alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
J. J. Williams (chwaraewr rygbi)

Roedd John James "J. J." Williams MBE (1 Ebrill 1948 – 29 Hydref 2020) yn gyn-chwaraewr Rygbi'r Undeb a enillodd ddeg ar hugain o gapiau dros Gymru fel asgellwr.

Ganwyd J. J. Williams yn Nantyffyllon ac addysgwyd yn Ysgol Ramadeg Maesteg.  Datblygodd yn athletwr penigamp, gan gynrychioli Cymru yng Ngemau'r Gymanwlad yng Nghaeredin yn 1970 a dod yn bencampwr sprintio Cymru yn 1971. Chwaraeodd rygbi i Ben-y-bont ar Ogwr cyn ymuno â Llanelli yn 1972.

Enillodd ei gap cyntaf i Gymru yn 1973. Ystyrid ef yn un o'r asgellwyr cyflymaf ym myd rygbi, a sgoriodd ddeuddeg cais yn ei 30 gêm i Gymru. Aeth ar daith gyda'r Llewod Prydeinig, gan chwarae mewn pedair gêm brawf ar y daith i Dde Affrica yn 1974 ac mewn tair gêm brawf ar y daith i Seland Newydd yn 1977. Roedd y daith i Dde Affrica yn un o'r rhai mwyaf llwyddiannus yn hanes y Llewod, ac roedd gan J. J. ran fawr yn hyn. Sgoriodd ddau gais yn yr ail brawf ac yna dau eto yn y trydydd.

Yn ddiweddarach rhedodd gwmni peintio masnachol a diwydiannol yn Y Pîl, ger Pen-y-bont ar Ogwr. Roedd hefyd ynghlwm a consortiwm oedd am gynnig cymryd dros Stadiwm y Mileniwm yng Nghaerdydd.  Wedi ymddeol, bu'n sylwebydd achlysurol ar gemau rygbi rhyngwladol a domestig ar gyfer BBC Cymru.

Bywyd personol
Roedd yn briod a Jane ac roedd ganddynt tri o blant - James, Kathryn a Rhys - y tri yn ymwneud ag athletau. Bu farw ei frawd Peter ar 20 Hydref 2020 wythnos cyn ei farwolaeth yntau ar 29 Hydref.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan ei gwmni peintio

Genedigaethau 1948
Marwolaethau 2020
Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Chwaraewyr rygbi'r undeb Cymreig
Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Pobl o Faesteg
Ieithoedd Semitaidd

Mewn ieithyddiaeth ac ethnyddiaeth mae ieithoedd Semitaidd (o "Sem" y Beibl, Hebraeg: שם, "enw", Arabeg: سام)  yn deulu o ieithoedd sy'n hanu o'r Dwyrain Canol. Mae ieithoedd Semitaidd (heblaw Malteg) yn cael eu hysgrifennu o'r dde i'r chwith.

Mae ieithoedd Semitaidd yn cynnwys Arabeg, yr ieithoedd Berber, Hebraeg, Aramaeg, Amhareg a Malteg ac Tigrinya. Mae hanes a llenyddiaeth helaeth i'r ieithoedd Semitaidd. Mae Acadeg, Copteg a Ffeniceg ymysg yr ieithoedd Semitaidd nodedig sydd wedi marw.

Ieithoedd Semitaidd byw, a'r nifer o siaradwyr

 Arabeg — 206,000,000
 Amhareg — 27,000,000
 Hebraeg — 7,500,000
 Tigrinya — 6,750,000
 Silt'e – 830,000
 Tigre — 800,000
 Neo-Aramaeg — 605,000
 Sebat Bet Gurage — 440,000
 Malteg — 410,000
 Syrieg — 400,000
 Ieithoed Arabaidd Deheuol — 360,000
 Inor – 280,000
 Soddo — 250,000
 Harari-21 283

Ieithoedd Semitaidd marw
Acadeg - iaith Akkadia ym Mesopotamia
Amoreg, iaith yr Amoriad o Ammon
Copteg - iaith hynafol o'r Aifft, iaith litwrgïaidd yr Eglwys Goptaidd
Ffeniceg - iaith y Ffeniciaid
Ynysoedd Balearig

Ynysfor yng ngorllewin Môr y Canoldir, ger arfordir dwyreiniol Penrhyn Iberia, yw Ynysoedd Balearig (hefyd Yr Ynysoedd Balearaidd ac Ynysoedd Baleares;  Catalaneg: Illes Balears; Sbaeneg: Islas Baleares). Maen nhw'n ffurfio un o gymunedau ymreolaethol Sbaen. Fe'i lleolir yn y Môr Canoldir oddi ar arfordir gogledd-ddwyreiniol Sbaen. Rhennir yr ynysoedd yn ddau grŵp:

 Y Gimnesias: Menorca, Mallorca, Cabrera a rhai ynysoedd llai megis Dragonera.
 Y Pitiusas: Ibiza, Formentera ac ynysoedd bach o'u cwmpas.

Ymddengys fod y gair "Balearig" yn dod o'r iaith Bwneg yn wreiddiol, ac yn dynodi gwlad y "taflwyr cerrig". Roedd milwyr o'r ynysoedd hyn yn enwog am ei gallu gyda ffyn tafl, a gallent eu defnyddio i daflu cerrig bychain bron fel petaent yn fwledi. Gwnaeth cadfridogion fel Hannibal lawer o ddefnydd ohonynt yn eu rhyfeloedd yn erbyn y Rhufeiniaid pan oedd yr ynysoedd ym meddiant Carthago.

Cyfeiriadau

 
Ynysoedd Balearig
Ynysoedd Balearig
Ynysoedd Sbaen
Balearig
Riviera

Gair Eidaleg yn golygu "arfordir" yw riviera.
Gall "La Riviera" fod yn gyfystyr a Liguria.
Mae'r Riviera gwirioneddol yn ymestyn o borthladd Nice, yn Ffrainc drwy Monaco hyd at fae La Spezia yn yr Eidal. Dyma lle fydd yr Alpau a'r Appennini'n cyrraedd y Môr Canoldir.
Ar y llaw arall, mae Riviera yn golygu rhyw 650 Km (400 o filltiroedd) o arfordir sy'n ymestyn o Les Leques, ger St-Cyr-sur-Mer yn Ffrainc drwy Monaco hyd at Marinella, ger La Spezia yn yr Eidal.
Prif ddinas y Riviera yw Genova yn yr Eidal.
Prif ddinas y Riviera Ffrengig yw Nice (Nissa). Mae Nice wedi ei llysenwi "Brenhines y Riviera".
Fe fydd rhai'n defnyddio'r gair "riviera" hefyd i ddisgrifio unrhyw arfordir tebyg i'r uchod, fel ardal Acapulco yn Mecsico neu arfordir de Cernyw a Dyfnaint.

Yr hinsawdd 
(Prif erthygl : Hinsawdd y Riviera)

Mae hinsawdd arbennig ar y Riviera gan ei fod ger y Môr Canoldir a gan fod y mynyddoedd sy'n union i'r gogledd yn ei gysgodi yn erbyn gwyntoedd oer y gaeaf

Adrannau'r Riviera
Mae arfordir tair gwlad ar y Riviera; Ffrainc, yr Eidal a Monaco.Côte-d'Azur (arfordir glas y ffurfafen) yw enw Riviera Ffrainc a Monaco. Y bardd Stephen Liégard a rhoddodd yr enw hwn arno pan ddisgynodd o'r trên yn Hyères-Plage ac fe welodd lliw y môr. Mae'r Saeson wedi rhoi'r enw "French Riviera" ar y Côte-d'Azur.Gelwir Rivierar Eidal yn Liguria, ar ôl y Ligure, llwyth hynafol a gafodd eu difodi gan y Rhufeiniaid yn 122 C.C..

 Gellir rhannu'r Riviera'n bellach Côte-d'Azur (Ffrainc a Monaco);-
Adran y Var : prifddinas Toulon.
Adran Alpes-Maritimes : prifddinas Nice.
Tywysogaeth Monaco.Liguria (yr Eidal):Riviera di Ponente (arfordir machlud haul) : taleithiau Imperia a Savona.Riviera di Levante' (arfordir codiad haul) : taleithiau Genova a La Spezia.

Arfordiroedd Ffrainc
Arfordiroedd Liguria
Y Môr Canoldir
Rhanbarthau Ewrop
Derek Quinnell

Mae Derek Leslie Quinnell (ganed 1949 yn Llanelli)  yn gyn-chwaraewr Rygbi'r Undeb a enillodd 23 o gapiau dros Gymru fel clo ac fel wythwr.

