alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Ymerawdwr Glân Rhufeinig

Ymerawdwr Glân Rhufeinig oedd y teitl a roddid i reolwyr yr Ymerodraeth Lân Rufeinig yng nghanolbarth Ewrop yn ystod y Canol Oesoedd a’r cyfnod modern cynnar. Yn draddiodiadol ystyrir mai Siarlymaen, breinin y Ffranciaid, oedd yr ymerawdwr cyntaf. Coronwyd ef yn Ymerawdwr y Gorllewin gan y Pab Leo III ar 25 Rhagfyr 800. Yn 1508, ac wedyn yn barhaol wedi 1556, cymerodd y brenin y teitl "Ymerawdwr etholedig", heb deithio i Rufain i’w goroni gan y Pab. Ymddiswyddodd yr ymerawdwr olaf, Ffransis II, yn 1806.

Rhestr Ymerodron

Sylwer nad yw’r rhifau yn dilyn ei gilydd, gan fod y rhifau yn cyfeirio at frenhinoedd yr Almaen, ac nad oedd rhai o’r rhain yn ymerawdwr.

Brenhinllin y Carolingiaid
Siarlymaen, 800-814
Louis Dduwiol, 814-840
Lothair I, 840-855
Louis II, 855-875
Siarl Foel, 875-877
Siarl Dew, 881-887

Brenhinllin Guideschi
Guido III o Spoleto, 891-894
Lambert II o Spoleto, 894-898

Brenhinllin y Carolingiaid
Arnulf o Carinthia, 896-899
Louis Ddall, 901-905
Berengar o Friuli, 915-924

Brenhinllin yr Ottoniaid (Sacsonaidd)
Otto I Fawr, 962-973
Otto II, 973-983
Otto III, 996-1002
Harri II y Sant, 1014-1024 (noder ei fod yn cael ei alw yn Harri II fel olynydd Harri I yr Adarwr, oedd yn frenin yr Almaen 919-936 ond nad oedd yn ymerawdwr.)

Brenhinllin Saliaidd (Ffrancaidd)

Conrad II, 1027-1039 (olynydd Conrad I, oedd yn frenin yr Almaen 911-918 ond nad oedd yn ymerawdwr.)
Harri III, 1046-1056
Harri IV, 1084-1105
Harri V, 1111-1125

Brenhinllin Supplinburger 
Lothair III, 1133-1137 (gelwir yn Lothair III fel olynydd Lothair II, oedd yn frenin  Lotharingia 855-869 ond nad oedd yn ymerawdwr)

Brenhinllin Staufen (neu Hohenstaufen)
Ffrederic I Barbarossa, 1155-1190 (Yn ystod teyrnasiad Barbarossa y dechreuwyd defnyddio’r term “Ymerodraeth Lân Rufeinig”.)
Harri VI, 1191-1197

Brenhinllin Welf
Otto IV o Brunswick, 1209-1215 (bu farw 1218)

Brenhinllin Staufen (neu Hohenstaufen)
Ffrederic II, 1220-1250

Brenhinllin Luxembourg
Harri VII, 1312-1313

Brenhinllin Wittelsbach
Louis IV y Bafariad, 1328-1347

Brenhinllin Luxembourg
Siarl IV, 1355-1378
Sigismund, 1410-1437

Brenhinllin Habsburg
Ffrederic III, 1452-1493
Maximilian I, 1508-1519 (ymerawdwr etholedig)
Siarl V, 1530-1556 (ymddeolodd yn swyddogol yn 1558) (ymerawdwr etholedig 1519-1530)
Ferdinand I, 1556-1564 (ymerawdwr etholedig) (yn swyddogol o 1558)
Maximilian II, 1564-1576 (ymerawdwr etholedig)
Rudolf II, 1576-1612 (ymerawdwr etholedig; Rudolf II fel olynydd Rudolf I, brenin yr Almaen 1273-1291, nad oedd yn ymerawdwr)
Matthias, 1612-1619 (ymerawdwr etholedig)
Ferdinand II, 1619-1637 (ymerawdwr etholedig)
Ferdinand III, 1637-1657 (ymerawdwr etholedig)
Leopold I, 1658-1705 (ymerawdwr etholedig)
Joseff I, 1705-1711 (ymerawdwr etholedig)
Siarl VI, 1711-1740 (ymerawdwr etholedig)

Brenhinllin Wittelsbach
Siarl VII Albert, 1742-1745 (ymerawdwr etholedig)

Brenhinllin Habsburg-Lorraine
Ffransis I, 1745-1765 (ymerawdwr etholedig)
Joseff II, 1765-1790 (ymerawdwr etholedig)
Leopold II, 1790-1792 (ymerawdwr etholedig)
Ffransis II, 1792-1806 (ymerawdwr etholedig)
Aachen

Dinas hynafol yng ngorllewin yr Almaen yw Aachen (Ffrangeg: Aix-la-Chapelle, Iseldireg: Aken). Fe'i lleolir yn nhalaith Gogledd Rhein-Westphalia ger y ffin bresennol â Gwlad Belg a'r Iseldiroedd. Mae'n ganolfan ddiwydiannol gyda gweithfeydd dur a haearn. Sefydlwyd prifysgol dechnegol yno ym 1870.

Aachen oedd prifddinas ogleddol yr Ymerodraeth Lân Rufeinig yn nheyrnasiad Siarlymaen. Cafodd Siarlymaen ei gladdu yn yr eglwys gadeiriol a godwyd ganddo yn 796, yn y flwyddyn 814, ac arferid coroni'r Ymerodron Glân Rhufeinig yno ar ôl hynny.

Cafodd y ddinas ei difrodi'n sylweddol yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Hi oedd y ddinas fawr gyntaf yn yr Almaen i gael ei chipio gan y Cynghreiriaid, ym 1944.

 
Aneddiadau Nordrhein-Westfalen
Dinasoedd yr Almaen
Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig
838

8g - 9g - 10g
780au 790au 800au 810au 820au - 830au - 840au 850au 860au 870au 880au
833 834 835 836 837 - 838 - 839 840 841 842 843

Digwyddiadau 
 Y Caliph al-Mu'tasim yn cipio Amorium yn Anatolia.

Genedigaethau 
Al-Tabari, meddyg, athronydd, mathemategwr a seryddwr
Alfonso III o Leon

Marwolaethau 

838
837

8g - 9g - 10g
780au 790au 800au 810au 820au - 830au - 840au 850au 860au 870au 880au
832 833 834 835 836 - 837 - 838 839 840 841 842

Digwyddiadau 
 Pietro Tradonico yn cael ei ethol i swydd Doge Fenis.
 Uen, brenin y Pictiaid yn olynu Drest IV.
 10 Ebrill - Comed Halley yn dod o fewn 5 miliwn km i'r ddaear, yr agosaf erioed.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Abu ‘Ubayd al-Qasim ibn Sallam al-Baghdadi

837
836

8g - 9g - 10g
780au 790au 800au 810au 820au - 830au - 840au 850au 860au 870au 880au
831 832 833 834 835 - 836 - 837 838 839 840 841

Digwyddiadau 
Y Caliph Abbasid al-Mutasim yn sefydlu prifddinas newydd yn Samarra, Irac
Egbert, brenin Wessex yn cael ei orchfygu gan y Daniaid
Ioan VII Grammaticus yn olynu Antoni I fel patriarch Caergystennin
Presian yn olynu Malamir fel Khan Bwlgaria

Genedigaethau 
Thabit ibn Kurrah, seryddwr Arabaidd
Fujiwara no Mototsune, rheolwr Siapan (bu farw 891)
Ethelbert, brenin Wessex

Marwolaethau 

836
Llus

Planhigion bychain ac iddynt ffrwythau blasus yw Llus neu lusi duon bach (Lladin: Vaccinium myrtillus). Maent yn tyfu ar dir llaith, asidig trwy rannau o'r byd gyda hinsawdd gymhedrol.

Cesglir y ffrwythau o'r planhigyn gwyllt er mwyn eu bwyta, on nodweddiadol felly yn y Llychlyn, yr Alban, Iwerddon a Gwlad Pwyl. Yn Llychlyn, mae'n hawl i bawb hel llus, waeth pwy sy'n berchen ar y tir maent yn tyfu arno. Yn Iwerddon, gelwir y ffrwyth fraochán yn y Wyddeleg a fraughan yn y Saesneg, ac fe'u cesglir yn draddodiadol, ar y dydd sul olaf yng Ngorffennaf, a gelwir yn Fraughan Sunday.

