alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Gwyddeleg

Mae Gwyddeleg (Gaeilge) yn iaith Geltaidd. Mae tua 1,800,000 o bobl yn Iwerddon yn siarad Gwyddeleg i raddau: 1,656,790 yng Ngweriniaeth Iwerddon (cyfrifiad 2006) a 167,487 yng Ngogledd Iwerddon (cyfrifiad 2001).

Hanes 
Datblygodd yr iaith Wyddeleg allan o iaith Geltaidd hynafol a elwir Goedeleg (arferir yr enw 'Celteg Q' yn ogystal; rhan o 'Gelteg P' oedd Brythoneg, rhagflaenydd y Gymraeg). Gaeleg a Manaweg ydyw'r ieithoedd Goedelaidd eraill. Maent yn fwy tebyg i'w gilydd nag ydyw'r Gymraeg i'r Gernyweg a'r Llydaweg. Bu ymfudo rhwng Iwerddon a gorllewin yr Alban am ganrifoedd, ac mae traddodiad llenyddol yr Wyddeleg a'r Aeleg yn tarddu o'r traddodiad Hen Wyddeleg ac orgraff y ddwy iaith yn rhannu nodweddion cyffredin. Fel yn achos y Gymraeg mae'n arfer rhannu hanes yr iaith yn dri chyfnod, sef Gwyddeleg Diweddar, Gwyddeleg Canol a Hen Wyddeleg.

Sefyllfa heddiw 
Mae'r Wyddeleg wedi cilio fel iaith gymunedol naturiol llawer mwy na'r Gymraeg, ond mae gan yr ardaloedd lle mae Gwyddeleg yn dal yn iaith lafar gymunedol gydnabyddiaeth swyddogol. Nifer o ardaloedd bach gwledig ydynt, wedi'u gwasgaru ar draws saith sir, a elwir gyda'i gilydd yn ardaloedd y Gaeltacht.

Sail: Iwerddon gyfan at 1926, y Weriniaeth ers hynny

Rhai geiriau Gwyddeleg 
 Bó - buwch
 Fear / Duine - gŵr / dyn
 Gealach - lleuad (lloer)
 Grian - haul
 Sliabh - mynydd
 Trá - traeth
 Maith - da
 Glan - glân
 Beag - bach
 Mór - mawr
 Leabhar - llyfr
 Gorm - glas
 Glas - gwyrdd
 Dubh - du
 Tine - tân
 Am - amser
 Aimsir - tywydd

Rhai Ymadroddion 
 Dia Dhuit - siwmai / sut mae?
 Conas atá tú? - sut wyt ti? /sut ydych chi?
 An-mhaith - da iawn
 Go raibh maith agat - diolch
 Mise freisin - finnau hefyd
 B'fhéidir - efallai
 Níl a fhios agam - Dw i ddim yn gwybod / Wn i ddim
 Ba mhaith liom... - Hoffwn i...
 Cad is ainm duit? - Beth yw'ch enw chi?
 Seán is ainm dom - Fy enw i yw Seán
 Is mise Seán - Seán wyf i
 Le do thoil - os gwelwch yn dda
 Ní thuigim - Dw i ddim yn deall
 Nílim cinnte - Dw i ddim yn siŵr
 Cá bhfuil an t-ostán? - Ble mae'r gwesty?
 An dtuigeann tú Gaeilge?" - Wyt ti'n deall Gwyddeleg?
 Tuigim beagán Gaeilge." - Rwy'n deall tipyn bach o Wyddeleg
 Is breá liom.. - Rwy'n hoffi...
 Tá sé fuar inniú - Mae hi'n oer heddiw.
 Tá brón orm - Mae'n flin gyda fi / mae'n ddrwg gen i
 Slán - Hwyl

Cymariaethau â Chymraeg 
Y Rhifau

Rhagenwau

Meddiant

Gw - F

P - C

H - S

Gweler hefyd 

 Gaeltacht
 Llenyddiaeth Wyddeleg

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 

 Lexicelt: geiriadur ar-lein Cymraeg-Gwyddeleg
 Gwefan swyddogol Foras na Gaeilge (Bwrdd yr Iaith Wyddeleg)
 Cymdeithas Cyfieithwyr Gwyddeleg  (Cumann Aistritheoirí agus Teangairí na hÉireann)
 Wicitestun Gwyddeleg
 Gwyddeleg ar y rhyngwyd  (Gaeilge ar an ghréasán)
 Geiriadur termau Gwyddeleg (Focal.ie)
 Papur newydd wythnosol (Foinse )
 Myfyrwyr Gwyddeleg (Daltaí na Gaeilge)
 Gaelscoileanna - addysg drwy gyfrwng yr Wyddeleg

 
Ieithoedd Celtaidd
1818

18g - 19g - 20g
1760au 1770au 1780au 1790au 1800au - 1810au - 1820au 1830au 1840au 1850au 1860au
1813 1814 1815 1816 1817 - 1818 - 1819 1820 1821 1822 1823

Digwyddiadau 
11 Mai - Coroniad Siarl XIV, brenin Sweden
20 Hydref - Cytundeb 1818 rhwng yr Unol Daleithiau a'r Deyrnas Unedig
Llyfrau
Charles Norris - A Historical Account of Tenby
Mary Shelley - Frankenstein
Cerddoriaeth
Franz Xaver Gruber - Tawel Nos
Owen Williams - Egwyddorion Canu

Genedigaethau 
11 Ionawr - Daniel Silvan Evans, geiriadurwr (m. 1903)
5 Mai - Karl Marx, athronydd (m. 1883)
17 Mehefin - Charles Gounod, cyfansoddwr (m. 1893)
30 Gorffennaf - Emily Brontë, awdures (m. 1848)
18 Rhagfyr - David Davies (Llandinam) (m. 1890)
24 Rhagfyr - James Joule, ffisegydd (m. 1889)

Marwolaethau 
10 Mai - Paul Revere, gwladgarwr Americanaidd, 83
12 Medi - John Thomas (Eos Gwynedd), bardd, 76
 1 Tachwedd - Marie-Gabrielle Capet, arlunydd, 57
1817

18g - 19g - 20g
1760au 1770au 1780au 1790au 1800au - 1810au - 1820au 1830au 1840au 1850au 1860au
1812 1813 1814 1815 1816 - 1817 - 1818 1819 1820 1821 1822

Digwyddiadau 
12 Chwefror - Brwydr Chacabuco rhwng Sbaen ac Yr Ariannin/Chile
4 Mawrth - James Monroe yn dod Arlywydd yr Unol Daleithiau
Ebrill - Daeargryn yn Palermo, yr Eidal
31 Hydref - Ninkō yn dod Ymerawdwr Japan
5 Tachwedd - Brwydr Khadki
Llyfrau
Jane Austen - Persuasion
Samuel Taylor Coleridge - Biographia Literaria
Ann Hatton - Gonzalo de Balvidio
Catherine Hutton - The Welsh Mountaineer
John Thomas (Eos Gwynedd) - Annerch Plant a Rhieni oddi ar farwolaeth William Thomas mab Lewis Thomas, Llanrwst
Drama
Franz Grillparzer - Die Ahnfrau
Barddoniaeth
Thomas Moore - Lalla Rookh
Cerddoriaeth
Muzio Clementi - Gradus ad Parnassum
Gioachino Rossini - La Cenerentola (opera)
Robert Williams - "Llanfair", neu "Bethel" (emyn-dôn)
 Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfennau cemegol Lithiwm, Cadmiwm a Seleniwm

Genedigaethau 
12 Gorffennaf - Henry David Thoreau, athronydd (m. 1862)
30 Tachwedd - Theodor Mommsen, hanesydd (m. 1903)

Marwolaethau 
14 Gorffennaf - Anne Louise Germaine de Stael, awdures, 51
28 Gorffennaf - Jane Austen, nofelydd, 41
1816

18g - 19g - 20g
1760au 1770au 1780au 1790au 1800au - 1810au - 1820au 1830au 1840au 1850au 1860au
1811 1812 1813 1814 1815 - 1816 - 1817 1818 1819 1820 1821

