alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Tanit

Tanit oedd duwies y lleuad ym mytholeg Ffeniciaidd a nawdd-dduwies dinas Carthago yng Ngogledd Affrica. Nid yw pawb yn cytuno ar wreiddiau a swyddogaeth Tanit, ond mae'n ymddangos ei bod yn perthyn i'r dduwies Astarte / Ishtar a addolid trwy'r Dwyrain Canol, o'r Lefant i Fesopotamia. Un ganolfannau addoliad Astarte oedd Ffenicia, cartref gwreiddiol y Ffeniciaid (gogledd Israel a de Libanus heddiw). Pan ddaeth y Ffeniciaid i ogledd Affrica - gan ffoi o ddinas Tyros dan arweinyddiaeth Elissa yn ôl traddodiad - ddaethant â'r dduwies a duwiau Ffenicaidd eraill gyda nhw.

Yn Carthago roedd addoliad swyddogol Tanit yn ei gwneud yn gymar i Baal Hamnon, duw'r haul a rhyfel. Roedd hi hefyd yn fam-dduwies, yn gofalu am esgor ar blant a'u magu ac yn gysylltiedig â ffrwythlondeb yn gyffredinol. Yn ôl awduron Rhufeinig cyfnod y Rhyfeloedd Pwnig, a rhai Groegiaid hefyd, roedd y Carthaginiaid yn aberthu plant iddi. Ond mae'r dystiolaeth yn dyddio o gyfnod o elyniaeth a chystadleuaeth mawr rhwng Carthago a'r ddau rym hynny; mai rhai yn derbyn y dystiolaeth tra bod eraill yn dadlau ei bod yn bropaganda gwleidyddol i bardduo Carthago. Cafwyd hyd i fynwent yn Carthago - y Tophet - gyda nifer o stelae er cof am blant a fu marw'n ifanc.

Symbol Tanit oedd sylfaen trionglaidd â llinell syth dros ei ben gyda chylch ar ben hynny. Weithiau mae dau ben y llinell wedi'u troi i fyny. Mae sawl esboniad posibl am symbolaeth gyfoethog 'Arwydd Tanit'. Gellid dadlau ei fod yn portreadu ffigwr benywaidd - Tanit fel mam-dduwies - ond mae'n awgrymu hefyd mynydd (y tir / y Ddaear) a lleuad lawn. Mae rhai pobl yn gweld dylanwad symbol yr ankh (Bywyd) o'r Hen Aifft yn ogystal.

Yn Tiwnisia heddiw mae arwydd Tanit i'w gweld ymhobman, o arwydd brand y pacedi sigaret mwyaf poblogaidd yn y wlad i arwyddion, lluniau a hysbysebion o bob math. Mae rhai anthropolegwyr yn gweld parhad o addoliad Tanit - ar lefel symbolaidd o leiaf - mewn rhai arferion a choelion gwerin, gan gynnwys yr amiwlet khamsa sy'n boblogaidd gan ferched yn arbennig. Mae'r agwedd yma ar addoliad Tanit yn tanlinellu ei bod wedi tyfu'n dduwies frodorol, Affricanaidd - efallai trwy gael ei cymathu ag un neu ragor o dduwiesau Berberaidd a fodolai eisoes. Un o'r defodau a gysylltir â'r dduwies heddiw yw'r arwyddion henna a baentir ar ddwylo merched ifainc, yn arbennig pan am briodi. Ceir nifer o ganeuon poblogaidd yn ymwneud â hi yn ogystal, sy'n cael eu canu gan merched a phlant i ofyn bendith y glaw: 'Y Fam TANbou' neu'r 'Fam TANgou' (ac ati) yw ei henw (dydi'r elfen 'Tan' ddim yn newid).

Oriel

Ffynhonnell
Emna Ben Miled, Les Tunisiennes, ont-elles une histoire? (Tunis, 1998). Pennod 3: 'La Déesse Tanit et ses prolongements actuels'. ISBN 9973-807-04-9

Mytholeg Ffenicaidd
Carthago
Duwiesau
750

7g - 8g - 9g 
700au 710au 720au 730au 740au - 750au - 760au 770au 780au 790au 800au 
745 746 747 748 749 - 750 - 751 752 753 754 755

Digwyddiadau 
 Marwan II (744-750), Caliph olaf yr Umayyad yn cael ei ddiorseddu gan Abu al-Abbas al-Saffah, Caliph cyntaf yr Abbasid.
 Gopala I yn cael ei ethol yn frenin Bengal, y cyntaf o frenhinoedd Bwdhaidd Pala.

Genedigaethau 
 (union ddyddiad ansicr) - Abbas Ibn Al-Ahnaf, bardd Arabeg

Marwolaethau 

750
Hannibal

Am enghreifftiau eraill o'r enw Hannibal, gweler Hannibal (gwahaniaethu).

Cadfridog a gwladweinydd Carthaginaidd oedd Hannibal, mab Hamilcar Barca, (247 CC – c. 183 CC).

Bu Hamilcar Barca, tad Hannibal, yn ymladd yn Sbaen, lle enillodd lawer o diriogaethau newydd i Carthago. Pan laddwyd ef mewn brwydr, daeth brawd-yng-nghyfraith Hannibal, Hasdrubal Hardd, yn arweinydd y fyddin Garthaginaidd yn Sbaen. Pan laddwyd ef yn (221 CC), cyhoeddodd y fyddin Hannibal yn arweinydd, a chadarnhawyd hyn gan lywodraeth Carthago. Daeth Hannibal yn enwog yn ystod yr Ail Ryfel Pwnig, a ddechreuodd yn Sbaen yn 218 CC. Penderfynodd Hannibal ymosod ar yr Eidal, ac arweiniodd fyddin oedd yn cynnwys eliffantod dros yr Alpau i ogledd yr Eidal. Yn ystod y blynyddoedd nesaf enillodd nifer o fuddugoliaethau syfrdanol dros y Rhufeiniaid, yn arbennig ym mrwydrau Trebia, Trasimene a Cannae. Mae tactegau Hannibal ym mrwydr Cannae yn parhau i gael eu hastudio heddiw. Lladdwyd rhwng 50,000 a 70,000 o Rufeinwyr yn y frwydr yma, sy’n yn ei gwneud yn un o’r brwydrau un diwrnod mwyaf gwaedlyd a gofnodir.

Problem Hannibal oedd nad oedd ganddo’r offer angenrheidiol i gipio dinasoedd caerog. Gobeithiai y byddai’r dinasoedd oedd yn cefnogi Rhufain yn troi i gefnogi Carthago yn dilyn ei lwyddiannau milwrol. Gwireddwyd hyn i raddau; er enghraifft trôdd dinas Capua at y Carthaginiaid. Yn raddol dysgodd y Rhufeiniaid oddi wrth Hannibal ei hun, a gwnaethant eu gorau i osgoi brwydr yn erbyn prif fyddin Hannibal. Yn 207 CC gorchfygwyd a lladdwyd ei frawd Hasdrubal Barca pan geisiodd arwain byddin arall i’r Eidal i atgyfnerthu Hannibal..

Yn 203 CC, gorfododd ymosodiad Rhufeinig ar Ogledd Affrica dan arweiniad Scipio Africanus ef i adael yr Eidal i amddiffyn Carthago. Gorchfygwyd ef gan y Rhufeiniaid ym Mrwydr Zama.

Bu raid i Carthago ildio i’r Rhufeiniaid, a derbyn y telerau a osodwyd gan Rufain. Etholwyd Hannibal yn suffet, ac am gyfnod bu’n rheoli Carthago yn effeithiol iawn. Llwyddodd i wella sefyllfa Carthago yn sylweddol, ond dychrynodd hyn y Rhufeiniaid, ac yn 195 CC mynasant fod Hannibal yn cael ei ildio iddynt fel carcharor. Bu raid i Hannibal ffoi o’r ddinas a bu’n byw yn llys Antiochus III, brenin yr Ymerodraeth Seleucaidd yn Syria, lle bu’n gynghorydd Antiochus yn ei ryfel yn erbyn Rhufain. Pan orchfygwyd Antiochus, bu raid i Hannibal ffoi i Bithynia. Mynnodd y Rhufeiniaid fod Hannibal yn cael ei drosglwyddo iddynt hwy fel carcharor, ac i osgoi hyn, lladdodd ei hun trwy gymryd gwenwyn.

Pobl o Garthago
Gweriniaeth Rhufain
Hanes Tiwnisia
Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Wreas

Mae wreas (EC 3.5.1.5) yn ensym sy'n cataleiddio hydrolysis wrea i mewn i garbon deucosid ac amonia.