Gellir bwyta'r ffrwythau'n ffres, neu eu defnyddio i wneud jam, sudd neu bastai. Yn Ffrainc, fe'u defnyddir yn sail i wirodlynnau, ac i roi flas i sorbet, a'r tarte aux myrtilles yw'r pwdin traddodiadol yn y Vosges a'r Massif Central. Yn Llydaw, caent eu bwyta gyda Crêpes. Mae hel llus ar y mynydd ar ddiwedd yr haf yn arfer poblogaidd hyd heddiw mewn rhannau o Gymru, e.e. yn Eryri, er ei bod hi'n cymryd amser i hel digon o'r ffrwythau bychain i wneud teisen blasus. Mis Awst yw'r amser gorau i hel llus (ond gweler yr adran Ffenoleg).

Ffenoleg
Mae yna dystiolaeth bod y planhigyn yn ffrwytho'n sylweddol gynt dros yr hanner canrif hyd at 2020. Fe all hyn fod yn adlewyrchiad o Newid Hinsawdd. 

Dynoda'r echel-x y flwyddyn a'r echel-y wythnos y flwyddyn 1-52(+20). Fe berthyn y 4 pwynt wedi eu cylchu mewn coch i'r flwyddyn 2015 ac o gadw y cynharaf yn unig byddai'r duedd arwyddocaol (r=0.41, P<0.01) yn gryfach eto. Mae'r pwyntiau yn annibynnol ar ei gilydd.
Dyma rai o'r cofnodion y seilir y data arnynt: "rhai ffrwythau yn llawn ac yn biws" (wythnos 25),"llus wedi duo"(27), "hel llus" (26,28,33...), "llond berfa o lus" (28). Mae'n werth nodi manylion y cofnod cynharaf gan Megan Jones a dynnodd lun ar Foelyci, Tregarth ym mis Mai 2020. Ei sylw oedd "Maen nhw wedi bod yn ofnadwy o gynnar blwyddyn yma, tynnais i'r llun yma ar Mai 19fed, Moelyci". Roedd dau lusyn yn amlwg yn y llun. 
Prosiect Gwyddoniaeth y Dinesydd oedd hwn.

Cyfeiriadau

Ericaceae
Ffrwythau
Llwyni
835

8g - 9g - 10g
780au 790au 800au 810au 820au - 830au - 840au 850au 860au 870au 880au
830 831 832 833 834 - 835 - 836 837 838 839 840

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
27 Tachwedd - Muhammad at-Taqi, Imam y Shia (g. 811)
Kūkai sefydlydd Bwdhiaeth Shingon yn Siapan (g. 774)

835
834

8g - 9g - 10g
780au 790au 800au 810au 820au - 830au - 840au 850au 860au 870au 880au
829 830 831 832 833 - 834 - 835 836 837 838 839

Digwyddiadau 
 Ymosodiad cyntaf y Llychlynwyr ar Dorestad.
 Llong Oseberg yn cael ei chladdu yn ystod yr haf.
 Unuist yn cael ei olynu gan Drest IV fel brenin y Pictiaid.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Óengus IIn brenin y Pictiaid
 Ibn Hisham

834
Nevada

Talaith yng ngorllewin Unol Daleithiau America yw Nevada.

Dinasoedd Nevada

Dolen allanol 
   nv.gov

 
Gorllewin yr Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Louis Dduwiol

Roedd Louis Dduwiol (Mehefin/Awst 778 - 23 Mehefin 840) yn Ymerawdwr Glân Rhufeinig a brenin Aquitania.

Louis oedd trydydd mab Siarlymaen, a bwriad gwreiddiol y tad oedd rhannu'r ymerodraeth rhyngddynt. Fodd bynnag gwrthryfelodd un mab yn erbyn ei dad, a bu'r ddau arall farw o flaen Siarlymaen, felly etifeddodd Louis yr ymerodraeth i gyd. Bu ganddo bedwar mab a nifer o ferched. O'i wraig gyntaf, Ermenganda de Hesbay, cafodd dri mab, Lothair I a ddaeth yn Ymerawdwr Glân Rhufeinig, Louis yr Almaenwr a Pipin o Aquitania. O'i ail wraig, Judith, merch Welf, cafodd fab arall, Siarl Foel.

Yn wreiddiol bwriadai Louis rannu'r ymerodraeth rhwng y tri mab hynaf, ond yn nes ymlaen dymunai ychwanegu'r pedwerydd. Gwrthryfelodd y meibion hynaf yn erbyn eu tad, a buont yn ymladd am eu cyfran o'r ymerodraeth. Bu farw Pipin o Aquitania yn 838, ac yn ddiweddarach diweddwyd y brwydro rhwng y tri arall gan Gytundeb Verdun.

Y Carolingiaid
Ffrancod yr Oesoedd Canol
Genedigaethau 778
Marwolaethau 840
Pobl o Aquitaine
Pobl yr 8fed ganrif
Pobl y 9fed ganrif
Ymerodron Glân Rhufeinig
Y Tincer

Papur bro a sefydlwyd ym 1977 yw'r Tincer. Cyhoeddwyd y rhifyn cyntaf ym Medi 1977.

Yr ardal 
Plwyfi Genau’r-glyn, (Llandre, Dôl-y-bont),  
Trefeurig, (Penrhyn-coch, Pen-bont Rhydybeddau, Capel Madog, Capel Dewi) Tirymynach (Bow Street, Pen-y-garn, Rhydypennau a Dolau, ) a’r Borth - ymunodd plwyf Melindwr yn Ionawr 1982 (pentrefi Pen-llwyn/Capel Bangor, Goginan a Chwmrheidol/Aber-ffrwd)

Yr enw
Dewiswyd yr enw, a gynigwyd gan Tegwyn Jones, gan mai dyma ardal y nofelydd Tom Macdonald (1900-1980). Fe’i ganwyd yn Llandre i rieni o dinceriaid Gwyddelig. Ar ôl bod ym Mhrifysgol Aberystwyth bu’n newyddiadurwr a golygydd papur newydd yn Lloegr, Tsieina, Awstralia ac am ddeng mlynedd ar hugain (30) yn Ne Affrica, nes iddo ddychwelyd i Gymru ym 1965.
Cyhoeddodd chwe nofel yn Saesneg - Gareth the ploughman (1939), (a gyfieithwyd i’r Gymraeg gan Nansi Griffiths fel Croesi’r bryniau (1981); The peak (1941), Gate of gold (1946), The black rabbit (1948), How soon hath time (1950), a The song of the valley (1951), pob un wedi ei lleoli yng Nghymru.

Ysgrifennodd hefyd ddwy nofel Gymraeg Y nos na fu (1974) a Gwanwyn serch (1982) a gyhoeddwyd ar ôl ei farw, a hefyd gyfrol o atgofion Y Tincer tlawd (1971) a gyfieithwyd yn The white lanes of summer (1975).  Mae’r gyfrol o atgofion am ei blentyndod yng Ngorllewin Cymru yn y blynyddoedd cyn y Rhyfel Byd Cyntaf (1914-8). 
Mae’r enw yn awgrymu fod y Tincer yn casglu newyddion wrth fynd oddi amgylch yr ardal.

Yn ôl y Cyfansoddiad "Y Gymraeg fydd iaith y Tincer a'i holl weithgareddau"

Mae modd gweld ôl-rifynnau diweddar o'r Tincer ar y wefan
http://www.trefeurig.org/tincer.php 
Dechreuwyd ei gyhoeddi mewn lliw  gyda rhifyn 311 ym Medi 2008.

Golygyddion
Tegwyn Jones, Medi 1977-Mehefin 1983
Mary Thomas, Medi 1983-Hydref 1985
Richard Lewis, Tachwedd 1985-Mehefin 1987
Alun Jones, Medi 1987-Mehefin 1990
Ceris Gruffudd, Medi 1990-

Dolen allanol
Y Tincer ar wefan y BBC

Papurau bro Ceredigion
Sefydliadau 1977
Verdun, Ffrainc

Am enghreifftiau eraill o'r enw gweler Verdun.

Dinas yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc yw Verdun, prif ddinas ardal Meuse, yn rhanbarth hanesyddol Lorraine. Ei henw yn nghyfnod y Rhufeiniaid oedd Verodunum.

Gorwedd y ddinas ar lannau Afon Meuse. Mae ganddi furiau trwchus o'i chwmpas. Mae ganddi eglwys gadeiriol ganoloesol (11g - 13g). Ceir porthladd ar y gamlas sy'n rhedeg trwy'r ddinas.

Sefydlwyd esgobaeth yn Verdun yn y 3g. Cafodd y ddinas ei difrodi gan y Ffrancod yn y 5g ond fe'i hailadeiladwyd yn ddiweddarach yn y ganrif honno. Yn 843 arwyddwyd cytundeb yno rhwng tri mab Louis Dduwiol, Ymerawdwr Glân Rhufeinig, i rannu'r ymerodraeth. Yn 1552 cafodd Verdun ei hymgorffori yn nheyrnas Ffrainc gan Harri II. Ildiodd y ddinas i'r Almaenwyr yn 1789 yn y rhyfel rhwng Ffrainc a'r Almaen yn sgîl y Chwyldro Ffrengig ac eto yn 1870. Gwelodd Verdun ymladd ofnadwy yn y Rhyfel Byd Cyntaf a dinistriwyd y rhan fwyaf o'r ddinas yn y brwydro ffyrnig yn 1916 rhwng y Ffrancod, dan arweiniad Marsial Pétain, a'r Almaenwyr,un o frwydrau gwaethaf y Rhyfel Mawr.

