alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Sbeis

Darnau o blanhigion sydd ddim yn berlysieuyn a ddefnyddir i roi blas i fwyd yw sbeisys (ar ôl y diffiniad hwn nid yw halen yn sbeis, ond mae rhai bobl yn meddwl fod sbeisys yn cynnwys mwynau a phopeth arall sydd yn rhoi blas i fwyd).

Yn ystod y Canol Oesoedd a'r Cyfnod Modern Cynnar roedd sbeisys yn nwyddau mor bwysig ag yw olew heddiw. Ar wahân i roi blas i fwyd roedden nhw'n cael eu defnyddio i gyffeithio bwyd ac i gynhyrchu moddion. O ganlyniad roedd masnach sbeisys—yn bennaf ar gyfer y rhai oedd yn dod o Asia—yn bwysig iawn, i'r gwledydd Arabaidd yn y dechrau, wedyn i ddinas-wladwriaethau yr Eidal (e.e. Fenis) ac i'r Ymerodraethau Ewropeaidd. Dechreuodd Oes y Darganfyddiadau yn y bedwaredd ganrif ar ddeg gan chwilio am ffordd ar hyd y môr i'r ynysoedd o ble roedd y sbeisys yn ddod.

Heddiw, y sbeisys mwyaf ddrud yw saffrwm, fanila a chardamom.

 
 Sbeis
Mintys

Perlysieuyn a ddefnyddir i roi blas i fwyd, melysion, te a phâst dannedd yw mintys (neu mint). Mae'n perthyn i'r genws Mentha sy'n cynnwys tua 25 rhywogaeth megis y mintys ysbigog a'r mintys poeth.

Lamiaceae
Perlysiau
1715

17g - 18g - 19g
1660au 1670au 1680au 1690au 1700au - 1710au - 1720au 1730au 1740au 1750au 1760au
1710 1711 1712 1713 1714 - 1715 - 1716 1717 1718 1719 1720

Digwyddiadau 

 Llyfrau
 Jane Barker - Exilius
 Cerddoriaeth
 Johann Sebastian Bach - Englische Suiten

Genedigaethau 
 26 Chwefror - Claude Adrien Helvétius, athronydd
 23 Hydref - Pedr II, tsar Rwsia (m. 1730)

Marwolaethau 
 7 Ionawr - François Fénelon, bardd
 1 Medi - Louis XIV, brenin Ffrainc, 76
Gwobr Mary Vaughan Jones

Gwobr llenyddiaeth plant yw Gwobr Mary Vaughan Jones. Cyflwynir Tlws Mary Vaughan Jones pob tair blynedd i awdur a sgrifennodd llyfrau plant sylweddol dros gyfnod o flynyddoedd, er mwyn coffáu cyfraniad Mary Vaughan Jones i faes llyfrau plant yng Nghymru.

Gwobrau
1985 - Ifor Owen
1988 - Emily Huws
1991 - T. Llew Jones
1994 - W. J. Jones
1997 - Roger Boore
2000 - J. Selwyn Lloyd
2003 - Elfyn Pritchard
2006 - Mair Wynn Hughes
2009 - Angharad Tomos
2012 - Jac Jones
2015 - Siân Lewis
2018 - Gareth F. Williams
2021 - Menna Lloyd Williams

Cyfeiriadau

Rhestrau enillwyr gwobrau
Mary Vaughan Jones, Gwobr
Llenyddiaeth plant Gymraeg
Panama

Gwlad yng Nghanolbarth America yw Gweriniaeth Panama neu Panama (Sbaeneg: Panamá). Mae hi'n gorwedd ar wddw cul o dir isel rhwng Costa Rica a Cholombia ac felly'n cysylltu De a Gogledd America. Mae Camlas Panamá yn rhedeg trwy'r wlad ac yn cysylltu'r Môr Tawel a Môr Iwerydd. Y brifddinas yw Dinas Panama.

Hanes Panama

Daearyddiaeth Panama

Economi Panama

Cyfeiriadau

 
Gwledydd Canolbarth America
Clust

Organ anifail a dynol a ddefnyddir i synhwyro synau yw clust. Mae hefyd yn helpu i gadw cydbwysedd y corff. Mae gan famaliaid ddwy glust, Mae gan gorynnod flew ar eu coesau a ddefnyddir i synhwyro synau. Mae clustiau fertebratau i'w gweld ar safle cymesur ar y naill ochr o'r pen, trefniant sy'n cymorth i olrhain lleoliad trwy sŵn.