Digwyddiadau 
21 Mawrth - Sylfaen yr Académie des Beaux-Arts yn Ffrainc
9 Gorffennaf - Yr Ariannin yn cael ei annibyniaeth o Sbaen
24 Awst - Cytundeb St Louis rhwng yr UDA a'r brodorion Gogledd America
6 Tachwedd - James Monroe (Gweriniaethwr-Democrataidd) yn ennill yr etholiad ac yn dod Arlywydd yr Unol Daleithiau
Llyfrau
Jane Austen - Emma
Ann o Abertawe - Chronicles of an Illustrious House
Benjamin Constant - Adolphe
Barddoniaeth
Arglwydd Byron - The Siege of Corinth
Cerddoriaeth
Ludwig van Beethoven - Sonata piano rhif. 28
Gioachino Rossini - Il Barbiere di Siviglia (opera)

Genedigaethau 
21 Ebrill - Charlotte Brontë, nofelydd (m. 1855)
3 Gorffennaf - John Ralph Ormsby-Gore, Barwn 1af Harlech (m. 1876)
13 Rhagfyr - Werner von Siemens, dyfeisiwr (m. 1892)

Marwolaethau 
23 Ebrill - Thomas Johnes, aelod seneddol, pensaer tirwedd, ffermwr, cyhoeddwr, llenor a chymwynaswr cymdeithasol, 67
20 Mawrth - Mari I, brenhines Portiwgal, 81
5 Mehefin - Giovanni Paisiello, cyfansoddwr, 76
5 Gorffennaf - Dorothy Jordan, actores, 74
1815

18g - 19g - 20g
1760au 1770au 1780au 1790au 1800au - 1810au - 1820au 1830au 1840au 1850au 1860au
1810 1811 1812 1813 1814 - 1815 - 1816 1817 1818 1819 1820

Digwyddiadau 
8 Ionawr – Rhyfel 1812: Brwydr New Orleans
18 Mehefin - Brwydr Waterloo
Llyfrau
Jane Austen - Emma
Benjamin Constant - Adolphe
Syr Walter Scott - Guy Mannering
Barddoniaeth
Pierre-Jean de Béranger - Chansons I
Cerddoriaeth
Giacomo Meyerbeer - Gli Amori di Teolinda (cantata)
Anton Reicha - Concerto Clarinet

Genedigaethau 
1 Ebrill - Otto von Bismarck, gwleidydd (m. 1898)
24 Ebrill - Anthony Trollope, nofelydd (m. 1882)
12 Tachwedd - Elizabeth Cady Stanton (m. 1902)

Marwolaethau 
5 Mawrth - Franz Mesmer, 80
18 Mehefin - Thomas Picton, milwr, 56
7 Rhagfyr - Michel Ney, milwr, 46

8
Steffan, brenin Lloegr

Bu Steffan (1096 – 25 Hydref 1154) yn frenin ar Loegr o 1135 hyd 1154. Roedd yn fab i Adela o Blois, chwaer Harri I, brenin Lloegr. Cafodd ei eni ym Mlois, Ffrainc.

Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Genedigaethau 1096
Marwolaethau 1154
Teyrnoedd y 12fed ganrif
Jane Davidson

Gwleidydd Cymreig ac aelod o'r Blaid Lafur yw Jane Davidson (ganwyd 19 Mawrth 1957). His oedd Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes yn Llywodraeth Cymru o 1999 hyd 2011, ac Aelod Cynulliad Pontypridd. Roedd hi'n athrawes cyn dod yn aelod Cynulliad.

Mae hi'n byw yng Ngwaelod-y-Garth gyda'i gŵr a'i thri phlentyn.

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol 

Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Aelodau Llywodraeth Cymru
Genedigaethau 1957
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Pobl o Birmingham
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Gwaelod-y-garth

Pentref ger Caerdydd yw Gwaelod-y-garth (), ym mhlwyf Pentyrch. Mae wedi bod yn rhan o Ddinas Caerdydd ers 1996 a bu'n rhan o sir Morgannwg Ganol rhwng 1974 a 1996. Fe'i lleolir rhwng Caerdydd a Phontypridd.

Hanes
Yn yr 16g roedd Gwaelod-y-garth yn enwog am ei mwyngloddfeydd haearn. Agorwyd y gweithfeydd haearn cyntaf rhwng 1565 a 1625. Yn ystod y 19g ailagorwyd gweithfeydd yno gan gmwni Blackmoor Booker. Agorwyd Gwaith Glô Y Lan yn 1872 gan TW Booker a gyflogodd tua 300 o weithwyr. Ar 6 Rhagfyr 1875, oherwydd diffyg awyru, bu ffrwydriad a laddodd 12 o fechgyn. Dyma'r ddamwain waethaf o'i bath yn Ne Cymru yn y flwyddyn honno, a'r waethaf yn ardal Caerdydd erioed. Yn 2015, 140 mlynedd yn ddiweddarach, rhoddwyd torch o flodau yn y fan, i nodi'r drychineb.

Bu ymgyrchu i gadw'r gweithfeydd yn y 1990au.

Enwogion
Y Parch R.G.Berry. Dramodydd
Dr Mary Gillham - un o'r merched cyntaf i ymweld ag Antarctica, yn 1959.
G. J. Williams - ysgolhaig Cymraeg.
Jane Davidson - gweinidog yn Llywodraeth Cynulliad Cymru.
Catrin Dafydd - awdures, enillydd y Fedal Lenyddiaeth yn Eisteddfod yr Urdd 2005

Addysg
Lleolir Ysgol Gynradd Gwaelod Y Garth ar y briffordd yn y pentref, sef ysgol gynradd ddwyieithog gyda unedau Cymraeg a Saesneg arwahan. Derbyniai dros 70% o'r plant eu addysg drwy gyfrwng y Gymraeg.

Côr Godre'r Garth
Sefydlwyd Côr Godre'r Garth yn y pentref yn 1974. Er nad yw'r côr yn ymarfer yn y pentref mwyaf mae'n dal i arddel yr enw ac yn denu cantorio'n o'r ardal gyfagos.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Lluniau 

Pentrefi Caerdydd
Sue Essex

Gwleidydd Seisnig yw Susan "Sue" Essex (ganed 29 Awst 1945), a chyn-aelod o Lywodraeth Cynulliad Cymru.

Bywgraffiad
Ganed Essex yn Cromford, Swydd Derby, a magwyd yn Tottenham, Llundain. Symudodd i Gymru yn 1971. Dechreuodd ei gyrfa wleidyddol fel Cynghorydd sir ar Gyngor Caerdydd, gan ddod y ddynes gyntaf i arwain y cyngor yn ddiweddarach.

Essex oedd yr Aelod Cynulliad dros Ogledd Caerdydd o 1999 hyd 2007. Roedd hefyd yn weinidog yn Llywodraeth Cynulliad Cymru. Bu'n Weinidog dros yr Amgylchedd, Trafnidiaeth a Chynllunio o 2000 hyd 2003, a'r Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Gwasanaethau Cyhoeddus o 2003 hyd 2007. Ni safodd i gael ei hail-ethol yn 2007.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Proffil ar wefan y BBC, Medi 1999

Aelodau Llywodraeth Cymru
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Genedigaethau 1945
Gwleidyddion Seisnig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Seisnig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Pobl o Swydd Derby
Pobl o Lundain
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Karen Sinclair

Gwleidydd Cymreig yw Karen Sinclair (ganwyd 20 Tachwedd 1952); roedd hi'n Trefnydd yn Llywodraeth Cymru. Roedd yn Aelod Cynulliad De Clwyd rhwng 1999 a 2011 ac yn Gynghorydd Sir Ddinbych. Mae hi'n farchogwraig frwd.

Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Aelodau Llywodraeth Cymru
Genedigaethau 1952
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Pobl o Wrecsam
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Edwina Hart

Gwleidydd Cymreig yw Edwina Hart (ganwyd 26 Ebrill 1957). Roedd hi'n Aelod Cynulliad Gŵyr dros y Blaid Lafur rhwng 1999 a 2016.

Bu'n weinidog dros Gyfiawnder Cymdeithasol ac Adfywio yn Llywodraeth Cymru rhwng 2000 a 2003. Yna aeth yn Weinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol rhwng 2007 a 2011. Ei swydd olaf yn y Cynulliad oedd Gweinidog dros Fusnes, Menter, Technoleg a Gwyddoniaeth, rhwng 2011 a 2016. Ni gystadlodd yn etholiad Cynulliad 2016.

