alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Dinbych-y-pysgod

Tref gaerog lan y môr a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw Dinbych-y-pysgod (Saesneg: Tenby). Saif yn ne'r sir, ar Fae Caerfyrddin. Mae'n bosib y cafodd y lle ei sefydlu gan y Llychlynwyr. Datblygodd fel harbwr pysgota a phorthladd masnachu, a thyfodd tref o amgylch y castell sydd bellach yn adfeilion. Heddiw, mae Dinbych yn gyrchfan wyliau boblogaidd.

Mae'r atyniadau lleol yn cynnwys 4 km o draethau tywod, muriau hynafol y dref sy'n dyddio o'r 13g ac yn cynnwys Porth y Pum Bwa, Eglwys Fair sy'n dyddio o'r 15g, Tŷ'r Marsiandwr Tuduraidd (eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol, amgueddfa'r dref â'i oriel, a rhan o Lwybr Arfordirol Sir Benfro. Mae cychod bach yn hwylio'n rheolaidd o harbwr Dinbych i Ynys Bŷr a'i mynachlog enwog. Gellir cyrraedd Ynys Catrin, yn y bae gyferbyn â'r dref, ar hyd sarn pan fo'r llanw'n isel.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Economi
Twristiaeth yw sail yr economi lleol. Mae'r dref yn denu miloedd o ymwelwyr o bob cwrdd o wledydd Prydain a thu hwnt yn yr haf.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Hanes 
Mae'r cyfeiriad cyntaf i'r dref i'w ganfod mewn cerdd o'r 7ed ganrif a geir yn Llyfr Taliesin. Ymddengys mai bryngaer oedd y dref yn y dyddiau hynny.

Enwogion
Robert Recorde (tua 1510-1588), ysgolhaig o'r 16g, a ddyfeisiodd yr arwydd mathemategol " = " (yr hafalnod).
Augustus John (1878-1961), arlunydd
Gwen John (1876-1939), arlunydd a chwaer hŷn Augustus John
Nina Hamnett (1890-1956), arlunydd
Kenneth Griffith (1921-2006), actor a chyfarwyddwr

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Benfro
 
Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Trefi Sir Benfro
Hwlffordd

Tref farchnad a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw Hwlffordd (Saesneg: Haverfordwest). Lleolir pencadlys Sir Benfro yn y dref. Mae gan ardal adeiledig Hwlffordd y boblogaeth fwyaf yn y sir, gyda phoblogaeth o 15,388 (amcan) yn 2020. Mae maestrefi'r dref yn cynnwys Prendergast, Albert Town ac ardaloedd preswyl a diwydiannol Withybush.

Daw'r enw "Hwlffordd", mae'n debyg, o'r enw Saesneg Haverfordwest. Ystyr Haverford, neu Harford ar lafar gwlad, yw 'rhyd y bychod gafr'. Ychwanegwyd yr elfen -west tua'r 15g er mwyn osgoi dryswch gyda Henffordd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Hanes
Ymwelodd Gerallt Gymro â Hwlffordd yn ystod ei daith trwy Gymru yn 1188. Cafodd Waldo Williams, yr actor Christian Bale a'r cerddor Gruff Rhys eu geni yn y dref.

Adeiladau a chofadeiladau
Castell Hwlffordd
Eglwys Santes Fair
Pont Newydd

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Hwlffordd ym 1972. Am wybodaeth bellach gweler:

Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Benfro 1972

Chwaraeon
Mae clwb pêl-droed y dref yn chwarae yn Uwchgynghrair Cymru, sef Sir Hwlffordd

Oriel

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Benfro
 
Trefi Sir Benfro
Penfro

Gweler hefyd Penfro (gwahaniaethu).

Tref a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, sy'n ganolfan weinyddol y sir honno yw Penfro (Saesneg: Pembroke). Mae Castell Penfro yn un o gestyll enwocaf Cymru, lle ganwyd Harri Tudur.

Ymwelodd Gerallt Gymro â Phenfro yn ystod ei daith trwy Gymru yn 1188.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Pobl Penfro
 William Lort Mansel (1753-1820), Esgob Bryste
 Mervyn Johns (1899-1992), actor

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Benfro
 
Trefi Sir Benfro
Bioleg cell

Astudiaeth o gell a'r berthynas rhwng celloedd yw bioleg cell; bioleg ar lefel ficrosgopaidd neu foleciwlaidd. Mae'n astudio organebau ungellog fel bacteria yn ogystal â chelloedd gyda phwrpas arbennig mewn organebau amlgellog, fel dyn.

Gwyddoniaethau perthnasol yw Geneteg, Biocemeg, Bioleg moleciwlaidd a Tharddiad bywyd.

 
Cell
Organeb ungellog

Creadur gyda dim ond un gell yw organeb ungellog. Mae bacteria yn organeb ungellol. Credir mai dyma'r math hynaf o fywyd ar wyneb y Ddaear, gyda'r protogell yn ffurfio rhwng 3.8 a 4 biliwn cyn y presennol (CP).

Gelwir creaduriaid gyda mwy nag un gell yn Organebau amlgellog.

Y prif grwpiau o organebau ungellog yw: bacteria, archaea, protosoa, algae ungellog a ffwngi ungellog. Gellir eu dosbarthu'n ddau gategori: organebau procaryotig ac eucaryotig.

Cyfeiriadau

Bioleg cell
Micro organebau
Organeb amlgellog

Creaduriaid gyda llawer o gelloedd yw Organebau amlgellog (Creaduriaid gyda ddim ond un gell yw Organebau ungellog).

Yr mwyafrif anifeiliaid, planhigion a ffyngau mae amlgellog, ond mae nifer o organebau ni ungellog, ni amlgellog, hefyd.

Mae'r gellau organebau amlgellog yn rhannu'r waith a mae sawl grŵp ohonyn gyda tasg arbennig. Grwpiau o gelloedd fel hyn yw meinweoedd. Er enghraifft mae cellau'n gyfryfol am atgenhedliad a rhai yn ffurfio'r corff. Dym ond y gellau yn gyfryfol am yr atgenhedliad gall rhannu gyda organebau amlgellog - a felly bywyd am byth heb marw, yn unig fel y organebau ungellog. Mae pob gell o fath arall yn marw ar ôl cyfnod o amser.

Bioleg cell
Cell (bioleg)

Uned sylfaenol pob organeb fyw yw cell. Y gell yw'r uned fiolegol leiaf sy'n gallu dyblygu'n annibynnol, drwy broses cellraniad. Bioleg cell yw'r gangen o'r gwyddorau bywyd sy'n astudio celloedd. Mae rhai nodweddion cyffredin i bob cell, a nifer o gelloedd arbennig yn dangos nodweddion ychwanegol. Mae i bob cell cytoplasm y tu mewn i gellbilen, sy'n cynnwys biomoleciwlau megis proteinau ac asidau niwclëig. Y gellbilen sy'n amddiffyn y gell ac yn gweithredu fel hidlydd o'i hamgylch, gan adael sylweddau i ddianc o'r gell neu ddod i mewn iddi trwy broses o drylediad neu osmosis. Cludir sylweddau hanfodol ar draws y gellbilen trwy gludiant actif, sef proses sy'n defnyddio ynni i symud sylwedd yn erbyn y graddiant crynodiad. Mae i bob cell hefyd DNA sy'n cynnwys ei wybodaeth genetig. Yn ogystal â chellraniad, mae tasgau cyffredin sylfaenol y gell yn cynnwys metabolaeth, sy'n newid defnydd newydd i ynni ac yn gwaredu defnydd gwastraff, a synthesis protinau trwy drawsgrifio DNA i mRNA ac mRNA i brotinau.