Mamaliaid
Mewn mamaliaid, mae'r glust yn cael ei ddisgrifio fel arfer fel tair rhan - y glust allanol, y clust canol a'r glust fewnol.

Clust allanol
Mae'r glust allanol yn cynnwys godre a chorn y glust. Gan mai clust allanol yw'r unig ran weladwy o'r glust yn y rhan fwyaf o anifeiliaid, mae'r gair clust yn aml yn cyfeirio at y rhan allanol yn unig.

Clust ganol
Mae'r glust ganol yn gorwedd rhwng y glust allanol a'r glust fewnol. Mae'n cynnwys ceudod llawn aer o'r enw'r ceudod tympanig ac mae'n cynnwys y tri esgyrnyn a'u gewynnau atodi; y tiwb clywedol; a'r ffenestri crwn a hirgrwn. Mae'r esgyrnynnau yn dri asgwrn bach sy'n gweithio gyda'i gilydd i dderbyn, ehangu, a throsglwyddo'r sain o bilen y glust i'r glust fewnol. Enwau'r esgyrnynnau yw y morthwyl, yr eingion a'r gwarthol. Y gwarthol yw'r asgwrn lleiaf efo enw yn y corff. Mae'r glust ganol hefyd yn cysylltu â'r gwddf uchaf yn trwy agoriad ffaryngeal y tiwb Eustachio

Clust fewnol
Mae'r glust fewnol yn eistedd yn y labyrinth esgyrnog, ac mae'n cynnwys strwythurau sy'n allweddol i sawl synnwyr: y camlesi cylchredeg, sy'n galluogi cydbwysedd ac olrhain llygaid wrth symud; y wtrigl a'r codennyn, sy'n galluogi cydbwysedd wrth sefyll; a'r cochlea, sy'n galluogi clyw.

Clefydau
Mae clefyd sy'n effeithio ar y glust, yn cynnwys haint a niwed trawmatig. Gall clefydau'r glust arwain at golli clyw, tinitws ac anhwylderau cydbwysedd fel madrondod. Gall difrod i'r ymennydd neu'r llwybrau nerfol sy'n arwain o'r glust creu'r symptomau hyn hefyd.

Cymdeithas a diwylliant
Mae'r clustiau wedi'u haddurno gyda gemwaith wedi bod yn draddodiad am filoedd o flynyddoedd, gan amlaf trwy dyllu'r pinna. Mewn diwylliannau hynafol a modern, rhoddwyd addurniadau i ymestyn ac ehangu'r llabedau, gan ganiatáu i flychau mwy cael eu llithro i mewn i fwlch bach yn y llabed. Mae niweidio'r llabed o bwysau clustdlysau trwm, neu o dynnu clustdlysau trawmatig (er enghraifft, trwy glymu ar siwmper), yn weddol gyffredin.

Cyfeiriadau

Prosiect Wici-Iechyd
Anatomeg
 
Clyw
Organau synhwyro
Dallineb

Anallu i weld yw dallineb. Weithiau bydd pobl yn cael eu geni yn ddall, ond yng gwledydd datblygedig, clefydau yw achos dallineb fel arfer.

Mae rhai pobl yn dioddef o ddallineb lliw, sef yr anallu i weld y gwahaniaeth rhwng un neu nifer o liwiau y gall pobl heb yr annallu hwn weld yn iawn. Fel arfer mae'n nam genedigol, ond weithiau mae'n digwydd o ganlyniad i newid i'r llygad, y nerfau neu'r ymennydd. Yn 1794 ysgrifennodd John Dalton y papur gwyddonol cyntaf ar ddallineb lliw.

Mae'n bwysig bod dylinwyr tudalennau gwe yn cymryd yr annallu hwn i ystyriaeth pan yn cynllunio tudalennau i'w rhoi ar y we.

