alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Delor y Cnau

Mae Delor y Cnau (Sitta europaea) yn aelod o deulu'r Sittidae, y deloriaid. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a gogledd Asia, er nad yw'n cyrraedd Iwerddon.

Nid yw Delor y Cnau yn aderyn mudol. Mae'n aderyn cyffredin mewn coedwigoedd neu gymysgedd o goed a thir agored. Ei brif fwyd yw pryfed, hadau a chnau. Gall osod cneuen mewn twll mewn coeden i'w dal yn llonydd tra mae'n ei hagor a'i big.

Yn wahanol i'r rhan fwyaf o adar, mae'n medru dringo i lawr bonyn coeden - dim ond i fyny'r bonyn y gall y cnocellod, er enghraifft, ddringo. Mae'n aderyn canolig o ran maint, 14 cm o hyd, gyda pig hir a chryf, pen mawr a cynffon fer. Mae'r cefn yn llwydlas gyda llinell ddu ar draws y llygad. Mae'r lliw ar y bol yn amrywio yn ôl yr is-rywogaeth; mae gan y ffurf S. e. caesia yng ngorllewin Ewrop fol cochaidd, tra mae gan S. e. asiatica yn Asia a S. e. europaea yng ngogledd Ewrop fwy o wyn ar y bol.

Mae'n nythu mewn twll mewn coeden fel rheol, er ei fod yn barod iawn i ddefnyddio blychau nythu hefyd. Os yw'r twll yn rhy fawr i fod yn ddiogel, mae'n rhoi mwd o'i amgylch i'w wneud yn llai. Dodwyir 5 - 8 wy.

Mae'n aderyn cyffredin yng Nghymru, ac mae'n ymddangos fod ei niferoedd wedi cynyddu'n sylweddol yn ystod y ganrif ddiwethaf.

Delor y Cnau - Hwyr Ddyfodiad?

Ar y chwith dyma lun o Delor y cnau (nut hatch), yn busnesu tra’n mwynhau pryd o’i hoff fwyd—cnau mwnci a anfonwyd at Llen Natur.
Daeth ymateb oddi wrth Duncan Brown, y naturiaethwr.
“Tybed faint o bobl sydd yn sylweddoli bod  delor y cnau yn aderyn prin ar un adeg nad oedd yn bresennol o gwbl yng Ngwynedd yn nechrau’r ganrif ddiwethaf.”
Bu Duncan yn pori  yng Nghofnodion Bywyd Adar yn y Creuddyn 1908 gan R W Jones, un a fu hefyd yn cyfrannu’n rheolaidd i’r ‘Deyrnas’, cylchgrawn misol y Bedyddwyr yn Llandudno a olygwyd gan y Parchedig Lewis Valentine.
Dyma gyfieithiad o gofnod 12fed o Ebrill, 1907 -Gloddaeth, Llandudno: “Ceiliog ac iar  delor y cnau yn casglu deunydd ar gyfer codi nyth. Dim ond unwaith o’r blaen y cofnodwyd gweld delor y cnau yn Sir Gaernarfon ac yn unman yn nes na Dinbych yn Sir Ddinbych.”
Ychwanegodd Duncan: “Roedd ei ymlediad i'r gorllewin yng Nghymru yn cydfynd ag ymlediad tebyg i'r gogledd ym Mhrydain. 
Mae'r rhesymau am hyn yn ddirgelwch o hyd.”

Passeriformes
Texas

Un o daleithiau deheuol Unol Daleithiau America yw Texas neu yn Gymraeg Tecsas. Yn ôl poblogaeth ac arwynebedd, hi yw ail dalaith fwyaf yr Unol Daleithiau. Mae'r enw yn golygu "ffrindiau" yn yr iath Caddo.  Austin yw prifddinas Texas; y ddinas fwyaf yw Houston.

Hanes
Ymhlith llwythi y brodorion cynhenid a oedd yn byw o fewn tiriogaeth presennol Texas roedd yr Apache, Atakapan, Bidai, Caddo, Comanche, Cherokee, Karankawa, Kiowa, Tonkawa,  a'r Wichita.

Hyd y gwyddus yr Ewropead cyntaf i fod ar yr ardal oedd Álvar Núñez Cabeza de Vaca ar y 6 Tachwedd 1528 yn dilyn llongddrylliad.  Cyn 1821 roedd Texas yn perthyn i diriogaeth Sbaen Newydd.  Derbyniodd y Texians Datganiad Annibyniaeth Texas ar Mecsico ar 2 Mawrth 1836.  Arweiniodd Sam Houston byddin Texian i fuddugoliaeth yn erbyn y Byddin Mecsico dan Antonio López de Santa Anna ym mrwydr San Jacinto ar 21 Ebrill, 1836.  Daeth Houston yn arlywydd cyntaf Gweriniaeth Texas ar 22 Hydref 1836.

Dinasoedd Texas

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
    www.texas.gov 

 
De'r Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Moroco

Gwlad yng ngogledd-orllewin Affrica yw Teyrnas Moroco neu Moroco. Mae Cefnfor Iwerydd yn gorwedd i'r gorllewin a'r Môr Canoldir i'r gogledd. Mae Moroco'n ffinio ag Algeria i'r dwyrain ac mae'n hawlio Gorllewin Sahara i'r de.

Moroco yn Arabeg yw   (machlud yr haul). Yr enw llawn yw    (teyrnas machlud yr haul). Mae'r gair Moroco yn dod o "Morocco City", enw arall am Marrakech.

Daearyddiaeth 
Rabat yw'r brifddinas. Mae dinasoedd pwysig eraill yn cynnwys Casablanca, Marrakech, Fès, Meknès, Agadir, Tanger, Tétouan, Kenitra, Safi ac Oujda.

Hanes

Iaith a diwylliant 
Berber ac Arabeg yw'r brif iaith. Ffrangeg a Sbaeneg yn aml hefyd.

Economi

Cyfeiriadau

Gweler hefyd 
Gorllewin Sahara
Maghreb
Undeb y Maghreb Arabaidd
Ghana

Gwlad yng ngorllewin Affrica yw Gweriniaeth Ghana neu Ghana. Mae'n ffinio â Arfordir Ifori (y Arfordir Ifori) i'r gorllewin, Bwrcina Ffaso i'r gogledd a Togo i'r dwyrain. Mae Gwlff Gini yn gorwedd i'r de.

Enwyd y wlad ar ôl hen Ymerodraeth Ghana (ym Mawritania a Mali fodern).
Monocotyledon

Grŵp mawr o blanhigion blodeuol ag un had-ddeilen yw'r monocotyledonau neu monocotau. Mae tua 60,000 o rywogaethau ledled y byd. gan gynnwys lilïau, tegeirianau, palmwydd a glaswellt. Fel arfer, mae gan y monocotyledonau ddail hir a chul sydd â gwythiennau cyfochrog. Mae'r grŵp yn cynnwys llawer o gnydau pwysig a phlanhigion yr ardd.

Urddau 
Mae dosbarthiad y monocotyledonau yn amrywio. Mae'r rhestr isod yn dilyn yr Angiosperm Phylogeny Group.

Cyfeiriadau

Planhigion blodeuol
Deugotyledon

Planhigion blodeuol â dwy had-ddeilen yw'r deugotyledonau (hefyd dicotyledonau neu dicotau). Maent yn cynnwys tua 200,000 o rywogaethau. Fe'u dosberthir yn y dosbarth Magnoliopsida (neu Dicotyledones) yn draddodiadol, ond mae astudiaethau o'u DNA a'u paill yn dangos bod nhw'n ffurfio sawl grŵp gwahanol; yr ewdicotau yw'r grŵp mwyaf ac maent yn cynnwys y rhan fwyaf o'r deugotyledonau.

Urddau
Mae dosbarthiad y deugotyledonau yn amrywio. Mae'r rhestr isod yn dilyn yr Angiosperm Phylogeny Group. Mae dosbarthiad cywir nifer o deuluoedd yn ansicr.

Cyfeiriadau

Planhigion blodeuol
Rhestrau planhigion
Glyn Berry

Diplomydd o Ganada oedd Glyn Berry (14 Mehefin 1946 – 15 Ionawr 2006). Bu farw mewn ffrwydrad a achoswyd gan fom mewn car yn agos i Kandahar, Affganistan. Lladdwyd dau arall yn yr un ymosodiad a deg o bobl yn cael eu hanafu.

Cafodd ei eni a'i fagu yn y Barri, cyn symud i Ganada yn ei ugeiniau. Ymunodd ag Adran Materion Tramor Canada yn 1977. Roedd wedi gwasanaethu fel diplomydd Canadaidd yn Oslo, Havana, Llundain, Islamabad ac yn y Cenhedloedd Unedig yn Efrog Newydd. Yn Affganistan roedd wedi cael ei benodi fel cyfarwyddwr gwleidyddol i'r tîm ailadeiladu taleithiol ar gyfer Adran Materion Tramor Canada yn ardal Kandahar. Fe'i claddwyd yng Nghymru.

