alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Gemau Olympaidd Modern

Digwyddiad cystadleuol aml-chwaraeon yw'r Gemau Olympaidd Modern. Cânt eu rhannu yn emau Haf a gemau Gaeaf, a chânt eu cynnal pob pedair mlynedd (sef cyfnod yr Olympiad). Cynhaliwyd y gemau cyntaf yn 1896 yn Athen, Gwlad Groeg. Cynhaliwyd hwy yr un flwyddyn hyd 1992, ond ers hynny maent yn cael eu cynnal dyflwydd ar wahân.

Recorwyd y Gemau Olympaidd gwreiddiol (Groegaidd: Ολυμπιακοί Αγώνες; Olympiakoi Agones) yn 776 CC am y tro cyntaf, yn Olympia, Groeg, a dathlwyd hwy hyd 393. Dangoswyd diddordeb mewn adfywio'r gemau am y tro cyntaf gan y golygydd papur newydd a'r bardd Panagiotis Soutsos yn ei bennill "Dialogue of the Dead" yn 1833. Fe noddodd Evangelos Zappas y cynhaliwyd y Gemau Olympaidd Modern rhyngwladol cyntaf yn 1859. Fe ariannodd hefyd adnewyddiad y Panathinaiko Stadium ar gyfer cynnal y gemau yno yn 1870 ac 1875. Nodwyd hyn mewn cyhoeddiadau a phapurau newydd ar draws y byd, gan gynnyws y London Review, a ddywedodd "the Olympian Games, discontinued for centuries, have recently been revived! Here is strange news indeed ... the classical games of antiquity were revived near Athens".

Sefydlwyd Pwyllgor Rhyngwladol Olympaidd (PRhO) yn 1894, ar symbyliad y bonheddwr Ffrengig, Pierre Frédy, Baron de Coubertin. Y gemau cyntaf i gael eu trefnu gan y PRhO oedd Gemau Olympaidd 1896, yn Athen, Groeg. Cynyddodd cyfranogaeth y Gemau Olympaidd i gynnwys athletwyr o bron pob gwlad ar draws y byd, oddigerth i Gymu a'r Alban! Gyda gwelliant yng nghyfathrebu lloerenol a darllediadau byd-eang ar y teledu, mae'r gemau'n ennill cefnogaeth yn gyson. Y gemau diweddaraf oedd 2004 yn Athen, a'r gemau gaeafol diweddaraf oedd Gemau Olympaidd y Gaeaf, 2006 yn Torino. Cynhaliwyd Gemau Olympaidd yr Haf 2008 yn Beijing. bydd 302 o gystadleuau mewn 28 o chwaraeon Olympaidd. Mae Gemau Olympaidd y Gaeaf yn cynnwys 84 cystadleuaeth mewn 7 o chwaraeon Olympiadd ers 2006.

Y 5 Cylch

Baron de Coubertin a luniodd y 5 Cylch yn symbol o'r gemau. Mae'r 5 cylch yn cyrychioli prif gyfandiroedd y byd sef Asia, Ewrop, Affrica, Amerig ac Oceania.

Cystadlu'n Deg

Ar ddechrau pob gemau Olympaidd bydd y cystadleuwyr yn cymryd llw i gystadlu'n deg ac i gadw at yr holl reolau. Mae un cystadleuydd o'r wlad lle mae'r gemau yn darllen y llw ar ran gweddill y cystadleuwyr. Gŵr o'r enw Baron de Coubertin, sef sylfaenydd y gemau modern, ysgrifennodd y llw a ddefnyddiwyd am y tro cyntaf yn 1920.

Amaturiaeth
Datblygodd y syniad o amaturiaeth yn y 19g yn Lloegr fel ffordd o atal y dosbarth gweithiol rhag cystadlu yn erbyn y byddigion. Gallai'r byddigion gymryd rhan mewn chwaraeon heb boeni am ennill bywoliaeth. Nid felly y werin. Byddent yn treulio amser yn ymarfer ac yn dod yn broffesiynol pe baent yn derbyn arian am berfformio. Dros y blynyddoedd newidiwyd y diffiniad o 'amaturiaeth'.

Cyfeiriadau

Cystadlaethau chwaraeon
 
Sefydliadau 1896
Sefydliadau rhyngwladol
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1912

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1912  yn Wrecsam, Sir Ddinbych (Bwrdeistref Sirol Wrecsam bellach).

Enillydd ar yr "Ystori yn disgrifio Bywyd Cymreig i blant ysgol rhwng 12 a 14 oed" oedd Moelona am y stori Teulu Bach Nantoer, a ddaeth yn boblogaidd iawn trwy Gymru wedyn.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Wrecsam

Wrecsam 1912
1912, Wrecsam
Wrecsam
Hanes Wrecsam
1912
Gerallt Gymro (pryddest)

Pryddest gan T. H. Parry-Williams yw Gerallt Gymro, cerdd a enillodd iddo goron Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1912.

Cyfeiriadau

Cerddi Cymraeg
Gerallt Gymro
Llên Cymru yn yr 20fed ganrif
T.H. Parry-Williams
Androw Bennett

Awdur a chyfreithiwr yw Androw Bennett (ganwyd 19 Mai 1946). Fe'i ganwyd yn Ysbyty Stryd y Priordy, Caerfyrddin er mai yn Llangennech, ger Llanelli oedd cartre'i deulu.

Gyrfa
Cyhoeddodd y nofel Dirmyg Cyfforddus ym 1994. Cydweithiodd ar ddyddiaduron gyda'r cricedwr, Robert Croft (1994) a chapten tim rygbi Cymru, Jonathan Humphreys (1995). Yn 2002, cyhoeddodd gyfrol Saesneg Welsh Rugby Heroes am arwyr rygbi Cymru dros ail hanner yr 20g.

Mae wedi cyfrannu erthyglau i'r wythnosolyn Y Cymro ers 1994 ac, o bryd i'w gilydd, i gylchgrawn Barn. Ers 2005, ef yw prif sylwebydd rygbi Y Cymro ac mae'n cyfrannu erthyglau ar gampau eraill hefyd a bu'n sylwebu ar rygbi'n achlysurol i Radio Ceredigion yn ogystal.

Cyfeiriadau

Cyfreithwyr Cymreig
Genedigaethau 1946
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Newyddiadurwyr Cymreig
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Pobl addysgwyd yng Ngholeg Llanymddyfri
Llanbadarn Fawr

Am y gymuned ym Mhowys, gweler Llanbadarn Fawr, Powys.

Pentref ar gyrion tref Aberystwyth yw Llanbadarn Fawr.

Mae'r eglwys, sydd wedi ei chysegru i Sant Padarn, yn un nodedig. Roedd y clas yma yn ystod y Canol Oesoedd cynnar yn enwog am ei ddysg dan Sulien (c. 1010 - 1091) a'i fab Rhygyfarch ap Sulien. Roedd y clas yn parhau mewn bodolaeth pan ymwelodd Gerallt Gymro a Llanbadarn ar ei daith trwy Gymru yn 1188, er ei fod yn dirywio erbyn hynny. Ail-adeiladwyd yr eglwys yn 1257 yn dilyn tân, ac mae cryn dipyn o ail-adeiladu wedi bod wedyn. Bu Dafydd ap Gwilym yn byw yn y pentref ac mae yna gerdd amdano'i hun yn eglwys Llanbadarn, yn canolbwyntio ar y merched yn y gynulleidfa yn hytrach na'r gwasanaeth. Gwelodd y pentref ddatblygu mawr yn ystod y 90au, gyda archfarchnad Safeway (nawr Morrisons) a siopau eraill yn cael ei hadeiladu ar dir fferm Parc yr Afon.

Un rhan bychan o Lanbadarn Fawr yw Pwllhobi sef y llecyn o gwmpas y garej a argraffdy Cambrian Printers.

Mae gan Goleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth  gampws yma, yn cynnwys yr adran gwyddor gwybodaeth (Coleg Llyfrgellwyr Cymru gynt) a'r Sefydliad Astudiaethau Gwledig (Coleg Amaethyddiaeth Cymru gynt). Mae dwy dafarn yn y pentref, y Llew Du a'r Gogerddan Arms. Yma hefyd y lleolir caeau chwaraeon Prifysgol Aberystwyth (Prifysgol Cymru, Aberystwyth tan 2007) ar gaeau Blaendolau.