Deillion enwog 
 Appius Claudius Caecus
 Jorge Luis Borges, awdur
 Louis Braille, dyfeisiwr
 Ray Charles, cerddor
 Homer, bardd
 Aldous Huxley, awdur
 Dafydd Jones (Dewi Dywyll) baledwr
 J. Puleston Jones
 Helen Keller
 Leslie Lemke
 John Parry (Y Telynor Dall)
 Joaquín Rodrigo, cyfansoddwr
 Tom Wiggins
 Stevie Wonder, cerddor

Gweler hefyd 
 Breil
 Llyfr llafar

Dolenni allanol 
 Cyngor Cymru i'r Deillion 
 Delweddau deillion Cymreig

Anabledd
 
Golwg
Ocapi

{{Blwch tacson
| enw = Ocapi
| delwedd = Okapi.jpg
| maint_delwedd = 250px
| neges_delwedd = 
| staws_cadwraeth = Bron dan fygythiad
| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Mammalia
| ordo = Artiodactyla
| familia = Giraffidae
| genus = Okapia
| awdurdod_genus = Lankester, 1901
| species = O. johnstoni
| enw_deuenwol = Okapia johnstoni
| awdurdod_deuenwol = (P. L. Sclater, 1901)
}}

Carnolyn mawr cilgnöol a choedwigol o deulu'r jiráff yw'r ocapi' (lluosog: ocapïod neu ocapïaid). Mae'n byw yn y coedwigoedd glaw o gwmpas Afon Congo, sydd yng ngogledd-ddwyrain Gweriniaeth Ddemocrataidd Congo. Doedd neb ond pobl leol yn gwybod am yr ocapi cyn 1901.

Mae bongorff yr ocapi yn frowngoch neu wineuddu gyda chylchau neu resi duborffor ac hufenlliw ar ei goesau a phedrain, a mae siâp ei gorff yn debyg i'r jiráff, heblaw am ei wddf sydd ddim mor hir. Fel y jiraff mae ganddo dafod glas hir i fael yn nail y coed. Mae'n bwyta amrywiaeth o blanhigion gan gynnwys glaswellt, rhedyn, ffrwythau a ffyngau. Mae tafod yr ocapi yn digon hir i sychu ei llygaid ei hyn ac mae gan y gwryw gyrn byr â chroen arnynt.

Mae corff yr ocapi tua 2m i 2.5m (7-8 troeddfedd) o hyd ac ei ysgwyddau tua 1.5m i 2m (5-6 troeddfedd) uwch. Maen nhw tua 200–250 kg (465-550 pwysau) trwm.

Mae ocapïod yn anifeiliaid y nos a maen nhw'n byw ar eu bennau eu hynain. Does dim ond un ifanc ar y pryd yn geni ar ôl beichiogrwydd sydd yn parhau am 421 i 457 dyddiau. Mae'r ifainc tua 16 kg (35 pwysau) trwm ac yn cael eu nyrsio am tua 10 mis. Ar ôl 4 neu 5 o flynyddoedd maen nhw'n oedolion.

Does dim perygl arnynt, ond mae eu cynefin yn cael ei dinistrio ac yn mynd yn llai. Mae problemau ar gyfer herwhela, hefyd. Gwaith cadwraeth yn y Congo mae'n cynnwys astwdiaeth bywyd yr ocapi ac ers 1992 oes gwarchodfa iddynt. Beth bynnag, roedd mewnrhyfel y Congo yn perygl i'r bywyd gwyllt yr ardal yn ogystal a'r pobl sydd yn gweithio ar gyfer cadwraeth.

Enwyd y rhywogaeth (O. johnstoni'') ar ôl Syr Harry Johnston. Roedd e'n arweinio'r alldaith i'r Fforest Ituri ble mae'r ocapi yn byw ac yn dod yn ôl o'r ardal a'r sbesimen gwyddonol cyntaf.

Cyfeiriadau 

Giraffidae
Mamaliaid Affrica
Rhywogaethau o garnolion cyfnifer-fyseddog
1714

17g - 18g - 19g
1660au 1670au 1680au 1690au 1700au - 1710au - 1720au 1730au 1740au 1750au 1760au
1709 1710 1711 1712 1713 - 1714 - 1715 1716 1717 1718 1719

Digwyddiadau 
27 Gorffennaf - Brwydr Gangut
 Sefydlu Cymdeithas yr Hen Frythoniaid, cymdeithas gyntaf y Cymry yn Llundain
 Llyfrau
 Gottfried Leibniz - Monadologia
 John Morgan o Matchin - Myfyrdodau bucheddol ar y pedwar peth olaf
 Richard Steele - The Crisis
 Drama
 Nicholas Rowe - The Tragedy of Jane Shore
 Cerddoriaeth
 Arcangelo Corelli - 12 concerti grossi, op.6
 George Frideric Handel - Utrecht Te Deum