Cyn cael ei hethol i'r Cynulliad bu'n gweithio ym myd bancio ac yn llywydd undeb y BIFU, sy'n awr yn rhan o undeb Amicus. Priod Edwina yw Bob Hart.

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol 

Aelodau Llywodraeth Cymru
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Genedigaethau 1957
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Pobl o Sir Abertawe
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
1814

18g - 19g - 20g
1760au 1770au 1780au 1790au 1800au - 1810au - 1820au 1830au 1840au 1850au 1860au
1809 1810 1811 1812 1813 - 1814 - 1815 1816 1817 1818 1819

Digwyddiadau
29 Ionawr - Brwydr Brienne rhwng Napoleon a Gebhard Leberecht von Blücher.
31 Ionawr - Gervasio Antonio de Posadas yn dod yn arweinydd yr Ariannin.
14 Chwefror - Mae Napoleon yn ennill y Frwydr Vauchamps.
18 Chwefror - Mae Napoleon yn ennill y Frwydr Montereau.
7 Mawrth - Mae Napoleon yn ennill y Frwydr Craonne.
25 Mawrth - Mae'r De Nederlandsche Bank yn cael ei sefydlu.
6 Ebrill - Louis XVIII yn dod yn frenin Ffrainc.
10 Ebrill - Arthur Wellesley, Dug 1af Wellington, yn ennill y Frwydr Toulouse.
5 Gorffennaf - Brwydr Chippawa rhwng yr UDA a'r Deyrnas Unedig.
24 Rhagfyr - Cytundeb Ghent: Diwedd y Rhyfel 1812.

Llyfrau
Jane Austen - Mansfield Park
Maria Edgeworth - Patronage
Syr Walter Scott - Waverley
Seren Gomer yn cael ei lansio;
Cerddoriaeth
Ludwig van Beethoven - Fidelio (opera)
Franz Schubert - Gretchen am Spinnrade (Singspiel)

Genedigaethau
27 Ionawr - Eugene Viollet-le-Duc, pensaer (m. 1879)
18 Mai - Mikhail Bakunin, gwleidydd ac athronydd (m. 1876)
15 Hydref - Mikhail Lermontov, awdur (m. 1841)
6 Tachwedd - Adolphe Sax, cerddor (m. 1894)

Marwolaethau
28 Mawrth - Joseph-Ignace Guillotin, dyfeisydd, 75
26 Medi - Owen Jones (Owain Myfyr), hynafiaethydd
5 Hydref - Thomas Charles o'r Bala, diwiynydd, 58
2 Rhagfyr - Marquis de Sade, llenor, 74
27 Rhagfyr - Joanna Southcott, arweinydd crefyddol, 64
1813

18g - 19g - 20g
1760au 1770au 1780au 1790au 1800au - 1810au - 1820au 1830au 1840au 1850au 1860au
1808 1809 1810 1811 1812 - 1813 - 1814 1815 1816 1817 1818

Digwyddiadau 
 23 Awst - Brwydr Großbeeren rhwng Ffrainc a Prwsia
 26 Awst - Brwydr Katzbach rhwng Ffrainc a Prwsia gyda Russia
 26 Awst-27 Awst - Brwydr Dresden
 29 Awst-30 Awst - Brwydr Kulm
16 Hydref-19 Hydref - Brwydr Leipzig
25 Hydref - Brwydr Chateauguay rhwng Canada ac America
Llyfrau
Jane Austen - Pride and Prejudice
Thomas Jones (Dinbych) - Hanes y Merthyron
Cerddoriaeth
Ludwig van Beethoven - Wellingtons Sieg oder die Schlacht bei Vittoria
Louis Spohr - Faust (opera)

Genedigaethau 
19 Ionawr - Syr Henry Bessemer, dyfeisiwr (m. 1898)
19 Mawrth - David Livingstone, meddyg a fforiwr (m. 1873)
5 Mai - Søren Kierkegaard, athronydd (m. 1855)
22 Mai - Richard Wagner, cyfansoddwr (m. 1883)
10 Hydref - Giuseppe Verdi, cyfansoddwr (m. 1901)

Marwolaethau 
20 Ionawr - Christoph Martin Wieland, bardd, 79
10 Ebrill - Joseph-Louis Lagrange, mathemategydd, 77
17 Ebrill - Thomas Edwards (Yr Hwntw Mawr), crogwyd am lofruddiaeth
5 Hydref - Tecumseh, arweinydd gwleidyddol a milwrol, 45
1812

18g - 19g - 20g
1760au 1770au 1780au 1790au 1800au - 1810au - 1820au 1830au 1840au 1850au 1860au
1807 1808 1809 1810 1811 - 1812 - 1813 1814 1815 1816 1817

Digwyddiadau 
 22 Gorffennaf - Brwydr Salamanca
 7 Hydref - Brwydr Borodino
 19 Hydref - Napoleon yn encilio o Moscow
 Llyfrau
 Felicia Hemans - The Domestic Affections and Other Poems
 Lewis Hopkin - Y Fêl Gafod
 Benjamin Millingchamp - A Sermon preached at St. Peter's Church, Carmarthen, on Thursday, July 4th, 1811
 Johann David Wyss - The Swiss Family Robinson
 Drama
 Joanna Baillie - Orra
 Cerddoriaeth
 Ludwig van Beethoven
 Symffoni rhif 7
 Symffoni rhif 8

Genedigaethau 
 7 Chwefror - Charles Dickens, nofelydd (m. 1870)
 15 Chwefror - Charles Louis Tiffany
 3 Ebrill - Henry Richard, "Yr Apostol Heddwch", gwleidydd (m. 1888)
 7 Mai - Robert Browning, bardd (m. 1889)
 19 Mai - Yr Arglwyddes Charlotte Guest, cyfieithydd y Mabinogion (m. 1895)

Marwolaethau 
 15 Ionawr - Theophilus Jones, hanesydd, 52
 11 Mai - Spencer Perceval, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, 59
Siarl I, brenin Lloegr a'r Alban

Charles Stuart, Brenin Siarl I (19 Tachwedd 1600 - 30 Ionawr 1649) oedd Tywysog Cymru o 1616 hyd 1625, ac wedyn brenin Lloegr, yr Alban ac Iwerddon o 27 Mawrth 1625 tan ei ddienyddiad yn sgil Rhyfel Cartref Lloegr. Roedd ei deyrnasiad yn gyfnod o frwydro am rym rhwng y brenin a'r senedd. Yn bleidiwr brwd dros hawl ddwyfol brenhinoedd, gweithredai Siarl i gryfháu ei rymoedd ei hun, gan reoli heb y Senedd am gyfnod helaeth o'i deyrnasiad.

Bywyd cynnar
Yn ail fab i'r Brenin Iago VI o'r Alban a'i wraig Anne o Ddenmarc, cafodd Siarl ei eni ym Mhalas Dunfermline yn yr Alban ar 19 Tachwedd 1600. Ar farwolaeth Elizabeth I o Loegr yn mis Mawrth 1603, dyrchafwyd ei dad i orsedd Lloegr. Roedd Siarl yn blentyn eiddil, ac, ar y dechrau, fe'i gadawyd yn yr Alban yng ngofal nyrsys rhag ofn i'w iechyd waethygu ar y daith hir i Lundain.

Teyrnasiad cynnar
Esgynodd Siarl i orsedd Lloegr a'r Alban ar farwolaeth ei dad ar 27 Mawrth 1625. Ar 13 Mehefin o'r un flwyddyn, priododd Henrietta Maria, yn absenoldeb y ddau gymar. Roedd ei senedd gyntaf, oedd wedi agor ym mis Mai, yn erbyn y briodas o'r cyntaf am mai pabyddes oedd hi, ac ofnid y byddai Siarl yn lleddfu mesurau yn erbyn pabyddion a thanseilio Protestaniaeth fel crefyddol swyddogol y deyrnas.

Brwydrau â'r Senedd
Roedd Siarl yn brwydo â'r Senedd yn ystod rhan helaeth o'i deyrnasiad.

