alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Lancastriaid

Teulu o arglwyddi yn y Mers oedd y Lancastriaid, un o'r ddwy blaid yn Rhyfeloedd y Rhosynnau yng Nghymru a Lloegr ganol y 15g. Eu gelynion oedd yr Iorciaid. Roedd y rhan fwyaf o'r Cymry, fel Siasbar Tudur, yn cefnogi'r Lancastriaid a Chymru a Gogledd Lloegr oedd y ddau gadarnle pwysicaf yn eu hymdrech i gipio Coron Lloegr.

Yn 1267 y dechreuodd eu cysylltiad â Chymru, pan roddodd Harri III, brenin Lloegr arglwyddiaethau Mynwy a Theirtref (Y Castell Gwyn, Ynysgynwraidd a'r Grysmwnt) i'w fab Edmund, Iarll Lancaster (marw 1296). Trosglwyddwyd yr arglwyddiaeth, yn dilyn ei farwolaeth i'w fab Thomas a feddiannodd hefyd Arglwyddiaeth Dinbych trwy ei briodas ag Alice, merch ac aeres Henry de Lacy, Iarll Lincoln. Yn 1322 dienyddiwyd Thomas ond adfeddiannodd ei fab Teirtref a Mynwy, cyn iddo briodi Maud, aeres Patrick de Chaworth, a thrwy hyn daeth Henry yn arglwydd Cydweli, Is-Cennen ac Ogwr. Ei wyres a etifeddodd ei ystâd, gwraig John o Gawnt, dug Lancaster, mab Edward III, brenin Lloegr.

Pan ddaeth eu mab Harri IV yn frenin yn 1399 trosglwyddwyd yr arglwyddiaethau i'r Goron. Yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau roedd yr arglwyddiaethau Cymreig yn allweddol i ymgyrch y Lancastriaid, gan eu bod yn cysylltu tiroedd dug Efrog yn Iwerddon a chadarnleoedd yr Iorcwyr yn lloegr a De Cymru.

Cyfeiriadau

15fed ganrif yng Nghymru
15fed ganrif yn Lloegr
 
Rhyfeloedd y Rhosynnau
Yr Oesoedd Canol yn Lloegr
Pentre Berw

Pentref yng nghymuned Llanfihangel Ysgeifiog, Ynys Môn, yw Pentre Berw (). Saif yn rhan ddeheuol yr ynys, ar briffordd yr A5, ychydig i'r gorllewin o'r Gaerwen a gerllaw Afon Cefni, ar ymylon Cors Ddyga.

Mae "berw" yn ffurf ar y gair "berwr" (cress). Berw oedd enw'r dref ganoloesol (cymuned o ffermydd a thai ar wasgar); tyfodd pentref ar y groesffordd a gafodd yr enw 'Pentre Berw'.

Yn y pentref mae gwesty yr Holland Arms a chanolfan garddio fawr o'r un enw. Roedd Rheilffordd Canol Môn yn gadael y prif reilffordd i Gaergybi gerllaw'r pentref. Ar un adeg yr oedd diwydiant glo bychan yn yr ardal, a gellir gweld rhai o'r hen adeiladau o hyd.

Cyfeiriadau

Llanfihangel Ysgeifiog
Pentrefi Ynys Môn
Llangaffo

Pentref yng nghymuned Rhosyr, Ynys Môn, yw Llangaffo (). Saif yn ne-orllewin yr ynys ar y ffordd rhwng Pentre Berw a Niwbwrch, lle mae'r ffyrdd B4419 a B4421 yn cyfarfod. Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o gwmwd Menai, cantref Aberffraw.

Hanes
Mae'r eglwys wedi ei chysegru i Gaffo, sant o'r 6g. Er bod yr eglwys bresennol yn ddiweddar, yn dyddio o'r 19g, mae casgliad diddorol o gerrig beddi a chroes hynafol yma. Mae'r garreg hynaf yn dyddio o'r 7g, ac yn ôl yr arysgrif armi wedi ei gosod yn ei lle gan ŵr o'r enw Gwerni neu Gwern. Ceir yma groes olwyn yn dyddio o'r 10fed neu'r 11g a nifer o gerrig beddau eraill o'r 9g hyd y 13g. Credir bod mynachlog wedi bod ar y safle yma yn y cyfnod cynnar.

Tua milltir i'r de o Langaffo ceir safle hen blas Mysoglen (ffermdy Maesoglan heddiw) a fu'n un o brif ganolfannau nawdd Beirdd yr Uchelwyr ar yr ynys yn yr 16g.

Addysg
Enw llawn yr ysgol gynradd, a sefydlwyd yn 1854 yw Ysgol Wirfoddol yr Eglwys yng Nghymru Llangaffo.

Hanes Lleol 
Y gred ydy fod Caffo yn ddisgybl i Sant Cybi a sefydlodd fynachlog yng Nghaergybi tua 540 a’i fod yntau wedi sefydlu clas [sef math o fynachlog gynnar] yn Llangaffo yn yr un cyfnod. Yn ôl y chwedl cafodd ei ladd gan fugeiliaid Rhosyr. Roedd Ffynnon Caffo sydd wedi diflannu erbyn heddiw yn yr ardal ond mae Crochan Caffo yn dal yn enw ar fferm.

Mae mynwent yr eglwys yn bwysig gan fod nifer o gerrig cynnar efo croesau arnynt yno. Mae’r rhain yn dyddio o’r 9g i’r 11g. Er mor ddiddorol ydyn nhw nid y rhain oedd yn mynd â sylw Bedwyr. Mae’r garreg hynaf yn y festri. Pan welodd Edward Llwyd hi tua 1699 roedd hi’n sefyll ar ochr y ffordd, wedyn cafodd ei defnyddio fel cilbost giât cyn ei symud i’r festri tua 1865.

Yn yr eglwys, ar yr ochr chwith i’r allor, yn y gongl ceir carreg a’r enwau CURIS (Ceris) a CINI wedi eu torri arni, sef yr enwau Cymraeg ysgrifenedig cyntaf a gadwyd i ni. Fe’u cerfiwyd, meddir, rywdro tua 625. Os oedd y Gymraeg yn ddigon parchus i gael ei defnyddio’n swyddogol ar garreg goffa yr adeg honno, fe ellwch fentro bod yr iaith yn cael ei siarad yn yr ardal ers dwy genhedlaeth a rhagor cyn hynny. Ers rhywdro tua 550, felly. Mae hynny bedwar cant ar ddeg o flynyddoedd yn ôl. Yn ôl Bedwyr ac eraill, mae pawb yn cytuno mai enwau Cymraeg ydy’r rhain gan nad oes ganddynt derfyniadau fel Lladin a Brythoneg ond dydy ysgolheigion diweddar ddim yn cytuno â dyddiad yr ysgrifen ar y garreg. Mae Nancy Edwards, Athro Archaeoleg ym Mhrifysgol Bangor, yn credu ei bod ychydig yn fwy diweddar.

Mae’r garreg yn anodd iawn ei darllen erbyn heddiw, beth bynnag ydy union ddyddiad yr arysgrif mae’n dal yn enghraifft gynnar iawn o enwau Cymraeg wedi eu cerfio ar garreg.

Cyfeiriadau

Pentrefi Ynys Môn
Rhosyr
Trearddur

Pentref a chymuned  ar arfordir gorllewinol Ynys Cybi, Ynys Môn, yw Trearddur, weithiau Bae Trearddur () (Saesneg: Trearddur Bay). Saif ar y ffordd B4545 rhwng Y Fali a Chaergybi. Mae na ddwy siop yma yng nghalon y pentref, modurdy, a dau glwb golff (un 18 twll ac un 9 twll).

Pentref gwyliau yw Trearddur yn bennaf erbyn hyn, fel mae ffigurau'r Cyfrifiad (isod) yn dangos; mae ganddo draeth tywodlyd a nifer o westai (gan gynnwys Gwesty Bae Trearddur, yng ngolwg y môr), tafarnau, bwytai a siopau. Mae Clwb Golff Caergybi gerllaw, a gellir dilyn Llwybr yr Arfordir i'r de i Roscolyn ac i'r gogledd i Ynys Lawd. Mae yna ddau draeth: Bae Trearddur ei hun a Phorth Dafarch, a rhyngddyn nhw mae yna le addas ar gyfer plymio sgwba. Mae yna farchogaeth ceffylau gerllaw, a thripiau neu wibdeithiau a physgota môr.

Ar fin y traeth ceir llecyn chwarae pêl-droed ble mae'r tîm lleol yn chwarae.

