alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Popi Cymreig

Planhigyn blodeuol lluosflwydd sy'n perthyn i deulu'r pabi (Papaveraceae) yw'r Popi Cymreig neu Meconopsis cambrica (hefyd: Pabi Cymreig, Pabi Cymru). Ers 2006, mae darlun o'r blodyn wedi ymddangos ar logo Plaid Cymru.

Disgrifiad
Mae gan Meconopsis cambrica ddail asgellog. Gall y planhigyn dyfu hyd at 30–60 cm (12-24 modfedd) o daldra. Mae'n blodeuo rhwng misoedd Mehefin ac Awst. Mae gan y blodau bedair petal lliw melyn neu oren sy'n mesur 50–88 mm ar eu hyd. Ar ddiwedd yr haf, gwasgarir llawer o hadau duon o gibyn hir.

Mae'r planhigyn yn gynhenid i orllewin Ewrop, gan gynnwys Cymru, de-orllewin Lloegr, Iwerddon, Penrhyn Iberia, y Pyreneau a'r Massif central. Fodd bynnag, gellir dod o hyd iddo ymhell tu hwnt i'w gynefin naturiol erbyn hyn

Ecoleg
Ceir hyd i M. cambrica fel arfer mewn lleoliadau llaith a chysgodol ar dir creigiog, ond ar ymyl orllewinol ei ddosbarthiad, fe'i gwelir ar diroedd mwy agored hefyd. Mae'n blanhigyn sydd wedi addasu'n dda i fyw mewn bylchau a holltau mewn creigiau. Golyga hyn ei fod hefyd yn aml i'w weld yn tyfu rhwng cerrig palmant ac mewn cynefinoedd trefol tebyg.

Tacsonomeg
Fe roddwyd yr enw gwyddonol gweiddiol, Papaver cambricum, i'r planhigyn gan Carolus Linnaeus yn ei lyfr  yn 1753. Yn 1814, gwahanodd y botanegydd Louis Viguier y planhigyn o Papaver a'i roi mewn genws newydd o'r enw Meconopsis ohewydd fod gan M. cambrica stigmâu gwahanol i weddill aelodau Papaver.

Bellach, mae nifer o aelodau eraill yn y genws Meconopsis, megis y pabi glas. Mae'r rhain i gyd yn gynhenid i fynyddoedd yr Himalaya. Fodd bynnag, mae ymchwil foleciwlaidd mwy diweddar wedi dangos nad ydi M. cambrica yn perthyn i weddill y genws, gan awgrymu fod dosbarthiad gwreiddiol Linnaeus yn gywir wedi'r cyfan. Mae cofnod y rhywogaeth ar y gronfa ddata The Plant List wedi ei newid i ddangos hyn.

Cyfeiriadau

Blodau
Papaveraceae
Dosraniad normal

Mae'r dosraniad normal, neu dosraniad Gauss, fel y'i gelwir, yn ddosraniad tebygolrwydd sy'n bwysig mewn sawl maes. Mewn gwirionedd, teulu o ddosraniadau o'r un ffurf ydyw, pob un â gwahanol paramedrau lleoliad a graddfa: y cymedr a'r gwyriad safonol yn ôl eu trefn. Y dosraniad normal safonol yw'r dosraniad normal â chymedr yn hafal i ddim, a gwyriad safonol yn hafal i un. Fe debygir siap ei ffwythiant dwysedd tebygolrwydd i gloch.

Mae'r dosraniad normal yn fodel cyfleus o ffenomena rhifadwy yn y gwyddoniaethau naturiol ac yn y gwyddoniaethau cymdeithasol. Er enghraifft, darganfyddir fod y dosraniad normal yn amcangyfrifiad agos i ystod eang o ganlyniadau profion seicolegol, a ffenomena ffisegol megis cyfrifon ffotonau. Yn aml, ni ddeallir achosion y ffenomena dan sylw; ond fe ellir rhoi gyfiawnhâd damcaniaethol mewn sefyllfäoedd lle caiff llawer iawn o effeithiau bach eu hadio at ei gilydd i greu'r sgôr neu newidyn sy'n cael ei arsylwi. Cyfyd y dosraniad normal yn aml mewn sawl ardal o ystadegath hefyd: er enghraifft, mae dosraniad samplu y cymedr yn led-normal, hyd yn oed os nad yw dosraniad y boblogaeth y gymerir y sampl ohono yn normal. Yn ogystal, mae'r dosraniad normal yn uchafu'r entropi gwybodaeth yn y dosraniadau â'r un cymedr ac amrywiant, sy'n ei wneud yn ddewis priodol o ddosraniad ar fyfer data, lle rydym ni'n gwybod dim ond y cymedr a'r amrywiant. Y dosraniad normal yw'r teulu o ddosraniadau a defnyddir amlach mewn ystadegaeth, ac fe seilir sawl prawf ystadegol ar ddamcaniaeth o normaledd. Mewn tebygolrwydd haniaethol, cyfyd dosraniadau normal fel dosraniadau terfanol sawl teulu o ddosraniadau di-dor ac arwahanol.

Ffwythiant dwysedd tebygolrwydd 

Mae Ffwythiant dwysedd tebygolrwydd dosraniad normal â chymedr  ac amrywiant  (yn gyfystyr, gwyriad safonol ) yn enghraifft o Fwythiant Gaussaidd

(gw. hefyd ffwythiant esbonyddol a pi.)

Os oes gan hap-newidyn  y dosraniad hwn, ysgrifenwn  ~ .
Os mae  a , yna fe gelwir y dosraniad yn ddosraniad normal safonol, ac mae'r ffwythiant dwysedd tebygolrwydd yn symleiddio i:

Rhai o rinweddau nodweddol y dosraniad normal:
 Mae'r ffwythiant dwysedd tebygolrwydd yn gymesyr o gylch ei werth cymedrol.
 Mae'r cymedr yn hafal i'w modd a'i ganolrif.
 Mae 68.268949% o'r arwynebedd is y graff o fewn un gwyriad safonol i'r cymedr.
 Mae 95.449974% o'r arwynebedd o fewn dau wiriad safonol.
 Mae 99.730020% o'r arwynebedd o fewn tri gwyriad safonol.
 Mae 99.993666% o'r arwynebedd o fewn pedwar gwyriad safonol.
 Mae pwyntiau ymdreiglad y cromlin un gwyriad safonol yn union o'r cymedr.

Ffwythiant dosraniad cronnus
Diffinnir ffwythiant dosrnaiad cronnus fel y tebygolrwydd fod gan hap-newidyn  gwerth sy'n llai na neu'n hafal i , ac fe'i mynegir yn nhermau'r ffwythiant dwysedd tebygolrwydd fel a ganlyn:

Ar gyfer ffwythiant dosraniad cronnus normal safonol, a dynodir gan , gwerthyswn y fformwla cyffredinol lle mae  a ,

Gellir mynegi'r ffwythiant uchod yn nhermau ffwythiant arbennig, y ffwythiant cyfeiliornad erf , fel a ganlyn

Damcaniaeth tebygolrwydd
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1890

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1890 ym Mangor, Sir Gaernarfon (Gwynedd bellach).

Gwleidyddiaeth
Gwrthododd Arglwydd Penrhyn rhoi ei gyfraniad arferol i gynnal yr Eisteddfod Genedlaethol am ei fod yn ofni y gallai David Lloyd George, a oedd newydd ennill is-etholiad seneddol, droi'r eisteddfod yn un wleidyddol. O ganlyniad, rhoddwyd lle i nifer o Dorïaid amlwg a'r unig gyfraniad a wnaeth Lloyd George oedd cael ei orfodi i ddiolch i Syr John Puleston, Aelod Seneddol Devonport, Dyfnaint, a fu'n llywydd ac yn ffigwr amlwg yn yr Eisteddfod.

Enillodd yr hanesydd Charles Ashton y wobr am draethawd Gymraeg ar fywyd gwledig Cymru. Gwobrwyd Glan Menai am ei draethawd "Y prif ddigwyddiadau hanesyddol yn dwyn perthynas â Bangor a'r gymdogaeth".

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod ym Mangor

Cyfeiriadau

Bangor
Bangor 1890
1890, Bangor
Bangor
Hanes Gwynedd
1890
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Penbedw 1917

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1917 yn nhref Penbedw, Cilgwri (yn Swydd Gaer ar y pryd).

Gelwir yr Eisteddfod hon yn aml yn "Eisteddfod y Gadair Ddu" am fod enillydd y gadair Ellis Humphrey Evans wedi ei ladd rai wythnosau ynghynt ar faes y gad yn Fflandrys ac o ganlyniad taenwyd gorchudd du dros y gadair wag. Enw barddol Ellis Evans oedd Hedd Wyn.