Dosbarthir organebau yn fodau ungellog ac amlgellog. Organebau ungellog procaryotig megis bacteria oedd y ffurf gyntaf ar fywyd ar y Ddaear. Mae planhigion, anifeiliaid, ffyngau, protosoaid, llwydni llysnafeddog, ac algâu i gyd yn ewcaryotau. Gall ewcaryot fod yn ungellog neu'n amlgellog, ond y peth sy'n ei hynodi yw'r cnewyllyn. Amrywia'r nifer o gelloedd o un rywogaeth i'r llall, er enghraifft mwy na 10 triliwn (1012) sydd gan y corff dynol. Mae angen microsgop i weld y mwyafrif o gelloedd planhigion ac anifeiliaid, sy'n mesur rhwng 1 a 100 micrometr.

Adeiledd cell 

Mae celloedd anifeiliaid a chellau blanhigion dipyn yn wahanol, ond dyma'r prif organynnau:

 Celloedd anifeiliaid a phlanhigion
 Y cellbilen o gwmpas y gell sy'n cadw'r cyfan wrth ei gilydd
 Y cnewyllyn mae'n cynnwys y cromosomau gyda'r DNA
 Y cytoplasm o gwmpas y cnewyllyn ac i mewn y pilen
 Y gwagolyn cell llawn hylif
 Y mitocondria sy'n cynhyrchu ynni
 Y ribosom sy'n trawsgrifio mRNA
 Celloedd Planhegion
 Y cloroplast sy'n cynnwys y cloroffyl
 Y cellfur wedi i wneud o gellwlos ac yn cynnal ffurf y planhigion

Hanes y ddamcaniaeth 
Y tro cyntaf i rywun ddod o hyd i gelloedd oedd ym 1665 pan ddarganfu Robert Hooke gelloedd pren corc ac wedyn celloedd planhigion byw. Roedd yn defnyddio'r un o'r microsgopau cyntaf i wneud hynny ac erbyn 1675 roedd Anton van Leeuwenhoek yn dadansoddi gwaed a deunydd cyffelyb.

Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg darganfu Theodor Schwann gelloedd anifeiliaid a phlanhegion. Darganfu Louis Pasteur nad yw'r celloedd yn dod o'r dim (generatio spontanea) - a Rudolf Virchow fod pob cell yn geni o gell arall (omni cellula ex cellula).

Cyfeiriadau 

 
Bioleg cell
1758


17g - 18g - 19g
1700au 1710au 1720au 1730au 1740au - 1750au - 1760au 1770au 1780au 1790au 1800au
1753 1754 1755 1756 1757 - 1758 - 1759 1760 1761 1762 1763

Digwyddiadau 
 25 Rhagfyr - Mae'r seren wib "Halley" yn ymddangos.
 Llyfrau
 Claude Adrien Helvétius - De l'Esprit
 Peter Williams - Blodau i blant
 Drama
 Denis Diderot - Le Père de famille
 David Garrick - Florizel and Perdita
 Cerddoriaeth
 Christoph Willibald Gluck - L'Île de Merlin (opera)

Genedigaethau 
 28 Ebrill - James Monroe, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1831)
 6 Mai - Maximilien Robespierre, gwleidydd (m. 1794)
 29 Medi - Horatio Nelson, llyngesydd (m. 1805)
 16 Hydref - Noah Webster, geiriadurwr (m. 1843)

Marwolaethau 
 18 Mawrth - Matthew Hutton, Esgob Bangor ac Archesgob Caergaint, 65
 22 Mawrth - Jonathan Edwards (diwinydd), 54
 3 Mai - Pab Benedict XIV, 83

Tywydd

Tân yn Llanfair Caereinion 21 Awst 1758: 
Digwyddodd hwn ar ddydd Llun Awst 21, 1758. Ymddangosodd adroddiad ar y digwyddiad yn y London Chronicle ar Fedi 9-12 1758 ac mae W.T.R. Pryce yn sôn am y digwyddiad yn ei lyfr Samuel Roberts, Clock Maker . Mae'r gwynt mawr yn cael ei grybwyll. Wrth gwrs efallai mai'r gwynt achosodd hyn
(Dyma beth ddywedodd un o gyfoeswyr Samuel Roberts ar y pryd, sef William Bulkeley, Brynddu, Llanfechell, Môn 1758: 
“as a result of dry conditions in early summer, [the hay] was "very thin and short" and the hay making weather was not particularly favourable.
Tywydd gwresog sych yn amlwg (gyda chymorth gwynt efallai) oedd wrth wraidd y digwyddiad hwn.

Cyfeiriadau
Pentos

Siwgr monosacarid sydd yn cynnwys pump atom o garbon yw pentos, felly maent yn garbohydradau gyda'r fformiwla C5H10O5. Esiampl o siwgr pentos yw ribos mewn RNA, gyda'r deilliad deocsiribos mewn DNA.

Cemeg
Bioleg
Cromosom

Llinyn DNA a geir yng nghnewyllyn y gell yw cromosom. Mae'n cynnwys bron y cyfan o gôd genetig organeb byw. Nid yw fel arefr i'w ganfod ar ei ben ei hun; yn hytrach fe'i ceir wedi lapio ei hun o gwmpas y 'niwcleosôm', sef casglaid o brotinau, ac sy'n cynnwys histonau. Yn ystod mitosis (rhaniad cell) mae'n bosib gweld cromosomau gyda chymorth meicroscop.

Yn y cromosom dynol ceir 23 pâr o gromosomau, cyfanswm 46 cromosom. Mewn gametau (sbermau a ŵyau) dynol mae 23 cromosomau.

Geirdarddiad

O'r Groeg y daw'r gair "cromosom" (chromosome):  (chroma, "lliw") a  (soma, "corff").

Hanes

Mae'n ddigon hawdd staenio chromatin a chromosomau. 
Drwy wneud hyn, daeth Virchow a Bütschli i fod ymhlith y gwyddonwyr cyntaf i adnabod y strwythur iconic a adnabyddwn heddiw fel y cromosom. Ond Heinrich Wilhelm Gottfried von Waldeyer-Hartz, a fathodd y gair, gan gyfeirio at "cromatin" wrth wneud hynny, gair a oedd wedi'i fathu gan Walther Flemming ychydig cyn hynny.

Mewn cyfres o arbrofion a gychwynwyd yng nghanol y 1880au, dangosodd Theodor Boveri mai'r cromoson yw fector etifeddeg. Dangosodd ddau egwyddor: dilyniant cromosomau a'u hunigolrwydd; roedd yr ail o'r rhain yn gysyniad cwbwl newydd. Awgrymodd Wilhelm Roux fod y cromosom yn cario llwyth genetig, gwahanol ac ymchwiliodd i mewn i'r cysyniad hwn, a'i brofi. Ychwanegodd at ei ddarganfyddiad y wybodaeth a oedd newydd gael ei ailddarganfod, sef gwaith Gregor Mendel, a chyhoeddodd fod cysylltiad agos rhwng rheolau etifeddeg ac ymddygiad y cromosom.

Cyfeiriadau

Geneteg
Richard Stallman

Richard Matthew Stallman (RMS) (ganwyd 16 Mawrth 1953) yw sylfaenydd y mudiad dros feddalwedd rydd, GNU, Sefydliad Meddalwedd Rydd a'r gynghrair dros Raglennu Rhydd. Mae'n adnabyddus fel haciwr, gwyddonydd cyfrifiadurol, academic ac ymgyrchydd gwleidyddol (dros ryddid, hawlfraint, patent, iawnderau dynol a'r amgylchedd).