Chwaraeodd Derek Quinnell ei gêm gyntaf dros Lanelli yn 1967 a bu'n gapten y clwb yn 1979-80. Chwaraeodd i Gymru am y tro cyntaf yn erbyn Ffrainc yn 1972.

Aeth ar daith gyda'r Llewod Prydeinig dair gwaith. Ef oedd yr unig chwaraewr ar y daith i Seland Newydd yn 1971 nad oedd eisoes wedi ei gapio gan ei wlad, a chwaraeodd mewn un gêm brawf. Aeth i Seland Newydd eto yn 1977, gan chwarae mewn dwy gêm brawf, ac yna ar daith 1980 i Dde Affrica, un waith eto'n chwarae mewn dwy gêm brawf.

Mae tri o'i feibion, Scott, Craig a Gavin wedi chwarae rygbi ar y lefel uchaf, gyda Scott a Craig ill dau yn ennill capiau dros Gymru.

Genedigaethau 1949
Chwaraewyr rygbi'r undeb Cymreig
Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru
Y Llewod Prydeinig a Gwyddelig
Clwb Rygbi Llanelli
Pobl o Lanelli
Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg

Cymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg (Basgeg: Euskal Autonomi Erkidegoa, Sbaeneg: Comunidad Autónoma del País Vasco) yw'r gymuned ymreolaethol sy'n cynnwys tair talaith fwyaf gorllewinol y rhan o Wlad y Basg sydd o fewn ffiniau Sbaen. Cyfeirir ati hefyd fel Euskadi mewn Basgeg, term a ddefnyddid yn wreiddiol am y cyfan o Wlad y Basg, ond a ddefnyddir fel rheol bellach fel enw am Gymuned Ymreolaethol Gwlad y Basg. Mae'n gyfrifol am Etxepare Euskal Institutua (Sefydliad Etxepare Gwlad y Basg) corff er hyrwyddo diwylliant Basgeg yn fyd-eang.

Mae'r diriogaeth yn fynyddig, gyda mynyddoedd y Pyreneau a mynyddoedd Cantabria. 
Mae llawer o ddiwydiant yno, ac mae'n un o'r rhannau cyfoethocaf o Sbaen. Rhennir yr Euskal Autonomi Erkidegoa yn dair talaith:

 Araba (Álava). Prifddinas: Vitoria-Gasteiz
 Gipuzkoa (Guipúzcoa). Prifddinas: San Sebastián (Donostia)
 Bizkaia (Vizcaya). Prifddinas: Bilbo (Bilbo neu Bilbao mewn Basgeg))

Ceir mudiad ymreolaethol cryf yma.

 Prif ddinasoedd 
 Bilbo (354,145)
 Vitoria-Gasteiz (226,490)
 Donostia (Sbaeneg: San Sebastian'') (183,308)
 Barakaldo (95,675)
 Getxo (83,000)
 Irun (59,557)
 Portugalete (51,066)
 Santurce (47,320)
 Basauri (45,045)
 Errenteria (38,397)

Gwleidyddiaeth
Sefydlwyd y Gymuned fel endid wleidyddol yn dilyn refferendwm dros Statud Ymreolaeth Gwlad y Basg 1979 lle pleidleiswyd yn drwm dros greu Senedd Euskadi. Y bwriad wreiddiol oedd cynnwys Nafarroa yn rhan o'r senedd, ond bu rhwyg a sefydlwyd senedd gyda grymoedd tebyg ar gyfer talaith Nafarroa. Ers ei sefydlu mae Plaid Genedlaethol Gwlad y Basg - EAJ-PNV - wedi bod yn brif blaid yn y senedd yn ddi-dor.

Cymunedau ymreolaethol Sbaen
 
Gwlad y Basg
Clwb Rygbi Llanelli

Mae Clwb Rygbi Llanelli yn dîm Rygbi'r Undeb Cymreig a sefydlwyd yn 1872. Maent yn chwarae mewn coch a gwyn, a'u maes yw Parc y Scarlets, Llanelli. Cân Llanelli yw "Sosban Fach", cân sydd wedi dod yn gyfystyr a'r clwb bellach.

Hanes

Mae Llanelli bron bob amser wedi bod yn un o dimau clwb cryfaf Cymru. Eu hoes aur, mae'n debyg, oedd yn nechrau'r 1970au pan oedd Carwyn James yn hyfforddwr arnynt. Yn y cyfnod yma enillasant Gwpan Cymru bedair gwaith yn olynol rhwng 1973 a 1976, yn ogystal â churo tîm y Crysau Duon mewn gêm enwog yn 1972. Cafodd Llanelli fuddugoliaeth dros Awstralia yn 1967 a chawsant gêm gyfartal gyda hwy yn 1975.

Diweddar
Chwaraeodd y clwb ym Mhrifadran Cymru yn 2012/13. Maent yn bwydo i mewn i dîm Scarlets Llanelli sy'n chwarae yn y Gynghrair Geltaidd.

Cyn-chwaraewyr enwog
Rhys Gabe
Ivor Jones
Watcyn Thomas
R. H. Williams
Elfed Lewis Jones
Lewis Jones
Delme Thomas
Barry John
Phil Bennett
J. J. Williams
Derek Quinnell
Scott Quinnell
Ray Gravell
Ieuan Evans
Robin McBryde

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Clwb Rygbi Llanelli
ScarletsLlanelli 

Llanelli
Chwaraeon yn Sir Gaerfyrddin
Sgarlets Llanelli
Sefydliadau 1872
Neil Jenkins

Mae Neil Roger Jenkins (ganed 8 Gorffennaf 1971) yn gyn-chwaraewr rygbi'r undeb sydd wedi sgorio mwy o bwyntiau dros Gymru nag unrhyw chwaraewr arall.

Ganed Neil Jenkins yng Ngartholwg, a chwaraeodd rygbi i glybiau Pontypridd a Chaerdydd.

Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Gymru yn 1991 pan oedd yn 19 oed. Gallai chwarae fel maswr, canolwr neu gefnwr. Aeth ymlaen i ennill 87 o gapiau dros Gymru a sgorio 1049 o bwyntiau, oedd yn record y byd am bwyntiau rhyngwladol nes i Jonny Wilkinson o Loegr ei thorri yn 2008. Aeth heibio'r record flaenorol o 911 a ddelid gan Michael Lynagh o Awstralia yn ystod Cwpan y Byd yn 1999 a chyrhaeddodd y nôd o fil o bwyntiau yn erbyn Lloegr yn 2001.

Roedd Jenkins yn giciwr heb ei ail; yn y tymor 2003–4, llwyddodd i sgorio gyda phob un o 44 cic yn olynol i'r Rhyfelwyr Celtaidd, hynny hefyd yn record y byd ar hyn o bryd (2005).

Aeth ar daith i Dde Affrica gyda'r Llewod Prydeinig a Gwyddelig yn 1997 a chwaraeodd fel cefnwr ymhob un o'r tair gêm brawf. Enillodd y Llewod y gyfres o ddwy gêm i un, a chicio Jenkins fu'n gyfrifol am hynny i rannau helaeth. Aeth ar daith eto gyda'r Llewod i Seland Newydd yn 2001, ond oherwydd anafiadau ni chafod daith mor llwyddiannus y tro yma.

Ni chafodd le yn sgwad Cymru ar gyfer Cwpan y Byd yn 2003, ac yn ddiweddarach cyhoeddodd ei ymddeoliad o rygbi rhyngwladol. Yn Hydref 2005 penodwyd ef a Robin McBryde yn hyfforddwyr sgiliau i helpu chwaraewyr rhyngwladol y dyfodol yn y bedair academi ranbarthol.

Chwaraewyr rygbi'r undeb Cymreig
Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Genedigaethau 1971
Djerba

Ynys yn y Môr Canoldir oddi ar arfordir deheuol Tiwnisia yw Djerba (hefyd Jerba neu Gerba) gyda arwynebedd o 510 Km² (197 milltir sgwâr, ychydig bach yn llai nag Ynys Môn). Hon yw ynys fwyaf Gogledd Affrica. Mae'r ynys i gyd yn dir lled-anial gyda rhyw 1,500,000 palmwydden ddatys a rhyw 500,000 olewydden yn tyfu. Mae ganddi filltiroedd o draethau o dywod mân. Prin iawn fydd hi'n glawio. Yn y gaeaf fe fydd y tymheredd yn gostwng yn llym fin nos, ond fydd hi ddim yn rhewi.