Genedigaethau 1946
Marwolaethau 2006
Diplomyddion Cymreig
Canadiaid Cymreig
Pobl o'r Barri
Pen

Rhan o'r corff sydd yn cael ei gysylltu â'r corff cyfan gan y gwddf yw pen. Mae llygaid, trwyn, talcen a cheg yn rhan o'r pen. Gelwir y rhan o'r sgerbwd sydd yn uwch na'r gwddf yn benglog.

Ystyron eraill
Mae "pen" gan fynydd hefyd, sef ei gopa. Yn Gymraeg defnyddir pen am y rhan eithaf o rywbeth: er enghraifft 'pen y ford' neu 'pen y bwrdd', 'pen y ffordd' ac ati.

 
Anatomeg ddynol
The Beach of Falesá

Opera tair act 1974 gan Alun Hoddinott yw The Beach of Falesa. Mae'n seiliedig ar stori fer gan Robert Louis Stevenson, a ymddangosodd yn ei gasgliad Island Nights' Entertainments.

Operâu
Cerddoriaeth Cymru
Wilson Pickett

Canwr soul Americanaidd oedd Wilson Pickett (18 Mawrth 1941 – 19 Ionawr 2006).

Cantorion Americanaidd
Genedigaethau 1941
Marwolaethau 2006
Estoniaid

Cenedl a grŵp ethnig Wralaidd sydd yn frodorol i Estonia yw'r Estoniaid. Maent yn siarad yr iaith Ffinno-Wgrig Estoneg. Maent yn un o genhedloedd y gwledydd Baltig, er nad ydynt yn perthyn o ran iaith nac ethnigrwydd i'r Latfiaid a'r Lithwaniaid, sydd yn Faltwyr.

 
Cenhedloedd y gwledydd Baltig
Grwpiau ethnig yn Estonia
Pobloedd Wralaidd
Latfiaid

Y Latfiaid neu'r Letts (Latfieg: latvieši) yw pobl frodorol Latfia.

 
Baltwyr
Cenhedloedd y gwledydd Baltig
Grwpiau ethnig yn Latfia
Lithwaniaid

Grŵp ethnig Faltig yw'r Lithwaniaid (Lithwaneg: lietuviai) sy'n frodorol i Lithwania, gwlad ar arfordir de-ddwyrain y Môr Baltig, ac yn siarad yr iaith Lithwaneg. Y Lithwaniaid, y Latfiaid a'r Hen Brwsiaid (sydd bellach wedi darfod) yw'r pobloedd Balto-Slafig.

Roedd hanes gwleidyddol y Lithwaniaid ynghlwm â hanes gwleidyddol y Pwyliaid am ganrifoedd, yn sgil uno Teyrnas Gwlad Pwyl a Uchel Ddugiaeth Lithwania ym 1569 gan ffurfio'r Gymanwlad Bwylaidd–Lithwanaidd. Erbyn diwedd y 18g roedd y mwyafrif o Lithwaniaid yn byw dan Ymerodraeth Rwsia. Cafodd Lithwania ei feddiannu gan yr Almaen yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, ac enillodd Lithwania annibyniaeth yn ystod y cyfnod rhwng y rhyfeloedd, er bod Vilnius dan reolaeth Gwlad Pwyl am y mwyafrif o'r cyfnod hwnnw. Cafodd ei goresgyn gan y Sofietiaid a'r Natsïaid yn ystod yr Ail Ryfel Byd, a'i chyfeddiannu gan yr Undeb Sofietaidd ym 1940. Lithwania oedd y weriniaeth Sofietaidd gyntaf i ddatgan ei hannibyniaeth a hynny ym 1990, ond ni enillodd ei hannibyniaeth tan fis Medi 1991. Bellach mae'r wlad yn aelod o'r Undeb Ewropeaidd a NATO.

Prif nodweddion diwylliant y Lithwaniaid yw llenyddiaeth Lithwaneg, coginiaeth Lithwanaidd, a thraddodiad cerddorol sy'n cynnwys yr offeryn kanklės a'r caneuon gwerin sutartinė. Mae'r mwyafrif o Lithwaniaid yn Babyddion, ac roedd Catholigiaeth yn bwysig wrth ddiogelu'r hunaniaeth genedlaethol dan reolaeth Sofietaidd. Mae gan y Lithwaniaid hefyd nifer o draddodiadau a ddylanwadwyd gan baganiaeth, ac yn hanesyddol bu poblogaeth fawr o Lithwaniaid Iddewig. Cyn yr Ail Ryfel Byd roedd rhyw 7% o boblogaeth Lithwania yn Iddewon (160,000 o bobl), a bu farw 96% ohonynt yn ystod yr Holocost.

Ymfudodd nifer o Lithwaniaid pan oedd eu gwlad dan reolaeth Ymerodraeth Rwsia a'r Undeb Sofietaidd. Yn y cyfnod o 1868 hyd 1914, ymfudodd tua chwarter o'r holl Lithwaniaid o ganlyniad i dwf poblogaeth, trethi uchel, a chwymp mewn pris grawn. Roedd ymfudwyr Lithwanaidd yn aml yn gweithio mewn diwydiannau trwm, yn y pyllau neu ar y dociau.
Ceir cymunedau Lithwanaidd mawr yn yr Unol Daleithiau, Canada, yr Alban, a Brasil. Ymfudodd nifer o Lithwaniaid ar draws Ewrop wedi i Lithwania ymaelodi â'r UE yn 2004, a heddiw mae cymuned o 200,000 yn byw yn y Deyrnas Unedig.

Cyfeiriadau 

 
Baltwyr
Cenhedloedd y gwledydd Baltig
Grwpiau ethnig yn Lithwania
Illinois

Talaith ar arfordir gorllewin Unol Daleithiau America yw Talaith Illinois neu Illinois. Mae dinasoedd pwysig yn cynnwys Chicago, Aurora, Rockford, Joliet a'r brifddinas Springfield.

Dinasoedd Illinois

Demograffeg

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Rhestr o Siroedd Illinois
Rhestr o gymunedau Illinois

 
Gorllewin Canol yr Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Mississippi Delta

Gelwir aberoedd y Mississippi yn "Lower Mississippi Delta", ond nid dyma'r Mississippi Delta.

Nid delta ydy'r Mississippi Delta yn gywir, ond Gwastadedd llifwaddodol rhwng yr afonydd Mississippi a'r Yazoo. Mae e'n dechrau yn Memphis, Tennessee ac yn gorffen ger Vicksburg, Mississippi.

Mae'r tir hwn yn ffrwythlon dros ben ond er gwaethaf hynny mae yna llawer o dlodi.

Clarksdale, Mississippi yw prif ddinas y "Delta".

Y Mississippi Delta yw crud y felan ac efallai roc a rôl hefyd.

Aberoedd
Delta
Mississippi (talaith)

Un o daleithiau deheuol Unol Daleithiau America yw Mississippi. Enw dinas weinyddol Mississippi ydy Jackson; hi hefyd yw'r ddinas fwyaf yn y dalaith. Tardd yr enw o enw'r afon, sy'n llifo ar hyd ffin orllewinol y dalaith. Daw'r enw ei hun o'r iaith Ojibwe ( misi-ziibi ) sy'n golygu "Afon Anferthol". Y dalaith hon ydy'r 32ain mwyaf o ran arwynebedd a'r 31fed mwyaf poblog yn yr Unol Daleithiau.

Cliriwyd y fforestydd o fewn delta'r afon yn y 19g, ond ceir llawer o goedwigoedd coed caled, naturiol ar ei hymylon hyd heddiw.

Dinasoedd Mississippi

Cyfeiriadau

Dolenni Allanol 
   www.mississippi.gov 

 
De'r Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
R. S. Thomas

Bardd o Gymro oedd Ronald Stuart Thomas neu R. S. Thomas (29 Mawrth 1913 – 25 Medi 2000). Ysgrifennai ei farddoniaeth yn Saesneg ond cyhoeddodd yn ogystal ddarlithiau a chyfrolau rhyddiaith yn Gymraeg. Offeiriad yn yr Eglwys yng Nghymru oedd e wrth ei alwedigaeth. Dysgodd Gymraeg ac yr oedd yn genedlaetholwr digymrodedd.

Bywgraffiad
Cafodd ei eni yng Nghaerdydd.  Ei wraig oedd Mildred Eldridge, arlunydd o Saesnes.

Treuliodd R. S. Thomas gyfnod o ddeuddeg mlynedd yn rheithor plwyf gwledig Manafon, Powys (1942–1954) a ficer plwyf Eglwys Fach, Ceredigion am dair mlynedd ar ddeg (1954–1967). O Eglwys Fach aeth i weinyddu fel ficer Aberdaron yn Llŷn. Ar ei ymddeoliad o'r eglwys yn 1978, aeth i fyw i bentref y Rhiw wrth droed Mynydd Rhiw, hefyd yn Llŷn. Enillodd yr Horst-Bienek-Preis für Lyrik ym 1996.