Ef a greuodd y syniad o gopi chwith (mewn cyferbyniad i copyright) er amddiffyn delfrydau'r  mudiad dros hawlfraint rhydd, ac yn gynhwysedig yn y syniad hwn mae'r drwydded hawlfraint meddalwedd a ddefnyddir yn gyffredinol - y GNU y Drwydded Gyhoeddus Gyffredinol

Gweler hefyd 
 GNU
 GNU FDL
 GNU GPL
 Meddalwedd rhydd
 Free Software Foundation

Dolenni allanol 
  Stallman.Org
  GNU.Org

Anffyddwyr Americanaidd
Americanwyr Iddewig
Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Genedigaethau 1953
Pobl meddalwedd rhydd
Crucywel

Tref a chymuned yn ne-ddwyrain Powys, Cymru, yw Crucywel (Saesneg: Crickhowell) neu weithiau Crughywel a  Crug Hywel.
Saif ar Afon Wysg ac ar y ffordd A40.

Tardda'r enw o'r bryn Crug Hywel a'i fryngaer drawiadol gerllaw. Mae’r dref yn sefyll ar Afon Wysg ar ochr ddeheuol y Mynydd Du yn rhan ddwyreiniol Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Mae poblogaeth o ryw 2,000 yn byw yn y dref.

Adeiladau a chofadeiladau
Mae adeiladau sydd o ddiddordeb arbennig yn y dref yn cynnwys eglwys blwyf St Edmund, sy’n dyddio o’r 14g, gweddillion castell Crucywel ar y “twmp” a’r bont o’r 17g. Mae gan y bont ddeuddeg bwa ar un ochr a thri bwa ar ddeg ar yr ochr arall.

Castell Crucywel
Eglwys Sant Edmwnd
Pont ar Wysg
Ysgol Crucywel

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
Syr George Everest (1798–1866), fforiwr 
Walter Cowan (1871-1956), llyngesydd
Roddy Llewellyn (g. 1947)

Gefeilldref

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Powys
Trefi Powys
Y Drenewydd

Mae "Drenewydd" yn ailgyfeiriad i'r dudalen hon. Gweler hefyd Drenewydd (gwahaniaethu).

Tref a chymuned ym Mhowys, Cymru, ydy'r Drenewydd (Saesneg: Newtown). Dyma dref fwyaf y sir. Saif ar lannau afon Hafren, ger y ffin â Lloegr. Mae'r dref yn enwog fel un o ganolfannau hanesyddol diwydiant gwlân Cymru ond fe'i hadnabyddir yn bennaf fel tref enedigol Robert Owen (ym 1771). Mae'r tŷ lle'i magwyd yn hanesyddol bwysig ac wedi'i droi'n amgueddfa. Yma hefyd mae Theatr Hafren ac Oriel Davies Gallery (yr enw swyddogol).

Yn y Drenewydd roedd pencadlys cwmni Syr Pryce Pryce-Jones, y cwmni cyntaf yn y byd i werthu drwy'r post. Mae'n debyg y bu'r cwmni yn gwerthu dillad isaf i'r Frenhines Victoria, hefyd. Mae amgueddfa Syr Pryce-Jones yn y dref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn y Drenewydd ym 1965. Am wybodaeth bellach gweler:

Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Drenewydd 1965

Enwogion
Robert Owen (1771–1858), sosialydd
George Latham (1881–1939), chwaraewr pêl-droed

Cyfeiriadau

 
Y Drenewydd a Llanllwchaearn
Trefi Powys
Y Gelli Gandryll

Tref  a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw Y Gelli Gandryll (hefyd Y Gelli) (Saesneg: Hay neu Hay-on-Wye). Saif ar lannau Afon Gwy, ar y ffin â Swydd Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr. Dros y ffin mae pentre Cusop yn Swydd Henffordd. Mae'r dref yn adnabyddus am ei siopau llyfrau ail-law niferus.

Ers 1988, mae Gŵyl Llenyddiaeth y Gelli Gandryll yn digwydd ym Mehefin bob blwyddyn.

Mae'r dref wedi gefeillio gyda Tombouctou ym Mali.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Trefi Powys
Llanandras

Tref fach a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw Llanandras (Saesneg: Presteigne). Saif ar lannau Afon Llugwy, ar y ffin â Lloegr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Yn 1402 enillodd byddin Owain Glyndŵr fuddugoliaeth fawr dros y Saeson ym mrwydr Bryn Glas, tua dwy filltir o Lanandras.

Coedwig
Lleolir Coedwigoedd Llanandras o gylch y pentref. Mae'r coedwigoedd (sydd hefyd yn ymestyn dros y ffin i Loegr) yn rhan o rwydwaith Coedwig Genedlaethol i Gymru a sefydlwyd gan Lywodraeth Cymru yn 2020.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Trefi Powys
Llandrindod

Tref a chymuned yng nghanolbarth Powys, Cymru, yw Llandrindod (Saesneg: Llandrindod Wells). Tyfodd y dref yn y 19g pan gyrhaeddodd y rheilffordd, gan ddod â llawer o ymwelwyr i brofi'r dyfroedd arbennig o'r ffynhonnau sydd yn y dref (dyma pryd bathwyd yr enw Saesneg Llandrindod Wells, er mwyn denu rhagor o ymwelwyr "ffasiynol" i brofi rhin y dŵr).

Erbyn hyn mae Llandrindod yn gartref i Gyngor Sir Powys, sydd yn un o brif gyflogwyr y dref. Cynhelir nifer o gynadleddau yn y dref, gan bod cynifer o westai yn y dref a Phafiliwn sy'n addas ar gyfer digwyddiadau mawr.

Mae Cwm Y Gof (Saesneg: Rock Park) yn barc pert rhwng y dref ac Afon Ieithon. Yn y parc mae man uchel uwchben yr afon o'r enw "Llam Y Cariadon" (Saesneg: Lovers' Leap). Yn ôl hen chwedl, oddi yno y neidiodd dau oedd yn gariadon cudd.

Mae gan Landrindod hefyd lyn adnabyddus gydag ynys fechan yn ei ganol.

Cynhelir marchnad yn y dref bob dydd Gwener gerllaw yr orsaf drên. Ar ddydd Iau cynhelir marchnad ffermwyr yn Stryd Middleton ble gwerthir cynnyrch lleol. Ceir hefyd nifer o siopau bach annibynnol a dau archfarchnad yn y dref.

Mae gorsaf drên Llandrindod yn arhosfa ar Linell Calon Cymru, sy'n rhedeg o Abertawe i'r Amwythig.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Trefi Powys
Llanfair-ym-Muallt

Mae hon yn erthygl am y dref ym Mhowys. Am y deyrnas gynnar a chantref, gweler Buellt.

Tref a chymuned yng nghanolbarth Powys, Cymru, yw Llanfair-ym-Muallt, weithiau Buallt (Saesneg: Builth Wells neu Builth). Saif ar lannau Afon Gwy.

Yr enw
Mae'n debyg mai sillafiad gwreiddiol Buallt oedd Buellt (am ei bod yn gorwedd yn y cantref canoloesol Buellt), sef bu a gwellt sef porfa gwartheg. Yr un bu sydd yn buwch, bustach a buarth ac roedd gwellt yn wreiddiol yn gallu golygu porfa fel ag yn glaswellt. Llurguniad ar y gair Buallt yw'r Saesneg Builth.

Hanes
Tyfodd y dref o gwmpas y castell anferth a godwyd yno o tua diwedd y 1090au ymlaen. Gerllaw, ceir tomen mwnt a beili o'r enw Castell Buallt.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Llanelwedd, Llanfair-ym-Muallt ym 1993. Am wybodaeth bellach gweler Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelwedd 1993

Enwogion
Iolo Williams, naturiaethwr a chyflwynydd teledu.

Gweler hefyd
Cantref Buellt
Castell Llanfair-ym-Muallt

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Trefi Powys
Llanidloes

Tref a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw Llanidloes. Cyfeirir y dref ar lafar, yn aml, fel Llani. Saif  yn ardal Maldwyn ar lan Afon Hafren. Mae Caerdydd 110.4 km i ffwrdd o Lanidloes ac mae Llundain yn 257.4 km. Y ddinas agosaf ydy Henffordd sy'n 71.2 km i ffwrdd. Gorsaf reilffordd Caersws yw'r un agosaf, 6 milltir i ffwrdd. Crewyd 2 lwybr yn 2006, sef Sarn Sabrina 25 milltir o hyd) a Semi Sabrina (12 milltir), yn dechrau o Lanidloes.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Yn ôl traddodiad, sefydlwyd llan ar safle Llanidloes gan Sant Idloes (fl. 6ed-7g).