Yn ôl mytholeg Roeg, Djerba odd gwlad y Lotophagi (bwytawyr y lotws - ffrwyth chwedlonol). Yn ôl y chwedl, roedd pwy bynnag oedd yn bwyta'r ffrwyth yn colli pob hiraeth am gartref. Fe gynigodd y Lotophagi y ffrwythau i ddynion Odysseus.

Meninx oedd enw Djerba yng nghyfnod y Rhufeiniaid. Fe adeiladodd y Rhufeiniaid sarn i gysylltu'r ynys a chyfandir Affrica.

Mae gan Djerba boblogaeth o 450,000. Berberiaid yw'r rhan fwyaf ohonyn' nhw. Mae yna gymuned fach Iddewig hefyd. Mae'n debyg wnaeth eu hynafiaid ffoi o Caersalem pan gafodd ei ddinistrio gan Titus yn 70 OC. Y brif dref yw Houmt-Souk (cynaniad: hw-met-es-SŴC) sy'n golygu "cymdogaeth y marchnadoedd", poblogaeth 44,555 yn 2004. Ieithoedd Djerba yw Arabeg, Ffrangeg a Berber, fel gweddill y Maghreb.

Mae'r rhan fwyaf o dai Djerba yn wyn gyda'r drysau a'r ffenestri wedi'u peintio'n las. Fe fydd y muriau gwyn yn adlewychu gwres yr haul a'r ffenestri glas yn cadw pryfed yn ôl. Mae gweddill Tiwnisia wedi dynwared y ffasiwn hwn, yn enwedig ym mhentref Sidi Bou Saïd ger Tiwnis.

Synagog Al-Ghriba yw'r synagog mwyaf prydferth yng ngogledd Affrica. Cafodd y synagog wreiddiol ei sefydlu yn y 6g C.C.

Un o ddiwydiannau Djerba yw pysgota ysbwng.

Ceir gwasanaeth fferi rhwng porthladd Ajim a Jorf ar y cyfandir.

Talaith Médenine
Ynysoedd Tiwnisia
Ynysoedd y Môr Canoldir
Galisia

Un o gymunedau ymreolaethol Sbaen yw Galisia (Galisieg: Galicia; Galiza, Sbaeneg Galicia). Saif yng ngogledd-orllewin yr orynys Iberaidd. Mae nifer o ynysoedd megis y Cíes, Ons, Cortegada, Arousa, Sálvora a Vionta yn rhan o Galisia. Ystyrir Galisia yn genedl hanesyddol, fel Catalwnia ac Ewskadi (sef Gwlad y Basg).

Mae gan Galisia ei hiaith ei hun, Galisieg, sy'n iaith Rufeinaidd, sy'n debygach i Bortiwgaleg na Sbaeneg. Yn ôl astudiaeth ddiweddar defnyddir yr iaith gan tua 80% o'r boblogaeth. Ymhlith ei harwyr chwedlonol mae Pedro Pardo de Cela (c. 1425 - 17 Rhagfyr 1483). Ystyrir Ramón Piñeiro (31 Mai 1915 - 27 Awst 1990) yn Athronydd, awdur a chenedlaetholwr o bwys. Fe'i ganwyd yn Armea de Abaixo, Lama, Láncara, Galisia ac roedd yn flaenllaw yn ei ymdrech i hyrwyddo diwylliant Galicia wedi Rhyfel Cartref Sbaen.

Roedd Rosalía de Castro (1837 – 1885) yn brif lenor Galisia ac heddiw yn arwres ffeministaidd. Cyhoeddodd ei chasgliad cyntaf o farddoniaeth Cantares gallegos (Caneuon Galisieg) ar 17 Mai, 1863. Mae 17 Mai bellach yn cael ei dathlu fel Día das Letras Galegas - Diwrnod llenyddiaeth Galisieg, yn ddiwrnod o wyliau yn Galisia. Un o brif ffigyrau eraill Galisia yw Castelao (1886 – 1950) a oedd yn arweinydd y mudiad cenelaethol, ysgrifennwr, arlunydd, cartwnydd, dramodydd a doctor.

Cysylltiad Celtaidd
Mae Galisia yn cael ei hystyried fel gwlad Geltaidd am ei gysylltiadau Celtaidd hanesyddol. 

Enw un o brif glybiau pêl-droed y wlad yw Celta de Vigo (Celtiad Vigo) ac mae cerddoriaeth draddodiadol Galisia yn cynnwys offerynnau Celtaidd fel y pibgod.

Mae Os Pinos - anthem genelaethol y wlad yn cyfeirio at Galisia fel ‘Cenedl Beogán’. Roedd Breogán (Breoghan, Bregon neu Breachdan) yn arwr yn hanes Celtaidd. Mae’r llyfr Gwyddelig Lebor Gabála Érenn (Llyfr llafar Iwerddon) o’r canoloesol yn cyfeirio at Breogán a’i disgynyddion yn teithio i Galisia a sefydlu dinas Brigantia (A Coruña heddiw). Mae cerflun modern enfawr  o Beogán yn sefyll yn A Coruña yn edrych tua'r môr ac Iwerddon

Prif drefi Galisia 
 Vigo (poblogaeth 300,000)
 A Coruña (poblogaeth 250,000)
 Ourense (poblogaeth 110,000)
 Santiago de Compostela (poblogaeth 90,000)
 Lugo (poblogaeth 90,000)
 Ferrol (poblogaeth 80,000)
 Pontevedra (poblogaeth 80,000)

Yn economaidd, mae Galisia yn dibynnu i raddau helaeth ar amaethyddiaeth a physgota. Mae twristiaeth hefyd yn elfen bwysig, ac mae miloedd o bererinion yn cyrchu i Santiago de Compostela bob blwyddyn ar hyd y Camino de Santiago.

Oriel

Dinasoedd a threfi mawrion
Y prif ddinasoedd yw: Vigo, A Coruña, Ourense, Lugo, Santiago de Compostela (y brifddinas), Pontevedra a Ferrol.

Yr ardaloedd mwyaf poblog yw:
 Vigo-Pontevedra – 660,000
 A Coruña-Ferrol – 640,000

Gweler hefyd
Llychlynwyr yng Ngalisia

Cyfeiriadau

Cymunedau ymreolaethol Sbaen
 
Hanes Ewrop
Gavin Henson

Chwaraewr Rygbi'r Undeb Cymreig yw Gavin Lloyd Henson (ganed 1 Chwefror 1982), ar hyn o bryd yn chwarae i'r Gweilch, fel canolwr yn bennaf.

Ganwyd Henson ym Mhen-y-bont ar Ogwr, yn fab i Alan Henson, a fu'n chwarae i Faesteg fel prop. Chwaraeodd rygbi dros ei ysgol, Ysgol Gyfun Brynteg.

Cafodd ei enwi fel "Chwaraewr Ifanc y Flwyddyn" gan y Bwrdd Rygbi Rhyngwladol yn 2001. Daeth i amlygrwydd oherwydd ei berfformiadau dros Gymru yn erbyn y Crysau Duon a De Affrica yn hydref 2004 ac yna ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad yn 2005 pan enillodd Cymru y Gamp Lawn, yn enwedig pan giciodd y gôl gosb a sicrhaodd fuddugoliaeth dros Loegr yn y gêm gyntaf.

Fe'i dewiswyd ar gyfer taith y Llewod Prydeinig a Gwyddelig i Seland Newydd yn haf 2005. Cafodd ei adael allan o'r tîm ar gyfer y gêm brawf gyntaf er mwyn gwneud lle i Jonny Wilkinson chwarae fel canolwr. Bu llawer o ddadlau ynglŷn â hyn, ac fe gafodd ei ddewis i chwarae yn yr ail gêm brawf. Cafodd ei anafu yn y gêm yma, ac ni chwaraeodd eto ar y daith nac ar ddechrau tymor 2005-06.

Am wahanol resymau, Gavin Henson sydd â'r proffil uchaf o holl chwaraewyr presennol Cymru. Daeth yn fwy adnabyddus fel cariad Charlotte Church, ac am eillio ei goesau cyn y gemau. Yn Hydref 2005 cyhoeddodd lyfr My Grand Slam Year, lle beirniadodd agweddau ar reolaeth taith y Llewod i Seland Newydd a'r ffaith bod chwaraewyr nad oeddynt yn Gymry yn medru cymhwyso eu hunain i chwarae yn y tîm cenedlaethol, yn ogystal â chyhuddo Brian O'Driscoll o geisio anafu ei lygad yn y gêm yn erbyn Iwerddon yn 2005.

Ar Ragfyr 23ydd 2005 cafodd Gavin Henson ei wahardd am ddeg wythnos gan gynrychiolwyr Cwpan Ewropiaidd Rygbi fel cosb am ddefnyddio ei ben-elin yn erbyn prop mewn gêm yn erbyn y Leicester Tigers.

