afon Dyfrdwy ac Afon Merswy.

Lerpwl
Lerpwl
Môr Iwerddon
Bae Sain Ffraid

Bae yn Sianel San Siôr ar arfordir gorllewin Sir Benfro yw Bae Sain Ffraid. Fe'i diffinnir gan Ynys Dewi a Penmaen Dewi yn y gogledd ac Ynys Sgomer a phenrhyn Marloes yn y de. Mae'r glannau i gyd yn rhan o Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro ac yn cynnwys nifer o draethau tywodlyd braf.

Mae'r pentrefi a ganlyn ar lannau'r bae (o'r de i'r gogledd):
Aber-bach
Aberllydan
Nolton Haven
Niwgwl
Sain Ffrêd
Solfach

Er nad yw ar lan y bae ei hun mae dinas hanesyddol Tyddewi yn agos iddo hefyd, yn ei ben gogleddol.

Enwyd Penmaen Dewi ar fap hynaf y byd, sef map Ptolemi o'r 2g Ô.C.

Yr enw
Yr un enw â llwyth Celtaidd y Brigantes sydd yma.

Cyfeiriadau

Sain Ffraid
Daearyddiaeth Sir Benfro
Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Bae Caerfyrddin

Mae Bae Caerfyrddin yn fae o Fôr Hafren rhwng siroedd Sir Benfro, Sir Gaerfyrddin ac Abertawe. Mae Dinbych-y-Pysgod a Thalacharn ar lannau Bae Caerfyrddin a Penrhyn Gŵyr rhwng Bae Abertawe a Bae Caerfyrddin.

Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Arfordir Sir Benfro
Arfordir Sir Gaerfyrddin
Caerfyrddin
Bae Abertawe

Bae ar lannau gogledd orllewinol Môr Hafren rhwng siroedd Abertawe a Chastell-nedd Port Talbot yw Bae Abertawe. Amgylchynnir y bae, yn wrth-glocwedd, gan y trefi Porthcawl, Port Talbot, Llansawel, Abertawe, Y Mwmbwls a Phenrhyn Gŵyr. Mae'r Afon Nedd, Tawe, Afan a nant Blackpill yn llifo i'r bae. Mae Bae Abertawe yn profi un o'r ystodau mwyaf o donnau yn y byd gydag uchafswm o tua 10m.

Yn y 2010au crewyd cynllun i harneisio ynni carbon isel ym Mae Abertawe sef Lagŵn Bae Abertawe, a fydd y mwyaf o'i fath drwy'r byd ar ôl ei gwbwlhau.

Hanes 
Arferid pysgota am wstrys fod yn ddiwydiant pwysig yn Abertawe, gan gyflogi 600 o bobl yn ystod y 1860au. Fodd bynnag, o ganlyniad i or-bysgota, afiechydon a llygredd diflannodd yr wstrys bron yn llwyr erbyn 1920. Yn 2005, cyflwynwyd cynllun er mwyn ail-gyflwyno'r diwydiant.

Ym mis Medi 2005 roedd y Bae yn lleoliad i lofruddiaeth Ben Bellamy.

Cyfeiriadau

Abertawe
Arfordir Abertawe
Abertawe (sir)
Penrhyn Gŵyr
Daearyddiaeth Castell-nedd Port Talbot
Y Cefnfor Tawel

Y cefnfor mwyaf yn y byd yw'r Cefnfor Tawel (Saesneg: Pacific Ocean), sy'n gorwedd rhwng Asia yn y gorllewin a De a Gogledd America yn y dwyrain. Ceir ynysoedd niferus yn y cefnfor hwn sydd yn cael eu dosbarthu fel Melanesia, Polynesia a Micronesia, dosbarthiad diwyllianol yn hytrach na dosbarthiad daearyddol. Ymysg y moroedd sydd yn perthyn i'r Cefnfor Tawel y mae Môr Bering, Môr Okhotsk, Môr Japan, Y Môr Melyn, Môr Dwyreiniol Tsieina, Môr De Tsieina, Môr Bismarck, Môr Solomon, Y Môr Cwrel a Môr Tasman.

Mae llawer o wledydd ar arfordir y cefnfor hwn: Rwsia, Japan, Taiwan, Y Philipinau, Indonesia, Papua Gini Newydd, Awstralia, Seland Newydd, Ffiji, Ciribati, Ynysoedd Marshall, Taleithiau Ffederal Micronesia, Nawrw, Palaw, Samoa, Ynysoedd Solomon, Tonga, Twfalw, Fanwatw, Unol Daleithiau America, Canada, Mecsic, Gwatemala, El Salfador, Hondwras, Nicaragwa, Costa Rica, Panama, Colombia, Ecwador, Periw a Tsile.

