alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Rhys Gethin

Uchelwr o Nant Conwy a chwareodd ran flaenllaw yng ngwrthryfel Owain Glyn Dŵr oedd Rhys Gethin (fl. diwedd y 14g a dechrau'r 15fed). Roedd yn byw yn 'Hafod Rhys Gethin', Betws Wyrion Iddon, (Betws-y-Coed heddiw) ym mhlwyf Betws-y-Coed, yn ôl Syr John Wynn o Wydir yn ei History of the Gwydir Family.

Bywgraffiad
Roedd yn ddisgynnydd i Lywelyn Fawr ac felly'n perthyn i linach brenhinol teyrnas Gwynedd. Ei dad oedd Gruffudd Fychan ap Gruffudd ap Dafydd Goch ap Dafydd ap Gruffudd ap Llywelyn Fawr. Ei frawd oedd Hywel Coetmor. Priododd Rhys â merch Hywel ap Meirig Llwyd o blas Nannau, Meirionnydd. Priodwyd ei ferch Margred â Siancyn ap Dafydd ab Y Crach ap Madog ap Goronwy ap Cynwrig, a'u mab nhw oedd yr herwr enwog Dafydd ap Siencyn.

Yn 1390 apwyntiwyd clerigwr o Sais i ofalaeth plwyf Llanrwst gan Archesgob Caergaint. Ymateb yr uchelwyr lleol oedd gorfodi'r Sais uniaith i ymadael ar frys a dwyn ei eiddo. Dau o arweinwyr yr ymosodiad gwrthryfelgar oedd Rhys Gethin a'i frawd Hywel Coetmor.

Pan dorrodd gwrthryfel Glyn Dŵr allan yn 1400 ymunodd Rhys a Hywel yn yr achos. Roeddynt yn arweinwyr naturiol y gymdeithas leol ac yn rhyfelwyr cadarn. Cafodd Rhys yrfa lewyrchus gyda'r tywysog. Ef mae'n debygol a arweiniodd byddin Glyn Dŵr o 3,000 o ryfelwyr ym Mrwydr Bryn Glas (22 Mehefin, 1402). Yn ddiweddarach yn yr un flwyddyn mae'n troi i fyny yn gapten ar fyddin y tywysog yn ne Cymru yn erbyn llu Harri IV o Loegr. Yn 1403 roedd gyda Owain yn ymosod ar gastell Caerfyrddin. Ym mis Mawrth 1405 roedd yn y De eto, y tro yma'n ymosod yn aflwyddiannus ar dref Grosmont a'i chastell; curwyd ei fyddin o tua 8,000 o wŷr Gwent a Morgannwg gan fyddin gref a anfonwyd o Henffordd i godi'r gwarchae.

Cywydd moliant
Cedwir cywydd moliant i Rys Gethin, a briodolir weithiau i Iolo Goch ond mae'r awduraeth yn ansicr. Mae'r llinellau agoriadol yn crynhoi teimlad nifer o'r Cymry am sefyllfa eu gwlad dan y Saeson:

Byd caeth ar waedoliaeth da
A droes, aml oedd drais yma;
Lle bu'r Brython Saeson sydd,
A'r boen ar Gymry beunydd.

Â'r cywydd ymlaen i ganmol Rhys am ei haelioni - 'Ymron gallt mae i rannu gwin' - a'i ddewrder. Ef yw ceidwad Nant Conwy hardd yn erbyn gormes yr estronwyr:

A chadw yn brif warcheidwad
Nanconwy, mygr ofwy mad.
Milwr yw â gwayw melyn
Megis Owain glain y Glyn.

Cof
Yn ystod yr ymgyrch llosgi tai haf yn y 1980au roedd "Rhys Gethin" yn cyhoeddi gweithrediadau Meibion Glyn Dŵr.

Llyfryddiaeth
R. R. Davies, The Revolt of Owain Glyn Dŵr (Rhydychen, 1995)
J. Gwynfor Jones (gol.), The History of the Gwydir Family and Memoirs (The Welsh Classics, 1990)

Cyfeiriadau

Cymry'r 14eg ganrif
Cymry'r 15fed ganrif
Genedigaethau'r 14eg ganrif
Gwrthryfelwyr Cymreig
Marwolaethau'r 15fed ganrif
Milwyr Cymreig
Owain Glyn Dŵr
Pobl o Ddyffryn Conwy
Pobl o Gonwy
Pobl o Fetws-y-Coed
Diwydiant glo

Mae pobl wedi bod yn cloddio am lo ers cyfnod y Rhufeiniaid o leiaf. Ond ar raddfa bychan bu hynny tan y Chwyldro Diwydiannol yn y 18g. Yng ngwledydd Prydain - yn arbennig yn Ne Cymru a Gogledd Lloegr - y datblygodd y diwydiant yn gyflymaf wrth i dechnegau newydd ddod i mewn a'r galw am danwydd yn y trefi a dinasoedd gynyddu'n sylweddol. Erbyn 1800 roedd modd carboneiddio glo ar raddfa diwydiannol am y tro cyntaf. Defnyddiwyd y nwy glo a geir felly ar gyfer lampiau nwy glo yn y dinasoedd a'r golosg (côc) ar gyfer smeltio mwyn haearn. Ers y cyfnod hynny mae'r diwydiant glo a'r diwydiant dur wedi tyfu ochr yn ochr â'i gilydd (yn llythrennol felly yn aml).

Erbyn canol y 19g gwelwyd cynnydd yn y diddordeb gwyddonol yn y sgîl-gynhyrchion megis tar glo, amonia a phyg. Rhoddodd hyn yn ei dro hwb i astudiaethau cemeg organig; ymhlith y deunyddiau a ddatblygwyd yr oedd deunydd lliwio a deunydd ffrwydron. Erbyn yr 20g roedd hynny'n sail i'r diwydiant plastig.

Yn ystod y 1920au a'r 1930au roedd diwydiant yr Almaen ar y blaen yn natblygiad prosesau i droi glo'n olew: ffactor allweddol pan aeth y wlad honno i ryfel dan y Natsïaid yn yr Ail Ryfel Byd. Ond ers hynny mae nwy naturiol wedi cymryd lle nwy glo i raddau helaeth ac mae petrogemegion wedi disodli tar glo fel ffynhonnell deunyddion organig crai.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Diwydiant glo Cymru

Y Chwyldro Diwydiannol
 
Diwydiant
Esgob Llanelwy

Esgob Llanelwy yw pennaeth Esgobaeth Llanelwy yn yr Eglwys yng Nghymru. Mae'r esgobaeth yn cynnwys Sir Ddinbych a Sir y Fflint rhai rhannau o Sir Conwy a Powys ac ychydig o sir Gwynedd. Mae'r gadeirlan yn Llanelwy.

Yn ôl y traddodiad, sefydlwyd yr esgobaeth gan Cyndeyrn, a elwir hefyd yn Kentigern a Mungo, tua chanol y 6g. Ymhlith yr enwocaf o esgobion Llanelwy mae Sieffre o Fynwy a William Morgan, cyfieithydd y Beibl i'r Gymraeg.

Rhestr Esgobion Llanelwy

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth 
 Joseph Haydn, Haydn's Book of Dignities (1894; ail-argraffwyd 1969)
 Whitaker's Almanack. 1883–2004

 
Esgobaeth Llanelwy
Richard Parry (esgob)

Roedd Richard Parry (1560 - 26 Medi 1623) yn Esgob Llanelwy. Fe'i cofir yn bennaf am iddo gyhoeddi fersiwn diwygiedig o gyfieithiad Cymraeg yr Esgob William Morgan o'r Beibl.

Magwraeth ac addysg
Ganed Richard Parry yn 1560 yn fab i John ap Hari, Pwllhalog, Cwm, Sir y Fflint a'i wraig Elen ferch Dafydd ap John, o Llanfair Dyffryn Clwyd, ger Rhuthun, Sir Ddinbych.

Aeth i Ysgol Westminster ac yna i Eglwys Crist, Rhydychen, un o golegau Prifysgol Rhydychen; graddiodd B.A. ar 5 Chwefror 1584. Tra oedd yn bennaeth ysgol Rhuthun, graddiodd yn M.A. ar 4 Mehefin 1586 ac yn ddiweddarach ar 4 Mawrth 1594, yn B.D.

Gwaith
Daeth yn brifathro Ysgol Rhuthun, ac yn 1599 yn Ddeon Bangor ar 5 Ebrill 1584. Cysegrwyd ef yn Esgob Llanelwy ar 30 Rhagfyr 1604. Priododd Gwen ferch John ap Rhys Wyn tua 1598, a chawsant bedwar mab a saith merch.

Cyhoeddodd Parry fersiynau diwygiedig o'r Beibl a'r Llyfr Gweddi Gyffredin yn 1620 a 1621. Er mai ei enw ef oedd wrth y rhain, credir mai ei frawd-yng-nghyfraith John Davies, Mallwyd a wnaeth y rhan fwyaf o'r gwaith.