Canodd y bardd canoloesol Gruffudd ab Adda ap Dafydd gywydd i'r fedwen a dorrwyd i wneud pawl haf yn Llanidloes. Mae'n un o'r cywyddau canoloesol mwyaf adnabyddus. Mae'n cyferbynu harddwch ac urddasrwydd byd natur â hyllni ac anghyfiawnder y dref a phopeth a gynrychiolir ganddi, tref lle gosodwyd y fedwen ddifethiedig yn ymyl y pilori cyhoeddus. Llanidloes oedd y pentref lle magwyd y merthyr Rhisiart Gwyn.

Erbyn diwedd y 18g, Roedd y dref yr un bwysicaf ym Maldwyn ar rhan cynhyrchu gwlan a gwlanen, ond yn raddol, daeth Y Drenewydd yn bwysicach, a hefyd symudodd cynhyrchiad o dai i ffatrioedd.. Agorwyd Cyfnewydfa Wlanan yn Llanidloes ym 1838, ond erbyn 1913 roedd y felin olaf wedi cau.

Roedd y dywidiant plwm yn bwysig i’r dref, oherwydd y pwllau Van gerllaw. Erbyn 1876 roeddent ymysg pyllau mwyaf cynhyrchiol y byd, yn rhoi gwaith i dros 500 o bobl. Sefydlwyd ffowndri yn y dref ym 1851, ac adeiladwyd nifer fawr o gapeli a siopau yn ystod y cyfnod.

Enwogion
John Mills (Ieuan Glan Alarch) (1812-1873), cerddor ac awdur
John Jenkins (1821 - 1896), cyfreithiwr ac awdur

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gweler hefyd
 Llanidloes Allanol

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Gwefan Llanidloes

Cymunedau Powys
 
Trefi Powys
Llanwrtyd

Tref fechan a chymuned yng ngorllewin Powys, Cymru, yw Llanwrtyd (Saesneg: Llanwrtyd Wells). Mae'n un o'r trefi lleiaf yng Nghymru a gwledydd Prydain.  Mae Gorsaf reilffordd Llanwrtyd ar linell Rheilffordd Calon Cymru.

Mae cymuned Llanwrtyd yn cyfateb yn fras i'r plwyf eglwysig hanesyddol o'r un enw ac yn cynnwys y dref ei hun.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Pobl o Lanwrtyd 
Thomas Powel (1845 - 1922), ysgolhaig Celtaidd.

Oriel

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Trefi Powys
Machynlleth

Tref  a chymuned yng ngogledd-orllewin Powys, Cymru, yw Machynlleth (). Saif ger aber Afon Dyfi. Ei phoblogaeth yn 2001 oedd tua 2,000. Ei hadeilad enwocaf yw Senedd-dy Owain Glyn Dŵr.  Mae marchnad bwysig yn y dref pob dydd Mercher.

Mae Caerdydd 131.5 km i ffwrdd o Machynlleth ac mae Llundain yn 283.2 km. Y ddinas agosaf ydy Bangor sy'n 73 km i ffwrdd.

Mae gan y dref glwb pêl-droed ers 1885, C.P.D. Machynlleth sy'n chwarae yn Cae Glas.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Cynhaliodd Owain Glyndŵr senedd ym Machynlleth yn 1404. Yno, yng ngwydd llysgenhadon o Ffrainc, Yr Alban a Sbaen, coronwyd Owain yn Dywysog Cymru.  Llys Maldwyn yn Heol-y-Doll oedd lleoliad Vane Infant School hyd at 1852.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Adeiladau a chofadeiladau
Cloc y dref
Garsiwn ("Ty Frenhinol")
Gorsaf reilffordd Machynlleth
MOMA, Wales
Plas Machynlleth
Senedd-dy Owain Glyn Dŵr
Y Tabernacl

Pont ar Ddyfi
Ar 13 Ionawr 2020, cymeradwyodd  y Llywodraeth Cymru adeiladu pont newydd ar draws Afon Dyfi. Bydd yn costio £46 miliwn. Mae'r hen bont ar gau yn aml oherwydd llifogydd.

Hamdden
Mae anturiaethau awyr agored yn boblogaidd yn yr ardal ac yn denu twristiaid. Lleolir Coedwig Dyfi i'r gogledd o'r dref sy'n cynnwys sawl llwybr cerdded a llwybr beicio mynydd.

Digwyddiadau
Cynhelir dau ŵyl flynyddol o bwys yn y dref:
 Gŵyl Machynlleth - mis Awst
 Gŵyl Gomedi Machynlleth - mis Mai

Enwogion
Llawdden, bardd canoloesol (fl. 1450) a fu'n byw ym Machynlleth
John Evans (gwleidydd Columbia Brydeinig) (1816–1879)
Emrys James (1928-1989), actor 
Gareth Glyn (g. 1951), cyfansoddwr

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol ym Machynlleth ym 1937 a 1981. Am wybodaeth bellach gweler:
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Machynlleth 1937
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'i chyffiniau 1981

Oriel

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Trefi Powys
Rhaeadr Gwy

Tref wledig  a chymuned yng ngorllewin Powys, Cymru, yw Rhaeadr Gwy (Saesneg: Rhayader). Mae'n gorwedd ar lannau Afon Gwy tua 20 milltir o'i tharddiad ar fynydd Pumlumon.

Lleolir y dref ar groesffordd yr A470 a'r B4574 yng nghanolbarth Cymru, 13 milltir i'r gogledd o Llanfair-ym-Muallt. Disgrifir y B4574, sef y ffordd fynyddig i Aberystwyth, gan yr AA, fel "un o'r deg gyrfeydd mwyaf golygfaol yn y byd".

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Mae'n debygol mai Rhaeadr Gwy oedd canolfan weinyddol cwmwd Gwerthrynion yn yr Oesoedd Canol. Ceir cyfeiriadau at Gastell Rhaeadr Gwy ym Mrut y Tywysogion, ond dim ond olion un o'r ffosydd sydd i'w gweld ar y safle heddiw.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Oriel

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Trefi Powys
Talgarth

Tref  a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw Talgarth. Saif yn ardal Brycheiniog. Yma y cadwyd Llyfr Coch Talgarth, llawysgrif Gymraeg a ysgrifennwyd tua'r flwyddyn 1400.

Mae Caerdydd 57 km i ffwrdd o Talgarth ac mae Llundain yn 222.1 km. Y ddinas agosaf ydy Henffordd sy'n 36.6 km i ffwrdd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Adeiladau a chofadeiladau
Eglwys Sant Gwenllïan
Gwesty'r Tŵr (1873)
Melin Talgarth  
Neuadd y Dref
Penywyrlod (siambr gladdu)

Siambrau claddu
O fewn ardal tua dwy filltir sgwâr ceir 16 siambr claddu o Oes Ganol y Cerrig (y mesolythig) a ystyrir yn nodedig iawn. Siambrau hirion yw'r rhan fwyaf, gyda cherrig anferthol yn eu gorchuddio fel nenfydau; mae eu cynlluniau mewnol yn hynod o gymhleth ac yn arwydd fod yma bobl soffistigedig iawn, amaethwyr cynnar gyda defodau claddu arbennig. Canfuwyd yr offeryn cerdd hynaf yng Nghymru ym Mhenywyrlod, Talgarth a ddyddiwyd i c. 4000 BC; darganfuwyd y siambr gan ffermwr lleol a'r offeryn cerdd ym Mehefin 1972 .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Pobl nodedig
Llewela Davies, pianydd a chyfansoddwraig

Gweler hefyd
Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr Meibion Talgarth

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Trefi Powys
Y Trallwng

Tref a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw Y Trallwng (Saesneg: Welshpool; cyn 1835 Pool). Saif yng ngogledd-ddwyrain y sir ar lan Afon Hafren, 4 milltir (6.4 km) o'r ffin rhwng Cymru â Lloegr. Arferai fod yn yr hen Sir Drefaldwyn. Gerllaw, i'r dwyrain, saif Cefn Digoll (408 metr (1,339 tr), a chwaraeodd ran mor allweddol yn amddiffyn y genedl oddi wrth y goresgynwyr estron: y Saeson. Yma ar 16 Awst 1485 y cyfarfu dwy fyddin: milwyr Harri Tudur (tua dwy fil o filwyr) a byddin Rhys ap Thomas (tua 3,000) gan uno'n un fyddin gref; oddi yma teithiodd y fyddin tua'r dwyrain i'r Amwythig ac ymlaen i Faes Bosworth.