Ensymau
Pepsin

Proteas treuliol (EC 3.4.23.1) sy'n cael ei ryddhau gan gelloedd peptig y stumog yw pepsin. Maent yn cataleiddio ymddatodiad proteinau bwyd i mewn i beptidau.

Ensymau
Ribosym

Mae ribosym (a elwir hefyd yn ensym RNA neu RNA catalytig) yn foleciwl RNA sy'n cataleiddio adweithiau cemegol.

Ensymau
Trypsin

Proteas serin a ddarganfyddir yn system dreulio llawer o anifeiliaid asgwrn-cefn yw trypsin (EC 3.4.21.4). Mae'n ensym sy'n torri lawr nifer o broteinau ac yn cael ei ddefnyddio mewn nifer o brosesau biodechnegol.

Cyfeiriadau

Ensymau
Hannibal (gwahaniaethu)

Ceir sawl enghraifft o'r enw Hannibal (enw Ffeniceg sy'n golygu "Gwas Baal"):

Pobl

Pobl hanesyddol
Hannibal Barca, mab Hamilcar Barca (247 CC – c. 183 CC), cadfridog a gwladweinydd Carthaginaidd enwog
Hannibal fab Hannibal Barca, mab y cadfridog adnabyddus
Hannibal Mago, suffet Carthago (5g)
Hannibal Gisco (neu "Hannibal yr Hynaf"), cadfridog yn y Rhyfel Pwnig Cyntaf
Hannibal o Rhodes, capten Carthaginaidd yng ngwarchae Lilybaeum, Sisili
Abram Petrovitch Hannibal (1697-1781), Tywysog Ethiopaidd
Hannibal, cerddor jazz Americanaidd

Y celfyddydau ac adloniant

Cymeriadau ffuglennol
 Dr Hannibal "Y Cannibal" Lecter, cymeriad yn nofelau gan Thomas Harris ac eu haddasiadau ar gyfer ffilm a theledu

Llyfrau
 Hannibal, nofel gan Thomas Harris (1999)
 Hannibal Rising, nofel gan Thomas Harris (2006)

Ffilmau a theledu
 Hannibal, ffilm (2001) gyda Anthony Hopkins
 Hannibal, cyfres deledu (2013–15) gyda Mads Mikkelsen
 Hannibal Brooks, ffilm (1969) gyda Oliver Reed a Michael J. Pollard
 Hannibal Rising, ffilm (2007)

Lleoedd

Unol Daleithiau America
 Hannibal, tref yn nhalaith Missouri
 Hannibal, tref yn nhalaith Efrog Newydd

Eraill
Hannibal Records, cyn label recordiau
2152 Hannibal, asteroid
enw, fel "Handley Page Hannibal", ar yr awyren Handley Page H.P.42
Baʿal

Mae Baʿal neu Baal (Hebraeg: בעל) yn deitl Semitaidd a ddefnyddid ar gyfer nifer o wahanol dduwiau ac ysbrydion. Yr ystyr yw "meistr" neu "arglwydd", a gellir ei ddefnyddio am fod dynol hefyd ar brydiau. Ambell dro defnyddir "Baal" fel enw ar y duw Hadad, duw'r glaw, taranau, ffrwythlondeb ac amaeth. Dim ond yr offeiriaid oedd yn cael defnyddio yr enw "Hadad", felly defnyddid "Baal" i sôn amdano. Gelwid Melqart, duw dinas Tyrus yn Baʿal hefyd. Fodd bynnag, mae llawer o'r cyfeiriadau at "Baʿal", er enghraifft y cyfeiriadau yn y Beibl, yn cyfeirio at dduwiau lleol.

Prif dduw Carthago oedd Baʿal Hammon. Yn ôl rhai awduron Groegaidd a Rhufeinig, byddai'r Carthaginiaid yn llosgi plant ieuanc fel aberth i Baʿal Hammon, ond mae cryn ddadlau ynglŷn â gwirionedd hyn. Mae'n gysylltiedig â'r dduwies Tanit. Ceir yr enw Baʿal fel elfen mawn llawer o enwau Carthaginaidd, er enghraifft Hannibal a Hasdrubal. Baʿal oedd prif dduw dinas Palmyra hefyd.

Yn y cyfnod cynnar roedd yr Iddewon hefyd yn defnyddio'r gair Baʿal am eu duw, ond oherwydd y frwydr rhwng y ddwy grefydd, a welir er enghraifft yn hanes y proffwyd Elias yn lladd proffwydi Baal yn Llyfr y Brenhinoedd yn y Beibl, daethant i osgoi'r ymadrodd yn nes ymlaen.

Gweler hefyd
Beelsebwl

Duwiau
Ffenicia
Carthago
Alcohol

Yng Nghemeg, cyfansoddyn organig sydd â'r grŵp gweithredol hydrocsyl (-OH) wedi ei fondio i atom Carbon grŵp alcyl yw alcohol.

Ffurfio Alcohol

Ffurfio halogenoalcanau 
Gellir paratio alcoholau cynradd ac eilaidd o halogenoalcanau drwy amnewid niwcleoffilig.

R-X + OH- → R-OH + X-

lle mae X yn grwp gweithredol halogen.

Cyfansoddion carbonyl 
Gellir ffurfio alcohol cynradd trwy rydwytho asid carbocsylig neu aldehyd. Defnyddir yr asiantau rhydwytho Lithiwm tetrahydrido alwminad (LiAlH4) neu Sodiwm tetrahydridoborad (NaBH4).

Asid carbocsylig →Rhydwytho→ Aldehyd → Rhydwytho→ Alcohol Cynradd

Cemeg
Alcohol
Grwpiau gweithredol
Cwpan y Byd

Mae Cwpan y Byd fel arfer yn cyfeirio at bencampwriaeth chwaraeon lle mae tîmau neu unigolion yn cystadlu wrth gynrychioli eu gwledydd. Er enghraifft:

 Cwpan Criced y Byd
 Cwpan Pêl-droed y Byd
 Cwpan Rygbi'r Byd
 Cwpan Golff y Byd
 Cwpan y Byd Ffordd (Dynion) UCI (Seiclo)
 Cwpan y Byd Ffordd (Merched) UCI (Seiclo)
 Cwpan y Byd Trac, UCI (Seiclo)
 Cwpan y Byd Beicio Mynydd, UCI

Chwaraeon
Thomas Jefferson

Thomas Jefferson (13 Ebrill 1743 – 4 Gorffennaf 1826) oedd trydydd Arlywydd yr Unol Daleithiau, o 1801 hyd 1809. Bu hefyd yn Is-Arlywydd yr Unol Daleithiau rhwng   1797 a 1801 ac yn llywodraethwr talaith Virginia (1779-1781). Ef oedd prif awdur Datganiad Annibyniaeth yr Unol Daleithiau a sylfaenydd Prifysgol Virginia.

Ganed Jefferson yn Shadwell, Virginia ar yr 2 Ebrill 1743, yn ôl y Calendr Iwlaidd oedd yn cael ei ddefnyddio yn yr Ymerodraeth Brydeinig yr adeg honno, neu 13 Ebrill yn ôl Calendr Gregori a fabwysiadwyd yn 1752. Ef oedd y trydydd o ddeg plentyn Jane Randolph a Peter Jefferson. Yn 1752, dechreuodd Jefferson fynd i ysgol a gedwid gan William Douglas, ac yn naw oed dechreuodd astudio Lladin, Groeg a Ffrangeg. Bu farw ei dad yn 1757 ac etifeddodd tua 5,000 acer o dir a dwsinau o gaethweision. Adeiladodd blas ar y tir yma, a alwodd yn Monticello.

Aeth i ysgol y Parchedig James Maury yn Fredericksburg rhwng 1758 a 1760, ac aeth i'r coleg yn Williamsburg yn 16 oed, lle bu'n astudio dan William Small. Yn ddiweddarach astudiodd y gyfraith, a thrwyddedwyd ef yn gyfreithiwr yn Virginia yn 1767.

Yn 1772, priododd wraig weddw, Martha Wayles Skelton (1748-1782). Cawsant chwe phlentyn. Dywedir iddo hefyd gael nifer o blant gydag un o'i gaethweision, Sally Hemings, a phrofwyd hyn gan dystiolaeth DNA ym 1998, ond mae ychydig o ysgolheigion yn dadlau'r posibilrwydd taw brawd neu un o neiod Jefferson oedd tad y plant. Bu farw yn Monticello 4 Gorffennaf 1826.

Yn ôl traddodiad y teulu, roedd Jefferson o dras Cymreig, a'r teulu yn hanu o Eryri. Yn ystod yr Eisteddfod Genedlaethol yn y Faenol ger Bangor yn 2006, dadorchuddiwyd cofeb i goffáu ei gysylltiad â'r ardal.