Mae ganddo arwynebedd o 179.7 miliwn km² (35% o arwynebedd y ddaear) ac mae'n cynnwys tua 723.7 miliwn km³ o ddŵr. Mae dyfnder cyfartalog y Cefnfor Tawel oddeutu 4,028 m, ac mae'n cynnwys y lle dyfnaf yn y byd: dyffryn hollt Marianas sydd 11,034m o dan lefel cymedrig y môr. Mae 15,500 km (9,600 milltir) o bellter rhwng y Môr Bering yn y gogledd a Môr Ross yn Antarctica yn y dde, a 19,800 km (12,300 milltir) o Indonesia i glannau Colombia.

O'r Cefnfor Tawel gellir mynd i Gefnfor Arctig trwy Fôr Bering, i Gefnfor Iwerydd trwy Gamlas Panamá neu rownd Yr Horn neu yn yr haf yn 2007 roedd yn bosib heibio gogledd Canada (does dim llwybr trwy'r iâ yn arferol), ac i Gefnfor India o gwmpas Awstralia neu drwy ynysoedd de-ddwyrain Asia a Chulfor Melaka, un o'r dyfrffyrdd prysuraf yn y byd.

Gweler hefyd 
 Ynysoedd y Cefnfor Tawel

 
Tawel
1768

17g - 18g - 19g
1710au 1720au 1730au 1740au 1750au - 1760au - 1770au 1780au 1790au 1800au 1810au
1763 1764 1765 1766 1767 - 1768 - 1769 1770 1771 1772 1773

Digwyddiadau 
 Cyfarfod cyntaf "Y Boneddigesau o Langollen"
 Llyfrau
 Laurence Sterne - A Sentimental Journey through France and Italy
 Arthur Young - A Six Weeks' Tour Through the Southern Counties of England and Wales
 Drama
 Oliver Goldsmith - The Good-natur'd Man
 Barddoniaeth
 Thomas Gray - Barddoniaeth
 Cerddoriaeth
 John Dickinson - 'Cân Rhyddid'

Genedigaethau 
 7 Ionawr - Joseph Bonaparte, brenin Napoli a Sbaen (m. 1844)
 17 Mai - Caroline o Brunswick, Tywysoges Cymru (m. 1821)
 21 Tachwedd - Friedrich Schleiermacher, awdur (m. 1834)

Marwolaethau 
 3 Mawrth - Nicola Porpora, cyfansoddwr, 81
 18 Mawrth - Laurence Sterne, nofelydd, 54
 10 Ebrill - Canaletto, arlunydd, 70
1760au

17g - 18g - 19g
1710au 1720au 1730au 1740au 1750au - 1760au - 1770au 1780au 1790au 1800au 1810au
1760 1761 1762 1763 1764 1765 1766 1767 1768 1769

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
Pab Clement XIV
Siôr III, brenin Prydain Fawr
Prif Weinidog Thomas Pelham-Holles, Dug 1af Castellnewydd (Teyrnas Prydain Fawr)
Prif Weinidog John Stuart, 3ydd Iarll Bute (Prydain Fawr)
Prif Weinidog George Grenville (Prydain Fawr)
Prif Weinidog Charles Watson-Wentworth, 2il Ardalydd Rockingham (Prydain Fawr)
Prif Weinidog William Pitt yr Hynaf, Iarll 1af Chatham (Prydain Fawr)
Prif Weinidog Awstus Henry Fitzroy, 3ydd Ddug Grafton (Prydain Fawr)
Prif Weinidog Frederick North, Arglwydd North (Prydain Fawr)
Y Brenin Louis XV (Ffrainc)
Pedr III (Rwsia)
Catrin II (Rwsia)
1767


17g - 18g - 19g
1710au 1720au 1730au 1740au 1750au - 1760au - 1770au 1780au 1790au 1800au 1810au
1762 1763 1764 1765 1766 - 1767 - 1768 1769 1770 1771 1772

Digwyddiadau 
 3 Gorffennaf - Darganfaddiad yr Ynysoedd Pitcairn.
 Jean-Jacques Rousseau ym Mhrydain.