Mae gan Henson a Charlotte Church ddau o blant, Ruby Megan Henson (Tachwedd 2007) a Dexter Lloyd Henson (Ionawr 2009).

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1982
Chwaraewyr rygbi'r undeb Cymreig
Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Pobl addysgwyd yn Ysgol Brynteg
Llywelyn ap Seisyll

Brenin Gwynedd a Deheubarth oedd Llywelyn ap Seisyll (bu farw 1023). Cyfeirir ato weithiau fel Llywelyn ap Seisyllt.

Bywgraffiad
Ni wyddir fawr am Seisyll (neu Seisyllt), tad Llywelyn. Mae'n bosibl nad oedd o waed brenhinol, er fod mam Llywelyn, Angharad, yn ferch i Maredudd ab Owain, fu'n frenin rhan helaeth o dde a gogledd Cymru am gyfnod.

Daeth Llywelyn yn frenin Gwynedd yn 1018 pan gafodd fuddugoliaeth dros Aeddan ap Blegywryd mewn brwydr lle lladdwyd Aeddan a'i bedwar mab. Yn ddiweddarch cipiodd deyrnas Deheubarth hefyd, gan ennill buddugoliaeth dros Rhain, Gwyddel oedd yn honni bod a hawl i'r deyrnas, yn Abergwili yn 1022. Yn ôl Brut y Tywysogion, roedd teyrnasiad Llywelyn yn gyfnod llewyrchus, ond bu farw yn annisgwyl yn 1023.

Roedd ei fab, Gruffudd ap Llywelyn, yn rhy ieuanc i geisio cipio'r orsedd pan fu farw ei dad, ond yn ddiweddarach daeth yn frenin bron y cyfan o Gymru.

Gweler hefyd
Madog Min

Cyfeiriadau
John Edward Lloyd (1911) A history of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, Green & Co.)

Cymry'r 10fed ganrif
Cymry'r 11eg ganrif
Genedigaethau'r 10fed ganrif
Llinach Dinefwr
Marwolaethau 1023
Teyrnoedd Gwynedd
Teyrnoedd Deheubarth
Cunedda

Cunedda mab Edern (tua 386 - tua 460; teyrnasai efallai yn y 440au neu'r 450au), a adnabyddir fel rheol fel Cunedda Wledig, oedd sefydlydd Teyrnas Gwynedd.

Ei hanes
Credir fod yr enw 'Cunedda' yn dod o'r gair cyfansawdd Brythoneg cunodagos, sy'n golygu "Arglwydd da". Roedd yn fab i Edern ("Eternus" yn Lladin ac wyr i Badarn Beisrudd ("Paternus" yn Lladin) fab Tegid ("Tacitus"). Mae'r enwau yn awgrymu fod dylanwad Rhufeinig cryf ar y teulu, ac mae rhai yn tybio fod "Peisrudd" yn enw ei daid yn cyfeirio at fantell goch neu ysgarlad oedd yn cael ei gwisgo gan uchel-swyddogion yn y fyddin Rufeinig.

Yn ôl y testunau a elwir yn Achau y Saeson, a briodolir i darddiad yn y 7c, yr oedd Cunedag yn un o hynafiaid Maelgwn Gwynedd, a dywedir ei fod wedi dod o Fanaw Gododdin yn yr Hen Ogledd gyda'i wyth mab 140 o flynyddoedd cyn teyrnasiad Maelgwn. Dywedir iddo ef a'i feibion ennill Gwynedd oddi wrth y Gwyddelod oedd wedi ymsefydlu yno.

Meibion Cunedda
Rhoddodd meibion Cunedda eu henwau i nifer o diriogaethau yng ngogledd a gorllewin Cymru, er enghraifft Ceredig a roddodd ei enw i deyrnas Ceredigion, Dogfael a roddodd ei enw i Ddogfeiling yn Nyffryn Clwyd, a Rhufon a roddodd ei enw i deyrnas Rhufoniog. Dywedir i Dybion, mab hynaf Cunedda, farw tra'r oedd y teulu ym Manaw Gododdin, ond rhoddodd ei fab ef, Meirion, ei enw i Feirionnydd. Damcaniaeth arall yw mai penaethiaid yng ngwasanaeth Cunedda oedd y "meibion" hyn.

Dyma restr o'r naw mab:

 Tybion, tad Meirion, sefydlydd Meirionnydd).
 Ysfael
 Rhufon, sefydlydd Rhufoniog
 Dunod, sedfydlydd Dunoding
 Ceredig, sefydlydd Ceredigion
 Afloeg, sefydlydd Aflogion yn Llŷn
 Einion Yrth, sefydlydd Caereinion ym Mhowys
 Dogfael, sefydlydd Dogfeiling
 Edern, sefydlydd Edeirnion

Ffynonellau
Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940 (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, 1953)

Cymry'r 5ed ganrif
Genedigaethau'r 380au
Llinach Cunedda
Marwolaethau'r 460au
Teyrnoedd Gwynedd
Teyrnas Gwynedd
Yr Hen Ogledd
Provence-Alpes-Côte d'Azur

Erthygl am y rhanbarth gweinyddol yw hon. Am yr hen ardal hanesyddol gweler Profens.

Rhanbarth yn ne-ddwyrain Ffrainc yw Provence, rhwng yr Alpau ac afon Rhône, yw Provence-Alpes-Côte d'Azur.
Mae'r gair Provence (Profens) yn dod o'r Lladin Provincia. Profens oedd talaith gyntaf yr Ymerodraeth Rufeinig y tu allan i'r Eidal.

Heddiw mae rhanbarth Provence-Alpes-Côte d'Azur, un o 22 rhanbarth Ewropeaidd Ffrainc (ceir 4 rhanbarth tramor yn ogystal). Y brifddinas yw Marseille.

Mae 6 département yn Provence-Alpes-Côte d'Azur:
 Bouches-du-Rhône : prif ddinas - Marseille
 Vaucluse : prif ddinas - Avignon (Avignoun)
 Hautes-Alpes : prif ddinas - Gap
 Alpes-de-Haute-Provence : prif ddinas - Digne-les-Bains
 Var : prif ddinas - Toulon
 Alpes-Maritimes : prif ddinas - Nice (Nissa)

Côte d'Azur yw'r enw a rhoddwyd ar adran y Var, yr Alpes-Maritimes a Thywysogaeth Monaco gyda'i gilydd. Prif ddinas y Côte-d'Azur yw Nice.

 
Rhanbarthau Ffrainc
Delme Thomas

Cyn-chwaraewr rygbi'r undeb Cymreig yw William Delme Thomas (ganed 12 Medi 1942 ym Mancyfelin, Sir Gaerfyrddin), a enillodd 25 o gapiau dros Gymru fel clo.

Ymunodd Delme Thomas a chlwb Llanelli yn 1961. Ef oedd capten Llanelli yn ystod eu tymor canmlwyddiant yn 1972-73, ac ef hefyd oedd capten Llanelli pan enillwyd y fuddugoliaeth enwog dros y Crysau Duon yn 1972. Cofir o hyd am ei araith emosiynol i'w gyd=chwaraewyr cyn y gêm yma.

Chwaraeodd i dim Ieuenctid Cymru yn ddeunaw oed, ac enillodd ei gap cyntaf dros Gymru yn erbyn Awstralia yn 1967, a bu'n ddewis cyntaf fel clo hyd nes iddo ymddeol yn 1973. Chwaraeodd ran bwysig yn y tîm a gyflawnodd y Gamp Lawn yn 1971. Yn ei dymor olaf, ef oedd capten Cymru yn y gêm yn erbyn y Crysau Duon yng Nghaerdydd.

Aeth ar daith gyda'r Llewod Prydeinig dair gwaith, y tro cyntaf i Awstralia a Seland Newydd yn 1966, cyn iddo chwarae i Gymru. Chwaraeodd mewn dwy gêm brawf ar y daith yma, mewn dwy gêm brawf ar y daith i Dde Affrica yn 1968 a dwy arall ar y daith i Seland Newydd yn 1971.

Cyfeiriadau
Gareth Hughes (1983) One hundred years of scarlet (Clwb Rygbi Llanelli) ISBN 0-9509159-0-4

Genedigaethau 1942
Chwaraewyr rygbi'r undeb Cymreig
Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru
Y Llewod Prydeinig a Gwyddelig
Clwb Rygbi Llanelli
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Iwerddon

Mae'r tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Iwerddon yn cynrychioli y cyfan o ynys Iwerddon mewn gemau rhyngwladol rygbi'r undeb.