Yn ôl Dafydd Elis-Thomas, mae'i gyfrol Uncollected Poems (2013; www.bloodaxebooks.com) yn "dangos bod RS wedi creu campweithiau'r 20g mewn sawl math o gerddi: cerddi am natur y greadigaeth a chân yr adar, canu tanbaid serch a chariad, y canu mwyaf deallus am Gymru fel cenedl..."

Ymddangosodd R. S. Thomas ar raglen radio Beti a'i Phobol ar Radio Cymru ym mis Chwefror 1996.

Llyfryddiaeth

Gwaith R. S.
The Stones of the Field (1946)
An Acre of Land (1952)
Song at the Year's Turning (1955)
Poetry for Supper (1958)
Tares (1961)
The Bread of Truth (1963)
Pietà (1966)
Not That He Brought Flowers (1968)
H'm (1972)
Laboratories of the Spirit (1975)
Abercuawg (1976) darlith (gweler Abercuawg)
The Way of It (1977)
Hunanladdiad y Llenor (1977). Darlith.
Frequencies (1978)
Between Here and Now (1981)
Ingrowing Thoughts (1985)
Neb (1985). Hunangofiant.
Experimenting with an Amen (1986)
Welsh Airs (1987)
The Echoes Return Slow (1988)
Counterpoint (1990)
Blwyddyn yn Llŷn  (1990)
Mass for Hard Times (1992)
No Truce with the Furies (1995)
Autobiographies (1997)
Residues (2002)
What is a Welshman? (2003)

Cyfieithiad
 Pe Medrwn yr Iaith ac Ysgrifau Eraill, gol. Tony Brown a Bedwyr L. Jones (Abertawe: C. Davies, 1988)
 Laubbaum Sprache, gol. Kevin Perryman (Denklingen: Babel Verlag, 1998). Dewis o'i farddoniaeth wedi'i chyfieithu i'r Almaeneg.

Astudiaethau
 Jason Walford Davies, Gororau'r Iaith: R. S. Thomas a'r Traddodiad Cymraeg (Gwasg Prifysgol Cymru, 2003). Astudiaeth lenyddol.
 Tony Brown, R. S. Thomas, Writers of Wales (Gwasg Prifysgol Cymru, 2011). Astudiaeth lenyddol.
 Daniel Westover, R. S. Thomas: A Stylistic Biography (Gwasg Prifysgol Cymru, 2011). Bywgraffiad.
Gareth Neigwl Williams, Cofio RS: Cleniach yn Gymraeg? (Gwasg y Bwthyn, 2013). Bywgraffiad.
M. Wynn Thomas, R. S. Thomas: Serial Obsessive (Gwasg Prifysgol Cymru, 2013)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Detholiad o gerddi R. S. 
 Erthygl yn y Berliner Zeitung
 Horst-Bienek-Preis für Lyrik der Bayerischen Akademie der Schönen Künste 

 
Beirdd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Cenedlaetholdeb Cymreig
Genedigaethau 1913
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 2000
Offeiriaid Anglicanaidd Cymreig
Pobl o Gaerdydd
Pobl addysgwyd yng Ngholeg Mihangel Sant, Llandaf
1550au

15g - 16g - 17g
1500au 1510au 1520au 1530au 1540au - 1550au - 1560au 1570au 1580au 1590au 1600au
1550 1551 1552 1553 1554 1555 1556 1557 1558 1559

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
Pab Iwliws III
Pab Marselws II (1555)
Pab Pawl IV (1555-1559)
Pab Piws IV (ers 1559)
Brenin Edward VI o Loegr (Lloegr)
Brenhines Siân (Lloegr) (1553)
Brenhines Mair I (Lloegr) (1553-1558)
Brenhines Elisabeth I (Lloegr) (ers 1558)
Brenhines Mari, brenhines yr Alban
Brenin Harri II (Ffrainc)
Brenin Ffransis II (Ffrainc) (ers 1559)
Ymerawdwr Ifan IV (Rwsia) ("Tsar" cyntaf)
Brenin Siarl I (Sbaen)
Brenin Felipe II (Sbaen) (o 1556)
Brenin Gustaf I (Sweden)
Brenin Cristian III o Ddenmarc a Norwy
Brenin Frederic II o Ddenmarc a Norwy (o 1559)
Ymerawdwr Jiajing (Tsieina)

1550au
Alaska

49fed talaith yr Unol Daleithiau (UDA) yw Alaska neu yn Gymraeg Alasga. Fe'i derbyniwyd i'r undeb ar 3 Ionawr 1959. Yn 2000 roedd poblogaeth y dalaith yn 626,932.

Daeth pobl i Alaska gyntaf dros Pont Tir Bering. Yn raddol cyfaneddwyd hi gan lwythau Esgimo fel yr Inupiaq, yr Inuit a'r Yupik, a brodorion Americanaidd  fel yr Aleut. Mae'r cofnod ysgrifenedig cyntaf yn awgrymu i'r Ewropeaid cyntaf gyrraedd Alaska trwy Rwsia.

Daeareg 
Mae toreth o ynysoedd a 54,720 km (34,000 milltir) o draethau yn Alaska, gan gynnwys Ynysoedd Aleutia. Ceir ar yr ynysoedd hyn lawer o losgfynyddoedd megis Mount Shishaldin ar Ynys Unimak, sy'n codi 3,048 o fetrau (10,000 o droedfeddi) uwchlaw'r môr ac a welir yn mygu'n achlysurol. Credir mai dyma'r côn mwyaf perffaith yn y byd o ran siap, hyd yn oed yn berffeithiach na Mount Fuji yn Japan. Mae'r mwclis o losgfynyddoedd yn llifo i'r tir mawr lle gwelir Mount Spurr i'r gorllewin o Anchorage.
Cred y daearegwyr fod rhanbarth eitha eang o dir sy'n cynyddu'n ddyddiol o ran maint, gelwir yr ardal yma'n Wrangellia ac mae'n cwmpasu sawl talaith arall a rhan o Ganada.

Ceir un o'r llanw mwya'n y byd ym Mraich Turnagain i'r de o Anchorage - gall y gwahaniaeth uchder rhwng y llanw a'r trai yn y rhan hon o'r byd fod cymaint â 10.7 m (35 troedfedd).

Mae gan y wlad dros dair miliwn o lynnoedd. Ceir rhew parhaol (neu permaffrost) yn gorchuddio 487,747 km2 (188,320 milltir) o dir yn y gogledd a'r de-orllewin. Mae rhewlifoedd yno hefyd: dros 41,440 km2 (16,000 milltir sgwâr) o'r tir. Un o'r rhewlifoedd mwyaf yw Rhewlif Bering ger Yukon, sydd ar ei ben ei hun yn gorchuddio dros 5,827 km2 (2,250 millt sg) o dir. Ceir tua 100,000 rhewlif i gyd: hanner cyfanswm y byd!

Dinasoedd Alaska

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
  www.alaska.gov

 
Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Rwsia
Gorllewin yr Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Hanes Lloegr

Hanes Lloegr.

Cyfnod yr Eingl-Sacsoniaid (c.410 – 1066)

Cyfnod y Normaniaid (1066–1154) 
 Gwilym I
 Gwilym II
 Harri I
 Steffan

Cyfnod y brenhinoedd Plantagenet (1154–1485)

Cyfnod yr Angefiniaid (1154-1399) 
 Mallt
 Harri II
 Rhisiart I
 John
 Harri III
 Edward I
 Edward II
 Rhisiart II

Cyfnod Tŷ Caerhirfryn (1399–1471) 
 Harri IV
 Harri V
 Harri VI

Cyfnod Tŷ Efrog (1461–1485) 
 Edward III
 Edward IV
 Rhisiart III

Cyfnod y Tuduriaid (1485–1603) 
 Harri VII
 Harri VIII
 Elisabeth I

Cyfnod y Stuartiaid (1603–1714) 
 Iago I
 Siarl I o Loegr a'r Alban

Y ddeunawfed ganrif yn Lloegr

Y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn Lloegr

Yr ugeinfed ganrif yn Lloegr

Gweler hefyd 
 Brenhinoedd a breninesau Lloegr
 Teyrnas Lloegr
 Teyrnas Prydain Fawr

 
Lloegr
Lloegr

lv:Lielbritānijas vēsture
ne:इङ्गल्याण्ड को इतिहास
Siff-saff

Mae'r Siff-saff neu Siff-siaff (Phylloscopus collybita) yn aelod o deulu teloriaid y dail, Phylloscopidae, ac yn aderyn cyffredin trwy ogledd a chanolbarth Ewrop ac Asia.

Mae'r Siff-saff yn aderyn mudol fel rheol, ond nid yw'n symud cyn belled i'r de â'r rhan fwyaf o'r teloriaid eraill, ac mewn rhai rhannau o orllewin Ewrop mae nifer bychan o adar yn aros trwy'r flwyddyn.

Nyth
Adeiledir y nyth mewn coedydd agored gyda thyfiant is ar gyfer nythu ynddo. Fel rheol mae'n nythu mewn llwyn, ac yn dodwy 4 - 7 wy. Pryfed yw ei brif fwyd, ac mae'n eu dal ym mrigau'r coed.

