Mecsico

Gwlad yng Ngogledd America yw Taleithiau Unedig Mecsico neu Mecsico (). Y  gwledydd cyfagos yw'r Unol Daleithiau, Gwatemala a Belîs. Mae gan y wlad arfordir ar y Cefnfor Tawel yn y gorllewin; yn y dwyrain mae ganddi arfordir ar Gwlff Mecsico a Môr y Caribî. Mecsico yw'r wlad fwyaf gogleddol yn America Ladin. Y brifddinas yw Dinas Mecsico (Sbaeneg: ), sy'n un o ddinasoedd mwyaf poblog y byd.

Gellir olrhain tarddiad Mecsico i 8,000 CC ac fe'i nodir fel un o "chwe chrud gwareiddiad"; roedd yn gartref i lawer o wareiddiadau Mesoamericanaidd datblygedig, yn fwyaf arbennig y Maya a'r Aztecs. Yn 1521, gorchfygodd a gwladychodd Ymerodraeth Sbaen y rhanbarth o'i ganolfan yn Ninas Mecsico, gan sefydlu trefedigaeth Sbaen Newydd. Chwaraeodd yr Eglwys Gatholig ran bwysig yn lledaenu Cristnogaeth a'r iaith Sbaeneg drwy'r rhanbarth, tra hefyd yn gwarchod rhai elfennau brodorol. Cafodd poblogaethau brodorol eu hisrannu a'u hecsbloetio'n helaeth i fwyngloddio dyddodion cyfoethog o fetelau gwerthfawr, a gyfrannodd at statws Sbaen fel pŵer mawr yn y byd am y tair canrif nesaf, ac at fewnlifiad enfawr o gyfoeth a newid yng nghyllid Gorllewin Ewrop. Dros amser, ffurfiwyd hunaniaeth Mecsicanaidd unigryw, yn seiliedig ar gyfuniad diwylliannau brodorol ac Ewropeaidd; cyfrannodd hyn at Ryfel Annibyniaeth Mecsico yn erbyn Sbaen ym 1821.

Cafodd hanes cynnar Mecsico fel gwladwriaeth ei nodi gan gynnwrf gwleidyddol a chymdeithasol-economaidd. Arweiniodd Chwyldro Texas a Rhyfel Mecsico-America yng nghanol y 19g at golledion tiriogaethol enfawr i'r Unol Daleithiau. Ymgorfforwyd diwygiadau La Reforma yng Nghyfansoddiad 1857, a geisiodd integreiddio cymunedau brodorol a chwtogi ar bŵer yr eglwys a'r fyddin. Sbardunodd hyn ryfel Diwygio mewnol ac ymyrraeth gan Ffrainc, lle gosododd ceidwadwyr Maximilian Habsburg fel ymerawdwr yn erbyn y Gweriniaethwyr, dan arweiniad Benito Juárez. Yn negawdau olaf y 19g gwelwyd yr unbennaeth Porfirio Díaz yn ceisio moderneiddio Mecsico ac adfer trefn. Daeth oes <i id="mwhw">Porfiriato</i> i ben ym 1910 gyda rhyfel cartref Mecsico (neu Chwyldro Mecsico) a barhaodd am ddegawd, a lle gwelwyd tua 10% o'r boblogaeth yn marw, ac ar ôl hynny drafftiodd y 'fyddin Gyfansoddiadol fuddugol' Gyfansoddiad newydd yn 1917, sy'n parhau i fod yn weithredol hyd heddiw. Bu cadfridogion y chwyldro yn arlywyddion hyd nes llofruddio Alvaro Obregón ym 1928. Arweiniodd hyn at ffurfio'r Blaid Sefydliadol y Chwyldroadol (Sbaeneg: Partido Revolucionario Institucional) y flwyddyn ganlynol, a lywodraethodd Mecsico tan y flwyddyn 2000.