Ceir yn y Trallwng farchnad ddefaid, a gynhelir bob dydd Llun, yw'r mwyaf o'i fath yn Ewrop. Tua milltir o'r dref saif Castell Powys, a godwyd yn wreiddiol gan y Tywysogion Cymreig yn y 13g. Cysegrir y ddwy eglwys i sant Cynfelyn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Mae ffiniau plwyf Eglwys St Cynfelin fwy neu lai'n dilyn hen ffiniau cwmwd Ystrad Marchell, o fewn cantref Ystlyg yn Nheyrnas Powys.

Am gyfnod byr, o tua 1212, y Trallwng oedd prifddinas Powys Wenwynwyn (sef de Powys).

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Oriel

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Trefi Powys
Trefaldwyn

Tref  a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw Trefaldwyn (Saesneg: Montgomery). Saif yng ngogledd-ddwyrain y sir, bron ar y ffin â Lloegr. I'r gorllewin ceir bryngaer Ffridd Faldwyn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Ysgol gynradd y dref 

Cymunedau Powys
 
Trefi Powys
Tref-y-clawdd

Tref  a chymuned yn nwyrain Powys, Cymru, yw Tref-y-clawdd, hefyd Trefyclo (Saesneg: Knighton). Saif ar y ffin rhwng Cymru â Lloegr. 

Mae'r gymuned yn cynnwys Stange, Millbrook, Rhos-y-Meirch a Thref-y-clawdd ei hun.

Mae Gorsaf reilffordd Tref-y-clawdd ar llinell Rheilffordd Calon Cymru.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Pobl nodedig o'r ardal
Allen Clement Edwards

Gweler hefyd
 Gorsaf reilffordd Tref-y-clawdd

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Tref-y-clawdd Fictoraidd

Cymunedau Powys
 
Trefi Powys
Ystradgynlais

Tref  a chymuned yn ne-orllewin Powys, Cymru, yw Ystradgynlais. Saif yng Nghwm Tawe Uchaf.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru yn Ystradgynlais ym 1954. Am wybodaeth bellach gweler:

Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ystradgynlais 1954

Enwogion
Stephen J. Williams, gramadegydd ac ysgolhaig
Caerwyn Roderick Aelod Seneddol

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
Trefi Powys
Cricieth

Tref hanesyddol a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw Cricieth (ffurf amgen, ansafonol: Criccieth). Saif ar arfordir deheuol Eifionydd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Saif amddiffynfa trawiadol Castell Cricieth fel cawr uwch y dref. Saif y dref 8km (5mill) i'r gorllewin o Borthmadog, 14 km (9mill) i'r dwyrain o Bwllheli a 27 km (17mill) i'r de o Gaernarfon. Roedd ganddi boblogaeth o tua 1,826 yn 2001.

Enillodd y dref wobr Cymru yn ei Blodau yn 1999. Cynhelir cystadleuaeth Y Dyn Cryfa (am godi carreg fawr o flaen y Neuadd Goffa) yn flynyddol ym mis Mehefin.

Hanes

Enw 
Crug y caethion (crug + caith) yw ystyr enw Cricieth yn ôl arbenigwyr enwau lleoedd; cyfeiria'r enw at garchar y castell yn ôl pob tebyg. "Kruceith" yw'r sillafiad cynharaf ar gofnod. Yn y 14g, mewn llythyr at Hywel y Fwyall, Ceidwad y Castell, "Cruciaith" oedd yr enw a ddefnyddiwyd.

Cynhanes
Gwyddom fod yma bobl yn byw'n yr ardal yn yr Oes Efydd cynnar, fel y dengys siambr gladdu Cerrig Cae Dyni i'r dwyrain o'r dref. Ceir olion cwpannau Celtaidd, sef celfyddyd gynnar ar y saith carreg, sy'n beth hynod o anghyffredin. Ganganorum Promontorium (Penrhyn y Gangani) oedd enw Ptolemi ar yr ardal; llwyth Celtaidd o Iwerddon oedd y Gangani.

Oes y Tywysogion

Codwyd y castell Cymreig hwn yn 1230 gan Lywelyn ab Iorwerth a reolodd yr ardal ers 1202; ond mae'r cofnodion ysgrifenedig yn nodi mai yn 1239 y'i codwyd, pan symudwyd pencadlys Eifionydd yma o Ddolbenmaen.

Tyfodd tref fechan wrth droed y Castell yn yr Oesoedd Canol.

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru yng Nghricieth ym 1975, ble'r enillodd Gerallt Lloyd Owen y gadair am ei awdl "Yr Afon".

Y tywydd yng Nghricieth

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Gwynedd
Traethau Cymru
Trefi Gwynedd
Ffestiniog

Pentref, chymuned a phlwyf eglwysig yng Ngwynedd, Cymru, yw Ffestiniog () neu Llan Ffestiniog. Saif rhwng Blaenau Ffestiniog a Maentwrog, yng Nghwm Ffestiniog. O'r pentref ceir golygfeydd braf o'r Moelwynion, Cnicht a bryniau Blaenau. Yn y plwyf ceir Rhaeadr y Cwm a Phwlpud Huw Llwyd ar lan Afon Cynfal.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Enw ysgol y pentref yw Ysgol Bro Cynfal. Mae un dafarn yn y pentref o'r enw Y Pengwern ac un siop, swyddfa bost a hefyd neuadd bentref. Llan Ffestiniog yw cartref Clwb Golff Ffestiniog.

Trafnidiaeth a Chludiant
Mae cefnffordd de-gogledd yr A470 yn rhedeg drwy'r pentref. Mae gwasanaethau bws rheolaidd yn cysylltu'r pentref gyda Blaenau Ffestiniog a'i orsaf drenau a Phorthmadog a gwasanaeth arall i Ddolgellau. Arferai'r pentref gael ei wasanaethu gan reilffordd o Flaenau Ffestiniog i'r Bala tan yr 1960au.

Traddodiad
Dyma'r fro a gysylltir â Blodeuwedd, Lleu Llaw Gyffes a Gronw Pebr yn y Pedair Cainc y Mabinogi. Gelwir hen garreg ar lan Afon Cynfal, i'r de o'r pentref, yn Llech Ronw. Mae twll ynddi a chredid mai hon oedd y garreg a afaelodd Gronw ynddi i amddiffyn ei hun rhag tafliad gwaywffon Lleu. Dwy filltir i'r gogledd-ddwyrain o'r pentref mae Llyn y Morynion, a gysylltir â morwynion Blodeuwedd a gerllaw iddo mae Beddau Gwŷr Ardudwy.

Enwogion
Huw Llwyd - Bardd a milwr, ganwyd yng Nghynfal-fawr, filltir i'r de o Ffestiniog, ond ym mhlwyf Maentwrog
Morgan Llwyd - llenor Piwritanaidd, ganwyd yng Nghynfal-fawr.
Geraint Vaughan Jones, nofelydd.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gweinidogion
J. W. Edwards
”14 Rhagfyr 1890  J.W. Edwards, Ffestiniog. Go lew. Nid yw yn fedrus iawn fel traddodwr.”