Gweler hefyd 
 Brwydr Verdun (1916)
 Cytundeb Verdun

Cymunedau Meuse
Dinasoedd Ffrainc
Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Khair-ed-din Barbarossa

Am yr ymerawdwr a lysenwid "Barbarossa", gweler Ffredrig I, Ymerawdwr Glân Rhufeinig.

Môr-leidr enwog o'r 16g oedd Khair-ed-din Barbarossa neu Khair ed-Din (ad-Din) (tua 1487–1546). Cafodd y llysenw 'Barbarossa' (Eidaleg: 'Barf goch') oherwydd lliw ei farf. Ef oedd y mwyaf adnabyddus o fôr-ladron Barbari a ymosodant yn rheolaidd ar longau a threfi yn y Môr Canoldir a thu hwnt.

Ganed Barbarossa ym Mytilene, ar ynys Lesbos (yng Ngwlad Groeg heddiw ond ym meddiant Twrci o 1462 hyd 1912), yn y 1570au. Gyda'i frodyr troes at ysbeilio llongau fel un o'r corsairs Tyrcaidd.

Ar ôl i'w frawd Horuk gael ei ladd yn 1518 hwyliodd i'r gorllewin. Ymunodd yn ymgyrch swltan Twrci yn erbyn Portiwgal a Sbaen. Cipiodd Algiers yn 1529 a chafodd ei benodi'n gapten llynges y Homan yn 1533. Yn 1534 cipiodd Tiwnis hefyd. Roedd yn forwr penigamp. Uchafbwynt ei yrfa efallai oedd ennill fuddugoliaeth enwog yn erbyn llynges Siarl V o Ffrainc yn 1538 a roddodd reolaeth ar y Môr Canoldir dwyreiniol i Ymerodraeth yr Otomaniaid.

Llyfryddiaeth
Bradford, Ernle, The sultan's admiral: the life of Barbarossa (Llundain, 1968)
Wolf, John B., The Barbary Coast: Algeria under the Turks (Efrog Newydd, 1979). ISBN 0-393-01205-0

Genedigaethau'r 1480au
Marwolaethau 1546
Môr-ladron
Hanes Algeria
Hanes Gogledd Affrica
Hanes Tiwnisia
Pobl o'r Ymerodraeth Otomanaidd
Tyrciaid
Cytundeb Verdun

Roedd Cytundeb Verdun, a gytunwyd ar 8 Awst neu 11 Awst 843, yn gytundeb rhwng tri mab Louis Dduwiol, wyrion Siarlymaen, i rannu'r Ymerodraeth Garolingaidd rhyngddynt.

Bu farw Louis Dduwiol yn 840 a cheisiodd ei fab hynaf Lothair ddod yn ymeradwr dros deyrnas ei dad. Roedd dau arall o feibion Louis yn fyw, Louis yr Almaenwr a Siarl Foel, a gwnaethant gynghrair i wrthwynebu Lothair (gweler Llwon Strasbwrg), gan ei orchfygu ym mrwydr Fontenoy-en-Puisaye yn 841.

Yn 843, cytunodd y tri brawd i rannu'r ymerodraeth:
 Siarl Foel yn derbyn Ffrancia Orllewinol (a ddaeth yn deyrnas Ffrainc yn ddiweddarach).
 Lothair I, oedd yn cael y teitl o ymerawdwr, yn derbyn Ffrancia Ganol (a enwyd yn Lotharingia).
 Louis yr Almaenwr yn derbyn Ffrancia Ddwyreiniol, a elwid Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig yn ddiweddarach.

843
Y Carolingiaid
Verdun
Verdun
Verdun
Cartagena, Sbaen

Dinas a phorthladd yn ne-ddwyrain Sbaen yng nghymuned ymreolaethol Murcia yw Cartagena (ynganiad: Cartachena). Saif ar lannau'r Môr Canoldir, tua 55 cilometr i'r de o ddinas Murcia. Mae ganddi boblogaeth o 206,565.

Sefydlwyd y ddinas gan y cadfrifog Carthaginaidd Hasdrubal Hardd yn 228 CC.

 
Dinasoedd Sbaen
Murcia
Fatos Nano

Gwleidydd o Albaniad yw Fatos Nano (Fatos Thanas Nano: ganed 16 Medi, 1952 yn Tirana). Mae wedi treulio tri chyfnod fel Prif Weinidog ei wlad (1991, 1997-1998, a 2002-2005).

Genedigaethau 1952
Prif Weinidogion Albania
Gruffydd

Mae Gruffydd yn sillafiad diweddarach amgen o'r enw Cymraeg canoloesol Gruffudd. Weithiau mae llyfrau hanes, Saesneg gan amlaf, yn defnyddio'r ffurf ddiweddar Gruffydd wrth gyfeirio at rai o frenhinoedd a thywysogion Cymru:

Gruffydd Fychan I
Gruffydd Fychan II
Gruffydd II ap Madog
Gruffydd Maelor
Gruffydd ap Cynan
Gruffydd ap Gwenwynwyn
Gruffydd ap Llywelyn
Gruffydd ap Madog Fychan
Gruffydd ap Rhydderch
Gruffydd ap Rhys
Gruffydd ap Rhys II

Yn ogystal mae Gruffydd yn rhan o enw sawl person adnabyddus yn y cyfnod modern, naill ai fel enw cyntaf neu fel cyfenw, e.e.

W. J. Gruffydd, llenor

Y ffurf Seisnig ar y cyfenw yw 'Griffiths'.

Gweler hefyd:
Gruffudd Fychan (Gruffydd Fychan)
Lesbos

Ynys Roeg yn y Môr Aegeaidd yw Lesbos (Groeg ddiweddar: Lésvos). Un o'r Ynysoedd Gogledd Aegeaidd, mae'n gorwedd yn agos iawn i dir mawr Twrci. Ei chanolfan yw dinas Mitilene (weithiau gelwir yr ynys ei hun 'Mitilini' nei 'Mitilene', ar ôl ei brif ddinas). Tyfir yr olewydden a chnydau grawn yno. Mae pysgota sardîns yn bwysig hefyd ond y prif ddiwydiant heddiw yw twristiaeth. Ar ôl Crete ac Euboea Lesbos yw'r fwyaf o'r ynysoedd Aegaeaidd.

Ceir olion presenoldeb pobl o'r oes Neolithig ar Lesbos. Ymsefydlodd y Groegiaid ar yr ynys tua 1000 CC. Blodeuodd diwylliant Groeg yno ac fe'i cysylltir yn arbennig â barddoniaeth Roeg delynegol a gwaith Sappho ac Alcaeus. Roedd yr ynys yn rhan o Aeolis ac yn aelod o Gynhgrair Delos yng Ngroeg yr Henfyd. Yn ddiweddarach daeth i feddiant y Rhufeiniaid a gwnaethpwyd Mitilene yn borthladd rhydd ganddynt.

Codwyd nifer o eglwysi hardd yno ar ddechrau'r cyfnod Bysantaidd. Roedd yn arfer alltudio pobl i Lesbos, e.e. yr ymerodres Irene yn 809. Yn ystod y canrifoedd nesaf newidiai ddwylo yn aml rhwng y Bysantiaid, y Croesgadwyr, y Saraseniaid a'r Tyrciaid. Syrthiodd i'r Otomaniaid yn 1462. Brodor o'r ynys oedd y môr leidr Khair-ed-din Barbarossa. Daeth yn rhan o Wlad Groeg yn 1912.

 
Ynysoedd Gwlad Groeg
Die Son

Papur newydd dyddiol yn yr iaith Afrikaans yw Die Son ('Haul y Penrhyn' yn Afrikaans); yr enw gwreiddiol yn 2003 oedd Kaapse Son a sefydlwyd gan gwmni cyhoeddi Naspers fel papur wythnosol, tabloid ar gyfer talaith y Penrhyn Orllewinol (neu'r Western Cape yn Ne Affrica). Cyhoeddir y papur yn Nhref y Penrhyn (Afrikaans: Kaapstad).

Cymaint oedd llwyddiant y papur fel y bu iddo droi'n ddyddiol yn 2005. Mae ei gynnwys yn debyg i bapur tabloids 'y Sun' yn Saesneg - mae'r papur yn cynnwys lluniau o ferched bronnoeth ar dudalen 3. Rhoddir y pwyslais ar newyddion 'sensesional', chwaraeon a thrafferthiol personol. Mae bellach yn un o bapurau newydd uchaf ei gwerthiant yn Ne Affrica mewn unrhyw iaith.

