alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Gangakondacholapuram

Teml anferth yng nghanolbarth talaith Tamil Nadu yn ne-ddwyrain India ydyw Gangakondacholapuram. Fe'i lleolir yn ymyl y pentref bach diarffordd o'r un enw tua 25 milltir i'r gogledd o dref Kumbakonam.

Mae gopuramau (math o dyrau o siâp pyramidaidd) mawr y deml yn dominyddu'r tirwedd am filltiroedd o gwmpas. Codwyd Gangakondacholapuram gan yr ymerodr Chola Rajendra I (1012 - 1044) yn arddull Teml Brihadishwara (gwaith ei dad) yn Thanjavur, hefyd yn Tamil Nadu.

Addurnir muriau a llannau'r deml gan gerfluniau hardd niferus. Yno hefyd y gwelir tanc (cronfa dŵr arbennig) anferth. I'r tanc hwnnw bu brenhinoedd oedd yn ddeiliaid i'r ymerodr yn dod â phiserau o ddŵr o Afon Ganges a'i gwagio yno. Dyna sy'n rhoi i'r deml ei henw iaith Tamil, Gangakondacholapuram, sy'n golygu "Teml Chola Offrymau Dŵr Ganges".

Temlau India
Ymerodraeth Chola
Tamil Nadu
Tamil Nadu

Mae Tamil Nadu yn dalaith yn ne India. Mae'n ffinio â Kerala yn y gorllewin, Karnataka yn y gogledd-orllewin, Andhra Pradesh yn y gogledd a Bae Bengal yn y dwyrain.

Prifddinas y dalaith yw Chennai (Madras).

 
Taleithiau India
Pont Howrah

Mae Pont Howrah yn bont enfawr sy'n rhychwantu Afon Hooghly yn Calcutta, Gorllewin Bengal, yn India.

Pont gantilifer 450 medr ydyw sy'n croesi'r afon fawr mewn un rhychwant hir. O ran ei maint mae'n debyg i bont harbwr Sydney. Fe’i hadeiladwyd yn 1943 i gymryd lle’r hen bontŵn a oedd yn medru agor i adael llongau trwodd. Dywedir bod 60,000 o gerbydau yn ei chroesi bob dydd ac mae’n gallu bod yn lle prysur iawn yn ystod yr oriau brys; yn wir, yn ôl rhai awdurdodau hon yw’r bont brysuraf yn y byd. Yn ogystal â'r ceir a bysus mae degau o filoedd o bobl yn ei chroesi ar droed bob dydd.

Ar lan orllewinol yr afon mae'r bont yn arllwys ei thraffig i'r sgwâr prysur o flaen gorsaf Howrah. Gerllaw mae'r hen longau fferi yn dal i croesi'n ôl ac ymlaen o Howrah Ghat.

Pontydd India
Calcutta
Rumtek

Mae Rumtek yn fynachlog (Rumtek Gompa) a phentref ym mryniau Sikkim, tua 24 km o Gangtok ar ochr orllewinol Dyffryn Ranipul.

Sefydlwyd mynachlog Rumtek yn 1717 yn ystod teyrnasiad pedwerydd chogyal Sikkim, Gyurmed Namgyal, a gyflwynodd dir helaeth i'w chynnal. Fe'i hailadeiladwyd ar ei safle presennol rhwng 1961 a 1966, yn yr arddull Tibetaidd traddodiadol, gan yr unfed Gyalwar Karmapa ar bymtheg, Rangjung Rigpe Dorje, ar ôl iddo a'i ddilynwyr ffoi o Dibet yn 1959 yn sgîl goresgyniad y wlad gan fyddin Tsieina.

Mae Rumtek Gompa yn le pwysig iawn ym Mwdhaeth Tibet am ei bod yn gartref i'r Gyalwar Karmapa, pennaeth ysbrydol urdd y Kagyupa, a sefydlwyd yn yr 11g gan Lama Marpa, disgybl y gwrw Indiaidd Naropa.

Er ei fod yn adeilad lled ddiweddar mae'r fynachlog yn drysorfa o luniau a chreiriau Tibetaidd.

Tai crefydd Sikkim
Trefi a phentrefi Sikkim
Bwdhaeth Tibet
Kagyupa

Urdd grefyddol sy'n perthyn i Fwdhaeth Tibet yw'r Kagyupa, a sefydlwyd yn yr 11g gan Lama Marpa, disgybl y guru Indiaidd Naropa.

Rhennir yr urdd yn ddwy is-urdd, y Drukpa a'r Drigung. Pencadlys y Kagyupa er 1960 yw mynachlog Rumtek, yn Sikkim (gogledd-ddwyrain India).

Bwdhaeth Tibet
Tibet
Sikkim
Chennai

Prifddinas talaith Tamil Nadu, yn ne-ddwyrain India, yw Chennai (hen enw: Madras), sy'n ganolfan weinyddol Rhanbarth Chennai. Er mai'r enw Tamil Chennai yw'r enw swyddogol heddiw mae llawer o bobl yn y ddinas ac yn India ei hun yn dal i ddefnyddio'r hen enw adnabyddus, Madras. Ei phoblogaeth yw tua 6 miliwn (1999).

Hanes 
Mae Madras yn ddinas a phorth prysur ar Arfordir Coromandel ar Fae Bengal. Cafodd ei sefydlu yn 1639 gan Gwmni Prydeinig Dwyrain India ar dir a roddwyd gan Raja Chandragiri, yr olaf o reolwyr Vijayanagar Hampi. Tyfodd y ddinas o gwmpas Caer St Siôr sydd bellach yn gartref i swyddfeydd y llywodraeth daleithiol.

Sefydlwyd Prifysgol Madras yn 1857.

Economi a diwylliant 
Mae Chennai yn ganolfan masnach a chludiant. Chennai yw prif ganolfan adeiladu ceir India; fe'i gelwir weithiau "Detroit India" o'r herwydd. Dim ond ychydig o atyniadau hanesyddol sydd yn y ddinas ond mae ganddi ddiwylliant bywiog a diddorol.

Un o ganolfannau busnes pwysicaf Chennai yw Parry's Corner, pencadlys cwmni a sefydlwyd gan y Cymro Thomas Parry ar ddiwedd y 18g.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Ashtalakshmi Kovil
 Parry's Corner
 Eglwys gadeiriol
 Gorsaf Central
 Neuadd Victoria
 Ravishwarar
 Stadiwm Jawaharlal Nehru

Enwogion 
 R. K. Narayan (1906-2001), awdur
 Padma Lakshmi (g. 1970), actores

Dolenni allanol 
 Gwefan swyddogol llywodraeth Rhanbarth Chennai 
 Gwefan swyddogol Corfforaeth Chennai
 Ynglŷn â Chennai
 Dinas Chennai
 Hanes Madras
 Erthyglau'r hanesydd S. Muthiah ar Chennai, gyhoeddwyd yn The Hindu 
 Daearyddiaeth Chennai 
 Tywydd Chennai heddiw

 
Dinasoedd India
Tamil Nadu
Andhra Pradesh

Talaith yn nwyrain canolbarth India yw Andhra Pradesh. Mae'n ffinio â Tamil Nadu yn y de, Karnataka yn y gorllewin, Telangana yn y gogledd-orllewin ac Orissa yn y gogledd. Yn y dwyrain mae ganddi arfordir hir ar Fae Bengal. Ei harwynebedd tir yw 160,205 km² ac mae ganddi boblogaeth o tua 50 miliwn (2011).

Crëwyd talaith newydd Telangana ym Mehefin 2014 o'r rhan ogledd-orllewinol o Andhra Pradesh. Bydd Hyderabad yn gwasanaethu fel prifddinas y ddwy dalaith am 10 mlynedd.

Y brif iaith yn Andhra Pradesh yw Telugu. Dim ond tua 68% o'r boblogaeth sy'n medru darllen ac ysgrifennu.

Cyfeiriadau

 
Taleithiau India
Hyderabad

Dinas Hyderabad (Telwgw: హైదరాబాద్, Wrdw: حیدرآباد) yw prifddinas taleithiau Telangana ac Andhra Pradesh, yn nwyrain canolbarth India. Fe'i lleolwyd yn Andhra Pradesh hyd Mehefin 2014 pan grëwyd talaith newydd Telangana. Bydd Hyderabad yn gwasanaethu fel prifddinas y ddwy dalaith am 10 mlynedd. Yn 2011, roedd ganddi boblogaeth o 6,809,970 yn y ddinas ei hun a 7,749,334 yn yr ardal fetropolitanaidd. Sefydlwyd y ddinas ym 1591 gan Muhammad Quli Qutb Shah.