Mae Llanbadarn Fawr hefyd yn gweithredu fel cyngor cymuned o'r un enw, sydd arwahân i Gyngor Tref Aberystwyth.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cludiant Cyhoeddus

Yn ystod tymhorau'r gwanwyn, hydref a haf, darperir gwasanaethau trênau gan Reilffordd Dyffryn Rheidol i Bontarfynach, Capel Bangor a Aberystwyth. Gellir gofyn i stopio'r trên yn y pentref, on nid yw hyn yn digwydd yn aml. Mae'r rheilffordd hon yn gorwedd ger y rheilffordd o Aberystwyth i Fachynlleth ac Amwythig.

Mae llawer o wasanaethau bysus yn Llanbadarn Fawr gan gynnwys 501 o Aberystwyth i Barc y Llyn sydd yn dod bob ugain munud.

Eglwys Sant Padarn
Mae eglwys Sant Padarn yn dyddio i'r 13g gyda'r gangell o'r 15g. Fe'i hadnewyddwyd yn 1868-84 gan J.P. Seddon.

Capel Soar
Lleolir Capel Soar enwad Yr Annibynwyr ar Riw Briallu sy'n arwain allan o'r pentref i'r gogledd am Benrhyn-coch a Chommins Coch.

Dwy Groes Geltaidd
Ceir dwy Groes Geltaidd mewn amgueddfa fechan a gynlluniwyd gan Peter Lord - a symudwyd yma o du allan yr eglwys yn 1916.

Chwaraeon
Cynrychiolir y pentref gan glwb pêl-droed Padarn United sydd â thîm cyntaf a thîm wrth gefn ac yn cystadlu yng Nghynghrair Aberystwyth, cynghrair lleol gogledd Ceredigion a gogledd o'r Afon Dyfi. Mae'r clwb yn chwarae ar gae pwrpasol ar feysydd Blaendolau. Defnyddir Tafarn y Gogerddan Arms fel eu tŷ clwb.

Dolen allanol
 Gwefan Eglwys Sant Padarn

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Oriel

Cyfeiriadau

Aberystwyth
Cymunedau Ceredigion
 
Pentrefi Ceredigion
Andrew Lloyd Webber

Mae Andrew Lloyd Webber, Baron Lloyd-Webber (ganwyd 22 Mawrth 1948) yn gyfansoddwr cerddorol Seisnig hynod o lwyddiannus.

Yn arbenigwr ym maes y sioeau cerdd, mae Lloyd Webber wedi cyfansoddi 16 o sioeau, 2 sgôr ffilm a requiem mass yn Lladin ymysg gweithiau eraill. Yn ogystal, mae'r cyfansoddwr o Dde Kensington, wedi casglu rhestr faith o wobrau ac anrhydeddau ym myd ffilm a theatr gan gynnwys saith Gwobr Tony, tair Gwobr Grammy, Oscar, Emmy Rhyngwladol, chwech Gwobr Olivier a Gwobr Golden Globe. Mae ei ganeuon enwocaf wedi'u canu a'u recordio gan filoedd o artistiaid ar draws y byd. Ers dod yn berchennog ar y Palace Theatre yn Llundain yn 1983 mae Lloyd Webber wedi prynu wyth o theatrau Llundain, gan gynnwys y London Palladium.

Ymysg ei ganeuon enwocaf mae I Don't Know How to Love Him (Jesus Christ Superstar), Memory (Cats), Don't Cry for Me Argentina (Evita), Any Dream Will Do (Joseph and the Amazing Technicolour Dreamcoat) Music of the Night (Phantom of the Opera) a Love Changes Everything (Aspects of Love).

Bywyd personol
Ar y 25 Hydref, 2009 cyhoeddwyd ei fod yn dioddef o ganser y brostad ond fod yr afiechyd yn ei gyfnod cynnar.

Sioeau Cerdd 
The Likes of Us (1965) (Tim Rice)
Joseph and the Amazing Technicolor Dreamcoat (1968) (Tim Rice)
Jesus Christ Superstar (1971) (Tim Rice)
Jeeves (1975) / ailenwyd yn By Jeeves (1996) (Alan Ayckbourn)
Evita (1976) (Tim Rice) - seiliedig ar fywyd Eva Peron
Cats (1981) (o gerddi T. S. Eliot 1939)
Tell Me On a Sunday (1979) / ailenwyd yn Song and Dance (1982) (Don Black)
Starlight Express (1984) (Richard Stilgoe)
The Phantom of the Opera (1986) (Richard Stilgoe/Charles Hart)
Aspects of Love (1989) (Don Black/Charles Hart)
Sunset Boulevard (1993) (Don Black/Christopher Hampton)
Whistle Down the Wind (1996) (Jim Steinman)
Metal Philharmonic (1997) (yn arbennig ar gyfer gwyl gerddorol Lloyd Webber)
The Beautiful Game (2000) (Ben Elton)
The Woman in White (2004) (David Zippel)

Rhoddir awdur geiriau'r sioeau mewn cromfachau.

Mae amryw o sioeau Lloyd Webber wedi'u cyfieithu i'r Gymraeg gan gynnwys Ioseff a'r Gôt Freuddwyd Decni-Liw Ryfeddol a Iesu Grist Siwpyrstar.

Cyfeiriadau

Lloyd Webber, Andrew
Cyn-fyfyrwyr Coleg Magdalen, Rhydychen
Lloyd Webber, Andrew
Pibydd du

Mae'r Pibydd du (Calidris maritima) yn aelod o deulu'r rhydyddion.

Mae'r Pibydd du yn nythu yng ngogledd Ewrop a gogledd Canada. Yn y gaeaf maent yn symud tua'r de, gyda'r adar sy'n nythu yn Ewrop yn mynd cyn belled a Portiwgal. Adeiledir y nyth ar lawr, ac mae'n dodwy 3-4 wy. Y ceiliog sy'n gwneud y rhan fwyaf o'r gwaith gori ac edrych ar ôl y cywion.

Gellir adnabod y Pibydd du oherwydd ei fod yn dywyllach ar y cefn na'r rhan fwyaf o'r rhydyddion eraill, gyda bol gwyn a choesau melyn a bôn melyn i'r pig. Yn y gaeaf mae yn bwydo ar hyd glannau'r môr, ond mewn ardaloedd creigiog yn hytrach na lle mae tywod neu fwd.

Mae'r Pibydd Du yn aderyn gweddol gyffredin ar draethau creigiog yng Nghymru yn ystod y gaeaf.

Rhydwyr
Dydd Llun

Mae dydd Llun yn ddiwrnod o'r wythnos. Mewn rhannau o'r byd, dyma ddiwrnod cyntaf yr wythnos, tra bod eraill yn ei ystyried yn ail ddiwrnod yr wythnos. Cafodd ei enwi gan y Rhufeiniaid ar ôl y lleuad (luna yn Lladin; dies Lunae).

Gwyliau 
 Dydd Llun y Blodau, y Llun cyntaf ar ôl Sul y Pasg
 Dydd Llun Mabon, diwrnod o orffwys i lowyr De Cymru ar Llun cynta'r mis
 Dydd Llun y Sulgwyn, y Llun cyntaf ar ôl Sulgwyn
 Dydd Llun y Drindod

Llun
Dydd Mawrth

Un o ddyddiau'r wythnos yw Dydd Mawrth sy'n dilyn Dydd Llun ac yn rhagflaeni Dydd Mercher. Mae gwahanol rannau o'r byd yn ei ystyried yn ail neu drydydd ddiwrnod yr wythnos. Cafodd ei enwi ar ôl Mawrth, duw rhyfel y Rhufeiniaid.

Gwyliau 
 Dydd Mawrth Pasg
 Dydd Mawrth y Sulgwyn
 Dydd Mawrth y Drindod
 Dydd Mawrth Ynyd ("Dydd Mawrth Crempog")

Mawrth
Dydd Mercher

Mae dydd Mercher yn ddiwrnod o'r wythnos. Mae gwahanol rannau o'r byd yn ei ystyried yn drydydd neu bedwerydd diwrnod yr wythnos. Cafodd ei enwi ar ôl Mercher, sef un o dduwiau'r Rhufeiniaid.

Gwyliau 
 Mercher y Brad
 Mercher y Lludw, diwrnod cyntaf Tymor y Grawys

Mercher
Dydd Iau

Mae dydd Iau yn ddiwrnod o'r wythnos. Yn y mwyafrif o wledydd gorllewinol, ystyrir dydd Iau fel y pedwerydd diwrnod ar y calendr Iddewig-Gristnogol a chymer le rhwng dydd Mercher a dydd Gwener. Mewn gwledydd lle defnyddir y traddodiad Sul-cyntaf, caiff ei ystyried fel pumed diwrnod yr wythnos. Cafodd ei enwi ar ôl Iau, prif dduw y Rhufeiniaid.