Adnabod
Gall fod yn anodd gwahaniaethu rhwng y Siff-saff a rhai aelodau eraill o'r genws Phylloscopus, er enghraifft Telor yr Helyg. Mae tua 10–12 cm o hyd, yn wyrdd-frown ar y cefn a bron yn wyn oddi tano. Mae'r coesau yn dywyll, yn wahanol i Delor yr Helyg sydd â choesau llawer goleuach, ac mae adenydd y Siff-saff yn fyrrach. Y gân yw'r ffordd hawddaf i'w gwahaniaethu; mae cân y Siff-saff fel ei enw - "siff-saff" yn cael ei ail-adrodd dro ar ôl tro.

Is-rywogaethau
Ambell dro ystyrir yr is-rywogaeth a geir yn Siberia, Phylloscopus (collybita) tristis yn rywogaeth lawn. Yn y rhan fwyaf o Ewrop ceir Phylloscopus collybita collybita ond yn Llychlyn a gogledd Rwsia ceir Phylloscopus collybita abietinus.

Statws yng Nghymru
Mae'r Siff-saff yn aderyn cyffredin yng Nghymru, efallai y mwyaf adnabyddus o'r teloriaid. Mae ymhlith y cyntaf o'r adar mudol i ddychwelyd yn y gwanwyn, ac mae nifer bychan ond cynyddol o adar yn treulio'r gaeaf yma.

Cân
Er bod y siff-saff yn gyfarwydd fel un o’r adar sydd gyda’r cyntaf i’n cyrraedd yn y gwanwyn ac i ganu ei siff-siff-siff undonog hawdd ei adnabod, ychydig ohonom efallai sydd yn sylweddoli ei fod yn ail-gydio yn ei gan yn yr hydref hefyd (recrudescence ydi’r gair technegol am hyn). Dyma bori trwy gofnodion Tywyddiadur Llên Natur i weld beth sydd yno am y pwnc - dyma’r dyddiadau yn nodi ei gân hydref: 10 Medi 1977; 30 Medi 1992, 10 Medi 1998, 24 Medi 2005, 5 Hydref 1992, 4 Hydref 2008; 2 Hydref 2009..

Ffeithiau Difyr 
Dyma gasgliad o waith ymchwil plant Ysgolion Llangoed a Biwmares (Bro Seiriol), Ynys Môn:

Nid oes barrau  ar ei adenydd 
siff-saff, siff saff yw ei gân.
Llinell olau dros ei llygaid, corff llwyd-wyrdd 
Bydd gloywder y melyn ar ei rannau isaf yn amrywio yn ôl y tymor ac yn ôl yr unigolyn. 
Bol goleuach a'r coesau'n dywyll gan amlaf.
Galwad (nid cân): Hwit unsill.
Mae'r enw Lladin yn golygu 'fforiwr dail'. 
Maen nhw'n bwyta dros 1/3 o'u pwysau bob dydd.
Maen nhw'n bwyta pryfaid a dail
Maen nhw i’w gweld fwyaf yn yr haf.

Cyfeiriadau

Teloriaid
Broga

Amffibiad sy'n byw rhan o'i amser mewn dŵr yw'r broga (neu lyffant melyn, llyffant cyffredin), ac fe'i ceir ar draws y rhan fwyaf o Ewrop. Mae'n wyrdd, brown neu felyn gyda chroen llyfn. Mae'n bwydo ar bryfed, abwyd a gwlithod. Mae'n dodwy hyd at 4,000 o wyau (a elwir yn grifft) mewn pyllau dŵr croyw, bychain.

Y man gorllewinol pellaf lle'i ceir yw Iwerddon; yn y gogledd: y gwledydd Sgandinafia, ac i'r dwyrain, fe'i gwelir ym Mynyddoedd yr Wral. Nid yw i'w gael ym Mhenrhyn Iberia, fodd bynnag, nac yn ne'r Eidal na de'r Balcanau. Mae hefyd i'w gael yn Asia - mor bell i'r dwyrain a Japan.

Mae'r llyffant melyn yn trawsffurfio drwy dair cyfnod pendant: y penbwl (larfa) dyfrol ac yna'r llencyndod (ar dir) ac yn y diwedd y ffurf lawn dwf (dŵr a thir). Mae ganddo gorff tew, gyda ffroenau crwn, traed gweog a choesau-ôl hir a esblygodd dros amser i nofio mewn dŵr a sboncian ar dir. Fe'i cymysgir yn aml gyda'r Llyffant dafadennog (Bufo bufo), ond mae'n hawdd gwahaniaethu rhyngddynt gan fod gan y broga goesau hirach, mae'n nhw'n sboncian ac mae'r croen yn llaith. Gellir adnabod grifft y broga'n hawdd hefyd gan ei fod yn cael ei ddodwy bob yn dipyn, mewn llwythi; mae grifft y Llyffant dafadennog, fodd bynnag, mewn rhesi hir.

Amffibiaid
Llyffant dafadennog

Mae'r llyffant dafadennog (neu lyffant du; Lladin: Bufo bufo; Saesneg: toad) i'w gael ledled Ewrop (ac eithrio Iwerddon a Gwlad yr Iâ): gogledd-orllewin Affrica a gogledd Asia hyd Tsieina, Corea a Japan. Mae'n amffibiad, sy'n bwydo ar bryfed, gwlithod, abwyd ac weithiau ymlusgiaid a llygod bach. Gall gynhyrchu gwenwyn o fewn chwarennau arbennig yn ei groen. Mae'n cuddio yn ystod y dydd ac yn bywiogi pan ddaw'r cyfnos. Mae'n gigysydd sy'n gloddesta ar greaduriaid diasgwrn cefn. Fel yr awgryma'r enw Cymraeg, mae ei gorff llwydfrown, yn aml, wedi'i orchuddio gyda chwarennau hyll. Un o'i nodweddau pennaf yw'r modd y mae'n sboncio cerdded.

Er ei fod fel arfer yn mwynhau ei gwmni ei hun, pan ddaw'n amser cyplysu, daw nifer o lyffantod dafadennog at ei gilydd, gyda'r gwrywod yn cystadlu'n eiddgar yn erbyn ei gilydd am fenyw. Mae'r wyau'n cael eu dodwy mewn dŵr - mewn llinellau gludiog a gelwir swp o'r rhain yn grifft. Allan o'r grifft yma mae'r penbyliaid yn deor. Am sawl mis mae'r corff yn trawsnewid a cheir coesau ac ysgyfaint erbyn y mae'n oedolyn. Am weddill ei oes, mae'r oedolyn, fel arfer, yn byw ar y tir.

Gwelwyd gostyngiad bychan yn eu niferoedd, er nad yw'r gostyngiad hwn yn peri pryder i'r IUCN. Y rheswm pennaf am hyn yw lleihad yn y cynefinoedd, yn enwedig sychu'r tir neu ffyrdd. Caiff y creadur diniwed hwn ei gysylltu mewn hen chwedlau gyda hud a lledrith a gwrachod.

Amffibiaid
Madfall

Am y rywogaeth Zootoca vivipara, gweler Madfall gyffredin

Grŵp o ymlusgiaid yw madfallod. Maen nhw'n perthyn i'r urdd Squamata ynghyd â'r nadroedd. Mae tua 5,600 o rywogaethau sy'n byw ledled y byd, yn enwedig mewn rhanbarthau poeth neu sych. Mae rhai madfallod yn fach iawn ond mae draig Komodo yn tyfu hyd at dri medr.

Teuluoedd 

Rhennir y madfallod yn tua 36 o deuluoedd:

Iguania
 Agamidae (agamaod)
 Chameleonidae (cameleonau)
 Corytophanidae
 Crotaphytidae
 Dactyloidae
 Hoplocercidae
 Iguanidae (igwanaod)
 Leiocephalidae
 Leiosauridae
 Liolaemidae
 Opluridae
 Phrynosomatidae
 Polychrotidae
 Tropiduridae
Gekkota
 Gekkonidae (gecoaid)
 Carphodactylidae
 Diplodactylidae
 Eublepharidae
 Phyllodactylidae
 Sphaerodactylidae
 Pygopodidae
Scincomorpha
 Cordylidae
 Gerrhosauridae
 Gymnophthalmidae
 Teiidae
 Lacertidae (gwir fadfallod)
 Scincidae (sginciaid)
 Xantusiidae
Diploglossa
 Anguidae (neidr ddefaid a nadroedd gwydr)
 Anniellidae
 Xenosauridae
Dibamia
 Dibamidae (madfallod dall)
Platynota
 Helodermatidae (anghenfil gila a madfall leiniog)
 Lanthanotidae
 Varanidae (monitoriaid)
Shinisauroidea
 Shinisauridae

Gweler hefyd 
 Madfall ddŵr, grŵp o amffibiaid
Llen Natur erthyglau  [https://llennatur.cymru/?keywords=madfall&currentpage=1&recordsperpage=25&dyddiadur=false&oriel=false&bwletinau=false#angori]

Cyfeiriadau 

 
Is-urddau o ymlusgiaid
Squamata
Afon Tyne

Afon yng ngogledd-ddwyrain Lloegr yw Afon Tyne. Mae'n llifo tua'r dwyrain o'i tharddle ger Bryniau Cheviot i Fôr y Gogledd yn Tynemouth. Ar ei chwrs mae hi'n llifo trwy Newcastle upon Tyne, Gateshead a Jarrow. Ei hyd yw 48 km (30 milltir).