Hanes

Ceir nifer o henebion yn yr ardal, yn enwedig Tywyn y Capel, lle ceir gweddillion mynwent Gristnogol, cynnar oedd yn amgylchynu capel wedi ei gysegru i Santes Ffraid. Credir bod y beddau cynharaf yn dyddio o'r 5g. Ychydig i'r gogledd mae Porth Dafarch, lle mae nifer o olion o'r cyfnod Neolithig hyd at flynyddoedd cynnar Cristionogaeth. Ar un adeg roedd Porth Dafarch yn cael ei hystyried fel porthladd posibl ar gyfer y llongau i Iwerddon, ond Caergybi a ddewiswyd.

Ceir clwstwr cytiau caeedig Capel Llochwydd a chlwstwr cytiau Tre'r Arddur gerllaw:

Ar 14 Ionawr gwnaeth storm ddifrifol o'r de-orllewin llawer o ddifrod i feddrod Sant Ffraid a Bae Trearddur. Achosodd y gwynt i'r llanw godi ddwy droedfedd yn uwch nag arfer gan ddadorchuddio llawer o feddi. Gwasgarwyd nifer o benglogau dynol ar hyd wyneb y ddaear. Caewyd ffordd Caergybi-Trearddur ac fe ynyswyd amryw o dai gan fewnlifiad y dŵr. Roedd Ysgoldŷ Bae Trearddur yn ysgol gyhoeddus i hogiau a merched hyd at 14 mlwydd oed. Cafodd yr ysgol ei sefydlu yn 1919. Roedd yr ysgol yn cartrefu o gwmpas 100 o ddisgyblion, hefo preswylfa i'r staff hefyd. Gwerthwyd yr ysgol am £90,000 yn 1990. Y Prifathro oedd George Cartwright. Yn yr 1940s wnaeth yr artist Harry Hughes Williams ddod i weithio i'r ysgol. Cafodd ei nodi bod y plant yn actio mewn dramâu, chwarae rygbi, pêl-droed, bocsio, dawnsio, a gwaith coed.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan Clwb Hwylio Bae Trearddur
 Gwefan llefydd aros y pentre 
 Dalen ar Fae Trearddur ar: theislandofchoice.com
 Dalen ar West Bae Trearddur
 Lluniau o'r awyr o Drearddur
 Lluniau o'r pentre ar geograph.org.uk
 British Archaeology - adroddiad ar yr archwiliad archaeolegol
 Anglesea Marine & Leisure - teithiau cwch

Cymunedau Ynys Môn
Pentrefi Ynys Môn
Liber Pontificalis

Liber Pontificalis neu Llyfr y Pabau yw un o'r prif ffynonellau ar gyfer hanes cynnar Y Babaeth a'r Eglwys Gatholig, ynghyd â hanes yr Oesoedd Canol cynnar. Ond mae hanes testunol y llyfr, a ysgrifennwyd yn Lladin dros gyfnod hir o amser, yn gymhleth a rhaid i'r hanesydd drin ei dystiolaeth yn ofalus.

Mae'n cynnwys cyfres o erthyglau bywgraffyddol byr ar y Pabau hyd at ddiwedd y 9g, mewn trefn cronolegol, sy'n nodi blynyddoedd gwasanaeth pob pab (sy'n ein galluogi i weithio allan dyddiadau eu teyrnasiad), ei fan geni, rhieni, ymerodron cyfoes, adeiladau a godwyd (yn arbennig eglwysi yn Rhufain), pobl a ordeinwyd, datganiadau pwysig, man claddu, a'r amser fu'r babaeth yn wag cyn i'r pab nesaf gael ei ordeinio.

Yn ogystal ychwanegid nifer o erthyglau eraill yn yr Oesoedd Canol diweddar.

Llyfryddiaeth 
Raymond Davis, The Book of Pontiffs (Liber Pontificalis). Lerpwl: University of Liverpool Press, 1989. ISBN 0-85323-216-4 (cyfieithiad Saesneg heb nodiadau ysgolheigaidd).
Raymond Davis, The Book of Pontiffs (Liber Pontificalis). Ail argraffiad. Lerpwl: University of Liverpool Press, 2000. ISBN 0-85323-545-7 (hyd at 715).
Raymond Davis, "The Lives of the Eighth Century Popes" Lerpwl: University of Liverpool Press, 1992. 715 i 817.
Raymond Davis, "The Lives of the Ninth Century Popes" Lerpwl: University of Liverpool Press, 1989. 817 i 891.
Louise Ropes Loomis, The Book of Popes (Liber Pontificalis). Merchantville, NJ: Evolution Publishing. ISBN 1-889758-86-8 (adargraffiad o argraffiad 1916. Hyd at Pelagius, 579-590. Cyfieithiad Saesneg gyda nodiadau ysgolheigaidd, a darluniau).

Llyfrau Lladin
Llenyddiaeth Ladin
Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Testunau Cristnogol
Tywyn y Capel

Mae Tywyn y Capel, weithiau Towyn y Capel, yn safle archaeolegol gerllaw pentref Trearddur ar Ynys Gybi, ger Ynys Môn. Ceir gweddillion mynwent Gristionogol gynnar oedd yn arfer amgylchynu capel wedi ei gysegru i'r santes Ffraid ("Brigid"). Yn ôl y chwedl croesodd Ffraid yma o Iwerddon ar dywarchen. Wedi iddi lanio tyfodd y dywarchen yn fryncyn, ac adeiladodd hi y capel arno. Dywedir fod y capel yn y golwg yn 1780, ond erbyn 1846 pan fu W.O. Stanley yn cloddio yma, roedd wedi diflannu dan y tywod.

Credir bod y beddau cynharaf yn dyddio o'r 5g, ond parhaodd y fynwent i gael ei defnyddio hyd y 17g.

Llyfryddiaeth
 Frances Lynch, Gwynedd, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995) 

Archaeoleg Cymru
Cristnogaeth yng Nghymru
Hanes Ynys Môn
Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Trearddur
Biffy Clyro

Band roc o Swydd Ayr, yr Alban a ffurfiwyd yn 1995 yw Biffy Clyro.

Aelodau

Simon Neil
James Johnston
Ben Johnston

Albymau

Blackened Sky (2002)
The Vertigo of Bliss (2003)
Infinity Land (2004)
Puzzle (2007)
Only Revolutions (2009)
Opposites (2013)
Ellipsis (2016)
 A Celebration of Endings (2020)
 The Myth of the Happily Ever After (2021)

Bandiau Albanaidd
John Basson Humffray

Gwleidydd Awstralaidd a Siartwr o Gymru oedd John Basson Humffray (17 Ebrill 1824 – 18 Mawrth 1891).

Roedd yn astudio i fod yn gyfreithiwr, a daeth yn weithgar yn y mudiad Siartiaeth ond gadawodd ei astudiaethau ac ymfudodd i Victoria, Awstralia yn 1853.

Gwleidyddion Awstralaidd
Awstraliaid Cymreig
Genedigaethau 1824
Marwolaethau 1891
Julia Gillard

Mae Julia Eileen Gillard (ganwyd 29 Medi 1961) yn wleidydd Awstralaidd sy'n aelod o  Blaid Lafur Awstralia. Rhwng 24 Mehefin 2010, a 26 Mehefin 2013 roedd yn Brif Weinidog Awstralia. Cyn hynny, bu'n Ddirprwy Arweinydd y Blaid Lafur.

Cafodd ei geni yn y Barri, yng Nghymru, ym 1961, ond symudodd ei theulu i Adelaide, De Awstralia ym 1966.

Mae hi'n weriniaethwraig o argyhoeddiad. Yn Awst 2010, yn ystod yr ymgyrch etholiad cyffredinol, cyhoeddodd y dylai Awstralia droi'n weriniaeth ar ôl marwolaeth Elisabeth II, brenhines y Deyrnas Unedig.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1961
Awstraliaid Cymreig
Gweriniaethwyr
Gwleidyddion Awstralaidd
Pobl o'r Barri
Prif Weinidogion Awstralia
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
266

2g - 3g - 4g 
210au 220au 230au 240au 250au - 260au - 270au 280au 290au 300au 310au 
261 262 263 264 265 - 266 - 267 268 269 270 271

Digwyddiadau 
Diwedd teyrnasiad Cormac mac Airt fel Uchel Frenin Iwerddon (tua'r dyddiad yma)

Genedigaethau

Marwolaethau 

266
265

2g - 3g - 4g 
210au 220au 230au 240au 250au - 260au - 270au 280au 290au 300au 310au 
260 261 262 263 264 - 265 - 266 267 268 269 270

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Gallienus yn gorchfygu ymosodiad y Gothiaid yn y Balcanau
Cadfridog byddin Gallienus, Victorinus, yn troi i gefnogi Postumus

Genedigaethau

Marwolaethau 
Hua Tuo, meddyg ac ysgolhaig o China

265
264

2g - 3g - 4g 
210au 220au 230au 240au 250au - 260au - 270au 280au 290au 300au 310au 
259 260 261 262 263 - 264 - 265 266 267 268 269