 Llysenw: "Dinas Perlau"

Adeiladau a chofadeiladau 

 Birla Mandir
 Dinas Golconda
 Mecca Masjid
 Palas Chowmahalla
 Palas King Kothi
 Porth Charminar
 Ramoji Film City (RFC)
 Teml Chilkur Balaji
 Teml Sanghi

Enwogion 
 Syed Ali Akbar (1890-1984), ysgolhaig
 Waheed Akhtar (1934-1996), athronydd ac awdur
 Mohammad Azharuddin (g. 1963), chwaraewr criced

Andhra Pradesh
Dinasoedd India
 
Telangana
Karnataka

Mae Karnataka yn dalaith yn ne-orllewin India. Yn y gogledd mae hi'n ffinio â Goa a Maharashtra, yn y dwyrain ag Andhra Pradesh ac yn de â Tamil Nadu a Kerala. Yn y gorllewin mae ganddi arfordir hir ar Fôr Arabia.

Prifddinas Karnataka yw Bangalore. Mae ganddi arwynebedd tir o 191,773 km². Mae'r mwyafrif o'i phoblogaeth o tua 50 miliwn (1999) yn siarad Kannada.

 
Taleithiau India
Bangalore

Prifddinas talaith Karnataka, yn ne-orllewin India, yw Bangalore.

Adeiladau a chofadeiladau
Palas Tipu Sultan
Stadiwm M. Chinnaswamy
Teml Gavigangadhareshwara
Vidhana Soudha

Enwogion
Ram Gopal (1912-2003), dawnswr
Lindsay Anderson (1923-1994), cyfarwyddwr ffilm
Ali Bongo (1929-2009), dewin
Anna Carteret (g. 1942), actores
Gundappa Viswanath (g. 1949), chwaraewr criced
Sabeer Bhatia (g. 1968), sylfaenwr Hotmail

 
Dinasoedd India
Karnataka
Goa

Mae Goa yn dalaith arfordirol yng ngorllewin India. Fe'i lleolir yn yr ardal o'r enw Konkan. Mae hi'n ffinio â Maharashtra yn y gogledd a Karnataka yn y de a'r dwyrain. Goa yw'r dalaith leiaf o ran arwynebedd a'r bedwaredd leiaf o ran poblogaeth. Nid yw'n dalaith fawr, gydag arwynebedd tir o ddim ond 3659 km². Mae ganddi boblogaeth o tua 1.4 miliwn (1999).

Ei phrifddinas yw Panaji er mai Vasco de Gama yw'r ddinas fwyaf. Gwelir dylanwad diwylliant Portiwgeaidd ar ddinas hanesyddol Margao wedi i'r Portiwgeaid lanio yno yn yr 16g, gan goncro'r ardal yn fuan ar ôl hynny. Parhaodd Goa o dan reolaeth Portiwgal am tua 450 o flynyddoedd, tan iddi gael ei uno gydag India ym 1961.

Y prif ieithoedd yw Konkaneg a Marathi ac mae rhai pobl yn siarad Saesneg a Phortiwgaleg yn ogystal.

Mae Goa yn ganolfan boblogaidd gan dwristiaid o'r Gorllewin ac mae'r GNP yn uchel yn nhermau India. Mae'r dalaith yn enwog am ei thraethau, mannau addoli a phensaernïaeth treftadaeth y byd.

Gweler hefyd
Twristiaeth yng Ngoa

 
Taleithiau India
Kerala

Mae Kerala yn dalaith arfordirol yn ne-orllewin India. Mae hi'n ffinio â Karnataka yn y gogledd a Tamil Nadu yn y dwyrain ac mae ganddi arfordir hir ar Fôr Arabia. Ei phrifddinas yw Thiruvananthapuram.

Arwynebedd tir Kerala yw 38,864 km² ac mae ganddi boblogaeth o tua 33 miliwn (1999). Yn ôl cyfrifiad 2011 mae 33,387,677 o bobl yn byw yno, sy'n ei wneud 13eg talaith fwyaf poblog. Kerala yw'r 23ain talaith fwyaf o ran arwynebedd.

Y prif iaith yw Malayalam.

 
Taleithiau India
Thiruvananthapuram

Prifddinas talaith Kerala yn ne India yw Thirivananthapuram (neu Trivandrum).

Lleolir y brifddinas yn ne eithaf y dalaith. Ystyr yr enw Thirivananthapuram yw "Dinas y Sarff Sanctaidd" (mae addoli nadroedd yn agwedd hynod ar Hindŵaeth Kerala).

Yr unig atyniad hanesyddol amlwg yn y ddinas fach brysur yw Teml Sri Padmanabhaswamy. Yn ogystal ceir Amgueddfa Napier a Gerddi Sŵolegol. 16 km i'r de o Drivandrum mae traeth poblogaidd Kovalam, un o'r rhai gorau yn India.

Dinasoedd India
Kerala
Barclodiad y Gawres

Am y garnedd gron yng Nghaerhun, gweler Barclodiad y Gawres, Caerhun.

Siambr gladdu Neolithig yw Barclodiad y Gawres. Fe'i  lleolir ar benrhyn bychan rhwng Porth Trecastell a Phorth Nobla ar arfordir gorllewinol Ynys Môn, ychydig i'r de o bentref Rhosneigr. Mae Llwybr Arfordirol Ynys Môn yn mynd heibio iddi.

Barclodiad y Gawres yw'r siambr gladdu fwyaf yng Nghymru. Mae'n esiampl o'r beddau cyntedd ar ffurf groes, ar yr un cynllun a nifer o siambrau claddu yn Iwerddon megis Newgrange. Nodwedd ddiddorol arall yw bod nifer o'r meini Neolithig wedi eu haddurno â llinellau igam-ogam. Ychydig iawn o gerrig wedi'u cerfio fel hyn sydd ar gael yng Nghymru: Bryn Celli Ddu, Llanfechell, Cae Dyni yn Llŷn a Garn Wen a Garn Turne ym Mhenfro.

Bu cloddio archeolegol yma yn 1952-3. Un darganfyddiad oedd bod olion sy'n dangos i dân gael ei gynnau yn y rhan ganol, a chawl wedi ei wneud o amrywiaeth ryfedd o anifeiliaid a physgod wedi ei dywallt trosto. Ymddengys fod hyn yn rhan o ryw ddefod.

Mae'r siambr wreiddiol wedi ei hamgylchynu gan domen goncrit er mwyn ei gwarchod. Mae dan ofal Cadw ond er mwyn ymweld â thu mewn y domen rhaid cael agoriad.

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
 Frances Lynch, Gwynedd, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Dolenni allanol
 Tudalen Cadw 
 Caglu'r Tlysau: Delwedd 
 Treftadaeth Ynys Môn 

Aberffraw
Cadw
Celf gynhanesyddol yng Nghymru
Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Siambrau claddu
Fanny Cerrito

Roedd Fanny Cerrito, née Francesca Cerrito (11 Mai  1817 – 6 Mai 1909) yn falerina a choreograffydd o Eidalwraig a aned yn Napoli yn yr Eidal.

Yn wraig i Arthur Saint-Léon, roedd hi'n un o'r balerinas mawr y cyfnod cerddorol Rhamantaidd ynghyd â Marie Taglioni, Fanny Elssler, Carlotta Grisi, Emma Livry ac eraill.

Dawnslunwyr
Dawnswyr Eidalaidd
Genedigaethau 1817
Marwolaethau 1909
Merched y 19eg ganrif
Merched yr 20fed ganrif
Pobl o Napoli
Iago I, brenin yr Alban

Brenin yr Alban o 4 Ebrill 1406 hyd at ei farw, oedd Iago I (10 Rhagfyr 1394 - 21 Chwefror 1437). Mab Robert III a'i wraig, Annabella Drummond, oedd ef. Treuliodd James 18 mlynedd fel carcharor yn Lloegr.

Gwraig 
 Joan Beaufort

Plant 
 Iago II
 Eleanor o'r Alban, Archduges Awstria (1433-1480)

Cyfeiriadau

Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Genedigaethau 1394
Marwolaethau 1437
Teyrnoedd y 15fed ganrif
Rani Mukerji

Mae Rani Mukerji (hefyd Mukherjee neu Mukherji)
(Hindi रानी मुखर्जी) (ganed 21 Mawrth 1978), yn actores a chantores Indiaidd a aned yn Calcutta, Gorllewin Bengal, India. Rani ydy un o actoresau enwocaf Bollywood heddiw.

Mae sawl aelod arall o'i theulu'n gweithio yn y diwydiant ffilm Indiaidd. Mae ei thad Ram Mukherjee yn gynhyrchydd ffilm, ei brawd Raja yn actor mewn cyfresi teledu a'i chyfnitherau Kajol a Tanisha yn actoresau Bollywood poblogaidd.

Ffilmiau 

Bollywood
Actorion Indiaidd
Cantorion Indiaidd
Genedigaethau 1978
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Mary Steele

Gwraig yr awdur Richard Steele oedd Mary Steele (née Mary Scurlock) (Tachwedd 1678 – 26 Rhagfyr 1718). Roedd yn ferch i Jonathan Scurlock o Gaerfyrddin. Roedd yn adnabyddus fel llythyrydd a dyddiadures.