Bu farw yn Niserth ar 26 Medi 1623.

Llyfryddiaeth
Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940 (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, 1953)

Cyfeiriadau

Cyfieithwyr y Beibl
Genedigaethau 1560
Marwolaethau 1623
Esgobion Llanelwy
Ysgolheigion Cymraeg
Islwyn (etholaeth Senedd Cymru)

Am y defnydd arall o'r enw Islwyn gweler yma.

Etholaeth Senedd Cymru  yw Islwyn. Mae'n ethol un Aelod Cynulliad trwy bleidlais cyntaf heibio i'r postyn ac yn un o wyth etholaeth yn Rhanbarth etholaethol Dwyrain De Cymru, sy'n ethol pedwar AC ychwanegol. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw .

Crëwyd yr etholaeth yn 1999 ar gyfer yr etholiad cyntaf i'r Cynulliad Cenedlaethol, gan fabywsiadu'r un ffiniau ag etholaeth seneddol Islwyn. Gorwedda'n gyfangwbl o fewn sir gadwedig Gwent.

Yr Aelod Cynulliad cyntaf dros etholaeth Islwyn oedd Brian Hancock (Plaid Cymru). Irene James (Plaid Lafur) oedd AC Islwyn rhwng 2003 a 2011.

Aelodau Cynulliad 
 1999 – 2003: Brian Hancock (Plaid Cymru)
 2003 – 2011: Irene James (Llafur)
 2011 – 2016: Gwyn Price (Llafur)
 2016 – presennol Rhianon Passmore (Llafur)

Etholiadau

Etholiadau yn y 2010au

Canlyniadau Etholiad 2007

Canlyniad etholiad 2003

Canlynid etholiad 1999

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd Cymru
Torfaen (etholaeth seneddol)

Mae Torfaen yn etholaeth seneddol yn ne-ddwyrain Cymru; mae'n seiliedig ar ffiniau Cyngor Bwrdeistref Torfaen.  yw'r Aelod Seneddol presennol.

Aelodau Seneddol 
 1983 – 1987: Leo Abse (Llafur)
 1987 – 2015: Paul Murphy (Llafur)
 2015: Nicklaus Thomas-Symonds (Llafur)

Etholiadau

Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Etholiadau yn y 1980au

Gweler hefyd
Torfaen (etholaeth Cynulliad)

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Gwilym Owen Williams

Gwilym Owen Williams (23 Mawrth 1913 - 23 Rhagfyr 1990) oedd Esgob Bangor rhwng 1957 a 1982 ac Archesgob Cymru o 1971 hyd 1982.

Bywgraffiad
Addysgwyd Gwilym O. Williams yn ysgol Llanberis ac yng Ngholeg Yr Iesu, Rhydychen. Graddiodd yn y dosbarth cyntaf mewn Saesneg yn 1933, a diwinyddiaeth yn 1935. Ordeiniwyd ef yn ddiacon yn 1937 ac yn offeiriad yn 1938. Bu'n gurad yn Llanelwy hyd 1940, pan apwyntiwyd ef yn gaplan yng Ngholeg Dewi Sant, Llanbedr Pont Steffan. Yn 1945 symudodd i ddinas Bangor i fod yn gaplan a thiwtor yng ngholeg y Santes Fair a darlithydd mewn diwinyddiaeth ym Mhrifysgol Cymru, Bangor.

Yn 1947 daeth yn Ganon Eglwys Gadeiriol Bangor, ac yn 1948 daeth yn brifathro Coleg Llanymddyfri. Etholwyd ef yn Esgob Bangor yn 1957 a daeth yn Archesgob Cymru yn 1971, gan barhau yn y ddwy swydd hyd ei ymddeoliad yn 1982.
 
Daeth Gwilym Williams i amlygrwydd fel un o'r tri gŵr amlwg a aeth i weld William Whitelaw yr Ysgrifennydd Cartref yn llywodraeth Margaret Thatcher i'w berswadio i gadw at ei air a chreu sianel deledu ar gyfer y Cymry Cymraeg. Sefydlwyd S4C ym 1982. Bu ganddo hefyd ddylanwad mawr ar y penderfyniad i ordeinio merched yn offeiriaid.

Archesgobion Cymru
Cymry'r 20fed ganrif
Diwinyddion Cymreig
Esgobion Bangor
Genedigaethau 1913
Marwolaethau 1990
Pobl o Arfon
Pobl addysgwyd yng Ngholeg Llanymddyfri
Islwyn (etholaeth seneddol)

Am ddefnydd arall o'r enw Islwyn gweler yma.
Mae Islwyn yn etholaeth seneddol yn ne-ddwyrain Cymru. Yr Aelod Seneddol presennol yw .

Aelodau Seneddol 
 1983 – 1995: Neil Kinnock (Llafur)
 1995 – 2010: Don Touhig (Llafur / Co-op)
 2010: Christopher Evans (Llafur)

Etholiadau

Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au

Canlyniadau Etholiad 2005

Etholiadau yn y 1990au

Etholiadau yn y 1980au

Gweler hefyd
Islwyn (etholaeth Cynulliad)

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Diwinyddiaeth

Diwinyddiaeth yw'r astudiaeth neu wyddor sy'n ymdrin â natur a phriodolaethau Duw, ynghyd â'i berthynas â'r dynolryw a'r bydysawd. Er ei fod yn air a ddefnyddir weithiau yng nghyd-destun crefyddau eraill - Iddewiaeth ac Islam yn bennaf - mae'n tueddu i gael ei ddefnyddio i ddisgrifio'r astudiaeth o Dduw yn y traddodiad Cristnogol yn bennaf. (Nid yw'n arfer defnyddio'r gair ar gyfer Bwdhiaeth a Hindŵaeth).

 
Athroniaeth ac athrawiaeth grefyddol
Irene James

Gwleidydd Cymreig ac aelod o'r Blaid Lafur yw Irene James (ganwyd 1952). Cynrychiolodd etholaeth Islwyn yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru o 2003 hyd 2011.

Cyn dod yn aelod Cynulliad, roedd hi'n athrawes yn Ysgol Gynradd Rhisga.

Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Genedigaethau 1952
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Lárisa

Gweler hefyd Larissa.
Tref yn Thessaly, yn nwyrain Gwlad Groeg yw Lárisa (neu Larissa). Mae'n ganolfan fasnach leol.

Trefi Gwlad Groeg
Laramie

Dinas yn Wyoming, Unol Daleithiau America, yw Laramie. Fe'i lleolir yn Albany County ne-ddwyrain Wyoming, ar lan Afon Laramie; mae'n brifddinas y sir. Sefydlwyd y ddinas yn 1868 pan gyrhaeddodd Rheilffordd yr Union Pacific. Mae'n ganolfan ddiwydiannol a masnachol mewn ardal sy'n adnabyddus am fagu gwartheg, tyfu coed a mwyngloddio. Mae ganddi boblogaeth o 27,204 o bobl.

Dolenni allanol
  Gwefan Dinas Laramie

Dinasoedd Albany County, Wyoming
Wyoming

Talaith yng ngogledd-orllewin Unol Daleithiau America yw Wyoming. Nodweddir ei thirwedd gan fynyddoedd coediog a gwastadeddau glaswelltog. Mae ei adnoddau naturiol yn cynnwys olew, nwy naturiol, iwraniwm, glo, trona, clae bentonaidd a mwyn haearn. Dominyddir amaethyddiaeth y dalaith gan godi gwartheg. Mae'r diwylliannau yn cynnwys argraffu, prosesu olew a thwristiaeth. Mae ganddi arwynebedd tir o 253,596 km² (97,914 milltir sgwâr) a phoblogaeth o tua 555,000. Y brifddinas yw Cheyenne.

Mae'r tirwedd yn brydferth iawn ac yn cynnwys Parc Cenedlaethol Yellowstone a'r Grand Tetons.

Roedd Wyoming yn rhan o'r diriogaeth a brynwyd oddi wrth Ffrainc yn Mhryniant Louisiana yn 1803. Gyda dyfodiad Rheilffordd yr Union Pacific (1867 - 1869) cynyddodd y boblogaeth yn gyflym wrth i ymsefydlwyr gwyn o arfordir dwyreiniol yr Unol Daleithiau gyrraedd a sefydlu trefi fel Laramie. Ni ddaeth Wyoming yn dalaith tan mor ddiweddar â 1890.

Dinasoedd Wyoming

Dolen allanol 
  wyoming.gov/

 
Gorllewin yr Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Grand Tetons

Cadwyn o fynyddoedd gosgeiddig yn nhalaith Wyoming, Yr Unol Daleithiau, yw'r Grand Tetons (enw Ffrangeg). Mae'n rhan o fynyddoedd y Rockies yng Ngogledd America.