Gwyliau 
 Dydd Iau Cablyd, y dydd cyn Dydd Gwener y Groglith
 Dydd Iau Dyrchafael

Iau
Dydd Gwener

Mae dydd Gwener yn ddiwrnod o'r wythnos. Mae gwahanol rannau o'r byd yn ei ystyried yn bumed neu chweched diwrnod yr wythnos. Cafodd ei enwi ar ôl Gwener, duwies cariad y Rhufeiniaid. Mae hen ffurfiau Cymraeg Canol yn cynnwys 'Gwenerddydd' a 'Gwenergwaith'.

Gwyliau 
 Dydd Gwener y Groglith (hefyd 'Dydd Gwener Croglith')

Gwener
Dydd Sadwrn

Mae dydd Sadwrn yn ddiwrnod o'r wythnos. Mae gwahanol rannau o'r byd yn ei ystyried yn chweched neu'n seithfed diwrnod yr wythnos. Cafodd ei enwi ar ôl Sadwrn, un o dduwiau'r Rhufeiniaid. Mae Iddewaeth yn clustnodi'r Sadwrn yn ddydd sanctaidd oherwydd dyna'r diwrnod (yn ôl eu crefydd) yr ymlaciodd Duw ar ôl creu'r bydysawd.

Termau'r chwarelwyr a'r glowyr 
 'Sadwrn bownti' - telid bonws am glirio rwbel yn y chwareli (Gogledd)
 'Sadwrn cyfrif' - telid cyflog pythefnos neu fis ar y Sadwrn (De a Gogledd)
 'Sadwrn cyfrif mawr' - cyffelyb i'r uchod (Gogledd)
 'Sadwrn du' - y Sadwrn ar ôl y Sadwrn cyfri, pan na cheid cyflog (Morgannwg, Gogledd-ddwyrain)
 'Sadwrn pae' ('Sadwrn tâl') = Sadwrn cyfrif
 'Sadwrn syb' ('Sadwrn sist') - Sadyrnau y telid benthyciad i aros pryd tan y Sadwrn cyfrif nesaf (Gogledd)

Ffynhonnell: Geiriadur Prifysgol Cymru, tud. 3156

Sadwrn
Dydd Sul

Mae Dydd Sul (hefyd y Sul) yn ddiwrnod o'r wythnos. Mae rhannau o'r byd yn ei ystyried yn ddiwrnod olaf yr wythnos, tra bod eraill yn ei roi yn gyntaf. Cafodd ei enwi ar ôl yr Haul (Lladin "(dies) Sōlis". Mae Cristnogaeth yn clustnodi'r Sul yn ddydd sanctaidd.

Gwyliau 
Yng nghalendr Cristnogol, mae nifer o Suliau yn ystod y flwyddyn sy'n wyliau arbennig, gan gynnwys:

 Sul y Dyfodiad, diwrnod cyntaf y flwyddyn litwrgaidd, a Sul cyntaf Adfent 
 Sul yr Ynyd, Sul olaf cyn y Grawys
 Sul y Mamau, neu "Sul y Fam" neu "Sul y Meibion", pedwerydd Sul y Grawys, tair wythnos cyn Sul y Pasg
 Syl y Dioddefaint, neu Sul y Gwreichion, neu "Sul y Grwrychon", pumed Sul y Grawys, dwy wythnos cyn Sul y Pasg
 Sul y Blodau, Sul cyn Sul y Pasg
 Sul y Pasg, gŵyl bwysicaf y flwyddyn Gristnogol
 Sul y Pasg Bychan, Sul ar ôl Sul y Pasg
 Sul y Llawenydd, y trydydd Sul ar ôl Sul y Pasg
 Sul y Gweddïau, neu "Sul yr Erfyniad", y pumed Sul ar ôl Sul y Pasg
 Sulgwyn, yr wythfed Sul ar ôl Sul y Pasg
 Sul y Drindod, Sul ar ôl Sulgwyn

 Sul y Creiriau, y trydydd Sul ar ôl Gŵyl Ifan (24 Mehefin)

Nid yw'r canlynol yn rhan o'r flwyddyn eglwysig draddodiadol, ond fe'u dathlir yn gyffredin:
 Sul Addysg, yr ail Sul ym mis Medi
 Sul y Cofio, yr ail Sul ym mis Tachwedd
 Sul y Tadau, y trydydd Sul ym mis Mehefin

Gweler hefyd 
 Dydd yr Arglwydd
 Ysgol Sul

Ffynonellau 

 
Sul
Merlyn Rees

Gwleidydd Prydeinig oedd Merlyn Rees (18 Rhagfyr 1920 – 5 Ionawr 2006).

Cafodd ei eni yng Nghilfynydd, Pontypridd Ne Cymru.  Yn 1963 daeth yn aelod seneddol Llafur dros Leeds South. Bu'n Ysgrifennydd Gwladol Gogledd Iwerddon rhwng Mawrth 1974 a Medi 1976, pryd y daeth yn Ysgrifennydd Cartref. Ef fu yn gyfrifol am ddod ag Internment i ben yn Rhagfyr 1975.

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1920
Marwolaethau 2006
Ysgrifenyddion Cartref
Ysgrifenyddion Gwladol Gogledd Iwerddon
Pedryn drycin

Mae'r Pedryn Drycin (Hydrobates pelagicus) yn aelod o deulu'r Hydrobatidae, y pedrynnod. Y rhwogaeth yma yw'r unig aelod o'r genus Hydrobates.

Mae'n nythu ar ynysoedd yn y rhan gogleddol o Fôr Iwerydd ac ychydig yn rhan orllewinol Môr y Canoldir, fel rheol gannodd neu filoedd o adar gyda'i gilydd. Ar Ynysoedd Faroe y ceir y nifer mwyaf, gyda'r nythfa fwyaf ar ynys Nólsoy. Mae hefyd nifer fawr yn nythu o gwmpas gorllewin Iwerddon a gogledd-orllewin Yr Alban. Mae'n nythu mewn tyllau yn y ddaear neu agen mewn craig, ac yn dodwy un ŵy yn unig.

Dim ond yn y nos y mae'n dod at y nyth, er mwyn osgoi gwylanod ac adar ysglyfaethus. Mae'n aderyn bychan, tebyg o ran maint i Wennol y Bondo ac yn eithaf tebyg o ran ymddangosiad hefyd, gyda plu du a darn mawr gwyn uwchben y gynffon. Mae yn 15–16 cm o hyd a 38–42 cm ar draws yr adenydd. Ei brif fwyd yw plancton sy'n cael ei bigo oddi ar wyneb y môr.

Caiff yr enw "Pedryn" ar ôl Sant Pedr, gan ei fod yn edrych fel petai yn cerdded ar y môr. Gall y rhan arall o'r enw, "drycin", gyfeirio at y ffaith mai dim ond mewn tywydd garw y mae i'w weld o'r tir fel rheol, neu gall gyfeirio at ofergoel ymysg llongwyr fod yr aderyn yn medru achosi stormydd.

Mae yn nythu ar nifer o ynysoedd o gwmpas arfordir Cymru. Ar Ynys Sgogwm y mae'r nifer mwyaf, tua 3,000 - 4,000 o barau.

Adar
Hwyaden lygad-aur

{{Blwch tacson
| enw = Hwyaden lygad-aur
| delwedd = Bucephala clangula.jpg
| maint_delwedd = 200px
| neges_delwedd = Ceiliog
| statws = LC
| system_statws = iucn3.1 
| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Anseriformes
| familia = Anatidae
| genus = Bucephala
| species = B. clangula
| enw_deuenwol = Bucephala clangula
| awdurdod_deuenwol = (Linnaeus, 1758)
}}

Mae'r Hwyaden lygad-aur' (Bucephala clangula) yn hwyaden fechan o'r genws Bucephala''.

Caiff yr enw o'r llygad, sy'n liw melyn tarawiadol yn yr oedolion. Mae gan y ceiliogod ben du gyda gwawr wyrdd arno a darn gwyn bron yn grwn islaw y llygad. Mae'r cefn yn ddu a'r gwddf a'r bol yn wyn. Brown yw lliw pen yr iâr gyda'r corff yn llwyd.