Cyfeiriadau 

 
Americanwyr Cymreig
Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Genedigaethau 1743
Is-Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Marwolaethau 1826
Pobl fu farw o niwmonia
Pobl o Virginia
Catalysis

Mewn Cemeg a Bioleg, catalysis yw'r cyflymiad (cynnydd mewn cyfradd) o adwaith gemegol gan sylwedd ag elwir yn gatalydd. Nid yw catalyddion yn  cael eu treulio yn ystod yr adwaith. O ganlyniad i hyn, dim ond niferoedd bach o gatalydd sydd ei angen i gynyddu cyfradd adwaith.

Yn gyffredinol, mae catalydd yn cynyddu cyfradd adwaith cemegol drwy gynnig llwybr amgen sy'n mynd o'r adweithyddion i'r cynhyrchion. Mae'r llwybr amgen hon yn meddu ar egni actifadu is o gymharu â'r llwybr heb gatalydd. Yn ystod mecanwaith cemegol sy'n defnyddio catalydd, mae'r catalydd yn adweithio i ffurfio rhyngolyn dros dro, sydd wedyn yn cael ei adnewyddi yn ôl i'w ffurf cyn yr adwaith, sy'n sefydlu proses cylchol. Ceir tri phrif gategori o gatalydd, sef catalydd homogenaidd, heterogenaidd, a biolegol. Mae catalydd homogenaidd yn yr un cyflwr mater a'r adweithyddion, er enghraifft, system ble mae'r adweithyddion a'r catalydd mewn cyflwr hylif. Mae catalydd heterogenaidd yn bodoli mewn cyflwr mater gwahanol i'r adweithyddion, sy'n gan aml yn adweithyddion hylif neu nwy sydd wedi'u harsugno i arwyneb catalydd cyflwr solid. Y categori olaf yw catalyddion biolegol, sef Ensymau.

Cefndir 
Mae tua 90% o brosesau masnachol cemegol yn defnyddio catalydd  ac mae rhan fwyaf o brosesau biolegol hefyd yn digwydd drwy ddefnyddio ensymau, sef catalydd biolegol.  Mae gwaith ymchwil sy'n astudio catalyddion yn faes eang o wyddoniaeth, sy'n cyfuno dulliau a gwybodaeth o sawl maes, megis cemeg a gwyddorau defnyddiau. Mae catalysis hefyd yn egwyddor sylfaenol yng nghemeg gwyrdd a chynaliadwy. Yn fras, mae'r lleihad o egni mewn adwaith sy'n defnyddio catalydd yn fuddiol oherwydd yr oblygiadau mae defnyddio llai o egni yn cael ar yr amgylchedd. Yn ogystal â hyn, mae adweithiau catalytig yn llesol o gymharu gydag adweithiau stoichiometreg (h.y. adwaith sy'n treulio bod adweithyddion) oherwydd y gostyngiad o wastraff cemegol, sy'n ganlyniad o allu catalydd i ffafrio cynnyrch penodol (detholedd) a'r gallu i ailgylchu'r catalydd drwy berthynas cylchol y mecanwaith catalytig. O ganlyniad i hyn mae'r defnydd o gatalysis yn rhan o 12 egwyddor cemeg gwyrdd. Yn ogystal â'r priodweddau sylfaenol, mae'r defnydd o gatalyddion yn rhan bwysig o ddarganfod tanwyddau adnewyddadwy newydd, gan mae'r gostyngiad egniol ym mhrosesau catalytig a'r detholedd yn galluogi'r ffurfiad o gynhyrchion newydd, a'r addasiad o brosesau i ffurfio gynhyrchion penodol.

Cyfeiriadau 

Cemeg
Bioleg
Byddin yr Unol Daleithiau

Llu arfog Unol Daleithiau America gyda dyletswydd dros weithredoedd milwrol ar dir yw Byddin yr Unol Daleithiau (Saesneg: United States Army). Caiff ei rheoli gan Adran y Fyddin – rhan o Adran Amddiffyn yr Unol Daleithiau – a bennir gan Ysgrifennydd y Fyddin. Creuwyd y Fyddin gan y Gyngres ar 3 Mehefin, 1784 yn dilyn diwedd Rhyfel Annibyniaeth America fel olynydd i'r Fyddin Gyfandirol a fu'n ymladd yn y rhyfel i ennill annibyniaeth.

Ers ei ffurfio yn swyddogol yn 1784 mae Byddin yr Unol Daleithiau wedi ymladd mewn sawl rhyfel, yn yr Unol Daleithiau ei hun (yn 19g) ac ar draws y byd. Cymerodd ran yn y Rhyfel Byd Cyntaf a bu ganddi ran sylweddol yn yr Ail Ryfel Byd, yn enwedig yn rhan olaf y rhyfel yn Ewrop ac yn theatr y Cefnfor Tawel yn erbyn Japan ar ôl i'r wlad honno ymosod ar Pearl Harbor a thynnu'r Unol Daleithiau i mewn i'r rhyfel. Bu ganddi ran amlwg hefyd yn Rhyfel Corea yn y 1950au ac yn Rhyfel Fietnam. Yn fwy diweddar, fel rhan o'r "Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth", mae'r fyddin wedi cymryd rhan yn Rhyfel Irac, lle ceir tua 40,000 o filwyr ar y tir o hyd, ac yn Rhyfel Affganistan, lle mae'n ymladd â'r Taleban.

Troseddau gan filwyr yr Unol Daleithiau

Abu Ghraib

Datguddiwyd yn 2004 fod milwyr Americanaidd yn camdrin carcharorion Iracaidd yn ngharchar Abu Ghraib, a fu cyn hynny yn garchar dan lywodraeth Saddam Hussein.

Cyfeiriadau

 
Unol Daleithiau
Lluoedd Arfog yr Unol Daleithiau
Sefydliadau 1784
William John Parry

Awdur a golygydd, a ffigwr blaenllaw yn y Blaid Ryddfrydol oedd William John Parry, neu W.J. Parry, (28 Medi 1842 – 1 Medi 1927), ef oedd prif sylfaenydd Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru.

Bywgraffiad
Ganed W.J. Parry ym Methesda, yn fab i John ac Elizabeth Parry. Addysgwyd ef yn Ysgol Ramadeg Llanrwst, ac wedyn bu'n gweithio mewn swyddfeydd ym Bangor a Chaernarfon. Yn dilyn ei briodas a Jane Roberts yn 1864 aeth i fusnes drosto'i hun fel cyfrifydd a deliwr mewn ffrwydron ar gyfer y chwareli.

Cymerai Parry ddiddordeb mawr yn hynt y chwarelwyr, a gwnaeth ei hun yn awdurdod ar agweddau economaidd y diwydiant llechi. Ef oedd prif ysgogydd sefydlu Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru yn 1874, ac apwyntiwyd ef yn Ysgrifennydd Cyffredinol i'r undeb. Yn ddiweddarach bu'n Llywydd yr undeb. Yn 1879 ymwelodd a'r Unol Daleithiau ar gais yr undeb i astudio'r diwydiant llechi yno. Ef oedd yn bennaf gyfrifol am negodi cytundeb i ddiweddu anghydfod 1896-7 yn Chwarel y Penrhyn. Erbyn y streic fawr yn 1900-1903 nid oedd ganddo gysylltiad ffurfiol a'r undeb, ond cefnogodd y gweithwyr gyda llythyrau i'r wasg ac erthyglau. Arweiniodd un o'r rhain i achos enllib gael ei ddwyn yn ei erbyn gan Barwn Penrhyn. Cynhaliwyd yr achos yn Llundain, a dyfarnwyd iawndal o £500 a chostau o rai miloedd o bunnau i Penrhyn. Roedd hyn yn bygwth torri Parry yn ariannol, ond gwnaed apêl ymhlith ei gefnogwyr, a chodwyd yr arian. Yn 1915 roedd yn asiant lleol i gwmni o Lundain oedd yn ceisio ail-agor Chwarel Pantdreiniog.

Ysgrifennodd nifer o lyfrau, yn cynnwys Chwareli a chwarelwyr (1897). Roedd yn un o sylfaenwyr Y Werin ac yn olygydd iddi am rai blynyddoedd. Bu hefyd yn gadeirydd Cyngor Sir Gaernarfon. Ymhlith ei gyfeillion oedd y gwleidydd radicalaidd Tom Ellis, Aelod Seneddol Rhyddfrydol Meirionnydd.

Llyfryddiaeth
Williams, J. Roose Quarryman's champion: the life and activities of William John Parry of Coetmor. Gwasg Gee, 1978.

Diwydiant llechi Cymru
Genedigaethau 1842
Golygyddion Cymreig
Gwleidyddion Cymreig y 19eg ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1927
Plaid Ryddfrydol (DU)
Pobl o Fethesda
Actinobacteria

Ffylwm o facteria yw Actinobacteria. Mae'n un o'r ffurfiau bywyd mwyaf cyffredin mewn pridd.