Mae'r gadwyn sy'n rhedeg rhwng y gogledd a'r de, ar ochr Wyoming i'r ffin ac Idaho, fymryn i'r de o Parc Cenedlaethol Yellowstone. Y ddau gopa mwyaf yw Grand Teton (13,772 tr / 4198 m) a Mynydd Moran (12,605 tr / 3842 m). Gorwedda'r rhan fwyaf o'r gadwyn o fewn Parc Cenedlaethol Grand Teton.

Daearyddiaeth Wyoming
Mynyddoedd yr Unol Daleithiau
Pryniant Louisiana

Pryniant Louisiana (Y Louisiana Purchase) yw'r tir a brynwyd gan lywodraeth Unol Daleithiau America oddi wrth Ffrainc am 27,267,622 o ddoleri ar 30 Ebrill 1803. Roedd y tir yn cynnwys ardal eang yn gorwedd rhwng Afon Mississippi a mynyddoedd y Rockies. Dwblodd y Pryniant faint yr Unol Daleithiau gan sicrhau ei dominyddiaeth yng Ngogledd America o hynny ymlaen.

Louisiana (yn wahanol i'r dalaith o'r un enw) oedd yr enw roddodd y Ffrancod ar ardal anferth a ddaeth i'w meddiant yn 1682. Roedd yn cynnwys y cyfan o'r hyn sy'n ganolbarth yr Unol Daleithiau heddiw, o'r Llynnoedd Mawr yn y gogledd i Gwlff Mexico yn y de-orllewin ac o'r trefedigaethau Prydeinig ar yr arfordir dwyreiniol i'r Rockies (ac eithrio Texas). Yn 1763 fe'i ildiwyd i Sbaen a Phrydain Fawr, ond yn 1800 rhoddwyd y rhan orllewinol yn ôl i Ffrainc gan y Sbaenwyr. Dyma'r diriogaeth a werthwyd i'r Unol Daleithiau yn 1803.

1803
19eg ganrif yn Ffrainc
Hanes yr Unol Daleithiau
Dafydd y Sgotyn

Roedd Dafydd y Sgotyn (bu farw c. 1138) yn glerigwr a fu'n Esgob Bangor rhwng 1120 a 1138.

Mae rhywfaint o amheuaeth o ba genedl yr oedd Dafydd, fe'i disgrifir mewn gwahanol ffynonellau fel Cymro ac fel Gwyddel. Er gwaethaf ei enw, nid ymddengys ei fod yn Albanwr. Roedd yn Würzburg cyn 1110, ac yn y flwyddyn honno aeth gyda'r Ymerawdwr Henry V i'r Eidal. Ysgrifennodd hanes y daith yma.

Etholwyd ef yn Esgob Bangor trwy ddylanwad Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd, yn 1120.Roedd yr esgob blaenorol, Hervé le Breton, wedi cael ei yrru o'i esgobaeth gan y Cymry, a chan na allai Gruffudd a brenin Lloegr gytuno ar esgob newydd, bu'r esgobaeth yn wag am tua ugain mlynedd. Bygythiodd Gruffudd y byddai'n trefnu i'r esgob newydd gael ei gysegru yn Iwerddon yn hytrach na chan Archesgob Caergaint. Yn y diwedd cytunodd y brenin Harri I i dderbyn apwyntiad Dafydd, ar yr amod ei fod yn derbyn awdurdod Archesgob Caergaint drosto. Cysegrwyd ef gan Ralph, Archesgob Caergaint ar 4 Ebrill 1120 yn San Steffan.

Bu Dafydd yn gyfrifol am ail-adeiladu Cadeirlan Bangor, gyda chymorth rhodd sylweddol o arian gan Gruffudd ap Cynan. Mae'r rhannau hynaf o'r eglwys gadeiriol bresennol yn dyddio o'i gyfnod ef. Y cofnod olaf amdano yn Historia Gruffud vab Kenan yw ei fod yn bresennol wrth wely marw Gruffudd ap Cynan yn 1137. Credir y gall fod wedi dychwelyd i Würzburg i orffen ei oes fel mynach.

Llyfryddiaeth
John Edward Lloyd (1911) The history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, Green & Co.)

Esgobion Bangor
Marwolaethau'r 1130au
Eglwys Gadeiriol Bangor

Eglwys gadeiriol Anglicanaidd ym Mangor, Gwynedd, Cymru, yw Eglwys Gadeiriol Bangor. Saif   yng nghanol y ddinas. Dyma gadeirlan Esgobaeth Bangor a sedd Esgob Bangor.

Yn ôl traddodiad sefydlodd Deiniol Sant fynachlog (clas) ar lannau Afon Adda yn y 6g. Mae enw'r dref yn dod o'r gair bangor, sef "clawdd plethiedig" neu'r tir a amgeir ganddo (llan). Cafodd Deiniol ei gysegru'n esgob cyntaf Bangor gan Dyfrig Sant (Dubricius).

Ymddengys fod y fynachlog a'r hen eglwys gadeiriol wedi parhau hyd 1071 pan y'i llosgwyd gan y Normaniaid. Ailadeiladwyd yr eglwys gadeiriol tua 1102 ac eto yn ystod esgobaeth Dafydd y Sgotyn, gyda rhodd sylweddol o arian gan Gruffudd ap Cynan. Claddwyd Gruffudd ap Cynan ger yr allor yma pan fu farw yn 1137. Claddwyd ei fab Owain Gwynedd a brawd Owain, Cadwaladr ap Gruffudd yn y gadeirlan hefyd. Mae Gerallt Gymro yn disgrifio gwasanaeth yma yn 1188 pan weinyddwyd yr offeren gan Baldwin, Archesgob Caergaint.

Dinistriwyd yr eglwys gan luoedd y brenin John o Loegr yn 1210 pan ymosododd ar Wynedd wedi iddo gweryla a Llywelyn Fawr. Fe'i adeiladwyd o'r newydd bron yn y 13g. Bu cryn ddifrod i'r eglwys gaderiol pan ymosododd Edward I, brenin Lloegr ar Wynedd yn 1282, ac yn 1284 rhoddwyd y swm o £60 yn iawndal am y difrod.

Dywedir i'r eglwys gadeiriol gael ei llosgi yn ystod gwrthryfel Owain Glyn Dŵr, ond nid oes tystiolaeth o'r cyfnod i gadarnhau hyn. Bu ail-adeiladu ar raddfa fawr o ddiwedd y 15g, a orffennwyd yn 1532. Mae arysgrif Lladin uwchben drws y twr yn cofnodi fod yr Esgob Thomas Skevington wedi ei adeiladu yn 1532, er nad oedd wedi ei orffen pan fu farw Skevington yn 1533. Gwariwyd £2,000 ar drwsio'r adeilad yn 1824, a newidiwyd y tu mewn yn 1825 ar gost o £3252.

Mae'r adeilad fel y gwelir ef heddiw yn ffrwyth ail-adeiladu helaeth dan oruchwyliaeth Syr Gilbert Scott a ddechreuwyd yn 1868. Roedd cynllun gwreiddiol Scott yn galw am dŵr uchel, ond ni allwyd ei orffen gan fod craciau yn dechrau ymddangos. Ofnid fod hyn yn arwydd o broblemau gyda'r sylfaen, a gadawyd y tŵr yn isel.

Oriel

Cyfeiriadau

Adeiladau rhestredig Gradd I Gwynedd
Bangor
Bangor
Cadeiriol Bangor
 Bangor
Esgobaeth Bangor
Etholaeth

Rhanbarth daearyddol neu grŵp o bobl a gynrychiolir mewn senedd, cynulliad neu gorff etholedig arall yw etholaeth. Mae ystyr gwreiddiol y term yn golygu y corff o bleidleiswyr yn yr etholaeth honno, sef yr etholwyr, dyma hefyd yw'r diffiniad cyfreithiol o etholaeth.

"Etholwr" yw'r enw am un aelod o'r etholaeth, ac mae hyn yn cynnwys pawb sydd â'r hawl i bleidleisio, heb ots os ydynt yn dewis pleidleisio neu beidio. Pan fydd etholaeth yn ethol cynrychiolydd, bydd y person hwnnw yn gyfrifol am gynrychioli diddordebau'r etholaeth (y bobl a'r ardal), ond byddent yn aml yn derbyn cyfrifoldebau eraill ac yn gorfod ateb i holl etholaeth y senedd neu'r cynulliad.

Gweler hefyd
 Cyffindwyllo
 Etholaethau Cymru
 Rhestrau o etholaethau yn ôl gwlad

 
Etholiadau
Rhaniadau gweinyddol yn ôl math
Cadwaladr ap Gruffudd

Roedd Cadwaladr ap Gruffudd (c.1096 - 1172) yn drydydd mab Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd a'i wraig Angharad ferch Owain. Roedd yn frawd i Owain Gwynedd.