Genedigaethau 
 ym mis Mawrth - Edward Richard, bardd ac ysgolhaig (m. 1777)
 8 Mawrth - Carl Philipp Emanuel Bach, cyfansoddwr (m. 1788)
 2 Gorffennaf - Christoph Willibald Gluck, cyfansoddwr (m. 1787)
 1 Awst - Richard Wilson, arlunydd (m. 1782)

Marwolaethau 
 1 Awst - Anne, Brenhines Prydain Fawr, 49
Dinas Panama

Prif ddinas Panama yw Dinas Panama (Panamá). Mae hi ar arfordir y Cefnfor Tawel ac ar Gamlas Panamá. Mae tua 708,738 o bobl yn byw yno. Dinas Panama ydy canolbwynt gwleidyddiaethol, gweinyddol a diwylliannol y wlad.

Hanes 
Sefydlwyd y ddinas hon gan Pedro Arias de Ávila (Pedrarias Davila) ar 15 Awst 1519. Ers y cyfnod hynny, mae masnach ar draws y culdir wedi bod yn bwysig iawn i'r ddinas. O'r fan yma roedd yr alldaith a choncwest Periw wedi dechrau ac roedd yr aur a'r arian yn cael eu danfon i Sbaen trwy'r dref. Ym 1671 roedd Henry Morgan a 1400 o ddynion eraill wedi ymosod ar y dref ac fe'i llosgwyd o ganlyniad. Mae olion y dref i'w gweld hyd yn oed heddiw ond adeiladwyd y dref newydd rhyw 5 milltir i'r gorllewin ym 1673. Enw olion y dref cyntaf yw Panamá la Vieja ac mae llawer o dwristiaid yn ymweld â'r fan.

Pan ddarganfuwyd aur yn Nghaliffornia ym 1848, cynyddodd y nifer o deithwyr a oedd yn mynd trwy Panamá i'r gogledd. Y flwyddyn cyn hynny, sefydlwyd Cwmni Rheilffordd Panamá, ond nid oedd trenau yn rhedeg cyn 1855. Fodd bynnag, adeiladwyd y rheilffordd gyntaf o'r arfordir gorllewinol i arfordir dwyreiniol yr Unol Daleithiau ym 1869, ac felly roedd tua 375,000 o bobl yn teithio trwy Panamá i'r arfordir gorllewinol a thua 225,000 o bobl i'r arfordir dwyreiniol. Wrth gwrs, roedd hynny'n golygu y datblygodd Panamá yn ddinas gyfoethog iawn ar y pryd.

Roedd Camlas Panamá yn golygu ffyniant o'r newydd i'r ddinas. Yn bennaf, roedd iechyd y boblogaeth yn gwella o ganlyniad i waith yr Americanwyr yng Nghylchfa'r Camlas. Roedd llai o glefyd melyn a malaria ac roedd y gwasanaeth dŵr yn well. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd adeiladwyd canolfannau milwrol gan yr UDA ar hyd y camlas. O ganlyniad roedd llawer o bobl milwrol a sifil yn dod i'r ddinas ac yn gwario eu harian yno, ond ar y llaw arall nid oedd pawb yn hapus i weld byddin gwlad dramor yn eu gwlad ac roedd llawer o'r canolfannau milwrol ar lannau'r gamlas - ac felly roedd hi'n amhosib i'r trigolion gyrchu yno cyn y 1960au.

Rhwng y 1970au a'r 1980au daeth Panamá i fod yn ganolfan i fanciau rhyngwladol, ond gwelwyd roedd problemau gyda "golchi arian" hefyd.

Ar ôl bron i flwyddyn o densiwn rhwng UDA a Panamá, gorchmynodd Arlywydd Bush oresgyniad Panamá a chwymp General Manuel Noriega. O ganlyniad, llosgwyd un ardal o'r ddinas o'r enw El Chorillo, ond cafodd ei ail-adeiladu gan arian o'r UDA yn hwyrach.

Heddiw, mae'r ddinas yn dal i fod yn ganolfan bancio rhyngwladol. Mae porthladd yn Balboa, y dref gyfagos.