Tyne
Tyne
Tyne
Madfall ddŵr

Amffibiad sy'n perthyn i deulu'r Salamandridae is-deulu Pleurodelinae, y gwir salamandr, yw madfall ddŵr (ll. madfallod dŵr). Mae i'w ganfod yn Ewrop, Asia a Gogledd America. Ceir tri math brodorol ym Mhrydain: madfall ddŵr gribog (Triturus cristatus), madfall ddŵr gyffredin (Lissotriton vulgaris) a madfall ddŵr balfog (Lissotriton helveticus).

Cyfeiriadau

Amffibiaid

bg:Тритони
ja:イモリ
Croatiaid

Mae'r Croatiaid (Croatieg: Hrvati) yn bobl Slafaidd, y rhan fwyaf ohonynt yn byw yng Nghroatia, Bosnia-Hertsegofina a gwledydd cyfagos. Mae'r rhan fwyaf o'r Croatiaid yn Gatholigion. Maen nhw'n siarad Croatieg, iaith Slafaidd Ddeheuol.

 
Cenhedloedd y Balcanau
Grwpiau ethnig yng Nghroatia
Pobloedd Slafig
Gwyddor seinegol NATO

Gwyddor seinegol NATO

Cyfeiriadau

NATO
Seinegol NATO
Terfysg Tonypandy

Anghydfod rhwng glowyr a pherchnogion Glofa'r Cambrian yn Ne Cymru, oedd Terfysg Tonypandy (neu Terfysg y Rhondda), a ddigwyddodd yn ardal Tonypandy a'r Rhondda yn 1910 a 1911. Ymyrrodd Winston Churchill yn yr anghydfod, a ffyrnigodd y Cymry'n arw drwy ddanfon milwyr a heddweision o Loegr yn hytrach na chaniatau trafodaethau rhwng y glowyr a'u cyflogwyr.

Cefndir
Dechreuodd yr anghydfod ar ôl i gwmni Naval Colliery Company agor gwythïen newydd ym Mhwll Ely ym Mhen-y-graig. Roedd y perchnogion yn dadlau bod y glowyr yn fwriadol yn gweithio'n arafach nag y gallent. Ar y llaw arall mynnai'r glowyr fod y wythien newydd yn fwy anodd i'w gweithio nag eraill. Telid y glowyr wrth y dunnell ac nid yn ôl yr awr; felly ni fyddai'r glowyr wedi elwa o weithio'n arafach.

Ar 1 Medi 1910, cyhoeddodd perchnogion y lofa bosteri'n nodi eu bwriad i gau pob gwythien, a fyddai'n effeithio pob un o 950 gweithiwr y lofa. Aeth y dynion ar streic a galwodd y Cambrian Combine ddynion o du allan i'r ardal i dorri'r streic. Ffurfiodd y glowyr linellau piced a chynhaliodd Ffederasiwn Glowyr De Cymru falot, ac aeth 12,000 o lowyr cwmni'r Cambrian Combine ar streic. Gwrthododd y glowyr y cynnig o 2s 3c y tunnell.

Ar 2 Tachwedd, galwodd yr awdurdodau am gymorth milwrol i ddod â'r streic i ben ac i ddeilio gyda'r glowyr.

Y terfysg cyntaf: Tonypandy
Erbyn 6 Tachwedd roedd pob glofa yn ne Cymru o eiddo Cambrian Combine, ar wahân i Lwynypia, wedi cau. Amgylchynwyd Glofa Llwynypia gan lowyr a oedd ar streic, ac a oeddent yn gwrthwynebu'r ffaith fod streic-dorrwyr ar y ffordd yno i gadw'r lofa ar agor. Yn groes i gyngor yr arweinyddion, dechreuodd rhai glowyr daflu cerrig ar un o'r adeiladau; ar hyn, aeth yn frwydr rhwng y glowyr a heddlu Morgannwg. Ymledodd y terfysg i'r dref, hyd ddau o'r gloch y bore. Sylweddolodd Lionel Lindsay, prif heddwas Morgannwg, na allai ymdopi gyda chynifer o bobl ac anafiadau ar y ddwy ochr a galwodd am gymorth milwyr.

Danfonwyd heddlu Metropolitanaidd Llundain, milwyr ar feirch y diwrnod wedyn, a'r milwyr o'r 18th Hussars i gyrraedd Pontypridd am 8:15 am. ar 9 Tachwedd. Roedd terfysg mewn sawl tref erbyn hyn, ac aeth rhai ohonynt i Aberaman, Llwynypia, y Porth a mannau eraill.

Nid aeth y rhan fwyaf o'r glowyr am driniaeth meddygol, gan y byddent wedyn yn cael eu herlyn am fod yn derfysgwyr. Gwyddom, fodd bynnag, i'r glowr Samuel Rhys farw wedi iddo gael ei drywanu gan blismon, ac y clwyfwyd 80 heddwas a 500 o bobl. Erbyn hyn roedd aelodau o'r Lancashire Fusiliers hefyd wedi cyrraedd.

Yn Rhagfyr erlidiwyd 13 o lowyr o'r Gilfach Goch am eu rhan a chafwyd protestiadau enfawr y tu allan, gyda dros 10,000 o bobl yn cefnogi'r glowyr. Bu'r glowyr ar streic am gyfanswm o 10 mis, gan ddychwelyd yn Awst 1911.

Credir i'r terfysgoedd hyn ysgogi deddf newydd a orfodai'r cyflogwr i roi lleiafswm o gyflog i'w weithwyr.

Cyfeiriadau

1910
1911
20fed ganrif yng Nghymru
Diwydiant glo Cymru
Hanes economaidd Cymru
Hanes Rhondda Cynon Taf
Terfysgoedd
Senegal

Gwlad yng ngorllewin Affrica yw Gweriniaeth Senegal neu Senegal (). Mae Cefnfor Iwerydd yn gorwedd i'r gorllewin ac Afon Senegal i'r gogledd. Mae Senegal yn ffinio â Mauritania i'r gogledd, Mali i'r dwyrain a Gini a Gini Bisaw i'r de. Mae'r Gambia yn ffurfio clofan ar hyd Afon Gambia.

Cyfeiriadau
Ffiji

Ynysfor yn ne'r Cefnfor Tawel yw Ffiji (). Lleolir Fanwatw i'r gorllewin, Twfalw i'r gogledd a Tonga i'r dwyrain. Mae 106 o ynysoedd gyda phobl yn byw arnynt. Viti Levu a Vanua Levu yw'r ynysoedd mwyaf.

Daearyddiaeth

Ymateb i Newid Hinsawdd
Mae'r hyn y mae Fiji yn ceisio ei wneud yn ddigynsail.  Ers blynyddoedd, mae gwleidyddion a gwyddonwyr wedi bod yn siarad am y posibilrwydd o fudo hinsawdd.  Yn Fiji, ac yn llawer o'r Môr Tawel, mae'r ymfudiad hwn eisoes wedi dechrau.  Yma, nid y cwestiwn bellach yw a fydd cymunedau’n cael eu gorfodi i symud, ond sut yn union i wneud hynny.  Ar hyn o bryd, mae 42 o bentrefi Ffijïaidd wedi'u clustnodi ar gyfer adleoli posibl yn y pump i 10 mlynedd nesaf, oherwydd effeithiau'r argyfwng hinsawdd.  Mae chwech eisoes wedi'u symud.  Mae pob seiclon neu drychineb newydd yn dod â'r risg o hyd yn oed mwy o bentrefi yn cael eu hychwanegu at y rhestr.

Hanes

Gwleidyddiaeth

Diwylliant

Economi

Chwaraeon 
 Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Ffiji
 Tîm pêl-droed cenedlaethol Ffiji

Enwogion 
 Cassius Khan (g. 1974), cerddor
 Bobby Singh (g. 1975), chwaraewr pêl-droed Americanaidd
 Paulini Curuenavuli (g. 1982), cantores

Gweler hefyd

Cyfeiriadau

 
Gwledydd Oceania
Melanesia
Ynysoedd y Cefnfor Tawel
Brwydr Bryn Derwin

Brwydr rhwng Llywelyn ein Llyw Olaf a'i frawd Owain Goch tua chanol mis Mehefin 1255 oedd Brwydr Bryn Derwin. Roedd anghytuno wedi bod pwy ddylai fod yn olynydd i Dafydd ap Llywelyn Fawr. Roedd rhai yn cefnogi Owain ac eraill yn cefnogi Llywelyn.