Bywgraffiad
Ceir y sôn cyntaf am Cadwaladr yn 1136, pan oedd gyda'i frawd Owain yn yr ymosodiad ar Geredigion a ddilynodd farwolaeth arglwydd Normanaidd Ceredigion, Richard Fitz Gilbert de Clare. Llwyddasant i gipio pum castell yng ngogledd Ceredigion. Yn ddiweddarach yn yr un flwyddyn, ymosodasant eto, ac mewn cynghrair a Gruffudd ap Rhys, tywysgog Deheubarth, gorchfygasant y Normaniaid ym Mrwydr Crug Mawr, gerllaw Aberteifi. Yn 1137 cipiasant dref Caerfyrddin.

Bu farw Gruffudd ap Cynan yn 1137 a dilynwyd ef ar yr orsedd gan Owain Gwynedd. Derbyniodd Cadwaladr diroedd yng ngogledd Ceredigion. Mae cofnod am Cadwaladr yn ymuno â Ranulph de Gernon, Iarll Caer yn yr ymosodiad ar Lincoln yn 1141. Efallai fod y cynghrair yma oherwydd fod Cadwaladr yn briod ag Alice de Clare, merch Richard Fitz Gilbert de Clare.

Yn 1143 lladdodd gwŷr Cadwaladr Anarawd ap Gruffudd, tywysog Deheubarth, trwy frad. Roedd amheuaeth gref fod hyn ar orchymyn Cadwaladr. Ymatebodd Owain Gwynedd trwy yrru ei fab Hywel ab Owain Gwynedd i gymeryd tiroedd Cadwaladr yng Ngheredigion oddi arno. Ffodd Cadwaladr i Iwerddon lle cyflogodd lynges gan y Daniaid oedd wedi ymsefydlu o gwmpad dinas Dulyn. Glaniodd yn Abermenai yn 1144 i geisio gorfodi Owain i dychwelyd ei diroedd. Ymddengys i Gadwaladr adael y Daniaid a dod i gytundeb a'i frawd.

Yn 1147 gyrrwyd Cadwaladr o'i diroedd ym Meirionnydd gan Hywel ab Owain Gwynedd a'i frawd Cynan. Wedi cweryl arall rhwng Cadwaladr ac Owain, alltudiwyd Cadwaladr i Loegr, lle rhoddodd y brenin Harri II diroedd iddo yn Swydd Amwythig. Pan ymosododd Harri II ar Wynedd yn 1157, yr oedd y cytundeb heddwch rhyngddo ef ac Owain yn cynnwys cytundeb y byddai Cadwaladr yn cael ei diroedd yn ôl. O hyn ymlaen cydweithredodd Cadwaladr yn glos a'i frawd, gan ei helpu i gipio cestyll Rhuddlan a Prestatyn yn 1167.

Bu Cadwaladr fyw am ddwy flynedd ar ôl Owain, gan farw yn 1172. Claddwyd ef wrth ochr ei frawd yn Eglwys Gadeiriol Bangor.

Plant
Bu Cadwaladr yn briod dair gwaith a chafodd saith o feibion;

 Cadfan ap Cadwaladr ap Gruffudd (gan ei wraig gyntaf)
 Cunedda ap Cadwaladr ap Gruffudd (gan ei ail wraig)
 Rhicert ap Cadwaladr ap Gruffudd (gan ei ail wraig)
 Ralph ap Cadwaladr ap Gruffudd (gan ei ail wraig)
 Cadwgan ap Cadwaladr ap Gruffudd (gan ei drydedd wraig)
 Maredudd ap Cadwaladr ap Gruffudd (gan ei drydedd wraig)
 Cadwallon ap Cadwaladr ap Gruffudd (gan ei drydedd wraig)

Llyfryddiaeth
John Edward Lloyd (1911) The history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, Green & Co.)

Cymry'r 12fed ganrif
Genedigaethau'r 1090au
Llinach Aberffraw
Marwolaethau 1172
Nantglyn

Pentref bychan a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw Nantglyn (). Saif rhyw 4.5 milltir o dref Dinbych ac ychydig i'r gorllewin o Fynydd Hiraethog. Ychydig llai na milltir i'r gogledd-orllewin mae Waen, Nantglyn.

Saif Nantglyn ar Afon Ystrad, sy'n llifo i mewn i Afon Clwyd. Mae afon lai, Afon Lliwen, yn ymuno a'r Ystrad ger y pentref. Mae traddodiad fod clas wedi ei sefydlu yma gan Mordeyrn, ŵyr i Gunedda Wledig. Ymhlith hynodion y pentref mae'r "pulpud mewn coeden", a ddefnyddiwyd unwaith gan John Wesley yn ôl y traddodiad. Caeodd yr ysgol yn y 1990au ac erbyn hyn nid oes siop yn y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Enwogion
 David Samwell, oedd yn feddyg ar long Capten Cook ar ei fordaith olaf
 Twm o'r Nant, yr anterliwtwr, a aned yn Llanefydd ond a fagwyd yn Nantglyn
 William Owen Pughe, y geiriadurwr (nad oedd yn enedigol o'r pentref, ond a dreuliodd lawer o'i oes yno)
 Aneurin Owen, mab William Owen Pughe
 Robert Davies (Bardd Nantglyn)
 Tom Pryce, gyrwr rasio Fformiwla Un, a dreuliodd ei ieuengctid yn y pentref

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
Eric Griffiths Nantglyn (Cyngor Cymdeithas Nantglyn, 1984)

Cymunedau Sir Ddinbych
 
Pentrefi Sir Ddinbych
Mynydd Hiraethog

Mae Mynydd Hiraethog yn ardal o ucheldir, gan mwyaf rhwng 400m a 500m, rhwng Afon Conwy ac Afon Clwyd, yn Sir Ddinbych a Sir Conwy.

Mae'n ardal o rostir, gyda rhai dyffrynnoedd yn torri ar ei draws. Mae rhannau o Fynydd Hiraethog yn cynnwys trwch o rostir grug, sydd yn brin iawn yng Nghymru. Rheolid y rhostir yma ar gyfer saethu Grugiar yn hanner cyntaf yr 20g, ond bellach mae niferoedd y Grugiar wedi gostwng yn sylweddol yma. Mae rhan ddwyreiniol Mynydd Hiraethog yn cynnwys planhigfeydd coedwigaeth sy’n rhan o Goedwig Clocaenog, sydd hefyd yn gartref i un o boblogaethau olaf o wiwerod coch yng Nghymru.

Y copa uchaf yw Mwdwl-eithin (532 medr). Mae Meol Seisiog (467 medr) yn gopa arall ble mae dwr  Afon Elwy yn dechrau llifo.

Mae'r ardal yn adnabyddus am olion cynhanesyddol, yn enwedig o Oes yr Efydd. Ymddengys fod poblogaeth sylweddol wedi bod yn byw yma yn y cyfnod yma, pan oedd yr hinsawdd ychydig yn gynhesach nag ar hyn o bryd. Ceir nifer o gronfeydd dŵr yma; y rhai mwyaf yw Llyn Alwen, Llyn Brenig a Chronfa Aled Isaf.

Mae adfeilion y porthdy hela Gwylfa Hiraethog ar ucheldir Mynydd Hiraethog, a gall eu gweld o'r ffordd A543 gerllaw.

Copaon

Dolenni allanol
 Archaeoleg ac agweddau eraill Mynydd Hiraethog

Mynyddoedd a bryniau Conwy
Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Bethan Elfyn

Cyflwynydd radio a theledu Cymraeg yw Bethan Elfyn (ganwyd 17 Ionawr 1974).

Ganwyd Elfyn ym Mangor, a fe'i magwyd yn Y Drenewydd. Mae'n byw yng Nghaerdydd gyda'i gŵr, Richard Hawkins, sy'n hyrwyddwr a rheolwr gyda Clwb Ifor Bach.. Mae ganddynt dwy ferch a anwyd yn 2012 a 2016.

Roedd hi'n arfer cyflwyno rhaglen i Gymru ar Radio 1 ac yn feirniad ar y raglen S4C - Wawffactor. Bu hefyd yn cyd-gyflwyno Dechrau Canu, Dechrau Canmol.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Bethan a Huw -  Radio 1
 Bethan Elfyn - MySpace
 Dyddiadur Swdan Bethan Elfyn -  BBC
 Insanity Artists - asiantaeth 

Genedigaethau 1974
Cyflwynwyr radio Cymreig
Cyflwynwyr teledu Cymreig
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Catrin Fawr

Catrin II neu Catrin Fawr (Rwseg: Екатерина II Великая, Yekaterina II Velikaya (1729 - 1796) oedd ymerodres Rwsia o 28 Mehefin 1762 hyd ei marwolaeth, teyrnasiad o 34 mlynedd, yr hiraf wedi sefydliad Ymerodraeth Rwsia yn 1721.