Mae ychydig dros hanner darllenwyr y papur yn Kaapse Kleurling (y De Affricanwyr 'Lliw'; Cape Coloured) sy'n siarad Afrikaans fel iaith gyntaf a'r gweddill yn wyn.

Dolenni allanol 
Die Son - newyddion arlein 
Die Son - prisiau hysbysebu a manylion demograffeg darllenwyr 

Papurau newydd Afrikaans
Papurau newydd De Affrica
Jawa

Mae Jawa (weithiau Jafa) yn un o ynysoedd Indonesia. Mae'n ynys weddol fawr, 132,000 cilometr sgwâr, a hi yw'r fwyaf poblog o ynysoedd y byd, gyda 114 miliwn o drigolion.

Rhennir Jafa yn bedair talaith, un ardal arbennig (daerah istimewa), ac ardal y brifddinas, Jakarta:

 Banten
 Jakarta
 Jawa Barat (Gorllewin Jawa)
 Jawa Tengah (Canolbarth Jawa)
 Jawa Timur (Dwyrain Jawa)
 Yogyakarta (ardal arbennig)

Mae Jawa'n un o gadwyn o ynysoedd, gyda Sumatra i'r gogledd-orllewin a Bali i'r dwyrain. I'r gogledd-ddwyrain mae ynys Borneo. Mae Jafa yn ardal folcanig, gyda nifer o losgfynyddoedd, ac oherwydd hyn mae'r tir yn ffrwythlon iawn.

Ar Jawa mae prifddinas Indonesia, Jakarta. Mae nifer o ddinasoedd mawr eraill, yn cynnwys Surabaya, Bandung a Semarang. Ymhlith nodweddion diddorol yr ynys mae teml Fwdhaidd Borobudur a theml Hindwaidd Prambanan. Siaredir Jafaneg yn y canolbarth a'r dwyrain, a Swndaneg yn y gorllewin.

Cyfeiriadau 

 
Ynysoedd Indonesia
Campione d'Italia

Cymuned (comune) talaith Como, yn rhanbarth Lombardia, yr Eidal, yw Campione d'Italia. Mae'n glofan yr Eidal sy'n gorwedd yn gyfangwbl yng nghanton Ticino y Swistir, sy'n ardal Eidaleg ei hiaith. 

Er ei bod yn rhan o'r Eidal mae'r Campione wedi'i hintegreiddio mewn sawl agwedd o fywyd economaidd a gweinyddol y Swistir. Dyma'r unig ran o'r Eidal sydd ddim yn defnyddio'r Ewro, gan ddefnyddio Ffranc y Swistir yn ei lle.

Talaith Como
833

8g - 9g - 10g
780au 790au 800au 810au 820au - 830au - 840au 850au 860au 870au 880au
828 829 830 831 832 - 833 - 834 835 836 837 838

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Nimmyo yn olynu yr Ymerawdwr Junna yn Siapan
Mojmír I yn uno Morafia Fawr

Genedigaethau

Marwolaethau 
 10 Hydref - al-Ma'mun, caliph Baghdad

833
832

8g - 9g - 10g
780au 790au 800au 810au 820au - 830au - 840au 850au 860au 870au 880au
827 828 829 830 831 - 832 - 833 834 835 836 837

Digwyddiadau 
Yr ymerawdwr Theophilus yn gwahardd y defnydd o eiconau.
Pepin o Aquitaine a Louis yr Almaenwr yn gwrthryfela yn erbyn eu tad, Louis Dduwiol, Ymerawdwr y Ffranciaid.
Yn ôl traddodiad, tarddiad Baner yr Alban, sy'n ymddangos mewn breuddwyd i Óengus II, brenin y Pictiaid y noson cyn brwydr yn erbyn yr Eingl.
Anrheithio Heraclea Cybistra, Twrci gan yr Arabiaid.
Anrheithio Clondalkin, Iwerddon gan y Llychlynwyr.

Genedigaethau 
(tua'r flwyddyn yma) Siarl Dew, Ymerawdwr Glân Rhufeinig

Marwolaethau 

832
Indoneseg

Indoneseg (Bahasa Indonesia) yw iaith swyddogol Indonesia. Mae'n ffurf o'r iaith Falaieg a safonwyd yn dilyn annibyniaeth Indonesia yn 1945.

Fel ail iaith y mae'r rhan fwyaf o drigolion Indonesia yn ei siarad, gydag un o'r ieithoedd lleol fel iaith gyntaf. Tua 7% o'r boblogaeth, y rhan fwyaf o gwmpas y brifddinas Jakarta, sy'n ei siarad fel iaith gyntaf.

Cyfeiriadau

Ieithoedd Awstronesaidd
Ieithoedd Indonesia
831

8g - 9g - 10g
780au 790au 800au 810au 820au - 830au - 840au 850au 860au 870au 880au
826 827 828 829 830 - 831 - 832 833 834 835 836

Digwyddiadau 
Malamir yn olynu Omurtag fel Khan Bwlgaria
Y Saraseniaid yn cipio Palermo.
Sant Ansgar yn sefydlu'r eglwys gyntaf yn Sweden, yn Birka
Louis Dduwiol yn dychwelyd i'w orsedd ar ddiwedd y rhyfel cartref cyntaf yn ystod ei deyrnasiad

Genedigaethau

Marwolaethau 

831
830

8g - 9g - 10g
780au 790au 800au 810au 820au - 830au - 840au 850au 860au 870au 880au
825 826 827 828 829 - 830 - 831 832 833 834 835

Digwyddiadau 
 Ansgar, cenhadwr Cristionogol, ym ymweld a Birka yn Sweden.
 Dyddiad posibl ysgrifennu yr Historia Brittonum, a briodolir i Nennius.
Egbert, brenin Wessex yn ymosod ar Gymru.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Sant Glastian, cyflafareddwr rhwng y Sgotiaid a'r Pictiaid

830
Enw deuenwol

Enw deuenwol neu enw binomaidd mewn Bioleg yw'r dull safonol o enwi rhywogaeth. Mae'n cynnwys dau enw: enw'r genws ac enw arbennig i'r rhywogaeth ei hun; er enghraifft Homo sapiens.

Yr arferion ynglŷn â'u defnyddio yw:

 Fel rheol maent yn cael eu hysgrifennu mewn llythrennau italig.
 Defnyddir llythyren fawr ar gyfer enw'r genws a llythyren fach ar gyfer enw'r rhywogaeth (hyd yn oed os yw'r enw hwnnw yn dod o enw person neu le).
 Yn ffurfiol, mae'r enw deuenwol yn cael ei ddilyn gan gyfenw y person a ddisgrifiodd y rhywogaeth gyntaf.
 Mewn papur gwyddonol, rhoir yr enw yn llawn y tro cyntaf; wedi hynny gellir talfyrru enw'r genws; er enghraifft Aderyn y To Passer domesticus yn troi'n P. domesticus

Dechreuwyd y system gan Carolus Linnaeus (1707 - 1778), a geisiodd roi enw deuenwol i bob rhywogaeth oedd yn wybyddus iddo. O ganlyniad, enw Linnaeus sydd ynghlwm wrth y nifer fwyaf o enwau deuenwol, ac fe'i talfyrrir i L. mewn botaneg.

Daw'r enwau o'r Lladin neu o ieithoedd eraill, ond beth bynnag eu tarddiad maent yn cael eu trin fel pe baent yn Lladin o ran gramadeg.

Cyfeiriadau

Bioleg
Deuenwol
Gwyddoniaeth
829

8g - 9g - 10g
770au 780au 790au 800au 810au - 820au - 830au 840au 850au 860au 870au 
824 825 826 827 828 - 829 - 830 831 832 833 834

Digwyddiadau 
 Egbert, brenin Wessex yn gorchfygu Mersia a chymeryd y teitl Bretwalda.
 Ansgar yn cael ei apwyntio'n genhadwr i Sweden gan Louis Dduwiol, ar gais brenin Sweden, Björn at Hauge.
 Theophilus yn olynu Michael II fel Ymerawdwr Bysantaidd.

Genedigaethau

Marwolaethau 
2 Mehefin - Sant Nicephorus, Patriarch Caergystennin

829
828

8g - 9g - 10g
770au 780au 790au 800au 810au - 820au - 830au 840au 850au 860au 870au 
823 824 825 826 827 - 828 - 829 830 831 832 833

Digwyddiadau 
 Adeiladu'r eglwys Gristnogol gyntaf yn nwyrain Ewrop yn Nitra
 Y Coptiaid yn gwrthryfela yn Yr Aifft

Genedigaethau 
8 Medi - Ali al-Hadi, degfed Imam y Shia (bu farw 868)
Al-Dinawari, gramadegydd, hanesydd a duwinydd (bu farw 889)

Marwolaethau 

828
827

8g - 9g - 10g
770au 780au 790au 800au 810au - 820au - 830au 840au 850au 860au 870au 
822 823 824 825 826 - 827 - 828 829 830 831 832

Digwyddiadau 
Awst - Pab Valentine yn olynu Pab Eugene II fel y 100fed pab.
Pab Gregory IV yn olynu Pab Valentinus fel y 101fed pab.