Digwyddiadau 
Sun Hao yn olynu Sun Xiu fel rheolwr Teyrnas Wu yn Tsieina

Genedigaethau

Marwolaethau 
Sun Xiu, ymerawdwr Teyrnas Wu

264
263

2g - 3g - 4g 
210au 220au 230au 240au 250au - 260au - 270au 280au 290au 300au 310au 
258 259 260 261 262 - 263 - 264 265 266 267 268

Digwyddiadau 
Teyrnas Wei yn gorchfygu Teyrnas Shu Han yn Tsieina

Genedigaethau

Marwolaethau 
Liao Hua, arweinydd milwrol a gwleidyddol o Tsieina

263
262

2g - 3g - 4g 
210au 220au 230au 240au 250au - 260au - 270au 280au 290au 300au 310au 
257 258 259 260 261 - 262 - 263 264 265 266 267

Digwyddiadau 
 Teml Artemis yn Ephesus yn cael ei llosgi gan y Gothiaid.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Valerian I (yn garcharor yn Persia)

262
Dwyran, Ynys Môn

Pentref gweddol fawr yng nghymuned Rhosyr, Ynys Môn, yw Dwyran (). Saif yn ne-orllewin yr ynys, ar ochr ogleddol ffordd yr A4080 rhwng Brynsiencyn a Niwbwrch, a gerllaw Afon Braint. Mae dau atyniad i ymwelwyr gerllaw'r pentref, Byd Adar Môn a Pentref Modelau Môn.

Cyfeiriadau

Pentrefi Ynys Môn
Rhosyr
Ann Jones

Gwleidydd Cymreig yw Margaret Ann Jones (ganwyd 4 Tachwedd 1953). Bu'n Aelod o'r Senedd i'r Blaid Lafur dros Ddyffryn Clwyd ers dyfodiad Senedd Cymru ym 1999. Ni sefodd fel ymgeisydd yn Etholiad Senedd Cymru, 2021. Roedd yn ddirprwy Lywydd y Senedd rhwng 11 Mai 2016 a 2021.

Bywyd cynnar ac addysg

Ganed Margaret Ann Jones i Charles Jones a Helen Jones (Sadler gynt) yn y Rhyl. Cafodd hi addysg yn Ysgol Ramadeg y Rhyl ac Ysgol Uwchradd y Rhyl. Priododd ag Adrian Jones yn 1973 ac mae ganddynt fab a merch.

Gyrfa

Gweithiodd Ann fel Swyddog Galwadau Brys a nifer o swyddi rheoli yn ystafell reoli Brigâd Dân Sir y Fflint a Brigâd Dân Clwyd rhwng 1970 a 1979 ac fel Swyddog Rheoli Tan gyda Brigâd Dân Glannau Mersi rhwng 1991 a 1999.

Gwasanaethodd fel swyddog cenedlaethol yn Undeb y Brigadau Tân am nifer o flynyddoedd a bu’n eistedd ar fyrddau gweithredol Plaid Lafur Cymru a TUC Cymru. Mae’n aelod o UNSAIN ac yn parhau’n aelod ‘allan o'r diwydiant’ o Undeb y Brigadau Tân..

Gyrfa wleidyddol

Roedd Ann Jones yn aelod o Gyngor Tref y Rhyl rhwng 1991 a 1999, ac yn Faer y Dref yn 1996-7. Roedd hi'n gynghorydd ar Gyngor Sir Ddinbych rhwng 1995 ac 1999 ac yn asiant i Chris Ruane AS yn Etholiad Cyffredinol 1997. Mae hi’n aelod o'r Mudiad Sosialaidd Cristnogol.

Cafodd ei hethol i Gynulliad Cenedlaethol Cymru dros Ddyffryn Clwyd yn 1999, gan ddal y sedd ym mhob etholiad tan iddi ymddeol yn 2021, er bod y sedd yn ymylol iawn.

Bu Ann yn cadeirio sawl Pwyllgor yn y Cynulliad gan gynnwys y Pwyllgor Plant, Pobl Ifanc ac Addysg, y Grŵp Hollbleidiol ar Faterion Byddar a bu’n Gadeirydd Grŵp Llafur y Cynulliad Cenedlaethol rhwng 2011 a 2016.

Yn 2016 cafodd ei phenodi'n Ddirpwry Lywydd y Cynulliad Cenedlaethol.

Mesur Diogelwch Tân
Yn 2007, enillodd Ann Jones bleidlais a chafodd gyfle i gyflwyno'r Mesur Cynulliad cyntaf gan aelod meinciau cefn. Cyhoeddodd Ann Jones ei bwriad i gyflwyno deddfwriaeth i'w gwneud hi’n orfodol i osod system diffodd tân mewn cartrefi newydd. Dechreuodd y broses o drosglwyddo’r pwerau i ddeddfu i’r Cynulliad Cenedlaethol yn 2007, ac yn 2010 gwnaethpwyd Gorchymyn Cymhwysedd Deddfwriaeth yn caniatáu i’r Cynulliad ddeddfu. Cafodd Mesur Diogelwch Tân Domestig (Cymru) 2011 ei drafod yn y Cynulliad yn 2010 a 2011 cyn cael Cydsyniad Brenhinol ar 7 Ebrill 2011.

Cyflwynodd Ann Jones gasgliad o bapurau am y ddeddf i Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn 2019.

Swyddi

Cyfeiriadau

Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Genedigaethau 1953
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Pobl o'r Rhyl
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Gabriel Kondratiuk

Arlunydd Archentaidd yw Gabriel Kondratiuk (ganwyd 1969, Patagonia, Yr Ariannin).

Bywgraffiad 

Fe'i ganwyd yn El Bolsón, Río Negro (Patagonia, yr Ariannin).

Arddangosfeydd 
2010
 "The Wanderer (cuatro paredes)", Centro de Arte Contemporáneo de Burgos, Burgos, Sbaenhttp://www.cabdeburgos.com/es/exposiciones/?iddoc=233 
2009
 "Transzendenz Inc Unlimited", Forgotten Bar, Berlin, Almaen
 "5 years for friends", Galerie Bernd Kugler, Innsbruck, Awstria
2008
 "Sag, was malst du da?", Stadtgalerie Schwaz, Awstria
 "what's the point of giving you any more artworks when you don't understand the ones you've got?" (â Marcel van Eeden, Euan Macdonald, Yoshitomo Nara, Rosilene Luduvico, German Stegmaier, ac yn y blaen), Galerie Zink, Munich, Yr Almaen
 "Gabriel Kondratiuk" (curadur: Irma Arestizábal), Galerie Bernd Kugler, Innsbruck, Awstria. http://www.galerie-kugler.at/exhibitions/2008/a_kondratuik/a_kondratuik.html
 "12 - works on paper" (â Bara, Helen Beck, André Butzer, Lisa Endriss, Thilo Heinzmann, Herbert Hinteregger, Andreas Hofer, John Isaacs, Anna Kolodziejska, René Luckhardt, Ulrich Wulff), Galerie Bernd Kugler, Innsbruck, Awstria
2007
"Niveaualarm" (â Thomas Zipp, André Butzer, Andreas Hofer, Thilo Heinzmann ac yn y blaen; curadur: Ulrich Wulff), Kunstraum Innsbruck, Awstria.
2006 
"Allí no hay nada", Galerie Bernd Kugler, Innsbruck, Awstria.http://www.galerie-kugler.at/exhibitions/2006/a_kondratiuk/a_kondratuik.html 
"Semana de las Artes", Lago Escondido, Yr Ariannin.
2001 
"XI Salón de Artes Visuales de la Provincia de Río Negro", General Roca, Yr Ariannin.
1998 
 “Bar Malas Artes” (â Fernando Brizuela, Hernán Salamanco, Sabina Alonso, Natalia Cacchiarelli, Verónica Romano, Pablo Zicarello, Marcos Bertucelli) Buenos Aires, Yr Ariannin
"Apropiaciones-Traiciones (27+1+3+1= Uno)", Espacio Giesso Reich, Buenos Aires, Yr Ariannin

Cyhoeddiadau 

2007
"Gabriel Kondratiuk", Karin Pernegger. Yn: "Arte al día - revista internacional de arte latinoamericano", Rhif. 118: Miami, 2007.  

2006
"Gabriel Kondratiuk: Allí no hay nada". Prof. Rocío Domínguez Morillo. Galerie Bernd Kugler: Innsbruck, 2006. ISBN 978-3-200-0827-4

Cysylltiadau allanol 
 http://www.gabrielkondratiuk.com

Arlunwyr Archentaidd
Genedigaethau 1969
Lok Sabha

Y Lok Sabha yw'r siambr is yn Senedd India, sy'n cyfateb yn fras yn ei swyddogaeth i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan. Ystyr ei enw yw "Tŷ'r Werin".