Hanes
Mae Bryn Dewin yn ymyl Bwlch Dau Fynydd ger Clynnog Fawr yn Arfon, nid nepell o'r ffin rhwng y cantref hwnnw ac Eifionydd. Ar ôl brwydr fer ond caled daliwyd a charcharwyd Owain yng Nghastell Dolbadarn. O ganlyniad i'r frwydr hon daeth Llywelyn yn Dywysog Gwynedd gyda rheolaeth lwyr dros Wynedd Uwch Conwy.

Cyfeirir at y frwydr mewn cerdd i Lywelyn gan y bardd Llygad Gŵr:

Gwelai wawr ar wŷr lliosydd,
Fal gŵr yn gwrthladd cywilydd,
A welai Lywelyn, lewenydd - dragon,
Yng nghymysg Arfon ac Eifionydd.
Nid oedd hawdd, llew aerflawdd lluydd,
Ei dreisiaw ger drws Deufynydd.

Llyfryddiaeth
J. Beverly Smith, Llywelyn ap Gruffudd: Tywysog Cymru (Caerdydd, 1986). Pennod II: 'Bryn Derwin'. Ymdriniaeth fanwl ar gefndir y frwydr a'i chanlyniadau.

Cyfeiriadau

1255
13eg ganrif yng Nghymru
Bryn Derwin
Clynnog
Hanes Gwynedd
Oes y Tywysogion
Teyrnas Gwynedd
Edward, Tywysog Cymru

Edward II, brenin Lloegr
Edward, y Tywysog Du
Edward o San Steffan
Edward V, brenin Lloegr
Edward o Fiddleham
Edward VI, brenin Lloegr
Edward VII, brenin y Deyrnas Unedig
Edward VIII, brenin y Deyrnas Unedig
Ewropead

Gallai Ewropead (lluosog: Ewropeaid) gyfeirio at:

 Rhywun sy'n byw yn Ewrop
 Rhywun sy'n byw yn Undeb Ewrop
 Rhywun sy'n perthyn i un o grwpiau ethnig Ewrop, e.e. y Celtiaid

Gweler hefyd 
 Demograffeg Ewrop
 Indo-Ewropeaid
Brithyll

Mae'r brithyll yn perthyn i deulu'r eog. Pysgodyn o Ewrop ac Asia ydyw, ond mae wedi cael ei gyflwyno i Ogledd America, De America, Awstralia a Seland Newydd.

Brithyll sy'n treulio rhan fwyaf ei oes yn y môr yw'r siwin (neu sewin, brithyll y môr). Cafodd ei enw gan fod smotiau (brith) coch a du drosto. Yn y 13 - 14 ganrif dywedwyd yn ysgrifau Peniarth gan rywun, "Tebyg wyf i frithyll...". Ceir hefyd fath o frithyll sy'n dwyn yr enw 'brithyll brith' (sef, yn Saesneg, spotted trout). Brithyll môr yw sea trout a brithyll y dom ydy'r stickleback.

Llên Gwerin
Blodyn samon
Mewn rhai llefydd, dywedir ar lafar gwlad bod yn rhaid aros am y blodyn samon i flodeuo (sef bysedd y cwn; Digitalis purpurea), cyn y bydd y gwyniad neu’r siwin yn rhedeg.

Pysgodyn Iesu Grist

“Mae gennyf gof o hen ŵr o’r Blaenau yn sôn am ‘bysgod Iesu Grist’ wrthym un tro a ninnau yn methu a deall pam y gelwid nhw wrth yr enw hwn, a dyma beth ddywedodd – ‘os edrychwch chi ar eu cyrff y mae ôl bodiau’r Iesu arnynt, sef marciau tebyg i fodiau dynol ar eu hochrau’.” Steffan ab Owain

Cyfeiriadau

Pysgod
Gŵydd Canada

Mae Gŵydd Canada (Branta canadensis) yn un o'r mwyaf cyffredin o'r gwyddau. Mae'n frodor o Ogledd America, yn nythu yng Nghanada a gogledd yr Unol Daleithiau ac yn symud tua'r de yn y gaeaf. Mae'n nythu ar lawr heb fod ymhell o ddŵr fel rheol. 

Gellir adnabod yr ŵydd yma yn hawdd o'r gwddf a pen du, gyda darn gwyn ar y gên, a'r corff yn llwydfrown. Mae'r ddau ryw yn debyg iawn i'w gilydd. Yr unig ŵydd sy'n weddol debyg yw'r Ŵydd wyran, sy'n llai ac yn dangos wyneb gwyn. Mae 7 o is-rywogaethau o Ŵydd Canada, sy'n amrywio'n fawr o ran maint.

Erbyn hyn mae Gŵydd Canada wedi ei gollwng yn fwriadol mewn nifer o wledydd yn Ewrop ac yn Seland Newydd. Mae'n aderyn cyffredin ar lynnoedd a chorsydd Cymru, ac mae'n ymddangos bod y boblogaeth yn cynyddu, gyda heidiau o gannoedd i'w gweld mewn ambell fan.

Gwyddau
Llangoed

Am y pentrefan ym Mhowys gweler Llangoed, Powys.

Pentref a chymuned yn ne-ddwyrain Ynys Môn yw Llangoed (). Mae ganddi ysgol, neuadd bentref a siop. Yn yr Oesoedd Canol roedd yn rhan o gwmwd Dindaethwy, cantref Menai.

Mae Afon Lleiniog, sy'n llifo trwy'r pentref o dreflan Glanrafon i'r môr, yn llifo heibio i adfeilion Castell Aberlleiniog, castell mwnt a beili sy'n dyddio o'r 11g.

Mae'r pentref yn cynnal twrnament Rygbi 7 bob ochr bob blwyddyn. Dechreuir ei gôd post gyda LL58 8.

Ceir clystyrau cytiau hynafol gerllaw.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Ynys Môn
Pentrefi Ynys Môn
Gŵydd droedbinc

Mae'r Ŵydd droedbinc (Anser brachyrhynchus) yn ŵydd sy'n nythu yn Yr Ynys Las, Gwlad yr Iâ a Svalbard. Mae'n treulio'r gaeaf yng ngogledd-orllewin Ewrop, yn enwedig Prydain, ond mae'r boblogaeth sy'n nythu yn Svalbard yn treulio'r gaeaf yng Ngwlad Belg, Yr Iseldiroedd a Denmarc.

Un o'r "gwyddau llwyd" yw'r Ŵydd droedbinc, a gall fod yn anodd ei gwahaniaethu oddi wrth rhai o'r gwyddau eraill megis yr Ŵydd lwyd a Gŵydd y llafur. Mae yn wydd ychydig yn llai na'r ddwy yma, ac mae'r coesau a'r traed yn binc yn hytrach nag yn oren. Mae'r pig yn fyr gyda darn pinc yn y canol, ac mae'r gwddf fel rheol yn edrych yn llawer tywyllach na'r corff. Wrth hedfan mae'n dangos darnau o liw llwydlad ar dop yr adenydd fel yr Ŵydd Wyllt.

Nid yw'r Ŵydd droedbinc yn aderyn cyffredin iawn yng Nghymru, ond gellir gweld rhai yn gaeafu yma, yn aml gyda gwyddau eraill.

Gwyddau
Ysgol Gymraeg Dewi Sant, Llanelli

Ysgol gynradd Gymraeg yn Llanelli yw Ysgol Gymraeg Dewi Sant. Fe'i henwir ar ôl Dewi Sant, nawddsant Cymru.

Agorwyd Ysgol Gymraeg Dewi Sant ar Ddydd Gŵyl Dewi 1947, yn ysgoldy Capel Seion. Hon oedd yr ysgol benodedig Gymraeg gyntaf i'w chynnal yn llwyr gan Awdurdod Addysg Lleol, gan gychwyn pennod newydd yn hanes addysg yng Nghymru. Olwen Williams oedd prifathrawes gyntaf yr ysgol, a gwasanaethodd am 25 mlynedd. Olynwyd gan John Morris Williams, ac o dan ei arweiniad tyfodd yr ysgol i fod yn un o ysgolion cynradd mwyaf Dyfed. Erbyn 2009, roedd 455 o ddisgyblion yn mynychu'r ysgol.

Cyn-ddisgyblion o nôd
Jon Gower, (weithiau Jonathan Gower), awdur a darlledwr yn Gymraeg ac yn Saesneg
Rod Richards, gwleidydd
Colin Stephens, chwaraewr rygbi rhyngwladol
Alun E Davies, chwaraewr rygbi rhyngwladol
Stephen Perks, hyfforddwr ras gyfnewid sbrint 4x100 Prydain Fawr enillod medal aur Olympaidd yn 2004, a prifathro Ysgol Dyffryn Aman
Mark Longhurst, darllenwr newyddion a newyddiadurwr Sky
Athro Noel Lloyd, cyn Is-Ganghellor Prifysgol Aberystwyth
Syr Deian Hopkin, cyn Is-Ganghellor Prifysgol London South Bank
Cerith Wyn Evans, arlunydd
Iwan M Rees, prifathro Ysol Maes y Gwendraeth
Heather Lewis, prifathrawes Ysgol Y Strade

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol 

Dewi Sant
Dewi Sant
Llanelli
Sefydliadau 1947
Penfras

Mae'r penfras neu penfras Iwerydd yn byw yng ngogledd Cefnfor Iwerydd. Mae nifer mawr o bysgod yn cael eu dal ar gyfer bwyd ac maen nhw mewn perygl o ddiflannu. Mae'n gallu tyfu i 2 fetr o hyd a phwyso i fyny at 96 kg. Mae'r penfras yn byw am tua 25 blwyddyn.