Mae'r tîm yn cynrychioli nid yn unig Gweriniaeth Iwerddon ond Gogledd Iwerddon hefyd, yn wahanol i'r sefyllfa ym myd pêl droed lle mae gan Ogledd Iwerddon eu tîm eu hunain. Chwaraeir y gemau cartref yn y Stadiwm Aviva, Dulyn, ond maent wedi chwarae yng Ngogledd Iwerddon yn y gorffennol. Chwareaon nhw yn Lansdowne Road tan 2007, pan gafodd Lansdowne Road ei ddymchwel. Chwaraeon yn Parc Croke rhwng 2007 ac yr agoriad y Stadiwm Aviva yn 2010.

Ennillon y Pencampwriaeth y Chwe Gwlad yn 2009.

Chwaraewyr enwog
Gordon D'Arcy (1980 - )
Mick Doyle (1941 - 2004)
Mike Gibson (1942 - )
John Hayes
Denis Hickie
Shane Horgan (1978 - )
David Humphreys (1971 - )
Kevin Maggs (1974 - )
Robert Blair 'Paddy' Mayne (1915 - 1955)
Willie John McBride (1940 - )
Geordan Murphy (1978 - )
Donncha O'Callaghan (1979 - )
Paul O'Connell (1979 - )
Brian O'Driscoll (1979 - )
Ronan O'Gara (1977 - )
Malcolm O'Kelly (1974 - )
Tony O'Reilly (1936 - )
Fergus Slattery (1949 - )
Peter Stringer (1977 - )
Keith Wood (1972 - )

Dolenni allanol
Undeb Rygbi Iwerddon

Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Iwerddon
Iwerddon
Rygbi'r undeb yn Iwerddon
William Mathias

Cyfansoddwr oedd William Mathias (1 Tachwedd 1934 – 29 Gorffennaf 1994); fe'i ganed yn Hendy-gwyn, Sir Gaerfyrddin.

Gwaith cerddorol
The Servants (opera) (1980)
Symffoni rhif 1
Symffoni rhif 2
Symffoni rhif 3
Let the people praise Thee, O God (1981)
Concerto Telyn
Improvisations i'r delyn
Sonata i'r delyn
Santa Fe Suite i'r delyn

Llyfryddiaeth
 Barbara Davies, William Mathias, 1934–1992, gol. Dafydd Ifans (Aberystwyth: Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1994)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Tudalen Tŷ Cerdd 

Cyfansoddwyr clasurol Cymreig
Genedigaethau 1934
Marwolaethau 1994
Cadwallon ap Cadfan

Roedd Cadwallon ap Cadfan (bu farw 633) yn frenin Gwynedd o tua 625 hyd ei farw.

Hanes
Etifeddodd Cadwallon deyrnas Gwynedd ar farwolaeth ei dad, Cadfan ap Iago. Ymosododd Edwin o Deira (Northumbria heddiw) ar Wynedd gan gyrraedd cyn belled ag Ynys Môn gan orfodi Cadwallon i ffoi i Ynys Lannog ac yna i Iwerddon. Yn ôl yr Annales Cambriae digwyddodd hyn yn 629. Yn ôl Sieffre o Fynwy yr oedd Edwin flynyddoedd ynghynt wedi cael lloches gan dad Cadwallon, Cadfan, ac mae'r Trioedd Cymreig yn disgrifio Edwin fel "un o dri gormeswr ar Fôn a fagwyd ar yr ynys".

Daeth Cadwallon i gytundeb â Penda, brenin Mersia, ac ymosododd y ddau ar Northumbria. Lladdwyd Edwin mewn brwydr ym Meicen (neu Meigen: "Heathfield" yn Saesneg, sef Hatfield Chase yn Swydd Efrog yn ôl pob tebyg) yn 632. Dyma'r cofnod cyntaf i Gymry a Saeson ymuno mewn cynghrair fel hyn.

Am gyfnod yr oedd Cadwallon yn feistr ar Northumbria, ond y flwyddyn ganlynol lladdwyd ef ym Mrwydr Hexham yn erbyn Oswald, brenin Brynaich.

Olynwyd Cadwallon gan ei fab, Cadwaladr ('Cadwaladr Fendigaid').

Moliant Cadwallon ac Afan Ferddig
Credir fod y gerdd Moliant Cadwallon yn perthyn i gyfnod Cadwallon ei hun. Mae'n bosibl mai Afan Ferddig a'i cyfansoddodd, er nad oes modd profi hynny. Yn ôl y gerdd, ymestynnai awdurdod Cadwallon o Fôn i Fynwy (Porth Sgiwed), a chyfeirir ato yn ymosod ar diriogaeth Elfed.

Ceir cyfeiriad at Afan Ferddig mewn un o'r Trioedd: "Afan Ferddig bardd Cadwallon mab Cadfan," sy'n awgrymu mai ef oedd bardd llys Cadwallon.

Llyfryddiaeth
Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940 (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion)
R. Geraint Gruffydd (gol.), 'Canu Cadwallon ap Cadfan', yn Astudiaethau ar yr Hengerdd (gol. Rachel Bromwich ac R. Brinley Jones, Gwasg Prifysgol Cymru, 1978), tt. 25-43.

Cyfeiriadau

Cymry'r 7fed ganrif
Llinach Cunedda
Marwolaethau 633
Teyrnoedd Gwynedd
Cynan Dindaethwy ap Rhodri

Roedd Cynan Dindaethwy ap Rhodri  (bu farw 816) yn frenin Gwynedd.

Bywgraffiad
Yn ôl yr achau, yr oedd Cynan yn fab i Rhodri Molwynog. Bu Rhodri farw yn 754 ac nid oes sôn am Cynan hyd 813, felly awgrymir yn Y Bywgraffiadur Cymreig fod gwall yn yr achau. Daeth Cynan yn frenin Gwynedd ar farwolaeth Caradog ap Meirion, y dywedir ei fod yn gefnder iddo. Bu Cynan yn ymladd a Hywel, ei frawd yn ôl Dr. David Powel, er ei fod yn cael ei alw yn Hywel ap Caradog ambell dro. Yn 814 llwyddodd Hywel i gipio Ynys Môn oddi wrth Cynan. Yn 816 enillodd Cynan yr ynys yn ôl, ond bu farw'r flwyddyn honno.

Mae'r gair Dindaethwy yn ei enw yn gyfeiriad at gwmwd Dindaethwy (Tindaethwy), un o ddau gwmwd cantref Rhosyr, yn ne-ddwyrain Môn. Gorweddai cwmwd Dindaethwy rhwng Afon Menai a Traeth Lafan i'r de a'r Traeth Coch ar Fôr Iwerddon i'r gogledd. Posiblrwydd arall yw mai Castell Dindaethwy a olygir wrth y "Dindaethwy" yn ei enw, a chredir mai caer ar fryn ger Plas Cadnant, Porthaethwy ar Ynys Môn ydoedd. Gellir derbyn yn bur hyderus felly mai brodor o'r rhan yma o Fôn oedd Cynan.

Daeth ei ferch Esyllt yn fam i Merfyn Frych, tad Rhodri Mawr.

Cyfeiriadau

Cymry'r 8fed ganrif
Cymry'r 9fed ganrif
Genedigaethau'r 8fed ganrif
Marwolaethau 816
Pobl o Ynys Môn
Teyrnoedd Gwynedd
Jean-Pierre Rives

Cyn-chwaraewr rygbi'r undeb yw Jean-Pierre Rives (ganed 31 Rhagfyr 1952 yn Toulouse), a enillodd 59 o gapiau dros Ffrainc fel blaenasgellwr.

Chwaraeodd Rives rygbi i glybiau TOEC, Beaumont a Stade Toulousain, yna yn 1981 gadawodd Toulouse i ymuno â Racing Club de France.

Chwaraeodd dros Ffrainc ar bob lefel: ysgolion, ieunctid, prifysgolion a lefel B cyn cyrraedd y tîm cenedlaethol llawn. Bu'n gapten Ffrainc mewn 34 gêm, record y byd ar y pryd, a chwaraeodd yn y tîm a gyflawnodd Y Gamp Lawn ym Mhencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1977 a 1981. Rives oedd y capten pan gurodd Ffrainc y Crysau Duon yn Seland Newydd am y tro cyntaf erioed. Etholwyd yn Chwaraewr y Flwyddyn yn Ffrainc yn 1977, 1979 a 1981.

Roedd yn ddylanwadol pan wnaeth Ffrainc gais llwyddiannus am fod yn lleoliad Cwpan y Byd yn 2007.