Cyfeiriadau

Cymunedau Gwynedd
 
Llên gwerin Cymru
Pentrefi Gwynedd
Plwyfi Cymru
Harlech

Tref hanesyddol a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw Harlech. Mae'n enwog am ei chastell a gysylltir â chwedl Branwen ferch Llŷr ym Mhedair Cainc y Mabinogi. Saif ardal yn Ardudwy uwchben Morfa Harlech yn wynebu ar Fae Tremadog. Y tu cefn i'r dref cyfyd y bryniau i gopaon y Rhinogau. Yn y gorffennol bu'n ganolfan sirol Sir Feirionnydd. Rhed yr A496 trwy'r dref, sy'n gyrchfan poblogaidd gan ymwelwyr yn yr haf.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Adeiladau a chofadeiladau
 Castell Harlech
 Cerflun "Y Ddau Frenin" gan Ivor Roberts-Jones
 Coleg Harlech
 Gwesty Dewi Sant
 Theatr Harlech

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
Ellis Wynne (1671-1734), llenor crefyddol a chyfieithydd
David Gwilym Morris Roberts (g. 1925), peiriannydd
Gwyn Headley (g. 1946), dyn busnes
Alvin Langdon Coburn (1882-1966), arloeswr ffotograffiaeth

Oriel

Gweler hefyd 
 Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech

Cyfeiriadau

Cymunedau Gwynedd
 
Parc Cenedlaethol Eryri
Trefi Gwynedd
Llanberis

Pentref mawr a chymuned yng nghalon Eryri, yng Ngwynedd, yw Llanberis () neu Llanbêr. Daw'r enw o sant Peris, er mai eglwys pentref cyfagos Nantperis oedd y sefydliad gwreiddiol. Sant o'r 6g oedd Peris. Yn ôl Cyfrifiad 2001, roedd y boblogaeth yn 1,954 ac roedd 81% yn siarad Cymraeg yn rhugl, a 100% o'r bobl ifanc rhwng 10–15 oed yn siarad Cymraeg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Tyfodd y pentref o amgylch Chwarel Dinorwig a chwaraeodd y diwydiant llechi ond bellach y cyflogwr mwyaf yn yr ardal ydy twristiaeth, Pwerdy Dinorwig a gwaith dŵr y Mynydd Trydan; mae yma hefyd ffatrioedd gan gwmniau Siemens Diagnostics a DMM. Gerllaw, saif adfeilion Castell Dolbadarn: castell a godwyd gan Llywelyn II yn y 13g. Peiniwyd y llyn a'r castell gan lawer o artistiaid gan gynnwys Richard Wilson and J.M.W. Turner.

Ymwelwyr
Godfrey Goodman
Dewiswyd Godfrey Goodman (1583-1656), yn ddeon Rochester yn 1621, ac yn esgob Caerloyw yn 1625. Pan ddaeth Siarl I i'r orsedd yn 1625 fe'i cafodd ei hun fwy a mwy heb gydymdeimlad â'r polisi crefyddol. Rhwng 1626 a 1640 yr oedd tystiolaeth yn crynhoi a awgrymai ei fod wedi troi'n Babydd. Yn 1640 fe'i carcharwyd am wrthod torri ei enw wrth ganonau Laud, eithr fe'i rhyddhawyd pan gytunodd i wneuthur hynny. Bu yng ngharchar ddwywaith wedi hynny cyn 1643 a chymerwyd y rhan fwyaf o'i eiddo oddi arno. Yn ystod rhan o'r cyfnod 1643-7 bu'n llochesu ar eiddo (Tŷ Du) a oedd ganddo yn Llanberis.. Cafodd tref Rhuthyn lesâd o dan ei ewyllys.

Criw o fyfyrwyr daearyddiaeth o Crewe ydy’r bobl ieuanc o flaen y tŷ (delwedd uchod). Ymwelasant â Llanberis yn 1912 gan daro heibio’r Hen Dŷ Du ar y 14 Mehefin. Roedd yr hen dy yn gyfan pryd hynny ond yn dechrau dadfeilio yn ôl y disgrifiad o’r wythnos yn y llyfr o eiddo Arwyn Roberts "A Week’s Work in Wales". Mae’r ty^ yn sefyll o hyd ar y Clegyr.

Enwogion
Annie Foulkes (1877–1962), llenor Cymreig a golygydd blodeugerdd
Thomas Rowland Hughes (1903–1949), nofelydd, dramodydd a bardd
Dafydd Huws (g. 1949), awdur

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gweler hefyd
Amgueddfa Llechi Cymru
Castell Dolbadarn
Llyn Padarn
Llyn Peris
Rheilffordd yr Wyddfa

Cyfeiriadau

Cymunedau Gwynedd
 
Pentrefi Gwynedd
Porthmadog

Tref a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw Porthmadog neu Port ar lafar. Fe'i lleolir ar aber Afon Glaslyn yn Eifionydd. Saif oddeutu 7 km o Gricieth.

Mae dros 65% o'r boblogaeth yn siarad Cymraeg. Cyn adleoli 1972 arferai fod yn Sir Gaernarfon. Yn 2001 roedd y boblogaeth yn 4,187.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes

Hanes diweddar 

Datblygodd Porthmadog ar ôl i W. A. Madocks, Aelod Seneddol dros Boston, Swydd Lincoln, yn Lloegr, adeiladu'r morglawdd a elwir y Cob er mwyn adennill tir amaethyddol o'r Traeth Mawr, a orchuddid gan y môr yn yr hen ddyddiau pan fyddai'r llanw i mewn. Datblygodd Porthmadog yn borthladd pwysig i allforio llechi o'r chwareli ym Mlaenau Ffestiniog, ac fe adeiladwyd y rheilffordd fyd-enwog, Rheilffordd Ffestiniog i gario'r llechi o Ffestiniog i Borthmadog. Am ddegawdau, bu Porthmadog yn bwysig iawn yn niwydiant llechi'r byd, ond gyda'r dirywiad yn y diwydiant llechi collodd y porthladd ei bwysigrwydd.

Roedd adeiladu llongau yn ddiwydiant pwysig yn y dref hefyd. Efallai mai'r mwyaf enwog o longau Porthmadog oedd y sgwneri tri mast a adeiladwyd rhwng 1891 a 1913. Adnabyddid y rhain fel y Western Ocean Yachts, a dywedir eu bod ymysg y llongau hwylio prydferthaf a adeiladwyd erioed. Yn 1913 lansiwyd y Gestiana, y llong olaf i'w hadeiladu yma.

Olion hynafol 
Ceir clwstwr cytiau caeedig Parc y Borth gerllaw, sy'n dyddio yn ôl i Oes yr Efydd.

Y dref heddiw 

Bellach, tref dwristaidd yw hi. Fe'i gelwir yn aml yn "Fynedfa i Eryri" oherwydd ei safle daearyddol. Mae Rheilffordd Ffestiniog, a ddefnyddir ddyddiau hyn i gario ymwelwyr o Borthmadog i Flaenau Ffestiniog, a Rheilffordd Eryri, sy'n mynd i Gaernarfon, yn boblogaidd iawn.

Mae Clwb Pêl Droed Porthmadog yn chwarae yng Nghynghrair Undebol Huws Gray.

Enwogion 
 Eliseus Williams (Eifion Wyn), bardd; cafodd ei eni yn Mhorthmadog ar yr 2 Mai, 1867.
 Robert Lloyd Jones (1878 - 1959), nofelwr, awdur llyfrau plant a dramodydd.
Edward Breese Hynafiaethydd
Charles Edward Breese Hynafiaethydd ac Aelod Seneddol
William Alexander Madocks Sylfaenydd y porthladd ac ysbrydoliaeth ei henw

Eisteddfod Genedlaethol 
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol ym Mhorthmadog ym 1987. Am wybodaeth bellach gweler:

 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Madog 1987

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Atyniadau eraill 
Mae'r pentref Eidalaidd Portmeirion ger Porthmadog.