Genedigaethau 1678
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 17eg ganrif
Llenorion Cymreig y 18fed ganrif
Merched yr 17eg ganrif
Merched y 18fed ganrif
Marwolaethau 1718
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Chris Ruane

Gwleidydd Llafur yw Christopher Shaun Ruane (ganed 18 Gorffennaf 1958). Roedd yn Aelod Seneddol dros Ddyffryn Clwyd rhwng 1997 a 2015 ac eto rhwng 2015 a 2019. Bu'n Ysgrifennydd Seneddol Preifat (PPS) i Peter Hain o 2003 hyd at 2007, pan ymddiswyddodd mewn protest yn erbyn penderfyniad y llywodraeth i adnewyddu Trident.

Bywyd cynnar 
Mynychodd Ysgol Gynradd Eglwys Gatholig Mair yn Rhyl. Fe aeth wedyn i Ysgol Uwchradd Edward Jones (dair mlynedd uwchlaw Carol Vorderman) ar Ffordd Cefndy yn Rhys ac wedyn Fflint. Aeth i Brifysgol Cymru Aberystwyth, lle graddiodd gyda BSc mewn economeg yn 1979. Yna aeth i Brifysgol Lerpwl lle cafodd gymhwyster athro yn 1980. Roedd yn gynghorydd tref o 1988 ac yn Gadeirydd NUT ar gyfer Gorllewin Clwyd.

Roedd yn athro ysgol gynradd o 1982-97 ac yn ddirprwy bennaeth o 1991 i 1997.

Gyrfa etholiadol 
Ymgeisiodd am sedd Gogledd Orllewin Clwyd yn 1992, etholaeth a gafodd ei chreu yn 1983 ac a ddaeth i ben yn 1997.

Daeth yn Ysgrifennydd Seneddol Preifat i Peter Hain o 2003 hyd at ei ymddiswyddiad ym Mawrth 2007 pan y protestiodd ynglŷn â phenderfyniad ail wneud Trident.

Yn 2003, pleidleisiodd Ruane o blaid Rhyfel Irac.

Collodd ei sedd i James Davies yn Etholiad Cyffredinol 2015. Er hyn, fe safodd i gael ei ail-ethol ar gyfer etholaeth Ddyffryn Clwyd yn etholiad 2017 ac ail-ennill y sedd.

Roedd Ruane yn wrthwynebus i Brexit cyn y bleidlais.

Cyfeiriadau

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1958
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Heddwch

Absenoldeb gwrthdaro neu ryfel yw heddwch.

Mae gan y Cenhedloedd Unedig lu cadw heddwch sef byddin sy'n ceisio datrys gwrthdaro rhwng pobl neu wledydd. Ond nid yw'r llu cadw heddwch yn llu di-drais gan ei bod yn defnyddio trais os oes rhaid i gadw'r heddwch. Mae'r syniad o ddefnyddio trais neu ryfel i greu heddwch yn hen; rhyfel cyfiawn yw'r ymadrodd a ddefnyddir. Dywedwyd ar y pryd fod y Rhyfel Byd Cyntaf i fod yn "rhyfel i orffen neu ddiweddu pob rhyfel". Ond bu rhyfeloedd ar ôl y rhyfel hwnnw. Cred heddychwyr nad yw trais na rhyfela yn creu heddwch mewn gwirionedd. Mae yna enghreifftiau o drais yn cael eu defnyddio i oresgyn a thawelu pobl, megis y Pax Romana (Heddwch Rhufeinig) dan yr Ymerodraeth Rufeinig, neu fel y gwnaeth y Normaniaid a'r Saeson yng Nghymru, a'r Ymerodraeth Brydeinig mewn sawl gwlad arall yn y byd (gweler Imperialaeth). Ond dadlau heddychwyr fod ceisio heddwch trwy drais yn ofer, ac mai trwy gyfiawnder mae creu gwir heddwch.

Heddwch a chrefydd 
Mae sawl crefydd yn annog heddwch, Bwdhaeth, Cristnogaeth ac Islam er enghraifft (yn wir, heddwch yw un o ystyron y gair الإسلام). Fodd bynnag, mae rhai anffyddwyr yn honni fod crefydd yn achosi gwrthdaro.

Mae yna air Cymraeg arall sydd ag ystyr tebyg i "heddwch" sef "tangnefedd". Yn ôl Cristnogion, mae angen cyfiawnder i gael gwir dangnefedd, ac ni cheir tangnefedd drwy drais ond "trwy garu ein gelynion".

Mudiadau heddwch 
Mae yna nifer o fudiadau sy'n gweithio dros heddwch yng Nghymru, megis CND a Chymdeithas y Cymod, a hefyd nifer o grwpiau heddwch a chyfiawnder lleol. Mae'r mudiadau yma'n ymgyrchu yn erbyn rhyfel a thrais yn y byd.

Gweler hefyd 
 Rhyfeloedd cyfredol

 
Athroniaeth wleidyddol
Moeseg
Rhyfeloedd diweddar

Materion cyfoes
Diweddar
Elfyn Llwyd

Gwleidydd o Gymru yw Elfyn Llwyd (ganwyd Elfyn Hughes, 26 Medi 1951). Roedd yn Aelod Seneddol o 1992 i 2015, gan gynnwys bod yn aelod dros Ddwyfor Meirionnydd rhwng 2010 a 2015, ac yn arweinydd seneddol Plaid Cymru.

Bywgraffiad
Ganwyd Llwyd ym Metws-y-Coed, Gwynedd a fe'i magwyd yn Llanrwst. Astudiodd ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth ac yna Prifysgol y Gyfraith Caer.

Gweithiodd Llwyd fel cyfreithiwr ac yna bargyfreithiwr (galwyd i'r bar yn 1997) cyn cael ei ethol fel gwleidydd. Rhwng 1990 a 1991 roedd yn Lywydd Cymdeithas y Gyfraith Gwynedd. Mae Llwyd yn briod a'r gantores werin Eleri Llwyd ac mae ganddynt ddau o blant Mae ei ddiddordebau yn cynnwys magu colomennod, darllen, teithio a rygbi.

Yn Rhagfyr 2013, ymddangosodd Llwyd ar rifyn Nadolig arbennig University Challenge ar BBC Two yn cynrychioli Prifysgol Aberystwyth.

Fe’i apwyntiwyd yn aelod o Gyfrin Gyngor y Deyrnas Gyfunol yn 2011. Yn Chwefror 2019, fe'i benodwyd yn Gwnsler Cyffredinol cysgodol gan Adam Price, arweinydd Plaid Cymru. Gyda hyn roedd yn ymuno â aelodau Cynulliad y Blaid fel aelod o’r cabinet cysgodol.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol 
 ePolitix.com - Elfyn Llwyd AS 
 Tudalen y Guardian ar Elfyn Llwyd
 TheyWorkForYou.com - Elfyn Llwyd AS
 The Public Whip - Elfyn Llwyd AS

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1951
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion Plaid Cymru
Pobl o Fetws-y-Coed
Cyfreithwyr Cymreig
Codi canu

Wrth ganu cân neu emyn digyfeiliant, codi canu yw'r gweithred o gychwyn y gân, yn enwedig pan fo'r gorchwyl gan berson penodol. Mae'r codwr canu yn gyfrifol am ddewis cywair a tempo priodol, ac am ysbrydoli ei gyd-ganwyr.

Gweler hefyd
Codi Canu (cyfres deledu)

Cerddoriaeth
Bys troed

Ar y corff, pellafion y traed, yn cyfateb i fysedd ar y dwylo, yw bysedd traed.

Troed
Gwyddoniadur

Cyfrol ysgrifenedig gynhwysfawr, sy'n gasgliad o wybodaeth ar bwnc neu amrywiaeth o bynciau yw gwyddoniadur.

Hanes y gwyddoniadur 
Ysgrifennwyd cyfrolau gwyddoniadurol gan rai o awduron Groeg yr Henfyd, megis Aristoteles, a Plinius. Un o brif ganolfannau i weithgarwch o'r fath oedd Llyfrgell enwog Alecsandria yn Yr Aifft.

Yn ystod yr Oesoedd Canol, datblygwyd y dull gwyddonol a'r arfer o nodi ffynonellau gan ysgolheigion Mwslemaidd, a chynhyrchwyd sawl cyfrol gynhwysfawr. Ymysg y rhai mwyaf nodedig mae gwaith Abu Bakr al-Razi ar wyddoniaeth, 270 llyfr Al-Kindi, gwyddoniadur meddygol Ibn Sina, a chyfrolau hanes y Ash'ari, al-Tabri, al-Masudi, ac eraill.

Ysgrifennodd Cassiodorus (c.490 - c.580) wyddoniadur ar ddysg a'r Saith Celfyddyd, sef yr Institutiones divinarum et saecularium litterarum. Daeth y llyfr yn waith safonol yn yr Oesoedd Canol a astudid ledled Ewrop.