Genedigaethau 1952
Chwaraewyr rygbi'r undeb Ffrengig
Ffrancod yr 20fed ganrif
Ffrancod yr 21ain ganrif
Pobl o Toulouse
Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol yr Alban

Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol yr Alban yw Gweinyddir rygbi'r undeb yn yr Alban gan Undeb Rygbi'r Alban.

Chwaraewyd y gêm rygbi ryngwladol gyntaf erioed rhwng yr Alban a Lloegr yn Raeburn Place, Caeredin ym mis Mawrth 1871, gyda'r Alban yn fuddugol.

Enillodd yr Alban y Goron Driphlyg am y tro cyntaf yn 1907, gan gystadlu'n frwd a Cymru yn ystod y degawd yma. Enillwyd Y Gamp Lawn am y tro cyntaf yn 1925, y flwyddyn y chwaraewyd gemau yn Stadiwm Murrayfield am y tro cyntaf.

Enillodd yr Alban y Gamp Lawn am yr ail dro yn 1984 ac am y trydydd tro yn 1990, pan gurwyd Lloegr, oedd yn mynd am y Gamp Lawn eu hunain, yn y gêm olaf o Bencampwriaeth y Pum Gwlad yn Murrayfield. Yr Alban hefyd a enillodd Bencampwriaeth y Pum Gwlad am y tro olaf yn 1999, cyn i'r Eidal gael ei ychwanegu i greu Pencampwriaeth y Chwe Gwlad.

Yn y blynyddoedd diwethaf nid yw'r Alban wedi bod yn llwyddiannus iawn, a chollodd y rheolwr Matt Williams ei swydd yn 2005. Apwyntiwyd Frank Hadden i gymeryd ei le.

Mae eu canlyniadau yn erbyn timau rhyngwladol eraill fel a ganlyn, yn nhrefn y nifer o gemau (yn gywir hyd at Hydref, 2005):
<table><tr>
<th width="100">Yn erbyn</td>
Gemau
Ennill
Colli
Cyfartal
</tr>
Lloegr122406517
Iwerddon11861515
Cymru11047603
Ffrainc7833423
Seland Newydd240222
Awstralia216150
De Affrica154110
Yr Eidal10730
Rwmania9720
Ariannin5140
Samoa4410
Ffiji4310
Tonga2200
Canada2110
</table>

Chwaraewyr enwog 
Gordon Brown
Gordon Bulloch
Finlay Calder
Mike Campbell-Lamerton
Sandy Carmichael
Chris Cusiter
Gavin Hastings
Scott Hastings
Andy Irvine
Eric Liddell
Ian McGeechan
Ian McLauchlan
Chris Paterson
David Sole
Jim Telfer
Doddie Weir

Dolenni allanol 
 Gwefan Undeb Rygbi yr Alban 

Alban
Rygbi'r undeb yn yr Alban
Andalucía

Un o gymunedau ymreolaethol Sbaen, a'r mwyaf ohonynt o ran poblogaeth, yw Andalucía (hefyd Andalwsia). Fe'i lleolir yn ne'r wlad, yn ffinio â Phortiwgal i'r gorllewin. Saif y cymunedau ymreolaethol Extremadura, Castilla-La Mancha a Murcia i'r gogledd, Môr y Canoldir i'r de-ddwyrain a Chefnfor yr Iwerydd i'r de-orllewin.

Daw'r gair "Andalucía" o'r Arabeg Al-Andalus. Bu'r rhan yma o Sbaen dan reolaeth y Mwslemiaid am gyfnod hirach nag unrhyw ran arall, o 711 hyd 1492. Mae'n cynnwys mynyddoedd uchaf Sbaen yn y Sierra Nevada, yn enwedig Mulhacén (3478 m.) a Veleta (3392 m.). Yr afon bwysicaf yw'r Guadalquivir.

Prif ddinasoedd Andalucía yw Sevilla, Málaga, Cádiz, Almería, Córdoba, Jaén, Huelva a Granada. Mae'n enwog am ddawns y flamenco ac am bensaernïaeth wych o'r cyfnod Islamaidd, yn enwedig yr Alhambra byd-enwog yn Granada.

Taleithiau
Mae gan Andalucía wyth talaith. Sefydlwyd y taleithiau gan Javier de Burgos yn 1833. Enwir pob un o’r taleithiau hyn ar ôl ei phrifddinas.

Gweler hefyd 
 Morisgiaid

Cyfeiriadau

 
Andalucía
Ysgallen y Gors

Planhigyn dwyflwydd pigog yw Ysgallen y Gors (Marsh Thistle yn Saesneg, Cirsium palustre yn Lladin). Mae'n gyffredin mewn corsydd, cloddiau a gweirgloddiau gwlyb yn blodeuo yng Nghymru rhwng Gorffennaf a Medi ar ei ail flwyddyn.

Blodau
Asteraceae
Cadafael ap Cynfeddw

Roedd Cadafael ap Cynfeddw (teyrnasodd 634– c. 655), a adwaenir hefyd fel Cadafael Cadomedd, yn frenin Gwynedd.

Bywgraffiad
Pan laddwyd Cadwallon ap Cadfan, brenin Gwynedd, yn 634, cipiwyd y deyrnas gan Cadafael ap Cynfeddw. Roedd gan Gadwallon fab, Cadwaladr ap Cadwallon, ond yr oedd yn dal yn blentyn. Mae'n ymddangos nad oedd Cadafael yn aelod o'r teulu brenhinol, a gellir casglu iddo gipio'r orsedd trwy rym.

Gwnaeth gynghrair gyda Mersia ac ymladdodd ochr yn ochr â Penda, brenin Mersia, yn erbyn Northumbria. Pan ymosododd Penda ar Northumbria yn 655, yr oedd Cadafael a'i fyddin gydag ef. Gorchfygwyd byddin Penda gan Oswy ym Mrwydr Winwaed.  Roedd Cadafael a'i fyddin wedi troi am adref y noson cynt, ac ni chymerasant ran yn yr ymladd. Mae'n ansicr a oedd Cadafael yn fwriadol yn dymuno osgoi ymladd ynteu nad oedd yn gwybod fod byddin Oswy yn y cyffiniau. Beth bynnag yr eglurhad, enillodd yr enw sarhaus "Cadomedd", hynny yw "gwrthodwr brwydr".

Mae'n debyg na fu Cadafael yn frenin Gwynedd yn hir ar ôl y digwyddiad yma, ond nid oes gwybodaeth beth ddigwyddodd iddo. Rywbryd yn y blynyddoedd nesaf daeth Cadwaladr ap Cadwallon yn frenin.

Cyfeiriadau

Cymry'r 7fed ganrif
Genedigaethau'r 7fed ganrif
Marwolaethau'r 650au
Teyrnoedd Gwynedd
Cadwaladr

Gweler hefyd Cadwaladr (gwahaniaethu).

Roedd Cadwaladr ap Cadwallon (c. 633–682, teyrnasodd o c. 655) (Lladin: Catuvelladurus), a adnabyddir fel  Cadwaladr Fendigaid, yn frenin Gwynedd.

Hanes
Roedd Cadwaladr yn blentyn pan laddwyd ei dad, Cadwallon ap Cadfan, mewn brwydr yn erbyn Oswald o Northumbria. Cipiwyd teyrnas Gwynedd gan Cadafael Cadomedd ap Cynfeddw, a bu raid i Gadwaladr ffoi. Credir iddo fyw yn Iwerddon, Llydaw neu un o'r teyrnasoedd Brythonig eraill.  Llwyddodd Cadwallon i adennill teyrnas ei dad, ond nid oes gwybodaeth am sut y gwnaeth hyn. Erbyn 658 yr oedd yn ddigon grymus i ymosod ar y Saeson yng Ngwlad yr Haf, ond heb lwyddiant.

Wedi hyn, nid yw'n ymddangos i Gadwaladr arwain byddinoedd tu allan i Wynedd. Roedd enw iddo am fod yn frenin duwiol dros ben, a chafodd yr enw "Cadwaladr Fendigaid". Sefydlodd nifer o eglwysi yng Ngwynedd, a chredir mai ef yw'r "Cadwaladr" sy'n cael ei goffau yn enw eglwys Llangadwaladr ar Ynys Môn, lle gellir gweld carreg fedd ei daid, Cadfan ap Iago.

Yn ôl yr Annales Cambriae, bu farw o'r pla yn 682. Mae rhai ffynonellau'n awgrymu iddo farw mewn pla cynharach yn 663/664, ond ymddengys hyn yn llai tebygol.