Ganed Catrin fel Sophie Augusta Frederica yn Stettin, yn awr Szczecin yng Ngwlad Pwyl ond yr adeg honno yn deyrnas fechan yn yr Almaen. Dewiswyd hi yn wraig i etifedd y tsar, Pedr o Holstein-Gottorp. Dywedir fod Catrin yn benderfynol o ddysgu Rwsieg mor fuan ag y gallai, ac ar 28 Mehefin 1744 daeth yn aelod o Eglwys Uniongred Rwsia gyda'r enw Catrin Alecseyefna (Yekaterina neu Ekaterina). Priodwyd hi â Pedr ar 21 Awst 1745.

Ni fu'r brodas yn llwyddiant, a dechreuodd Catrin ar gyfres o garwriaethau. Ar ôl marwolaeth yr Ymerodres Elizabeth yn Ionawr 1762 daeth Pedr yn tsar fel Pedr III. Ym mis Gorffennaf bu gwrthryfel yn ei erbyn, a chyhoeddwyd Catrin yn ymerodres. Llofruddiwyd Pedr yn fuan wedyn. Cyhuddwyd Catrin o fod a rhan yn y llofruddiaeth ambell dro, ond nid oes tystiolaeth i gadarnhau hyn.

Roedd Catrin yn darllen yn eang, ac yn llythyru â rhai o ddeallusion amlycaf Ewrop megis Voltaire a Diderot. Ymestynnodd ffiniau Ymerodraeth Rwsia i'r de ac i'r gorllewin, gan gynnwys Belarws a Lithwania. Ychwanegodd tua 200,000 milltir sgwar (518,000 km²) at diriogaeth yr ymerodraeth. O dan ei harweinyddiaeth, gorchfygwyd Twrci mewn rhyfel rhwng 1768 a 1774 ac eilwaith mewn rhyfel rhwng 1787 a 1792.

Cafodd Catrin strôc ar 5 Tachwedd, 1796, a bu farw'r diwrnod wedyn. Dilynwyd hi gan ei mab, Paul I.

Hanes Rwsia
Genedigaethau 1729
Marwolaethau 1796
Pobl fu farw o strôc
Tsariaid Rwsia
Merched y 18fed ganrif
Teyrnoedd y 18fed ganrif
Norah Jones

Cantores Americanaidd yw Geethali Norah Jones Shankar neu Norah Jones (ganwyd 30 Mawrth 1979). Merch y cerddor Ravi Shankar yw hi.

Disgograffi 
 Come Away With Me (2002)
 Feels Like Home (2004)
 Not Too Late (2007)

Cantorion Americanaidd
Genedigaethau 1979
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Jeddah

Dinas hynafol yn Sawdi Arabia yw Jeddah. Mae'n gorwedd ar lan y Môr Coch yng ngorllewin y wlad, mewn ardal a elwir yr Hejaz. Mae'n 46 milltir o Fecca ac yn borthladd i'r ddinas honno ers canrifoedd lawer.

Gefeilldrefi 
Mae gan Jeddah 23 gefeilldref:

 
Dinasoedd Sawdi Arabia
Porthladdoedd y Môr Coch
Porthladdoedd Sawdi Arabia
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sawdi Arabia
Ffwythiant cyfri rhifau cysefin

Mewn mathemateg, y ffwythiant cyfri rhifau cysefin yw'r ffwythiant sy'n rhoi nifer y rhifau cysefin sy'n llai na neu'n hafal â rhyw rif real x. Fe'i dynodir gan  (noder nad yw hyn yn cyfeirio i'r rhif π).

Hanes

Mae cyfradd tyfiant y ffwythiant yn ddiddorol iawn yng nghyd-destyn haniaeth rhifau. Cynosododd Gauss a Legendre yn yr 18g fod y cyfradd oddeutu

neu, a bod yn fanwl gywir, fod

Dyma yw'r theorem rhifau cysefin.

Algorithmau i ganfod π(x)

Ffordd syml o ganfod , os nad yw  yn rhy fawr, yw defnyddio gogr Eratosthenes i gynhyrchu'r rhifau cysefin sy'n llai na neu'n hafal ag , ac yna'u cyfri.

Ddaw ddull coethach o ganfod  o du Legendre: cymerwn , os yw , , …,  yn rhifau cysefin an-hafal, yna

yw nifer y cyfanrifau sy'n llai nag  a heb fod yn rhanadwy ag unrhyw  (dynoda  y ffwythiant llawr). Mae'r rhif hwn felly'n hafal â

lle mai  yw'r rhifau cysefin sy'n llai nau neu'n hafal ag ail isradd .

Mewn cyfres o erthyglau a gyhoeddwyd rhwng 1870 a 1885, disgrifiodd Ernst Meissel dull cyfuniadol ymarferol o ganfod . Cymerwn mai , , …,  yw'r  rhif cysefin cyntaf, a dynodwn gyda  nifer y rhifau naturiol sy'n llai na neu'n hafal ag  nad ydynt yn rhanadwy ag unrhyw . Yna mae

Cymerwn rif naturiol : os mae  a , yna mae

Estynnwyd a symleiddwyd y dull hwn gan Derrick Henry Lehmer ym 1959. Diffiniwn, am  real ac  a  naturiol,   yn nifer y rhifau msy'n llai na neu'n hafal ag n gyda'n union k o ffactorau cysefin, pob un yn fwy na . Ymhellach, gosodwn . Yna mae

lle dim ond nifer meidraidd o dermau an-sero sydd gan y swm. Gadewn i  ddynodi cyfanrif sy'n bodlonni , and gosod . Yna mae  a  pan mae  ≥ 3. Felly mae

Gellir cyfrifo  fel a ganlyn:

Yn ogystal, gellir cyfrifo  gyda'r rheolau canlynol:

Anhafaleddau
Mae'r canlynol yn anhafaleddau defnyddiol ar gyfer π(x).

 ar gyfer x ≥ 17.

 ar gyfer x > 1.

 ar gyfer x ≥ 55.

Mae'r canlynol yn anhafaleddau ar gyfer yr nfed rhif cysefin, pn.
 ar gyfer n ≥ 6.
Mae'n anhafaledd ar y chwith yn ddilys ar gyfer n ≥ 1 a'r un ar y dde ar gyfer n ≥ 6.

Mae

yn frasamcan ar gyfer yr nfed rhif cysefin.

Haniaeth rhifau
Rhifau cysefin
Ieuan Trefor II

Roedd Ieuan Trefor II, a adnabyddir hefyd fel John Trefor, Siôn Trefor a John Trevaur (bu farw 1410) yn Esgob Llanelwy rhwng 1394 a 1408 ac awdur Cymraeg Canol a Lladin.

Bywgraffiad
Ei enw gwreiddiol oedd Ieuan ac fel yna roedd ei gyd-Gymry yn ei alw, ond yn ddiweddarach cymerodd y ffurf Seisnig John a mabwysiadu'r cyfenw Trefor. Mae'r ffaith iddo ddewis y cyfenw hwnnw yn awgrymu mai Trefor, ger Llangollen, oedd ei fan geni.

Roedd ei frawd Adda yn briod â chwaer Owain Glyndŵr, ac apwyntiodd Owain ef yn lysgennad at frenin Ffrainc.

Yn 1408 penodwyd ef yn esgob Cill Rìmhinn (Saesneg: St Andrews) yn Yr Alban. Ni allodd gymeryd meddiant o'r esgobaeth, gan fod dau Bab yn gwrthwynebu ei gilydd yn y cyfnod yma, un yn Rhufain a'r llall yn Avignon. Apwyntiwyd Ieuan Trefor i esgobaeth Llanelwy gan y Pab yn Rhufain, ond Pab Avignon roedd yr Alban yn ei gydnabod. Bu farw yn Rhufain ar 10 Ebrill 1410.

Credir gan rai ysgolheigion mai Ieuan Trefor yw awdur un o weithiau safonol y cyfnod yn disgrifio arfau, sef y Tractatus de Armis ('Traethawd ynglŷn ag Arfau'). Mae'n bosibl mai ef ei hun a'i gyfieithodd i'r Gymraeg dan y teitl Llyfr Arveu. Llyfr arall a briodolir iddo yw Buchedd Sant Martin; ceir testun a gopïwyd gan y bardd ac achyddwr Gutun Owain yn 1488 neu 1489. Ar ei ddiwedd ceir y nodyn:
John Trevor a droes y vvuchedd honn o'r Llading yn Gymraec...

Ond erys cryn ansicrwydd am awduraeth y gweithiau hyn, a dydi pob ysgolhaig ddim yn derbyn eu bod yn waith yr Esgob John Trefor.

Roedd esgobdy Ieaun yn agored i'r beirdd. Ymhlith y rhai a ganodd iddo oedd Iolo Goch; cedwir cywydd ganddo sy'n moli Ieuan ac sy'n cyfeirio at ei daith i'r Alban.