Gwlad sy'n datblygu yw Mecsico, ac mae hi yn y 74ydd safle ar y Mynegai Datblygiad Dynol, ond mae ganddi economi 15fed fwyaf y byd yn ôl CMC enwol a'r 11fed-fwyaf gan PPP, gyda'r Unol Daleithiau yn bartner economaidd mwyaf. Mae ei heconomi a'i phoblogaeth fawr, ei dylanwad diwylliannol byd-eang, a'i democrateiddio cynyddol yn gwneud Mecsico yn bŵer rhanbarthol a chanolig; ac fe'i diisgrifir yn aml fel pŵer sy'n dod i'r amlwg (emerging power) ond fe'i hystyrir yn wladwriaeth sydd newydd ei diwydiannu (newly industrialized country) gan sawl dadansoddwr. Fodd bynnag, mae'r wlad yn parhau i gael trafferth gydag anghydraddoldeb cymdeithasol, tlodi a throseddau helaeth; mae'n graddio'n wael ar y Mynegai Heddwch Byd-eang, oherwydd gwrthdaro parhaus rhwng y llywodraeth a syndicadau masnachu cyffuriau a arweiniodd at dros 120,000 o farwolaethau ers 2006.

Ar restr Safle Treftadaeth y Byd UNESCO mae gan Mecsico fwy o safleoedd na'r un wlad arall yn yr Americas, a'r 7fed drwy'r byd. Mae hefyd yn un o'r 17 gwlad mwyaf amrywiol y byd, o ran bioamrywiaeth. Mae treftadaeth ddiwylliannol a biolegol gyfoethog Mecsico, yn ogystal â hinsawdd a daearyddiaeth amrywiol, yn ei gwneud yn gyrchfan bwysig i dwristiaid: yn 2018, hi oedd y chweched wlad yr ymwelwyd â hi fwyaf yn y byd, gyda 39 miliwn yn cyrraedd yn rhyngwladol. Mae Mecsico yn aelod o'r Cenhedloedd Unedig, y G20, y Sefydliad ar gyfer Cydweithrediad a Datblygiad Economaidd (OECD), Sefydliad Masnach y Byd (WTO), fforwm Cydweithrediad Economaidd Asia-Môr Tawel, Sefydliad Taleithiau America, Cymuned America Ladin a Gwladwriaethau Caribïaidd, a Sefydliad Gwladwriaethau Ibero-Americanaidd.

Hanes 

Yr arteffactau dynol cynharaf ym Mecsico yw sglodion o offer carreg a ddarganfuwyd ger olion tanau gwersyll yn Nyffryn Mecsico ac wedi'u dyddio â radiocarbon i oddeutu 10,000 o flynyddoedd yn ôl. Tyfwyd digonedd o indrawn, tomato a ffa, yn y wlad. Galluogodd hyn y newid o helwyr-gasglwyr paleo-Indiaidd i bentrefi amaethyddol gan ddechrau tua 5000 CC. Yn y cyfnodau ffurfiannol dilynol gwelwyd y canlynol yn ehangu drwy'r ardal:  tyfu indrawn, nodweddion diwylliannol fel mytholeg cymhleth a chrefyddol, system rifol sylfaen 20. Yn y cyfnod hwn, daeth pentrefi'n fwypoblog, a chrewyd haenau cymdeithasol, gyda dosbarth artisan, a datblygu i fod yn lwythi gyda phenaeth ar bob un. Roedd gan y llywodraethwyr mwyaf pwerus bwerau crefyddol a gwleidyddol, gan drefnu adeiladu canolfannau seremonïol enfawr.