Mae mwyafrif o 552 aelod (heblaw'r Llefarydd) yn eistedd yn y Lok Sabha. Cynhelir etholiad iddi bob pum mlynedd. Fel y siambr uwch, y Rajya Sabha, mae'n cwrdd yn Delhi Newydd. Etholwyd y 14eg Lok Sabha ym Mai 2004.

Llywodraeth India
Senedd India
Rajya Sabha

Y Rajya Sabha ("Cyngor y Taleithiau") yw'r siambr uwch yn Senedd India.

Gweler hefyd 
Lok Sabha

Senedd India
Llywodraeth India
261

2g - 3g - 4g 
210au 220au 230au 240au 250au - 260au - 270au 280au 290au 300au 310au 
256 257 258 259 260 - 261 - 262 263 264 265 266

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Gallienus yn gorchfygu'r Alamanni ger Milan.
Gallienus yn dad-wneud deddf 257, oedd wedi arwain at erlid Cristionogion.
 Gwrthryfeloedd Macrianus Major, Macrianus Minor, a Quietus yn erbyn Gallienus yn dod i ben, Mae Macrianus Major a Minor yn cael eu gorchfygu a'u lladd yn Thrace gan y cadfridog Aureolus, tra mae Quietus yn ffoi i Emesa, lle mae'n cael ei ladd gan Odaenathus o Palmyra.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Macrianus Major
 Quietus

261
260

2g - 3g - 4g 
210au 220au 230au 240au 250au - 260au - 270au 280au 290au 300au 310au 
255 256 257 258 259 - 260 - 261 262 263 264 265

Digwyddiadau 
Gallienus yn dod yn Ymerawdwr Rhufeinig ac yn ail-drefnu'r fyddin
Shapur I, brenin Persia yn dinistrio Caesarea Mazaca yn Asia Leiaf
Syria, Yr Aifft a Palesteina yn torri'n rhydd oddi wrth yr Ymerodraeth Rufeinig i ffurfio ymerodraeth Palmyra gyda chefnogaeth Persia
Y cofnod cyntaf o chwarae gwyddbwyll

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Cao Mao, rheolwr Teyrnas Wei yn Tsieina
 Sun Liang, ymerawdwr Teyrnas Wu yn Tsieina

260

als:260er#260
Punjab (India)

Talaith yng ngogledd-orllewin India ar y ffin â Pacistan yw'r Punjab neu'r Pwnjab. Ei brifddinas yw Chandigarh. Mae'r mwyafrif o'r boblogaeth yn siarad Punjabi fel iaith gyntaf. Mae'r dalaith yn gadarnle i'r Siciaid ac yn mwynhau'r safon byw uchaf yn y wlad. Mae'n ffinio â Jammu a Kashmir a Himachal Pradesh i'r gogledd, Haryana i'r dwyrain a'r de a rhan o Rajasthan i'r de-orllewin.

Cyn yr Ymraniad ar ddiwedd y 1940au, roedd y Punjab yn ymestyn ar y ddwy ochr i'r ffin bresennol rhwng Pacistan ac India, gyda'i phrifddinas yn Lahore (Pacistan). Dioddefodd yr ardal yn ddrwg iawn yn yr Ymraniad gyda'r gorllewin Mwslemaidd yn mynd i Bacistan a'r dwyrain Sicaidd a Hindŵaidd yn aros yn India, ond mae'r Siciaid yn weithwyr dyfal ac yn enwog am eu gallu mewn busnes, ac erbyn heddiw mae'r Punjab yn dalaith lewyrchus. Fe'i rhanwyd eto yn ddwy dalaith yn 1966: Punjab ei hun, gyda'r mwyafrif yn Siciaid, a Haryana gyda'r mwyafrif yn Hindŵ.

Nodweddid y dalaith gan eithafiaeth gan rhai Siciaid yn y 1980au a'r 1990au cynnar. Meddianwyd y Deml Aur yn Amritsar, canolfan grefyddol y Siciaid, gan eithafwyr a chafwyd brwydr waedlyd yno. Erbyn heddiw mae'r dalaith yn dawel eto.

Cyfeiriadau 

 
Punjab
Taleithiau India
Llanfaethlu

Pentref a chymuned yng ngogledd-orllewin Ynys Môn yw Llanfaethlu. Saif ar y briffordd A5025 rhwng Y Fali a Chemaes. Daw enw'r pentref o enw sant Maethlu, a elwir hefyd yn "Maethlu Gyffeswr".

Nid yw'r pentref ei hun ar lan y môr, ond mae traeth Porth Swtan gerllaw, tua milltir a hanner i'r gogledd-orllewin. Mae bwthyn yma o'r enw Swtan sy'n awr yn amgueddfa werin; dywedir mai hwn yw'r bwthyn to gwellt olaf ar yr ynys. Mae plasty Garreglwyd gerllaw yn dyddio o'r 17g. 

Roedd yno ysgol gynradd bach yno o flaen or enw Ysgol Ffrwd Win ond yn anffodus wnaeth o cau I lawr yn 2017 ond wnaeth ysgol fwy agor yn Llanfaethlu or enw Ysgol Rhyd Y Llan sy'n cynnwys ysgol cylch y garn a ysgol gynradd Llanfachraeth ! Wnaeth y 3 ysgol yna cau I lawr a chreu ysgol fwy sydd yn llawer fwy . 

Mae yna wyl bob blwyddyn yn llanfaethlu, sef gotwood, yn 2019 doth 10,000 i bobol ir wyl!!

Mae Llanfaethlu yn gartref i Condessa.

Pobl o Lanfaethlu
 Siôn Dafydd Rhys,  ysgolhaig a meddyg o'r 16g oedd a rhan bwysig yn y Dadeni Dysg yng Nghymru.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Ynys Môn
 
Pentrefi Ynys Môn
Arunachal Pradesh

Mae Arunachal Pradesh (Hindi: अरुणाचल प्रदेश Aruṇācal Pradeś) yn dalaith yng ngogledd-ddwyrain India. Er bod Tsieina hefyd yn hawlio'r diriogaeth yma, ac weithiau'n cyfeirio ati fel "De Tibet", mae'r cyfan ym meddiant India. Mae Arunachal Pradesh yn ffinio â Bhwtan yn y gorllewin, â Tsieina yn y gogledd ac â Myanmar yn y dwyrain. Yn y gogledd mae'n ymestyn i fynyddoedd yr Himalaya, tra mae dyffryn Afon Brahmaputra yn y de. Daeth yn dalaith ar 20 Chwefror 1987.

Itanagar yw prifddinas y dalaith. Roedd y boblogaeth yn 1,097,968 yn 2001 gyda chanran llythrennedd o 54.74%. Mae 65% o'r boblogaeth yn perthyn i tua 20 o grwpiau ethnig o darddiad Tibetaidd a Thai-Bwrmaidd; tra mae'r 35% arall wedi mewnfudo, yn enwedig o rannau eraill o Inia ac o Bangladesh. Y prif lwythau yw'r Adi, Nishi, Monpa ac Apatani. Mae 36% o'r boblogaeth yn ddilynwyr Animistiaeth, 37% yn ddilynwyr Hindwaeth, 13% yn ddilynwyr Bwdhaeth ac 13% yn Gristionogion.

Arunachal Pradesh
Taleithiau India
Chhattisgarh

Chhattisgarh (Chhattisgarhi/Hindi: छत्तीसगढ़), yw talaith ddiweddaraf India. Fe'i lleolir yng nghanolbarth y wlad a chafodd ei ffurfio pan enillodd 16 ardal Chhattisgarhi eu hiaith de-ddwyrain Madhya Pradesh statws talaith ar 1 Tachwedd, 2000. Raipur yw'r brifddinas. Chhattisgarh yw'r dalaith ddegfed mwyaf India o ran ei maint. Daw'r enw Chhattisgarh o'r 36 o dywysogaethau hynafol yn yr ardal (Chattis, '36' yn Hindi, a garh 'caer').

Mae'r dalaith yn ffinio â Madhya Pradesh i'r gogledd-orllewin, Maharashtra i'r gorllewin, Andhra Pradesh i'r de, Orissa i'r dwyrain, Jharkhand i'r gogledd-ddwyrain ac Uttar Pradesh i'r gogledd.

Chhattisgarhi, iaith Indo-Araidd yw prif iaith yr ardal, ond Hindi, sy'n agos iawn i Chhattisgarhi, yw iaith swyddogol y dalaith. Yn y bryniau mae'r pobloedd Gond yn byw, sy'n siarad ieithoedd Dravidaidd.