 
Bacteria

nl:Actinomyces
Tetanws

Afiechyd sy'n cael ei nodweddu gan gyfangiad hirfaith y ffibrau cyhyr rhesog yw tetanws.

Afiechydon
Rhanbarthau Lloegr

Lefel uchaf o lywodraeth leol yn Lloegr yw'r rhanbarth, a adwaenir yn swyddogol fel Rhanbarth Swyddfa'r Llywodraeth. Mae naw rhanbarth, fel a ganlyn:

Llundain Fwyaf
De-ddwyrain Lloegr
De-orllewin Lloegr
Gorllewin Canolbarth Lloegr
Gogledd-orllewin Lloegr
Gogledd-ddwyrain Lloegr
Swydd Efrog a'r Humber
Dwyrain Canolbarth Lloegr
Dwyrain Lloegr

Rhwng 1994 a 2011, roedd gan y rhanbarthau swyddogaethau datganoledig o fewn y llywodraeth. Er nad ydynt yn cyflawni'r rôl hon mwyach, maent yn parhau i gael eu defnyddio at ddibenion ystadegol a rhai dibenion gweinyddol. Tra bod y Deyrnas Unedig yn aelod o'r Undeb Ewropeaidd, buont yn gweithredu fel etholiadau i Senedd Ewrop.

 
Lloegr
 Lloegr
Canolfan y Dechnoleg Amgen

Sefydlwyd Canolfan y Dechnoleg Amgen (Saesneg: Centre for Alternative Technology) yn 1974 gan Gerard Morgan-Grenville ar safle hen chwarel lechi Llwyngwern ger Machynlleth, Powys. Mae'n canolbwyntio ar ddangos a dysgu dulliau'r dechnoleg amgen, ac mae'n agored i ymwelwyr. Yr enw gwreiddiol (hyd at tua 1982) yn y Gymraeg oedd 'Canolfan y Dechnoleg Arall'.

Bu cryn ddatblygiad yno'n ddiweddar gan ganolbwyntio ar gyrsiau codi adeiladau 'gwyrdd' (hunan gynhaliol) gan ddefnyddio ynni megis y gwynt a'r haul; yn ail, bu cryn ddatblygiad yno o ran garddio organig. Mae yno hefyd ganolfan newydd yn cael ei adeiladu: ystafelloedd dosbarth ar gyfer cyrsiau.

Gweler hefyd
 Rheilffordd Canolfan y Dechnoleg Amgen

Dolenni allanol
  Gwefan lawn y Ganolfan 
 Tudalen Gymraeg y Ganolfan 

Amgylchedd Cymru
Adeiladau ac adeiladwaith ym Mhowys
Machynlleth
Sefydliadau Cymru
Sefydliadau 1974
Technoleg
Twristiaeth yng Nghymru
749

7g - 8g - 9g 
690au 700au 710au 720au 730au - 740au - 750au 760au 770au 780au 790au 
744 745 746 747 748 - 749 - 750 751 752 753 754

Digwyddiadau 
Diwedd teyrnasiad yr Ymerawdwr Shōmu yn Japan, Kōken yn dod yn ymerodres.

Genedigaethau

Marwolaethau 
5 Rhagfyr - Sant Ioan o Ddamascus, duwinydd
Ratchis, brenin y Lombardiaid

749
Endaf Emlyn

Canwr, cyfansoddwr a chyfarwyddwr ffilm yw Endaf Emlyn Jones (ganwyd 31 Gorffennaf 1944). Roedd yn aelod o'r grwpiau Injaroc a Jîp.

Bywyd cynnar
Ganwyd Emlyn ym Mangor a'i magwyd ym Mhwllheli. Yn ei arddegau bu'n aelod o gerddorfa ieuenctid Cymru ar yr un pryd a Karl Jenkins a John Cale, gan chwarae'r ffidil. Fe'i hyfforddwyd fel athro ond daeth yn adnabyddus ar ddiwedd y 1960au fel cyhoeddwr teledu gyda HTV Cymru.

Gyrfa

Cerddoriaeth
Bu'n cyfansoddi ers y 1960au ac ymunodd â chwmni cyhoeddi Tony Hatch, M&M Music. Ym 1967/8 cyhoeddwyd ei record gyntaf, Paper Chains ar label Parlophone, yr un label â'r Beatles ar y pryd. Dewiswyd y gân yn record yr wythnos gan Tony Blackburn ar BBC Radio 1. Ar ail ochr y record sengl oedd Madryn a gafodd ei recordio yn stiwdio'r Beatles yn Abbey Road. Cyhoeddodd ddwy record sengl arall ar Parlophone, All My Life / Cherry Hill, a Starshine / Where were You?.

Rhyddhawyd ei albwm gyntaf, Hiraeth yn 1973, albwm oedd yn cyfuno dehongliadau o hen alawon gwerin a chaneuon gwreiddiol telynegol eu naws.

Y grŵp cyntaf iddo fod yn aelod ohono oedd Yr Eiddoch Yn Gywir gyda Hywel Gwynfryn a Derek Boote. Aeth ymlaen i fod yn aelod o'r swper grŵp Injaroc yn 1977 a'r grŵp Jîp.

Yn 1974 cyfansoddodd gerddoriaeth agoriadol opera sebon Gymraeg y BBC, Pobol y Cwm, ac mae'r thema wedi ei ddefnyddio mewn sawl fersiwn ers hynny.

Ffilm a theledu
Cychwynnodd ei yrfa deledu fel sgriptiwr â chyhoeddwr gyda TWW ac yna yn gyflwynydd ar rhai o'r rhaglenni pop cyntaf yn y Gymraeg, yn ogystal â gweithio tu ôl y llenni fel rheolwr llawr. Yn ddiweddarach, roedd yn gynhyrchydd y rhaglen gerddoriaeth Sgrech ar HTV Cymru ar ddiwedd y 1970au. Yn 1983 cyfarwyddodd y rhaglen ddogfen Shampŵ, a enillodd wobr Ysbryd yr Ŵyl yn yr Ŵyl Ffilm a Theledu Geltaidd.

Daeth yn gyfarwyddwr ffilmiau llwyddiannus ac arobryn yn cychwyn gyda'r ffilm Gaucho yn 1984. Sefydlodd gwmni ffilm a theledu Gaucho oedd yn weithgar iawn yn y 1990au.

Yn Mai 2017 derbyniodd Wobr John Hefin am Gyfraniad Oes - cyflwynyd y wobr iddo yng ngŵyl Ffilm Bae Caerfyrddin.

Recordiau

 Hiraeth (1974, Albwm Feinyl 12", Recordiau'r Dryw WRL 537)
 Salem (1974, Albwm Feinyl 12", Recordiau Sain 1012M)
 Syrffio Mewn Cariad (1976, Albwm Feinyl 12", Recordiau Sain 1051M)
 Halen Y Ddaear - gyda Injaroc (1977, Albwm Feinyl 12", Recordiau Sain 1094M)
 Dawnsionara (1981, Albwm Feinyl 12", Recordiau Sain 1206M)
 Dilyn Y Graen - casgliad (2001, Albwm 4 CD, Recordiau Sain SCD 2287)
 Deuwedd (2009, Albwm CD, Recordiau Sain SCD 2603)

Ffilmiau
 Dirgelwch Yr Ogof (2002)
 Un Nos Ola Leuad (1991)
 Y Mapiwr (1995)
 Gadael Lenin (1993)
 Stormydd Awst (1987)
 Y Cloc (1986)
 Y Dyn 'Nath Ddwyn y Dolig (1985)
 Gaucho (1984)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
BBC Cymru

Cantorion Cymreig
Cyfansoddwyr Cymreig
Cyfarwyddwyr ffilm Cymreig
Pobl o Fangor
Genedigaethau 1944
748

7g - 8g - 9g
690au 700au 710au 720au 730au - 740au - 750au 760au 770au 780au 790au
743 744 745 746 747 - 748 - 749 750 751 752 753

Digwyddiadau 
Ionawr - Daeargryn yn y Dwyrain Canol o ogledd Yr Aifft hyd ogledd-orllewin Mesopotamia
Y Pla Du yng Nghaergystennin

Genedigaethau

Marwolaethau 

748
Enllib

Datganiad neu gyhuddiad athrodus neu anghywir am berson arall a wneir gyda'r bwriad o ostwng ei barch neu bardduo ei enw yn y gymuned yw enllib. Yng nghyfraith Cymru a Lloegr gwahanieithir rhwng enllib yn yr ystyr gyffredinol (difenwad / defamation), enllib mewn cyfrwng parhaol, e.e. mewn ysgrifen, mewn rhaglen deledu (enllib / libel), ac mewn cyfrwng byrhoedlog, fel arfer ar lafar (athrod / slander). Mae enllib yn fater i'r llysoedd sifil fel rheol ond mewn achosion lle y credir y gallai arwain at dor-heddwch mae'n gallu bod yn fater i'r gyfraith droseddol.