Llyfrau
 Evan Thomas (Ieuan Fardd Ddu) - Traethawd ar Fywyd Ffydd
 Laurence Sterne - Tristram Shandy
 Voltaire - L'Ingénu

Cerddoriaeth
 Thomas Arne - Pedwar symffoniau
 Josef Haydn - Symffoni rhif 35

Tywydd

Gaeaf caled
Eira 1767
Yng nghyfrol F G Payne ceir cofnod am farwolaeth tri bugail o'r un teulu yn eira mawr 1767. Mae Payne yn cofnodi pennill am eu marwolaeth i fyny ar Fforest Clud, ond mae'r bedd yn Llanfihangel Rhyd Ieithon.
Cyfeiria Payne at eira mawr ym mis Chwefror y flwyddyn dan sylw. Ond fe ymddengys mai mis Ionawr ydoedd:
Prydain 1767: Cold winter...* [= digwyddiad eithriadol] Early January: severe storm...heavy snowfall, 60 cm. 21 January: start of thaw....
Dinbych: ”Mis lonawr 1767 a ddechreuodd yn rhewunt oer a ffyrnig iawn hud yr 8d, a'r diwrnod hwnnw yr oedd hi yn bwrw eira trwu r dudd, ac hi a barhaodd i lichio yr hen ac i fwrw peth newudd dros wuthnos gyfa. Yr oedd hi yn llichfudd mawr a llawer o ffurdd wedi cau i fynu gan eira fel nad ellid mo r trafaelio a rhewi yn ffyrnig hud y 19d.”
Dinbych 20 Ionawr 1767 toddi a rhesymol deg hud y diwedd. Roedd y farchnad yn bur drud ar yr eira. Fe aeth peth gwenith yn Nhre ffynon i 22s. yr hob, ond erbun diwedd y mis yr oedd pob ud ynghulch yr un fath a mis Rhagfur
Dyma ddywedodd Owen Thomas, Dinbych am dywydd Chwefror 1767. “Mis Chwefrol a ddechreuodd yn deg ac yn rhowiog iawn yr haner cynta, a'r haner ola yn wyntog ac yn wlub iawn...’

Genedigaethau 
 5 Ionawr - Jean-Baptiste Say, economegydd (m. 1832)
 15 Mawrth - Andrew Jackson, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1845)
 11 Gorffennaf - John Quincy Adams, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1848)
 25 Hydref - Benjamin Constant, nofelydd a llenor gwleidyddol (m. 1830)

Marwolaethau 
 25 Mehefin - Georg Philipp Telemann, cyfansoddwr, 86
 11 Medi - Theophilus Evans, awdur, 74

Cyfeiriadau
Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog

Mae hon yn erthygl am y parc cenedlaethol. Am y mynyddoedd yr enwir y parc ar eu hôl, gweler Bannau Brycheiniog.
Parc cenedlaethol yn ne Cymru yw Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, sy'n un o dri yng Nghymru. Mae'r parc yn gorwedd rhwng trefi Llandeilo, Llanymddyfri, Aberhonddu, Y Gelli, Pont-y-pŵl a Merthyr Tudful. Fe'i ffurfiwyd ym 1957.

Yn Ebrill 2023, cyhoeddwyd y byddai'r awdurdod yn defnyddio ei enw Cymraeg 'Bannau Brycheiniog' yn unig o hyn ymlaen.

Canolbwynt y parc yw mynyddoedd uchel Bannau Brycheiniog. Yng ngorllewin y parc mae'r Fforest Fawr a'r Mynydd Du, rhostir eang, ac yn y dwyrain y tu draw i Fannau Brycheiniog mae mynyddoedd o'r un enw, Mynydd Du, ar y ffin â Lloegr.

Yn y parc mae nifer o lwybrau cerdded a lonydd beicio. Mae arwynebedd o 1344 km² ganddo. Gwelir sawl rhaeadr yn y parc, gan gynnwys Sgŵd Henrhyd sydd 27 medr o uchder. Yn ardal Ystradfellte, ceir sawl ogof nodedig, megis Ogof Ffynnon Ddu. Gwelir merlod mynydd Cymreig yn pori yn y parc.

Enw Cymraeg yn unig
Ar 17 Ebrill 2023, 66 mlynedd i'r dydd wedi sefydlu'r Parc, cyhoeddwyd mai yr enw Gymraeg, Bannau Brycheiniog, bydd enw swyddogol y Parc. Yn ôl penaethiaid y parc mae'n gam fydd yn dathlu a hybu diwylliant a threftadaeth yr ardal.

Mae'n rhan o strategaeth newydd ar gyfer dyfodol y parc, sy'n ceisio mynd i'r afael â heriau amgylcheddol difrifol. "Roedd hi just yn teimlo fel amser da i ailafael yn yr hen enw am yr ardal. Mae'n efelychu ein ymrwymiad ni i'r iaith Gymraeg," eglurodd prif weithredwr Awdurdod Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog, Catherine Mealing-Jones. Dyma fydd yr ail barc cenedlaethol i hawlio enw Cymraeg yn unig, yn dilyn penderfyniad Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri yn 2022.