 
Taleithiau India
Dadra a Nagar Haveli

Mae Dadra a Nagar Haveli (Gujarati: દાદરા અને નગર હવેલી, Marathi: दादरा आणि नगर हवेली, Portiwgaleg: Dadrá e Nagar-Aveli) yn  Diriogaeth Undebol yng ngorllewin India. Lleolir Nagar Haveli rhwng Maharashtra a Gujarat, tra bod Dadra yn ddarn o dir sy'n gorwedd rhai milltiroedd i'r gogledd o Nagar Haveli yn Gujarat ei hun. Silvassa yw'r brifddinas. Poblogaeth y diriogaeth yw 220,541 (2001).

Gorwedd y diriogaeth ar lannau Afon Daman Ganga, gyda threfi Dadra a Silvassa ar ei glan orllewinol. Cyfyd y Ghats Gorllewinol i'r dwyrain. Y prif ieithoedd yn y dalaith yw Marathi, Hindi a Gujarati.

Yn y gorffennol bu'n wladfa Bortiwgalaidd, o 1779 hyd 1954 pan gafodd ei chynnwys yn India. Daeth yn Diriogaeth Indiaidd yn 1961 ac erbyn heddiw fe'i cynrychiolir yn Senedd India yn y ddwy siambr, y Lok Sabha a'r Rajya Sabha.

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol y dalaith

Tiriogaethau undebol India
Roger Livesey

Actor oedd Roger Livesey (25 Mehefin 1906 - 4 Chwefror 1976).

Cafodd ei eni yn y Barri yn fab i'r actor Sam Livesey a brawd i'r actorion Barry Livesey a Jack Livesey.

Ffilmiau
 The Four Feathers (1921)
 Lorna Doone (1935)
 Rembrandt (1936)
 The Drum (1938)
 The Life and Death of Colonel Blimp (1943)
 I Know Where I'm Going! (1945)
 A Matter of Life and Death (1946)
 Vice Versa (1948)
 Green Grow the Rushes (1951)
 The Master of Ballantrae (1953)
 The League of Gentlemen (1960)
 The Entertainer (1960)
 Of Human Bondage (1964)
 Oedipus the King (1967)
 Hamlet (1969)

Actorion Cymreig
Genedigaethau 1906
Marwolaethau 1976
Pobl fu farw o ganser y colon, y rectwm, neu'r coluddyn
Taleithiau a thiriogaethau India

Rhennir India yn daleithiau a thiriogaethau undebol a reolir gan y llywodraeth ffederal yn Delhi Newydd. Mae gan bob talaith, ynghyd â thiriogaethau undebol Delhi a Pondicherry, eu llywodraethau etholedig eu hunain. Mae'r tiriogaethau undebol eraill yn cael eu rheoli gan weinyddwyr a apwyntir gan y llywodraeth ganolog.

Taleithiau 

 Andhra Pradesh
 Arunachal Pradesh
 Assam
 Bihar
 Chhattisgarh
 Goa
 Gorllewin Bengal
 Gujarat
 Haryana
 Himachal Pradesh
 Jammu a Kashmir
 Jharkhand
 Karnataka
 Kerala
 Madhya Pradesh
 Maharashtra
 Manipur
 Meghalaya
 Mizoram
 Nagaland
 Orissa
 Punjab (India)
 Rajasthan
 Sikkim
 Tamil Nadu
 Telangana
 Tripura
 Uttarakhand
 Uttar Pradesh

Tiriogaethau undebol
 Ynysoedd Andaman a Nicobar
 Chandigarh
 Dadra a Nagar Haveli
 Daman a Diu
 Tiriogaeth Genedlaethol Delhi
 Lakshadweep
 Puducherry (Pondicherry)

Taleithiau India
Uttar Pradesh

Mae Uttar Pradesh (Hindi: उत्तर प्रदेश "Talaith Ogleddol"), a elwir yn aml yn U.P., yw'r dalaith fwyaf yn India o ran poblogaeth a'r bumed fwyaf o ran arwynebedd. Roedd y boblogaeth yn 166,052,859 yn 2001, mwy na phoblogaeth Ffrainc, Yr Almaen a'r Iseldiroedd gyda'i gilydd. Dim ond pump gwlad, sef Tsieina, India ei hun, yr Unol Daleithiau, Indonesia a Brasil, sydd a phoblogaeth fwy. Mae wyth dinas yn y dalaith gyda phoblogaeth o filiwn neu fwy.

Mae tiriogaeth Uttar Pradesh yn rhan helaeth o wastadtir Afon Ganga, ac yn dir ffrwythlon iawn. Mae'n ffinio â Nepal ac a thaleithiau Uttarakhand, Himachal Pradesh, Haryana, Delhi, Rajasthan, Madhya Pradesh, Chhattisgarh, Jharkhand a Bihar. Prifddinas y dalaith yw Lucknow, ond Kanpur yw'r ddinas fwyaf a'r ganolfan ddiwydiannol bwysicaf. Dinasoedd pwysig eraill yw Allahabad, Agra, Varanasi (Banaras), Meerut, a Gorakhpur. Yn 2000 ffurfiwyd talaith newydd, Uttarakhand, o ran ogleddol Uttar Pradesh.

Hindi yw iaith swyddogol y dalaith. Mae 81% o'r boblogaeth yn ddilynwyr Hindŵaeth a tua 18% yn ddilynwyr Islam. Mae Varanasi (Benares) yn ddinas sanctaidd i Hindwaid, ac mae miloedd lawer yn mynd yno fel pererinion. Rhyw 13 km o Varanasi mae Sarnath, sy'n fan sanctaidd i ddilynwyr Bwdhaeth am mai yma y traddododd Gautama Buddha ei bregeth gyntaf. Mae nifer o atyniadau byd-enwog yn y dalaith, yn enwedig y Taj Mahal yn Agra a dinas adfeiliedig Fatehpur Sikri.

Roedd wyth allan o 14 Prif Weinidog India yn hannu o Uttar Pradesh, sef Jawaharlal Nehru, Lal Bahadur Shastri, Indira Gandhi, Rajiv Gandhi, Choudhary Charan Singh, Vishwanath Pratap Singh, Chandra Shekhar ac Atal Behari Vajpayee.

 
Taleithiau India
Jawaharlal Nehru

Roedd Jawaharlal Nehru (Hindi: जवाहरलाल नेहरू) (14 Tachwedd 1889 – 27 Mai 1964) yn un o brif arweinyddion y mudiad i ennill annibyniaeth i India ac yn ddiweddarach yn Brif Weinidog cyntaf India annibynnol. Weithiau gelwid ef yn Pandit Nehru; mae "Pandit" yn golygu "ysgolhaig".

Ganed Jawaharlal Nehru yn ninas Allahabad, ger glannau Afon Ganga ac yn awr yn nhalaith Uttar Pradesh. Roedd ei dad, Motilal Nehru, yn fargyfreithiwr cefnog. 
Yn 15 oed gyrrwyd Nehru i Loegr i Ysgol Harrow; yn ddiweddarach astudiodd yng Ngholeg y Drindod, Caergrawnt cyn cael ei hyfforddi fel bargyfreithiwr yn Llundain. Wedi dychwelyd i India, priododd Kamala Kaul ar 8 Chwefror 1916. Y flwyddyn wedyn ganwyd eu hunig blentyn, Indira Priyadarshini, yn ddiweddarach Indira Gandhi. Dechreuodd Nehru gymeryd diddordeb yn y mudiad cenedlaethol, a daeth dan ddylanwad Mahatma Gandhi.

Erbyn 1929 roedd yn un o brif arweinwyr y mudiad cenedlaethol, a chafodd ei garcharu nifer o weithiau. Bu farw Kamala Nehru yn 1938. Pan enillodd India annibyniaeth yn 1947, daeth Nehru yn Brif Weinidog. Dan ei arweiniad ef, enillodd Plaid y Gyngres fuddugoliaeth ysgubol yn etholiad 1952. Dan Nehru, dilynodd India bolisiau sosialaidd. Enillwyd buddugoliaeth arall yn etholiad 1957, ac eto yn 1962 ond gyda mwyafrif llai. Ar y llwyfan ryngwladol, roedd yn arweinydd blaenllaw o'r Mudiad Amhleidiol. Ym Mai 1964, dioddefodd Nehru drawiad ar y galon, a bu farw ar 27 Mai. Yn unol a'r arferiad Hindwaidd, llosgwyd ei gorff ger glan Afon Yamuna yn Delhi, ym mhresenoldeb cannoedd o filoedd o alarwyr.

Yn ddiweddarach daeth ei ferch, Indira, yn Brif Weinidog, a bu ei ŵyr Rajiv Gandhi yn Brif Weinidog hefyd yn ei dro.

Genedigaethau 1889
Gwleidyddion Indiaidd
Llenorion Indiaidd
Marwolaethau 1964
Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Pobl addysgwyd yn Ysgol Harrow
Prif Weinidogion India
Haryana

Talaith yng ngogledd-orllewin India yw Haryana (Hindi: हरियाणा, Punjabi: ਹਰਿਆਣਾ). Mae ganddi boblogaeth o 21,082,969.