Datblygodd y gwyddoniadur modern o'r geiriadur yn ystod y 18g. Ymysg cyfrolau arloesol y ganrif honno mae'r Cyclopaedia, or Universal Dictionary of Arts and Sciences, Encyclopædia Britannica, a'r Brockhaus Konversations-Lexikon.

Cyhoeddwyd y gwyddoniadur aml-gyfrol Cymraeg cyntaf mewn deg cyfrol rhwng 1854 a 1879 dan yr enw Y Gwyddoniadur Cymreig, dan olygyddiaeth gyffredinol John Parry (1812-1874).

Geirdarddiad 

Ffurfiwyd y gair gwyddoniadur, gydag enghreifftiau o 1852 ymlaen, o'r terfyniad -iadur a'r gair gwyddon (sef cangen neilltuol o wybodaeth), o'r gair gwybod.  Daw'r gair am wyddoniadur mewn llawer o ieithoedd (Saesneg encyclopaedia a (Ffrangeg encyclopédie er enghraifft) o'r gair Lladin Canol encyclopaedia, o'r gair Roeg ενγκύκλια παιδεία "addysg gyffredinol". Mae gan y Gymraeg gair cynhenid am wyddoniadur, ac yn anarferol yn hynny o beth.

Gweler hefyd  
 Rhestr gwyddoniaduron Cymraeg

Cyfeiriadau

Gwybodaeth
 
Llyfrau
Gibraltar

Tiriogaeth dramor y Deyrnas Unedig sy'n cael ei hawlio gan y Deyrnas Gyfunol yw Gibraltar. Fe'i lleolir yn ne Penrhyn Iberia. Mae'n ffinio â Sbaen i'r gogledd, gyda'r ffin yn 1.2-kilometr (0.75 milltir), ac mae Culfor Gibraltar i'r de. Ei arwynebedd yw 6.7 km2 (2.6 milltir sgwâr) a'i boblogaeth yw  Mae Craig Gibraltar yn dominyddu'r olygfa, o bob cyfeiriad.

Yn strategol, mae Gibraltar yn bwysig iawn i Luoedd Arfog Prydain a cheir safle môrlu yno.

Hanes 
Ceir olion pwysig o'r Neanderthal yn Gibraltar, sy'n dyddio i rhwng 40,000 i 50,000 o flynyddoedd yn ôl ac ystyrir Ogof Gorham yn hynod o bwysig.

Ym 1704,  cymerwyd Gibraltar o Sbaen gan luoedd Prydeinig ac Iseldiraidd yn ystod 'Rhyfel Olyniaeth Sbaen'. Ildiwyd y diriogaeth i’r Deyrnas Unedig "am byth" pan arwyddwyd Cytundeb Utrecht ym 1713. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd roedd e’n sylfaen bwysig i’r Llynges Frenhinol, gan fod y penrhyn yn rheoli’r mynediad i Fôr y Canoldir, sydd yn ddim ond 8 milltir o led yn y man culaf.

Mae'n parhau i fod yn strategol bwysig heddiw, gyda hanner llongau masnach y byd yn pasio drwy'r culfor yma.

Heddiw, mae economi Gibraltar yn seiliedig ar dwristiaeth, gamblo ar-lein, gwasanaethau ariannol a darparu tanwydd i longau cargo.

Yr enw 
Daw enw'r diriogaeth o'r enw Arabeg gwreiddiol Jabal Ţāriq (جبل طارق), sef "mynydd Tariq". Cyfeiria at y cadfridog Berber Umayyad Cadfridog Tariq ibn-Ziyad, a arweiniodd oresgyniad rhan o Iberia yn 711 gan filwyr o'r Maghreb. Cyn hynny fe'i hadnabuwyd fel Mons Calpe, un o Bileri Hercules. Heddiw gelwir Gibraltar yn "Gib" neu "y Graig" ar lafar gwlad.

Sofraniaeth 
Un o brif faterion llosg yn y berthynas rhwng Prydain a Sbaen yw sofraniaeth Gibraltar. Mae Sbaen yn gofyn am ddychwelyd yr ardal i'w gwlad wedi i sofraniaeth Sbaen drosti gael ei hildio yn 1713. Fodd bynnag, mae rhan fwyaf trigolion Gibraltar (Saeson, neu ddisgynyddion i Saeson) wedi gwrthod hyn. Gwrthododd y pobl Gibraltar cynigion sofraniaeth sbaeneg mewn refferendwm ym 1967, a gwrthodon nhw rannu sofraniaeth rhwng y ddwy wlad mewn refferendwm arall yn 2002.

Cyfeiriadau 

 
Tiriogaethau tramor y Deyrnas Unedig
Penrhyn Iberia
Tiriogaethau dadleuol
Uviéu

Uviéu (Sbaeneg: Oviedo) ydy prifddinas Tywysogaeth Asturias yng ngogledd Sbaen. Mae hefyd yn enw ar yr ardal weinyddol sy'n cynnwys y ddinas hefyd, sef Comarca d'Uviéu.

Fel prifddinas, hi yw canolfan weinyddol a masnachol y Gymuned Ymreolaethol. Mae'r ddinas hefyd yn cynnal Seremoni Gwobrau Tywysog Astwrias unwaith y flwyddyn, gwobrau sy'n denu sylw rhyngwladol yn sgil enillwyr megis J. K. Rowling, awdures y llyfrau Harri Potter. Mae nifer o fyfyrwyr tramor yn astudio ym Mhrifysgol y ddinas ac mae'r hen ddinas a leolir o gwmpas yr Eglwys Gadeiriol, yn denu nifer o dwristiaid sy'n heidio i weld yr adeiladau hanesyddol.

Lleolir maes awyr y ddinas (yn wir, maes awyr yr ardal) rhyw 40 cilometr i ffwrdd.

Pobl enwog o Uviéu 
 Fernando Alonso, gyrrwr rasio Fformiwla Un

Cyfeiriadau

Ardaloedd gweinyddol Asturias‎
Trefi a dinasoedd Asturias
Gerardus Mercator

Cartograffydd o Fflandrys oedd Gerardus Mercator, né Gerhard Kremer (5 Mawrth, 1512 - 2 Rhagfyr, 1594), a aned yn Fflandrys o rieni Almaenig.

Cafodd ei addysg ym mhrifysgol Louvain. Cyflogodd yr Ymherodr Glân Rhufeinig Siarl V Fercator i wneud mapiau at ddefnydd milwrol ac wedi hynny fap o Fflandrys ei hun.

Yn 1552 ymsefydlodd yn Duisburg, ar ôl cael ei gyhuddio o heresïaeth yn 1544 a gorfod ffoi Fflandrys, a chafodd ei gyflogi gan Dug Cleves. Treuliodd weddill ei oes yn gwneud mapiau.

Yn 1568 dyfeisiodd y system taflunio, paralelau a meridionau ar gyfer llunio mapiau sy'n dal i ddwyn ei enw o hyd (Tafluniad Mercator).

Cafodd ei fapiau eu cyhoeddi mewn llyfr arbennig ac fe'i galwyd yn "atlas" am ei fod yn dangos llun o'r arwr chwedlonol Atlas yn dwyn i fyny'r Ddaear ar ei ysgwyddau.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1512
Marwolaethau 1594
Gwyddonwyr Belgaidd
Mao Zedong

Mao Zedong (hefyd Mao Ze-dong neu Mao Tse Dong yn Gymraeg) (Tsieineeg 毛泽东 neu 字润之 ) (26 Rhagfyr, 1893 – 9 Medi, 1976) oedd arweinydd y Chwyldro Tsienëaidd ac arlywydd Gweriniaeth Pobl Tsieina.

Blynyddoedd cynnar 
Cafodd ei eni i rieni gwerinol yng nghefn gwlad Hunan. Erbyn 1920 roedd yn proffesu Marcsiaeth a helpodd sefydlu Plaid Gomiwnyddol Tsieina yn 1921. Erbyn diwedd y 1920au roedd yn arweinydd herwfilwrol yn ymladd yn erbyn y Guomindang (Plaid Genedlaethol Tsieina), oedd dan arweinyddiaeth Chiang Kai-Shek.

Yr Orymdaith Hir 
Yn 1931 daeth yn gadeirydd sofiet Jianxi. Pan orfodwyd y Comiwnyddion i ffoi o Jianxi yn 1934 fe'u harweinwyd gan Mao ar yr Orymdaith Hir. Rhoddwyd pris o $250,000 ar ei ben gan y llywodraeth. Pan gyrhaeddodd Yan'an yn 1935 roedd yn cael ei gydnabod fel un o arweinyddion pennaf y Blaid Gomiwnyddol.