Genedigaethau 
Sant Cyril, ysgolhaig, duwinydd ac ieithydd (bu farw 869)
Ymerawdwr Montoku, ymerawdwr Siapan (bu farw 858)

Marwolaethau 
Pab Eugene II
Medi: Pab Valentinus

827
Gorllewin Clwyd (etholaeth Senedd Cymru)

Mae Gorllewin Clwyd yn ethol aelod i Senedd Cymru a Rhanbarth Gogledd Cymru. Yn etholiad Mai 2016, daeth Plaid Cymru'n ail am y tro cyntaf erioed. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Cynulliad yw .

Aelodau Cynulliad 

 1999 – 2007: Alun Pugh (Llafur)
 2007 – presennol: Darren Millar (Ceidwadol)

Canlyniadau etholiad

Canlyniad Etholiad 2021

Canlyniad Etholiad 2016

Canlyniad Etholiad 2011

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Gweler Hefyd

Cyfeiriadau

Gorllewin Clwyd (etholaeth seneddol)

Etholaethau Senedd Cymru
Conwy
Sir Ddinbych
Chorley (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Swydd Gaerhirfryn, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw Chorley. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1885.

Aelodau Seneddol 
 1885–1895: Randle Joseph Feilden (Ceidwadol)
 1895–1913: David Alexander Edward Lindsay (Ceidwadol)
 1913–1918: Syr Henry Flemming Hibbert (Ceidwadol)
 1918–1945: Syr Douglas Hewitt Hacking (Ceidwadol)
 1945–1970: Clifford Kenyon (Llafur)
 1970–1974: Constance Monks (Ceidwadol)
 1974–1979: George Rodgers (Llafur)
 1979–1997: Den Dover (Ceidwadol)
 1997–presennol: Lindsay Hoyle (Llafur, wedyn Llefarydd)

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Ngogledd-orllewin Lloegr
Sefydliadau 1885
Missouri

Gweler hefyd Missouri (gwahaniaethu).

Missouri, yw pedwaredd dalaith ar ugain Unol Daleithiau America. Daw'r enw o'r enw iaith Illinois ar lwyth brodorol y Siouan Missouri (ouemessourita neu wimihsoorita, "pobl y canŵs"). Mae'r dalaith yn gorwedd rhwng Canolbarth Gorllewinol yr Unol Daleithiau a'r De ac yn rhannu nodweddion diwylliannol y ddau ranbarth hynny. Ei llys enw yw "The Show-Me State". Ei phrif afonydd yw Afon Mississippi ac Afon Missouri. Dinas Jefferson yw prifddinas y dalaith.

Dinasoedd Missouri

Dolenni allanol 
   http://www.mo.gov/  www.mo.gov]

 
Gorllewin Canol yr Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Preston

Am leoedd eraill o'r un enw gweler Preston (gwahaniaethu).

Dinas a phorthladd yn Swydd Gaerhirfryn, Gogledd-orllewin Lloegr, yw Preston. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn ardal an-fetropolitan Dinas Preston. Preston yw ganolfan weinyddol Swydd Gaerhirfryn.  Mae'n gorwedd ar lannau Afon Ribble. Er ddefnyddir "Preston" yn Gymraeg llafar, mae'r enw "Trefoffeiriaid" hefyd yn bodoli.

Ymladdwyd un o frwydrau mawr Rhyfel Cartref Lloegr ym Mhreston yn Awst 1648 pan orchfygodd Oliver Cromwell fyddin Albanaidd (gweler Brwydr Preston).

Cyfeiriadau

Gweler hefyd 
 Gorsaf reilffordd Preston
 Preston (etholaeth seneddol)

 
Dinas Preston
Dinasoedd Lloegr
Trefi Swydd Gaerhirfryn
Prestonpans

Tref yn awdurdod unol Dwyrain Lothian yn nwyrain canolbarth Yr Alban yw Prestonpans, ar lan Moryd Forth i'r dwyrain o Gaeredin. Mae ganddi boblogaeth o 7,123. Mae Caerdydd 498.4 km i ffwrdd o Prestonpans ac mae Llundain yn 529.4 km. Y ddinas agosaf ydy Caeredin sy'n 11 km i ffwrdd.

Bu brwydr fawr yno ym Medi 1745 pan drechodd byddin Charles Edward Stuart ("Bonnie Prince Charlie") y Saeson.

Trefi Dwyrain Lothian
Mallorca

Ynys yng ngorllewin y Môr Canoldir yw Mallorca (hefyd Majorca). Dyma ynys fwyaf yr Ynysoedd Balearig. Mae'n perthyn i Sbaen ac yn un o'r ynysoedd Gimnesias. Y prif ddiwydiannau yw twristiaeth ac amaethyddiaeth. Arwynebedd tir yr ynys yw 3639 km² (1465 milltir sgwar). Palma yw'r brifddinas.

Pobl nodedig
Valtònyc: rapiwr a garcharwyd am dair blynedd, am 'athrod yn erbyn Brenin Sbaen'.

 
Ynysoedd Balearig
Ynysoedd y Môr Canoldir
Maiden Castle

Bryngaer yn Dorset, De-orllewin Lloegr, yw Maiden Castle. Mae'n safle 44 erw (18 ha) ar gopa Bryn Fordington, ger Dorchester. Credir y gallai'r amddiffynfeydd cyntaf ddyddio o tua 2,000 CC. Cloddiwyd y safle gan yr archaeolegydd enwog Syr Mortimer Wheeler a chafwyd hyd i dystiolaeth fod pentref o gyfnod Oes yr Haearn ar y safle tua 400 CC. Cafodd ei chipio gan y Rhufeiniaid yn OC 43 a'i gadael yn anghyfanedd ar ôl tua 70.

Cyfeiriadau

Bryngaerau Dorset
Oes yr Haearn ym Mhrydain
826

8g - 9g - 10g
770au 780au 790au 800au 810au - 820au - 830au 840au 850au 860au 870au 
821 822 823 824 825 - 826 - 827 828 829 830 831

Digwyddiadau 
 24 Mehefin Harald klak, brenin Denmarc yn dod yn Gristion.
 Tang Wen Zong yn olynu Tang Jing Zong fel ymerawdwr China.

Genedigaethau 
 Sant Methodius, cenhadwr a chyfieithydd y Beibl (bu farw 885)

Marwolaethau 
 Beornwulf, brenin Mersia

826
Dorset

Sir seremonïol a sir hanesyddol yn Ne-orllewin Lloegr yw Dorset. Fe'i lleolir yn ne-orllewin y wlad ar lan Môr Udd rhwng siroedd Dyfnaint a Gwlad yr Haf i'r gorllewin, Wiltshire i'r gogledd a Hampshire i'r dwyrain. Ei brif ddinas a chanolfan weinyddol yw Dorchester. Mae ei thir yn isel ond fe'i croesir gan y Dorset Downs yn y de a'r gogledd. Y prif afonydd yw Afon Frome ac Afon Stour. Sir amaethyddol yw hi'n draddodiadol ond mae twristiaeth yn bwysig hefyd, yn arbennig yn ei threfi arfordirol fel Bournemouth a Weymouth. Ymhlith ei hynafiaethau mae bryngaer anferth Maiden Castle, ger Dorchester, yn sefyll allan. Mae nifer o lefydd yn y sir yn dwyn cysylltiad â gwaith llenyddol Thomas Hardy. Yn y cyfnod Eingl-Sacsonaidd roedd yr ardal yn rhan o deyrnas Wessex.

Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth

Ardaloedd awdurdod lleol
Rhennir y sir yn ddau awdurdod unedol:

 Bournemouth, Christchurch a Poole, sy'n llywodraethu'r prif gytref ar hyd rhan ddwyreiniol yr arfordir sy'n cynnwys y tair tref yn yr enw
 Dorset, sy'n gwasanaethu gweddill y sir, sy'n fwy gwledig 

Daeth y ddau awdurdod i fodolaeth ar 1 Ebrill 2019 pan gyfunwyd wyth awdurdod llai:
 Crëwyd Bournemouth, Christchurch a Poole trwy cyfuno y ddau awdurdod unedol Bwrdeistref Bournemouth a Bwrdeistref Poole â'r ardal an-fetropolitan Christchurch.
 Crëwyd Cyngor Dorset trwy gyfuno y pum ardal an-fetropolitan: 
Dwyrain Dorset
Gogledd Dorset
Gorllewin Dorset
Purbeck
Weymouth a Portland

Etholaethau seneddol
Rhennir y sir yn wyth etholaeth seneddol yn San Steffan:
 Canol Dorset a Gogledd Poole
 Christchurch
 De Dorset
 Dwyrain Bournemouth
 Gogledd Dorset
 Gorllewin Bournemouth
 Gorllewin Dorset
 Poole

 
Siroedd seremonïol Lloegr
825

8g - 9g - 10g
770au 780au 790au 800au 810au - 820au - 830au 840au 850au 860au 870au 
820 821 822 823 824 - 825 - 826 827 828 829 830

Digwyddiadau 
Merfyn Frych yn dod yn frenin Gwynedd.
Egbert, brenin Wessex yn gorchfygu Beornwulf, brenin Mercia yn Ellandun.
Yr ymerawdwr Lois Dduwiol yn rhyfela yn erbyn y Wendiaid and Sorbiaid.