Achos llys a'i ddienyddio

Cyhuddiwyd Siarl o uchel frad ac uchel droseddau eraill ar 2 Ionawr 1649. Gwrthododd Siarl bledio gan fynnu nad oedd gan lys mo'r hawl i ddwyn achos yn erbyn brenin. Fe'i cafwyd yn euog, a llofnodwyd warant marwolaeth gan 59 o'r comisiynwyr, gan gynnwys John Jones, Maesygarnedd ar 29 Ionawr 1649. Fe'i dienyddiwyd y diwrnod wedyn ar lain o dir o flaen y Banqueting House yn Llundain.

Plant
Siarl Iago Stuart (1629)
Siarl II, brenin Lloegr a'r Alban (1630-1685)
Mari Stuart, tywysoges Orange (1631-1660)
Iago II/VII, brenin Lloegr a'r Alban (1633-1701)
Elisabeth Stuart (1635-1650)
Anne Stuart (1637-1640)
Catrin Stuart (1639)
Harri Stuart (1640-1660)
Henrietta Anne Stuart (1644-1670)

Arfau

Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Genedigaethau 1600
Marwolaethau 1649
Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Tywysogion Cymru
Jane Hutt

Gwleidydd Seisnig yw Jane Hutt (ganwyd 15 Rhagfyr 1949). Mae'n aelod o'r Blaid Lafur ac yn Aelod o'r Senedd dros etholaeth Bro Morgannwg ers 1999.

Ganwyd Hutt yn Epsom, Lloegr; daeth ei nain a'i thaid, a oedd yn Gymry Cymraeg rhugl, o Gymru. Mae Jane hithau'n mynychu gwersi Cymraeg (2018). Cafodd ei haddysg ym Mhrifysgol Caint, Ysgol Economeg a Gwyddor Gwleidyddiaeth Llundain, a Phrifysgol Bryste.

Daeth yn Weinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol ar ei hethol i Gynulliad Cymru a daliodd y swydd tan Ionawr 2005 er gwaethaf tipyn o feirniadaeth. Wedyn symudwyd hi i fod yn Drefnydd Busnes y Cynulliad ac yna daeth yn Weinidog Plant, Addysg, Dysgu Gydol Oes a Sgiliau.  Ers i Carwyn Jones ddod yn Brifweinidog yn 2009, hi oedd Gweinidog dros Gyllid a Busnes. Yna daeth yn Arweinydd y Tŷ a Phrif Chwip.

Ar 3 Tachwedd 2017, gadawodd Lywodraeth Cymru wedi gwasanaethu yn y cabinet am 18 mlynedd. Dychwelodd i'r cabinet yn Rhagfyr 2018 fel Dirprwy Weinidog a Prif Chwip o dan arweinyddiaeth Mark Drakeford.

Cyfeiriadau

Aelodau Llywodraeth Cymru
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Genedigaethau 1949
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Pobl o Surrey
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Janet Ryder

Gwleidydd Seisnig yw Janet Ryder (ganwyd 21 Mehefin 1955). Etholwyd yn Aelod Cynulliad dros Rhanbarth Gogledd Cymru yn etholiad cyntaf Cynulliad Cenedlaethol Cymru ym 1999. Hi oedd Gweinidog cysgodol Plaid Cymru dros Addysg a Dysgu Gydol Oes yn ail Lywodraeth Cymru.

Cafodd ei geni yn Sunderland a'i haddysg yn Newcastle upon Tyne. Daeth i fyw i Gymru yn 1990 a dysgu Cymraeg. Bu'n athrawes ac yn Faer Rhuthun a chyn ei hethol i'r Cynulliad Cenedlaethol roedd yn Gynghorydd Sir Ddinbych (1995-1999).

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol Janet Ryder 

Addysgwyr Seisnig
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Genedigaethau 1955
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion Seisnig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Seisnig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion Plaid Cymru
Pobl o Tyne a Wear
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Brycheiniog a Sir Faesyfed (etholaeth seneddol)

Mae Brycheiniog a Sir Faesyfed yn etholaeth wledig ym Mhowys, canolbarth Cymru, sy'n cynnwys hen siroedd Brycheiniog a Maesyfed.  yw'r Aelod seneddol presennol.

Roedd hi'n sedd diogel i Lafur o 1945 tan 1979, ond ers hynny mae hi wedi bod yn sedd ymylol rhwng y Torïaid a'r Democratiaid Rhyddfrydol. Collodd Llafur oherwydd y daeth y diwydiant trwm yn Nhe-Orllewin Brycheiniog i ben yn y 1960au a'r 1970au.

Aelodau Seneddol 
 1918 – 1922: Sidney Robinson (Rhyddfrydol Clymblaid)
 1922 – 1924: William Albert Jenkins (Rhyddfrydol Genedlaethol 1922-1923, Rhyddfrydol 1923-1924)
 1924 – 1929: Capten Walter D'Arcy Hall (Ceidwadol)
 1929 – 1931: Peter Freeman (Llafur)
 1831 – 1935: Capten Walter D'Arcy Hall (Ceidwadol)
 1935 – 1939: Ivor Grosvenor Guest (Cenedlaethol)
 1939 – 1945: William Frederick Jackson (Llafur)
 1945 – 1970: Tudor Elwyn Watkins, (Llafur)
 1970 – 1979: Caerwyn Eifion Roderick (Llafur)
 1979 – 1985: Tom Ellis Hooson (Ceidwadol)
 1985 – 1992: Richard Livsey (Rhyddfrydol)
 1992 – 1997: Jonathan Evans (Ceidwadol)
 1997 – 2002: Richard Livsey (Y Democratiaid Rhyddfrydol)
 2001 – 2015: Roger Williams (Y Democratiaid Rhyddfrydol)
 2015 – 2019 Christopher Davies (Ceidwadol)
 2019 - 2019 Jane Dodds (Y Democratiaid Rhyddfrydol)
 2019 - deiliad Fay Jones (Ceidwadol)

Etholiadau

Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au

Ar 22 Mawrth 2019 plediodd Davies yn euog i gyhuddiadau o dwyll wrth gyflwyno hawliad am dreuliau seneddol. Roedd yr euogfarn yn cychwyn deiseb awtomatig yn yr etholaeth i weld os oedd yr etholwyr am iddo barhau i'w cynrychioli yn y Senedd. Ar 21 Mehefin 2019, cyhoeddwyd bod 19% o bleidleiswyr wedi deisebu i adalw Davies. Gan fod hyn yn fwy na'r trothwy o 10%, datganwyd bod ei sedd yn wag a bod angen isetholiad.

Cafodd Davies ei ddewis gan y Blaid Geidwadol i ail sefyll yn yr isetholiad fel ymgeisydd y blaid.. Penderfynodd Plaid Cymru  a'r Blaid Werdd i beidio â chodi ymgeisydd i sefyll yn erbyn Davies er mwyn gwella cyfle Jane Dodds o'r Democratiaid Rhyddfrydol i ennill. Roedd Plaid Cymru, y Blaid Werdd a'r Democratiaid Rhyddfrydol yn cefnogi aros yn yr Undeb Ewropeaidd. Y gred oedd mai'r Rhyddfrydwyr Democrataidd oedd y blaid aros mwyaf tebygol o ennill yr etholiad, a fellu fu, gyda Dodds yn cipio'r sedd.

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Etholiadau yn y 1980au

Etholiadau yn y 1970au

Etholiadau yn y 1960au

Etholiadau yn y 1950au

Etholiadau yn y 1940au

Etholiadau yn y 1930au

Etholiadau yn y 1920au

Etholiadau yn y 1910au

Gweler hefyd
Brycheiniog a Sir Faesyfed (etholaeth Cynulliad)

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Powys
Andrew Davies (gwleidydd)

Gwleidydd Cymreig yw Andrew Davies (ganwyd 5 Mai 1952), ac aelod o'r Blaid Lafur. Ef oedd Aelod Cynulliad Gorllewin Abertawe yn Cynulliad Cenedlaethol Cymru rhwng 1999 a 2011. Roedd yn Weinidog dros Ddatblygu Economaidd a Thrafnidiaeth yn Llywodraeth Cymru o 2003 hyd 2007.