Mae'n nythu yn rhannau gogleddol Ewrop, Asia a Gogledd America lle bynnag mae afonydd neu lynnoedd a fforestydd o'u cwmpas, gan ddefnyddio tyllau mewn coed ar gyfer y nyth. Defnyddir blychau nythu os bydd rhai ar gael, ac mae darparu'r rhain wedi arwain at gynnydd yn y boblogaeth, er enghraifft yn Yr Alban. Yn y gaeaf mae'n symud tua'r de a'r gorllewin ac yn gaeafu ar lynnoedd neu weithiau mewn mannau cysgodol ar yr arfordir. Maent yn plymio i ddal eu bwyd, sef pysgod bychain neu greaduriaid bychain eraill y gallant eu dal dan y dŵr.

Nid oes prawf fod yr Hwyaden lygad-aur wedi nythu yng Nghymru, er fod hynny yn bosibilrwydd yn y blynyddoedd diwethaf. Mae'n aderyn gweddol gyffredin yn y gaeaf.

Hwyaid
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1915

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1915 ym Mangor, Sir Gaernarfon (Gwynedd bellach).

Bu Dic Tryfan yn fuddugol am gasgliad o storïau byrion Tair Stori Fer.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod ym Mangor

Bangor
Bangor 1915
1915, Bangor
Bangor
Hanes Gwynedd
1915
Trochydd mawr

Mae'r Trochydd Mawr (Gavia immer) yn un o aelodau mwyaf teulu'r Trochwyr, tua 73–88 cm o hyd a 122–148 cm ar draws yr adenydd ac yn pwyso rhwng 2.7 a 6.3 kg .

Mae'n nythu ar draws Canada a rhannau gogleddol yr Unol Daleithiau ac yng Ngwlad yr Iâ. Mae'n nythu yn agos i ddŵr, ar lynnoedd fel rheol ac yn dodwy dau wy. Yn y gaeaf mae'n symud tua'r de ac mae'n weddol gyffredin ar y môr ger glannau gogledd-orllewin Ewrop.

Yn y tymor nythu mae'n aderyn hawdd ei adnabod, gyda pen du, bol gwyn a marciau du a gwyn ar y cefn. Yn y gaeaf mae llai o ddu a mwy o wyn ar y pen a'r gwddf. Pysgod yw ei brif fwyd, ac maent yn cael eu dal trwy blymio i'r dŵr, weithiau hyd at ddyfnder o 200 troedfedd. Yn y tymor nythu mae gan yr aderyn yma alwad nodweddiadol iawn.

Mae'r aderyn yma yn weddol gyffredin o gwmpas glannau môr Cymru yn y gaeaf. Y lle gorau i'w gweld yw o gwmpas Aberdesach lle gellir gweld hyd at 30 ohonynt ambell dro.

Aelodau eraill y teulu

Trochyddion
Gaviidae
Trinidad a Thobago

Gwlad yn India'r Gorllewin yn y Caribî, 11 km (7 milltir) oddi ar arfordir Feneswela yw Gweriniaeth Trinidad a Thobago. Mae'n cynnwys dwy brif ynys: Trinidad (4769 km², tua 1.2 miliwn o bobl) a Tobago (300 km², mwy na 54,000 o bobl). Mae'r economi yn seiliedig ar betrolewm a nwy naturiol.

Chwaraeon 
Criced yw camp genedlaethol Trinidad a Thobago ond mae pêl-droed wedi dod yn boblogaidd hefyd.  Aeth tîm pêl-droed cenedlaethol Trinidad a Thobago drwyddo i chwarae yng Nghwpan y Byd 2006.

Pobl nodedig
Mary-Anne Roberts o'r ddeuawd Bragod

Antilles Leiaf
Gwledydd y Caribî
Simbabwe

Gwlad yn Affrica Ddeheuol yw Gweriniaeth Simbabwe neu Simbabwe (hefyd Zimbabwe). Lleolir y wlad rhwng afonydd Zambezi a Limpopo. Mae'n ffinio â De Affrica i'r de, â Botswana i'r gorllewin, â Sambia i'r gogledd ac â Mosambic i'r dwyrain ac nid oes ganddi fynediad i'r môr. Harare yw prifddinas y wlad. Cyn annibyniaeth roedd Simbabwe (Rhodesia) yn wladfa Brydeinig.

Hanes 

Roedd Simbabwe yn ganolfan i ymerodraeth frodorol yn ne Affrica a'i phrifddinas yn Simbabwe Fawr. Mashona oedd y trigolion. Cawsant eu gorchfygu gan y Matabele. Cipiwyd tir y Matabele a'r Mashona gan yr anturiaethwr imperialaidd o Sais Cecil Rhodes a'r Cwmni Prydeinig De Affrica yn 1895 a chafodd ei henwi'n Rhodesia ar ei ôl.

Datganodd Ian Smith, prif weinidog gwyn y wlad, annibyniaeth unochrog (UDI) oddi ar Brydain yn 1965 a datganwyd gweriniaeth yno yn 1970.

Ar ôl rhyfel herwfilwrol hir daeth Robert Mugabe, arweinydd ZANU (PF), yn arlywydd y wlad (gweler isod), yn 1980.

Daearyddiaeth 

Mae'r rhan fwyaf o'r wlad yn gorwedd ar wastatir uchel, dros 3,300' (1000m) i fyny ar gyfartaledd. Mae llawer o'r tir yn safana.

Gwleidyddiaeth

Rhaniadau gweinyddol 
Rhennir Simbabwe yn wyth talaith a dwy ddinas â statws taleithiol. Is-rennir y taleithiau hynny yn 59 ardal a 1,200 ardal ddinesig.

Mae'r taleithiau'n cynnwys:
 Bulawayo (dinas)
 Harare (dinas)
 Manicaland
 Canolbarth Mashonaland
 Dwyrain Mashonaland
 Gorllewin Mashonaland
 Masvingo
 Gogledd Matabeleland
 De Matabeleland
 Y Canolbarth

Ardaloedd: gweler Ardaloedd Simbabwe

Ardaloedd dinesig: gweler Ardaloedd dinesig Simbabwe

Economi

Demograffeg 

Mae mwyafrif helaeth y bologaeth yn bobl Bantŵ. Ceir yn ogystal lleiafrif o bobl o dras Ewropeaidd ac Asiaidd, ond mae eu nifer wedi gostwng yn sylweddol mewn canlyniad i'r sefyllfa gwleidyddol diweddar.

Yn ôl cyfansoddiad 2013, mae gan Simbabwe 16 iaith swyddogol: Saesneg, iaith arwyddion a 14 iaith Affricanaidd; y pwysicaf ohonynt yw Ndebele a Shona.

Gweler hefyd
 Diwygio tir yn Simbabwe
Sansgrit

Iaith glasurol India yw y Sansgrit. Defnyddir y Sansgrit fel iaith litwrgïaidd yn Hindŵaeth, Bwdhaeth a Jainiaeth. Mae hi'n rhan o'r deulu ieithyddol Indo-Ewropeaidd, ac felly yn perthyn i nifer o ieithoedd eraill, megis y Gymraeg. Llenyddiaeth Sansgrit yw un o'r rhai hynaf yn y byd. Mae yna dri amrywiad hysbys, sef y Fedeg (neu Sansgrit Fedig), y Sansgrit Clasurol a'r Sansgrit Arwrol.

 
Ieithoedd India
Ieithoedd Indo-Ewropeaidd
Tamileg

Siaredir Tamileg yn ne-ddwyrain India (yn arbennig yn nhalaith Tamil Nadu) ac yng ngogledd Sri Lanca. Mae'n perthyn i'r ieithoedd Drafidaidd ynghyd â Malaialam, Telwgw a Chanareg.

 
Ieithoedd India
Ieithoedd Sri Lanca
Ieithoedd Drafidaidd
Nigel Walker

Chwaraewr rygbi ac athletwr o Gymro yw Nigel Walker (ganwyd 15 Mehefin 1963). Yng Ngemau Oplympaidd Los Angeles yn 1984 cyrhaeddodd y rownd gyn-derfynol yn y ras glwydi 110 metr. Pan yn 18 oed rhoddodd y gorau i chwarae rygbi am na chafodd ei ddewis i chwarae dros dîm ieuenctid Cymru, oherwydd lliw ei groen fel y tybiai rhai. Ar ôl gorffen ei yrfa fel athletwr aeth yn ôl i chwarae rygbi. Chwaraeodd dros Gymru 17 gwaith gan sgorio 12 cais.

Apwyntiwyd ef yn bennaeth chwaraeon BBC Cymru yn 2001.

Chwaraewyr rygbi'r undeb Cymreig
Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Athletwyr Cymreig
Genedigaethau 1963
Cymry Du
Brân dyddyn

Mae'r Frân dyddyn (Corvus corone) yn aelod o deulu'r brain. Mae un is-rywogaeth, C. c. corone yn nythu yng ngorllewin a chanol Ewrop ac is-rywogaeth arall, C. c. orientalis, yn nythu yn nwyrain Asia.