Genedigaethau 
Louis II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (bu farw 875)

Marwolaethau 
Hywel ap Rhodri Molwynog, brenin Gwynedd.

825
Weymouth

Tref gwyliau glan môr ar arfordir sir seremonïol Dorset, De-orllewin Lloegr, yw Weymouth. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn awdurdod unedol Dorset.

Mae'n borthladd prysur yn ogystal gyda llongau fferi yn hwylio i Ynysoedd y Sianel a Cherbourg (yn Ffrainc). Mae gan y dref boblogaeth o 51,750. Mae Caerdydd 108.6 km i ffwrdd o Weymouth ac mae Llundain yn 193.1 km. Y ddinas agosaf ydy Wells sy'n 67.2 km i ffwrdd.

Enwogion 
 Thomas Love Peacock, llenor, awdur The Misfortunes of Elphin a nofelau eraill

Cyfeiriadau

Awdurdod unedol Dorset
Trefi Dorset
Ynysoedd y Sianel

Grŵp o ynysoedd ym Môr Udd oddi ar arfordir Normandi, Ffrainc, ond yn diriogaeth ddibynol ar goron y Deyrnas Unedig yw Ynysoedd y Sianel (Saesneg: Channel Islands, Ffrangeg: Îles Normandes). Y prif ynysoedd yw Jersey (yr ynys fwyaf), Ynys y Garn (Guernsey), Alderney a Sark. Mae ganddynt tirfas o 194 km².

Daethant dan reolaeth Coron Lloegr gyda'r Goresgyniad Normanaidd o'r wlad honno yn 1066. Yn yr Ail Ryfel Byd cawsant eu meddiannu gan yr Almaen.

Mae twristiaeth yn bwysig iawn i'r ynysoedd ond mae amaethyddiaeth – yn arbennig tatws Jersey a thomatos – a garddwriaeth yn ddiwydiannau pwysig hefyd. Mae bridiau gwartheg Jersey yn enwog am eu llaeth hufennog.

Siaredir patois arbennig sy'n ffurf ar Ffrangeg Normanaidd ar yr ynys, ond Saesneg yw'r brif iaith.

 
Ynysoedd y Sianel
Sianel, Ynysoedd y
Sianel, Ynysoedd y
Sumatera

Sumatera, neu Sumatra, sy'n rhan o Indonesia, yw'r chweched ynys yn y byd o ran maint (neu'r seithfed os ystyrir Awstralia yn ynys), tua 470.000 km².

Mae Sumatera yn ynys hir, yn rhedeg o'r gogledd-orllewin i'r de-ddwyrain, gyda'r cyhydedd tua'r canol. Yng ngorllewin yr ynys mae Mynyddoedd Barisan ac yn y dwyrain mae tir isel, corsiog. I'r de-ddwyrain mae ynys Jawa, a dim ond Culfor Sunda rhyngddynt. Mae Gorynys Malaya i'r gogledd, gyda Culfor Malaca yn eu gwahanu. I'r dwyrain mae ynys 
Borneo.

Ar un adeg roedd y rhan fywaf o'r ynys wedi ei gorchuddio gan goedwig drofannol, ond erbyn hyn mae llawer o'r goedwig wedi ei dinistrio. Mae hyn wedi peryglu anifeiliaid megis yr orangwtang, y tapir a'r teigr, a rhai planhigion anarferol megis y rafflesia.

Mae'r ynys, a'r ynysoedd bach o'i chwmpas, wedi ei rhannu yn nifer o daleithiau: 
Aceh
Bangka-Belitung
Bengkulu
Jambi
Lampung
Riau
Sumatera Barat (Gorllewin Sumatera)
Sumatera Selatan (De Sumatera) - prifddinas: Palembang
Sumatera Utara (Gogledd Sumatera) - prifddinas: Medan

Mae mudiad sy'n ymladd am annibyniaeth oddi wrth Indonesia yn Aceh, yn rhan mwyaf gogleddol yr ynys, er bod cytundeb rhwng y mudiad a llywodraeth Indonesia wedi sicrhau heddwch yn ddiweddar.

Nid yw'r ynys mor boblog a Jawa, gyda tua 40 miliwn o bobl ar ynys tua maint Yr Almaen. Y prif ddinasoedd yw Medan a Palembang. Ceir nifer o wahanol grwpiau ethnig, yn cynnwys y Minangkabau a'r Batak. Dilynwyr Islam yw'r rhan fwyaf o boblogaeth yr ynys, ond mae llawer o'r Batak yn Gristionogion.

Cyfeiriadau 

Ynysoedd Indonesia
824

8g - 9g - 10g
770au 780au 790au 800au 810au - 820au - 830au 840au 850au 860au 870au 
819 820 821 822 823 - 824 - 825 826 827 828 829

Digwyddiadau 
 Trydydd Brwydr Ronsyfal: Y Basgiaid a Banu Qasi yn gorchfygu Eblo ac Aznar.
Iñigo Arista yn gwrthryfela yn erbyn y Ffranciaid a sefydlu teyrnas Navarra
 11 Mai - Pab Eugene II yn olynu Pab Paschal I fel y 99fed pab.

Genedigaethau

Marwolaethau 
11 Chwefror - Pab Paschal I
Ymerawdwr Heizei, ymerawdwr Japan (g. 774)

824
823

8g - 9g - 10g
770au 780au 790au 800au 810au - 820au - 830au 840au 850au 860au 870au 
818 819 820 821 822 - 823 - 824 825 826 827 828

Digwyddiadau 
 Y Saraseniaid yn cipio Creta oddi ar yr Ymerodraeth Fysantaidd.
 Ymerawdwr Junna yn dod yn ymerawdwr Japan.

Genedigaethau 
 13 Mehefin: Siarl Foel, brenin y Ffranciaid ac Ymerawdwr Glân Rhufeinig (bu farw 877)

Marwolaethau 

823
822

8g - 9g - 10g
770au 780au 790au 800au 810au - 820au - 830au 840au 850au 860au 870au 
817 818 819 820 821 - 822 - 823 824 825 826 827

Digwyddiadau 
Abd-ar-rahman II yn dod yn rheolwr y rhannau o Sbaen sy'n eiddo'r Umayyad.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Tahir ibn Husayn, sefydlydd Brenhinllin y Tahirid ym Mhersia

822
821

8g - 9g - 10g
770au 780au 790au 800au 810au - 820au - 830au 840au 850au 860au 870au 
816 817 818 819 820 - 821 - 822 823 824 825 826

Digwyddiadau 
Tang Mu Zong yn dod yn ymerawdwr China

Genedigaethau

Marwolaethau 
11 Chwefror - Benedict o Aniane, sefydlydd mynachlogydd a sant
18 Rhagfyr - Theodulf, esgob Orléans
Coenwulf, brenin Mercia

821
Etholiad cyffredinol

Etholiad lle mae pob aelod (neu'r 'mwyafrif') o unrhyw gorff gwleidyddol i'w ethol yw etholiad cyffredinol. Arferir y term fel rheol i gyfeirio at etholiadau i brif gorff deddfwriaethol cenedl neu wladwriaeth, mewn cyferbyniaeth ag is-etholiadau ac etholiadau lleol.

Geirdarddiad
Mae'r term yn tarddu o system etholiadol y Deyrnas Unedig lle ceir etholiadau cyffredinol i ethol Aelodau Seneddol i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, ond fe'i defnyddir i gyfeiro at etholiadau tebyg mewn sawl gwlad arall bellach.

Gwledydd Prydain
Yma, mae'r term fel arfer yn cyfeirio at etholiad cenedlaethol ym mhob etholaeth seneddol ar yr un diwrnod Aelodau Seneddol, lle etholir hwy i San Steffan. Ni ddefnyddir y term i gyfeirio at etholiadau i Gynulliad Cymru, ond mae Adran 2 o Ddeddfwriaeth yr Alban, 1998, yn ei ddefnyddio yngh nghyd-destun ethol aelodau i Senedd yr Alban.