Daeth i fodolaeth yn gymharol ddiweddar pan rannwyd yr hen Punjab Indiaidd yn ddwy ran yn 1966, gan greu Haryana yn y dwyrain a gadael gweddill y dalaith (Punjab (India)) yn y gorllewin. Ond erys rhith o undod gan fod y ddwy dalaith yn rhannu'r un brifddinas, sef Chandigarh, sydd ei hun yn diriogaeth hunanlywodraethol. Mae'n ffinio â'r Punjab i'r gorllewin, Himachal Pradesh i'r gogledd, Uttar Pradesh a Tiriogaeth Genedlaethol Delhi i'r dwyrain, a Rajasthan i'r de. Mae Afon Yamuna yn llifo ar hyd ffin ddwyreiniol y dalaith. Mae mwyafrif y boblogaeth yn Hindŵ.

 
Taleithiau India
Jharkhand

Mae Jharkhand (Hindi: झारखंड, Santali:ᱡᱷᱟᱨᱠᱷᱚᱸᱰ, Bengaleg: ঝাড়খণ্ড) yn dalaith yn nwyrain India. Cafodd ei ffurfio allan o ran ddeheuol talaith Bihar ar 15 Tachwedd 2000. Mae Jharkhand yn rhannu ffin â Bihar i'r gogledd, Uttar Pradesh a Chhattisgarh i'r gorllewin, Orissa i'r de, a Gorllewin Bengal i'r dwyrain. Mae 26,909,428 o bobl yn byw yn y dalaith (2001), sy'n ei gwneud y 13eg fwyaf poblog yn India. Hindi yw'r iaith swyddogol.

Dinas ddiwydiannol Ranchi yw prifddinas y dalaith a'i dinas fwyaf. Mae dinasoedd a chanolfannau eraill yn cynnwys Jamshedpur, Bokaro, Sindri, Giridih, Gumla, Deoghar, Hazaribagh a Dhanbad (gynt yn rhan o Orllewin Bengal). Yr enw poblogaidd ar Jharkhand yw Vananchal ('gwlad y coed'). Jharkhand yw 28ain talaith India.

Dolenni allanol 
 Gwefan swyddogol Jharkhand 

 
Taleithiau India
Jim Furyk

Golffiwr proffesiynnol o Unol Daleithiau America yw James Michael "Jim" Furyk (ganed 12 Mai 1970).

Genedigaethau 1970
Golffwyr Americanaidd
Madhya Pradesh

Mae Madhya Pradesh (Hindi: मध्य प्रदेश, "Talaith Ganol"), a elwir weithiau yn 'Galon India', yn dalaith yng nghanolbarth India. Ei phrifddinas yw Bhopal ond Indore yw'r ddinas fwyaf. Cyn 1 Tachwedd 2000, Madhya Pradesh oedd talaith fwyaf India, ond collodd yr ardaloedd sy'n ffurfio talaith newydd Chhattisgarh. Mae Madhya Pradesh yn rhannu ffin â thaleithiau Uttar Pradesh i'r gogledd, Chhattisgarh i'r dwyrain, Maharashtra i'r de, a Gujarat a Rajasthan i'r gorllewin. Mae ganddi arwynebedd tir o 306,144 km² a phoblogaeth o 60,385,118 (y seithfed fwyaf yn India). Mae'r rhan fwyaf o'r tir yn wastadir uchel ac yn medru bod yn boeth iawn yn yr haf. Hindi yw'r iaith swyddogol.

Mae gan Madhya Pradesh hanes hir a diddorol. Roedd yn ganolfan i ymerodraeth Ashoka, yr ymerodr mawr Bwdhaidd a greuodd yr Ymerodraeth Mauryaidd â'i phrifddinas ym Malwa. Mae olion hanesyddol yn cynnwys y temlau byd-enwog yn Khajuraho â'u cerfluniau erotig, a Gwalior a'i chaer ramantaidd.

 
Taleithiau India
Afon Yamuna

Erthygl am yr afon yn India yw hon. Am Afon Jamuna, Bangladesh, gweler Afon Brahmaputra.
Mae Afon Yamuna (Sanskrit: यमुना, weithiau Jamuna neu Jumna) yn afon yng ngogledd India. Yr Yamuna yw'r fwyaf o'r afonydd sy'n llifo i mewn i Afon Ganga; mae tua 1370 km o hyd.

Mae tarddle'r afon yn Yamunotri, yn yr Himalaya yn Uttarakhand, i'r gogledd o Haridwar. Mae'n llifo trwy Delhi a thaleithiau Haryana ac Uttar Pradesh, cyn ymuno ag Afon Ganga yn Allahabad. Heblaw Delhi, mae dinasoedd Mathura ac Agra ar ei glannau. Yn Agra mae'n llifo heibio'r Taj Mahal. Mae llygredd yn broblem fawr, yn enwedig yn y rhannau o'r afon o amgylch Delhi.

Yamuna
Haryana
Uttar Pradesh
Uttarakhand
Manipur

Mae Manipur (Bengaleg: মণিপুর, Meitei Mayek: mnipur, 'Y Wlad Emaidd') yn dalaith yng ngogledd-ddwyrain India ar y ffin â Myanmar. Ei brifddinas yw Imphal. Mae Manipur yn rhannu ffin â thaleithiau Indiaidd Nagaland, i'r gogledd, Mizoram i'r de ac Assam i'r gorllewin; yn y dwyrain mae'r ffin â Myanmar. Mae gan y dalaith arwynebedd tir o 22,327 km² a phoblogaeth isel (yn ôl safonau India) o 2,388,634. Mae'n ardal o sensitifrwydd wleidyddol a milwrol ac nid yw'n hawdd ymweld â hi.

Mae Manipur yn gartref i sawl grŵp ethnig - o leiaf 20 - a nifer ohonynt yn Gristnogion. Un o'r grwpiau mwyaf yw'r Meiteis, sy'n byw yn ardal dyffryn canolog y dalaith yn bennaf. Eu hiaith, Meitei (a elwir hefyd yn Meiteilon neu Manipuri), yw lingua franca y dalaith; cafodd ei chydnabod fel un o ieithoedd cenedlaethol India yn 1992.

Mae'r dalaith yn adnabyddus am ei dawnsio clasurol ac yn ogystal mae'n un o'r lleoedd yn Asia sy'n honni fod yn fan geni'r gêm polo.

Yn ystod ei hanes mae Burma wedi hawlio Manipur sawl gwaith ac wedi ceisio'i goresgyn. Yn ogystal mae hanes digon drwg rhang y Manipurwyr a'u cymdogion yn Nagaland. Dros y degawdau diweddar cafwyd llawer o wrthdaro rhwng y pobloedd Naga a'r Kuki ac mae grwpiau arfog yn brwydro am annibyniaeth yn ogystal.

 
Taleithiau India
Nagaland

Mae Nagaland neu Wlad y Nagas yn dalaith ym mryniau coediog gogledd-ddwyrain eithaf India. Mae'n ffinio â thaleithiau Assam i'r gorllewin, Arunachal Pradesh a rhan o Assam i'r gogledd, gwlad Myanmar i'r dwyrain a thalaith Manipur i'r de. Kohima yw prifddinas Nagaland, a Dimapur yw'r ddinas fwyaf. Gyda phoblogaeth o 1,988,636, (2001) ac arwynebedd tir o 16,579 km² yn unig mae'n un o daleithiau lleiaf India. Cafodd ei sefydlu fel talaith yn 1963.

Mae'r dalaith wedi dioddef o ansefydlogrwydd gwleidyddol ers degawdau ac mae'n anodd cael caniatad i fynd yno. Ers i India ennill eu hannibyniaeth mae galwadau am annibyniaeth i Nagaland wedi dominyddu gwleidyddiaeth y dalaith sydd wedi gweld lefelau uchel o drais ar adegau.

Ar un adeg bu'r Naga yn adnabyddus fel helwyr pennau. Mae'r 16 o lwythau yn cynnwys yr Angamis, Rengmas, Aos, Konyaks, Wanchus, Semas a'r Lothas. Roedd ganddynt grefydd animistaidd cyn i'r cenhadon cyntaf gyrraedd o'r Gorllewin. Erbyn heddiw mae dros 90% o'r Nagas yn Gristnogion a Saesneg yw iaith swyddogol y dalaith, er bod nifer o ieithoedd brodorol yn cael eu siarad yn ogystal.