Gall fod yn anodd gwahaniaethu rheng y frân dyddyn ac aelodau eraill o deulu'r brain sydd hefyd yn ddu i gyd. Mae'n aderyn tipyn llai na'r Gigfran, 48 – 52 cm o hyd,ac mae pig y frân dyddyn yn deneuach na phig y Gigfran. Mae'r Ydfran yn fwy tebyg i'r frân dyddyn o ran maint, ond gellir gwahaniaethu'r oedolion gan fod darn moel heb blu arno o gwmpas y ffroenau yn yr Ydfran, tra mae'r plu yn dod yr holl ffordd at y pig yn y frân dyddyn. Yr adar ieuanc yw'r anoddaf i'w gwahaniaethu, gan fod pig Ydfran ieuanc yr un fath â'r frân dyddyn; y gwahaniaeth mwyaf defnyddiol yw fod gan yr Ydfran fwy o "dalcen". Mae'r Ydfran fel rheol yn fwy parod i ffurfio heidiau na'r Frân Dyddyn.

Mae'r frân dyddyn yn bwyta bron unrhyw beth sydd ar gael, yn cynnwys anifeiliaid wedi marw ac wyau adar eraill. Adeiledir y nyth mewn coed neu ambell dro ar glogwyni, gan ddodwy 4 - 5 wy.

Corvidae
Jon Owen Jones

Roedd Jon Owen Jones (ganwyd 19 Ebrill, 1954) yn aelod seneddol y Blaid Lafur a'r Blaid Gyd-weithredol dros etholaeth Canol Caerdydd rhwng 1997 a Mai 2005. Roedd hi'n sedd ymylol ac fe gollodd y sedd i'r Democratiaid Rhyddfrydol yn Etholiad Cyffredinol 2005.

Ganwyd Jon Owen Jones yn y Rhondda, cyn ymgartrefu yng Nghwm Cynon. Mynychodd Ysgol Gyfun Rhydfelen. Cyn dod yn aelod seneddol roedd yn athro. Fe fu hefyd yn aelod o'r Comisiwn Coedwigaeth.

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1954
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Garth Olwg
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Heinrich Harrer

Mynyddwr, fforiwr ac awdur oedd Heinrich Harrer (6 Gorffennaf 1912 – 7 Ionawr 2006). Yn enedigol o Awstria, mae'n enwog am fod yn un o'r pedwar dringwr a ddringodd wyneb gogleddol yr Eiger am y tro cyntaf. Roedd yn dringo yn yr Himalaya pan ddechreuodd yr Ail Ryfel Byd, a chymerwyd ef yn garcharor gan y Prydeinwyr. Llwyddodd i groesi i Tibet lle bu'n byw am rai blynyddoedd, gan ddod i adnabod y Dalai Lama. Ysgrifennodd lyfr Saith Mlynedd yn Tibet a ystyrir yn glasur, ac a wnaed yn ffilm yn nes ymlaen.

Llyfryddiaeth
 Sieben Jahre in Tibet ("Saith Mlynedd yn Tibet", 1952)
 Die Weiße Spinne ("Y Corryn Gwyn", 1959)
 Ich komme aus der Steinzeit ("Dw i'n Dod o Oes y Cerrig", 1963)
 Huka-Huka (1968)
 Die letzten Fünfhundert ("Y Pum Cant Olaf", 1977)
 Ladakh (1978)
 Geheimnis Afrika ("Affrica Cudd", 1979)
 Der Himalaja blüht ("Mae'r Himalayas yn Blodeuo", 1980)
 Wiedersehen mit Tibet ("Dychwelyd i Tibet", 1997)
 Mein Leben ("Fy Mywyd", 2002)

Fforwyr yr 20fed ganrif
Fforwyr Awstriaidd
Genedigaethau 1912
Hunangofianwyr Awstriaidd yr 21ain ganrif
Hunangofianwyr Awstriaidd yn yr iaith Almaeneg
Llenorion teithio Awstriaidd yr 20fed ganrif
Llenorion teithio Awstriaidd yn yr iaith Almaeneg
Marwolaethau 2006
Mynyddwyr Awstriaidd
Pledren

Organ mamalaidd sy'n casglu troeth yw pledren. Mae troeth yn dod i mewn oddi wrth yr arennau, ac yn gadael trwy'r wrethra.

Gweler hefyd 
 Organau

System dreulio
System iwrein
Trwyn

Chwydd o gnawd ac asgwrn ar wynebau fertebratau yw trwyn. Mae'n cynnwys y ffroenau. Swyddogaeth y trwyn yw anadlu, gan sugno aer i mewn a'i chwythu allan wedyn.

Gweler hefyd 
 Trwyn. Mewn Daearyddiaeth, penrhyn neu bentir, sef darn o dir gyda'r môr ar dair ochr iddo yw 'trwyn', e.e. Trwyn Du.
 Trwynog

Cyfeiriadau

Anatomeg
Anatomeg ddynol
Resbiradu
Brân lwyd

Mae'r Frân lwyd (Corvus cornix) yn aelod o deulu'r brain. Hyd yn ddiweddar yr oedd yn cael ei hystyried fel un is-rywogaeth o'r frân dyddyn (Corvus corone) ond yn awr mae'n cael ei hystyried rhywogaeth ar wahân.

Mae'n nythu yng ngogledd a dwyrain Ewrop ac mae ffurfiau tebyg yn ne Ewrop a gorllewin Asia. Yn yr Ynysoedd Prydeinig mae'n nythu yn Iwerddon, Ynys Manaw a gogledd Yr Alban. Mae'n gallu paru gyda'r frân dyddyn a chynhyrchu cywion. Fel y frân dyddyn mae'n medru bwyta bron unrhyw beth, gan gynnwys anifeiliaid wedi marw a wyau adar eraill. Nid yw mor dueddol i nythu mewn coed a'r frân dyddyn, yn aml adeiledir y nyth ar lawr neu ar glogwyni.

Gellir adnabod y frân lwyd yn hawdd gan fod y cyfuniad o ddu a llwyd yn unigryw ymysg y brain. Mae'r pen, gwddf, adenydd a'r gynffon yn ddu a'r corff yn llwyd.

Nid yw'r frân lwyd yn aderyn cyffredin yng Nghymru ond mae yn cael ei gweld yn weddol gyson, yn enwedig yn rhan ogleddol Ynys Môn lle mae parau wedi nythu yn ddiweddar, ac eraill wedi paru gyda brân dyddyn.

Cyfeiriadau

Corvidae
Eliffant

Ar gyfer y band cerddorol gweler: Eliffant (band)

Mamal croendew enfawr ysgithrog a llysysol sy'n perthyn i deulu'r Elephantidae yw eliffant. Mae gan eliffantod groen tew bron yn ddi-flew, dau ysgithr ifori, trwyn hir gafaelog (a elwir yn dduryn), clustiau mawrion gwyntyllaidd, pen mawr gyda llawer o feinwe ddiplöig ac ymennydd datblygedig iawn, a traed byrion a chrymion gyda phum bys. Maen nhw'n bwyta planhigion, yn arbennig glaswellt a dail a byw nes eu bont yn 70 neu hŷn. Yn draddodiadol cânt eu dosbarthu'n ddau ddosbarth ar wahân sef eliffant Asia (Loxodonta africana) ac eliffant Affrica (Elephas maximus). Erbyn heddiw, fodd bynnag, credir fod eliffant y safana (L. africana) ac eliffant y fforest (L. cyclotis) yn ddau rywogaeth gwahanol.

Mae nhw'n perthyn yn agos i'r mamoth a'r mastodon sydd ill dau bellach wedi darfod o'r tir; hwy ydy rhywogaeth olaf urdd y durynogion (Proboscidea''). Nhw hefyd ydy'r mamal mwyaf sydd i'w gael, gyda'u taldra oddeutu 4 m (13 tr) a'u pwysau'n medru bod cymaint â .

 
Durynogion
Teuluoedd o famaliaid
Mamoth

Genws diflanedig o famaliaid anferth eliffantaidd gydag ysgithrau hirion atro, blew datblygedig iawn a childdannedd gwrymiog yw mamothiaid. Roedden nhw'n byw yn ystod yr epoc Pleistosen (Oes yr Iâ) rhwng tua 1.6 miliwn o flynyddoedd yn ôl a 10,000 o flynyddoedd yn ôl.
Bu mamothiaid yn byw yng Nghymru ar un adeg. Cafwyd hyd i benglog mamoth yn ymyl sgerbwd coch Ogof Paviland yn ne Cymru yn 1823. Buasai wedi'i chladdu yno tua 29,000 o flynyddoedd yn ôl.