Adeiladau a chofadeiladau
Basilica Sant John Bosco (eglwys)
Estadio Rommel Fernandez
Puente de las Américas (pont)
Ysbyty Gorgas

Enwogion
Guillermo Endara, gwleidydd (1936-2009)
Flex (g. 1979), canwr

 
Panama, Dinas
Panama, Dinas
1713

17g - 18g - 19g
1660au 1670au 1680au 1690au 1700au - 1710au - 1720au 1730au 1740au 1750au 1760au
1708 1709 1710 1711 1712 - 1713 - 1714 1715 1716 1717 1718

Digwyddiadau 
 Mawrth/Ebrill - Cytundeb Utrecht
13 Gorffennaf - Cytundeb Portsmouth: diwedd y Rhyfel Brenhines Anne
 Llyfrau
 Jakob Bernoulli - Ars Conjectandi
 Daniel Defoe - A General History of Trade
 Antoine Hamilton - Mémoires du comte de Gramont
 Drama
 Joseph Addison - Cato
 Alain-René Lesage - Arlequin roi de Serendib
 Cerddoriaeth
 Johann Sebastian Bach - Alles mit Gott und nichts ohn' ihn
 Louis-Nicolas Clérambault – Leandre et Hero (cantata)
 François Couperin - Pièces de clavecin, llyfr 1

Genedigaethau 
 Daniel Rowland, pregethwr (m. 1790)
 23 Medi - Ferdinand VI, brenin Sbaen
 5 Hydref - Denis Diderot, athronydd (m. 1784)

Marwolaethau 
 8 Ionawr - Arcangelo Corelli, 59, cyfansoddwr
 25 Chwefror - Frederic I, ymerawdwr Prwsia, 55
Richard Wilson (arlunydd)

Arlunydd o Gymro oedd Richard Wilson (1 Awst 1714 – 15 Mai 1782).

Cafodd ei eni yn rheithordy Penegoes, ger Machynlleth yn Sir Drefaldwyn. Roedd ei dad John Wilson yn rheithior yno ac wedi bod ym Mhrifysgol Rhydychen ac ef oedd yn ei ddysgu mae'n debyg. Roedd ei fam, Alice Wynne yn perthyn i nifer o deuluoedd bonheddig a chefnog yng Nghymru.

Aeth i Lundain yn llanc 16 oed at arlunydd o'r enw Thomas Wright i ddysgu sut i beintio portreadau dan nawdd Syr George Wynne, perchennog mwynglawdd ac yn perthyn i'w fam. Ymhen 6 blynedd sefydlodd ei fusnes ei hun yn peintio portreadau.
Ar ôl ymweliad â'r Eidal (1749-1756), canolbwyntiodd ar dirluniau. Roedd yn arloeswr a fabwysiadodd arddull rhydd telynegol yn lle Clasuriaeth, gan baratoi'r ffordd i artistiaid diweddarach fel Gainsborough a Constable. Fe fu farw yng Ngholomendy, Sir Ddinbych.

Prif beintiadau

Castell Caernarfon
Castell Dolbadarn
Afon Penegoes
Pont Dolgellau
Glyn Mawddach gyda Cader Idris
Castell Cilgerran
Castell Ddinas Bran
Miss Catherine Jones o Golomendy, ger yr Wyddgrug

Cyfeiriadau
     
Richard Wilson (1713-1782) yn y Bywgraffiadur Cymreig

Arlunwyr Cymreig
Cadfarch
Cymry'r 18fed ganrif
Genedigaethau 1714
Marwolaethau 1782
Pobl o Faldwyn
Arsyllfa Frenhinol Greenwich

Lleolir Arsyllfa Frenhinol Greenwich ar fryn ym Mharc Greenwich yn Llundain. Roedd y Seryddwr Brenhinol yn gweithio yn y fan yma ac roedd yr arsyllfa ar y Prif Feridian, sef y meridian sylfaenol ar gyfer pob hydred. Heddiw, mae llinell efydd ar y lawnt yn dangos safle'r Prif Feridian ac ers 16 Rhagfyr, 1999 mae golau laser gwyrdd wedi goleuo i'r gogledd yn ystod y nos.

Comisiynwyd yr arsyllfa gan y brenin Siarl II ym 1675. Adeiladwyd yr arsyllfa wreiddiol, Flamsteed House (1675-76), gan Syr Christopher Wren. Dyma'r adeilad cyntaf ym Mhrydain i gael ei adeiladu'n arbennig fel sefydliad ymchwil gwyddonol.