Daearyddiaeth a hinsawdd 
Talaith fynyddig yw Nagaland. Mae Bryniau Naga yn codi o ddyffryn Afon Brahmaputra yn Assam i tua 2,000 troedfedd ac yna'n codi'n graddol uwch i'r de-ddwyrain, hyd at 6,000 troedfedd. Mynydd Saramati, 12,552 troedfedd uwch lefel y môr, yw copa uchaf y dalaith - yma mae Bryniau Naga Hills yn ymdoddi i Gadwyn Patkai dros y ffin yn Myanmar. Mae nifer o afonydd, yn cynnwys afonydd Doyang a Dhiku yn y gogledd, Afon Barak yn y de-orllewin ac Afon Chindwin (sy'n llifo o Fyanmar) yn y de-ddwyrain, yn llifo ar draws y dalaith.

Mae gan Nagaland flora a fauna cyfoethog. Mae tua 15% o Nagaland yn orchuddiedig gan coedwigoedd trofaol ac is-drofaol bytholwyrdd - yn cynnwys palmwydd, bambŵ a rattan ynghyd â fforestydd mahogani. Yn yr ardaloedd coediog ceir high nifer o anifeiliaid fel cŵn gwyllt, pangolins, porciwpeins, eliffantod, llewpardiaid, eirth, mwncïod, sambar, ceirw, ychen a byffalos. Mae'r Hornbill Mawr Indiaid yn un o'r adar mwyaf enwog o'r dalaith.

Hinsawdd monsŵn sydd gan Nagaland, gyda lefel uchel o leithder. Ceir rhwng 70-100 troedfedd o law y flwyddyn, gyda rhan helaeth yn disgyn ym mis Mai. Ceir tymheroedd rhwng 70 i 104 gradd ffahrenheit. Yn y gaeaf ceir rhywfaint o farrug yn yr ucheldiroedd.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol y dalaith 

 
Taleithiau India
Adelaide

Mae Adelaide yn brifddinas De Awstralia. Mae hi’n dinas mwyaf yn y talaith, gyda phoblogaeth o tua 1.1 miliwn o bobl.

Cafodd Adelaide ei sefydlu ym 1836.

 
Dinasoedd De Awstralia
Brisbane

Prifddinas talaith Queensland yng ngogledd-ddwyrain Awstralia yw Brisbane. Dyma'r ddinas fwyaf yn y dalaith, gyda phoblogaeth o tua 1.8 miliwn o bobl. Cafodd Brisbane ei sefydlu ym 1824.

Chwaraeon 
 'Vulcana Women's Circus', gyda'i bencadlys yn Brisbane, a enwir ar ôl y 'ddynes gref' Gymreig Vulcana.

 
Dinasoedd Queensland
Queensland

Ail dalaith fwyaf Awstralia (o ran ei harwynebedd) yw Queensland, a thrydedd o ran poblogaeth. Brisbane yw prifddinas y dalaith. Lleolir Queensland yng ngogledd-ddwyrain y wlad, ac mae'n ffinio gyda Thiriogaeth y Gogledd i'r gorllewin, De Awstralia i'r de-orllewin a De Cymru Newydd i’r de; i'r dwyrain mae arfordir y Môr Cwrel a'r Cefnfor Tawel. Mae Culfor Torres i'r gogledd a lleolir Papua Gini Newydd llai na 200 cilometr o Queensland.

Cyn dyfodiad y dyn gwyn, roedd yma Frodorion Awstralaidd a wladychodd Awstralia a Tasmania o leiaf 50,000 CP.

Mae arwynebedd Queensland yn 1,852,642 km sg (715,309 milltir sg) a'i boblogaeth yn , gyda'r rhan fwyaf o bobl yn byw yn y de-ddwyrain. Y brifddinas a'r ddinas fwyaf yn y wladwriaeth yw Brisbane, trydedd ddinas fwyaf Awstralia. Yn aml, cyfeirir ato fel "Gwladwriaeth yr Haul" ("Sunshine State"). Yn Queensland ceir 10 allan o 30 o ddinasoedd mwyaf Awstralia a hi yw 3edd  economi fwyaf y wlad. Mae twristiaeth yn y wladwriaeth, yn bennaf oherwydd ei hinsawdd drofannol gynnes, yn ddiwydiant mawr.

Cyfeiriadau

Taleithiau a thiriogaethau Awstralia
De Awstralia

Mae De Awstralia yn dalaith yng Nghymanwlad Awstralia. Adelaide yw prifddinas.

Taleithiau cyfagos yw Victoria a De Cymru Newydd i’r dwyrain, Queensland i'r gogledd-ddwyrain, y Tiriogaeth Gogleddol i'r gogledd, a Gorllewin Awstralia i'r gorllewin.

Cyfeiriadau 

 
Taleithiau a thiriogaethau Awstralia
259

2g - 3g - 4g 
200au 210au 220au 230au 240au - 250au - 260au 270au 280au 290au 300au 
254 255 256 257 258 - 259 - 260 261 262 263 264

Digwyddiadau
 Yr Ymerawdwr Rhufeinig Valerian I yn cael ei gymeryd yn garcharor gan Shapur I, brenin Persia.
 Postumus yn gwrthryfela yn erbyn Gallienus; mae Gâl, Prydain a Sbaen dan ei lywodraeth ef yn ffurfio yr hyn a elwir yn Ymerodraeth Gâl.
Pab Dionysius yn cael ei ethol fel y 25ain pab.

Genedigaethau

Marwolaethau

259
258

2g - 3g - 4g 
200au 210au 220au 230au 240au - 250au - 260au 270au 280au 290au 300au 
253 254 255 256 257 - 258 - 259 260 261 262 263

Digwyddiadau 
Y Gothiaid yn anrheithio Asia Leiaf a Trabzon
Deddf yn yr Ymerodraeth Rufeinig yn gwahardd Cristionogaeth; gorchymynir fod offeiriaid i'w dienyddio.
Merthyrir Pab Sixtus II a Cyprian, esgob Carthago.

Genedigaethau

Marwolaethau 
6 Awst — Pab Sixtus II
14 Medi — Cyprian, esgob Carthago

258
257

2g - 3g - 4g 
200au 210au 220au 230au 240au - 250au - 260au 270au 280au 290au 300au 
252 253 254 255 256 - 257 - 258 259 260 261 262

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Valerian I yn ennill Antioch yn ôl oddi wrth Shapur I, brenin Persia.
Y Gothiaid yn ymrannu i ffurfio'r Ostrogothiaid a'r Visigothiaid.
Aurelian yn gorchfygu'r Gothiaid ar Afon Donaw ac yn dwyn llawer o garcharorion yn ôl i Rufain.
30 Awst — Pab Sixtus II yn olynu Pab Steffan I fel y 24ain pab.
Yr ymerawdwr Valerian yn dechrau erlid Cristionogion; gorchymynir i esgobion ac offeiriaid aberthu yn ôl y defodau paganaidd.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Pab Steffan I

257
256

2g - 3g - 4g 
200au 210au 220au 230au 240au - 250au - 260au 270au 280au 290au 300au 
251 252 253 254 255 - 256 - 257 258 259 260 261

Digwyddiadau 
 Y Gothiaid yn ymosod ar Asia Leiaf; yr Ymerodraeth Rufeinig yn colli ei gafael ar Dacia.
 Y Ffranciaid yn croesi Afon Rhein a'r Alamanni yn cyrraedd Milan.

Genedigaethau 
 Arius, sylfaenydd Ariadaeth

Marwolaethau 

256
Gorllewin Awstralia

Gorllewin Awstralia yw'r dalaith fwyaf ar gyfandir Awstralia. Perth yw prifddinas y dalaith. Y taleithiau cyfagos yw De Awstralia a Tiriogaeth y Gogledd i'r dwyrain.

Cyfeiriadau 

 
Taleithiau a thiriogaethau Awstralia
Llanfair-yng-Nghornwy

Mae Llanfair-yng-Nghornwy () (weithiau Llanfairyngnghornwy) yn bentref bychan a phlwyf eglwysig yng ngogledd-orllewin Ynys Môn. Saif i'r gogledd-orllewin o'r briffordd A5025 rhwng Llanrhyddlad a Cemaes, ar lan Bae Caergybi. Mae'n rhan o gymuned Cylch y Garn.

Hanes a hynafiaethau

Mae'n bosibl bod yr enw "Cornwy" yn dod oddi wrth lwyth Celtaidd y Cornovii. Cofnodir y llwyth yma yng nghanolbarth Lloegr, ond mae awgrym hefyd fod llwyth o'r un enw yn Iwerddon.

Cysegrwyd eglwys y plwyf i'r Santes Fair. Ni wyddys dyddiad sefydlu'r eglwys. Mae'r rhannau hynaf yn dyddio o'r 11g neu'r 12g. Cafodd ei helaethu dwywaith: yn y 15g, pan godwyd siansel, ac yn yr 16g pan ychwanegwyd capel i'r de o'r siansel gyda tri bwa yn eu gwahanu. Mae'r tŵr ym mhen gorllewinol yr eglwys yn dyddio o'r 17g. Mae'n adeilad cofrestredig Graddfa 1.