Yng ngwledydd Prydain rhaid cynnal etholiad cyffredinol o fewn pum mlynedd ac un mis o ennill grym, yn unol â deddf Fixed-term Parliaments Act 2011. Ceir eithriad i hyn pan fo'r Tŷ'r Cyffredin yn pasio pleidlais o ddiffyg ffydd yn y Llywodraeth cyn hynny, neu os  yw dau draean (2/3) o aelodau'r Tŷ yn pleidleisio dros ei gynnal ynghynt. Yn ystod y ddau Ryfel Byd, newidiwyd y tymor e.e. gohiriwyd Etholiad Cyffredinol 1910 i Dachwedd 1918 ac felly hefyd gyda Etholiad Cyffredinol a fwriadwyd ei gynnal yn Nhachwedd 1935, ac a ohiriwyd tan Mehefin 1945. Mae gan Dŷ'r Arglwyddi feto ar y gohirio, fodd bynnag.

Yn wreiddiol, roedd y broses o ethol yn cymrys sawl wythnos, ac nid un diwrnod. Cynhaliwyd y bleidlais ar ddiwrnodau gwahanol mewn etholaethau gwahanol. Yn 1911 newidiwyd hynny gan ddeddfwriaeth. Ers 1931 cynhaliwyd yr etholiad cyffredinol ar Ddydd Iau, ond nid yw hynny'n angenrheidiol.

Gweler hefyd
Etholiadau cyffredinol y Deyrnas Unedig
Senedd y Deyrnas Unedig

Cyfeiriadau

 
Etholiadau
Gwleidyddiaeth
Teigr

Mamal yn perthyn i'r teulu Felidae (cathod) yw teigr. Cigysydd yw'r teigr ac mae ganddo grafangau a dannedd miniog. Mae'n un o bedwar rhywogaeth yn y genws Panthera. Y mwyaf cyffredin o'r is-rywogaethau yw Teigr Bengal.

Ystyrir y Teigr yn rhywogaeth mewn perygl, oherwydd hela a dinistrio fforestydd. Defnyddir rhannau o'r teigr mewn moddion Sineaidd traddodiadol.

Is-rywogaethau 
 Teigr Indo-Tsieina (Panthera tigris corbetti) - Cambodia, Laos, Fietnam, Maleisia, Myanmar, Tsieina a Gwlad Tai
 Teigr Bengal (Panthera tigris tigris) - Bangladesh, Bhutan, India, Nepal a Tsieina
 Teigr De China (Panthera tigris amoyensis) - canolbarth a gorllewin Tsieina
 Teigr Siberia (Panthera tigris altaica) - a elwir weithiau Teigr Amur; Tsieina, Gogledd Corea, dwyrain Rwsia
 Teigr Sumatera (Panthera tigris sumatrae) - ar ynys Sumatera yn unig
 Teigr Malaya (Panthera tigris jacksoni) - ar orynys Malaya

Mamaliaid
820

8g - 9g - 10g
770au 780au 790au 800au 810au - 820au - 830au 840au 850au 860au 870au 
815 816 817 818 819 - 820 - 821 822 823 824 825

Digwyddiadau 
Y mathemategydd Persaidd Muhammad ibn Mūsā al-Kwārizmī yn dyfeisio algebra.

Genedigaethau 
Rhodri Mawr, brenin Gwynedd (tua'r flwyddyn yma)

Marwolaethau 
24 Rhagfyr - Leo V, Ymerawdwr Bysantaidd (g. 775)
Tang Xian Zong, ymerawdwr Tsieina

820
Cynhanes

Cynhanes yw'r term a ddefnyddir i gyfeirio at y cyfnod maith cyn ymddangosiad y cofnodion ysgrifenedig cyntaf, mewn cyferbyniaeth â hanes. Mae hanes yn tynnu ar ffynonellau ysgrifenedig felly, tra bod cynhanes yn dibynnu ar dystiolaeth archaeolegol. Mae ei hyd a'i barhâd yn amrywio o le i le yn y byd.

Yn Ewrop y cyfnodau traddodiadol ar gyfer cynhanes yw:

 Oes y Cerrig (sy'n dechrau gydag ymddangosiad cyntaf y ddynolryw)
 Hen Oes y Cerrig, neu'r cyfnod Paleolithig
 Oes Ganol y Cerrig, neu'r cyfnod Mesolithig
 Oes Newydd y Cerrig, neu'r cyfnod Neolithig
 Oes yr Efydd
 Oes yr Haearn

Gweler hefyd 
 Cynhanes Cymru
Dai Davies

Erthygl ar yr Aelod Seneddol yw hon. Am Dai Davies, gôl-geidwad gweler: Dai Davies (pêl-droediwr).

David Clifford Davies, a elwir weithiau Dai Davies (ganed 26 Tachwedd, 1959) yw Cyn-AS Annibynnol Blaenau Gwent. Cafodd ei ethol mewn is-etholiad ar 29 Mehefin, 2006, ar ôl marwolaeth y cyn-AS Annibynnol Peter Law. Dai Davies oedd rheolwr ymgyrchu Peter Law cyn hynny. Mae hefyd yn arweinydd y grŵp asgell chwith-ganol Llais Pobol Blaenau Gwent.

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1959
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion annibynnol
Pobl o Flaenau Gwent
Arweinwyr pleidiau gwleidyddol yng Nghymru
Tirdeunaw

Ardal ar gyrion gogleddol dinas Abertawe, heb fod ymhell o Dreforys yw Tirdeunaw. Mae gan yr ardal gysylltiadau da gyda'r M4 i'r gogledd a Phenrhyn Gŵyr i'r gorllewin.

Bellach mae Tirdeunaw yn ymestyn o groes Capel Caersalem ar hyd Heol Llangyfelach hyd ben y bryn uwchben Llangyfelach. Arferai ymestyn i ben uchaf Treboeth ac roedd ganddo swyddfa bost ac ysgol gynradd.

Mae dros 400 o blant yn mynychu'r ysgol, sef Ysgol Gynradd Gymraeg Tirdeunaw, y drws nesaf at Ysgol Gymunedol Daniel James. Ceir yno hefyd ganolfan hamdden, un siop trin gwallt a deintydd. Bellach, mae yna gae pêl-droed newydd o'r enw 'Play Football' hefyd.

Abertawe
Blaenplwyf

Pentref bychan yng nghymuned Llanfarian, Ceredigion, yw Blaenplwyf (; hen enw: Pontllanio). Fe'i lleolir 4 milltir i'r de o Aberystwyth. Rhed priffordd yr A487 trwy'r pentref.

Mae mast teledu ger y pentref sy'n nodwedd amlwg yn y tirwedd. Ceir un siop gymunedol a chapel yn y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Enwogion
Joseph Jenkins (1818-1898), bardd

Cyfeiriadau

Llanfarian
Pentrefi Ceredigion
819

8g - 9g - 10g
760au 770au 780au 790au 800au - 810au - 820au 830au 840au 850au 860au 
814 815 816 817 818 - 819 - 820 821 822 823 824

Digwyddiadau 
Prifddinas yr Abbasid yn symud yn ôl i Baghdad
Louis Dduwiol yn priodi Judith, merch Welf

Genedigaethau

Marwolaethau 

819
818

8g - 9g - 10g
760au 770au 780au 790au 800au - 810au - 820au 830au 840au 850au 860au 
813 814 815 816 817 - 818 - 819 820 821 822 823

Digwyddiadau 
Yr esgob Theodulf o Orléans yn cael ei ddiswyddo a'i garcharu yn dilyn cynllwyn yn erbyn Louis Dduwiol.

Genedigaethau

Marwolaethau 
26 Mai - Ali al-Rida, imam Shia
3 Hydref - Ermengarde o Hesbaye
Morvan Lez-Breizh, brenin Llydaw

818
817

8g - 9g - 10g
760au 770au 780au 790au 800au - 810au - 820au 830au 840au 850au 860au 
812 813 814 815 816 - 817 - 818 819 820 821 822

Digwyddiadau 
Louis Dduwiol yn rhannu ei ymerodraeth rhwng ei feibion; Louis yr Almaenwr yn dod yn frenin Ffrancia Ddwyreiniol, Lothair I yn dod yn gyd-ymerawdwr.
Diwedd gwarchae Caergystennin gan y Bwlgariaid.
Cyngor Aachen
25 Ionawr - Pab Paschal I yn olynu Pab Steffan IV fel y 98fed pab.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Pab Steffan IV
Theophanes y Cyffeswr, hanesydd yr Ymerodraeth Fysantaidd

817
816

8g - 9g - 10g
760au 770au 780au 790au 800au - 810au - 820au 830au 840au 850au 860au 
811 812 813 814 815 - 816 - 817 818 819 820 821

Digwyddiadau 
Hywel ap Rhodri Molwynog yn dod yn frenin Gwynedd
22 Mehefin - Pab Steffan IV yn olynu Pab Leo III fel y 97fed pab.
Louis Dduwiol, brenin y Ffranciaid, yn cael ei goroni'n ymerawdwr gan Pab Steffan IV.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Cynan Dindaethwy ap Rhodri, brenin Gwynedd
12 Mehefin - Pab Leo III
Li He (Li Ho) bardd Sineaidd (g. 790)

816
Preston (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Swydd Gaerhirfryn, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw Preston. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth fwrdeistrefol yn 1983.