Aelodau Llywodraeth Cymru
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Genedigaethau 1952
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Pobl o Swydd Henffordd
Pobl o Abertawe
Alun Pugh

Gwleidydd Cymreig yw Alun John Pugh (ganwyd 9 Mehefin 1955); roedd yn Weinidog dros Ddiwylliant, y Gymraeg a Chwaraeon yn Llywodraeth Cymru, 2003–2007. Ef oedd yr Aelod Cynulliad dros Orllewin Clwyd. Mae o'n dod o Lwynypia ac yn byw yn Rhuthun.

Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Aelodau Llywodraeth Cymru
Genedigaethau 1955
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Pobl o Rondda Cynon Taf
Mike German

Gwleidydd Cymreig yw Michael James German, neu'r Barwn German OBE, a adnabyddir fel Mike German (ganwyd 8 Mai 1945). Etholwyd ef i'r Cynulliad am y tro cyntaf ym 1999. Bu'n Aelod Cynulliad dros Ddwyrain De Cymru hyd 30 Mehefin 2010, pan adawodd ei sedd i ddod yn Barwn German o Llanfrechfa ym Mwrdeistref Sirol Torfaen. Cymerodd ei wraig, sef cynhorydd Torfaen, Veronica German ei le fel Aelod Cynulliad. Mae'n gyn-arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol yng Nghymru ac yn un o Is-lywyddion Anrhydeddus Searchlight Cymru.

Gwasanaethodd ddwywaith fel Dirprwy Brif Weinidog Cymru.

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol 

Aelodau Llywodraeth Cymru
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Dirprwy Brif Weinidogion Cymru
Genedigaethau 1945
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion y Democratiaid Rhyddfrydol
Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Pobl o Gaerdydd
Arweinwyr pleidiau gwleidyddol yng Nghymru
Peter Black (gwleidydd Seisnig)

Gwleidydd Seisnig yw Peter Black (ganwyd 30 Ionawr 1960). Ef yw'r Aelod Cynulliad dros Ranbarth Gorllewin De Cymru. Ers 9 Mehefin 2007 mae'n un o aelodau Comisiwn y Cynulliad.

Dolenni allanol
  Gwefan swyddogol 
  Gweflog swyddogol

Aelodau Llywodraeth Cymru
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Genedigaethau 1960
Gwleidyddion Seisnig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion y Democratiaid Rhyddfrydol
Pobl o Lannau Merswy
Harri I, brenin Lloegr

Bu Harri I (tua 1068 – 1 Rhagfyr 1135) yn frenin Lloegr o 3 Awst 1100 hyd at ei farw. Roedd yn fab i Wiliam I ac yn frawd i Wiliam II.

Llysenw: Beauclerc

Priododd Matilda, merch Malcolm III, brenin yr Alban, ym 1100, ar ôl iddo ddod i'r orsedd. Bu farw Matilda ym 1118; wedyn priododd Harri Adeliza o Louvain.

Cyfeiriadau

Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Genedigaethau'r 1060au
Marwolaethau 1135
Teyrnoedd yr 11eg ganrif
Teyrnoedd y 12fed ganrif
Morffoleg (iaith)

Mewn ieithyddiaeth, morffoleg yw'r astudiaeth o adeiladwaith geiriau, am y rhyngwyneb rhwng ffonoleg a chystrawen. Mae cydrannau yn eiriau, sy'n cael eu hadnabod fel morffemau.

Gwahaniaethir rhwng morffoleg ffurfdroadol a morffoleg darddiadol. Mae morffoleg ffurfdroadol yn ymdrin â sut mae geiriau'n newid eu siâp i fynegi nodweddion gramadegol megis rhif (unigol neu luosog) a chyflwr mewn enwau, neu amser (presennol neu gorffennol) a pherson mewn berfau. Mae morffoleg darddiadol ar y llaw arall yn ymdrin â sut mae morffemau yn clymu wrth ei gilydd i fynegi gwahaniaethau geirfaol, fel, er enghraifft, y gellir creu ansoddeiriau yn y Gymraeg drwy ychwanegu'r olddodiad -og at fôn enw, megis haul + -og > heulog.

Fel arfer, mae morffemau ffurfdroadol yn digwydd yn agosach at fôn gair na morffemau tarddiadol. Gwelir hyn yn y Gymraeg mewn ffurf megis lleihaodd, sy'n cynnwys tair morffem, llai + -ha- 'peri' + -odd 'trydydd unigol gorffennol'. Morffem darddiadol yw -ha- sy'n creu berf yn golygu 'peri i fod yn' allan o ansoddair, a morffem ffurfdroadol yw -odd gan ei bod hi'n mynegi nodwedd ramadegol, amser gorffennol. Mae'r drefn yn yr achos hwn felly yn adlewyrchu'r tueddiad cyffredinol mewn iaith.

Cysyniadau pwysig 
 Morffoleg ffurfdroadol
 Rhediad
 Morffoleg darddiadol
 Cyfansoddion
 Dodiaid: rhagddodiaid, olddodiaid a mewnddodiaid

Morffoleg ieithyddol
Wiliam II, brenin Lloegr

Bu Wiliam II (tua 1056 – 2 Awst 1100) yn frenin Lloegr o 9 Medi 1087 hyd at ei farw. Roedd yn fab i Wiliam I ac yn frawd i Harri I.

Fe'i llysenwid yn Wiliam Rufus, neu Gwilym Goch oherwydd ei wallt coch.

Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Y Normaniaid
Genedigaethau'r 1050au
Marwolaethau 1100
Teyrnoedd yr 11eg ganrif
Morffem

Morffem yw'r uned ystyrlon leiaf yn iaith.

Gwelwch 
 Morffoleg

Morffoleg ieithyddol
1811

18g - 19g - 20g
1760au 1770au 1780au 1790au 1800au - 1810au - 1820au 1830au 1840au 1850au 1860au
1806 1807 1808 1809 1810 - 1811 - 1812 1813 1814 1815 1816

Digwyddiadau 
13 Mawrth - Brwydr Lissa rhwng y Deyrnas Unedig a Ffrainc
Ymwahanu'r Methodistiaid Calfinaidd oddi wrth Eglwys Loegr
Llyfrau
Friedrich de la Motte Fouqué - Undine
Jane Austen - Sense and Sensibility
Cerddoriaeth
Ludwig van Beethoven - Trio piano rhif 7
Giacomo Meyerbeer - Gott und die Natur (oratorio)
 Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfen gemegol Ïodin gan Bernard Courtois

Genedigaethau 
11 Mawrth - Thomas Jones (Glan Alun), bardd (m. 1866)
20 Mawrth - Napoleon II, ymerawdwr Ffrainc (m. 1832)
 14 Mai - Antoni Patek, oriadwr (m. 1877)
31 Awst - Théophile Gautier, bardd (m. 1872)
22 Hydref - Franz Liszt, cyfansoddwr (m. 1886)
Yn ystod y flwyddyn:
John Williams (Ab Ithel), hynafiaethydd a golygydd (m. 1862)

Marwolaethau 
3 Mehefin - Henry Herbert, Iarll 1af Caernarfon, 69
31 Awst - Louis Antoine de Bougainville, milwr, 81
21 Tachwedd - Heinrich von Kleist, awdur, 34
1810

18g - 19g - 20g
1760au 1770au 1780au 1790au 1800au - 1810au - 1820au 1830au 1840au 1850au 1860au
1805 1806 1807 1808 1809 - 1810 - 1811 1812 1813 1814 1815

Digwyddiadau 
10 Ionawr - Ysgariad Napoleon I, ymerawdwr Ffrainc a Josephine Beauharnais
11 Mawrth - Priodas Napoleon I a Marie-Louise o Awstria
16 Medi - "Grito de Dolores", gwrthryfel ym Mecsico
12 Hydref - Yr Oktoberfest cyntaf yn yr Almaen

Llyfrau
Dafydd Ddu Eryri - Corph y Gaingc
Richard Fenton - Historical Tour through Pembrokeshire
Ann Hatton - Cambrian Pictures
Anne Louise Germaine de Stael - De l'Allemagne

Cerddoriaeth
Ludwig van Beethoven - Für Elise
Gioachino Rossini - La Cambiale di Matrimonio (opera)