Y gwareiddiad cymhleth cynharaf ym Mecsico oedd diwylliant Olmec, a ffynnodd ar Arfordir y Gwlff o tua 1500 CC. Gwasgarwyd y diwylliant Olmec trwy Fecsico i ddiwylliannau oes ffurfiannol eraill yn Chiapas, Oaxaca a Dyffryn Mecsico. Yn ystod y cyfnod ffurfiannol hwn, lledaenwyd traddodiadau crefyddol a symbolaidd gwahanol, yn ogystal â chyfadeiladau artistig a phensaernïol. Ystyrir yr ardal yn un o chwe chrud annibynnol gwareiddiad. Yn y cyfnod cyn-glasurol dilynol, datblygodd gwareiddiadau Maya a Zapotec ganolfannau cymhleth yn Calakmul a Monte Albán. Yn ystod y cyfnod hwn datblygwyd y gwir systemau ysgrifennu Mesoamericanaidd cyntaf yn y diwylliannau Epi-Olmec a'r Zapotec. Cyrhaeddodd y traddodiad ysgrifennu Mesoamericanaidd ei anterth yn sgript Hieroglyffig Clasurol Maya. Mae'r hanesion ysgrifenedig cynharaf yn dyddio o'r oes hon. Roedd y traddodiad o ysgrifennu yn bwysig ar ôl concwest Sbaen ym 1521.

Yng Nghanol Mecsico, yn anterth y cyfnod clasurol gwelwyd esgyniad Teotihuacán, a ffurfiodd ymerodraeth filwrol a masnachol yr oedd ei dylanwad gwleidyddol yn ymestyn i'r de i ardal Maya yn ogystal â'r gogledd. Roedd gan Teotihuacan, gyda phoblogaeth o fwy na 150,000 o bobl, rai o'r strwythurau pyramidaidd mwyaf yn yr America cyn-Golumbiaidd. Ar ôl cwymp Teotihuacán tua 600 OC, cafwyd cystadleuaeth rhwng sawl canolfan wleidyddol bwysig yng nghanol Mecsico fel Xochicalco a Cholula. Ar yr adeg hon, dechreuodd pobloedd Nahua symud i'r de i Fesoamerica gan gryfhau eu gafael yng nghanol Mecsico, wrth iddynt ddadleoli siaradwyr ieithoedd Oto-Manguean.

Roedd Mecsico yn gartref i wareiddiad y Maya rhwng yr 2g a'r 13g. Yn y cyfnod rhwng yr 8g a'r 12g flodeuodd diwylliant y Toltec. Olynwyd y gwareiddiadau cynnar hyn gan wareiddiad yr Azteciaid gyda'u prifddinas yn Tenochtitlán (safle Dinas Mecsico heddiw).

Yn 1521 goresgynnwyd yr Azteciaid gan Hernán Cortés a'r Sbaenwyr a daeth Mecsico yn rhan o Sbaen Newydd. Dechreuodd yr ymgyrch am annibyniaeth ar Sbaen yn 1810. Erbyn 1821 roedd Mecsico yn wlad annibynnol. Roedd yn diriogaeth fwy sylweddol na'r wlad bresennol, yn cynnwys rhannau o dde'r Unol Daleithiau fel Texas a Califfornia. Arweinydd pwysicaf y wlad oedd Santa Anna. Collwyd y rhan fwyaf o'r tir hwnnw i'r Unol Daleithiau newydd, yn arbennig ar ôl Rhyfel Mecsico (1846-1848).

Rheolwyd y wlad gan Maximilian, Archddug Awstria am gyfnod byr (1864-1867), ond cafodd ei ladd yn 1867 a dilynodd cyfnod ansefydlog a arweiniodd at Chwyldro Mecsico pan ddiorseddwyd Porfirio Diaz gan Francisco Madero. Dyma gyfnod Zapata a Pancho Villa. Yn 1917 datganwyd gweriniaeth Mecsico.

Chwyldro Mecsicanaidd (1910–1920) 

Roedd y Chwyldro Mecsicanaidd yn wrthdaro trawsnewidiol a barodd dros ddegawd ym Mecsico, gyda chanlyniadau sy'n para hyd heddiw. Cododd gwrthryfel yn erbyn yr Arlywydd Díaz, ac ymddiswyddodd o'r arlywyddiaeth dros dro, ac etholwyd y tirfeddiannwr cyfoethog, Francisco I. Madero ym 1911. Yn Chwefror 1913, dymchwelodd coup d’état milwrol lywodraeth Madero, gyda chefnogaeth yr Unol Daleithiau, a llofruddiwyd Madero gan asiantau Cyffredinol y Fyddin Ffederal. Trechodd clymblaid o luoedd gwrth-Huerta yn y Gogledd, y Fyddin Gyfansoddiadol a oruchwyliwyd gan Venustiano Carranza, a byddin werinol yn y De o dan Emiliano Zapata, y Fyddin Ffederal. Yn 1914 diddymwyd y fyddin honno. Yn dilyn buddugoliaeth y chwyldroadwyr yn erbyn Huerta, ceisiodd byddinoedd chwyldroadol frocera datrysiad gwleidyddol heddychlon, ond holltodd y glymblaid, gan blymio Mecsico i ryfel cartref eto.