Traddodiadau amdano
Mae traddodiad a geir yn y casgliad Trioedd Ynys Prydain yn rhestru 'Tair Gwyth Balfawd Ynys Prydain' (Tri thrawiad niweidiol...'), a'r drydedd yw'r un a roddodd Golyddan Fardd i Gadwaladr Fendigaid. Does dim cyfeiriad at ei ladd gan Golyddan yn y croniclau. Ceir cyfeiriad arall gan y bardd Philyp Brydydd at ladd Gadwaladr gan Golyddan.

Parhaodd y côf am Cadwaladr yn y Brudiau fel Mab Darogan. Yn Armes Prydein darogenir y bydd Cynan a Chadwaladr yn arwain y Cymry a'u cyngheiriad i fuddugoliaeth yn erbyn y Saeson. Cysylltir baner y Ddraig Goch ag ef, a defnyddiwyd y ddraig goch fel arwydd Harri Tudur ym Mrwydr Bosworth. gan fod Harri yn hawlio bod yn ddisgynnydd Cadwaladr.

Cyfeiriadau

Cymry'r 7fed ganrif
Genedigaethau'r 630au
Hanes traddodiadol Cymru
Llinach Cunedda
Marwolaethau 682
Teyrnoedd Gwynedd
Maghreb

Y Maghreb yw tair gwlad gogledd-orllewin Affrica, sef Moroco, Algeria a Tiwnisia.

 Y Maghreb Mawr yw tair gwlad y Maghreb ei hun gyda Libia a Mawritania yn ogystal. Yn 1989 fe wnaeth y gwledydd hyn greu undeb economaidd a elwir yr UMA (Undeb y Maghreb Arabaidd).
 Mae'r gair Maghreb yn dod o'r Arabeg مغرب maghrib ('machlud haul'). Dyma enw'r Arabiaid ar orllewin pell y byd Arabaidd, gan fod yr haul yn machlud yn y cyfeiriad hwnnw. Roedd y Maghreb gynt yn cynnwys Andalucía yn Sbaen hefyd. Roedd yr Arabiaid yn ystyried fod Cordoba ac Afon Guadalquivir yn dynodi ffin orllewinol gwledydd Islam. Mewn cyferbyniaeth â'r Maghreb ceir y Mashriq ('Y Dwyrain'), sef gwledydd Arabaidd y Dwyrain Canol.
 Enw Moroco yn Arabeg yw Al-Maghrib. Yr enw llawn yw Al-Mamlaca al-Maghribïa "Teyrnas Machlud yr Haul".

Mae gan tair gwlad y Maghreb lawer mewn cyffredin o ran iaith (mae cryn gwahaniaeth rhwng Arabeg lafar y Maghreb ac iaith lafar yr Aifft a'r Dwyrain Canol), diwylliant a hanes. Mae'r Maghrebiaid yn Fwslemiaid Sunni ac ychydig iawn o Fwslemiaid Shia a geir yn eu plith. Ffactor arall sy'n eu nodweddu yw'r etifeddiaeth Ferber, yn arbennig ym Moroco ac Algeria. Yn hanesyddol mae'r ardal yn sefyll ar groesffordd ddiwylliannol rhwng y Sahara a'r gwledydd traws-Saharaidd ar y naill law - a gysylltir â'r Maghreb trwy'r hen lwybrau masnach dros yr anialwch hwnnw - a'r Môr Canoldir.

Gweler hefyd 
 Almohadiaid
 Kabylie
 Mashriq
 Morisgiaid
 Undeb y Maghreb Arabaidd

 
Daearyddiaeth
Gogledd Affrica
Brynbryddan

Mae Brynbryddan yn rhan o bentref Cwmafan sydd ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, dair milltir o'r môr.

Mae'n debyg mai'r elfen 'Bryddan' sydd yn yr enw, o'r un tarddiad â'r elfen 'Britton' yn "Britton Ferry", enw Saesneg pentref Llansawel sydd dros y bryn yng Nghwm Nedd.

Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Pontrhydyfen

Pentref  ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw Pontrhydyfen (neu Pont-rhyd-y-fen). Saif yng Nghwm Afan ar lethrau'r bryniau lle mae Afon Pelenna yn rhedeg i mewn i Afon Afan. Mae yna bont amlwg yng nghanol y pentref (un o sawl pont) a adeiladwyd gan John Reynolds ym 1825. Hon yw "Y Bont Fawr", a oedd ar un adeg yn dwyn rheilffordd fach dros y cwm. Yn ddiweddarach roedd yn dwyn camlas i gario dŵr i'r gwaith haearn ger ardal Penycae (Oakwood nawr).

I'r de i lawr Cwm Afan mae pentref Cwmafan.  I'r gogledd-ddwyrain lan y cwm mae Cynonville a pharc fforest Afan Argoed.  I'r gorllewin mae tref Castell-nedd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Pobl o Bontrhydyfen
Richard Burton, actor
Ivor Emmanuel
Rebecca Evans, cantores opera
Geraint Griffiths, Canwr, cerddor ac actor.

Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Cwmafan

Erthygl am bentref Cwmafan yw hon. Am y cwm gweler Cwm Afan. Gweler hefyd Afan (gwahaniaethu).

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol  Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw Cwmafan (Saesneg: Cwmavon). Saif yng Nghwm Afan.

Canol y pentref yw'r hen eglwys blwyf, 'Llanfihangel Ynys Afan'.  Mae Brynbryddan ar y bryniau i'r gorllewin, ac Ynysygwas ar y bryniau i'r dwyrain.  I'r de i lawr y cwm mae tref Porth Afan ac i'r gogledd, i lawr y cwm, mae pentref Pwllyglaw cyn cyrraedd pentref Pontrhydyfen.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Pobl o Gwmafan
William Abraham (Mabon), un o arweinwyr mwyaf glowyr y De, a aned yng Nghwmafan yn 1842.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Castell-nedd Port Talbot
Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Cledrydd

Cyfrifiadur poced neu 'Cynorthwywr Digidol Personol' yw cledrydd (yn Saesneg Personal Digital Assistant neu PDA).  Mae cledrydd yn gorchuddio cledr y llaw, ond mae'r gliniadur yn drymach, yn fwy ac yn anhylaw.

Oherwydd eu datblygaid gwreiddiol i'r byd busnes mae cledryddau yn tueddi i ganolbwyntio ar brosesau pwysig i'r swyddfa - e.e. cysylltiadau, digwyddiadur, e-bost - ond wrth i'r cof sydd ynddynt gynyddu, a'r prosesydd gyflymu, maent wedi cynyddu yn eu poblogrwydd a'u hapêl e.e. gallant dynnu lluniau drwy'r camera mewnol, dangos ffilmiau neu chwarae cerddoriaeth.

Mae cledryddau 'pur' o dan fygythiad wrth i dechnoleg gydgyfarfod: mae'r ffônau symudol yn araf droi yn  ffônau medrus.

Cyfrifiaduron symudol
Northolt

Ardal yng ngogledd orllewin Llundain Fwyaf yw Northolt ym mwrdeistref Ealing. Bu'r bardd Goronwy Owen yn byw yna am ddwy flynedd.

Mae Caerdydd 195.1 km i ffwrdd o Northolt ac mae Llundain yn 18.2 km. Y ddinas agosaf ydy Dinas San Steffan sy'n 16.7 km i ffwrdd.

Ffynonellau

Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Ealing
Ieuaf ab Idwal

Roedd Ieuaf ab Idwal (teyrnasai 950 - 969) yn frenin rhan o deyrnas Gynedd ac efallai rhan o Bowys.

Bywgraffiad
Mab i Idwal Foel oedd Ieuaf, a'i enw mewn gwirionedd oedd Idwal ab Idwal, ond i osgoi cymysgu rhyngddo ef a'i dad, mae'r brutiau'n cyfeirio ato fel Ieuaf.

Ar farwolaeth Idwal Foel yn 942 buasai Ieuaf wedi disgwyl etifeddu Gwynedd gyda'i frawd Iago ab Idwal. Fodd bynnag achubodd Hywel Dda, brenin Deheubarth, y cyfle i feddiannu Gwynedd a gyrru'r ddau frawd ar ffo.

Dim ond ar farwolaeth Hywel yn 950 y gallodd Ieuaf ac Iago hawlio gorsedd Gwynedd, gan ennill buddugoliaeth dros feibion Hywel mewn brwydr yn Nant Carno a'u gyrru allan o Wynedd. Parhaeodd yr ymladd rhwng y ddau deulu fodd bynnag, gyda Iago ac Ieuaf yn arwain cyrch i'r de a chyrraedd cyn belled a Dyfed yn 952 a meibion Hywel yn ymosod ar y gogledd cyn belled a Dyffryn Conwy yn 954 cyn colli brwydr yn  Llanrwst a chael eu hymlid yn ôl i Geredigion.