Genedigaethau 
19 Ionawr - John Jones (Talhaiarn), bardd (m. 1869)
1 Mawrth - Frederic Chopin, cerddor a chyfansoddwr (m. 1849)
2 Mawrth - Pab Leo XIII (m. 1903)
8 Mehefin - Robert Schumann, cyfansoddwr (m. 1856)
29 Medi - Elizabeth Gaskell, nofelydd (m. 1865)
1 Tachwedd - David Jones, bancwr a gwleidydd (m. 1869)
 11 Rhagfyr -  Alfred de Musset, bardd a dramodydd (m. 1857)

Marwolaethau 
3 Ebrill - Twm o'r Nant, bardd a dramodydd, 71
26 Mehefin - Joseph Michel Montgolfier, difeisiwr, 69
27 Mehefin - Richard Crawshay, diwydiannwr a pherchennog Gwaith Haearn Cyfarthfa, 70
11 Tachwedd - Johann Zoffany, arlunydd, 77

Cyfeiriadau
Seineg

Astudiaeth seiniau iaith lafar yw seineg, ac fe ystyrir yn un o brif feysydd ieithyddiaeth, yr astudiaeth wyddonol o iaith. Yn seineg astudir priodweddau'r seiniau eu hunain, y modd y caent eu cynhyrchu, eu clywed a'u deall. Mae'n wahanol, felly, i ffonoleg, sef yr astudiaeth o systemau seinegol haniaethol. Mae seineg yn ymdrin â'r seiniau eu hunain yn hytrach na'u cyd-destyn mewn iaith. Ni thrafodir semanteg (sef astudiaeth ystyr ieithyddol) ar y lefel hon o ddadansoddiad.

Mae tair prif gangen i seineg:
 seineg ynganol, sy'n ymwneud â lleoliad a symudiad y gwefusau, y tafod, tannau'r llais ac yn y blaen;
 seineg acwstig, sy'n ymwneud â phriodweddau tonnau sain a sut caent eu derbyn gan y glust fewnol; a
 seineg clybydol, sy'n ymwneud â synhwyro lleisiau, yn bennaf sut mae'r ymenydd yn gallu cynrychioli mewnbwn lleisiol.

Astudiwyd seineg cyn gynhared â 2,500 mlynedd yn ôl yn yr India, gydag eglurhad y gramadegydd Pāṇini o leoliad a natur ynganiad cytseiniaid yn ei draethawd gramadegol ar Sansgrit.

Dolenni
 'Cyflwyniad i Ieithyddiaeth Golygyddion: Sarah Cooper a Laura Arman ar Porth Coleg Cymraeg Cenedlaethol

Cyfeiriadau

 
Termau iaith
Ieithyddiaeth
Gramadeg
Cystrawen

Cystrawen (o'r Lladin construenda) yw'r drefn y rhoddir geiriau mewn cymal neu  frawddeg mewn gramadeg. Mewn ieithyddiaeth, gall gyfeirio at reolau cyffredinol ar gyfer pob iaith ddynol, neu at gystrawen iaith benodol (e.e. Cystrawen y Gymraeg). Mewn mathemateg, rhesymeg a gwyddor cyfrifiaduron, mae gan ieithoedd ffurfiol cystrawen arbennig eu hunain.

Hanes 
Yn y bedwaredd ganrif cyn Crist yn Gandhara, ysgrifennodd Pāṇini ei Aṣṭādhyāyī, astudiaeth gynhwysfawr o ramadeg y Sanscrit. Dechreuodd yr astudiaeth o ramadeg yn Ewrop gyda Dionysius Thrax (170 ‑ 90 CC).

Ym 1660, cyhoeddodd Antoine Arnauld ei Grammaire générale et raisonnée, llyfr mawr ei ddylanwad. Defnyddiodd dulliau rhesymeg glasurol a'u cymhwyso i iaith. Honnodd fod iaith yn adlewyrchiad uniongyrchol o brosesau meddwl, ac mai'r iaith Ffrangeg oedd y ffordd fwyaf naturiol o fynegi syniadau!

Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, daeth tro ar fyd diolch i ganfyddiadau ym maes ieithyddiaeth gymharol. Daeth ieithyddion i sylweddoli maint amrywiaeth ieithoedd y byd am y tro cyntaf, a herwyd y berthynas rhwng cystrawen a rhesymeg. Daeth i'r amlwg nad oedd un ffordd arbennig o fynegi syniad yn fwy naturiol na'r lleill i gyd.

Damcaniaethau Cyfoes 
Ar lefel haniaethol, mae sawl ffordd o ymdrin â chystrawen. Yn ôl rhai (Noam Chomsky yn eu plith), astudiaeth o'r wybodaeth ieithyddol sydd wedi'i ymgorffori yn y meddwl dynol yw cystrawen, a'i fod felly yn gangen o Fioleg. Mae Gerald Gazdar ac eraill yn fwy platonistig ac yn honi mai astudiaeth o sustem ffurfiol haniaethol yw cystrawen. Yn olaf, mae rhai ieithyddion fel Joseph Greenberg yn defnyddio cystrawen yn bennaf i ddosbarthu a chymharu ieithoedd.

Dyma'r mathau mwyaf poblogaidd o ddamcaniaethau cystrawennol:
 Gramadeg cynhyrchiol
 Gramadeg categorïaidd
 Gramadeg dibyniadol
 Gramadeg stocastig
 Gramadeg swyddogaethol

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Y Dull Gramadegol 

Gramadeg
Termau iaith
Ieithyddiaeth
Rhestr ieithoedd

Dyma rhestr rannol o ieithoedd y byd sy'n cynnwys eu teulu ieithyddol, eu henw brodorol a'u codau ISO.

Cyfeiriadau
Jocelyn Davies

Gwleidydd Cymreig yw Jocelyn Davies (ganwyd 18 Mehefin 1959). Hi yw'r Aelod Cynulliad dros Dwyrain De Cymru ers dyfodiad y Cynulliad ym 1999.

Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Genedigaethau 1958
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion Plaid Cymru
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Pobl o Frynbuga
Pobl o Sir Fynwy
William Graham

Gwleidydd Cymreig yw William Graham (ganwyd 18 Tachwedd 1949). Roedd yn Aelod o'r Senedd dros Ranbarth Dwyrain De Cymru a phrif chwip y Blaid Geidwadol hyd at Ebrill 2016. Ers 9 Mehefin 2007 mae'n un o aelodau Comisiwn y Cynulliad.

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol 

Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Genedigaethau 1949
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Pobl o Gasnewydd
Laura Anne Jones

Gwleidydd o Gymraes ac aelod o'r blaid Geidwadol yw Laura Anne Jones (ganwyd 21 Chwefror 1979). Mae hi'n Aelod o'r Senedd dros ranbarth dwyrain De Cymru. Mae hi'n byw ym Mrynbuga.

Fe'i etholwyd fel Aelod Cynulliad dros Ddwyrain De Cymru am y tro cyntaf yn 2003 a hi oedd yr AC ieuengaf ar y pryd. Roedd yn llefarydd chwaraeon i'r Ceidwadwyr. Collodd ei sedd yn etholiad 2007 pan enillodd Plaid Cymru sedd ychwanegol ar restr rhanbarthol Dwyrain De Cymru.

Dychwelodd i'r Senedd yn dilyn marwolaeth Mohammad Asghar yn 2020. Hi oedd yr ail ar y rhestr rhanbarthol i'r Ceidwadwyr.

Cyfeiriadau

Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Genedigaethau 1979
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Pobl o Gasnewydd
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Bois y Cilie

Teulu o feirdd gwlad a fagwyd ar fferm Y Cilie, Cwmtydu, Ceredigion, oedd Bois y Cilie (hefyd Teulu'r Cilie).