Geirfa'r gyfraith
747

7g - 8g - 9g 
690au 700au 710au 720au 730au - 740au - 750au 760au 770au 780au 790au 
742 743 744 745 746 - 747 - 748 749 750 751 752

Digwyddiadau 
Abu Muslim yn uno ymerodraeth yr Abbasid yn erbyn yr Umayyad
Ibrahim yr Imam, arweinydd gwrthryfel yr Abbasid yn erbyn yr Umayyad yn cael ei gymeryd yn garcharor
Carloman yn ymddeol i fynachlog; Pippin Fyr yn arwain y Ffranciaid fel Maer y Palas
Y Pla Du yn Sicilia, Calabria, a Momenfasia

Genedigaethau 
(Tua'r flwyddyn yma) Siarlymaen, brenin ac ymerawdwr y Franciaid )

Marwolaethau 

747
746

7g - 8g - 9g 
690au 700au 710au 720au 730au - 740au - 750au 760au 770au 780au 790au 
741 742 743 744 745 - 746 - 747 748 749 750 751

Digwyddiadau 
 Yr Ymerodraeth Fysantaidd yn ad-ennill Cyprus oddi wrth yr Arabiaid
 Lladd uchelwyr yr Alamanni yn Llys gwaed Cannstatt

Genedigaethau

Marwolaethau 

746
745

7g - 8g - 9g 
690au 700au 710au 720au 730au - 740au - 750au 760au 770au 780au 790au 
740 741 742 743 744 - 745 - 746 747 748 749 750

Digwyddiadau 
Y Pla Du yng Nghaergystennin, yn ddiweddarach yn lledu trwy Ewrob

Genedigaethau 
 10 Tachwedd - Musa al-Kazim, Imam y Shia (bu farw 799)

Marwolaethau 

745
744

7g - 8g - 9g 
690au 700au 710au 720au 730au - 740au - 750au 760au 770au 780au 790au 
739 740 741 742 743 - 744 - 745 746 747 748 749

Digwyddiadau 
Chwefror - Hildeprand yn olynu Liutprand fel brenin y ]Lombardiaid
3 Mawrth - Abel yn dod yn Archesgob Reims

Genedigaethau

Marwolaethau 
Chwefror - Liutprand, brenin y Lombardiaid.
16 Ebrill - al-Walid II ibn Abd al-Malik, Caliph Umayyad
Steffan IV, Patriarch Uniongred Antioch (g. 720)

744
743

7g - 8g - 9g 
690au 700au 710au 720au 730au - 740au - 750au 760au 770au 780au 790au 
738 739 740 741 742 - 743 - 744 745 746 747 748

Digwyddiadau 
 Wedi saith mlynedd heb frenin, Childeric III yn dychwelyd i'r orsedd fel brenin y Ffranciaid. Mae'r grym gwirioneddol yn parhau yn nwylo Maer y Plas, Pepin Fyr.
 Cystennin V yn dychwelyd i orsedd yr Ymerodraeth Fysantaidd

Genedigaethau

Marwolaethau 
31 Ionawr - Muhammad al-Baqir, Imam y Shia (g. 676)

743
Shïa

Mae'r Shïa  (Arabeg: شيعة , yn golygu "Plaid" ) yn enwad yng nghrefydd Islam, yr ail-fwyaf ar ôl y Sunni. Mae dilynwyr y Shïa, y Shïaid, yn ystyried Alī ibn Abī Tālib, cefnder a mab-yng-nghyfraith y Proffwyd Muhammad fel ei olynydd (Califf) ac fel yr Imam cyntaf. Yn ôl eu cred hwy, dim ond disgynyddion Ali all fod yn olynwyr y Proffwyd. Datblygodd rhai gwahaniaethau diwinyddol hefyd, ac mae cyfraith y  Shïa ychydig yn wahanol i gyfraith y Swnni.

Credir fod y Shïaid tua 15% o ddilynwyr Islam heddiw. Mae nifer o wahanol fathau o Shïa; y mwyaf yw'r Imamyddion neu'r "Deuddegwyr", sy'n credu fod deuddeg Imam wedi bod. Maent yn byw yn 
Iran (90% o'r boblogaeth gyfan), Aserbaijan (85%), Irac (60%), Bahrain (70%), Libanus (40%), Kuwait (30%), Pacistan (20%), Affganistan (20%), Sawdi Arabia (5-20%), Syria (10%) ac India (1-2%).

Yr ail fath o Shïaid yw'r Ismailiaid, sy'n credu mewn saith Imam ac yn byw yn Pacistan, India, Syria ac Affganistan. Trydydd math yw'r Zaiditiaid, sy'n derbyn pump Imam, ac yn byw yng ngogledd Yemen yn bennaf. Mae'r Alefitiaid yn byw yn Nhwrci a'r gwledydd cyfagos.

Dechreuodd y Shïa ynghanol y dadleuon wedi marwolaeth Muhammad yn 632 ynglŷn â phwy ddylai ei olynu. Daeth Abū Bakr yn olynydd iddo, a dim ond yn ddiweddarach y cafodd Ali ei enwi fel y pedwerydd califf. Nid oedd pawb am ei dderbyn, ac yn 661 lladdwyd ef. Roedd Ali'n briod a merch y Proffwyd, Fātima. Yn ddiweddarach lladdwyd ail fab Ali a Fatima, trydydd Imam y Shia, Hussain ym mrwydr Kerbala yn 680. Mae'r Shïa'n ystyried Hussein fel merthyr.

 
Enwadau Islamaidd
Santes Olga

Roedd Olga o Kiev neu'r Santes Olga (Rwseg / Wcraineg: Ольга), a enwir hefyd Olga Prekrasa (Ольга Прекраса), neu Olga Hardd, Hen Norseg: Helga; bu farw 11 Gorffennaf, 969, Kiev) yn ferch o Pskov o dras Farangaidd a briododd Igor o Kiev, tywysog Kiev yn ddiweddarach, yn y flwyddyn 903. Yn ôl y Brut Cynradd Rwsieg cafodd ei geni yn 879 ond mae hynny'n rhy gynnar. Ar ôl marwolaeth Igor, rheolodd Rws Kiefaidd (945-c.963) yn enw ei mab, Svyatoslav.

Dechreuodd Olga ei theyrnasiad trwy ddial marwolaeth ei gŵr yn nwylo'r Drevlyane, a llwyddodd i ladd nifer ohonyn nhw, weithiau mewn modd creulon iawn, er enghraifft eu claddu mewn llong a hwythau'n dal yn fyw, a sgaldio carcharorion i farwolaeth. Newidiodd trefn talu teyrnged ariannol ei gwlad hefyd (poliudie), ac ysytrir hyn yn un o'r diwygiadau cyfreithiol cynharaf yn hanes Dwyrain Ewrop.

Olga oedd y rheolwr Rws cyntaf i droi'n Gristion, naill ai yn 945 neu 957. Disgrifir ei ymweliad â Chaergystennin yn fanwl gan yr ymerodr Bysantaidd Constantin VII yn ei lyfr De Ceremoniis. Ar ôl ei bedyddio cymerodd yr enw Cristnogol Yelena, ar ôl yr Ymerodres Helena Lekapena.

Tyfodd chwedlau apocryffaidd am amgylchiadau ei bedyddiad yn y croniclau Slafonaidd, sy'n ei phortreadu fel tywysoges ifanc a swynodd yr ymerodr a'i demtio i gael perthynas â hi, ond mewn gwirionedd roedd hi'n ddynes hen erbyn hynny.

Olga oedd un o frodorion cyntaf Rws i gael ei gyhoeddi'n sant, am ei hymdrechion i hyrwyddo'r ffydd newydd yn y wlad. Ond ni lwyddodd i droi Svyatoslav. Ei mab a disgybl Vladimir I a wnaeth Gristnogaeth yn grefydd y wladwriaeth. Yn ystod cyrchoedd milwrol estynedig ei mab, arhosai yn Kiev i reoli'r deyrnas yn ei absenoldeb, gan aros yng nghaer Vyshgorod gyda'i wyrion. Bu farw yno yn fuan ar ôl y warchae ar y ddinas gan y Pechenegiaid yn 968.

Hanes Rwsia
Hanes Wcráin
Marwolaethau 969
Olga
Olga
Olga
Olga
Kerkouane

Dinas hynafol Pwnig yw Kerkouane, y leolir ei safle 12 km i'r gogledd o Kelibia ar arfordir gogledd-ddwyreiniol Cap Bon, gogledd Tiwnisia. Mae'n safle archaeolegol unigryw gan ei bod yr unig enghraifft o ddinas Ffeniciaidd sydd wedi goroesi. Mae ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd.