Y Rhyfel Gwladgarol Mawr 
Ar ôl i'r blaid honno ymuno â'i hen elynion y Guomindang i ymladd yn erbyn lluoedd Siapan yn ystod Rhyfel Tsiena a Siapan (1937 - 1945), a elwir weithiau "Y Rhyfel Gwladgarol Mawr", a gorchfygu'r goresgynwyr, ail-gychwynodd y rhyfel cartref. Dan arweinyddiaeth Mao ac eraill gorchfygwyd y Guomindang a ffoasant i Daiwan i ffurfio llywodraeth mewn alltudiaeth ar yr ynys honno.

Cyhoeddi Gweriniaeth Pobl Tsieina 
Yn 1949 cyhoeddodd Mao, a oedd erbyn hynny'n Gadeirydd y Blaid Gomiwnyddol, Weriniaeth Pobl Tsieina. Roedd ysgrifau gwleidyddol Mao yn cael eu derbyn fel sylfaen athronyddol y wladwriaeth newydd a'i llywodraeth gomiwnyddol ac ar eu sail sefydlwyd comiwnau a'r Naid Fawr Ymlaen.

Y Chwyldro Diwylliannol 
Ymddiswyddodd Mao fel cadeirydd swyddogol y blaid yn 1958, ond mewn gwirionedd bu iddo gadw llawer o rym. Daeth yn ffigwr canolog yn y Chwyldro Diwylliannol yn ystod y 1960au pan welid ei lun a'i Lyfr Coch Bach ymhob man.

Yr olyniaeth 
Pan fu farw yn 1976 ceisiodd ei drydedd wraig Jiang Qing ("Madam Mao") a'i chefnogwyr gymryd drosodd y blaid a'r wlad ond roeddent yn aflwyddiannus a chymerodd Hua Guo Feng le Mao fel arweinydd.

Cyfeiriadau 

 
Anffyddwyr Tsieineaidd
Athronwyr Marcsaidd
Athronwyr gwleidyddol Tsieineaidd
Athronwyr Tsieineaidd yr 20fed ganrif
Beirdd Tsieineaidd yr 20fed ganrif
Beirdd Tsieineaidd yn yr iaith Tsieineeg
Comiwnyddion Tsieineaidd
Cyn-Fwdhyddion
Chwyldroadwyr Tsieineaidd
Genedigaethau 1893
Gwleidyddion Tsieineaidd yr 20fed ganrif
Llenorion ffeithiol Tsieineaidd yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1976
Pobl yr Ail Ryfel Byd
Pobl o Xiangtan
Unbeniaid
Llyfr Coch Bach

Mae'r Llyfr Coch Bach, a gyhoeddwyd am y tro cyntaf yn Ionawr 1969, yn ddetholiad o fyfyrdodau a sloganau gan Mao Zedong, arweinydd Plaid Gomiwnyddol Tsieina.

Gellid dadlau fod y Llyfr Bach Coch yn un o'r llyfrau seciwlar mwyaf dylanwadol erioed. Roedd i'w weld ymhob man yn ystod y Chwyldro Diwylliannol yn Tsieina ac yn cael ei dderbyn a'i astudio bron fel Beibl gan y Giardau Chwyldroadol ac eraill.

Ymhlith ei sloganau oedd "Gorchfygwch y Cwn â'u Cynffonau Rhwng eu Coesau Imperialaidd a'i holl lacïaid!" a gawsai ei baentio ar furiau ledled y wlad a'i brintio'n bosteri anferth.

Cafodd ei gyfieithu i nifer o ieithoedd y byd, ond dim i'r Gymraeg.

Llyfrau gwleidyddol
Llenyddiaeth Tsieineeg
Mao Zedong
Hanes Tsieina
Gweriniaeth Pobl Tsieina
Ogwr

Pentref yng nghymuned Saint-y-brid, Bro Morgannwg, Cymru, yw Ogwr (Saesneg: Ogmore). Fe'i lleolir ar lan Afon Ogwr, ger Castell Ogwr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Pentrefi Bro Morgannwg
Senedd Fflandrys

Mae Senedd Fflandrys (Iseldireg:Vlaams Parlement), a leolir ym Mrwsel yn cynrychioli'r grym deddfwriaethol sy'n eiddo i Fflandrys.

Mae'n enghraifft o ddeddfwrfa Unsiambr

Brwsel
Fflandrys
Fflandrys
Shintō

Ysbrydolrwydd brodorol Japan a phobl Japan ydy , hefyd kami-no-michi. Mae'n set o ymarferiadau i'w gwneud yn ddiwyd er mwyn sefydlu cysylltiad rhwng Japan heddiw a'i gorffennol hynafol. Cofnodwyd ymarferiadau Shinto gyntaf mewn llyfrau hanesyddol o'r enw'r Kojiki a'r Nihon Shoki yn yr 8g. Wedi hynny, nid yw'r ysgrifeniadau Japaneaidd hyn yn cyfeirio at "grefydd Shinto" unedig, ond yn hytrach at fytholeg, hanes, a llên gwerin anniben. Heddiw, rhoddir y term "Shinto" i gysegrfeydd cyhoeddus sy'n addas i wahanol ddibenion megis cofebion rhyfel, gwyliau cynhaeaf, rhamant, a henebion hanesyddol, yn ogystal â gwahanol sefydliadau enwadol. Mae ymarferwyr yn mynegi eu credoau amrywiol trwy gyfrwng iaith ac arfer safonol, gan fabwysiadu dull tebyg mewn gwisg a defodol, yn dyddio o tuag adeg y Nara a Chyfnodau Heian.

Mabwysiadwyd y gair Shinto ("Ffordd y Duwiau") gan Tsieinëeg ysgrifenedig (神道, pinyin: shén dào), yn cyfuno dau kanji: "shin" (神), sy'n golygu "ysbryd" neu kami; a "tō" (道), sy'n golygu llwybr neu astudiaeth athronyddol (o'r gair Tsieinëeg dào). Diffinnir Kami fel "ysbrydion", "hanfodion" neu "duwiau", sy'n gysylltiedig â nifer o fformatau eraill; mewn rhai achosion maent yn ddynol, mewn eraill maent yn animistaidd, ac mewn eraill maent yn gysylltiedig â grymoedd mwy haniaethol "naturiol" yn y byd (mynyddoedd, afonydd, mellt, gwynt, tonnau, coed, creigiau). Nid yw kami a phobl ar wahân i'w gilydd; maent yn bodoli o fewn yr un byd ac yn rhannu ei gymhlethdod rhyngberthynol.

Cyfeiriadau 

 
Credoau, traddodiadau a mudiadau crefyddol
Crefydd yn Japan
Eneidyddiaeth
13eg ganrif

12g - 13g - 14g
1200au 1210au 1220au 1230au 1240au 1250au 1260au 1270au 1280au 1290au

Digwyddiadau 
1202-1204: Y Bedwaredd Groesgad
1206-1227: Teyrnasiad Genghis Khan
1271: Sefydlu Brenhinllin Yuan gan Kublai Khan

Blynyddoedd a degawdau 
1200au 1200 1201 1202 1203 1204 1205 1206 1207 1208 1209
1210au 1210 1211 1212 1213 1214 1215 1216 1217 1218 1219
1220au 1220 1221 1222 1223 1224 1225 1226 1227 1228 1229
1230au 1230 1231 1232 1233 1234 1235 1236 1237 1238 1239
1240au 1240 1241 1242 1243 1244 1245 1246 1247 1248 1249
1250au 1250 1251 1252 1253 1254 1255 1256 1257 1258 1259
1260au 1260 1261 1262 1263 1264 1265 1266 1267 1268 1269
1270au 1270 1271 1272 1273 1274 1275 1276 1277 1278 1279
1280au 1280 1281 1282 1283 1284 1285 1286 1287 1288 1289
1290au 1290 1291 1292 1293 1294 1295 1296 1297 1298 1299
1300au 1300

Canrifoedd
13eg ganrif
14eg ganrif

13g - 14g - 15g
1300au 1310au 1320au 1330au 1340au 1350au 1360au 1370au 1380au 1390au

Digwyddiadau 
1330au-1350au: Y Pla Du
1337: Dechrau'r Rhyfel Can Mlynedd

Blynyddoedd a degawdau 
1300au 1300 1301 1302 1303 1304 1305 1306 1307 1308 1309
1310au 1310 1311 1312 1313 1314 1315 1316 1317 1318 1319
1320au 1320 1321 1322 1323 1324 1325 1326 1327 1328 1329
1330au 1330 1331 1332 1333 1334 1335 1336 1337 1338 1339
1340au 1340 1341 1342 1343 1344 1345 1346 1347 1348 1349
1350au 1350 1351 1352 1353 1354 1355 1356 1357 1358 1359
1360au 1360 1361 1362 1363 1364 1365 1366 1367 1368 1369
1370au 1370 1371 1372 1373 1374 1375 1376 1377 1378 1379
1380au 1380 1381 1382 1383 1384 1385 1386 1387 1388 1389
1390au 1390 1391 1392 1393 1394 1395 1396 1397 1398 1399
1400au 1400

Canrifoedd
14eg ganrif
Prif Weinidog yr Iseldiroedd



Rhestr  
Dyma linell amser o brif weinidogion yr Iseldiroedd ers 1848. Mae'r lliwiau'n cynrychioli'r gwahanol pleidiau.
Chwant traed

Chwant traed yw'r cyflwr o gymryd diddordeb anghyffredin mewn traed ar gyfer cynnwrf rhywiol. Gelwir un sydd â'r cyflwr hwn yn droedgarwr.