Aelodau Seneddol 
 1983–1987: Stanley Thorne (Llafur)
 1987–2000: Audrey Wise (Llafur)
 2000–presennol: Mark Hendrick (Llafur-Cydweithredol)

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Ngogledd-orllewin Lloegr
Sefydliadau 1983
Cwpan Criced y Byd

Cwpan Criced ICC y Byd neu Cwpan y Byd Criced yw prif gystadleuaeth rhyngwladol criced un-dydd y byd.

Criced
Cystadlaethau chwaraeon
815

8g - 9g - 10g
760au 770au 780au 790au 800au - 810au - 820au 830au 840au 850au 860au 
810 811 812 813 814 - 815 - 816 817 818 819 820

Digwyddiadau 
Egbert, brenin Wessex yn anrheithio Cernyw

Genedigaethau

Marwolaethau 
2 Mehefin: Sant Nicephorus, patriarch Caergystennin
 Abu Nuwas, bardd Arabaidd

815
814

8g - 9g - 10g
760au 770au 780au 790au 800au - 810au - 820au 830au 840au 850au 860au  
809 810 811 812 813 - 814 - 815 816 817 818 819

Digwyddiadau
 Hywel ap Rhodri Molwynog a Cynan Dindaethwy ap Rhodri yn ymladd am oruchafiaeth yng Ngwynedd
 Louis Dduwiol yn olynu Siarlymaen fel brenin y Ffranciaid ac ymerawdwr
 Y Bwlgariaid yn gwarchae ar ddinas Caergystennin

Genedigaethau
 Wuzong, ymerawdwr Tsieina (bu farw 846)

Marwolaethau
 28 Ionawr: Siarlymaen, brenin y Ffranciaid ac ymerawdwr
 8 Chwefror: Angilbert, gwleidydd Ffrancaidd
Mawrth: yr abad Waldo o Reichenau, cynghorydd Siarlymaen
 13 Ebrill: Krum, khan Bwlgaria

814
Fflam

Rhan o dân ydyw fflam: y rhan gweledol, a ddaw wrth i nwy losgi. Mae fflam yn gynnyrch adwaith ecsothermig. Mae lliw'r fflam yn dibynnu ar y tanwydd a'r ocsigen. Wrth losgi, mae'n rhoi gwres.

Tân
Ucheldiroedd yr Alban

Mae'r term daearyddol Ucheldiroedd yr Alban (Gaeleg:  'Gwlad y Gael', Saesneg ) yn cael ei arfer i ddisgrifio ardal fynyddig gogledd yr Alban sy'n gorwedd i'r gogledd ac i'r gorllewin o Rwyg Ffin yr Ucheldiroedd. Mae'r Glen Mawr yn gwahanu Mynyddoedd Grampian i'r de-ddwyrain oddi ar Ucheldiroedd Gogledd-orllewinol yr Alban.

Ychydig iawn o bobl sy'n byw yno gan fod tir cynhyrchiol yn brin a dominyddir y tirlun gan y cadwyni mynydd niferus. Mae'r dwysedd poblogaeth yn is ar gyfartaledd nag yn Sweden, Norwy, Papua Gini Newydd neu'r Ariannin. Ar un adeg, roedd y boblogaeth gryn dipyn yn fwy nag yw heddiw. Yn ystod ail hanner y 18g a hanner cyntaf y 19g, diboblogwyd yr Ucheldiroedd i raddau helaeth gan broses Clirio'r Ucheldiroedd. Gorfodwyd tenantiaid i ymadael a'u tyddynod, er mwyn gwnwud lle i wartheg a defaid.

Mae'r canolfannau gweinyddol yn cynnwys Inverness. Cyngor yr Ucheldiroedd yw'r corff gweinyddol ar gyfer tua 40% o'r ardal; rhennir y gweddill rhwng ardaloedd cyngor Aberdeenshire, Angus, Argyll a Bute, Moray, Perth a Kinross, a Stirling. Yn ogystal cyfrifir rhan ogleddol Ynys Arran fel rhan o'r Ucheldiroedd yn ddaearyddol, er ei bod yn cael ei gweinyddu gan gyngor Gogledd Swydd Ayr.

Trefi a phentrefi
Aberfeldy, Aboyne, Alness, Altnaharra, Applecross, Aultbea, Aviemore,
Back of Keppoch, Ballachulish, Beauly, Blair Atholl, Braemar
Cannich, Carrbridge, Coldbackie, Crianlarich, Cromarty, Culbokie
Dalwhinnie, Dingwall, Dornie, Dornoch, Durness
Fort Augustus, Fort William
Gairloch, Glencoe, Glenelg, Grantown-on-Spey
Inveraray, Invermoriston, Inverness (dinas ers 2001)
Killin, Kingussie, Kinlochleven, Kinlochewe, Kinloch Rannoch, Kyle of Lochalsh
Lochcarron, Lochinver
Mallaig
Nairn, Newtonmore, Nethy Bridge
Oban
Plockton, Poolewe, Portmahomack
Shieldaig, Strathpeffer, Strathy
Tain, Taynuilt, Thurso, Tobermory, Tomintoul, Tongue, Torridon
Ullapool
Wick

Lleoedd eraill o ddiddordeb
Afon Carron
Castle Tioram
Canolfan Sgio Glencoe
Glen Orchy
Glen Spean
Gardd Inverewe
Loch Linnhe
Loch Lochy
Loch Maree
Rannoch Moor
Tor Castle
Glen Coe
Glen Lyon
Loch Rannoch
Loch Katrine
West Highland Way
Eilean Donan
Loch Ness
Loch Morar

Gweler hefyd
Gaeleg yr Alban
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
Ynysoedd ac Ucheldiroedd yr Alban
Ross, Skye a Lochaber (etholaeth seneddol y DU)

Oriel

Gweler hefyd
Caithness, Sutherland ac Easter Ross (etholaeth seneddol y DU)
Inverness, Nairn, Badenoch a Strathspey (etholaeth seneddol y DU)
Ullapool

Tref fechan yn Ross a Cromarty, yn Ucheldiroedd yr Alban, yw Ullapool (Gaeleg yr Alban: Ullapul neu Ulapul). Mae ganddi boblogaeth o 1,307, ond serch hynny Ullapool yw'r dref fwyaf mewn ardal eang o ogledd-orllewin yr Alban.

Sefydlwyd Ullapool yn 1788 fel porthladd pysgota penwaig, wedi'i chynllunio gan Thomas Telford, ar lan dwyreiniol Loch Broom. Mae'r harbwr yn cael ei defnyddio gan gychod pysgota a chychod hwylio ac yn borth fferi ar gyfer teithiau i Stornoway ar Leòdhas yn Ynysoedd Heledd. Yn ogystal mae gan y dref amgueddfa fach, canolfan celf, pwll nofio a thafarndai, ac mae'n boblogaidd gan gerddwyr ac ymwelwyr eraill. Mae'r traddodiad cerddorol yn gryf yn Ullapool.

Mae gorsaf radio leol Loch Broom FM ar 102.2 MHz yn gwasanethu'r dref.

Dolen allanol
Bwrdd Croeso Ullapool 

Trefi Cyngor yr Ucheldir
Ucheldiroedd yr Alban
Loch Maree

Llyn yn Ucheldiroedd yr Alban yw Loch Maree. Fe'i lleolir yn Ross a Cromarty yn yr Ucheldiroedd Gogledd-orllewinol. Gyda hyd o 20 km a lled o hyd at 4 km, Loch Maree yw'r llyn dŵr croyw pedwerydd fwyaf yn yr Alban o ran ei faint. Ei arwynebedd yw 28.6 km² (11 milltir sgwar).

Mae ganddo bump ynys goediog fawr a thros 25 o rai llai. Ar Ynys Maree ceir adfeilion capel, y credir iddo fod yn gell feudwy o'r 7g a sefydlwyd gan Sant Maol Rubha. Mae'r ynys honno'n cynnwys coedwigoedd derw a chelyn hynafol; enghreifftiau prin a gwerthfawr o goedwigoedd cynhenid yr Ucheldiroedd. Fel yn achos Loch Ness, mae gan Loch Maree ei anghenfil ei hun a elwir yn muc-sheilch. Mae'r loch yn lle da i ddal brithyllod.

Daearyddiaeth Cyngor yr Ucheldir
Maree