Gweler hefyd 
 Clwb Pêl-Droed Porthmadog
 Rheilffordd Ffestiniog
 Rheilffordd Eryri

Cyfeiriadau

Cymunedau Gwynedd
 
Trefi Gwynedd
Pwllheli

Tref hynafol a chymuned yng Ngwynedd, Cymru,  yw Pwllheli. Saif ar arfordir deheuol Llŷn.

Mae'r tref yn dyddio'n ôl i'r canol oesoedd. Bu'r porthladd yn bwysig i'r dref ar hyd y canrifoedd. Roedd yno ddiwydiant adeiladu llongau llewyrchus yn y 19g. Tyfodd i fod yn dref marchnad i Lŷn gyfan, fel y tystia'r safle a adwaenir fel 'Y Maes' lle y cynhelid y ffeiriau, a 'Stryd Moch'. Mae Caerdydd 178.4 km i ffwrdd o Pwllheli ac mae Llundain yn 331.8 km. Y ddinas agosaf ydy Bangor sy'n 41.1 km i ffwrdd.

Mae Pwllheli yn un o gadarnleoedd y Gymraeg, gyda tua 80% o'r boblogaeth yn medru'r iaith. Yn yr oedrannau 10-14 mae'r canran uchaf o bobol sydd yn gwybod yr iaith, sef 94%.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Trafnidiaeth
Mae'r prif ffyrdd A497 a'r A499 yn rhedeg trwy'r dref. Mae'r A497 yn rhedeg yn orllewinol o Borthmadog i Bwllheli ac yna i'r gogledd at Nefyn, tra bod yr A499 yn brif ffordd Benrhyn Llŷn.

Terfynfa'r Rheilffordd Arfordir Cambria yw Gorsaf reilffordd Pwllheli, sydd yn rhedeg i Fachynlleth gyda gwasanaethau yn parhau i Amwythig a Birmingham. Mae'r orsaf yn cael ei weithredu a'i weini gan Trafnidiaeth Cymru. Daeth y rheilffordd i Bwllheli yn 1867 gan ei chysylltu ag Aberystwyth a Chaernarfon. Ger Pwllheli, ym mhlwyf Penrhos, mae Penyberth, safle'r ysgol fomio a losgwyd mewn protest yn erbyn militariaeth gan Saunders Lewis, D. J. Williams a Lewis Valentine yn 1936.

Ceir hefyd safle tacsis wedi'i leoli tu allan i'r fynedfa i'r orsaf reilffordd.

Mae gwasanaethau bws yn y dref yn cael eu gweithredu gan Fysiau Caelloi a Nefyn Coaches a gwasanaethu'r rhan fwyaf o'r dref yn ogystal â gweddill yr ardal ehangach Penrhyn Llŷn. Mae Clynnog & Trefor yn rhedeg gwasanaethau i Gaernarfon lle gall cysylltiadau gael eu gwneud i Fangor a'r ardal ehangach Gogledd Cymru. Mae gorsaf fysiau Pwllheli wedi ei leoli yng nghanol y dref, yn Y Maes.

Chwaraeon
Mae tref Pwllheli yn gartref i dîm pêl-droed C.P.D. Pwllheli a thîm rygbi'r undeb, Clwb Rygbi Pwllheli.

Olion hynafol
Ceir Clwstwr cytiau caeedig Clogwyn Bach gerllaw, sy'n dyddio yn ôl i Oes yr Efydd.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol ym Mhwllheli ym 1925 a 1955. Am wybodaeth bellach gweler:

Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1925
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1955

Enwogion
Albert 'Cynan' Evans-Jones, bardd a dramodydd
Owain Owain, llenor a gwyddonydd

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Enwau strydoedd Pwllheli ar wefan Owain Owain.

Cymunedau Gwynedd
 
Trefi Gwynedd
Traethau Cymru
Ecosystem

Ecosystem yw cymdeithas o organebau mewn ecoleg sy'n cynnwys planhigion, anifeiliaid a chreaduriaid byw eraill yn ogystal a'u hamgylchedd. Fel arfer, maent yn ffurfio cadwyni a gweoedd bwydydd.

Arthur Tansley oedd y gwyddonydd cyntaf a ddefnyddiodd y term ecosystem mewn traethawd ym 1935, ond roedd Roy Clapham yn defnyddio'r un term ym 1930 i ddisgrifo undeb creaduriaid gyda'u hamgylchedd.

Peth deinamig a chymhleth yw ecosystem ac mae egni a defnyddiau'n llifo ynddi. Mae ecosystemau mawr - er enghraifft coedwig gyfan - a bach - er enghraifft pwll. Fel arfer, mae rhwystrau fel anialwch, mynyddoedd neu foroedd rhwng ecosystemau, neu mae ecosystem yn system annibynnol, fel pwll neu afon.

Mewn ecosystem, mae cydbwysedd rhwng y creaduriaid, ond mae'n bosib fod amgylchedd yn newid neu greadur newydd yn dod i'r ecosystem yn dymchwel popeth ac o ganlyniad mae'n bosib fod llawer o greaduriaid neu hyd yn oed rhywogaethau yn marw.

Ecoleg
Bioamrywiaeth

Bioamrywiaeth yw'n fesur y nifer o greaduriaid wahanol mewn ecosystem. Mae'n bwysig i gadw ecosystemau'r byd mewn ecwilibriwm achos fod gan ecosystemau lawer o rywogaethau fel arfer yn gryfach nag ecosystemau gyda dim ond nifer o rywogaethau. Os yw rywogaeth yn mynd i ddifodiant, mae gwybodaeth genetig wedi ei golli am byth a'r bioamrywiaeth yn lleihau.

Cafodd y term Saesneg (Biodiversity) ei ddefnyddio gan Edward Osborne Wilson ym 1986 am y tro cyntaf.

Mae tri math o fioamrywiaeth: Amrywiaeth genetig, amrywiaeth rhywogaethau ac amrywiaeth ecosystemau.

Amcangyfrifir fod rhwng dwy filiwn a chan miliwn o rywogaethau yn y byd, ond dim ond tua 1.4 miliwn ohonyn nhw sydd wedi eu disgrifio.

 
Cadwraeth
Ecoleg
Cadwyn fwyd

Mewn ecoleg, trefn creaduriaid sy'n dangos y ffordd trosglwyddo ynni mewn ecosystem trwy bwydo yw cadwyn fwyd neu perthynas bwydo.

Enghraifft cadwyn fwyd: algae → protist → sgwid → morlo → orca. Yn yr enghraifft mae pump lefel droffig achos mae'r ynni yn llifo trwy pump organeb. Mae'r ynni yn lleihau pob amser achos dydy'r anifeiliaid ddim yn bwyta'r holl organeb, achos mae'r anifeiliaid yn defnyddio ynni i symudio ac achos mae gwastraff ynni trwy wres.

Yn lle y term "cadwyn fwyd" mae rhai pobl yn defnyddio'r term gwe fwyd, achos mae perthynas bwydo yn fwy gymhleth na'r syniad o'gadwyn', gyda nifer o anifeiliaid yn bwyta'r un fath o bwyd ac yr un pryd pob anifail yn bwyta mwy nag un math o fwyd. Mae hefyd yn bosib fod y cadwyn fwyd yn cylchred (gweler hefyd: y gylchred carbon a'r gylchred nitrogen).