Rhestr pobl
 Ted Bundy
 Casanova
 George du Maurier
 Johann Wolfgang von Goethe
 Thomas Hardy
 Elvis Presley
 Andy Warhol

Reference

Traed, Chwant
Troed
Balŵn

Coden hyblyg a lenwyd â nwy (aer, hydrogen, neu heliwm er enghraifft) yw balŵn. Defnyddir balŵnau bychain ar gyfer addurno neu adloniant, a rhai mwy fel modd o drafnidiaeth neu ar gyfer ymchwil gwyddonol. Ers talwm, defnyddid pledrenni anifeiliaid i'w gwneud, ond erbyn hyn defnyddir deunyddiau megis rwber, latecs, neu neilon.

Gweler hefyd
Chwant balŵnau
Balwn aer cynnes

Awyrennu
Teganau
15fed ganrif

14g - 15g - 16g
1400au 1410au 1420au 1430au 1440au 1450au 1460au 1470au 1480au 1490au

Digwyddiadau 
1405-1433: Mordeithiau Zheng He
1438: Sefydlu Ymerodraeth yr Inca
1453: Yr Otomaniaid yn cipio Caergystennin
1455-1485: Rhyfeloedd y Rhosynnau
1492: Christopher Columbus yn cyrraedd yr Amerig

Blynyddoedd a degawdau 
1400au 1400 1401 1402 1403 1404 1405 1406 1407 1408 1409
1410au 1410 1411 1412 1413 1414 1415 1416 1417 1418 1419
1420au 1420 1421 1422 1423 1424 1425 1426 1427 1428 1429
1430au 1430 1431 1432 1433 1434 1435 1436 1437 1438 1439
1440au 1440 1441 1442 1443 1444 1445 1446 1447 1448 1449
1450au 1450 1451 1452 1453 1454 1455 1456 1457 1458 1459
1460au 1460 1461 1462 1463 1464 1465 1466 1467 1468 1469
1470au 1470 1471 1472 1473 1474 1475 1476 1477 1478 1479
1480au 1480 1481 1482 1483 1484 1485 1486 1487 1488 1489
1490au 1490 1491 1492 1493 1494 1495 1496 1497 1498 1499
1500au 1500

Canrifoedd
15fed ganrif
12fed ganrif

11g - 12g - 13g
1100au 1110au 1120au 1130au 1140au 1150au 1160au 1170au 1180au 1190au

Digwyddiadau 
1147: Yr Almohadiaid yn dinistrio Ymerodraeth yr Almorafidiaid
1171: Saladin yn sefydlu Brenhinllin yr Ayyubid
1189-1192: Y Drydedd Groesgad

Blynyddoedd a degawdau 
1100au 1100 1101 1102 1103 1104 1105 1106 1107 1108 1109
1110au 1110 1111 1112 1113 1114 1115 1116 1117 1118 1119
1120au 1120 1121 1122 1123 1124 1125 1126 1127 1128 1129
1130au 1130 1131 1132 1133 1134 1135 1136 1137 1138 1139
1140au 1140 1141 1142 1143 1144 1145 1146 1147 1148 1149
1150au 1150 1151 1152 1153 1154 1155 1156 1157 1158 1159
1160au 1160 1161 1162 1163 1164 1165 1166 1167 1168 1169
1170au 1170 1171 1172 1173 1174 1175 1176 1177 1178 1179
1180au 1180 1181 1182 1183 1184 1185 1186 1187 1188 1189
1190au 1190 1191 1192 1193 1194 1195 1196 1197 1198 1199
1200au 1200

Canrifoedd
12fed ganrif
Pab Evaristws

Pab o oeddeutu 98 hyd at 105 oedd Evaristws neu Evaristus neu Aristus (m. tua 107).

Pabau
Dirfodaeth

Mae dirfodaeth (Saesneg existentialism) yn athroniaeth a mudiad athronyddol sy'n gwrthod metaffiseg ac yn canolbwyntio ar fodolaeth person yn y byd sydd ohoni.

Ystyrir yr athronydd Danaidd Søren Kierkegaard yn rhagflaenydd dirfodaeth. Adweithiodd yn erbyn delfrydiaeth a hunan-fodlonrwydd Cristnogaeth ei ddydd a datblygodd athroniaeth bodolaeth ymarferol a seicolegol ddirfodol.

Yn ddiweddarach cafodd athroniaeth Kierkegaard ei mabwysiadu a'i datblygu gan ymenyddwyr yn Ffrainc, ac yn neiltuol gan Jean-Paul Sartre ar ddiwedd y 1940au ac yn ystod y 1950au.

Mae'r ddirfodaeth a amlinellodd Sartre yn caniatáu rhyddid i'r unigolyn mewn bydysawd nihilistaidd. Serch hynny mae gan yr unigolyn ddyletswydd tuag at unigolion eraill; mae'n gyfrifol am effaith ei weithgareddau arnynt er mai dim ond ei fodolaeth ef ei hun sy'n "real" ac ef ei hun yw unig farnwr ei weithredau ei hun. Yn y bôn, ewyllys yr unigolyn ac nid ei reswm sy'n bwysig pan fo rhaid wynebu dewis, ac nid yw'r unigolyn yn bodoli ond i'w ewyllysio ei hun i weithredu.

Y prif awduron dirfodaethol eraill yn Ffrainc oedd Albert Camus a'r ffeminist Simone de Beauvoir.

Gweler hefyd 
 Angst

 
Athroniaeth
Edwin Powell Hubble

Roedd Edwin Powell Hubble (20 Tachwedd 1889 – 28 Medi 1953) yn seryddwr o'r Unol Daleithiau.

Defnyddiodd Edwin Hubble delesgop 100 modfedd Arsyllfa Mount Wilson i brofi bodolaeth galaethau eraill yn y bydysawd sy'n symud i ffwrdd oddi wrthym ni, ac felly cadarnhaodd y ddamcaniaeth fod y bydysawd yn ymledu yn hytrach nag aros yn ddigyfnewid.

Darganfu hefyd fod y cyflymder y mae'r galaethau hynny yn symud i ffwrdd yn dibynnu ar eu pellter o'r ddaear, sylw a arweiniodd at allu gwerthysu Cysonyn Hubble.

Teulu
Enw ei daid oedd Martin Jones Hubble (g. 1835 yn Boone, Missouri - m. Chwefror 1920 yn St Louis County, Missouri) a'i nain oedd Mary Jane Powell; oddi wrthi hi y derbyniodd yr enw canol "Powell". Cawsant fab, sef John, tad Edwin (1860 - 1912) a ddaeth naill ai'n gyfreithiwr neu'n ymwneud ag yswiriant.  Ei fam oedd Virginia Lee (James) (c.1864 - 1934).

Cychwyn y daith
Pan oedd yn ddeg oed cafodd y llyfr gwyddonias 50,000 Leagues Under the Sea gryn argraff arno. Mynychodd y brifysgol yn Chicago ac roedd yn focsiwr eitha da ac yn gapten y tîm pêl-fasged. Ym 1910 aeth i Coleg y Frenhines, Rhydychen. Wedi cyfnod byr yn y rhyfel cafodd swydd yn Arsyllfa  Mount Wilson yn Califfornia.

Gweler Hefyd
Telesgob gofod Hubble

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1889
Marwolaethau 1953
Seryddwyr Americanaidd
Arsyllfa Mount Wilson

Mae Arsyllfa Mount Wilson yn arsyllfa seryddol ger Los Angeles, Califfornia, yn yr Unol Daleithiau.

Defnyddiai Edwin Hubble delesgop 100 modfedd Hooker i brofi fod galaethau yn ymbellhau oddi wrth y ddaear.

Arsyllfeydd
Califfornia
Laos

Gwladwriaeth gomiwnyddol weriniaethol sosialaidd yw Laos, neu Weriniaeth Ddemocrataidd y Bobl Lao. Y prifddinas yw Vientiane.

Gwlad nad yw'n ffinio â'r un môr ydyw er ei bod yn ffinio â Myanmar (Byrma) a Gweriniaeth Pobl Tsieina i'r gogledd-orllewin, Fietnam i'r dwyrain, Cambodia i'r de a Gwlad Tai i'r gorllewin.