Copaon uchaf

Mynydd Du (Mynwy)
Mynydd Llysiau

Bannau Brycheiniog
Pen y Fan (886 m)
Corn Du (873 m)
Cribyn (795 m)
Fan y Bîg (719 m)

Fforest Fawr
Fan Llia (631 m)
Moel Feity (591 m)
Fan Nedd (563 m)

Mynydd Du (Sir Gaerfyrddin)
Fan Brycheiniog
Garreg Lwyd (616m)

Llynnoedd
Llyn y Fan Fach
Llyn y Fan Fawr
Llyn Syfaddan
Llyn Wysg

Gweler hefyd
Rhestr mynyddoedd Cymru

Dolen allanol
Awdurdod y parc cenedlaethol

Daearyddiaeth Powys
Daearyddiaeth Sir Gaerfyrddin
Daearyddiaeth Sir Fynwy
Mynyddoedd a bryniau Cymru
 
Bannau Brycheiniog
Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro

Gweler hefyd Penfro (gwahaniaethu).

Parc Cenedlaethol yn ne-orllewin Cymru yw Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro, un o dri yng Nghymru. Fe'i sefydliwd ym 1952. Fe'i rhennir yn dair rhan - yr arfordir ogleddol gyda'r trefi Tyddewi ac Abergwaun, yr arfordir deheuol yn yr ardal Dinbych-y-Pysgod, ac afon Cleddau.

Dyma'r unig barc "Arfordirol" yng Ngwledydd Prydain a cheir yma filltiroedd o draethau a nifer o ynysoedd yn y parc. Ceir llwybrau beicio a llwybrau cerdded hefyd ac mae'r parc yn denu llawer o ymwelwyr bob blwyddyn.

Gweler hefyd
 Parciau cenedlaethol Cymru

Dolen allanol
 Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro, gwefan swyddogol

Arfordir Sir Benfro
 
Arfordir Penfro
Sefydliadau 1952
Sir Benfro
1766


17g - 18g - 19g
1710au 1720au 1730au 1740au 1750au - 1760au - 1770au 1780au 1790au 1800au 1810au
1761 1762 1763 1764 1765 - 1766 - 1767 1768 1769 1770 1771

Digwyddiadau 
 14 Ionawr - Christian VII yn dod brenin Denmarc.
 19 Chwefror - Deddf Seneddol yn caniatáu adeiladu'r Camlas Cydweli a Llanelli.

Llyfrau
 Oliver Goldsmith - The Vicar of Wakefield
 David Jones Trefriw (gol.) - Cydymaith Diddan
 Siôn Robert Lewis - Drych y Cristion
 Anna Williams - Miscellanies in Prose and Verse

Cerddoriaeth
 Domenico Scarlatti - La Canterina (opera)

Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfen gemegol Hydrogen gan Henry Cavendish

Genedigaethau 
 14 Chwefror - Thomas Malthus, economegydd (m. 1843)
 22 Ebrill - Anne Louise Germaine de Stael, awdur (m. 1817)
 10 Tachwedd - John Jones (Jac Glan-y-gors), awdur pamffledau gwleidyddol a bardd dychanol (m. 1821)
 6 Rhagfyr - Robert Williams (Robert ap Gwilym Ddu), bardd (m. 1850)

Marwolaethau 
 1 Ionawr - Iago Ffransis Edward Stuart, "yr hen brofesswr", 77
 14 Ionawr - Frederik V, brenin Denmarc, 42
7 Mai - Samuel Squire, Esgob Tyddewi, 51/52

Cyfeiriadau
Gwyddorau daear

Mae Gwyddorau daear yn cynnwys pob math o astudiaeth o'r ddaear. Er enghraifft, mae'n cynnwys astudiaeth cerrig a chramen y Ddaear, sef Daeareg, astudiaeth dŵr, sef Hydroleg ac astudiaeth yr hinsawdd a'r tywydd, sef Meteoroleg.

Mathau o wyddorau daear 
 Bioamrywiaeth 
 Cartograffeg (mapiau)
 Cloddio (cloddio am fwynau a glo)
 Daeareg (cerrig, cramen y Ddaear)
 Daearyddiaeth (amgylcheddau naturiol a dynol)
 Defnydd tir
 Demograffeg (poblogaeth)
 Ecoleg (ecosystemau, problemau amgylcheddol)
 Eigioneg (moroedd)
 Geocemeg
 Hanes daearegol
 Hydroleg (dŵr)
 Meteoroleg (hinsawdd, y tywydd)
 Morffoleg (ffurf wyneb y ddaear)
 Mwnyddiaeth (mwynau)
 Paleontoleg (anifeiliaid a phlanhigion, e.e. o'r Cyfnodau Paleosöig neu Fesosöig) 
 Petroleg (creigiau, yn arbennig hen greigiau)
 Rhewlifeg (rhewlifau)
 Seismoleg (daeargrynfeydd)

 
Gwyddorau ffisegol
Gwyddorau naturiol