Gweler hefyd 
 Oes yr Hen Gerrig

Anifeiliaid a ddifodwyd
Eliffantod
Hen Oes y Cerrig
Cernywiaid

Grŵp o bobl o darddiad Celtaidd sy'n gysylltiedig â Chernyw a'r Gernyweg yw'r Cernywiaid. Maent yn olrhain eu gwreiddiau i bobl gwreiddiol ynysoedd Prydain a siaradai iaith debyg iawn i'r Gymraeg, a chyn hynny, i'r Brythoniaid a drigai yno cyn dyfodiad y Rhufeiniaid. Efallai mai un o'r Cernywiaid mwyaf adnabyddus yn 2018 oedd y gantores Gwenno Saunders a gyfrifai ei hun hefyd yn Gymraeg.

Bu i'r Deyrnas Unedig eu cydnabod yn ffurfiol fel 'lleiafrif cenedlaethol' (national minority) yn 2014.

Ceir llawer o Gernywiaid sy'n ymhyfrydu yn eu tras a'u hunaniaeth cwbwl wahanol i weddill trigolion Lloegr, sydd ar y cyfan yn Saeson o dras Sacsonaidd a phobloedd eraill.

Llwythi Celtaidd a drigai yma o'r Oes Haearn, drwy arhosiad y Rhufeiniaid, ac yna eu disgynyddion hyd at y 7g: y Dumnonii gan mwyaf yng Nghernyw a'r Durotriges yn Dorset, de Wiltshire a de Gwlad yr Haf. A 'Cernyw' oedd enw'r darn  o dir ble'r oeddent yn byw erioed hyd y gwyddus. Daw'r enw o enw'r llwyth y Cornovii, ond cyfeiria'r mewnlifiad o Sacsoniaid yn y 5ed a'r 6g atynt fel "Westwalas", sef "Cymru'r Gorllewin" - sy'n dangos y cysylltiad Cymreig a Cheltaidd yn glir iawn.

Gweler hefyd 
 Rhestr Cernywiaid

Cyfeiriadau 

 
Cenhedloedd Ynysoedd Prydain ac Iwerddon
Cernyw
Grwpiau ethnig yn y Deyrnas Unedig
Pobloedd Geltaidd
Tony Banks

Gwleidydd oedd Anthony Louis "Tony" Banks, Arglwydd Stratford (8 Ebrill 1943 – 8 Ionawr 2006).

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1943
Marwolaethau 2006
Islandeg

Un o ieithoedd Germanaidd gogleddol yw Islandeg (Islandeg Íslenska [ˈistlɛnska]). Fe'i siaredir yng Ngwlad yr Iâ gan ryw 314,000 o bobl. Mae hi'n perthyn yn agos at Ffaröeg a Norwyeg Orllewinol. Mae'r iaith yn fwy ceidwadol na mwyafrif o ieithoedd eraill Gorllewin Ewrop, a chan nad yw'r iaith ysgrifenedig wedi newid llawer, gall siaradwyr Islandeg ddarllen llenyddiaeth Hen Norseg glasurol a grëwyd yn y 10fed trwy'r 13g (fel yr Eddas a'r sagas) yn gymharol hawdd.

Mae llenyddiaeth Islandeg ganoloesol yn gyfoethog ac yn cynnwys rhai o'r sagas enwocaf.

Gweler hefyd 
 Uchel Islandeg

 
Ieithoedd Germanaidd gogleddol
Ieithoedd Gwlad yr Iâ
Pioden

Mae'r Bioden (Pica pica) yn aelod o deulu'r brain, y Corvidae. Mae'n aderyn cyffredin trwy Ewrop, rhan helaeth o Asia, a gogledd-orllewin Affrica. Ceir nifer o is-rywogaethau, ac mae rhai o'r farn y dylai rhai ohonynt, er enghraifft P. p. sericea o Corea, gael eu hystyried yn rhywogaethau ar wahân. Mae'n aderyn cyffredin iawn yng Nghymru, ac mae ei niferoedd wedi cynyddu yn y blynyddoedd diwethaf.

Gellir adnabod y Bioden yn hawdd, gyda'i phlu du a gwyn a'r gynffon hir. Mae'r pen, gwddf a bron yn ddu gyda gwawr wyrdd, a'r adenydd a'r gynffon hefyd yn ddu, gyda'r gweddill o'r aderyn yn wyn. Mae yn 40–51 cm o hyd. gyda'r gynffon yn 20–30 cm o hyd. Mae'r alwad hefyd yn tynnu sylw. Yn aml gwelir nifer o'r adar yma gyda'i gilydd, er nad ydynt yn casglu'n heidiau mawr.

Gall y Bioden fwyta bron unrhyw beth, yn cynnwys anifeiliaid wedi marw ac wyau neu gywion adar eraill, ond mae hefyd yn bwyta grawn. Mae wedi manteisio ar y nifer o anifeiliaid marw ar ochrau'r ffyrdd. Adeiledir y nyth mewn coeden. Mae'r nyth yn wahanol i nythod y rhan fwyaf o deulu'r brain gan fod tô arno, gyda twll i fynd i mewn ar un ochr.

Ystyrir y bioden fel un o'r anifeiliaid mwyaf deallus, gyda'i nidopaliwm (rhan o'r ymennydd) bron cymaint â bod dynol.

Enwau lleoedd
'Pia' yw gair rhai ardaloedd am bioden (cf. Llwynypia). Yn ôl Cronfa Melville Richards  yn siroedd y de mae pob enw lle yn dwyn y ffurf 'pia', pob un yn gloleddfu nodwedd tir. Ar gyrion Llandudno mae 'Bryn y Bia' gyda rhai Saeson am ei alw'n Magpie Hill! Cofnodir Brynybya yn (Thorne MS yn yr un gronfa) yn 1526 a dywed Gareth Pritchard mai 'Bryn y Bwau' oedd yr enw gwreiddiol (onid Bryn Pia heb dreiglad fyddai’n ramadegol gywir i olygu’r aderyn?), a hynny yn sgîl brwydr, o bosib' yn amser y Rhufeiniaid.

Cyfeiriadau

Corvidae
Japaneaid

Pobol o Japan yw'r Japaneaid (Japaneg: 日本人 Nihon-jin) neu'r Siapaneaid. Defnyddir y gair gan amlaf i ddisgrifio pobl sydd o genedligrwydd neu ethnigrwydd Japaneaidd; mae tua 130 miliwn o Japaneaid yn byw ledled y byd, 127 miliwn ohonynt yn Japan ei hun.

Rhai Japaneaid enwog
Kūkai (774 - 835) – llenor a mynach
Sei Shōnagon (blodeuai ar ddiwedd y 10g a dechrau'r 11eg) : llenores o'r cyfnod Heian
Murasaki Shikibu (c. 973 - c. 1014) – nofelydd a chyfoeswr Sei Shōnagon
Matsuo Bashō (1644 - 28 Tachwedd 1694) – bardd haiku enwocaf Japan
Kitagawa Utamaro (tua 1753 - 31 Hydref 1806) – arlunydd ukiyo-e
Utagawa Hiroshige (1797 - 12 Hydref 1858) – arlunydd ukiyo-e
Hirohito (Ymerawdwr Shōwa) (29 Ebrill 1901 - 7 Ionawr 1989) – 124fed ymerawdwr Siapan

 
Cenhedloedd Dwyrain Asia
Grwpiau ethnig yn Asia
Japan
Mississippi

Gall Mississippi gyfeirio at:
 Mississippi (talaith), un o'r hanner cant o daleithiau o'r Unol Daleithiau (UDA)
 Afon Mississippi, yr afon yn yr UDA
 Mississippi Delta, aber yr afon honno
Ydfran

Mae'r Ydfran (Corvus frugilegus) yn aelod o deulu'r brain. Mae'n nythu trwy ran helaeth o Ewrop ac Asia.

Mae'r Ydfran yn aros trwy'r flwyddyn lle nad yw'r gaeafau yn rhy oer, er enghraifft yng ngorllewin Ewrop, ond mae'r adar sy'n nythu tua'r gogledd a'r dwyrain yn symud tua'r de yn y gaeaf.