Hanes 

Tardda hanes y wlad yn ôl i Deyrnas Lang Xang neu Dir y Miliwn o Eliffantod, a fodolodd o'r 14g i'r 18g. Wedi cyfnod yn perthyn i Wlad Tai ac wedyn i Ffrainc, enillodd ei annibyniaeth ym 1954. Daethpwyd â rhyfel cartref hir i ben pan ddaeth yr arweinwyr comiwnyddol, y Pathet Lao, i rym ym 1975 a chyhoeddi Gweriniaeth y Bobl.

Economi 
Mae masnach a menter breifat wedi cynnydu ers canol y 1980au, ond mae datblygu'n cael ei gwneud yn anodd gan y dirwedd fynyddig a choedwigol. Mae hyd at 80% o'r sawl sy'n gweithio yn y wlad yn gweithio yn y sector amaethyddiaeth gynhaliol sy'n cyfrif am 57% o'r GDP; ceir newyn ar raddfa eang oherwydd methiannau niferus comiwnyddiaeth a'r economi yno. Y kip yw'r arian cyfredol.

Iaith a diwylliant 
Mae nifer o grwpiau ethnig gwahanol yn y wlad a dim ond 60% sy'n perthyn i'r grŵp ethnig mwyaf sef y Lao. Lao yw'r iaith swyddogol ond ceir nifer o ieithoedd llai yn ogystal. Mae rhan fwyaf y boblogaeth yn Fwdhiaid.

Rhanbarthau gweinyddol 

Rhennir Laos yn 16 talaith (Kang), 1 ardal ddinesig (Kumpang nakon), ac un Ardal Arbennig (ketpisade):

 Attapu
 Bokeo
 Bolikhamxai
 Champasak
 Houaphan
 Khammouan
 Loung Namtha
 Louangphabang
 Oudomxai
 Phongsali
 Salavan
 Savannakhet
 Vientiane, Ardal Ddinesig
 Vientiane
 Xaignabouli
 Xaisomboun, Ardal Arbennig
 Xekong
 Xiangkhoang

Is-rennir Laos yn bellach yn muang yn ogystal.

Dolenni allanol 
 Laoconnection.com - gwybodaeth ddiwyllianol o bob math ar Lao
 Gweithgareddau'r Cenhedloedd Unedig yn Lao 
 UNDP - gwefan swyddogol Lao
 Cynulliad Cenedlaethol Lao
 Gweinyddiaeth Masnach Lao
 Canolfan Ystadegau Cenedlaethol Lao 
 CIA - The World Factbook: Laos 
 Vientiane Times: swyddogol
 KPL Daily News - Asiantaeth Newyddion Lao 
 Cymuned Ffrangeg Laos

 
Gwledydd Asia
Baht

Arian cyfredol Gwlad Tai yw'r baht.

Mae gwerth y Baht wedi cynyddu dros y blynyddoedd diweddar, er iddi gwympo'n sylweddol pan fethodd y Marchnadoedd Stoc yn Ne-ddwyrain Asia yn y nawdegau.

Arian
Gwlad Tai
Kenny Dalglish

Cyn-chwaraewr a rheolwr pêl-droed ydy Kenneth Mathieson "Kenny" Dalglish (ganwyd 4 Mawrth 1951).

Genedigaethau 1951
Pêl-droedwyr Albanaidd
Rheolwyr pêl-droed
Brasília

Brasília yw prifddinas Brasil. Saif yn ei hardal weinyddol ei hun, y Distrito Federal. Lleolir y ddinas ar lwyfandir canolbarth Brasil.

Cafodd y syniad o gael prifddinas yng nghanol y wlad ei grybwyll am y tro cyntaf yn 1789, ond bu rhaid aros tan 1956 i wireddu'r breuddwyd pan ddewiswyd y safle presennol ar gyfer dinas newydd sbon yn brifddinas i'r wlad.

Agorwyd y safle yn swyddogol yn 1961. Y prif bensaer oedd Oscar Niemeyer a Lucio Costa oedd y prif gynllunydd.

Mae'r adeiladau modern hardd yn Brasília yn cynnwys Adeilad y Gyngres a'r eglwys gadeiriol. Agorwyd y brifysgol yn 1962.

Enwogion 
 Joaquim Cruz (g. 1963), athletwr
 Kaká (g. 1982), chwaraewr pêl-droed

Prifddinasoedd De America
Dinasoedd Brasil
Islamabad

Prifddinas Pacistan yw Islamabad.

Lleolir y ddinas yng ngogledd y wlad, ar lwyfandir Potwar. Ystyr yr enw yw "Dinas Islam".

Nid yw'n ddinas hen. Dewiswyd y safle yn 1959 a dechreuwyd y gwaith adeiladu ym 1961. Cynhaliwyd cyfarfod cyntaf y llywodraeth yno yn 1967.

Sefydlwyd Prifysgol Quaid-i-Azam yn y ddinas yn 1965 a Phrifysgol Agored y Werin yn 1974.

Dinasoedd Pacistan
 
Prifddinasoedd Asia
Mohammed Ali Jinnah

Sefydlydd gwladwriaeth annibynnol Pacistan oedd Mohammed Ali Jinnah (Wrdw: محمد على جناح neu Muhammad Ali Jinnah) (25 Rhagfyr 1876 – 11 Medi 1948).

Ganed Jinnah yn Karachi yn 1876. Astudiodd y gyfraith yn Lloegr ac am gyfnod hir bu ganddo bractis cyfreithiwr llwyddiannus yn India cyn iddo droi ei law at wleidyddiaeth.

Fel aelod o'r Cynghair Mwslemaidd yn ogystal â Chyngres Genedlaethol India, roedd yn gryf o blaid undeb Hindŵ-Fwslemaidd hyd 1930 pan ymddeolodd o'r Gyngres mewn protest yn erbyn polisïau Mahatma Gandhi.

Roedd yn arlywydd y Cynghair Mwslemaidd yn 1916 a 1920 ac wedyn o 1934 ymlaen. Yn ystod y cyfnod olaf hwnnw daeth i gefnogi a hyrwyddo'r polisi o greu gwladwriaeth Fwslim ar wahân i Fwslemiaid India. Gwireuddwyd y breuddwyd yn 1947 ond am gost uchel mewn bywydau coll yn ystod ymraniad India.

Bu farw yn 1948 a chodwyd beddrod ysblennydd iddo (Mazar-e-Quaid) yn ei ddinas enedigol.

Genedigaethau 1876
Marwolaethau 1948
Gwleidyddion Indiaidd
Cyfreithwyr Indiaidd
Hanes Pacistan
Hanes India
Vientiane

Vientiane yw prifddinas Laos, yn ne'r wlad.

Mae'r ddinas yn borthladd ar lan Afon Mekong ar y ffin â Gwlad Tai.

Sefydlwyd Vientiane yn y 13g. Fel y rhan fwyaf o weddill Laos, daeth dan reolaeth Gwlad Tai yn y 18g. Yn 1828 cafodd ei dinistrio'n llwyr bron yn ystod gwrthryfel yn erbyn Gwlad Tai. Daeth yn brifddinas tiriogaeth Ffrengig Laos ar ddiwedd y 19g. Mae hi'n brifddinas Laos byth ers hynny.

Dinasoedd Laos
Prifddinasoedd Asia
Naypyidaw

Prifddinas Myanmar yw Naypyidaw er Tachwedd, 2005.

Dinasoedd Myanmar
Prifddinasoedd Asia
Xabi Alonso

Chwaraewr pêl-droed o Wlad y Basg, Sbaen yw Xabier Alonso Olano (ganwyd 25 Tachwedd 1981).

Pêl-droedwyr Sbaenaidd
Sbaenwyr
Basgiaid
Genedigaethau 1981
Lao (iaith)

Lao neu Laoseg (ພາສາລາວ phaasaa laao) yw iaith sywddogol gwlad Laos. Iaith donog ydyw sy'n perthyn i'r teulu Tai o ieithoedd. Mae'n perthyn mor agos i iaith Isaan gogledd Gwlad Tai fel bod y ddwy  weithiau'n cael eu dosbarthu fel amrywiadau ar yr un iaith.

Mae gwyddor yr iaith Lao yn  "abugida" (cyfundrefn ysgrifennu o arwyddion gwahanol sy'n dynodi cytseiniaid gyda llafariad dilynol cynhenid) ac mae'n perthyn i'r ffordd Thai o ysgrifennu er nad yw'r ddwy gyfundrefn yr un fath.

Gellir rhannu'r iaith Lao i bum tafodiaith wahanol:

 Lao Vientiane (y brifddinas)
 Lao y Gogledd (Luang Prabang)
 Lao y Gogledd-ddwyrain (Xieng Khouang)
 Lao y Canolbarth (Khammouan)
 Lao y De (Champasak)

Y fersiwn a siaredir yn y brifddinas Vientiane yw'r dafodiaith uwch ei bri gan ei bod yn cael ei defnyddio yn y cyfryngau ac fe'i dëelir trwy Laos ac ar y cyfan mae'r tafodieithoedd, er gwaethaf y gwahaniaethau rhyngddynt yn weddol ddealladwy i bawb hefyd.