Llyfryddiaeth
Evan John Jones (gol.), Buchedd Sant Martin (Caerdydd, 1945)

Cyfeiriadau

Esgobion Llanelwy
Genedigaethau'r 14eg ganrif
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yn yr iaith Ladin
Llenorion Cymreig y 14eg ganrif
Marwolaethau 1410
Pobl o Wrecsam
Rhyddiaith Cymraeg Canol
Heraclitos

Athronydd Groeg oedd Heraclitos (Groeg: Ἡράκλειτος ὁ Ἐφέσιος, Heraklit neu Heraclitus mewn rhai ieithoedd) (fl. 500 CC). Cafodd ei eni yn Effesus, Asia Leiaf, yn fab i bendefig lleol. Fe'i ystyrir weithiau'n Dad Metaffiseg.

Ysgrifennodd lyfr, Ynglŷn â Natur, ond dim ond darnau sydd wedi goroesi. Ei gysyniad enwocaf oedd fod pob dim mewn cyflwr cyfnewidiol ac mae Newid ei hun yw'r unig beth sy ddim yn newid: 'Ni ellwch roi eich troed yn yr un afon ddwywaith'. Mae popeth yn y bydysawd yn rhwym wrth y ddeddf sylfaenol hon, gan gynnwys y duwiau eu hunain.

Mae undod ymddangosiadol y bydysawd yn cuddio tensiwn deinamig rhwng grymusterau gwrthwynebol a reolir, mewn rhyw fodd neu'i gilydd, gan y 'Logos' ('Rheswm'). Prif fynegiant corfforol y 'Logos' yw Tân, sail y Greadigaeth i gyd. Tân (sef y 'Logos') yw'r enaid hefyd, sydd yr un y bôn â'r elfen sy'n creu, cynnal a dinistrio'r bydysawd oll. Credai y byddai eneidiau da yn ymuno â'r 'Logos' ar ôl marwolaeth y corff.

Tywyll iawn ac agored i sawl darlleniad yw ei ddywediadau. Mae Diogenes Laertius yn ei lyfr Bucheddau'r Athronwyr yn cofnodi stori am y dramodydd Groeg Ewripedes yn rhoi copi o lyfr Heraclitus i Socrates. Gofynnodd iddo wedyn beth oedd yn meddwl ohono. Atebodd, "Mae'r hyn a ddeallais yn wych; ac dwi'n meddwl fod yr hyn na ddeallais yn wych hefyd - ond buasai angen plymiwr o Ddelos i gyrraedd ei waelod!" (roedd pysgotwyr perlau ynys Delos yn enwog am eu gallu i blymio'n ddyfnach na neb arall i'r môr).

Llyfryddiaeth 
 Jonathan Barnes (gol.), Early Greek Philosophy (Penguin, 1987), pennod 8: Heraclitus.

Athronwyr Groeg yr Henfyd
Y Testament Newydd

Ail ran y Beibl Cristnogol yw'r Testament Newydd. Mae'n dilyn yr Hen Destament (a'r Apocryffa mewn rhai argraffiadau o'r Beibl). Mae'n cynnwys y Pedair Efengyl sy'n adrodd bywyd a gweinyddiaeth Iesu Grist a chyfres o lythyrau gan ei ddisgyblion. Mae'n cloi gyda Llyfr y Datguddiad. Fe'i gelwir 'Y Testament Newydd' am ei fod yn ymwneud â bywyd a neges Crist a ystyrid fel y Meseia a broffwydolir yn yr Hen Destament.

Llyfrau'r Testament Newydd 

 Yr Efengyl yn ôl Mathew
 Yr Efengyl yn ôl Marc
 Yr Efengyl yn ôl Luc
 Yr Efengyl yn ôl Ioan
 Actau'r Apostolion
 Llythyr Paul at y Rhufeiniaid
 Llythyr Cyntaf Paul at y Corinthiaid
 Ail Lythyr Paul at y Corinthiaid
 Llythyr Paul at y Galatiaid
 Llythyr Paul at yr Effesiaid
 Llythyr Paul at y Philipiaid
 Llythyr Paul at y Colosiaid
 Llythyr Cyntaf Paul at y Thesaloniaid
 Ail Lythyr Paul at y Thesaloniaid
 Llythyr Cyntaf Paul at Timotheus
 Ail Lythyr Paul at Timotheus
 Llythyr Paul at Titus
 Llythyr Paul at Philemon
 Y Llythyr at yr Hebreaid
 Llythyr Iago
 Llythyr Cyntaf Pedr
 Ail Lythyr Pedr
 Llythyr Cyntaf Ioan
 Ail Lythyr Ioan
 Trydydd Llythyr Ioan
 Llythyr Jwdas
 Datguddiad Ioan

Gweler hefyd 
 Apocryffa'r Testament Newydd

Darllen pellach
 Wolfgang Kosack:Novum Testamentum Coptice. Neues Testament, Bohairisch, ediert von Wolfgang Kosack. Novum Testamentum, Bohairice, curavit Wolfgang Kosack. / Wolfgang Kosack.'' neue Ausgabe, Christoph Brunner, Basel 2014. ISBN 978-3-906206-04-2.

 
Y Beibl Cristnogol
Gardd Eden

Gardd Eden yw lleoliad y Baradwys Ddaearol yn y Beibl a'r Torah. Yn ôl yr ail ddisgrifiad o greu'r byd a geir yn Llyfr Genesis yn yr Hen Destament, planodd Duw ardd yn Eden, oedd rhywle yn y Dwyrain (Gen. 2:8). Yn fersiwn y Septaguint o'r Hen Destament mae'r gair Hebraeg 'gardd' yn cael ei gyfieithu fel 'Paradwys'.

Dywedir fod Gardd Eden yn cynnwys pob coeden ffrwythau da. Yn ei chanol safai Pren y Bywyd (Coeden Gwybodaeth y Da a'r Drwg). Mae'r goeden yn cael ei dyfrhau gan afon sy'n ymrannu'n bedair cangen wrth iddi adael yr ardd, sef Pedair Afon Paradwys a enwir fel Pishon, Gihon, Hidecel ac Ewffrates.

Roedd Dyn a Dynes (Adda ac Efa) yn byw yn ddedwydd yn yr ardd, mewn cyflwr o ddiniweidrwydd naturiol, yn noethlymun ond heb gywilydd o hynny, nes iddynt fwyta'r Ffrwyth Waharddedig mewn canlyniad i ystryw'r Sarff a chael eu Troi allan o Baradwys oherwydd iddynt bechu.

Cafwyd sawl ymgais i ddarganfod lleoliad Gardd Eden, neu'r safle a fu'n sail i'r traddodiad, gyda ymchwilwyr yn canolbwyntio ar safleoedd yn ne Arabia.

Llyfr Genesis
Iddewiaeth
Islam
Eden
Valleys Radio

Gorsaf radio ar gyfer blaenau cymoedd de Cymru oedd Valleys Radio (Cymraeg answyddogol: Radio'r Cymoedd). Dechreuodd ddarlledu ar 999 kHz ac 1116 kHz y donfedd ganol ym 1996 o'i stiwdio ar gyrion Glyn Ebwy, Blaenau Gwent. Bellach roedd yn bosibl i'w glywed ar 999 ac 1116 y donfedd ganol ac ar-lein. Rhan o grŵp UTV oedd yr orsaf, sydd hefyd yn perthyn i Sain Abertawe a 96.4FM The Wave a leolir yn Abertawe. Angharad Rhiannon Davies oedd llais Cymraeg yr orsaf wrth iddi ddarlledu ei rhaglen dair awr bob nos Sul rhwng 19:00 a 22:00. Peidiodd yr orsaf â darlledu ar Ddydd Iau, 30 o Ebrill, 2009, am 10yb. Y gân olaf i'w chwarae arni oedd "Our last song together" gan Neil Sedaka.

Cyflwynwyr

Cyflwynwyr Lleol
Mark Powell (Brecwast diwrnod gwaith)
Karen Brown (Boreau diwrnod gwaith/prynhawn dydd Sadwrn)
Tony Peters (Amser Gyrru diwrnod gwaith)
Hannah Sillitoe (Nosweithiau diwrnod gwaith)
Patrick Downes (Brecwast penwythnos)
Patrick Hanson (Bore dydd Sadwrn)
Angharad Rhiannon Davies (Rhaglen Cymraeg)
Paul Fairclough (Money on Your Mobile)
Gareth Sweeney (Dydd Sadwrn Parti Parth)
Leighton Jones

Cyflwynwyr Rhwydwaith
Pete Baker (Party Classics)
Paul Edwards
Andy Jones (The Late Late Show)
Kevin Lee
Andy Martindale (Late Night Love/prynhawn dydd Sul)
Dave Sherwood
Perry Spiller

Staff Newyddion
Caroline Allen
Lexy Blackwell
Emma Thomas (Golygydd)

Dolenni allanol 
  Gwefan swyddogol  (dolen farw)

Gorsafoedd radio yng Nghymru
Hanes Blaenau Gwent
Dadsefydliadau 2009
Sefydliadau 1996
Logos

Gair Groeg sy'n golygu 'gair' neu 'rheswm' yw Logos (λόγος). Yn athroniaeth Groegiaid yr Henfyd roedd yn gallu golygu 'prif symudydd' y bydysawd, yn ogystal. Yn ôl Heraclitus (fl. 500 CC) er enghraifft y Logos yw'r grym sy'n creu, cynnal a dinistrio'r bydysawd.