Yr enwocaf o deulu'r Cilie
 Jeremiah Jones (1855 – 1902), y tad
 Fred Jones (1877 – 1948), y mab hynaf
 Dafydd Jones (Isfoel) (1881 – 1968)
 John Jones (Tydu) (1883 – 1968)
 Evan George Jones (Sioronwy) (1892 – 1953)
 Simon Bartholomew Jones (1894 – 1964)
 Alun Cilie (Alun Jeremiah Jones), (1897 – 1975) y mab ieuengaf

Aelodau eraill o'r teulu
 Huw Ceredig (1942 – 2011)
 Dafydd Iwan (1943)
 Alun Ffred Jones (1949)

Beirdd Cymraeg
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Pobl o Geredigion
Teuluoedd Cymreig
1809

18g - 19g - 20g
1750au 1760au 1770au 1780au 1790au - 1800au - 1810au 1820au 1830au 1840au 1850au
1804 1805 1806 1807 1808 - 1809 - 1810 1811 1812 1813 1814

Digwyddiadau 
 5 Ionawr - Cytundeb y Dardanelles rhwng Twrci a'r Deyrnas Unedig
16 Ionawr - Brwydr Corunna rhwng Ffrainc a Phrydain
25 Chwefror - Brwydr Valls rhwng Ffrainc a Sbaen
 4 Mawrth - Mae James Madison yn dod Arlywydd yr Unol Daleithiau
 13 Mawrth - Mae Siarl XIII, brenin Sweden, yn dod dirprwy frenin
19 Ebrill - Brwydr Raszyn
21 Mai - Brwydr Aspern-Essling rhwng Awstria a Ffrainc
 27 Gorffennaf - Brwydr Talavera
 Llyfrau
 Edward Davies - The Mythology and Rites of the British Druids
 Thomas Evans (Tomos Glyn Cothi) - An English-Welsh Dictionary neu Eir-Lyfr Saesneg a Chymraeg
 Anne Grant - Memoirs of an American Lady
 Drama
 Heinrich von Kleist - Die Hermannschlacht
 Cerddoriaeth
 Ludwig van Beethoven - Concerto piano rhif 5 ("Ymeradwr")
 François-Joseph Gossec - Symphonie à 17 parties

Genedigaethau 
 4 Ionawr - Louis Braille, dyfeisiwr (m. 1852)
 18 Ionawr - John Gwyn Jeffreys, naturiaethwr (m. 1885)
 19 Ionawr - Edgar Allan Poe, bardd ac awdur (m. 1849)
 3 Chwefror - Felix Mendelssohn, cyfansoddwr (m. 1847)
 12 Chwefror
Abraham Lincoln, Arlywydd ur Unol Daleithiau (m. 1865)
Charles Darwin, naturiaethwr (m. 1882)
 15 Chwefror - Owen Jones, pensaer (m. 1874)
 31 Mawrth
Nicolai Gogol, awdur (m. 1852)
Edward FitzGerald, bardd (m. 1883)
 7 Mehefin - William Forbes Skene, hanesydd (m. 1892)
 6 Awst - Alfred, Arglwydd Tennyson, bardd (m. 1892)
 11 Awst - Robert Thomas (Ap Vychan), llenor (m. 1880)
 20 Awst - Morris Williams (Nicander), awdur (m. 1874)
 20 Medi - Sterling Price, gwleidydd (m. 1867)
 13 Hydref - Walter Wilkins, gwleidydd (m. 1840)
27 Hydref - Lewis Edwards, athronydd (m. 1887)
 27 Tachwedd - Fanny Kemble, actores (m. 1893)
 29 Rhagfyr - William Ewart Gladstone, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig (m. 1898)
yn ystod y flwyddyn:
 Evan James, awdur Hen Wlad fy Nhadau (m. 1852)

Marwolaethau 
 Ebrill - Charles Francis Greville, sylfaenydd Aberdaugleddau, 59
 8 Mehefin - Thomas Paine, athronydd, 72
 31 Mai - Josef Haydn, cyfansoddwr, 77
 28 Hydref - Hugh Pugh, gweinidog, 29
1808

18g - 19g - 20g
1750au 1760au 1770au 1780au 1790au - 1800au - 1810au 1820au 1830au 1840au 1850au
1803 1804 1805 1806 1807 - 1808 - 1809 1810 1811 1812 1813

Digwyddiadau 
26 Mawrth - Ferdinand VII yn dod brenin Sbaen
21 Awst - Brwydr Vimeiro rhwng Prydain Fawr a Ffrainc
23 Tachwedd - Brwydr Tudela rhwng Ffrainc a Sbaen
Llyfrau
Robert Davies (Bardd Nantglyn) - Ieithiadur neu Ramadeg Cymraeg
Thomas Edwards (Twm o'r Nant) - Bannau y Byd
Drama
Johann Wolfgang von Goethe - Faust: Rhan 1
Heinrich von Kleist - Das Käthchen von Heilbronn, oder Die Feuerprobe
Cerddoriaeth
Ludwig van Beethoven - Symffoni rhif 5
 Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfennau cemegol Calsiwm, Bariwm a Boron

Genedigaethau 
22 Mai - Gérard de Nerval, bardd (m. 1855)
6 Mai - Yr Emir Abd El-Kader (m. 1883)
6 Hydref - Frederic VII, brenin Denmarc (m. 1863)

Marwolaethau 
21 Ionawr - Richard Pennant, Barwn 1af Penrhyn, tua 70
13 Mawrth - Christian VII, brenin Denmarc, 59
1807

18g - 19g - 20g
1750au 1760au 1770au 1780au 1790au - 1800au - 1810au 1820au 1830au 1840au 1850au
1802 1803 1804 1805 1806 - 1807 - 1808 1809 1810 1811 1812

Digwyddiadau
14 Mehefin - Brwydr Friedland rhwng Ffrainc a Rwsia
Llyfrau
Thomas Charles - Hyfforddwr
Charles Lamb a Mary Lamb - Tales from Shakespeare (llyfr plant)
Drama
Giovanni Giraud - Gelosie per equivoco
Cerddoriaeth
Gaspare Spontini - La Vestale (opera)
 Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfennau cemegol Potasiwm a Sodiwm

Genedigaethau
19 Ionawr - Robert E. Lee, milwr (m. 1870)
27 Chwefror - Henry Wadsworth Longfellow, bardd (m. 1882)
4 Gorffennaf - Giuseppe Garibaldi, milwr (m. 1882)
17 Rhagfyr - John Greenleaf Whittier, bardd (m. 1892)

Marwolaethau
21 Rhagfyr - John Newton, awdur hymnau, 82
18 Gorffennaf - Thomas Jones, mathemategydd, 51
 5 Tachwedd - Angelica Kauffman, arlunydd, 56
Siarl II, brenin Lloegr a'r Alban

Siarl II (29 Mai, 1630 - 6 Chwefror, 1685) oedd brenin Lloegr a'r Alban ers 29 Mai, 1660, oedd mab Siarl I, brenin Lloegr a'r Alban, a'i wraig Henrietta Maria, ond bu farw ei Dad un-ar-ddeg mlynedd cyn ei esgyniad.

Fe'i ganwyd ym Mhalas Sant Iago yn Llundain.

Ei wraig oedd Catrin o Braganza.

Arfau

Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Genedigaethau 1630
Marwolaethau 1685
Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Tywysogion Cymru
Alistair Cooke

Newyddiadurwr Seisnig oedd Alistair Cooke KBE (20 Tachwedd 1908 - 30 Mawrth 2004).

Cafodd ei eni yn Salford yng Ngogledd Lloegr. Cooke oedd cyflwynwr Letter from America, rhaglen radio, bob wythnos, rhwng 1946 a 2004.