Diwylliant Laos
Ieithoedd Asia
Afon Mekong

Mae Afon Mekong yn afon fawr yn ne-ddwyrain Asia ac un o'r rhai fwyaf ar gyfandir Asia. Ei hyd yw tua 4025 km (tua 2500 milltir). Mae'n agored i longau a chychod am tua 550 km (340 milltir) o'i hyd.

Cyfyd Afon Mekong yn Tibet. Mae'n llifo ar gwrs de-ddwyreiniol yn bennaf trwy Tsieina, Laos, Cambodia a Fietnam cyn aberu ym Môr De Tsieina.

Mae'r delta eang yn un o'r ardaloedd pwysicaf yn Asia i gyd am dyfu reis.

Mekong
Mekong
Mekong
Mekong
Mekong
Ann o Cleves

Y bedwaredd o chwech gwraig Harri VIII, brenin Lloegr, oedd Ann o Cleves (22 Medi 1515 – 16 Gorffennaf 1557). Dim ond am chwe mis y parodd y briodas (Ionawr – Gorffennaf, 1540) cyn i Harri ei hysgaru.

Fe'i ganed yn Düsseldorf, yn ferch i Johann III, Dug Cleves, a'i wraig Maria. Priododd Harri ar 6 Ionawr 1540, ym Mhalas Placentia, Greenwich.

Comisiynodd Harri yr arlunydd Hans Holbein yr Ieuaf i beintio llun ohoni (a'i chwaer Amelia) gan fynnu y dylai Hans beintio llun gonest ohoni. Peintiodd ddau lun ac mae'r naill i'w weld yn y Louvre ym Mharis a'r llall yn Amgueddfa Victoria ac Albert, Llundain. Arwyddwyd y cytundeb priodasol yn Hydref 1539, wedi i Harri glywed fod Ann yn ferch dawel a oedd yn hoff iawn o chwarae cardiau a gwnïo. Cyfarfu'r ddau ar Ddydd Calan 1540, ac ym marn Harri, doedd hi ddim hanner mor ddel, ni allai ddarllen Saesneg ac nid oedd wedi derbyn addysg ffurfiol: She is nothing so fair as she hath been reported, dywedodd. Ymbiliodd Harri i Thomas Cromwell ddarganfod ffordd o beidio'i phriodi, heb droi'r Almaen yn eu herbyn.

Gan na chysgodd y ddau gyda'i gilydd ni choronwyd hi'n llwyr a galwyd hi'n 'Chwaer Annwyl y Brenin' (the King's Beloved Sister). Rhoddwyd setliad ariannol hael iddi a chadwodd ei phen.

Cyfeiriadau

Gwragedd Harri VIII, brenin Lloegr
Genedigaethau 1515
Marwolaethau 1557
Merched yr 16eg ganrif
Y Môr Coch

Mae'r Môr Coch yn fraich hir gul o Gefnfor India sy'n gorwedd rhwng gogledd-ddwyrain Affrica a gorynys Arabia yng Ngorllewin Asia. Yn ddaearegol mae'n rhan o Ddyffryn y Rhwyg Mawr (Great Rift Valley). Ei arwynebedd yw 438,000 km² (169,076 milltir²).

Daearyddiaeth 
Mae'n ymestyn tua 2400 km (1490 milltir) i'r gogledd-ogledd-orllewin o gulfor Bab al Mandab rhwng Gwlff Aden a'r Môr Coch ei hun, sy'n ddarn bach o fôr rhwng Bab al Mandab yn Jibwti a phwynt mwyaf gorllewinol yr Iemen. Yn y gogledd fe'i cysylltir â'r Môr Canoldir gan Culfor Suez a Chamlas Suez. Yn ei ben gogleddol hefyd mae Gwlff Aqaba yn ymestyn i'r gogledd-ddwyrain rhwng Sinai a Sawdi Arabia ac mae gan Israel a Gwlad Iorddonen stribyn cul o dir yn ei ben eithaf.

Ar ei lannau mae arfordiroedd yr Aifft, Swdan, Eritrea a Jibwti yn Affrica ac Iemen, Sawdi Arabia a'r Sinai (yn yr Aifft) yng Ngorllewin Asia.

Hanes 
Yn hanesyddol mae'r Môr Coch wastad wedi bod yn sianel pwysig i fasnach forol ond tyfodd yn gyflym mewn pwysigrwydd yn sgîl agor Camlas Suez yn 1869.

Yr Eifftwyr Hynafol oedd y cyntaf i geisio archwilio'r Môr Coch. Yn y Beibl mae hanes yr Exodus yn adrodd sut y bu i Moses arwain yr Israeliaid drwy ddyfroedd y môr (cyfeiriad at y Môr Pabwyr hynafol, ar safle Culfor Suez heddiw, efallai) a boddi o fyddin Pharo ynddo.

Fodd bynnag, morwr Groegaidd o'r enw Hippalus a roddodd gyhoeddusrwydd rhyngwladol fel petai i'r Môr Coch trwy ei gyfrol ar fordaith i gyffiniau Eritrea; agorwyd masnach eang a buddiol rhwng Ewrop ac Asia mewn canlyniad. Am ganrifoedd bu morwyr Arabaidd yn hwylio'r môr yn eu dhows, rhwng Affrica ac Arabia ac rhwng yr Aifft ac is-gyfandir India.

Bu'n rhaid aros tan y 15g i Ewrop ddechrau cymryd diddordeb yn y môr. Yn 1798 gorchmynodd Ffrainc i Napoleon Bonaparte oresgyn yr Aifft a dwyn y Môr Coch. Er iddo fethu yn ei ymdrech arweiniodd hynny i'r peirianydd J.B. Lepere ail edrych ar gynlluniau i adeiladu camlas, syniad a wyntyllwyd am y tro cyntaf yn oes y Pharos. Agorwyd Camlas Suez yn 1869. Y pryd hynny rhannai Prydain, Ffrainc a'r Eidal wersyllfaoedd masnach yno.

Ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd bu'r ardal yn destun ymgiprys am ddylanwad rhwng yr Unol Daleithiau a'r Undeb Sofietaidd; yn y cyfamser tyfodd maint y drafnidiaeth llongau olew yn sylweddol. Fodd bynnag, mewn canlyniad i'r Rhyfel Chwech Diwrnod caewyd Camlas Suez o 1967 hyd 1975 a lleihaewyd y drafnidiaeth. Byth ers hynny nid yw Suez a'r Môr Coch wedi adfer eu lle yn wyneb cystadleuaeth o lwybr forol Penrhyn Gobaith Da.

Trefi a dinasoedd 
Mae'r trefi a dinasoedd ar lan y Môr Coch yn cynnwys: 
 Aqaba العقبة ,
 Arkiko,
 Assab,
 Dahabدهب ,
 Eilat אילת ,
 Hala'ib حلايب ,
 Al Hudaydah الحديدة,
 Hurghada الغردقة,
 Jeddahجدة ,
 Marsa Alamمرسى علم ,
 Massawa,
 Nuweiba نويبع ,
 Port Safaga ميناء سفاجا ,
 Port Swdan بورت سودان ,
 Sharm el Sheikh شرم الشيخ ,
 Suakin سواكن,
 El Suweis السويس ,
 Taba الطور,
 El-Tor الطور

Gweler hefyd 
 Camlas Suez

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
 Casgliad o luniau tanfor o ffawna'r Môr Coch

Coch
Coch
Daearyddiaeth yr Aifft
Daearyddiaeth Swdan
Daearyddiaeth Ethiopia
Daearyddiaeth Jibwti
Iemen
Daearyddiaeth Sawdi Arabia
Ysgol Aberconwy

Ysgol gyfun gymysg cyfrwng Saesneg wedi’i lleoli ar lan aber Afon Conwy, ar gyrion tref Conwy, gogledd Cymru yw Ysgol Aberconwy. Mae'n gwasanaethu disgyblion 11–18 oed.

Mae’r ysgol ar safle newydd sbon sydd dim ond 2 funud o ffordd ddeuol yr A55 ac sy’n cysylltu Caer â gogledd Cymru.

Y prifathro presennol yw Ian Gerrard.

Dolenni allanol
Gwefan Ysgol Aberconwy

Conwy (tref)
Aberconwy
Aberconwy
Kip

Arian cyfredol Laos yw'r Kip. Ef yw'r arian lleiaf gwerthfawr yn y byd bellach: mae rhyw 18,000 Kip i un Bunt.

Mae'n bodoli ar ffurf papurau arian yn unig; nid oes darnau arian sy'n golygu bod y sawl sy'n ei ddefnyddio'n gorfod cario bwndeli mawr bob tro. Oherwydd hyn, defnyddir y Ddoler Americanaidd a'r Baht Thai yn eang gan bobl Laos a'r sawl sy'n ymweld â'r wlad.

Arian
Laos