Gweahanodd y cadfridog cyfansoddiadol Pancho Villa, rheolwr Adran y Gogledd, oddi wrth Carranza gan ochri â Zapata. Trechodd cadfridog gorau Carranza, Alvaro Obregón, Villa, ei gyn-gymrawd ym mrwydr Celaya ym 1915, a gwahanwyd lluoedd Villa yn llwyr. Daeth Carranza yn bennaeth de facto ar Fecsico, a chydnabu’r Unol Daleithiau ei lywodraeth. Ym 1916, cyfarfu'r enillwyr mewn confensiwn cyfansoddiadol i ddrafftio Cyfansoddiad 1917, a gadarnhawyd yn Chwefror 1917. Cryfhaodd Cyfansoddiad Said y darpariaethau gwrthglerigol a gariwyd drosodd o Gyfansoddiad 1857. Gyda gwelliannau, mae'n parhau i fod yn ddogfen lywodraethol Mecsico heddiw. Amcangyfrifir i'r rhyfel ladd 900,000 o boblogaeth 1910 o 15 miliwn.

Cydgrynhoad gwleidyddol a rheol un blaid (1920-2000) 

Nodweddwyd chwarter canrif gyntaf y cyfnod ôl-chwyldroadol (1920-1946) gan gadfridogion chwyldroadol a oedd yn Llywyddion Mecsico, gan gynnwys Álvaro Obregón (1920–24), Plutarco Elías Calles (1924–28), Lázaro Cárdenas (1934– 40), a Manuel Avila Camacho (1940-46). Ers 1946, nid oes unrhyw aelod o'r fyddin wedi bod yn Arlywydd ar Fecsico. Ceisiodd prosiect ôl-chwyldroadol llywodraeth Mecsico ddod â threfn i’r wlad a dod ag ymyrraeth filwrol mewn gwleidyddiaeth i ben. Ymgorfforwyd gweithwyr, gwerinwyr, gweithwyr swyddfa trefol, a hyd yn oed y fyddin am gyfnod byr fel sectorau o'r blaid sengl a oedd yn dominyddu gwleidyddiaeth Mecsico o'i sefydlu ym 1929.

Mecsico Cyfoes 

Yn 2000, ar ôl 71 mlynedd, collodd y PRI etholiad arlywyddol i Vicente Fox o Blaid Weithredu Genedlaethol yr wrthblaid (PAN). Yn etholiad arlywyddol 2006, cyhoeddwyd mai Felipe Calderón o’r PAN oedd yr enillydd, gyda mwyafrif nychan iawn o 0.58%, dros y gwleidydd chwith Andrés Manuel López Obrador a oedd ar y pryd yn ymgeisydd Plaid y Chwyldro Democrataidd (PRD). Fodd bynnag, fheriodd López Obrador yr etholiad ac addo creu "llywodraeth amgen".

Ar ôl deuddeng mlynedd, yn 2012, enillodd y PRI yr arlywyddiaeth eto gydag ethol Enrique Peña Nieto, llywodraethwr Talaith Mecsico rhwng 2005 a 2011. Fodd bynnag, enillodd gyda lluosogrwydd o tua 38%, ac nid oedd ganddo fwyafrif deddfwriaethol.