Nid yw'r awyr uwchben Llundain bellach yn ddigon clir ar gyfer seryddiaeth, felly symudwyd yr Arsyllfa Frenhinol i Gastell Herstmonceux ger Hailsham, Dwyrain Sussex. Adeiladwyd Sbiendrych Isaac Newton yn y fan yma ym 1967, ond symudwyd ef i La Palma yn Sbaen ym 1979. Symudodd yr Arsyllfa Frenhinol unwaith eto ym 1990, y tro yma i Gaergrawnt, ond ar ôl penderfyniad y Cyngor Ymchwil Ffiseg Gronyn a Seryddiaeth (PPARC) terfynwyd ef ym 1998. Ar ôl hynny symudwyd Swyddfa y Nautical Almanac i Labordy Rutherford Appleton ac unwaith arall i'r Canolfan Technoleg Seryddiol yng Nghaeredin.

Cyn i gyflwyno Amser Cyfesurol Cyffredinol roedd Amser Safonol Greenwich (GMT), sef amser a penderfynwyd ar ôl arsylliadau'r arsyllfa hon, yr amser sylfaenol y byd.

Mae'r pelen amser wedi a'i adeiladwyd gan y Seryddwr Brenhinol John Pond ym 1833 yn dal i gwympo pob dydd ar 13:00. Heddiw, mae yna hefyd amgueddfa offer seryddol a mordwyol sydd yn cynnwys H4, y cronomedr hydred gan John Harrison.

Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Frenhinol Greenwich
Adeiladau rhestredig Gradd I Llundain
Arsyllfa Frenhinol, Greenwich
1712

17g - 18g - 19g
1660au 1670au 1680au 1690au 1700au - 1710au - 1720au 1730au 1740au 1750au 1760au
1707 1708 1709 1710 1711 - 1712 - 1713 1714 1715 1716 1717

Digwyddiadau 
 24 Gorffennaf - Brwydr Denain rhwng Ffrainc a'r Iseldiroedd/Awstria.
 Llyfrau
 Alexander Pope - The Rape of the Lock
 Richard Steele - The Englishman's Thanks to the Duke of Marlborough
 Drama
 Pierre de Marivaux - Le Père prudent et equitable
 Cerddoriaeth
 George Frideric Handel - Il Pastor Fido (opera)
 Francesco Maria Veracini - Il trionfo della innocenza patrocinata da S. NiccoI (oratorio)

Genedigaethau 
 24 Ionawr - Frederic Mawr, Brenin Prwsia (m. 1786)
 28 Chwefror - Louis-Joseph de Montcalm, milwr (m. 1759)
 28 Mehefin - Jean-Jacques Rousseau, athronydd (m. 1778)
 14 Hydref - George Grenville, gwladweinydd (m. 1770)

Marwolaethau 
 11 Mehefin - Louis Joseph de Bourbon, duc de Vendôme, milwr, 57
 12 Gorffennaf - Richard Cromwell, gwleidydd, 75
 14 Medi - Giovanni Cassini, seryddiaethwr, 87
 20 Tachwedd - Humphrey Humphreys, esgob Bangor, 63
Jane Austen

Nofelydd o Saesnes oedd Jane Austen (16 Rhagfyr 1775 – 18 Gorffennaf 1817). Mae hi'n adnabyddus am ei gweithiau fel Pride and Prejudice a Sense and Sensibility. Ysgrifennai mewn arddull realaidd a chaiff ei hystyried yn sylwebydd cymdeithasol sylwgar a feddai ar iaith anuniongyrchol a oedd yn llawn eironi. Oherwydd hyn, hyhi yw un o ysgrifenwyr mwyaf poblogaidd yn Saesneg.

Cafodd ei eni yn Steventon, Hampshire. Rheithor oedd ei thad, y Parch George Austen. Treuliodd Austen ei bywyd cyfan fel rhan o deulu bach a chlos, a oedd ar ymylon bywyd bonheddig yn Lloegr. Derbyniodd ei haddysg gan ei thad yn bennaf, yn ogystal â'i brodyr hŷn a'i darllen personol ei hun. Roedd cefnogaeth di-derfyn ei theulu yn rhan annatod o ddatblygiad Austen fel ysgrifennwr proffesiynol. Parhaodd prentisiaeth Austen fel ysgrifennwraig o'i harddegau tan ei bod tua 35 oed. Yn ystod y cyfnod hwn, arbrofodd â nifer o arddulliau ysgrifenedig, gan gynnwys y nofel epistolaidd. Ysgrifennodd dair nofel fawr a dechreuodd ei phedwaredd.