Ceir sawl heneb yn y plwyf, yn cynnwys meini hirion fel y rhai yn Llwyn Ysgaw a charreg unigol Pen yr Orsedd.

Natur
I'r de o'r pentref ceir bryn 170m Mynydd y Garn. Tua milltir i'r gorllewin, ger y traeth, ceir Llyn y Fydlyn. I gyfeiriad y gogledd ceir Trwyn y Gader (Saesneg: Carmel Head).

Allan yn y môr mae ynysoedd Maen y Bugail ac Ynysoedd y Moelrhoniaid yn perthyn i'r plwyf.

Pobl o Lanfair-yng-Nghornwy
Huw Cornwy (bl. 1545 - 1596), bardd.
R. S. Thomas; bu'r bardd yn byw yno am gyfnod cyn ymddeol.
Syr Kyffin Williams; mae'r arlunydd wedi ei gladdu yn y fynwent.

Cyfeiriadau

Cylch-y-Garn
Pentrefi Ynys Môn
Plwyfi Cymru
Perth, Gorllewin Awstralia

Erthygl am y ddinas yn Awstralia yw hon. Gweler hefyd Perth (gwahaniaethu).

Prifddinas talaith Gorllewin Awstralia yw Perth. Hi yw'r ddinas fwyaf yn y dalaith, gyda phoblogaeth o tua 1.5 miliwn.
Cafodd Perth ei sefydlu ym 1829.

Daearyddiaeth 
Perth yw un o'r dinasoedd mwyaf arwahanedig ac arunig yn y byd - y ddinas agosaf yw Adelaide sydd yn Ne Awstralia ac sydd 2,104 kilomedr (1,307 mill) i ffwrdd. Mae'r ddinas yn agosach i Ddwyrain Timor, Singapôr a Jakarta sydd yn Indonesia nag i Sydney, Melbourne a Brisbane sydd yn yr un wlad.

Cyfathrebau 
Mae Awstralia yn wlad eang iawn ac felly dim ond yn y dinasoedd y gwelir priffyrdd. Mae'r ffordd Kwinana Freeway yn ymestyn o Rockingham yn ne'r ddinas i'r CBD (canol busnes dref) a Kings Park. Mae'r Mitchell Freeway yn parhau o’r ardal yma i faestrefi gogleddol y ddinas lle mae'n dod i ben yn Joondalup. Lleolir Maes Awyr Perth yn agos i faestref o’r enw Welshpool a leolir yn ne ddwyrain y ddinas. Mae yna drenau trydanol modern yn y ddinas sy'n cwrdd mewn gorsaf trenau modern tanddaearol yng nghanol y ddinas. Mae cychod yn mewnforio i'r porthladd enfawr yn Fremantle, sy'n 10 milltir o'r ddinas.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Castell Albany Bell
 Cofadail y Fforwyr
 Eglwys Wesley
 Llyfrgell J S Battye
 Stadiwm Perth
 Tŷ Le Fanu

Mae gan Perth nifer o adeiladau uchel

Enwogion 
 Herb Elliott (g. 1938), athletwr
 Dennis Lillee (g. 1949), chwaraewr criced
 Alexandra Hasluck, awdures

Demograffeg 
Perth yw'r 4ydd dinas yn ôl maint yn y wlad. Poblogaeth y ddinas oedd 1,445,079 yn ôl cyfrifiad 2006. 
Mae cyfran uchel o'r boblogaeth yn dod o dramor. Dengys hyn yn y tabl isod.

Dinaswedd 

Dinasoedd Gorllewin Awstralia
Hobart

Hobart yw prifddinas talaith Tasmania, a'r ddinas ail-hynaf yn Awstralia. Hi yw'r ddinas fwyaf yn y dalaith, gyda phoblogaeth o tua 202,000 o bobl.

Cafodd Hobart ei sefydlu ym 1804.

Dinasoedd Tasmania
Tiriogaeth y Gogledd

Mae Tiriogaeth y Gogledd neu’r Diriogaeth Ogleddol (Saesneg: Northern Territory) yn diriogaeth yng ngogledd Awstralia. Darwin yw prifddinas y diriogaeth. Dwy dref o faint yno yw Alice Springs (yn yr anialwch), a Katherine.

Cyfeiriadau 

Taleithiau a thiriogaethau Awstralia
Darwin, Tiriogaeth y Gogledd

Prifddinas Tiriogaeth y Gogledd, Awstralia, yw Darwin. Hi yw'r ddinas fwyaf yn y diriogaeth, gyda phoblogaeth o tua 111,000 o bobl. Mae’n borthladd ar Fôr Timor. Mae twristiaeth yn bwysig; mae Litchfield, Ceunant Katherine a Kakadu yn atyniadau cyfagos, ac mae Gerddi Botaneg George Brown yn gyrchfan ymwelwyr bwysig, ac mae Parc Genedlaetho Charles Darwin ac Amgueddfa filwrol Darwin yn agos i’r ddinas.

Tywydd
Mae gan Darwin hinsawdd trofannol, ac mae dwy dymor, Gwlyb, rhwng Dachwedd a Ebrill, a Sych, rhwng Mai a Hydref.
Achoswyd difrod mawr gan Gylchwynt ‘Tracy’ ym 1974.

Hanes
Enwyd Darwin ar ôl Charles Darwin ym 1839 yn ystod trydedd môrdaith Y Beagle.
Sefydlwyd Darwin ym 1869 a thyfodd y ddinas yn gyflym ar ôl darganfod Aur yn Pine Creek, tua 200 cilomedr i’r de o Darwin. Daeth y borthladd yn bwysig yn ystod y rhyfel. Crewyd ffordd tarmac i Darwin o’r reilffordd a Adelaide i Alice Springs. Ymosodwyd ar y ddinas 64 o weithiau gan awyrennau Siapaneiaidd yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Erbyn hyn, mae’r reilffordd yn estyn hyd at Darwin.

Cludiant
Mae trên i deithwyr, Y Ghan, yn mynd dwywaith bob wythnos i Adelaide. Prif bwrpas y reilffordd yw cludu nwyddau i’r porthladd.

Mae Maes awyr rhyngwladol Darwin 13 cilomedr o’r ddinas. Mae awyrennau yn mynd i Singapôr, i ynysoedd i’r gogledd, megis Dwyrain Timor, yn ogystal â dinasoedd eraill Awstralia.

Trefnwyd rhwydwaith o wasanaethau bws gan Buslink a Territory Transit 

Mae Sealink NT yn gyfrifol am 2 fferi lleol, i Mandorah ar ochr arall y harbwr, ac i Ynysoedd Tiwi, i’r gogledd o’r ddinas.

Diwylliant
Sefydlwyd Gŵyl Bougainvillea ym 1978, yn ŵyl flodeuol. Newidiwyd yr ŵyl yn ystod y 90au i gynnwys y celfydyddau, a newidiwyd ei henw i Gŵyl Darwin yn 2003, sydd erbyn hyn yn parhau am 18 diwrnod.

Mae Clwb Rheilffordd Darwin yn leoliad pwysig ar gyfer cerddoriaeth. Ac mae Clwb gwerin Top End yn cyfarfod yno'n rheolaidd.

Cyfeiriadau

Dinasoedd Tiriogaeth y Gogledd
Ballarat

Mae Ballarat yn ddinas fawr yn nhalaith Victoria, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 90,000 o bobl.

Eisteddfod Fwyaf Ewroasia
Cynhelir eisteddfod flynyddol yno ers 1891: y Royal South Street Eisteddfod, sef The Grand National Eisteddfod of Australasia. Fe'i cychwynnwyd yn wreiddiol fel cystadleuaeth ddadlau, gan eu hymestyn yn flynyddol i siarad cyhoeddus, actio, cerddoriaeth a dawns. Dywed gwefan yr eisteddfod mai dyma'r gystadleuaeth hiraf i'w rhedeg yn ddi-dor drwy Awstralia gyfan.

Ers 1965 cynhaliwyd yr eisteddfod yn Theatr Ei Mawrhydi yn Ballarat; hwn yw theatr hynaf Awstralia sy'n dal i'w gynnal. Mae'n derbyn nawdd gan Lywodraeth Awstralia.

Ymhlith y cyn-enillwyr y mae:
James Scullin
Alfred Deakin
Mary Grant Bruce
Amy Castles
Joan Kirner
Denise Drysdale
David Atkins
Kiri Te Kanawa

Aur
Darganfuwyd aur yn yr ardal rhwng Ballarat a Bendigo, yng nghanolbarth Victoria ym 1851.

Dolen allanol
Gwefan swyddogol yr eisteddfod

Cyfeiriadau

Dinasoedd Victoria