Dywedodd Dyfed, Archdderwydd yr Eisteddfod honno ar y dydd:

Y delyn a ddrylliwyd ar ganol y wledd;
Mae'r ŵyl yn ei dagrau a'r bardd yn ei fedd.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

Cilgwri
Penbedw 1917
1917, Penbedw
Penbedw
1917
Argyfwng bwyd Corn Affrica 2006

Prinder difrifol o fwyd sy'n effeithio pedair o wledydd yng Nghorn Affrica (sef Somalia, Cenia, Jibwti ac Ethiopia) yw argyfwng bwyd Corn Affrica 2006. Amcangyfrifodd Cyfnudrefn Bwyd ac Amaeth (FAO) y Cenhedloedd Unedig ar 6 Ionawr, 2006, gall mwy na 11 miliwn o bobl yn y wledydd yma cael eu effeithio gan newyn eang, wedi ei achosi'n fwyaf gan sychder difrifol, caiff ei waethygu gan wrthdaro milwrol yn yr ardal.

Achosion
Mae'r amodau o sychder, yn ogystal â ffactorau eraill yn cynnwys prisiau grawn uchel, gorboblogi yn yr ardal, a wrthdaro, yn arwain at amodau o newyn. Yn y sychder 2006 cyfredol, mae cyhuddiadau ynglŷn â ffactorau yn trawsffurfio sychder i newyn yn cynnwys gwaharddiad ar mewnforion da byw i farchnadau yng ngwledydd Gwlff Persia, sydd wedi lleihau incwm ffermwyr anifeiliaid, ac felly'n cynyddu anniogelwch bwyd. Mae'r siawns nesaf am cymorth sychder yn Mawrth, efo'r tymor glawog nesaf.

Sefyllfa cyfredol

Jibwti
Mae Jibwti wedi dioddef o sychder; mae'r FAO yn amcangyfrif fod tua traean o'r boblogaeth (400 000 o bobl) angen cymorth bwyd.

Ethiopia
Amcangyfrifwyd yr FAO mae mwy na un miliwn o bobl yn y Rhanbarth Somali yn Ethiopia yn wynebu diffygion bwyd difrifol. Er mae cnydau ar hyn o bryd yn cael eu cynaeafu, mae prinderau dal i'w ddisgwyl yn ne-ddwyrain y wlad.

Cenia
Mae diffyg cnydau, sychder a phrinder da byw wedi arwain i amodau newyn yn Cenia, yn enwedig yn rhanbarthau bugeiliol gogleddol a ddwyreiniol (Mandera, Wajir, a Marsabit). Erbyn 6 Ionawr, 2006, mae tua 30 o marwolaethau wedi gael eu adrodd. Mae rhyw 2.5 miliwn o bobl (10% o'r boblogaeth) angen fwyd dros y chwe mis nesaf. Mae Arlywydd Mwai Kibaki o Cenia wedi ddatgan trychineb cenedlaethol.

Somalia
Mae'r sefyllfa yn Somalia yn y gwaethaf o'r pedair wlad. Mae tua dwy filiwn o bobl yn ardaloedd bugeiliol deheuol sydd angen cymorth dyngarol. The lack of a strong central government and poor transportation infrastructure pose problems for the distribution of food aid.

Cymorth
Yn Chwefror 2006, rhybuddodd UNICEF fod 1.5 miliwn mewn peryg oherwydd y sychder ac alwodd am USD$16 miliwn i helpu drawsgronni ei gymorth yn yr ardal.

Gweler hefyd 
 Newyn Corn Affrica, 2011

Cyfeiriadau

Cysylltiadau allanol
 Reuters AlertNet – Horn of Africa food crisis 

2006
Hanes Affrica
Newyn
Saddam Hussein

Arlywydd Irac o 1979 hyd 2003 oedd Saddam Hussein Abd al-Majid al-Tikriti (Arabeg: صدام حسين عبد المجيد التكريتي)
(28 Ebrill, 1937 - 30 Rhagfyr, 2006)

Cefndir 
Cafodd ei eni yn Tikrit.

Ei yrfa 
Dechreuodd Saddam ei yrfa wleidyddol yn rhengoedd is y Blaid Ba'ath Iracaidd. Mewn amser daeth i arwain y blaid honno a'i defnyddio fel sylfaen i'w rym gwleidyddol.

Cyn y rhyfel yn erbyn Irac cafodd ei gyhuddo gan George W. Bush o fod yn rhan o Echel y Fall (ynghyd â Gogledd Corea ac Iran).

Ei dal ar ôl y rhyfel 
Wedi i luoedd UDA a Phrydain oresgyn Irac aeth Saddamm ar ffo yn sgîl cwymp ei lywodraeth yn y rhyfel. Cafodd ei ddal gan filwyr yr Unol Daleithiau ar 13 Rhagfyr, 2003, tua 15 milltir y tu allan i'w dref enedigol Tikrit, canolfan ei rym.

Achos llys 
Ar 5 Tachwedd, 2006, cafodd ei ddyfarnnu'n euog o droseddau yn erbyn dynoliaeth gan lys ym Maghdad a chafodd ei ddedfrydu i farwolaeth i'w grogi. Apeliodd yn erbyn penderfyniad y llys ond ar Ŵyl San Steffan (26 Rhagfyr) 2006 gwrthodwyd yr apêl. Am 0300 GMT ar 30 Rhagfyr fe'i crogwyd. Dygwyd y cyn-arlywydd o'i garchar mewn gwersyll Americanaidd ym Maghdad i safle dienyddio gerllaw. Dangoswyd lluniau o'r weithred ar deledu Irac.

Arlywyddion Irac
Genedigaethau 1937
Iraciaid
Marwolaethau 2006
Pobl a gafwyd yn euog o droseddau yn erbyn dynoliaeth
Pobl fu farw trwy grogi
Slobodan Milošević

Gwleidydd Serbaidd oedd Slobodan Milošević (Serbeg: Слободан Милошевић; 20 Awst 1941 – 11 Mawrth 2006) a fu'n Arlywydd Gweriniaeth Sosialaidd Serbia o 1989 i 1991, Arlywydd Gweriniaeth Serbia o 1991 i 1997, ac Arlywydd Gweriniaeth Ffederal Iwgoslafia o 1997 i 2000. Roedd yn arweinydd Plaid Sosialaidd Serbia.

Ganed yn ninas Požarevac yng ngorllewin Serbia, pryd oedd Iwgoslafia dan feddiannaeth yr Almaen Natsïaidd yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Montenegroaid o lwyth y Vasojevići oedd ei rieni. Ymunodd Slobodan â Phlaid Gomiwnyddol Iwgoslafia yn 18 oed, a graddiodd yn y gyfraith o Brifysgol Beograd ym 1964. Priododd â Mirjana Marković ym 1965 a chawsant un ferch, Marija (g. 1965), ac un mab, Marko (g. 1974).

Gweithiodd yn weinyddwr busnes yn Tehnogas, cwmni nwy y wladwriaeth, a fe'i penodwyd yn gadeirydd ym 1973.

Bu farw yn y carchar, yn sefyll achos llys am nifer o droseddau honedig, yn cynnwys hil-laddiad ym Mosnia-Hertsegofina, Croatia, a Chosofo yn ystod yr 1990au.

Cyfeiriadau 

Arlywyddion Iwgoslafia
Arlywyddion Serbia
Genedigaethau 1941
Gwleidyddion Serbaidd
Marwolaethau 2006
Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Protestiadau Sgwâr Tiananmen (1989)

Yn y Ddinas Waharddedig, yng Ngweriniaeth Pobl Tsieina y mae Sgwâr Tiananmen neu i roi'r enw brodorol iddi: 天安门广场. Ystyr Tiananmen ydy 'Gât Heddwch y Nef'. Mae'n glamp o sgwâr - dros 100 erw o ran maint.

Cafwyd cyfres o brotestiadau gan rai myfyrwyr yno rhwng 15 Ebrill 1989 a 4 Mehefin 1989 ac fe'i gelwir yn brotestiadau Sgwâr Tiananmen 1989. Protest myfyrwyr ac ysgolheigion ydoedd mewn gwirionedd, dros ddemocratiaeth, a ddechreuodd yn ddigon tawel a heddychlon. Yn ystod yr un flwyddyn gwelwyd nifer o lywodraethau comiwnyddol eraill yn dymchwel ledled y byd.