Hanes a disgrifiad

Ychydig iawn a wyddys am hanes Kerkouane. Mae hyd yn oed ei henw iawn yn ddirgelwch. Cafodd ei henwi gan y tîm o archaeolegwyr o Ffrancod a'i darganfu yn 1953. Ymddengys iddi fod yn drigfan i'r Berberiaid lleol cyn i'r Carthaginiaid gyrraedd tua diwedd yr wythfed ganrif, efallai. Tyfodd i fod yn ddinas ranbarthol nodweddiadol Garthaginaidd, yn gymysgfa o nodweddion brodorol a Ffenicaidd. Mae'r rhan fwyaf o'r adfeilion sydd i'w gweld ar y safle heddiw yn dyddio o ddechrau'r 6g CC.

Ymddengys mai marsiandïwyr a chrefftwyr oedd y trigolion i gyd bron, sy'n awgrymu bod Kerkouane yn ganolfan masnach arfordirol a elwai o'r fasnach fawr ar hyd arfordir gogledd Affrica gan y morwyr Ffenicaidd. Cafwyd hyd i olion nifer o weithdai crefft lle cynhyrchid gemwaith, addurnau o bob math, cerfluniau bychain a gwaith mewn gwydr. Roedd y ddinas yn cynhyrchu y lliwur porffor a wneid o'r murex yn ogystal, un o ddeunyddiau mwyaf gwerthfawr yr Henfyd a lysenwid 'Y Porffor Brenhinol'.

Dinistriwyd rhannau o'r ddinas pan ymosododd Agathocles arni yn 310 CC. Dioddefodd eto pan laddwyd nifer o'r trigolion gan y cadfridog Rhufeinig Regulus yn y Rhyfel Pwnig Cyntaf (256 CC). Ymddengys i'r safle gael ei roi heibio ar ôl hynny, efallai am ei fod mor agored i ymosodiadau.

Mae Kerkouane yn profi bod cynllunio tref yn wyddor ddatblygiedig gan y Carthaginiaid. Mae'r ddinas yn gorwedd o fewn muriau hirgron sy'n ei amddiffyn ar ochr y tir ond mae'n agored i'r môr. Does dim olion o harbwr heddiw. Mae'r strydoedd ar batrwm grid a'r tai wedi'u trefnu'n daclus ar hyd iddynt. Roedd y brif fynedfa yn y gogledd. Cafwyd hyd i nifer o loriau mosaic. Roedd yna faddondai cyhoeddus a nifer o faddonau preifat hefyd yn y tai. Nid oes adeiladau rhwysgfawr i'w gweld ond ceir nifer o demlau bach ac mae arwyddion y dduwies Tanit, nawdd-dduwies Carthago, i'w gweld ymhobman.

Ceir amgueddfa fach ar ymyl y seit; ei phrif drysor yw'r sarcoffagws pren wedi'i cherfio i gynrychioli'r dduwis Astarte, a elwir 'Tywysoges Kerkouane'. Tybir ei bod yn perthyn i offeiriades yng ngwasanaeth y dduwies honno.

Oriel

Prif ffynhonnell
M'hamed Hassine Fantar, Kerkouane[:] Cité punique au pays berbère de Tamezrat (Éditions Alif, 2005). ISBN 9973-22-129-6

Carthago
Safleoedd archaeolegol Tiwnisia
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Nhiwnisia
Talaith Nabeul
Betty Hutton

Actores a chantores americanaidd oedd Betty Hutton (ganwyd Elizabeth June Thornburg) (26 Chwefror 1921 – 11 Mawrth 2007).

Ffilmiau
The Fleet's In (1942)
Star Spangled Rhythm (1942)
Happy Go Lucky (1943)
Let's Face It (1943)
The Miracle of Morgan's Creek (1944)
And the Angels Sing (1944)
Here Come the Waves (1944)
Incendiary Blonde (1945)
Duffy's Tavern (1945)
The Stork Club (1945)
Cross My Heart (1946)
The Perils of Pauline (1947)
Dream Girl (1948)
Red, Hot and Blue (1949)
Annie Get Your Gun (1950)
Let's Dance (1950)
The Greatest Show on Earth (1952)
Sailor Beware (1952)
Somebody Loves Me (1952)
Spring Reunion (1957)

Actorion Americanaidd
Genedigaethau 1921
Marwolaethau 2007
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Monty Python's Flying Circus

Cyfres gomedi poblogaidd o sgetshis swrrealaidd oedd Monty Python's Flying Circus (a elwir yn fwy cyffredinol yn Monty Python) a redodd am bedair cyfres rhwng 1969 a 1974. Roedd y sioe yn nodedig am y steil o gomedi arbennig, a oedd yn cynnwys sgetshis gwirion ac hurt, heb linellau clo ac cyfuniad o hiwmor geiriol a gweledol.

Flying Circus
Rhaglenni teledu comedi
Rhaglenni teledu Saesneg
Rheilffordd Nantlle

Roedd Rheilffordd Nantlle yn reilffordd gul (3 troedfedd a chwech modfedd) a adeiladwyd i gario llechi o nifer o'r chwareli llechi yn Nyffryn Nantlle i'r porthladd yng Nghaernarfon.

Pasiwyd deddf yn y Senedd i awdurdodi adeiladu'r rheilffordd yn 1825, a Robert Stephenson (yr hynaf), brawd George Stephenson, oedd yn gyfrifol am oruchwylio peth o'r gwaith, wedi i gynlluniau'r peiriannydd camlesi Roger Hopkins brofi'n anfoddhaol. Agorodd yn 1828, gyda wagenni yn cael eu tynnu gan geffylau. Er mai ar gyfer cario llechi y bwriadwyd y lein, bu hefyd ar brydiau yn cario teithwyr rhwng Pen-y-groes a Chaernarfon.

Daeth y rheilffordd yn rhan o Reilffordd Sir Gaernarfon yn 1865 ac yn ddiweddarach Rheilffordd Llundain a'r Gogledd-orllewin (LNER). Ail adeiladwyd y trac rhwng Caernarfon a Phenygroes yn 1867 fel rheilffordd o'r lled safonol, i ganiatau rhedeg trenau i Afon Wen. Daeth y darn rhwng Talysarn a Phenygroes yn reilffordd o led safonol yn 1872. Roedd y rheilffordd oedd yn cysylltu Talysarn a'r chwareli yn parhau fel tramffordd, gyda cheffylau yn tynnu'r wageni hyd 1963.

Llyfryddiaeth
J.I.C. Boyd, Narrow Gauge Railways in North Caernarvonshire, 1: The West (Oakwood Press)

Caernarfon
Diwydiant llechi Cymru
Dyffryn Nantlle
Hanes Gwynedd
Nantlle
742

7g - 8g - 9g 
690au 700au 710au 720au 730au - 740au - 750au 760au 770au 780au 790au 
737 738 739 740 741 - 742 - 743 744 745 746 747

Digwyddiadau
Cystennin V yn ad-ennill grym yng Nghaergystennin, gan ddiorseddu  Artabasdus
 Steffan yn dod yn Batriarch Uniongred Antiochia ar awgrym y califf Hisham ibn Abd al-Malik
Chrodegang, canghellor Siarl Martel, yn cael ei benodi'n esgon Metz ac yn ail-drefnu eglwys y Ffranciaid

Genedigaethau

Marwolaethau

742
741

7g - 8g - 9g 
690au 700au 710au 720au 730au - 740au - 750au 760au 770au 780au 790au 
736 737 738 739 740 - 741 - 742 743 744 745 746

Digwyddiadau 
Pepin Fyr (714 - 768) yn olynu ei dad Siarl Martel fel Maer y Llys y Ffranciaid.

Genedigaethau

Marwolaethau 
22 Hydref - Siarl Martel (g. 688), Maer y Palas y Ffranciaid
29 Tachwedd - Pab Gregori III

741
Ffranciaid

Roedd y Ffranciaid (Lladin: Franci neu gens Francorum) yn wreiddiol yn nifer o lwythau Almaenig a ddaeth at ei gilydd mewn cynghrair, yn cynnwys y Saliaid, Sicambri, Chamavi, Tencteri, Chattuarii, Bructeri, Usipetes, Ampsivarii a’r Chatti. Roeddynt yn byw ar lannau gogledd-ddwyreiniol Afon Rhein, a chawsant eu defnyddio fel  foederati  gan yr ymerawdwr Rhufeinig Julian (358). Yn ddiweddarch llwyddasant i greu teyrnas dan yr enw Francia) mewn ardal sy’n cynnwys Ffrainc a rhan orllewinol yr Almaen. Mae 'Ffrainc' yn cymeryd ei henw oddi wrthynt. Daethant yn Gristionogion tua diwedd y 5g.