Llyfryddiaeth
A Generation on Trial: The USA v. Alger Hiss
Alistair Cooke’s America
America Observed: From the 1940's to the 1980's/Ronald A.Wells
Fun & Games with Alistair Cooke: On Sport and Other Amusements
Letter from America: The Early Years 1946-1968
Letters from America: The Americans, Letters from America and Talk About America
Memories of the Great and the Good
One Man's America
Six Men
Talk About America
The Americans
The Patient Has the Floor

Cyflwynwyr teledu Seisnig
Cyflwynwyr radio Seisnig
Genedigaethau 1908
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Marchogion Cadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Marwolaethau 2004
Newyddiadurwyr Seisnig
Pobl o Swydd Gaerhirfryn
Pobl fu farw yn Ninas Efrog Newydd
Pobl fu farw o ganser yr esgyrn
Pobl fu farw o ganser yr ysgyfaint
Ymfudwyr o'r Deyrnas Unedig i'r Unol Daleithiau
1806

18g - 19g - 20g
1750au 1760au 1770au 1780au 1790au - 1800au - 1810au 1820au 1830au 1840au 1850au
1801 1802 1803 1804 1805 - 1806 - 1807 1808 1809 1810 1811

Digwyddiadau
9 Medi - Mae'r Tywysog Cymru a'i brawd yn ymweliad a Llandrino gyda Syr Richard Puleston.
Llyfrau
Maria Edgeworth - Leonora
Thomas Roberts o Lwynrhudol - Amddiffyniad i'r Methodistiaid
Cerddoriaeth
Casgliad o Hymnau gan mwyaf heb erioed eu hargraffu o'r blaen

Genedigaethau
1 Chwefror - Jane Williams (Ysgafell), bardd ac awdures (m. 1885)
6 Mawrth - Elizabeth Barrett Browning, prydyddes (m. 1861)
9 Ebrill - Isambard Kingdom Brunel, peiriannydd (m. 1859)
21 Ebrill - Syr George Cornewall Lewis, gwleidydd (m. 1863)
20 Mai - John Stuart Mill, athronydd (m. 1873)
15 Gorffennaf - Owen Jones (Meudwy Môn), golygydd a hanesydd (m. 1889)

Marwolaethau
23 Ionawr - William Pitt y Ieuengaf, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, 46
? Ionawr - Mungo Park, fforiwr, 34
10 Gorffennaf - George Stubbs, arlunydd, 81
22 Awst - Jean-Honoré Fragonard, arlunydd, 74
31 Hydref - Utamaro, arlunydd, tua 53
Iago II & VII, brenin Lloegr a'r Alban

Y brenin Iago, y VII ar yr Alban a'r II ar Loegr (14 Hydref 1633 – 16 Medi 1701), oedd brenin Catholig olaf Lloegr a'r Alban. Teyrnasodd rhwng 6 Chwefror 1685 a 11 Rhagfyr 1688. Roedd yn fab i Siarl I ac yn frawd i Siarl II.

Ei wraig gyntaf oedd Anne Hyde, ond bu hi farw ym 1671. Brenhines Iago oedd Maria o Modena.

Plant 
 Siarl Stuart (1660-1661)
 Mari II, Brenhines Lloegr a'r Alban (1662-1694)
 Iago Stuart (1663-1667)
 Anne, brenhines Prydain Fawr (1665-1714)
 Siarl Stuart (1666-1667)
 Edgar Stuart (1667-1669)
 Henrietta Stuart (1669)
 Catrin Stuart (1671)
 Catrin Laura Stuart (1675)
 Isabelle Stuart (1676-1681)
 Siarl Stuart (1677)
 Charlotte Maria Stuart (1682)
 Iago Ffransis Edward Stuart, Tywysog Cymru (1688-1766), Yr Hen Ymhonnwr.
 Louisa Stuart (1692-1712)

Genedigaethau 1633
Marwolaethau 1701
Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Rhestr aelodau seneddol Cymru 2005-2010

Dyma restr o Aelodau Seneddol (ASau) etholwyd i'r Ty'r Cyffredin dros etholaethau yng Nghymru i'r hanner canfed a pedwaredd Senedd o'r Y Deyrnas Gyfunol (2005 i 2010).

Mae'n cynnwys ASau etholwyd yn etholiad cyffredinol 2005, gynhaliwyd ar 5 Mai 2005, a'r rhai a etholwyd mewn is-etholiadau.

Cyfansoddiad cyn etholiad 2010 

1. Gwag: 25 Ebrill 2006 - 30 Mehefin 2006

Aelodau Seneddol

Cyfeiriadau

Aelodau Seneddol Cymru
Senedd y Deyrnas Unedig
Gwleidyddiaeth Cymru
Aelodau Seneddol Cymru
Plaid wleidyddol



Rhestr pleidiau gwleidyddol Canada
Plaid Geidwadol Canada
Plaid Ddemocrataidd Newydd
Plaid Ryddfrydol Canada
Bloc Québécois
Plaid Werdd Canada

Rhestr pleidiau gwleidyddol y Deyrnas Unedig
 Plaid Geidwadol
 Democratiaid Rhyddfrydol ("DemRhydd")
 Plaid Llafur
 UKIP (Plaid Annibyniaeth DU)
 Plaid Werdd Cymru a Lloegr

Yr Alban 
 SNP
 Plaid Lafur yr Alban

Cymru

Rhestr pleidiau gwleidyddol yr Eidal

Clymbleidiau 
 Yr Undeb
 Tŷ Rhyddfreiniau

Rhestr pleidiau gwleidyddol Iwerddon 
 Fianna Fáil
 Fine Gael
 Plaid Gomiwnyddol
 Plaid Lafur
 Sinn Féin

Rhestr pleidiau gwleidyddol Unol Daleithiau America 
 Plaid Ddemocrataidd
 Plaid Weriniaethol
 Y Blaid Seneddol Wyddelig
Cymru Ymlaen

Blaid wleidyddol yng Nghymru oedd Cymru Ymlaen. Esblygodd o Blaid Annibynnol John Marek, a sefydlwyd gan y cyn-aelod Llafur Wrecsam yn y Cynulliad.

Ar 8 Tachwedd 2003 ailenwyd y blaid yn Cymru Ymlaen. Roeddynt yn arddel polisïau sosialaidd yng Nghymru fel dewis amgen i'r Blaid Lafur, a oedd yn cael ei weld wedi pellhau oddi wrth sosialaeth.

Ymunodd cyn-aelod Llafur o'r Cynulliad a chyn- ysgrifennydd gwladol Cymru, Ron Davies, â'r blaid ond collodd ei ernes pan ymladdodd Etholiad Ewropeaidd 2004 ar ran y blaid.

Gadawodd nifer o aelodau y blaid yn ystod haf 2005, gan gynnwys y cynghorydd Dave Bithell a'r ysgrifennydd cyffredinol, oherwydd eu bod yn teimlo nad oedd y blaid yn ddigon radical. Diddymwyd y blaid yn 2010.

Dolenni allanol
 Archif y Wefan swyddogol

 
Pleidiau gwleidyddol yng Nghymru
Pleidiau sosialaidd
Sefydliadau 2003
Dadsefydliadau 2010
1805

18g - 19g - 20g
1750au 1760au 1770au 1780au 1790au - 1800au - 1810au 1820au 1830au 1840au 1850au
1800 1801 1802 1803 1804 - 1805 - 1806 1807 1808 1809 1810

Digwyddiadau
21 Hydref - Brwydr Trafalgar
2 Rhagfyr - Brwydr Austerlitz
Llyfrau
Denis Diderot - Le Neveu de Rameau
Ann Griffiths - Emynau
Cerddoriaeth
Ludwig van Beethoven - Fidelio (opera)

Genedigaethau
2 Ebrill - Hans Christian Andersen, awdur plant (m. 1875)
22 Mehefin - Giuseppe Mazzini, gwladgarwr Eidalaidd (m. 1872)
5 Gorffennaf - Robert FitzRoy, morwr a meteorolegydd (m. 1865)
29 Gorffennaf - Alexis de Tocqueville, athronydd gwleidyddol (m. 1859)
21 Awst - August Bournonville, coreograffydd (m. 1879)
13 Rhagfyr - Robert Griffiths, peiriannydd (m. 1883)
14 Tachwedd - Fanny Mendelssohn, cyfansoddwr a phianydd (m. 1847)
23 Rhagfyr - Joseph Smith, sefydlydd Mormoniaeth (m. 1844)
yn ystod y flwyddyn
John William Thomas, mathemategydd (m. 1840)
Hugh Hughes (Tegai), bardd (m. 1864)

Marwolaethau
9 Mai - Friedrich Schiller, bardd a dramodydd, 45
28 Mai - Luigi Boccherini, cyfansoddwr, 82
2 Gorffennaf - Brian Merriman, bardd, tua 56
Awst - Ann Griffiths, emynyddes, 30
2 Hydref - Anna Maria Crouch, actores, 42
21 Hydref - Horatio Nelson, llyngesydd, 47
25 Tachwedd - Jonathan Hughes, bardd, 84
yn ystod y flwyddyn
Marie-Thérèse Reboul, arlunydd, tua 77