Dechreuodd y protestiadau yn sgil marwolaeth Hu Yaobang a oedd o blaid marchnad rydd, democratiaeth ac yn erbyn systemau llwgr. Roedd y protestwyr yn awyddus i alaru amdano ac erbyn noswyl ei angladd, roedd 100,000 o bobl wedi ymgasglu yn Sgwâr Tiananmen. Nid oedd gan y protestiadau un achos penodol, nac ychwaith un arweinydd canolog. Galwodd pobl a oedd wedi'u dadrithio gan unbeniaeth y llywodraeth am farchnad rydd a newidiadau economaidd. Roedd nifer o'r protestwyr hefyd yn galw am ddiwygio democratiaeth yn strwythur y llywodraeth. Canolbwynt y protestiadau oedd Sgwâr Tiananmen yn Beijing, er gwelwyd protestiadau mawrion eraill mewn dinasoedd mewn rhannau eraill o Tsieina, gan gynnwys Shanghai, a oedd yn heddychlon trwy gydol y protestiadau.

Parhaodd yr ymgyrch am saith wythnos o farwolaeth Hu ar y 15fed o Ebrill, nes i danciau'r wlad rolio i mewn gan ddechrau saethu'n ddidrugaredd ar y 4ydd o Fehefin. Yn ôl llywodraeth y wlad, lladdwyd 241 o fyfyrwyr a milwyr ac anafwyd 7,000. Yn ôl adroddiadau cynnar gan aelodau o'r Groes Goch Tseinïaidd, dywedwyd fod 2,600 o farwolaethau, ond ers hynny mae'r Groes Goch Tsienïaidd wedi gwadu iddynt ddarparu'r ffigyrau hyn. Mae'n debyg na chawn byth wybod y niferoedd cywir.

Ar ôl yr holl drais, arestiodd y llywodraeth nifer o bobl er mwyn atal y protestwyr a'u cefnogwyr, a thargedwyd protestiadau eraill dros Tsieina gyfan. Gwaharddwyd y wasg ryngwladol rhag mynd i'r wlad a rheolwyd yr hyn a ddarlledwyd ar y cyfryngau. Cafwyd gwared ar aelodau'r Blaid Gomiwnyddol a oedd wedi cefnogi'r protestiadau'n gyhoeddus drwy eu harestio yn eu cartrefi. Beirniadodd y gymuned ryngwladol y Blaid Gomiwnyddol yn llym am y modd treisgar yr ataliwyd y protestiadau yn Sgwâr Tiananmen.

Cyfeiriadau 

 
1989
Beijing
Cyflafanau
Gwrth-gomiwnyddiaeth
Sgwâr Tiananmen, 1989
Sgwâr Tiananmen, 1989
Prawf rhagdybiaeth

Mae prawf rhagdybiaeth ystadegol yn ddull rhifyddol o wneud penderfyniad, gan geisio lleihau rhai o'r peryglon fyddai'n deillio o wneud y penderfyniad anghywir. Fe'n wynebir yn aml gan broblem o wneud penderfyniad cadarn yn y sefyllfa ganlynol: mae gennym ragdybiaeth a all fod yn wir neu'n anwir; nid ydym yn gwybod p'un, ond fe allem arsylwi ar ganlyniadau hap-broses sy'n ddibynol ar y rhagdybiaeth.

Mae rhai dulliau cyffredin yn seiliedig ar amledd yn unig. O'r safbwynt Bayesaidd, ar y llaw arall, mae'n briodol trin profi rhagdybiaethau fel rhan o haniaeth penderfyniadau, lle ystyrir ein argoelion a chasgliadau blaenorol yn ogystal a'r data ei hun. gw. Anwythiad Bayesaidd.

Dolennau allanol 

  'A Guide to Understanding Hypothesis Testing' 
  'Hypothesis Testing: The Basics'
  'A good Introduction' 
  'Bayesian critique of classical hypothesis testing'

Ystadegaeth
Ian Rush

Cyn bêl-droediwr Cymreig yw Ian James Rush MBE (ganwyd 20 Hydref 1961). Chwaraeodd Rush i Lerpwl rhwng 1980-1987 a 1988-1996 ac mae'n brif sgoriwr yn holl hanes y clwb wedi iddo rwydo 346 gôl yn ystod ei ddau gyfnod gyda'r clwb.

Yn ogystal â Lerpwl, chwaraeodd Rush dros Caer, Juventus, Leeds United, Newcastle United, Sheffield United, Wrecsam a Sydney Olympic.

Chwaraeodd 73 o weithiau dros dîm cenedlaethol Cymru a Rush yw'r prif sgoriwr yn holl hanes y tîm cenedlaethol gyda 28 gôl rhwng 1980 a 1996.

Ar ôl ymddeol fel chwaraewr yn 2000, cafodd gyfnod yn rheoli Caer rhwng 2004-05 ac mae o bellach yn Gyfarwyddwr Perfformiad Elît i Ymddiriedolaeth Pêl-droed Cymru.

Ar 25 Ebrill 2019 cyhoeddwyd bod stadiwm pêl-droed yn Lahore, Pakistan i gael ei enwi'n Stadiwm Ian Rush er anrhydedd i'r chwaraewr.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Rush - The Autobiography

Pêl-droedwyr Cymreig
Genedigaethau 1961
Pobl o Lanelwy
Rheolwyr pêl-droed
Chwaraewyr C.P.D. Wrecsam
Chwaraewyr C.P.D. Lerpwl
Enillwyr Gwobr Personoliaeth Chwaraeon Cymreig BBC Cymru
Mark Hughes

Rheolwr a chyn chwaraewr pêl-droed yw Leslie Mark Hughes, llysenw Sparky (ganwyd 1 Tachwedd 1963), fel yr adwaenir ef. Cafodd ei eni a'i fagu yn Rhiwabon, ger Wrecsam. Cafodd 72 cap am chwarae dros Gymru. Bu'n chwarae i Manchester United (dwywaith), Bayern Munich, Chelsea, Southampton, Everton a Blackburn Rovers. Yn 1999 fe'i benodwyd yn rheolwr rhan amser ar dîm cenedlaethol Cymru ac yn ddiweddarach yn rheolwr llawn amser. Yn mis Hydref 2004 fe ymddiswyddodd fel rheolwr Cymru er mwyn rheoli Blackburn Rovers hyd 2008. Bu'n rheolwr ar Manchester City o 2008 hyd at Ragfyr 2009 a rheolwr Fulham o Orffennaf 2010 i Fehefin 2011. Bu'n reolwr Queens Park Rangers rhwng Ionawr a Thachwedd 2012.

Chwaraeodd Mark Hughes ei hun mewn rôl cameo yn y bennod 'Gweld Sêr' o'r gyfres C'mon Midffîld! ar S4C yn 1990. Ymddangosodd Mark i syndod pawb wedi iddo gael gwahoddiad drwy fab i chwaer yng nghyfraith Wali Thomas, a oedd yn nai i ewythr cyfnither Mark. Wrth ymddangos ar y cae fe ofynnodd i Mr Picton, "Siawns am gêm?" (yn Gymraeg), cyn mynd ar y cae a sgorio gôl. Bu'n eistedd wrth ochr Wali yn gymanfa ganu'r capel ar ddiwedd y rhaglen, er na chanodd.

Genedigaethau 1963
Pêl-droedwyr Cymreig
Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Rheolwyr pêl-droed
Enillwyr Gwobr Personoliaeth Chwaraeon Cymreig BBC Cymru
Chwaraewyr C.P.D. Manchester United
Gorsaf reilffordd Jordanhill

Mae gorsaf Jordanhill yn orsaf trên yn Jordanhill, Glasgow, Yr Alban.  Enw côd yr orsaf yw JOR, ac fe'i rheolir gan y gwmni First ScotRail.  Mae'r orsaf wedi'i leoli ar linell 'Argyle' a llinell 'North Clyde'.  Cei'r orsaf ei leoli yn agos i safle'r Brifysgol Strathclyde ac Ysgol Jordanhill.

Cyfeiriadau

Adeiladau ac adeiladwaith yn Glasgow
Gorsafoedd rheilffordd yr Alban
Jack Wild

Actor a chanwr oedd Jack Wild (30 Medi, 1952 – 2 Mawrth, 2006).

Ffilmiau
Oliver! (1968)Melody (1971)Robin Hood: Prince of Thieves'' (1991)

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol 

Actorion Seisnig
Genedigaethau 1952
Marwolaethau 2006
Pobl fu farw o ganser y geg
Senedd

Erthygl am y cysyniad o senedd yw hon; gweler isod am ddolenni ar gyfer y Senedd yng Nghymru a gwledydd eraill

Senedd yw'r enw cyffredin am drefniadaeth unrhyw wlad sydd yn deddfu ac yn sicrhau atebolrwydd llywodraeth.

Gweler hefyd 
 Senedd Cymru
 Adeilad y Senedd, sef erthygl am gartref Senedd Cymru
 Y Senedd Ewropeaidd
 Senedd Canada
 Senedd Prydain Fawr
 Senedd y Deyrnas Unedig
 Senedd Rhufain
 Senedd yr Alban
 Oireachtas
 Senedd India

 
Llywodraeth
Chaparral

Fforest o dderw fythwyrdd a phrysgwydd yw chaparral (o'r Sbaeneg chaparra, "derwen fythwyrdd").

Fe fydd chaparral yn dirlun cyffredin mewn ardaloedd gyda hinsawdd y Canoldir.

Taniad mellten 
Ambell waith fe fydd mellt yn curo'r chaparral ac yn achosi tân fforest. Mae llawer o ymryson dros y ffenomen hwn. Fe fydd rhai yn dadlau bod y tân yn dinistrio'r fforestydd ac eraill yn dadlau bod tân gwirfoddol yn ddigwyddiad hollol naturiol sy'n achosi ailenedigaeth y fforestydd. Fe fydd y prysgwydd yn llosgu'n llwyr nes bod dim ond boncyffion duon y coed ar ôl, heb ddim canghennau na dail, ond ymhen rhyw ddwy flynedd fe fydd blodau gwyllt ymhob man a blagur yn ymddangos ar y coed unwaith eto. Un peth sy'n sicr; mae pawb yn gytun fod llosgi bwriadol (arson) neu taniad drwy esgeuluster (tân gwersyll / sigaret) ddim yn naturiol. Fe fydd hwn yn achos llawer o ddistryw a marwolaeth bob blwyddyn.

Llosgiad dan rheolaeth 
Roedd y Frigâd Dân yn arfer ymlâdd i diffodd y tân bob tro, ond y mwy oeddynt yn ei ddiffodd, y mwy oedd y prysgwydd yn tyfu, y mwy aml oedd y tânau, a mwy oedd y tanllwythi. Fe fydd tanllwythi mawr yn dinistrio'r coed wrth losgu'r boncyffion a'r gwreiddiau. Fe fydd tanllwythi mawr yn dinistrio eiddo ac yn achosi marwolaeth hefyd. Roedd rhaid cydsynio gyda natur a chael polisi o losgiad dan rheolaeth. Mae perchnogion tai ger y fforest yn gyfrifol am glirio'r prysgwydd, torri'r gwair a thocio'r coed o amgylch y tŷ hefyd.

Gweler hefyd
 Maquis

Daearyddiaeth
Gitâr

Offeryn cerdd gyda thannau yw gitâr.

Mathau

Gitâr acwstig 
Mae'r gitâr acwstig wedi ei gwneud o bren, gydag un twll crwn yng nghanol ei chorff. Pwrpas y twll yw cynhyrchu sŵn uchel drwy chwyddo'r sŵn. Mae pob un o'r chwe tant yn ffurfio nodyn gwahanol a ddynodir gyda'r symbolau: E A D G B E.

Pan dynnir y tannau maen nhw'n dirgrynu a dyna sy'n creu'r sŵn. Defnyddir gitâr acwstig mewn cerddoriaeth werin a chanu gwlad, cerddoriaeth glasurol ac mewn rhai mathau o ganu pop.

Mae yna wahanol fathau o gitarau acwstig e.e gitâr acwstig tannau neilon a gitâr acwstig tannau dur.

Mae gan y gitâr glasurol wddf eithaf llydan fel bo'r tannau â mwy o le rhyngddynt, i alluogi'r cerddor i blycio'r tannau gyda'i fysedd. Gwneir y tannau o neilon neu gwt (cordyn a wneir o goluddyn dafad), sydd yn gysurus i flaenau'r bysedd o gymharu â thannau metal.

Gitâr drydan 
Mae'r gitâr drydan fel arfer wedi ei greu o bren neu blastig. Yn lle twll yn y canol, mae gan gitâr drydan "pickups" sef synhwyrydd electronig tebyg i feicroffôn i godi'r sŵn. Mae'r synhwyryddion hyn yn casglu'r cryndodau yn y maes magnetig a'u chwyddo. Rhai o nodweddau ychwanegol gitâr drydan yw "distortion" ac "overdrive".

Defnyddir gitâr drydan mewn cerddoriaeth canu gwlad, roc (a roc trwm) a pop.

Cafodd y gitâr drydan gyntaf ei greu yn yr 1930au cynnar, fel "lap steel".

Gweler hefyd
 Gitâr fas

 
Offerynnau tannau
Hinsawdd y Canoldir

Mae hinsawdd y tir o amgylch y Môr Canoldir yn arbennig. Mae'r hafau yn boeth a sych, a'r gaeafau yn fwyn a gwlyb.
 

Mae hinsawdd tebyg hefyd ym;-

 Mhortiwgal,
 ardal Cape Town yn Ne Affrica,
 canolbarth Tsile o gwmpas Santiago,
 Gorllewin Awstralia o gwmpas Perth,
 De Awstralia o gwmpas Adelaide
 a Califfornia yn yr Unol Daleithiau.

Mae'r lleoedd hyn i gyd;-

 rhwng lledredion 30° a 45° (i'r gogledd ac i'r de o'r cyhydedd).
 rhwng y môr a uchder o 600 m. (2,000 o droedfeddi).

Fe fydd bodoliaeth olewydd yn dystiolaeth o hinsawdd y Canoldir.

Tirlun nodweddiadol y Canoldir yw Chaparral ac fe fydd llawer o'r planhigion yn endemig.

Amgylchedd
Hinsawdd
Y Môr Canoldir
Herbert Hoover

31ain Arlywydd yr Unol Daleithiau (1929-1933) oedd Herbert Clark Hoover (10 Awst 1874 - 20 Hydref 1964). Roedd hefyd yn peiriannydd mwyngloddio, dyngarwr a gweinyddwr llwyddiannus.

Dolenni allanol 
 Bywgraffiad swyddogol 

Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Genedigaethau 1874
Gwleidyddion Americanaidd yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1964
Pobl o Iowa
Polynomial

Mewn mathemateg, mae polynomial yn fynegiant lle mae cysonion a newidynnau yn cael eu cyfuno trwy adio, tynnu, a lluosi yn unig. Felly, mae

 

yn bolynomial, ond nid yw

yn bolynomial.

Mae ffwythiant polynomaidd yn ffwythiant a ddiffinir trwy werthuso polynomial. Mae ffwythiannau polynomaidd yn ddosbarth pwysig o ffwythiannau esmwyth (hynny yw, ffwythiannau y gallem eu differu unrhyw nifer o weithiau).

Oherwydd eu strwythr syml, mae'n hawdd gwerthuso polynomialau, ac fe'u defnyddir yn aml i ddadansoddi'n rhifyddol wrth astudio ffwythiannau mwy cymhleth.

Polynomialau Algebreaidd haniaethol 
Mewn algebra haniaethol, rhaid gwahaniaethu'n ofalus rhwng polynomialau a ffwythiannau polynomaidd. Diffinnir polynomial f fel mynegiant ffurfiol ar ffurf
 
lle mae'r cyfernodau a0, ..., an yn elfennau o ryw fodrwy R, ac ystyrir X yn symbol ffurfiol. Mae dau bolynomial yn hafal os, a dim ond os, yw dilyniannau eu cyfernodau yn hafal. Gellir adio polynomialau, trwy adio'r cyfernodau cyfatebol yn R, a'u lluosi trwy ddefnyddio'r rheol dosraniadol a'r diffiniadau

   ar gyfer pob elfen a o'r fodrwy R

   ar gyfer rhifau naturiol k ac l.

Gellir gwirio fod y set o bolynomialau a chanddynt gyfernodau yn y fodrwy R yn fodrwy ei hunan, sef y fodrwy o bolynomialau dros R, a ysgrifennir R[X]. Os yw R yn gymudol, yna mae R[X] yn algebra dros R.

Gallwn ystyried fod R[X] yn deillio o R trwy ychwanegu elfen X i R a'r unig amod ar X yw ei fod yn cymudo â phob elfen o R. Er mwyn i R[X] ffurfio modrwy, rhaid cynnwys hefyd pob sỳm o bwerau o X. Mae ffurfio'r fodrwy bolynomaidd, ynghyd â ffurfio modrwyon cymhareb trwy ffactorio'r idealau allan, yn arfau pwysig at ffurfio modrwyon newydd.

I bob polynomial f yn R[X], gellir diffinio ffwythiant polynomaidd sydd â pharth ac amrediad R. Canfyddir allbwn y ffwythiant ar gyfer mewnbwn r trwy roi r yn lle X yn y mynegiant f. Mae'n rhaid i algebryddion wahaniaethu rhwng polynomialau a ffwythiannau polynomaidd, oherwydd bod dau wahanol bolynomial yn gallu ennyn ar yr un ffwythiant (er enghraifft, os yw'r polynomialau dros gorff meidraidd). Nid yw hyn yn wir am y rhifau real neu gymhlyg, felly yn aml nid yw dadansoddwyr yn gwahaniaethu rhwng y ddau gysyniad.

Algebra
Dadansoddi
Rhydweli

Rhydwelïau yw pibellau gwaed cyhyrol sy'n cario gwaed i ffwrdd o'r galon. Maent yn gweithredu'n groes i wythiennau, sy'n cario gwaed yn ôl at y galon.

Mae'r system cylchrediad gwaed yn bwysig iawn i gynnal bywyd. Ei brif swyddogaeth yw cario ocsigen a maeth i gelloedd yr organebau, cludo carbon deuocsid a chynhyrchion gwastraff i ffwrdd, cadw lefel pH i'r optimwm, a symud elfennau, proteinau a chelloedd y system imiwnedd.

Mae gan rydwelïau swydd bwysig yn rheoli pwysedd gwaed hefyd oherwydd maent yn ymateb i'r system nerfol sympathetig.

System gardiofasgwlaidd

cs:Céva#Tepny
Calon

Organ gyhyrol siambrog yw'r galon sy'n gorwedd ychydig i'r chwith o linell ganol y corff. Dyma'r cyhyr sy'n pwmpio'r gwaed ar hyd y cylchrediad fasgwlar drwy gyfrwng yr hyn a elwir yn system gylchredol y corff. Ceir ochr dde ac ochr chwith, y ddau yn cynnwys atriwm (hefyd cyntedd) a fentrigl (hefyd bolgell). Mae llawer o dermau meddygol sy’n ymwneud â’r galon yn defnyddio’r term cardiaidd (e.e. cardioleg ‘astudiaeth sy’n ymwneud â’r galon’) ac mae’r gair yn tarddu o’r gair Groeg cardia (καρδιά) ‘calon’.

Mae calon pob fertebrat wedi ei wneud allan o'r cyhyr arbennig ac unigryw hwn, sef y cyhyr y galon ac mae'n gweithredu ar ei liwt ei hun, gan bwmpio tua 2.5 biliwn o weithiau mewn rhychwant oes o 66 mlynedd. Y curiad arferol a chyfartalog ydy 72 curiad y funud ac mae calon merch yn pwyso rhwng 250 gram a 300 gram a rhwng 300 a 350 gram mewn dyn.

Yn y diagram (ar y dde) rydych yn gallu gweld falfiau. Mae’r galon yn cynnwys falfiau i atal y gwaed rhag llifo yn ôl. Mae gan yr ochr dde falf deirlen (falf gyda thri chaead), ac mae gan yr ochr chwith falf ddwylen (falf gyda dau gaead).

Mae gan y ddwy ochr falfiau cilgant. Y falf cilgant ysgyfeiniol ydy lle mae’r gwaed yn pwmpio o’r fentrigl dde, i’r rhydweli ysgyfeiniol. Y falf Aortig lle mae’r gwaed yn pwmpio o’r fentrigl chwith i’r aorta.

Mae cyflenwad gwaed cyhyr y galon ei hun yn dod o’r rhydwelïau coronaidd. Ond mae’r rhain yn gallu cael eu cau gan blaciau brasterog sy’n cynnwys colesterol, gan arwain at glefyd coronaidd y galon.

Os ydy rhydweli goronaidd yn cau, mae’r cyflenwad gwaed i ran o’r galon yn cael ei dorri i ffwrdd. Dydy’r rhan honno o’r galon ddim yn gallu parhau i gyfangu, gan achosi trawiad ar y galon.

Cyfeiriadau 

Organau
System gardiofasgwlaidd
78ain seremoni wobrwyo yr Academi

Cyflwynydd y 78ain seremoni wobrwyo yr Academi oedd Jon Stewart ar 5 Mawrth 2006.

Gwobrau Mawr

Ffilm

Actio

Ysgrifennu

Cerddoriaeth

Cyfarwyddo

Gwobrau'r Academi
Seremonïau Gwobrau'r Academi
Prinwydden

Derwen fythwyrdd, derwen fytholwyrdd, derwen anwyw a glastannen (Quercus ilex).

Mae'r dderwen fythwyrdd yn frodor o fasn y Canoldir. Derw coch yw prif goed y chaparral.

Coed
Fagaceae
Joe Calzaghe

Paffiwr a phencampwr y byd yw Joseph William "Joe" Calzaghe MBE (ganwyd 23 Mawrth 1972, Hammersmith, Llundain). Mae ganddo'r llysenwau The Pride of Wales a The Italian Dragon oherwydd ei wreiddiau cymysg; cafodd ei eni yn Llundain ond mae ei dad, Enzo Calzaghe, o dras Eidalaidd a Chymraes ydy ei fam. Mae'n byw yn Nhrecelyn ger Cwmbran yn ne bwrdeistref sirol Torfaen ac mae'n cael ei hyfforddi gan ei dad.

Dechreuodd baffio yn broffesiynol yn 1993, ac enillodd pob un o'i 46 o ornestau dros yrfa a barodd bymtheg mlynedd. Yn 2006, cafodd ei enwebu gan y cylchgrawn The Ring fel un o'r 10 paffiwr gorau'r byd. Ychwanegodd yn Nhachwedd 2007 goron uwch-ganol y WBA a'r WBC at goron y WBO a oedd ganddo eisioes. Nid oes unrhyw un yn y categori uwch-ganol wedi llwyddo i fod yn bencampwr byd cyhyd. Camodd i fyny i'r adran is-drwm yn 2008.

Bywyd cynnar a'i yrfa amatur 
Ganwyd Joseph William Calzaghe yn fab i Enzo a Jaqueline Calzaghe yn Hammersmith, Llundain, ar 23 Mawrth 1972. Symudodd y teulu i Drecelyn, ger Cwmbran, pan oedd yn ddwy oed. Roedd yn ddisgybl yn y Roots School System. Dechreuodd baffio pan oedd yn naw oed. Mewn dros 120 o ornestau amatur, enillodd bedwar gwobr ABA i fechgyn ysgol, ynghyd â thri gwobr ABA Prydeinig i oedran hyn, a hynny'n olynol.

Yr ornest olaf

Yng Ngorffennaf 2008, wedi iddo ef a Frank Warren wahanu, fe gyhoeddwyd yn swyddogol o fwriad iddo ef â Roy Jones Jr. baffio ym mhencampwriaeth 'The Ring Magazine; Light-Heavyweight yn Efrog Newydd (Madison Square Garden ar Fedi'r 20ed, 2008. Gan i Calzaghe frifo'i law dde, gohiriwyd yr ornest tan 8 Tachwedd, 2008.

Yn yr ornest hon, o flaen cynulleidfa o 14,512 (a miliynau dros y cyfryngau), Calzaghe fu'n fuddugol (ar bwyntiau). Mae felly wedi curo pob gorchest baffio ar hyd ei yrfa, hyd yma: 46 ohonynt. Ar ôl yr ornest, pan gafodd gwestiwn ynglŷn ag ymddeol dywedodd, "I am going to sit down with my family, take some time and think about it."

Ymddeol 
Mae wedi ymddeol o baffio ers Chwefror 2009. Dim ond 4 paffiwr erioed sydd wedi ymddeol heb eu curo.

Teledu 
Yn 2007, enillodd Calzaghe wobr Personoliaeth Chwaraeon y Flwyddyn BBC gyda 28.1% o bleidlais y cyhoedd. Enillodd y wobr honno gan BBC Cymru yn 2001, 2006 a 2007.

Bu'n cystadlu yn y gyfres Strictly Come Dancing yn 2009 gyda'i gymar Kristina Rihanoff.

Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Cymry Eidalaidd
Cymry Llundain
Genedigaethau 1972
Paffwyr Cymreig
Enillwyr Gwobr Personoliaeth Chwaraeon Cymreig BBC Cymru
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Oakdale
Adeilad y Senedd

Cartref i Senedd Cymru yw adeilad y Senedd, a godwyd ar lan Bae Caerdydd yng Nghaerdydd. Lleolir y siambr ddadlau ac ystafelloedd pwyllgor o fewn yr adeilad.

Cynlluniwyd yr adeilad gan RRP, cwmni y pensaer Richard Rogers, ac fe'i adeiladwyd ar gost o £69.6 milliwn.

Agorwyd yr adeilad yn swyddogol gan Elisabeth II ar y cyntaf o Fawrth, 2006.

Cyhoeddwyd llyfr am yr adeilad gan yr awdur Trevor Fishlock, yn 2011, Senedd.

Cyfeiriadau

Oriel

Dolen allanol
 BBC – Taith y Senedd
Richard Rodgers

Cyfansoddwr  o'r Unol Daleithiau oedd Richard Charles Rodgers (28 Mehefin 1902 – 30 Rhagfyr 1979).

Cyfansoddwyr Americanaidd
Genedigaethau 1902
Marwolaethau 1979
Richard Rogers

Pensaer Eidalaidd-Brydeinig oedd Richard George Rogers, Arglwydd Rogers o Riverside (23 Gorffennaf 1933 – 18 Rhagfyr 2021).

Ganwyd Richard George Rogers yn Florence (Tuscany) i deulu Eingl-Eidalaidd. Roedd ei dad, William Nino Rogers (1906–1993), yn gefnder i'r pensaer Eidalaidd Ernesto Nathan Rogers. Symudodd ei gyn-deidiau o Sunderland i Fenis tua 1800, gan fudo yn ddiweddarach i Trieste, Milan a Florence. Yn 1939 penderfynodd ei dad ddod nôl i Loegr.

Roedd Rogers yn fwyaf enwog am ei waith ar Ganolfan Georges Pompidou ym Mharis, adeilad Lloyd's a'r Millennium Dome yn Llundain, adeilad y Senedd yng Nghaerdydd, ac adeilad Llys Hawliau Dynol Ewrop yn Strasbourg. Enillodd wobr Medal Aur RIBA, Medal Thomas Jefferson, Gwobr Stirling RIBA, Medal Minerva a'r Wobr Pritzker. Roedd yn Uwch Bartner yng nghwmni penseiri Rogers Stirk Harbour + Partners, a adwaenid yn gynt fel y Richard Rogers Partnership.

Ymddeolodd ym Medi 2020, yn 87 mlwydd oed. Bu farw brynhawn Sadwrn, 18 Rhagfyr 2021.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1933
Marwolaethau 2021
Penseiri Seisnig
Libanus, Powys

Pentref yng nghymuned Glyn Tarell, Powys, Cymru, yw Libanus.  Saif ger tref Aberhonddu Lleolir canolfan ymwelwyr Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog gerllaw. Enwir y pentref ar ôl y capel lleol, sef Capel Libanus.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Glyn Tarell
Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
Pentrefi Powys
Corn Affrica

Rhanbarth yng ngogledd-ddwyrain Affrica yw Corn Affrica sy'n cynnwys gwledydd Eritrea, Ethiopia Jibwti,, a Somalia. Mewn ystyr ddaearyddol, ceir diffiniad cul sy'n gyfystyr â Phenrhyn Somalia, hynny yw Somalia a dwyrain Ethiopia yn unig. Hwn yw pentir mwyaf dwyreiniol y cyfandir. Cynhwysir  rhannau o Genia, Swdan, De Swdan ac Wganda gan ddiffiniadau ehangach sy'n cysylltu hanesion y bobloedd a diwylliannau hyn. Rhennir Gwlff Aden oddi ar Gefnfor India gan Gorn Affrica, a lleolir gorynys Arabia ar ochr draw'r culfor. Mae'r penrhyn yn ymwthio allan tua 100 km i Fôr Arabia, ac mae'n gorwedd ar hyd ochr ddeheuol Gwlff Aden. Y Sahel sydd i ogledd y Corn.

Daearyddiaeth a chymdeithas hynod o amrywiol sydd yng Nghorn Affrica, gan gynnwys Ucheldiroedd Ethiopia, diffeithwch yr Ogaden, ac arfordiroedd Eritrea a Somalia, ac yn gartref i nifer fawr o bobloedd gan gynnwys yr Amhara, y Tigray, yr Oromo, a'r Somaliaid. Mae'r mwyafrif ohonynt yn siarad ieithoedd Affro-Asiaidd ac yn Fwslimiaid neu'n Gristnogion. O ganlyniad i leoliad yr ardal, bu hanes hir o gysylltiadau ag Arabia, yr Aifft, a De Orllewin Asia.

Daearyddiaeth a hinsawdd 

Mae Corn Affrica yn ardal sych sydd bron yn gytbell o'r cyhydedd a Throfan Cancr. Ystyrir Socotra, ynys fach ger arfordir Somalia sydd yng Nghefnfor India, fel rhan o Affrica. Mae'n 3600 km². Mae'n diriogaeth o Iemen, gwlad mwyaf deheuol Arabia.

Ffawna a fflora 

Ymhlith anifeiliaid Corn Affrica mae'r babŵn, y sebra, yr amodeil (neu gerbil Somalïaidd), y baedd dafadennog, yr asyn gwyllt Somalïaidd, a'r corgerbil Somalïaidd. Mae'r dic-dic arian, y dibatag (neu gafrewig Clarke), gafrewig Speke, a'r beira i gyd dan fygythiad.

Mae Corn Affrica yn dioddef o orbori ac dim ond rhyw 5% o'i gynefin gwreiddiol sy'n aros. Bygythiad mawr arall ar Socotra yw datblygiad isadeiledd, sydd yn rhoi natur unigryw yr ynys honno mewn perygl.

Hanes

Hanes modern 
Mae Corn Affrica yn rhanbarth sydd yn dioddef o newyn, rhyfel, sychder a thrychinebau naturiol yn aml. Rhwng 1982 a 1992 bu farw tua dwy filiwn o bobl fel canlyniad o ryfel a newyn. Yn ddiweddar mae argyfwng bwyd wedi difrodi'r rhanbarth.

Ers 2002 mae'r ardal wedi bod o dan sylw'r Unol Daleithiau, Ffrainc, yr Almaen, ac un ar ddeg o wledydd Affricanaidd ynghylch y Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth.

Economi 
Mae gwledydd y rhanbarth yn dibynnu ar rai allforion allweddol:

Ethiopia: Coffi – 80% o'r holl allforion.
Somalia: Bananas a da byw – dros 50% o'r holl allforion.

Cyfeiriadau 

Daearyddiaeth Eritrea
Daearyddiaeth Ethiopia
Daearyddiaeth Jibwti
Daearyddiaeth Somalia
Pentiroedd
Rhanbarthau Affrica
Awr frys

Yr awr frys yw'r cyfnod hwnnw o'r dydd sydd â thraffig prysur ac felly ceir prysurdeb a tagfeydd ar y ffyrdd a chludiant cyhoeddus yn orlawn o bobl; fel arfer y ddau gyfnod yw pan mae pobl yn teithio i'r gwaith, siopau neu ysgol neu'n ôl adref.

Ni chyfyngir y cyfnod hwn i awr yn unig, eithr defnyddir y term yn fwy cyffredinol i olygu "cyfnod o amser". Yn arferol mae'r cyfnod hwn rhwng 6–10 am (06:00–10:00) a 3–7 pm (15:00–19:00). Mewn rhai llefydd ceir awr frys hefyd yn ystod yr "awr ginio" - rhwng hanner dydd a 2 pm (14:00).

Er mwyn ateb gofynion teithwyr, yn aml darperir rhagor o gerbydau megis trenau neu fysiau. Ceisir hefyd leihau'r traffic drwy annog teithwyr i gymryd dull amgen o deithio i'r gwaith e.e. rhannu car, seiclo neu stagro'r amser cychwyn a gorffen fel y gwneir mewn llawer o ysgolion.

Cyfeiriadau

Cludiant ffordd
Peter Philp

Dramodydd ac arbenigwr ar hen bethau oedd Denis Alfred Peter Philp (10 Tachwedd 1920 – 5 Chwefror 2006).

Cafodd ei eni yng Nghaerdydd.

Rhaglenni teledu
Collectors' Club

Llyfryddiaeth
Castle of Deception (drama) (1951)
Furniture of the World (1974)
The Antique Furniture Expert (1991)
Field Guide to Antique Furniture (1992)

Genedigaethau 1920
Marwolaethau 2006
Dramodwyr Cymreig
Dramodwyr Saesneg
Cyflwynwyr teledu Cymreig
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Pobl o Gaerdydd
Pobl addysgwyd yn Ysgol Stanwell
Infertebrat

Infertebratau

Anifail heb asgwrn cefn yw infertebrat (hefyd: anifail di-asgwrn-cefn, creadur di-asgwrn-cefn). Mae'r term yn cynnwys yr holl anifeiliaid ac eithrio y fertebratau (pysgod, amffibiaid, ymlusgiaid, adar a mamaliaid). Bathwyd y gair gan y naturiaethwr Ffrengig Jean-Baptiste Lamarck.

Mae grwpiau pwysig o infertebratau'n cynnwys:-

 Arthropodau (pryfed, arachnidau, cramenogion ayyb)
 Molysgiaid (e.e malwod, octopysau)
 Echinodermau (e.e sêr môr, draenogod môr)
 Cnidariaid (slefrod môr, cwrelau ayyb)
 Anelidau (e.e. abwydod, gelod)
 Llyngyr lledog
 Llyngyr crynion
 Sbyngau

Gweler anifail am restr gyflawn.

Anifeiliaid
Echinoderm

Anifeiliaid di-asgwrn-cefn sy'n byw yn y môr yw echinodermau (hefyd: ecinodermiaid, draengroenogion). Mae 7000 o rywogaethau gan gynnwys sêr môr, sêr brau, draenogod môr, chwerddyfroedd môr a chrinoidau (lilïau môr/sêr pluog).

Ffyla o anifeiliaid
Cnidariad

Anifeiliaid di-asgwrn-cefn syml sy'n byw mewn dŵr yw cnidariaid. Maen nhw'n perthyn i'r ffylwm Cnidaria (gynt yn Coelenterata). Mae'r ffylwm yn cynnwys tua 10,000 o rywogaethau, gan gynnwys y slefrod môr, yr anemonïau môr a'r cwrelau.

Cyfeiriadau

 
Bioleg forol
Ffyla o anifeiliaid
Sbwng

Infertebratau anfudol cyntefig o'r ffylwm Porifera gyda chorff mandyllog sydd fel arfer yn cael ei gynnal gan sgerbwd o ffibrau sbongin neu o sbigylau silicaidd neu galchaidd yw sbyngau. Maent nhw'n byw mewn dŵr, yn y môr yn bennaf, lle maent yn ffurfio cytrefi siâp afreolaidd ynghlwm wrth arwyneb tanddwr yn aml. Mae sbyngau yn hidl-ymborthwyr (hidlwyr bwyd) sy'n tynnu cerrynt dŵr i echdynnu maetholion ac ocsigen. Mae'r sgerbwd yn gallu cael ei ddefnyddio i ymolchi, ond heddiw mae'r mwyafrif o sbyngau ymolchi yn synthetig.

Bioleg forol
Ffyla o anifeiliaid
Anelid

Infertebrat o ffylwm yr Annelida gyda chorff hirgul ceudodog (selomog) cylchrannog yw anelidau (neu lyngyr cylchrannog). Mae tua 15,000 o rywogaethau, gan gynnwys pryfed genwair, abwyd tywod, abwyd gwyrdd, abwyd melys, llyngyr cynffonnog a gelod.

 
Ffyla o anifeiliaid
Abwydyn

Anelid deuryw turiol y tir o ddosbarth yr Oligochaeta, yn arbennig rhai o deulu'r Lumbricidae sy'n symud trwy'r pridd trwy gyfrwng gwrych ac yn bwydo ar ddefnydd organig pydredig yw abwydyn (hefyd: pryf genwair, mwydyn, llyngyren y ddaear). Mae ganddo gorff hirgul cylchrannog; does dim coesau na llygaid ganddo.

Gweler hefyd 
 Abwydyn du
 Llyngyren

Anifeiliaid

it:Verme
Llyngyren ledog

Anifeiliad di-asgwrn-cefn o'r ffylwm Platyhelminthes yw llyngyr lledog (neu lyngyr fflat). Mae ganddynt gyrff meddal a gwastad heb geudod y corff (coelom; neu segmentau). Mae llawer o rywogaethau'n barasitig e.e. llyngyr rhuban a llyngyr yr afu.

Ffyla o anifeiliaid
Joe Orton

Dramodydd o Loegr oedd Joe Orton (1 Ionawr 1933 - 9 Awst 1967).

Cafodd ei eni yng Nghaerlŷr.

Dramâu
Fred and Madge (1959)
The Visitors (1961)
The Ruffian on the Stair (1964)
Entertaining Mr Sloane (1964)
Loot (1965)
The Erpingham Camp (1966)
The Good and Faithful Servant (1967)
Funeral Games (1968)
What the Butler Saw (1969)
Up Against It

Nofelau
Head to Toe (1971)
Between Us Girls (2001)
Lord Cucumber and The Boy Hairdresser (gyda Kenneth Halliwell) (2001)

Cyfeiriadau

Dramodwyr Saesneg
Dramodwyr Seisnig
Genedigaethau 1933
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1967
Nofelwyr Saesneg
Nofelwyr Seisnig
Pobl o Gaerlŷr
Dramodydd

Un sy'n cyfansoddi dramâu yw dramodydd neu dramodwr.

Rhai dramodwyr enwog
Aeschylus
Aristophanes
Aphra Behn
Bhartrihari
Noël Coward
Euripides
Goethe
Guan Hanqing
Saunders Lewis
Federico García Lorca
Thomas Middleton
Molière
Joe Orton
Racine
William Shakespeare
Soffocles
Terens
Tennessee Williams
Ben Travers
Twm o'r Nant
Oscar Wilde

Gweler hefyd
Drama
Theatr
Rhestr o ddramodwyr Cymraeg

 
Llenorion

eo:Dramisto
The Sydney Morning Herald

Mae'r Sydney Morning Herald yn un o brif bapurau newyddion Awstralia a gyhoeddir yn ddyddiol yn Sydney, dinas hynaf a mwyaf poblog Awstralia. Dyma bapur newydd hynaf Awstralia, wedi ei gyhoeddi'n ddyddiol ers 1831. Ers hynny, mae dros 51,000 o argraffiadau wedi eu cynhyrchu.

Papurau newydd Saesneg Awstralia
Sefydliadau 1831
De Affrica (rhanbarth)

Mae'r erthygl hon am yr ardal ar gyfandir Affrica. Am y wlad o'r un enw, gweler De Affrica.

Rhanbarth mwyaf deheuol cyfandir yr Affrig yw De Affrica neu Affrica Ddeheuol, sy'n cael ei diffinio yn ôl daearyddiaeth a gwleidyddiaeth. O fewn y rhanbarth ceir nifer o wledydd, yn cynnwys Gweriniaeth De Affrica, Simbabwe, Botswana a Namibia.

Daearyddiaeth 
Mae tir De Affrica yn amrywio o goedwigoedd a glaswelltiroedd i ddiffeithdir. Mae gan y rhanbarth ardaloedd iseldirol ac arfordirol, a mynyddoedd.

Yn nhermau nwyddau naturiol, mae gan yr ardal diemyntau a mwynau megis aur, platinwm ac wraniwm.

De Affrica (rhanbarth)
Rhanbarthau Affrica
Maquis

Maquis (gair Ffrangeg, cynaniad ma-CI) / macchia (Eidaleg / Corseg) yw'r prysgwydd sy'n tyfu ger y Môr Canoldir yn ne Ewrop. Mae'r maquis yn llawn o flodau gwyllt, llwyni a choed, yn enwedig derw fythwyrdd a derw gorcyn. Gelwir rhein yn Chaparral os fydd y dderwen fythwyrdd yn ddigonol. Mae yna diroedd tebyg mewn lleoedd eraill gyda hinsawdd y Canoldir fel y mattoral yng nghanolbarth Tsile, y fynbos yn Ne Affrica a'r mallee yn ne Awstralia.

Prif blanhigion y maquis 
Dyma'r brif blanhigion sy'n tyfu'n wyllt yn y maquis;-
Arbutus unedo : Mefuswydden
Calycotoma spinosa : Calycotom ddraenog
Cistus monspeliensis : Rhosyn y graig Montpellier
Cistus laurifolius : Rhosyn y graig a deilen llawryf
Cistus salviaefolius : Rhosyn y graig a deilen saets
Erica arborea : Grugwydden
Helichrysum italicum Blodyn dragwyddol
Lavandula stoechas : Lafant
Lobularia maritima / Alyssum maritimum : Alyswm pêr
Myrtus communis : Myrtwydd
Pinus halepensis : Pinwydden Halab / Pinwydden Alep
Pinus pinea : Pinwydden ymbarél
Pistacia lentiscus : Lentiscus : Mastigwydden
Quercus ilex : Prinwydden / Derwen fythwyrdd
Quercus suber : Derwen gorcyn
Rosmarinus officinalis : Rhos Mair / Rhosmari

Y fyddin gyfrinachol 
Yn ystod meddiant yr Almaenwyr yn Ffrainc yn 1940 - 1945 roedd yna fyddin gyfrinachol o'r enw "Maquis" wedi cymryd ei enw o'r tiroedd hyn.

Gweler hefyd 
Chaparral
Planhigion y Canoldir

Daearyddiaeth
Vladimir Voronin

Cyn-Arlywydd Moldofa yw  Vladimir Nicolae Voronin (Rwseg: Владимир Николаевич Воронин) (ganwyd 25 Mai 1941).

Arlywyddion Moldofa
Genedigaethau 1941
Ffred Ffransis

Ymgyrchydd blaenllaw dros yr iaith Gymraeg yw Ffred Ffransis (ganwyd Frederick Sefton Francis, 14 Mehefin 1948).

Ganwyd Ffransis ym Mae Colwyn ar y 14eg o Fehefin 1948 yn fab i Anne Marjorie a Frederick Josiah Francis. Cafodd ei fagu yn Y Rhyl cyn mynd i astudio ym Mhrifysgol Cymru Aberystwyth, lle daeth yn rhugl yn yr iaith Gymraeg.

Fe ddaeth yn ymglymedig gyda'r sîn Gymraeg yn gyflym iawn, ac fe arweiniodd hyn at ei waith gyda Chymdeithas yr Iaith Gymraeg sydd wedi para am dros ddeugain mlynedd hyd heddiw.

Mae yn fab-yng-nghyfraith i Gwynfor Evans, Aelod Seneddol cyntaf Plaid Cymru.

Genedigaethau 1948
Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
Pobl o Gonwy
Pobl o'r Rhyl
Meicrohinsawdd

Meicrohinsawdd yw hinsawdd lleol ardal neu randir neilltuol.

Fe fydd hinsawdd man heulog, man cysgodol neu man dinoeth yn wahanol i hinsawdd y lleoedd o amgylch. Gelwir yr hinsoddau hyn yn feicrohinsoddau.

Gellir creu meicrohinsawdd mewn gardd wrth blannu gwrych, adeiladu mur neu tŷ gwydr. Mae hi'n draddodiad yn y Byd Arabaidd i adeiladu tŷ o amgylch perimedr y tir, fel bod yr ardd yn y canol. Fe fydd hwn yn creu meicrohinsawdd ddymunol yn yr ardd.

Hinsawdd
Ecoleg
John Profumo

Gwleidydd o Loegr o dras Albanaidd oedd John Dennis Profumo CBE, neu Jack Profumo (30 Ionawr, 1915 – 9 Mawrth, 2006). Am gyfnod bu'n wleidydd Ceidwadol. Wedi cefnu ar wleidyddiaeth yn sgil sgandal ryw gyda Christine Keeler, bu'n cynorthwyo pobl ddifreintiedig dwyrain Llundain.

Ei wraig oedd yr actores Valerie Hobson.  Ei fab yw'r nofelydd David Profumo.

Cyfeiriadau

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Genedigaethau 1915
Gwleidyddion Seisnig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Marwolaethau 2006
Pobl fu farw o strôc
Saeson o dras Albanaidd
Ysgrifenyddion Rhyfel y Deyrnas Unedig
Terry Matthews

Mae Terry Matthews neu Syr Terence Hedley Matthews (ganwyd 6 Mehefin 1943) yn enedigol o Gasnewydd ac yn adnabyddus fel entrepreneur llwyddiannus. Credir mai ef oedd biliwnydd cyntaf Cymru. Yn 2012, ef oedd person cyfoethocaf Cymru, gyda gwerth o £1.09 biliwn.

Sefydlodd sawl cwmni ym maes technoleg a chyfathrebu yng Nghanada, gyda Mitel a Newbridge Networks ymysg ei fentrau mwyaf llwyddiannus. Gwerthwyd Mitel i British Telecom ym 1986 a Newbridge Networks i Alcatel yn y flwyddyn 2000.

Er iddo ymfudo i Ganada yn ddyn ifanc, mae'n parhau i fod â chysylltiadau agos â Chymru. Mae'n berchen ar Westy Hamdden y Celtic Manor yng Nghasnewydd lle y cynhaliwyd Cwpan Ryder yn 2010.

Cyfeiriadau 

Biliwnyddion
Canadiaid Cymreig
Genedigaethau 1943
Pobl busnes Cymreig
Pobl o Gasnewydd
The Times

Mae The Times yn papur newydd cenedlaethol a gyhoeddir yn ddyddiol yn y Deyrnas Unedig ers 1785; hi yw'r papur newydd Times gwreiddiol. Am rhan fwyaf o'i hanes, ystyrir The Times fel papur newydd cofnod Prydain.

Cyhoeddir The Times gan Times Newspapers Limited, is-gwmni o News International, perchennnir gan grŵp News Corporation Rupert Murdoch.

Er argraffwyd mewn fformat argrafflen am 200 o flynyddoedd, newidiodd y papur i faint compact yn 2004. Ei phris yn y Deyrnas Unedig yw £1ar ddiwrnod gwaith, a £1.50 ar Ddydd Sadwrn. Chwaer Bapur Sul The Times yw The Sunday Times, argrafflen sy'n costio £2.50.

Perchenogion
John Walter (1785-1803)
John Walter II (1803-1847)
John Walter III (1847-1894)
Arthur Fraser Walter (1894-1908)
Arglwydd Northcliffe (1908-1922)
Teulu Astor (1922-1966)
Roy Thomson (1966-1981)
News International, rhedir gan Rupert Murdoch (1981- )

Golygyddion
John Walter (1785-1803)
John Walter II (1803-1809)
John Stoddart (1809-1817)
Thomas Barnes (1817-1841)
John Delane (1841-1877)
Thomas Chenery (1877-1884)
George Earle Buckle (1884-1912)
George Geoffrey Dawson (1912-1919)
Henry Wickham Steed (1919-1922)
George Geoffrey Dawson (1923-1941)
Robert McGowan Barrington-Ward (1941-1948)
William Casey (1948-1952)
William Haley (1952-1966)
William Rees-Mogg (1967-1981)
Harold Evans (1981-1982)
Charles Douglas-Home (1982-1985)
Charles Wilson (1985-1990)
Simon Jenkins (1990-1992)
Peter Stothard (1992-2002)
Robert Thomson (2002-2007)
James Harding (2007-2012)
John Witherow (2013- ) (actio)

Colofnwyr a newyddiadurwyr nodedig

 Aki Riihilahti
 Alexander Williams (cartwnydd)
 Alice Bowe
 Alice Miles
 Alyson Rudd
 Anatole Kaletsky
 Andrew Sullivan
 Ann Treneman
 Anthony Howard
 Anthony Loyd (gohebydd rhyfel)
 Ben Macintyre
 Brian Glanville
 Caitlin Moran
 Catherine Philp

 Dan Sabbagh
 Daniel Finkelstein
 Giles Coren
 Ginny Dougary
 Grayson Perry
 Guillem Balague
 Hugh McIlvanney
 Hugo Rifkind
 Janice Turner
 Jill Sherman
 Julian Haviland (Golygydd Gwleidyddol)
 Libby Purves
 Magnus Linklater
 Marcus du Sautoy

 Matthew Parris
 Michael Atherton
 Michael Gove
 Michael Moran
 Mick Hume
 Morten Morland (cartwnydd gwleidyddol)
 Nick Robinson
 Patrick Kidd
 Peter Brookes (cartwnydd)
 Peter Riddell
 Rachel Campbell-Johnston
 Richard Lloyd Parry
 Richard Susskind
 Robert Crampton

 Ruth Gledhill
 Simon Barnes
 Stefanie Marsh
 Stephen Farrell
 Arglwydd Rees-Mogg

Is-gwmnïau News Corporation
Papurau newydd Saesneg Lloegr
Sefydliadau 1785
Le Monde

Mae Le Monde (Ffrangeg am Y Byd) yn bapur newydd gaiff ei gyhoeddi'n ddyddiol gyda'r hwyr yn Ffrainc a chanddo gylchrediad o 371,803 yn 2004. Ystyrir y papur yn bapur newydd cofnod Ffrainc.

Mae Le Monde yn un o'r papurau newydd sy'n cydweithredu gyda WikiLeaks i gyhoeddi detholiadau o'r dogfennau cyfrinachol a gyhoeddir ar y wefan honno, yn cynnwys "Cablegate".

Papurau newydd Ffrainc
Papurau newydd Ffrangeg
Sefydliadau 1944
Jamie Cullum

Pianydd a chanwr jazz yw Jamie Cullum (ganwyd 20 Awst, 1979).

Cafodd ei eni yn Llundain, yn fab John Cullum ac Yvonne Cullum.  Priododd Jamie y model ffasiwn ac awdures Seisnig Sophie Dahl yn 2010.

Albymau
Heard It All Before (1999)
Pointless Nostalgic (2001)
Twentysomething (2003)
Catching Tales (2005)
The Pursuit (2009)
Momentum (2013)
Interlude (2014)

Cullum, Jamie
Cullum, Jamie