Arferiad y Ffranciaid, fel y Tywysogion a'r Brenhinoedd Cymreig, ar farwolaeth brenin oedd rhannu’r deyrnas rhwng ei feibion, felly rhannwyd Francia nifer o weithiau.

Mae’r rhan fwyaf o’r wybodaeth am y Ffranciaid yn dod oddi wrth Gregori o Tours, a ysgrifennodd ei Historia Francorum (Hanes y Ffranciaid) am y cyfnod hyd 594. Cofnodir i’r Ffranciaid ymosod ar yr Ymerodraeth Rufeinig yn 250 a chyrraedd cyn belled a Tarragona yn Sbaen. Tua 358 rhoddodd yr ymeradwr Julian y rhan fwyaf o dalaith Gallia Belgica iddynt. Yn raddol daethant yn feistri ar y rhan fwyaf o ran ogleddol Gâl.

Y frenhinllin gyntaf i lywodraethu’r Ffranciaid oedd y Merofingiaid. Dywedir fod y brenhinoedd Merofingaidd yn hannu o lwyth y Sicambri.  Fodd bynnag nid y brenin oedd a’r grym mewn gwirionedd ond Maer y Llys. Y mwyaf enwog o’r rhain oedd Siarl Martel, a enillodd fuddugoliaeth enwog dros y Mwslimiaid ym Mrwydr Tours.

Yn 751 diorseddwyd yr olaf o’r brenhinoedd Merofingaidd, a daeth mab Siarl Martel, Pepin Fychan, yn frenin fel y cyntaf o linach y Carolingiaid. Adeiladodd mab Pepin, Siarlymaen, ymerodraeth oedd yn ymestyn dros ran helaeth o Ewrop. O 772 ymlaen, gorchfygodd y Sacsoniaid, ymgorfforodd eu tiroedd yn ei ymerodraeth a gorfododd hwynt i ddod yn Gristionogion. Concrodd y Lombardiaid yn 773-774, ac ychwanegodd  ogledd yr Eidal at ei feddiannau. Ar ddydd Nadolig 800 coronwyd Siarlymaen yn “Ymerawdwr y Rhufeiniaid” gan y Pab Leo III.

Pan fu farw Siarlymaen yn 814 yn Aachen, dilynwyd ef gan ei fab Louis Dduwiol, yr unig un o'i feibion oedd wedi goroesi ei dad. Ar farwolaeth Louis yn 840, bu ymladd rhwng ei feibion, ac yn 843 rhannwyd y deyrnas rhyngddynt yn ôl Cytundeb Verdun.

 Siarl Foel yn derbyn Ffrancia Orllewinol (a ddaeth yn deyrnas Ffrainc yn ddiweddarach).
 Lothair I, oedd yn cael y teitl o ymerawdwr, yn derbyn Ffrancia Ganol (a enwyd yn Lotharingia).
 Louis yr Almaenwr yn derbyn Ffrancia Ddwyreiniol, a elwid Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig yn ddiweddarach.

 
Yr Oesoedd Canol yn yr Almaen
Yr Oesoedd Canol yn Ffrainc
Pobloedd hynafol
Annie Get Your Gun (sioe gerdd)

Sioe gerdd 1946 gan Irving Berlin yw Annie Get Your Gun, gyda llyfr gan Herbert a Dorothy Fields. Fe'i gwnaed yn ffilm yn 1950.

Caneuon
"Colonel Buffalo Bill"
"I'm A Bad, Bad Man"
"Doin' What Comes Natur'lly"
"The Girl That I Marry"
"You Can't Get A Man With A Gun"
"There's No Business Like Show Business"
"I'll Share It All With You"
"They Say It's Wonderful"
"Moonshine Lullaby"
"My Defenses Are Down"
"Who Do You Love, I Hope"
"I'm An Indian, Too"
"I Got Lost In His Arms"
"I Got The Sun In The Morning"
"Anything You Can Do"

Sioeau cerdd 1946
Firefox (nofel)

Nofel gan Craig Thomas, cyhoeddwyd yn 1977, yw Firefox.  Mae'r ffilm y nofel (1982) yn serennu Clint Eastwood.

Nofelau Saesneg
Nofelau 1977
De Clwyd (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yng ngogledd-ddwyrain Cymru yw De Clwyd, sy'n danfon un cynrychiolydd i San Steffan. Yr Aelod Seneddol presennol yw .

Aelodau Seneddol 
 1997 – 2010: Martyn Jones (Llafur)
 2010 - 2019 Susan Elan Jones (Llafur)
 2019: Simon Baynes (Ceidwadol)

Etholiadau

Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au

Canlyniadau Etholiadau yn y 2000au

Canlyniadau Etholiad 1997

|- style="background-color:#F6F6F6"
! style="background-color: " |
| colspan="2"   | Etholaeth newydd:  yn ennill.
| align="right" | Swing
| align="right" | 
||
|-

Gweler hefyd
De Clwyd (etholaeth Cynulliad)

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Sir Ddinbych
Maer y Llys

Roedd Maer y Llys (Lladin: maior domus) yn deitl a swydd yn y Canol Oesoedd cynnar. Fe'i defnyddid yn arbennig yn nheyrnasoedd y Ffranciaid yn y 7fed a'r 8g.

Yn ystod y 7g daeth Maer y Llys i fod yn wir reolwr Austrasia, y rhan ogledd-ddwyreiniol o deyrnas y Ffranciaid yng nghyfnod y brenhinoedd Merofingiaid. Dim ond safle seremonïol oedd gan y brenin.

Yr enwocaf o Feiri'r Llys oedd Siarl Martel, a arweiniodd y Ffranciaid i fuddugoliaeth ym Mrwydr Tours. Wedi i Austrasia a Neustria gael eu huno yn un deyrnas, cipiodd Pepin III, Maer y Llys ers 747, y goron oddi wrth y llinach Merofingaidd. Trwy hyn sefydlodd linach y brenhinoedd Carolingaidd, a choronwyd ei fab Siarlymaen yn ymerawdwr yn 800.

Yr Oesoedd Canol yn yr Almaen
Yr Oesoedd Canol yn Ffrainc
740

7g - 8g - 9g 
690au 700au 710au 720au 730au - 740au - 750au 760au 770au 780au 790au 
735 736 737 738 739 - 740 - 741 742 743 744 745

Digwyddiadau 
26 Hydref - Daeargryn yng Nghaergystennin a'r cyffiniau
Pepin III yn priodi Bertrada o Laon
 Y Khazar yn troi i Iddewiaeth

Genedigaethau

Marwolaethau 
Sant Æthelwald, Esgob Lindisfarne
Zhang Jiuling, gyn-Ganghellor Tsieina (g. 678)
Zayd ibn Ali, Pumed Imam y Shia Zaidi, lladdwyd mewn gwrthryfel Shiaidd yn Kufa

740
739

7g - 8g - 9g 
680au 690au 700au 710au 720au - 730au - 740au 750au 760au 770au 780au 
734 735 736 737 738 - 739 - 740 741 742 743 744

Digwyddiadau 
 Siarl Martel yn gyrru'r Mwslimiaid allan o Ffrainc.
 Brwydr Akroinon - yr Ymerodraeth Fysantaidd yn gorchfygu ymosodiad yr Umayyad ar Asia Leiaf.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Favila, brenin Asturias

739
738

7g - 8g - 9g 
680au 690au 700au 710au 720au - 730au - 740au 750au 760au 770au 780au 
733 734 735 736 737 - 738 - 739 740 741 742 743

Digwyddiadau 
Un o ddinasoedd y Maya, Xukpi (Copán), yn cael ei gorchfygu gan ddinas Quiriguá. Diorseddir arweinydd Xukpi, Uaxaclajuun Ub'aah K'awiil (Deunaw Cwningen).

Genedigaethau

Marwolaethau 
Uaxaclajuun Ub'aah K'awiil, arweinydd Xukpi.

738
737

7g - 8g - 9g 
680au 690au 700au 710au 720au - 730au - 740au 750au 760au 770au 780au 
732 733 734 735 736 - 737 - 738 739 740 741 742

Digwyddiadau 
 Brwydr Narbonne - byddin Francaidd dan arweiniad Siarl Martel yn gorchfygu'r Mwslimiaid
 Favila yn dod yn frenin Asturias

Genedigaethau 
Ymerawdwr Kammu, ymerawdwr Japan (bu farw 806)

Marwolaethau 
Pelayo, brenin Asturias (g. 690)
Theuderic IV, brenin Merofingaidd y Ffranciaid

737
736

7g - 8g - 9g 
680au 690au 700au 710au 720au - 730au - 740au 750au 760au 770au 780au 
731 732 733 734 735 - 736 - 737 738 739 740 741

Digwyddiadau 
 Ysgol Kegon o Fwdhiaeth yn cyrraedd Japan o Corea.