Mae'n bosib fod llygryddion yn cael eu drosglwyddo dros cadwyn fwyd a felly achosi problemau, ond er mwyn deall y cyfanswm llygryddion mewn cadwyn fwyd mae'n rhaid i ystiried y pyramid biomas, sy'n dangos pa mor bwyt sy wedi ei fwyta.

Trefn cadwyn fwyd 

 Cynhyrchydd: Planhigion gwyrdd (mae'n cynhyrchu ynni trwy ffotosynthesis)
 Ysydd:
 Llysysyddion (anifeiliaid sy'n bwyta ddim ond planhigion)
 Cigysyddion (anifeiliaid sy'n bwyta ddim ond cig)
 Hollysyddion (anifeiliaid sy'n bwyta planhigion a chig)
 Dadelfennyddion (anifeiliaid sy'n bwyta planhigion ac anifeiliaid wedi marw neu tail ac yn torri nhw i lawer, e.e. mwydod neu bacteria)

Cynhyrchydd 
Yr haul yw ffynhonnell egni pob organeb byw ar y Ddaear. Planhigion yw'r organeb sydd yn medru trosglwyddo egni golau'r haul i mewn i egni gemegol mewn glwcos. Mae hyn yn digwydd yn ystod ffotosynthesis, pan mae planhigyn yn cynhyrchu bwyd ei hun, sef glwcos, yn y dail. Felly, gelwir y planhigion yn cynhyrchwr, ac mae pob anifail yn dibynnu arnynt i cychwyn y cadwyn bwyd.

Ecoleg

ca:Xarxa tròfica
he:מארג מזון
ht:Rezo alimantè
Castell Maenorbŷr

Castell ym mhentref Maenorbŷr ger Dinbych y Pysgod, Sir Benfro, yw Castell Maenorbŷr. Fe'i adeiladwyd yn y lle cyntaf yn y deuddegfed ganrif gan Odo de Barri, taid Gerallt Gymro. Ganwyd Gerallt Gymro yng Nghastell Maenorbŷr.

Cyfeiriadau

Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Benfro
Maenorbŷr
Maenorbŷr
Y Normaniaid yng Nghymru
1757

17g - 18g - 19g
1700au 1710au 1720au 1730au 1740au - 1750au - 1760au 1770au 1780au 1790au 1800au
1752 1753 1754 1755 1756 - 1757 - 1758 1759 1760 1761 1762

Digwyddiadau 

 Llyfrau
 Richard Price - Review of the Principal Questions in Morals
 Madame Riccoboni - Lettres de Mistriss Fanny Butlerd
 Drama
 Denis Diderot - Le Fils naturel
 Barddoniaeth
 Thomas Gray - Odes
 Cerddoriaeth
 Leopold Mozart - Concerto trombôn
 Giuseppe Scarlatti - La Clemenza di Tito (opera)

Genedigaethau 
 22 Mehefin - George Vancouver, fforiwr a morwr (m. 1798)
 9 Hydref - Charles X, brenin Ffrainc (m. 1836)
 1 Tachwedd - Antonio Canova, cerflunydd (m. 1822)
 18 Tachwedd - William Blake, arlunydd a bardd (m. 1827)

Marwolaethau 
9 Ionawr - Bernard le Bovier de Fontenelle, awdur, 99
23 Mawrth - Thomas Herring, esgob Bangor, 63
23 Gorffennaf - Domenico Scarlatti, cyfansoddwr, 71
Rhagfyr - John Dyer, bardd, 56
1756

17g - 18g - 19g
1700au 1710au 1720au 1730au 1740au - 1750au - 1760au 1770au 1780au 1790au 1800au
1751 1752 1753 1754 1755 - 1756 - 1757 1758 1759 1760 1761

Digwyddiadau 
16 Ionawr - Cytundeb San Steffan rhwng Prydain Fawr a Prwsia
 Llyfrau
 William Jones - On the Catholic Doctrine of the Trinity
 Cerddoriaeth
 Baldassare Galuppi - Idomeneo (opera)

Genedigaethau 
 27 Ionawr - Wolfgang Amadeus Mozart, cyfansoddwr (m. 1791)
 6 Chwefror - Aaron Burr, gwleidydd (m. 1836)
 3 Mawrth - William Godwin, awdur (m. 1836)
 27 Mai - Maximilian I, brenin Bafaria (m. 1825)
 23 Mehefin - Thomas Jones, mathemategydd (m. 1849)

Marwolaethau 
 13 Ebrill - Johann Gottlieb Goldberg, cerddor, 29
 18 Ebrill - Jacques Cassini, seryddiaethwr, 79
 28 Hydref - Charles Somerset, 4ydd Dug of Beaufort, 47
Benllech

Tref yng nghymuned Llanfair Mathafarn Eithaf, ar arfordir ddwyreiniol Ynys Môn, yw Benllech. Fe'i lleolir 7 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Borthaethwy ar lôn yr A5025, hanner ffordd rhwng Pentraeth a Moelfre. Mae ar Lwybr Arfordirol Ynys Môn. Mae'n ganolfan gwyliau glan-môr boblogaidd yn yr haf ac mae twristiaeth yn chwarae rhan bwysig yn yr economi leol. Mae nifer o dai newydd a byngalos yn gymysg â thai hŷn yn y dref. Mae Traeth Benllech yn lân a diogel. I'r gorllewin ceir meysydd carafanau ar gyfer ymwelwyr.Pentref mawr ar Ynys Môn yng Nghymru yw Benllech.

Poblogaeth Benllech yw 3,382, felly dyma'r 5ed anheddiad mwyaf yn ôl poblogaeth ar yr ynys. Mae benllech yn lanmor  neis.

Y dref heddiw
Mae Benllech efo'r traeth mwyaf poblogaidd ar yr ynys gyda thywod euraid a dyfroedd glas clir sy'n hynod o ddiogel ar gyfer ymdrochi a ffadlo.
Celr ysgol gynradd, meddygfa medddyg teulu, llyfrgell, swyddfa bost a nifer o gaffis a siopau bach yn y dref, ynghyd â thair tafarn. Dros y degawdau diwethaf mae nifer o bobl a arferai fynd ar eu gwyliau i Fenllech wedi prynu tai yn y dref ac mewn canlyniad mae hi wedi'i Seisnigeiddio cryn dipyn, yn arbennig mewn cymhariaeth â'r pentrefi bach yn y cylch.

Yr Arwydd yw papur bro Benllech a gweddill cylch Mynydd Bodafon.Mae yna Spar,Co-op a Tesco yn y pentref.

Mae Ysgol Goronwy Owen yn y pentref. Cyfeiriad yr ysgol yw LL74 8SN.

Mae nifer o lefydd bwyta ym Menllech gan gynnwys llawer o lefydd bwyd-sydyn. Mae hefyd sawl siop gan gynnwys Tesco, Spar co-op a siop pysgod a sglodion blasus.

Hanes lleol

Ceir dwy siambr gladdu Neolithig hanner milltir i'r gorllewin o Fenllech. Ganwyd y bardd Goronwy Owen yn Rhosfawr, dwy filltir i'r gorllewin o'r dref. Bu marchnad Croes Wion mewn bri am ganrifoedd, ac mae sïon i Gwion Goch sefydlu capel neu eglwys ar y llecyn hwn.

Yn 1939 ar Draeth Bychan rhwng Moelfre a Benllech aeth y llong danfor Thetis ar y creigiau a chollodd 99 eu bywydau. Mae Benllech yn gyrchfan gwiliau traeth poblogaidd.Enillydd gwobr Baner las ewrop ers 2004.

Atyniadau eraill
Traeth Coch - bae llydan agored filltir a hanner i'r de-ddwyrain.
Dinas - bryngaer dwy filltir i'r gogledd o'r dref, ger Traeth Bychan.

Cludiant
Ceir gwasanaethau bws i Amlwch, Porthaethwy a Bangor.

Cyfeiriadau

Llanfair Mathafarn Eithaf
Traethau Cymru
Trefi Ynys Môn