Gall fod yn anodd gwahaniaethu rhwng yr Ydfran ac aelodau eraill o deulu'r brain sydd hefyd yn ddu i gyd. Mae'n aderyn tipyn llai na'r Gigfran, 45 – 47 cm o hyd. Mae'r Frân Dyddyn yn fwy tebyg i'r Ydfran o ran maint, ond gellir gwahaniaethu'r oedolion gan fod darn moel o groen golau heb blu arno o gwmpas y ffroenau yn yr Ydfran, tra mae'r plu yn dod yr holl ffordd at y pig yn y Frân Dyddyn. Yr adar ieuanc yw'r anoddaf i'w gwahaniaethu, gan fod pig Ydfran ieuanc yr un fath â phig Brân Dyddyn; y gwahaniaeth mwyaf defnyddiol yw fod gan yr Ydfran fwy o "dalcen". Mae'r Ydfran fel rheol yn fwy parod i ffurfio heidiau na'r Frân Dyddyn.

Caiff yr Ydfran lawr o'i fwyd mewn caeau, lle mae'n bwyta unrhyw bryfed ac anifeiliaid bychain eraill y gall eu darganfod yn y pridd, ond gall hefyd fwyta grawn, mês ac amrywiaeth o fwydydd eraill. Mae yr adar yma bob amser yn nythu gyda'i gilydd mewn coed uchel, weithiau 50 neu 100 neu fwy o nythod gyda'i gilydd.

Mae'r Ydfran yn aderyn cyffredin yng Nghymru, er bod ei niferoedd wedi gostwng rhywfaint yn ddiweddar oherwydd newidiadau mewn amaethyddiaeth.

Llenyddiaeth

Yn ei gerdd mae T. H. Parry-Williams o Ryd Ddu yn ystyried y brain:

Hen adar castiog, cableddus, croch,
Wedi hel ar nos Sul at y chwarel Goch;
Gan regi a rhwygo ym mrigau’r coed,
A thyngu mewn iaith na ddeallwyd erioed.... 
....Y mae adnod yn honni bod Crist wedi dweud,
"Ystyriwch y brain” - a dyma fi’n gwneud. 
TH Parry-Williams

Mae'r geiriau 'hel' ym 'mrigau'r coed' yn awgrymu mai'r ydfran sydd ganddo dan sylw.

Cysylltiadau â Dyn
Teisen brain
Dywed Duff Hart-Davis yn Fauna Britannica bod ffermwyr ers llawer dydd yn saethu ydfrain ifanc wrth iddynt ddod oddiar eu nythod ar y 12 Mai er mwyn gwneud rook pie traddodiadol - saig a fwytir o hyd mewn rhai mannau gwledig meddai. Mae’r cofnodion o Gymru yn awgrymu mai’r bonedd a wnai hyn. Dyma ddau gofnod o Sir Fôn o ddyddiadur teulu’r Vincent, Treborth, Bangor:
19 Mai 1885: Hugh went to Treiorwerth for rook shooting.
A’r diwrnod wedyn:
20 Mai 1885: ...Hugh came back from Treiorwerth with lots of young rooks.
Oedd y cywion ydfrain yn hwyr y flwyddyn honno? 
Mae ydfrain yn dal i nythu yn Nhreiorwerth

Cyfeiriadau

Corvidae
Ysgrech y coed

Mae Ysgrech y coed neu Sgrech y coed (Garrulus glandarius) yn aelod o deulu'r brain. Mae'n nythu trwy ran helaeth o Ewrop, Asia a gogledd-orllewin Affrica.

Gellir adnabod yr aderyn yn hawdd, er fod amryw o is-rywogaethau sy'n amrywio cryn dipyn. Mae'r corff yn liw pinc gyda plu glas tarawiadol iawn ar yr adain, ac mae darn gwyn mawr uwchben y gynffon sy'n amlwg iawn pan mae'r aderyn yn hedfan. Mae'r alwad yn nodweddiadol hefyd, ysgrech sy'n rhoi ei enw i'r aderyn. Gall hefyd ddynwared adar eraill.

Ceir Ysgrech y Coed mewn coedwigoedd neu lle mae cymysgedd o goed a chaeau. Mae'n bwydo mewn coed ac ar lawr, ac mae mês yn rhan bwysig o'i fwyd. Gall hefyd fwyta pryfed, aeron, wyau a chywion adar eraill, malwod, llygod ac amrywiaeth o bethau eraill. Mae'n nythu mewn coeden ac yn dodwy 4-6 wy.

Mae Ysgrech y Coed yn aderyn cyffredin yng Nghymru, ac mae ei niferoedd wedi cynyddu yn y blynyddoedd diwethaf.

Ymfudo ac allfudo
Enghreifftiau:
Yn 2012 bu mewnlifiad y sgrechod coed i Loegr ac efallai i Gymru. Ar y cyfandir bu niferoedd mawr iawn yn symud dros yr hydref yn Sgandinafia (yn ogystal â thitwod ac adar eraill). Mae ‘graddfa adrodd’ (reporting rate) y BTO yn cynyddu yr amser hon o’r flwyddyn wrth i’r adar wneud teithiau bychan i fforio am fês a’u cuddio ond roedd graddfa adrodd 2012 yn 39%, y mwyaf erioed, ond ni welwyd yr effaith hon mor glir yng Nghymru Credir mai gwael oedd y cnwd mês y flwyddyn honno.
Fe gofir Hydref 1983 fel mis y ‘sgrechod. Erbyn 2 Hydref bu’n glir bod adar â chefnau mwy llwydaidd na rhai Prydain yn cyrraedd Prydain ac ar y 17eg derbynwyd adroddiad am 1000 o ’sgrechod yn Lands End, Cernyw. Dau ddiwrnod wedyn gwelwyd 3000 yn hedfan i’r gorllewin mewn minteion o 300 dros Dinas Plymouth.

Cyfeiriadau

Corvidae
Alexander Cordell

Nofelydd o Gymro yn yr iaith Saesneg oedd Alexander Cordell (George Alexander Graber) (9 Medi 1914 – 13 Tachwedd 1997).

Bywgraffiad
Ganed ef yn ninas Colombo, Sri Lanca. Symudodd i Gymru yn 1936 a bu'n byw a gweithio yn Sir Fynwy a Sir Benfro.

Llyfryddiaeth 
Rape of the Fair Country (1959),
The Hosts of Rebecca (1960)
Song of the Earth (1969)
This Proud and Savage Land (1985)
The Fire People (1972)

Genedigaethau 1914
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1997
Nofelwyr Cymreig yn yr iaith Saesneg
Tabernacl Treforys

Un o gapeli mwyaf Cymru, a elwir yn "gadeirlan Anghydffurfiaeth Cymraeg" yw Tabernacl Treforys. Weithiau gelwir y capel yn Gapel Libanus. Mae'n adeilad cofrestredig Gradd I ac fe'i leolir ar Stryd Woodfield, yn Nhreforys, Abertawe, Cymru.

Cynlluniwyd yr adeilad gan y pensaer John Humphrey a chafodd ei adeiladu ar gost o £15,000 ym 1872. Mae yno le i 3,000 o bobl i eistedd.

Defnyddir y capel ar gyfer ymarferion a pherfformiadau gan ddau gôr lleol: Côr Tabernacl Treforys a Chôr Menywod Treforys.

Llyfryddiaeth
Owen, D. Huw, Capeli Cymru (Talybont: Y Lolfa, 2005), tt.185–7

Adeiladau rhestredig Gradd I Abertawe
Capeli Abertawe
Treforys, Tabernacl
Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
Treforys
Mormoniaeth

Crefydd a ddechreuodd yn Unol Daleithiau America yn 1831, ar ôl i Joseph Smith, Jr. honni iddo gael datguddiad oddi wrth Dduw yw Mormoniaeth. Mae gan yr eglwys Formonaidd mwy na 11 miliwn o aelodau.

Y mwyaf o'r enwadau Mormonaidd yw Eglwys Iesu Grist Saint y Dyddiau Diwethaf.

Cysylltiadau Cymreig 
Mae gan y Mormoniaid gysylltiadau hanesyddol cryf â Chymru, yn enwedig y de. Bu cenhadon Mormonaidd yn weithgar yng Nghymru yn y 1840au a'r 1850au, a throdd miloedd o bobl i'r grefydd newydd. Ymfudodd nifer ohonyn nhw i America, ac aeth cyfran sylweddol o'r ymfudwyr hynny ar y Symudiad mawr i'r Gorllewin gyda Brigham Young, a ddechreuodd yn 1847. Ymsefydlodd y Cymry gyda'r Mormoniaid eraill yn Utah, a dywedir fod tua 20% o boblogaeth y dalaith honno o dras Cymreig heddiw.