Pysgod
Bwyd y môr
Tacsa wedi'u henwi gan Carolus Linnaeus
Coretta Scott King

Actifydd Americanaidd a gwraig Martin Luther King oedd Coretta Scott King (27 Ebrill 1927 – 30 Ionawr 2006).

Bu farw yn 78 oed.

Cyfeiriadau

Americanwyr Affricanaidd
Genedigaethau 1927
Marwolaethau 2006
Pobl fu farw o ganser yr ofari
Ymgyrchwyr Americanaidd
Ymgyrchwyr gwrth-apartheid
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Ike Turner

Cerddor R&B, pianydd a chynhyrchydd recordiau oedd Ikear Luster "Ike" Turner (5 Tachwedd 1931 – 12 Rhagfyr 2007). Fe'i ganwyd yn Clarksdale, Mississippi.

Yn 1951 fe ysgrifennodd Ike y gân "Rocket 88", sy'n cael ei ystyried fel y gân roc a rôl gyntaf. Fe recordiodd e'r gân gyda'i fand "Kings of Rhythm" ond fe gafodd y record ei rhyddhau dan yr enw "Jackie Brenston and the Delta Cats". Jackie Brenston oedd yn chwarae'r sacsoffon yn y band. Fe recordiodd Bill Haley "Rocket 88" hefyd yn 1951.

Yn y 1960 fe briododd Tina Turner ond fe wnaethyn nhw ysgaru yn 1978. Roedd Ike a Tina Turner yn arfer canu deuawdau. Y fwyaf adnabyddus oedd River Deep - Mountain High (1966) a'u fersiwn o I Want to Take You Higher (1970), cân gan Sly and the Family Stone (1969)  yn wreiddiol.

Gweler hefyd 
Rhythm a blues
Roc a rôl
Ike a Tina Turner

Cyfeiriadau 

Genedigaethau 1931
Marwolaethau 2007
Cantorion Americanaidd
Cerddorion Affricanaidd-Americanaidd
Pobl fu farw o orddos o gyffuriau
Pobl o Mississippi
Hwyaden goch

{{Blwch tacson
| enw = Hwyaden Goch
| delwedd = Oxyura jamaicensis FWS.jpg
| maint_delwedd = 200px
| neges_delwedd = 
| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Anseriformes
| familia = Anatidae
| genus = Oxyura
| species = O. jamaicensis| enw_deuenwol = Oxyura jamaicensis| awdurdod_deuenwol = (Gmelin, 1789)
}}

Mae'r Hwyaden Goch (Oxyura jamaicensis') yn hwyaden weddol fychan, yn wreiddiol o gyfandir America. Mae tri is-rywogaeth, sydd weithiau yn cael eu hystyried yn rywogaethau ar wahan:

 O. j. jamaicensis Gogledd America
 O. j. andina Colombia
 O. j. ferruginea Yr Andes

Mae'r ceiliog yn hawdd ei adnabod ac yn aderyn trawiadol iawn, gyda'r corff yn goch, wyneb gwyn a chap du ar y pen, a pig glas. Mae'r iâr yn llwydfrown ond hefyd gyda pen du. Maent yn nythu ger corsydd, llynnoedd ac afonydd, lle mae digon o dyfiant ger y dŵr. Fel rheol mae'n aderyn mudol, yn symud tua'r de yn y gaeaf. Eu prif fwyd yw pryfed a phlanhigion sy'n byw yn y dŵr, a gallant blymio i'w casglu.

Mae poblogaeth sylweddol o'r hwyaden yma wedi datblygu ym Mhrydain wedi i adar ddianc o gasgliadau. Oherwydd fod yr hwyaid yma yn symud tua'r de ac yn medru paru gyda'r Hwyaden Benwyn Oxyura leucocephala'' mewn gwledydd fel Spaen, lle mae niferoedd ye Hwyaden Benwyn yn isel iawn, mae ymgais ar droed i geisio rheoli nifer yr Hwyaden Goch neu hyd yn oed i'w difa'n llwyr o Brydain.

Yng Nghymru bu poblogaeth sylweddol iawn ar Ynys Môn gyda niferoedd llai ym mhobman arall. Dewiswyd Môn fel un o'r ardaloedd i arbrofi gyda lleihau'r niferoedd, a bu gostyngiad sylweddol yn y boblogaeth. Erbyn hyn mae'r niferoedd yma wedi dechrau cynyddu eto.

Hwyaid
Ysgol Gymraeg Aberystwyth

Ysgol gynradd Gymraeg yn Aberystwyth ydy Ysgol Gymraeg Aberystwyth (neu Ysgol Gymraeg yr Urdd fel y'i hadnabyddir yn wreiddiol). Hwn oedd ysgol Gymraeg benodedig gyntaf Cymru.

Hanes
Agorwyd yr ysgol ar 25 Medi 1939 dan nawdd Urdd Gobaith Cymru ac fe'i sefydlwyd gan Syr Ifan ab Owen Edwards fel ysgol breifat, a chodwyd tâl o 4 gini y tymor. Y brifathrawes oedd Norah Isaac, a gyflogwyd am £160 y flwyddyn. Saith disgybl oedd yn ei mynychu i ddechrau: Owen Edwards, Non Gwynn, James Jenkin, Daniel G. Jones, John Wyn Meredith, John Parry a Ruth Thomas. Tyfodd nifer y plant yn gyson: 17 yn 1940, 32 yn 1942, a 56 yn 1944.

Bu ei sefydlu yn drobwynt yn hanes addysg yng Nghymru gan iddi arloesi'r maes a bod y gyntaf o lawer o ysgolion Cymraeg a sefydlwyd wedi hynny, y rhan fwyaf ohonynt gan Awdurdodau Addysg lleol.

Agorwyd yr ysgol gyntaf ar Ffordd Llanbadarn, gan symud i safle yn Lluest ym 1946. Symudodd unwaith eto i safle Ysgol Ffordd Alecsandra ym 1952. Ym 1989 symudodd i'w safle presennol ym Mhlascrug.

Presennol
Dechreuodd yr ysgol gyda dim ond 7 o ddisgyblion, ond mae hyn wedi tyfu i dros 400 heddiw; ehangodd yr ysgol lawer yn ystod yr 1980au a'r 1990au pan ddechreuodd rhieni weld gwerth addysg ddwyieithog. Daeth tua 48% o ddisgyblion yr ysgol o aelwydydd Cymraeg eu hiaith yn 2009. Erbyn heddiw mae gan yr ysgol 18 o athrawon, dros 20 cynorthwyydd, a 15 o staff ategol.

Y prifathro ar hyn o bryd yw Mr. Clive Williams.

Cyn-athrawon o nod
Mary Vaughan Jones, awdures

Cyn-ddisgyblion o nod
Owen Edwards, cyfarwyddwr cyntaf S4C
Aled Haydn Jones, pennaeth BBC Radio 1
Georgia Ruth Williams, cerddor a chyflwynydd ar Radio Cymru
 Vernon Jones, bardd a beirniad eisteddfodol

Cysylltiadau allanol
Gwefan yr ysgol

Cyfeiriadau

Adeiladau ac adeiladwaith yn Aberystwyth
Sefydliadau 1939
Urdd Gobaith Cymru
Aberystwyth
Aberystwyth
Yr Eglwys Newydd

Mae'r Eglwys Newydd (Saesneg Whitchurch) yn un o faestrefi hynaf Caerdydd. Lleolir tua 3 milltir i'r gogledd o ganol y dref ar bwys y ffordd A470 a'r A4054. Roedd poblogaeth o 15,649 yn 2004.  Mae'r faesdref yn rhan o ward Yr Eglwys Newydd a Thongwynlais.

Hanes
Mae'r cyfanned yn ddyddio'n ôl i'r 12g, pan sefydlwyd eglwys Santes Fair gan offeiriad o Eglwys Gadeiriol Llandaf. Yr enw cynharaf a wyddwn amdano oedd Ystum Taf (neu Stuntaf yn Saesneg).