Ar ôl sefydlu’r blaid wleidyddol newydd MORENA, enillodd Andrés Manuel López Obrador etholiad arlywyddol 2018 gyda dros 50% o’r bleidlais. Mae ei glymblaid wleidyddol, dan arweiniad ei blaid asgell chwith a sefydlwyd ar ôl etholiadau 2012, yn cynnwys pleidiau a gwleidyddion o bob rhan o'r sbectrwm gwleidyddol. Enillodd y glymblaid fwyafrif hefyd yn siambrau'r gyngres uchaf ac isaf.

Mae gan Fecsico gyfraddau troseddu uchel iawn, llygredd swyddogol, narco-draffig, ac economi nad yw'n datblygu. Preifateiddiwyd llawer o fentrau diwydiannol dan berchnogaeth y wladwriaeth gan ddechrau yn y 1990au, gyda diwygiadau neoliberal (gw. Neo-ryddfrydiaeth), ond dim ond yn araf y mae Pemex, y cwmni petroliwm sy'n eiddo i'r wladwriaeth, yn cael ei breifateiddio, gyda thrwyddedau archwilio yn cael eu rhoi. Yn ymgyrch AMLO yn erbyn llygredd o fewn y llywodraeth, mae cyn-Brif Swyddog Gweithredol Pemex wedi’i arestio.

Daearyddiaeth 

Mae Mecsico yn wlad fawr sy'n gorwedd rhwng y Cefnfor Tawel i'r gorllewin a Môr y Caribi i'r dwyrain. Yn y gogledd mae'n ffinio â thaleithiau Califfornia, Arizona, New Mexico a Texas yn ne'r Unol Daleithiau. Fel yn achos y taleithiau hynny, mae gogledd Mecsico yn wlad o fynyddoedd uchel (sierras), sych ac arfordiroedd Canoldirol. Mae'r mynyddoedd sy'n rhedeg trwy ganol y wlad yn ymffurfio'n ddwy gadwyn, sef y Sierra Madre Gorllewinol a'r Sierra Madre Dwyreiniol, gyda Llwyfandir Mecsico yn y canol. Yn y gorllewin ceir Gwlff Califfornia gyda'i fraich allanol Baja California. Yn y dwyrain ceir gwastadeddau sylweddol ar hyd yr arfordir ar Gwlff Mecsico. Yn y de eithaf mae'r tir yn culhau i ffurfio gwddw gyda bryniau a llosgfynyddoedd i'r gorllewin a gorynys Yucatan i'r dwyrain ar y ffin â Belîs a Gwatemala. Mae'r brifddinas, Dinas Mecsico, yn gorwedd ar ymyl ddeheuol Llwyfandir Mecsico.

Is-adrannau gweinyddol 
Mae Unol Daleithiau Mecsico yn ffederasiwn o 31 o daleithiau rhydd a sofran, sy'n ffurfio undeb sy'n arfer rhywfaint o awdurdodaeth dros Ddinas Mecsico.

Mae gan bob gwladwriaeth ei chyfansoddiad, ei chyngres, a'i barnwriaeth ei hun, ac mae ei dinasyddion yn ethol trwy bleidleisio llywodraethwr yn uniongyrchol, am dymor o chwe blynedd, a chynrychiolwyr i'w cyngresau gwladwriaeth unochrog uniongyrchol am dymhorau o dair blynedd.

Mae Dinas Mecsico yn adran wleidyddol arbennig sy'n perthyn i'r ffederasiwn yn ei chyfanrwydd ac nid i unrhyw dalaith benodol.

Rhennir y taleithiau yn fwrdeistrefi, yr endid gwleidyddol gweinyddol lleiaf yn y wlad, a lywodraethir gan faer neu lywydd trefol (), wedi'i ethol gan ei thrigolion yn ôl lluosogrwydd.

Economi

Gweler hefyd
Poner el Cuerpo, Sacar la Voz mudiad di-drais sy'n ceisio dod a swyl i ddiflaniad myfyrwyr.

Cyfeiriadau

 
Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Aelod-wladwriaethau'r G20
Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Sbaen
Gweriniaethau ffederal
Gwledydd America Ladin
Gwledydd Gogledd America
Gwledydd a thiriogaethau Sbaeneg