Cyhoeddwyd sawl cylchgrawn a llyfr yn y Gymraeg gan y Mormoniaid yn y 19g, yn cynnwys Utgorn Seion. Daniel Jones (Mormon) (g. 4 Awst 1811) o Abergele oedd un o'u harweinwyr. Wedi iddo ymfudo i America troes Daniel Jones yn Formon wrth ei waith yn cludo credinwyr y grefydd honno mewn cwch a oedd dan ei ofal. Roedd gyda Joseph Smith ar y 26 Mehefin 1844 lofruddiwyd ef. Y flwyddyn ddilynol dychwelodd i Gymru yn genhadwr Mormonaidd. Gwnaeth Ferthyr Tydfil yn ganolfan a chyhoeddi yno gyfnodolyn misol, Prophwyd y Jubili. Hwyliodd o Lerpwl ar 26 Chwefror, 1849, gyda 249 o Gymry, a bu'n gofalu amdanynt ar y daith ar draws y gwastadeddau gan gyrraedd Salt Lake City ar 26 Hydref 1849 gyda'r fintai yn teithio mewn 25 o wagenni caeedig. Ym mis Awst 1852 dychwelodd ar ail daith genhadol, ac yn 1856 aeth â 703 o 'seintiau Cymreig' i Salt Lake City. Treuliodd weddill ei oes yn gapten cwch ar lyn Great Salt. Bu farw 3 Ionawr 1861, gan adael tair gwraig a chwech o blant.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  Mormoniaid Cymreig cynnar  ar wefan welshmormonhistory.org
 Sganiwch 1852 cyfieithiad Cymraeg o Lyfr Mormon

 
Cristnogaeth
Shelley Winters

Actores ffilm Americanaidd oedd Shelley Winters (Shirley Schrift) (18 Awst 1920 – 14 Ionawr 2006), a ymddangosodd mewn dwsinau o ffilmiau, yn ogystal ag ar y teledu ac ar lwyfan.

Ffilmiau
What a Woman! (1943)
The Racket Man (1944)
Sailor's Holiday (1944)
Knickerbocker Holiday (1944)
Cover Girl (1944)
She's a Soldier Too (1944)
Together Again (1944)
Tonight and Every Night (1945)
Dancing in Manhattan (1945)
Escape in the Fog (1945)
A Thousand and One Nights (1945)
The Fighting Guardsman (1946)
Two Smart People (1946)
New Orleans (1947)
Living in a Big Way (1947)
The Gangster (1947)
A Double Life (1947)
Killer McCoy (1947)
Red River (1948)
Larceny (1948)
Cry of the City (1948)
South Sea Sinner (1949)
Take One False Step (1949)
The Great Gatsby (1949)
Johnny Stool Pigeon (1949)
Winchester '73 (1950)
Frenchie (1950)
The Raging Tide (1951)
He Ran All the Way (1951)
A Place in the Sun (1951)
Behave Yourself! (1951)
Phone Call from a Stranger (1952)
Meet Danny Wilson (1952)
Untamed Frontier (1952)
My Man and I (1952)
Cash on Delivery (1954)
Tennessee Champ (1954)
Saskatchewan (1954)
Playgirl (1954)
Executive Suite (1954)
Mambo (1954)
I Am a Camera (1955)
The Night of the Hunter (1955)
The Treasure of Pancho Villa (1955)
The Big Knife (1955)
I Died a Thousand Times (1955)
The Diary of Anne Frank (1959)
Odds Against Tomorrow (1959)
Let No Man Write My Epitaph (1960)
The Young Savages (1961)
Lolita (1962)
The Chapman Report (1962)
The Balcony (1963)
Wives and Lovers (1963)
Time of Indifference (1964)
A House Is Not a Home (1964)
The Greatest Story Ever Told (1965)
A Patch of Blue (1965)
The Three Sisters (1966)
Harper (1966)
Alfie (1966)
Enter Laughing (1967)
The Scalphunters (1968)
Wild in the Streets (1968)
Buona Sera, Mrs. Campbell (1968)
Arthur! Arthur! (1969)
The Mad Room (1969)
Bloody Mama (1970)
How Do I Love Thee? (1970)
Flap (1970)
Whoever Slew Auntie Roo? (1971)
What's the Matter with Helen? (1971)
Something to Hide (1972)
The Poseidon Adventure (1972)
Blume in Love (1973)
Cleopatra Jones (1973)
Poor Pretty Eddy (1975)
Journey Into Fear (1975)
Diamonds (1975)
That Lucky Touch (1975)
The Scarlet Dahila (1976)
Next Stop, Greenwich Village (1976)
The Tenant (1976)
Mimi Bluette... Flower of My Garden (1977)
Black Journal (1977)
Tentacles (1977)
An Average Little Man (1977)
Pete's Dragon (1977)
King of the Gypsies (1978)
The Visitor (1979)
City on Fire (1979)
The Magician of Lublin (1979)
S.O.B. (1981)
Looping (1981)
Fanny Hill (1983)
Ellie (1984)
Over the Brooklyn Bridge (1984)
Deja Vu (1985)
Witchfire (1986)
Very Close Quarters (1986)
The Delta Force (1986)
Purple People Eater (1988)
An Unremarkable Life (1989)
Touch of a Stranger (1990)
Stepping Out (1991)
The Pickle (1993)
The Silence of the Hams (1994)
Heavy (1995)
Backfire! (1995)
Jury Duty (1995)
Mrs. Munck (1995)
Raging Angels (1995)
The Portrait of a Lady (1996)
Gideon (1999)
La Bomba (1999)
A-List (2004)

Actorion ffilm Americanaidd
Americanwyr Iddewig
Genedigaethau 1920
Marwolaethau 2006
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Florida

Un o daleithiau dwyreiniol Unol Daleithiau America yw Talaith Florida neu Florida, neu weithiau'n Gymraeg: Fflorida, gorynys fawr rhwng y Cefnfor Iwerydd a'r Gwlff Mecsico. Fe enwodd Juan Ponce de León y dalaith yn 1513.
Ym 1763 bu Prydain yn ffeirio Cuba am Florida wedi i'r Prydeinwyr meddiannu dinas La Habana/Hafana.  Symudwyd y boblogaeth Sbaeneg i Guba wedyn. Yn 2010 roedd y boblogaeth yn 18,801,310.

Mae gan y dalaith arwynebedd o 65,755 milltir sgwâr (170,305 km2), a dyma yw'r 22 dalaith fwyaf o ran maint o holl daleithiau'r Unol Daleithiau. Mae gan Florida yr arfordir cydgyffyrddol hiraf yn yr Unol Daleithiau, yn gorchuddio tua 1,350 o filltiroedd (2,170 km). Ceir pedair ardal ddinesig fawr, nifer o ddinasoedd diwydiannol llai o ran maint, a nifer o drefi bychain yno.

Roedd Florida’r 27ain o’r taleithiau i ymuno â’r Unol Daleithiau ym 1845. Prifddinas y dalaith yw Tallahassee.

O’r 19g ymlaen daeth pobl o daleithiau eraill, denwyd gan dywydd cynhesach Florida. Erbyn y 20g roedd twristiaeth wedi dod yn bwysig i Florida. Agorwyd Disney World ym 1971. Mae ganddo maint o 30,500 o aceri, ac yn denu tua 46 miliwn o ymwelwyr yn flynyddol.

Mae Canolfan Ofod Kennedy wedi bod yn allweddol i gyflawniadau’r Unol Daleithiau yn y maes Gofod ac hefyd yn denu twristiaid.

Mae gan Florida gorsydd mawr. Yr un mwyaf yw Cors Everglades. Rhennir un arall, Cors Okefenokee, efo Georgia.

Dinasoedd Florida

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
   Gwefan swyddogol y dalaith

Oriel

 
De'r Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Alabama

Un o daleithiau deheuol Unol Daleithiau America yw Alabama.

Dinasoedd Alabama 
Montgomery yw prifddinas Alabama.  Y ddinas fwyaf yn y dalaith yw Birmingham a'r ddinas hynaf yw Mobile a sefydlwyd gan gwladychwyr Ffrengig ym 1702.

Siroedd Alabama
Mae gan Alabama 67 o siroedd. 
Yn ôl data Cyfrifiad 2010, poblogaeth gyfartalog 67 sir Alabama yw 71,399, gyda Jefferson County fel y mwyaf poblog (658,466), a Greene County (9,045) y lleiaf poblog.

Cyfeiriadau

Dolen allanol
  www.alabama.gov

 
De'r Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau