Rheilffordd Ffestiniog

|}

Mae Rheilffordd Ffestiniog yn rheilffordd cledrau cul (1 troedfedd ac 11½ modfedd; 597 mm), yn Eryri, Gwynedd. Mae'r rheilffordd yn cysylltu Porthmadog a Blaenau Ffestiniog ac yn atyniad twristaidd poblogaidd.

Adeiladwyd y rheilffordd yn y 19g i gludo llechi o chwareli Blaenau Ffestiniog i borthladd Porthmadog er mwyn eu hallforio.

Hanes

Ar ddiwedd y 18g, prynodd William Alexander Madocks dir ar aber Afon Glaslyn, ac wedi adeiladu'r Cob, sydd yn mynd ar draws yr aber, crëwyd harbwr gan lif newydd yr afon. Codwyd adeilad mawr ar ochr arall y Cob ar gyfer y gweithwyr, sef Boston Lodge; cynrychiolodd Madocks y dref Boston yn San Steffan.

Ar un adeg, datblygodd diwydiant enfawr o chwareli llechi yn ardal Blaenau Ffestiniog, ond roedd angen cludo'r llechi ar gerbydau i Afon Dwyryd, ac ar gychod i lawr yr afon at longau hwyliau. Felly hyrwyddwyd y syniad o adeiladu rheilffordd gan Samuel Holland, perchennog chwarel yn y Rhiw, a Henry Archer, dyn busnes o Ddulyn, a phasiwyd deddf yn San Steffan ar 23 Mai 1832 i'r perwyl hwn. Arolygwyd ac adeiladwyd y Rheilffordd gan James Spooner o Swydd Gaerwrangon. Lled y lein oedd 23.5 modfedd, yr un maint a ddefnyddiwyd yn y chwareli. Adeiladwyd y lein rhwng 1833 a 1836.

Defnyddiwyd disgyrchiant yr holl ffordd i lawr i Borthmadog, a cheffylau i dynnu'r wagenni gweigion yn ôl i'r chwareli. Aeth y ceffylau i lawr i Borthmadog mewn wagenni 'dandy'. Daeth y rheilffordd yn brysurach, ac roedd angen pŵer cryfach i dynnu'r cerbydau; ond ni chredwyd fod locomotifau stêm yn ymarferol ar gledrau mor gul.

Cyhoeddwyd amserlen gan Charles Easton Spooner ym 1856, efo 6 thrên pob dydd i lawr o 'Quarry Terminus' (Cyffordd Dinas) i Boston Lodge, yn stopio yn 'Twnnel', Hafod y Llyn a Rhiw Goch; cymerodd y trên gyflymach 1 awr 32 munud. Daeth 2 ddyn ar bob trên i'w rheoli gyda brêcs. Tynnwyd y trenau ymlaen o Boston Lodge i Borthmadog gan geffylau.

Cymerodd trenau yn ôl i fyny bron 6 awr, a phob trên yn cynnwys 6 wagen lechi wag a wagen dandy. Roedd yr amserlen yn ddigonol i gario 70,000 o dunelli o lechi.

Daeth Charles Easton Spooner, mab James, yn rheolwr y rheilffordd ym 1856. Arwyddodd gytundebau efo George England a'i Gwmni, Llundain ar gyfer pedwar o locomotifau. Cyrhaeddodd The Princess a Mountaineer yng Ngorffennaf 1863, a The Prince a Palmerston ym 1864. Caniatawyd trenau ar gyfer teithwyr yn ystod yr un flwyddyn. Defnyddiwyd disgyrchiant ar y ffordd i lawr, ac aeth locomotifau i lawr ar wahan. Stopiodd trenau yn Nhanygrisiau, Hafod y Llyn (Tan y Bwlch o 1872 ymlaen) a Phenrhyndeudraeth; pasiodd trenau ar y dde, fel y maent hyd at heddiw.

Cyrhaeddodd Welsh Pony a Little Giant ym 1867, a daeth y lein yn brysurach; felly yn 1869, pasiwyd deddf yn caniatáu trac dwbl. Buasai hynny'n gostfawr iawn, a datryswyd y broblem drwy ddefnyddio locomotifau Fairlie. Roedd Robert Fairlie wedi cynllunio locomotif hyblyg, efo un boilar ar ddau fogi, efo caban canolog i'r gyrrwr a'r dyn tân. Arddangoswyd 'Little Wonder' ar y rheilffordd ym 1870. Dilynodd 'James Spooner' ym 1872, ac ym 1876, Taliesin, injan mwy confensiynol. Erbyn hyn roedd Boston Lodge yn weithdy sylweddol, ac adeiladwyd 'Myrddin Emrys' ym 1879 a 'Livingston Thompson' ym 1886. Adeiladwyd cerbydau 15 ac 16 ym 1873, y cerbydau cyntaf efo bogis ym Mhrydain.

Defnyddiwyd disgyrchiant gan drenau llechu hyd at 1939, a daeth y trenau'n hirach; yn aml iawn, mwy nag 80 wagen efo 3 dyn i arafu trên. Erbyn 1900, daeth 9 trên i lawr a 9 i fyny i Dduffws, yn stopio ym Minffordd, Penrhyndeudraeth, Tan y Bwlch, Dduallt, Tanygrisiau, Blaenau (LNWR) a Blaenau (GWR). Cymerodd y siwrnai i fyny dim ond awr. Defnyddiwyd breciau gwacter o 1893 ymlaen.

Ym 1872, adeiladwyd culffyrdd gyfnewid ym Minffordd, yn rhoi cysylltiad i'r Rheilffordd y Cambrian. Ond efo cyrhaeddiad rheilffyrdd eraill i Flaenau Ffestiniog, agorwyd ffyrdd eraill i'r cludiant llechi. Ac erbyn diwedd y 19g, dechreuodd y diwydiant llechi yng Nghymru ddirywyo, a chafwyd cyfres o streiciau hir.

Erbyn y 1920au, roedd twristiaid mor bwysig i'r rheilffordd â'r diwydiant llechi, sydd wedi crybachu'n sylweddol erbyn y 1920au. Ym 1921, prynodd Corfforiaeth Alcam (o Ddolgarrog cyfran reolaethol yn y rheilffordd. Daeth Henry Jack yn gadeirydd. Roedd o'n gadeirydd Rheilffordd Eryri hefyd.

Ym 1923 agorwyd Rheilffordd Eryri, a gyllidwyd gan Reilffordd Ffestiniog, i gysylltu Rheilffordd Cledrau Cul Gogledd Cymru efo'r Ffestiniog, gan gynnwys gorsaf reilffordd newydd, Porthmadog Newydd. Roedd gan y rheilffordd newydd ddyled enfawr, a roedd hi'n faich sylweddol ar Reilffordd Ffestiniog. Appwyntiwyd Cyrnol Holman Fred Stephens yn beiriannydd rhan amser i'r ddwy reilffordd ym 1923, a daeth o'n gadeirydd a rheolwr cyfarwyddwr i'r ddwy ym 1924. Aeth Rheilffordd Eryri i law'r derbynnydd ym 1927; daeth Stephens yn dderbynnydd iddi, a symudodd swyddfeydd y ddwy reilffordd i Tonbridge, cartref y Cyrnol. Roedd Rheilffordd Eryri'n methiant, a chaewyd y lein ym 1937.

Parhaodd trenau llechi'r Rheilffordd Ffestiniog, yn ogystal â threnau i weithwyr yn ystod yr wythnos ac i dwristiaid yn ystod yr haf. Gorffennodd gwasanaeth i weithwyr ar 16 Medi 1939; parhaodd trenau llechi ar dri diwrnod yr wythnos, ond efo locomotifau yn hytrach na ddisgyrchiant. Daeth trenau llechi i ben ar 1 Awst 1946, heblaw am darn bach rhwng Duffws ac iard yr LNWR ym Mlaenau. Nid oedd sôn yn y deddf wreiddiol am gau neu ddatgymalu'r rheilffordd, a doedd dim arian i gyllido deddf newydd, felly gadawyd y lein a gorsafoedd i ddirywio.

Adfywiad

Cynhaliwyd cyfarfod ym Mryste ym 1951 i drafod ail-agor y Rheilffordd. Prynodd Alan Pegler gyfran reolaethol yn y rheilffordd a dechreuodd grŵp o wirfoddolwyr y dasg o ailadeiladu'r lein.

Cychwynnodd gwasanaeth dros y Cob o Borthmadog i Boston Lodge ar 23 Gorffennaf 1955, yn gyntaf efo diesel Simplex, ac wedyn efo 'Prince' , sydd wedi cael ei ail-adeiladu, o 3 Awst 1955 ymlaen. Estynnwyd y lein i Finffordd ar 19 Mai 1956, i Benrhyndeudraeth ar 5 Mehefin 1957, i Dan-y-Bwlch ar 5 Ebrill 1958, ac i Dduallt ar 6 Ebrill 1968. Ail-gyflwynwyd Gwasanaeth Post y rheilffordd ar 28 Mai 1968..

Y Gwyriad
Ym 1955, pasiwyd deddf yn San Steffan ar gyfer Gorsaf Bŵer yn ymyl Tan-y-grisiau, yn cynnwys pryniant gorfodol o'r lein uwchben Twnnel Moelwyn er mwyn adeiladu cronfeydd dŵr. Ond aeth y Rheilffordd ymlaen at Flaenau Ffestiniog, ac yn Ebrill 1968, ail-agorwyd gorsaf Dduallt, yr un olaf cyn y cronfeydd dŵr, ac ar 2 Ionawr 1965, dechreuwyd gwaith ar weddill y lein. Cwblhawyd Troelliad Dduallt ym 1971 i godi'r lein uwchben lefel y cronfeydd dŵr, a Thwnnel Moelwyn newydd ym 1977. Adeiladwyd pontydd dros bibellau'r orsaf bŵer a chyrhaeddwyd Tan-y-grisiau, a hen lwybr y rheilffordd, ar 24 Mehefin 1978.

Penderfynwyd y dylai Blaenau Ffestiniog gael un gorsaf reilffordd ar gyfer trenau Rheilffyrdd Prydeinig a Rheilffordd Ffestiniog. Agorwyd yr orsaf yn swyddogol gan George Thomas (Ysgrifennydd Gwladol) ar 30 Ebrill 1983.

Rheilffordd Eryri
Roedd Rheilffordd Ffestiniog wedi dechrau cynllunio ail-agoriad Rheilffordd Eryri yn y 1990au, a digwyddodd hynny – o Gaernarfon i Borthmadog – yn 2012.

Locomotifau a Cherbydau

Locomotifau Stêm
Gweler N. F. Gurley; Narrow Gauge Steam out of Portmadoc, 1980 ar gyfer gwybodaeth hyd at 1979.

Locomotifau Diesel
Gweler N. F. Gurley; Narrow Gauge Steam out of Portmadoc, 1980 ar gyfer gwybodaeth hyd at 1979

Cerbydau sydd yn eiddo, neu cedwir yn barhaol ar, Rheilffordd Ffestiniog.

Cerbydau Pedair Olwyn
Prif ffynhonnell yw "Rheilffordd Ffestiniog Railway Traveller's Guide" cyhoeddwyd gan y Rheilffordd Ffestiniog yn 2002, yn diweddarir pan fo wybodaeth ar gael.
Gweler hefyd Festipedia - Cerbydau

Cerbydau Bogi
Prif ffynhonnell yw "Rheilffordd Ffestiniog Railway Traveller's Guide" cyhoeddwyd gan y Rheilffordd Ffestiniog yn 2002, yn diweddarir pan fo wybodaeth ar gael. Gweler hefyd Festipedia - Cerbydau

Llyfryddiaeth
Boyd, James I.C. (1975). The Festiniog Railway 1800 - 1974; Vol. 1 - History and Route. Blandford: Oakwood Press
Boyd, James I.C. (1975). The Festiniog Railway 1800 - 1974; Vol. 2 - Locomotives and Rolling Stock; Quarries and Branches: Rebirth 1954-74. Blandford: Oakwood Press.
Ove Arup & Partners; Report on a Rock Fall at Penlan, Ffestiniog Railway, 1979
E. Beazley; Madocks and the Wonder of Wales, 1967
R. F. Bleasdale; Spooner Album, 1887, ail-gyhoeddi efo sylwadaeth gan A. Gray, 2003
D. Blenkinsop; Linda & Blanche 1993
J. I. C. Boyd; Narrow Gauge Rails to Portmadoc, 1949
J. I. C. Boyd; On the Welsh Narrow Gauge, heb dyddiad (1970au)
J. Buck; Discovering Narrow Gauge Railways, 1972
D. J. Charlton; FR Spotter's Guide; 2001
C. F. Cliffe; Book of North Wales, 1850
W. J. K. Davies; Narrow Gauge Railways, 1962
R. Edwards a P. Moss (golygyddion); Festiniog Railway Historic Drawings, 1997
R. F. Fairlie; Battle of the Gauges renewed, 1872
R. F. Fairlie; Locomotive Engines, what they are and what they should be, 1881, ailargraffiad 1969
Festiniog Railway Co.; Share prospectus, Traveller's Guides, Stock Books, Guide Books (tua 40 ohonynt), 1957–2005
Festiniog Railway Society; cylchlythyrau 1954-7;
Festiniog Railway Society; FR Magazine, yn chwarterol ers 1958 - Ffestiniog ers 1994
A. Gray; The Spooner Album, 2003. Gweler hefyd Bleasdale.
N. F. Gurley; Narrow Gauge Steam out of Portmadoc, 1980
L. Heath-Humphrys; llythyr i  Railway Gazette, 27 Gorffennaf 1951
G. T. Heavyside; Narrow Gauge into the 80s, 1980
B. Hollingsworth; Ffestiniog Adventure; The Festiniog Railway's Deviation Project. Newton Abbot: David a Charles.
F. H. Howson; Narrow Gauge Railways of Britain, 1948
P. N. Jarvis; Adeiladu Muriau Cerrig Sych - dry stone walling on the Ffestiniog Railway, 1993, fersiwn diwygiedig 1995
P. Johnson; Ffestiniog Railway - a View from the Past, 1997
P. Johnson; An Illustrated History of the Festiniog Railway 1832-1954, 2007
P. Johnson; Immortal Rails; the Story of the Closure and Revival of the Ffestiniog Railway 1939-1983 Vol.I 2004, 2004, ISBN 1-900622-08-4 £35; Vol.II 2005 ISBN 1-900622-09-2 £35. Rail Romances, Caer.
P. Johnson; Portrait of the Ffestiniog, 1992
P. Johnson; Welsh Narrow gauge; a view from the past, 1992
P. Johnson; Welsh Narrow Gauge in colour, 1992
P. Johnson & C.M. Whitehouse; Ffestiniog mewn lliw, 1995
J. R. Jones & A.Pritchard; Great Little Steam Railways of Wales, 1991
F. Jux; British Narrow gauge Steam, 1960
R. W. Kidner; Narrow Gauge Railways of Wales, 1947
M. Kington; Steaming through Britain, 1990
C. E. Lee; Narrow Gauge Railways in North Wales, 1945
M. J. T. Lewis; How Ffestiniog got its Railway, 1965, fersiwn diwygiedig 1968
J. G. V. Mitchell & A.G.W. Garraway; Festiniog in the Fifties, 1997
J. G. V. Mitchell & A.G.W. Garraway; Festiniog in the Sixties, 1997
J. G. V. Mitchell & A.G.W. Garraway; Return to Blaenau 1970-82, 2001
J. C. V. Mitchell, Smith, Seymour, Gray; Branch lines around Porthmadog, 2 gyfrol, 1993
F. H. Pole (golygydd); Welsh Mountain Railways, 1924, ailargraffiad 1985
J. D. C. A. Prideaux; Welsh Narrow Gauge Railway, 1976
P. J. G. Ransom; Narrow Gauge Steam, 1996
P. J. G. Ransom; Locomotion, 2001
A. Roberts; Gossiping Guide to North Wales, 1879 (mae'r fersiwn 5 swllt yn llawer gwell na'r un 6c)
L. J. Roberts; Festiniog & Welsh Highland Holiday book, 1923
P. Roberts a John Shackell. The Ffestiniog Adventure. Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch.
H. R. Schwabe; Mit Volldampf nach Ffestiniog, 1978
C. E. Spooner; Narrow Gauge Railways, 1871, fersiwn diwygiedig 1879
H. Stretton; Past & Present Companion; Ffestiniog Railway, 1998
M. J. Stretton; Festiniog Railway in Camera, 1971-1971, fersiwn diwygiedig 1999
'Taliesin' (C. R. Weaver et al.); Festiniog Railway locomotives, 1988
J. Timpson; Little Trains of Britain, 1992
E. Vignes; Étude technique sur le chemin de fer Festiniog, 1878, Trosiad i Saesneg gan Don Boreham 1986
F. T. Wayne; "When Accounts become misleading Nonsense", Accountancy, Tachwedd 1961
C. R. Weaver; Festiniog Railway Locomotives. Caerlyr: AB Publishing.
P. B. Whitehouse; Festiniog Railway Revival, 1963
P. B. Whitehouse; Welsh Narrow Gauge Album, 1969
P. B. Whitehouse & P.C. Allen; Round the World on Narrow Gauge, 1966
P. B. Whitehouse & P.C. Allen; Narrow Gauge the World over, 1976
C. Winchester & C.J. Allen,(eds.); Railway Wonders of the World, Cyfrol 2, tudalennau1224–28. tua 1938.
J. Winton; Little Wonder, 1975, fersiwn diwygiedig 1986

Cyfeiriadau

Dolenni allanol

Gwefan Rheilffordd Ffestiniog
Cymdeithas y Rheilffordd Ffestiniog
Map rhyngweithiol ar Live.com
Amserlenni y rheilffordd 
Grŵp Treftadaeth y Rheilffordd Ffestiniog 
Wiki y grŵp uchod 

Ffestiniog
Gwynedd
Maentwrog
Porthmadog
Ffestiniog