Dim ond tua 300 o bobl oedd yn byw yno ar droad yr 18g, erbyd diwedd yr 19g roedd y boblogaeth wedi codi'n aruthrol i 5,000. Ffurfiwyd Cyngor Plwyf yr Eglwys Newydd yn 1845.  Rhwng 1951 a 1961, cododd y boblogaeth o 19,827 i 27,325. Llyncwyd y rhan fwyaf o'r plwyf (heblaw Tongwynlais) yn rhan o ddinas Caerdydd erbyn 1967.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Whitchurch High School
Whitchurch Village Practice
Whitchurch-Heath Cricket Club
Whitchurch Hockey Club 

Ardaloedd Caerdydd
Cymunedau Caerdydd
Sefydliadau'r 12fed ganrif
Y Waun Ddyfal

Ardal i'r gogledd o ganol dinas Caerdydd yw'r Waun Ddyfal. Yr enw Saesneg ar yr ardal gynt oedd Little Heath (o'i gymharu â'r Great Heath, sef Y Mynydd Bychan).

Mae'r Waun Ddyfal yn cyfateb yn fras iawn i ardal Cathays, ond o safbwynt hanesyddol nid yw ffiniau'r ddwy ardal yn cyd-daro'n hollol. Ymddengys mai rhwng Woodville Road ac Albany Road y lleolid y Waun Ddyfal yn fras.

Mae'r enw wedi dod yn gyfarwydd yn ddiweddar diolch i Gôr Aelwyd y Waun Ddyfal sy'n cystadlu yn flynyddol yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd a'r Eisteddfod Genedlaethol Cymru.

Cyfeiriadau

Ardaloedd Caerdydd
Gŵydd dalcenwen

{{Blwch tacson
| enw = Gŵydd dalcenwen
| delwedd = White-fronted.goose.750pix.jpg
| maint_delwedd = 200px
| neges_delwedd = 
| delwedd2 = Anser albifrons - Greater White-fronted Goose - XC96532.ogg
| statws = LC
| system_statws = IUCN3.1
| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Anseriformes
| familia = Anatidae
| genus = Anser
| species = A. albifrons
| enw_deuenwol = Anser albifrons
| awdurdod_deuenwol = (Scopoli, 1769)
}}

Mae'r Ŵydd Dalcenwen' (Anser albifrons) yn ŵydd sy'n nythu trwy rannau helaeth o ogledd Ewrop, Asia ac America. Mae nifer o is-rywogaethau:

 A. a. albifrons Gogledd Ewrop ac Asia
 A. a. frontalis Dwyrain Siberia a Canada
 A. a. gambeli   Gogledd-orllewin Canada
 A. a. elgasi    De-orllewin Alaska
 A. a. flavirostris Gorllewin Yr Ynys Las

Un o'r "gwyddau llwyd" yw'r Ŵydd dalcenwen, ac mae'n debyg iawn i'r Ŵydd dalcenwen ;eiaf, sy'n perthyn yn agos iddi. Mae gan y ddau fath wyn o gwmpad bôn y pig ac ar y talcen a rhesi du ar y bol, ond mae'r Ŵydd Dalcen-wen Leiaf yn llai, ac mae siâp y darn gwyn yn wahanol. Mae'r Ŵydd Dalcen-wen yn ŵydd weddol fawr, 65–78 cm o hyd a 130–165 cm ar draws yr adenydd, gyda choesau oren.

Mae niferoedd bychan o'r Ŵydd dalcenwen yn gaeafu yng Nghymru. Gellir gweld dau is-rywogaeth yma, A. a. albifrons ac A. a. flavirostris''

Gwyddau
Hwyaden addfain

Mae'r Hwyaden addfain (Anas querquedula) yn un o deulu'r hwyaid. Mae'n nythu trwy rannau helaeth o Ewrop a gorllewin Asia, ond yn wahanol i'r rhan fwyaf o'r hwyaid mae'r boblogaeth i gyd yn mudo i Affrica yn y gaeaf. Mae'n nythu mewn glaswellt gerllaw corsydd neu lynnoedd.

Gellir adnabod y ceiliog yn hawdd; mae ganddo ben a bron frown a llinell wen amlwg iawn uwchben y llygad, gyda'r gweddill o'r corff yn llwyd. Mae'r iâr yn anoddach ei hadnabod, gan ei bod yn debyg iawn i iâr Corhwyaden, ond mae'r patrwm ar yr wyneb yn wahanol.

Nid yw'r Hwyaden addfain yn aderyn cyffredin yng Nghymru. Mae nifer fychan o barau yn nythu, ac eraill yn cael eu gweld yn y gwanwyn neu'r hydref wrth iddynt basio trwodd.

Hwyaid
Grŵp (mathemateg)

Gwrthrych mathemategol yw grŵp. Theori grŵpiau yw'r astudiaeth o grŵpiau. Fe'i diffinnir fel a ganlyn:

Dywedir fod (G, * ) yn grŵp os yw G yn set an-wag â gweithrediad deuol  * : G × G → G, sy'n bodlonni'r gwirebau isod. Dynoda "g * h" allbwn y gweithrediad * ar y pâr trefniedig (g, h) o elfennau o G. Mae'r gwirebau grŵp fel a ganlyn:
 Cydymaithder: am unrhyw f, g and h yn G, (f * g) * h = f * (g * h).
 Bodolaeth unfathiant: Mae elfen e o G sy'n bodloni e * g = g * e = g am unrhyw elfen g o G. 
 Bodolaeth cilydd: Ar gyfer pob g yn G, mae yna elfen g−1 yn G sy'n bodloni g * g−1 = g−1 * g = e, lle mae e yn dynodi'r unfathiant o'r gwireb blaenorol.

Mae hi'n werth nodi nad yw * o reidrwydd yn gymudol, hynny yw, mae'n bosib fod yna g a h yn G fel bod  g * h ≠ h * g. Dywedir fod grŵp yn abelaidd (ar ôl Niels Abel) neu'n gymudol os yw , g * h = h * g am pob g, h yn G.

Mathemateg bur
Llyfrgell

Man lle cedwir llyfrau yw llyfrgell.  Mae 4,039 o lyfrgelloedd cyhoeddus ar draws y Deyrnas Unedig.

Cyfeiriadau
Cylch

Mewn geometreg Ewclidaidd, cylch yw'r set o bwyntiau mewn plân sydd at bellter penodol, y radiws, o rhyw bwynt penodol, y canolbwynt. Mae'n enghraifft o drawstoriad conig. Dywedir fod cylch yn gromlin caeedig syml; mae'n rhannu'r plân yn ddwy ran, yr allanol a'r mewnol. Weithiau, fe ddefnyddir y gair cylch i olygu'r arwynebedd mewnol, ac yna fe gelwir y cylch (yn ein hystyr ni) yn gylchedd, yn gylchyn, neu'n berimedr. Fel arfer, fodd bynnag, mae cylchedd a.y.b. yn cyfeirio at hyd y cylch, ac fe gelwir yr arwynebedd mewnol yn ddisg.

Diffiniadau Mathemategol 
Lle mae gennym system  x - y  o gyfesurynnau Cartesaidd, y cylch â chanolbwynt (a, b) a radiws r yw'r set o bwyntiau (x,y) sy'n bodloni

Os mai (0, 0) yw'r canolbwynt, yna gellir symleiddio fel a ganlyn:

Mewn cyfesurynnau parametrig, gellir mynegi (x, y) fel:

Graddiant cromlin cylch at bwynt (x, y) arno (gan gymryd mai (0, 0) yw'r canolbwynt) yw:

Yn y plân cymhlyg, hafaliad cylch sydd a'i ganolbwynt at  a radiws  yw . Gan fod , gelwir  (lle mae p a q yn real, ac g yn gymhlyg) weithiau yn gyffredinoliad o gylch. Noder nad yw pob cyffredinoliad o gylch yn gylch!

Fformwlâu defnyddiol
 Hyd cylchedd cylch = 
 Arwynebedd cylch = 

Lle π yn dynodi'r cysonyn pi.

Cromlinau
Cromlinau algebraidd
Geometreg ddadansoddol
Geometreg Euclidaidd
Trychiadau conig
Ysgol Gymraeg

Ysgol sy'n dysgu drwy gyfrwng y Gymraeg yn unig yw Ysgol Gymraeg. Mae'r rhan fwyaf ohonynt mewn ardaloedd Seisnigedig yng Nghymru. Y Gymraeg hefyd yw iaith chwarae, cymdeithasu, a gweinyddu.

Symbyliad sefydlu ysgol Gymraeg bron yn ddieithriad yw pwysau gan rieni, ac mewn rhai amgylchiadau yn erbyn rhwystrau enbyd o du Awdurdodau Addysg. Y corff sydd yn gwarchod buddiannau y rhieni yw Rhieni Dros Addysg Gymraeg, sef 'Rhag'.

Mae'n debyg mai'r ysgolion Cymraeg sydd wedi bod yn bennaf gyfrifol am y cynnydd yn nifer y plant oedran ysgol sy'n siarad Cymraeg yn ôl cyfrifiadau 1991 a 2001. Cred nifer o bobl fod yr ystadegau hynny'n gamarweiniol.

Yr unig ysgol Gymraeg reolaidd y tu allan i Gymru yw Ysgol Gymraeg Llundain.

Gweler hefyd
Ysgolion Cylchynol Cymreig

 
Addysg Gymraeg
Cymraeg