Bu cweryl rhwng meibion Idwal yn ddiweddarch, a chymerwyd Ieuaf yn garcharor gan Iago  yn 969. Bu Iago'n frenin Gwynedd ar ei ben ei hun hyd 979 pan gipiodd mab Ieuaf, Hywel ab Ieuaf, yr orsedd oddi wrth ei ewythr. Yn ôl J.E. Lloyd, bu Ieuaf yng ngharchar hyd 988, sy'n awgrymu fod ei fab wedi ei gadw'n garcharor.

Cyfeiriadau

Cymry'r 10fed ganrif
Genedigaethau'r 10fed ganrif
Llinach Aberffraw
Marwolaethau'r 980au
Teyrnoedd Gwynedd
Teyrnas Powys
Brecwast

Brecwast, neu weithiau borefwyd, yw pryd o fwyd sy'n rhagflaenu cino canol dydd neu cinio ac fel arfer yn cael ei fwyta yn y bore.

Ceir y defnydd cynharaf o'r term yn y Gymraeg yn y 16g fel gwahanol sillafiadau Cymreig o'r 'breakfast' Saesneg. Yn 1753  y ceir y cyfnod cynharaf o'r Cymreigiad a'r ynganiad cyfoes, 'brecwast' gydag 'w' yn disodli'r sain 'ff'.

Brecwastau nodweddiadol yn ôl rhanbarthau'r byd

Ynysoedd Prydain ac Iwerddon 

Mae powliad o uwd yn boblogaidd o hyd yn yr Alban.

Yn Iwerddon, gall brecwast Gwyddelig gynnwys pwdin gwyn, bara soda, ac yn Ulster, farlau soda a farlau tatws.

Ffrainc 
Nid yw brecwast yn bryd o fwyd pwysig yn Ffrainc. Mae'r rhan fwyaf o bobl yn bodloni ar bowliad mawr o goffi ffres cryf (neu siocled neu te), yn aml heb lefrith, gyda croissant neu tafell (sleisiad) o fara menyn a siam.

Gwlad Groeg 
Yng ngogledd Gwlad Groeg caiff pasteiod o'r enw bugatsa eu bwyta efo coffi Groegaidd.

UDA a Chanada 
Mae crempog ac omlet yn ffordd draddodiadol o gychwyn y dydd mewn rhannau o'r Unol Daleithiau a Chanada.

Israel ac Iddewon Irac 
Yn draddodiadol ar y Saboth byddai Iddewon Irac yn bwysta bryd oer syml o wylys, tatws ac ŵy wedi ferwi'n galed gan nad oedd hawl coginio ar y Sabath yn ôl eu crefydd. Wedi eu herlid i symud i Israel yn yr 1040au a'r 1950au, datblygodd y pryd syml yma i'w weini mewn bara pita a'i erthi o ciosgs bwyd fel Sabich.

Diodydd 
Mae diodydd cyffredin yn cynnwys suddion ffrwyth (Sudd oren, sudd afal, sudd grawnffrwyth, ayyb), llaeth, te, a choffi.

Dathliadau a gwyliau pwysig 
Yn ystod Ramadan, gelwir Mwslemiaid y pryd ar ôl machlud haul sy'n torri'r ympryd yn (Iftar).

Cyfeiriadau

 
Prydau o fwyd
Haydn Tanner

Chwaraewr Rygbi'r Undeb Cymreig oedd Haydn Tanner (9 Ionawr 1917 – 5 Mehefin 2009). Enillodd 25 o gapiau dros Gymru fel mewnwr.

Ganed Tanner ym Mhenclawdd ac addysgwyd ef yn Ysgol Ramadeg Gowerton. Roedd yn dal yn ddisgybl yno pan chwaraeodd i Abertawe yn erbyn y Crysau Duon yn St. Helens yn 1935. Enillodd Abertawe y gêm o 11 pwynt i 3, gyda Tanner a'i gefnder Willie Davies yn chwarae'n arbennig o dda. Neges capten y Crysau Duon, Jack Manchester, i'w gyrru'n ôl i Seland Newydd oedd "Dywedwch wrthyn nhw ein bod ni wedi colli, ond peidiwch â dweud ein bod wedi cael ein curo gan bàr o fechgyn ysgol!"

Ym mis Rhagfyr yr un flwyddyn enillodd Tanner ei gap cyntaf dros Gymru. Roedd yn 18 mlwydd ac 11 mis oed, ac un un o'r chwaraewyr ieuengaf i ymddangos dros Gymru. Roedd y gêm yma eto yn erbyn y Crysau Duon, ac unwaith eto roedd tîm Tanner yn fuddugol. Aeth ymlaen i ennill 25 o gapiau, er i'r Ail Ryfel Byd dorri ar ei yrfa. Roedd ei gêm ryngwladol olaf yn erbyn  Ffrainc yn 1949.

Aeth Tanner ar daith i Dde Affrica gyda'r Llewod Prydeinig yn 1938 a chwaraeodd ymhob un o'r tair gêm brawf.

Chwaraewyr rygbi'r undeb Cymreig
Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Genedigaethau 1917
Marwolaethau 2009
Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Ffrainc

Adnabyddir Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Ffrainc fel les Blues neu les Tricolores.

Mae'r mwyafrif o glybiau rygbi mwyaf Ffrainc yn y de, megis Toulouse a Perpignan neu ym Mharis. Mae rygbi'n boblogaidd dros ben yn Ffrainc, ac yn 2005 ym Mharis yr oedd y nifer o bobl a ddaeth i wylio gêm rhwng Stade Francais a Toulouse yn record y byd ar gyfer gêm rhwng dau dîm clwb.

Hanes

Cyrhaeddodd Rygbi'r Undeb i Ffrainc yn Le Havre trwy ddylanwad marsiandiwyr o Loger yn 1872. Yn ne Ffrainc y gwreiddiodd y gêm ddyfnaf. Dechreuodd cynghrair Ffrainc yn 1906, y gynghrair genedlaethol gyntaf yn y byd. Yr un flwyddyn chwaraeodd Ffrainc eu gêm ryngwladol gyntaf yn erbyn y Crysau Duon ym Mharis, gan golli o 38 pwynt i 8. Ffurfiwyd y Fédération Française De Rugby yn 1919.

Yn 1910 ymunodd Ffrainc a Phencampwriaeth y Pum Gwlad. Fe'u gorfodwyd i adael yn 1932 yn dilyn cyhuddiadau o broffesiynoldeb yn y gynghrair Ffrengig a chwarae budr. Yn 1939 ail-ymunodd Ffrainc a'r bencampwriaeth.

Enillodd Ffrainc y bencampwriaeth am y tro cyntaf yn 1959 ac ers hynny maent fel rheol wedi bod yn un o'r timau cryfaf. Yn niwedd y 1960au a dechrau'r 1970au yr oedd gan Ffrainc dîm arbennig o dda, gyda chwaraewyr fel Jo Maso, Claude Dourthe, Jean-Pierre Lux, Guy Camberabero and Pierre Villepreux. Enillwyd y bencampwriaeth yn 1967 a 1968 a chafwyd gemau cofiadwy dros ben yn erbyn Cymru yn y cyfnod yma.

Yn y 1980au, enillodd Ffrainc y Gamp Lawn am y tro cyntaf, ac yn  Nghwpan y Byd yn 1987 cawsant fuddugoliaeth dros Awstralia yn y rownd gyn-derfynol o  30 pwynt i 24, ond colli fu eu hanes yn y rownd derfynol yn erbyn y Crysau Duon o 29 pwynt i 9.

Efallai mai eu perfformiad mwyaf cofiadwy oedd yn erbyn y Crysau Duon yn rownd gyn-derfynol Cwpan y Byd yn 1999. Enillodd Ffrainc o 43 pwynt i 31 gyda'u cefnwyr yn chwarae rygbi ymosodol gwych. Unwaith eto colli fu eu hanes yn y rownd derfynol, y tro hwn i Awstralia yng Nghaerdydd o 35 pwynt i 12.

Ers i Bencampwriaeth y Chwe Gwlad ddechrau yn 2000, mae Ffrainc wedi cyflawni'r Gamp Lawn ddwywaith, yn (2002 a 2004).

Chwaraewyr enwog

Gweler hefyd 
 Pencampwriaeth y Chwe Gwlad

Dolenni allanol
 Fédération Française de Rugby

Ffrainc
Rygbi'r undeb yn Ffrainc