Genedigaethau

Marwolaethau 

736
735

7g - 8g - 9g 
680au 690au 700au 710au 720au - 730au - 740au 750au 760au 770au 780au 
730 731 732 733 734 - 735 - 736 737 738 739 740

Digwyddiadau

Genedigaethau 
 Alcuin, ysgolhaig a bardd (tua'r flwyddyn yma) (bu farw 804)

Marwolaethau 
 Abi Ishaq, gramadegydd Arabaidd
 27 Mai - Beda, clerigwr a hanesydd (g. 672)

735
Sara Sugarman

Cyfarwyddwr ffilm ac actores yw Sara Sugarman (ganwyd 13 Hydref 1962 yn y Rhyl).

Priododd yr actor David Thewlis yn 1992. Hi oedd cyfarwyddwr y ffilm Very Annie Mary (2001).

Ffilmiau (actores)
Sid and Nancy (1986)
Dealers (1989)

Teledu (actores)
Grange Hill (1979)
Juliet Bravo (1980)
Minder (1984)
A Very Peculiar Practice (1988)

Cyfeiriadau 

Genedigaethau 1962
Actorion Cymreig
Cyfarwyddwyr ffilm Cymreig
Pobl o'r Rhyl
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
734

7g - 8g - 9g 
680au 690au 700au 710au 720au - 730au - 740au 750au 760au 770au 780au 
729 730 731 732 733 - 734 - 735 736 737 738 739

Digwyddiadau 
 Siarl Martel yn gorchfygu'r Ffrisiaid

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Bilge Khan, ymerawdwr y Göktürc

734
733

7g - 8g - 9g 
680au 690au 700au 710au 720au - 730au - 740au 750au 760au 770au 780au 
728 729 730 731 732 - 733 - 734 735 736 737 738

Digwyddiadau 
 Yr Ymerawdwr Bystantaidd Leo III yr Isawriad yn tynnu'r Balcanau, Sicilia a Calabria o'r tiriogaethau sydd dan reolaeth y pab, mewn ymateb i gefnogaeth Gregori III i wrthryfel yn yr Eidal yn erbyn iconoclastiaeth.

Genedigaethau 
 Ymerawdwr Junnin, ymerawdwr Japan (bu farw 765)

Marwolaethau 

733
Islamiaeth

Defnyddir y term Islamiaeth i ddynodi ideoleg wleidyddol sy'n dweud taw nid crefydd yn unig yw Islam, ond hefyd cyfundrefn wleidyddol lle sylfaen holl ddeddfau cymdeithas yw cyfraith Islamaidd, a dylai Mwslemiaid dychwelyd at ddysgeidiaeth wreiddiol a modelau cynnar Islam. Weithiau, defnyddir y gair Islamydd i ddynodi Mwslemiaid sy'n gwrthwynebol yn dreisgar i ddylanwad milwrol, economaidd, gwleidyddol, cymdeithasol, a diwylliannol y Gorllewin yn y Byd Mwslemaidd.

Buasai gwladwriaeth Islamaidd bur yn fath o theocrataeth, sef llywodraeth gan offeiriad (neu glerigwyr yn achos Islam) yn enw Duw.

Gweler hefyd
 Chwyldro Islamaidd Iran
 Emirad Islamaidd Affganistan

 
Crefydd a gwleidyddiaeth
Ffwndamentaliaeth Islamaidd
Ideolegau gwleidyddol
732

7g - 8g - 9g 
680au 690au 700au 710au 720au - 730au - 740au 750au 760au 770au 780au 
727 728 729 730 731 - 732 - 733 734 735 736 737

Digwyddiadau 
 10 Hydref - Brwydr Tours: Siarl Martel, arweinydd y Ffranciaid, yn gorchfygu byddin Fwslimaidd dan Abdul Rahman Al Ghafiqi, sy'n cael ei ladd yn y frwydr. Mae ymestyniad pellach Islam i Ewrop yn cael ei atal.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Abdul Rahman Al Ghafiqi, rhaglaw Cordoba

732
John Meurig Thomas

Gwyddonydd, cemegydd ac addysgwr o Gymro oedd Syr John Meurig Thomas FRS (15 Rhagfyr 1932 – 13 Tachwedd 2020) sy'n adnabyddus am ei waith ymchwil ar gatalysis heterogenaidd.

Cafodd ei fagu yn Heol Bethesda, Tymbl a mynychodd Ysgol Ramadeg y Gwendraeth.

Wedi iddo dderbyn Cadair yr Adran Gemeg yng Ngholeg Prifysgol Aberystwyth cafodd ei wneud yn Bennaeth Adran Gemeg ffisegol ym Mhrifysgol Caergrawnt. Wedyn dyrchafwyd ef yn Athro preswyl a chyfarwyddwr labordy'r Sefydliad Brenhinol cyn dychwelyd i Brifysgol Caergrawnt lle'r oedd yn Athro Emeritws Cemeg Cyflwr Solet.

Enwyd y mwyn meurigite ar ei ôl.

Roedd hefyd yn Gymrawd Cychwynnol o Gymdeithas Ddysgedig Cymru ac yn Aelod o’r Cyngor cychwynnol.

Cyfeiriadau

Cemegwyr Cymreig
Cyn Gymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Genedigaethau 1932
Marwolaethau 2020
Pobl o Sir Gaerfyrddin
731

7g - 8g - 9g 
680au 690au 700au 710au 720au - 730au - 740au 750au 760au 770au 780au 
726 727 728 729 730 - 731 - 732 733 734 735 736

Digwyddiadau 
 Beda yn gorffen ei Historia ecclesiastica gentis Anglorum
 11 Chwefror - Pab Gregori III yn olynu Pab Gregori II fel y 90fed pab.
 Pab Gregori III yn condemnio iconoclastiaeth.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 11 Chwefror - Pab Gregori II

731
730

7g - 8g - 9g 
680au 690au 700au 710au 720au - 730au - 740au 750au 760au 770au 780au 
725 726 727 728 729 - 730 - 731 732 733 734 735

Digwyddiadau 
 (Tua'r flwyddyn yma) - Seisyll ap Clydog brenin Ceredigion yn ychwanegu Ystrad Tywi i'r deyrnas i greu teyrnas Seisyllwg.
 Yr ymerawdwr Bysantaidd Leo III yn gorchymyn dinistrio pob eicon, dechrau'r Cyfnod Eiconoclastaidd Cyntaf
 Siarl Martel yn gorchfygu dugiaeth annibynnol olaf yr Alamanni ac yn ymosod ar y Sacsoniaid tu draw i Afon Rhein.

Genedigaethau

Marwolaethau 

730
729

7g - 8g - 9g 
670au 680au 690au 700au 710au - 720au - 730au 740au 750au 760au 770au 
724 725 726 727 728 - 729 - 730 731 732 733 734

Digwyddiadau 
 Ceolwulf yn olynu Osric fel brenin Northumbria

Genedigaethau

Marwolaethau 

729
728

7g - 8g - 9g 
670au 680au 690au 700au 710au - 720au - 730au 740au 750au 760au 770au 
723 724 725 726 727 - 728 - 729 730 731 732 733

Digwyddiadau 
 Liutprand, brenin y Lombardiaid yn meddiannu Ecsarchataeth Ravenna

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Ine, brenin Wessex
 Jarir ibn `Atiyah al-Khatfi, bardd a dychanwr Arabaidd

728
Ramesses II

Pharo yr Aifft o 1279 CC hyd ei farwolaeth oedd Ramesses II neu Ramesses Fawr (1302 CC - 1213 CC). Mab y Pharo Seti I ydoedd.

Ramesses II neu Ramesses fawr oedd drydydd brenin 19 teyrnlin yr Aifft. Yn fuan ar ôl dod yn frenin, dechreuodd gyfres o ryfeloedd, yr enwocaf oedd Brwydr Kadesh. Bu'r Aifft yn llwyddiannus yn ystod teyrnasiad Ramesses II. Ehangodd ei ymerodraeth mor bell ag Ethiopia hynafol (Swdan yn awr). Ei deyrnasiad oedd yr ail hiraf yn hanes yr Aifft.

Yn ôl rai Ramesses II oedd y Pharo bu Moses yn brwydro yn ei erbyn i sicrhau rhyddid pobl Israel.

Bu farw Ramesses II yn 96 mlwydd oed.

Cyfeiriadau

Brenhinoedd a breninesau'r Hen Aifft
Genedigaethau 1302 CC