Yn y traddodiad Cristnogol y Logos (sef 'Y Gair') yw ail Berson Y Drindod, Mab Duw, sef y Gair ymgnawdoledig. Mae'r Logos, yn yr ystyr 'Gair Duw', yn golygu'r Ysgrythur Sanctaidd, sef yr Hen Destament a'r Testament Newydd, am eu bod yn weithiau a greuwyd dan ysbrydoliaeth yr Ysbryd Glân.

Athroniaeth Gristnogol
Athroniaeth Groeg yr Henfyd
Diwinyddiaeth Gristnogol
Geirfa athroniaeth
Geirfa Cristnogaeth
Abaty Glyn y Groes

Abaty Sistersiaidd yn nyffryn Afon Dyfrdwy rhyw filltir a hanner i'r gogledd o dref Llangollen yn Sir Ddinbych yw Abaty Glyn y Groes (Lladin: Valle Crucis) neu Abaty Glyn Egwestl. Daw ei henw o Groes Eliseg, sef hen groes Geltaidd o'r 8ed ganrif a saif gerllaw. Gorwedd yr abaty'n daclus ar lan afon Eglwyseg, mewn dyffryn bychan rhwng y Fron Fawr a Chreigiau Eglwyseg i'r Dwyrain a'r Mynydd Felfed (neu 'Goed Hyrddyn') i'r Gorllewin, ar draws y ffordd fawr.

Daw'r enw o Groes Eliseg sydd heb fod ymhell o'r abaty. Mae'r groes yn llawer hŷn na'r abaty, a sefydlwyd ym 1201. Sefydlwyd Glyn y Groes o Abaty Ystrad Marchell ger Y Trallwng, dan nawdd Madog ap Gruffudd Maelor, rheolwr Powys Fadog.

Er bod yr abaty yn bur adfeiliedig, gellir gweld y cynllun yn glir. Mae'n dilyn y cynllun Sistersaidd arferol, gyda lle cysgu i tua 20 o fynachod ac efallai tua 40 o frodyr lleyg. Yn fuan wedi marwolaeth Madog ap Gruffydd Maelor, aeth yr abaty ar dân ym 1236 a bu cryn ddifrod; mae rhai o'r olion i'w gweld hyd heddiw. Dioddefodd ddifrod pellach yn ystod dau ymosodiad y brenin Edward I ar Gymru ym 1276-1277 a 1282-1283. Talwyd iawndal ac adferwyd y difrod, a bu gwaith pellach ar yr adeilad dan yr Abad Adda ddechrau'r bedwaredd ganrif ar ddeg. Ymddengys i nifer y brodyr lleyg, ac efallai'r mynachod, leihau ar ôl y pla a newidiwyd yr adeiladau o'r herwydd.

Yr Uchelwyr
Dywedir i'r abaty ddioddef difrod yn ystod gwrthryfel Owain Glyn Dŵr ond nid oes tystiolaeth i brofi hyn. Bu mwy o adeiladu yn y ganrif ddilynol, a chafodd yr abaty gyfnod o lewyrch, gyda llawer o ganmol ei fwyd a'i groeso gan y beirdd. Yma y bu farw Guto'r Glyn tua 1493; canodd ei gyd-fardd Gutun Owain, yntau'n ymwelydd cyson â'r abaty, farnwad iddo. Canodd y bardd Lewys Môn i abad Glyn y Groes. Yn ôl rhestr o fannau claddu'r beirdd yn y llawysgrifau ac ewyllys dyddiedig 1527 sydd, mae'n ymddangos, yn ddogfen ddilys, claddwyd Lewys Môn (neu Lodowidus Mon) yn yr abaty yn 1527.

Pan roddwyd diwedd ar y mynachlogydd dan y brenin Harri VIII, yr oedd Glyn y Groes yn un o'r abatai llai a gaewyd ym 1537.

Cyfeiriadau

Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Ddinbych
Hanes Sir Ddinbych
Glyn y Groes
Sefydliadau 1201
Iwan Thomas

Athletwr (rhedwr) o Gymro sydd wedi cynrychioli'r Deyrnas Unedig yn y Gemau Olympaidd a Chymru yng Ngemau'r Gymanwlad yw Iwan Thomas (ganwyd 5 Ionawr 1974). Bu hefyd yn llwyddiannus ym Mhencampwriaethau Ewrop (athletau).

Mike Smith oedd ei hyfforddwr am y rhan fwyaf o'i yrfa.

Yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1996, Atlanta roedd yn 5ed yn y ffeinal a derbyniodd Arian yn y ras gyfnewid dynion 4 x 400m. Cynrychiolodd y tîm yng Ngemau Olympaidd 2000 hefyd, ond ni ddewisiwyd ef ar y diwrnod am y ras unigol, er mai ef oedd rhedwr cyflymau tîm 'Prydain'.

Roedd hefyd yn aelod o dîm 4 × 400 m Prydain ym Mhencampwriaethau Athletau'r Byd yn 1997 yn  Athens a gwbwlhaodd y ras mewn 0.18 yn arafach nag UDA, gan ddod yn ail. Yn 2008, mynegodd aelod o dîm Prydain iddo gymeryd cyffuriau rhwng 1997 a 2001, gan gynnwys y tro hwnnw yn 1997. Gan i hyn ddigwydd dros 8 mlynedd wedi'r gystadleuaeth ni newidiwyd y canlyniad ac arhosodd Prydain ar y Fedal Arian. Er hyn bu i Pettigrew ddychwelyd ei fedalau.

Cyfeiriadau

Athletwyr Cymreig
Genedigaethau 1974
Cymry â medal aur yng Ngemau'r Gymanwlad
Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 1996
Dyffryn Clwyd (etholaeth Senedd Cymru)

etholaeth Senedd Cymru yw Dyffryn Clwyd o fewn Rhanbarth etholiadol Senedd. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw .

Aelodau 

 1999 - 2021: Ann Jones (Llafur)
2021 - presennol: Gareth Davies (Ceidwadwyr)

Etholiadau

Canlyniad Etholiad 2021

Canlyniad Etholiad 2016

Canlyniadau Etholiad 2011

Canlyniadau Etholiad 2007

Canlyniadau Etholiad 2003

Canlyniadau Etholiad 1999

|- style="background-color:#F6F6F6"
! style="background-color: " |
| colspan="2"   | Sedd newydd:  yn ennill.
| align="right" | Swing
| align="right" | n/a
||
|-

Gweler Hefyd
Dyffryn Clwyd (etholaeth seneddol)

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd Cymru
Sir Ddinbych
Ahura Mazda

Ahura Mazda neu Ohrmazd yw'r enw a roddir ar Dduw gan y Zoroastriaid. Ystyr yr enw Ahura Mazda yw 'Yr Arglwydd Doeth'. Fel mae ei enw yn awgrymu, ei brif agwedd yw Doethineb; nid yw'n twyllo ac ni ellir ei dwyllo gan ei fod yn ffynhonnell y goleuni a phob daioni. Ahura Mazda yw Tad a Mam y Bydysawd, y creawdwr a osodes yr haul, y lleuad a'r sêr yn eu llwybrau. Mae o'n bod a bydd yn bod am byth. Ond yn yr oes bresennol nid yw Ahura Mazda yn hollalluog am ei fod yn wynebu ei arch elyn Yr Ysbryd Drwg; ond daw'r amser y bydd yn gorchfygu'r gelyn ac yn teyrnasu'n hollalluog.

Yn y Zend Avesta ac ysgrythurau eraill disgrifir Ahura Mazda yn nhermau naturiolaidd (ond nid yw hynny'n golygu fod pob Zoroastriad yn meddwl amdano felly). Mae'n gwisgo mantell frith â sêr. Fe'i cynrychiolir gan yr haul - ei lygad - a'r goleuni. Lleolir ei orsedd yn y Nefoedd uchaf, yng nghanol y goleuni nefolaidd. Mae'n cadw llys yno ac mae angylion yn gweini arno.

Yn anad dim mae Ahura Mazda yn cynrychioli Daioni perffaith - y gwrthwyneb llwyr i Ddrygioni. Nid yw'n caniatau dioddefiant er bod hynny'n digwydd ar hyn o bryd oherwydd bodolaeth Drygioni. Y weledigaeth ohono a gafodd Zarathustra oedd man cychwyn Zoroastriaeth.

Ym mytholeg Persia cyn sefydlu Zoroastriaeth roedd Ahura Mazda yn un o'r prif dduwiau brodorol. Ceir sawl ffurf ar ei enw. Fe'i cysylltir gan amlaf â'r dduwies Anahita. Gan Anahita ac Ahura Mazda y derbynai brenhinoedd Persia eu hawdurdod.

Darllen pellach
John R. Hinnells, Persian Mythology (Llundain, 1973)

Zoroastriaeth
Mytholeg Bersiaidd
Powys Fadog

Powys Fadog neu Powys Maelor oedd y rhan ogleddol o Deyrnas Powys. Yn dilyn marwolaeth tywysog Powys, Madog ap Maredudd, yn 1160, a marwolaeth ei fan Llywelyn ap Madog yn fuan wedyn, rhannwyd y deyrnas. Cafodd nai Madog, Owain Cyfeiliog, y rhan fwyaf o'r de, a gafodd yr enw Powys Wenwynwyn yn nes ymlaen, a chafodd mab Madog,   Gruffudd Maelor I y rhan ogleddol. Cafodd y deyrnas yr enw Powys Fadog yn ystod teyrnasiad ei fab, Madog ap Gruffudd Maelor.

Derbyniodd Gruffudd Maelor I gantrefi Maelor ac Iâl fel ei gyfran, ac yn ddiweddarach gallodd ychwanegu Nanheudwy, Cynllaith, Glyndyfrdwy a Mochnant. Pan orchfygwyd Gwynedd gan Edward I yn 1283, ymgorfforwyd Powys Fadog yn Sir Ddinbych a Sir Fflint. Cafodd arglwydd Powys Fadog ar y pryd, Gruffudd Fychan I, gadw rhai o'i diroedd, ond o hyn ymlaen yr oedd y llinach yn arglwyddi megis arglwyddi'r Mers yn hytrach na thywysogion.

Tywysogion ac arglwyddi Powys Fadog

 1160–1191 Gruffudd Maelor I
 1191– 1236 Madog ap Gruffudd Maelor
 1236–1269 Gruffudd Maelor II, Arglwydd Dinas Brân
 1269–1277 Madog II ap Gruffudd, Arglwydd Dinas Brân
 1277–1289 Gruffudd Fychan I, Arglwydd Dinas Brân
 1289–1304 Madog Crypl, Arglwydd Glyndyfrdwy a Chynllaith Owain
 1304–c.1325 Madog Fychan, [neu efallai Gruffudd ap Madog Crypl], Arglwydd Glyndyfrdwy a Chynllaith Owain
 c.1325–1369 Gruffudd Fychan II, Arglwydd Glyndyfrdwy a Chynllaith Owain
 1359–c.1416 Owain Glyndŵr (Owain ap Gruffudd), Arglwydd Glyndyfrdwy a Chynllaith Owain

Yn dilyn gwrthryfel Owain Glyn Dŵr, collodd y teulu eu tiroedd. Nid oes cofnod o hynt mab Owain, Maredudd ab Owain Glyndŵr.

Cantrefi a chymydau
Sylwer nad arosodd pob un o'r cantrefi a chymydau hyn yn rhan o Bowys Fadog.

Dinmael
Edeirnion
Iâl
Maelor
Maelor Gymraeg
Maelor Saesneg
Mochnant (Mochnant Is Rhaeadr)
Penllyn
Is Tryweryn
Uwch Tryweryn
Swydd y Waun
Cynllaith
Nanheudwy
Ystrad Alun

Teyrnas Powys
Hanes Sir Ddinbych
Hanes Wrecsam
Anahita

Anahita yw Duwies y Dyfroedd Pur ym mytholeg Persia. Ei henw llawn oedd Ardvi Sura Anahita. Yn ôl rhai traddodiadau mae hi'n ferch i'r duw Ahura Mazda ond credir ei bod yn ffurf ar y Fam Dduwies yn wreiddiol.

Ffynhonnell bywyd a ffrwythlondeb yw Anahita. Mae dyfroedd y byd yn tarddu ohoni ac yn puro a ffrwythloni popeth. Yn y nefoedd mae môr y bydysawd yn llifo ohoni. Mae hi'n dal a gosgeiddig, hardd iawn a disglair. Mae hi'n gwisgo coron aur gyda wyth pelydr a chant o sêr arni, mantell euraidd a gwddfdorch aur.

Yn ôl yr hanesydd Groeg Berossus cododd Artaxerxes Mnemon demlau i'r dduwies yn Ecbatana, Sardis, Susa, Babilon a Damascus. Roedd hi'n cael ei haddoli yn Asia Leiaf yn ogystal. Mae Strabo yn cofnodi temlau iddi yno lle arferid puteiniaeth sanctaidd gan ferched cyn eu priodi (nid oes tystiolaeth bendant am hyn ym Mhersia ei hun - mae testunau fel y Zend Avesta yn comdemnio'r arfer ond mae hynny'n awgrymu ei bod yn digwydd ar un adeg). Yn yr Armenia hynafol roedd hi'n 'Fywyd a Gogoniant Armenia, Rhoddwr Bywyd, Mam pob Doethineb'.

Fel yn achos Ahura Mazda, cafodd Anahita le yn Zoroastriaeth, yn arbennig ar lefel poblogaidd.

Darllen pellach 
 John R. Hinnells, Persian Mythology (Llundain, 1973)

Mytholeg Bersiaidd
Zoroastriaeth
Duwiesau
Gruffudd Maelor I

Gruffudd Maelor I  neu Gruffudd ap Madog ap Maredudd (bu farw 1191) oedd tywysog cyntaf Powys Fadog.

Bywgraffiad
Pan fu farw ei dad, Madog ap Maredudd yn 1160 rhannwyd Teyrnas Powys. Derbyniodd Gruffudd gantrefi Maelor ac Iâl, ac yn ddiweddarach ychwanegodd  Nanheudwy, Cynllaith Owain a Mochnant pan fu farw ei hanner brawd Owain Fychan yn 1187. Yn nes ymlaen gallodd gipio Cyfeiliog oddi ar ei neiaint Owain a Meurig.

Priododd Angharad, merch Owain Gwynedd. Mae Gerallt Gymro yn cofnodi ei fod wedi cael ei berswadio gan yr eglwys i ysgaru Angharad yn 1188; gan fod Owain Gwynedd yn frawd i fam Gruffudd roedd y berthynas rhyngddynt yn rhy agos i ganiatau priodas yn ôl rheolau'r eglwys. Mae Brut y Tywysogion yn ei ddisgrifio fel Yr haelaf o holl tywyssogion kymry. Gadawodd ddau fab, Madog ac Owain.

Llyfryddiaeth
John Edward Lloyd (1911) A history of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, Green & Co.)

Cymry'r 12fed ganrif
Genedigaethau'r 12fed ganrif
Llinach Mathrafal
Teyrnoedd Powys
Marwolaethau 1191
Gruffudd Maelor

Roedd Gruffudd Maelor yn enw ar ddau o dywysogion Powys Fadog:

 
 Gruffudd Maelor I (1160 – 1191)
 Gruffudd Maelor II (1236 – 1269)
Pedair Afon Paradwys

Yn ôl y traddodiad Beiblaidd a geir yn Llyfr Genesis roedd Pedair Afon Paradwys yn llifo allan i'r byd o Ardd Eden. Yn yr ardd honno, y Baradwys Ddaearol, mae Afon Eden. Wrth i'r afon honno lifo allan o ardd Baradwys roedd hi'n ymrannu'n bedair ffrwd, sef afonydd Pishon (neu 'Pison'), Gihon, Hidecel ac Ewffrates:

'Yr oedd afon yn llifo allan o Eden i ddyfrhau'r ardd, ac oeddi yno yr oedd yn ymrannu'n bedair. Enw'r afon gyntaf yw Pison; hon sy'n amgylchu holl wlad Hafila, lle y ceir aur; y mae aur y wlad honno'n dda, ac yno y ceir bdeliwm a'r maen onyx. Enw'r ail yw Gihon; hon sy'n amgylchu holl wlad Ethiopia. Ac enw'r drydedd yw Hidecel; hon sy'n llifo o'r tu dwyrain i Asyria. A'r bedwerydd afon yw Ewffrates.' (Gen 2:10-14 yn Y Beibl Cymraeg Newydd)

Roedd Afon Pishon yn amgylchynu gwlad Hafila (Arabia), lle roedd aur, onyx a resin aromataidd i'w cael. Llifai Gihon o gwmpas gwlad Kush (Yr Aifft uchaf) neu Ethiopia; diau mai Afon Nîl a olygid. Mae lle i gredu fod Hidecel neu 'Hiddekel' yn enw hynafol ar Afon Tigris ym Mesopotamia lle ceir y pedwaredd afon, Ewffrates. Mae mapiau o'r Oesoedd Canol yn dangos y pedair afon hyn.

Afonydd
Llyfr Genesis