O 1811 tan 1816, llwyddodd Austen fel awdures, gyda'r nofelau canlyol yn cael eu rhyddhau: Sense and Sensibility (1811), Pride and Prejudice (1813), Mansfield Park (1814) ac Emma (1816). Ysgrifennodd ddwy nofel arall hefyd, Northanger Abbey a Persuasion a gafodd eu cyhoeddi ym 18181 ar ôl ei marwolaeth. Roedd hi hefyd wedi dechrau nofel arall sef "Sanditon" ond bu farw cyn iddi fedru ei gwblhau.

Bu farw Austen yng Nghaerwynt.

Llyfryddiaeth 
Northanger Abbey
Sense and Sensibility
Pride and Prejudice
Mansfield Park
Emma
Persuasion

Genedigaethau 1775
 
Llenorion Seisnig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1817
Merched y 18fed ganrif
Merched y 19eg ganrif
Nofelwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Pobl o Hampshire
Microsgop

Dyfais yw microsgop sy'n gallu dangos pethau na ellir eu gweld gyda'r llygad noeth. Mae gwyddonwyr yn defnyddio microsgopau i chwilota natur ar y mesuriadau hyd byrraf.

Mae yna sawl wahanol fath o feicroscôp, gan gynnwys:
 Microsgop optegol
 Microsgop maes llydan
 Microsgop maes agos
 Microsgop electron
 Microsgop archwilydd sganio
 Microsgop twnelu sganio
 Microsgop grym atomig

Offer gwyddonol
Hyd

Yn gyffredinol, mae hyd cael ei gyferbynnu'n aml gan led a dyfnder, y tri dimensiwn y gofod, ond i ffisegwyr mae gan hyd ystyr arbenning fel mesur o bellter, gan fod y medr yn uned sylfaenol y System Ryngwladol o Unedau.

Gellir mesur hyd yn ôl sawl system:
 Metrig
 centimetr (cm)
 medr (m)
 kilomedr/cilometr (km)
 Ymerodraethol
 modfedd ('')
 troedfedd (')
 llath
 ystad
 milltir (mil.)
 Seryddol
 uned seryddol (AU)
 blwyddyn golau (ly)
 parsec (pc)

Yn y SI mesurir hyd mewn medrau.

Gweler hefyd 
 Unedau sylfaenol: mas - hyd - amser - tymheredd
 Unedau sylfaenol y SI: kilogram - metr - eiliad - ampere - Kelvin - môl - candela

Unedau mesur
Gwyddoniaeth

de:Längenmaß
1711

17g - 18g - 19g
1660au 1670au 1680au 1690au 1700au - 1710au - 1720au 1730au 1740au 1750au 1760au
1706 1707 1708 1709 1710 - 1711 - 1712 1713 1714 1715 1716

Digwyddiadau 
24 Chwefror - Première yr opera Rinaldo yn Llundain.
22 Medi - Dechreuad y Rhyfel Tuscarora yn America.
 Llyfrau
 Alexander Pope -  An Essay on Criticism
 Thormodus Torfæus - Historia Rerum Norvegicarum
 Drama
 Richard Steele - The Man of Mode
 Cerddoriaeth
 George Frideric Handel - Rinaldo (opera)
 Marin Marais - Pièces de Viole

Genedigaethau 
 7 Mai - David Hume, athronydd (m. 1776)
 6 Medi - Henry Muhlenberg, cenhadwr (m. 1787)

Marwolaethau 
 13 Mawrth - Nicolas Boileau-Despréaux, awdur, 74
 19 Mawrth - Thomas Ken, esgob, 79
1710

17g - 18g - 19g
1660au 1670au 1680au 1690au 1700au - 1710au - 1720au 1730au 1740au 1750au 1760au
1705 1706 1707 1708 1709 - 1710 - 1711 1712 1713 1714 1715

Digwyddiadau 
 28 Chwefror - Brwydr Helsingborg rhwng Denmarc a Sweden
 Llyfrau
 Jonathan Swift - Journal to Stella
 Christian Wolff - Anfangsgründe aller mathematischen Wissenschaften
 Ellis Wynne - Y Llyfr Gweddi Gyffredin, argraffiad newydd
 Barddoniaeth
 Flores Poetarum Britannicorum
 Cerddoriaeth
 Antonio Maria Bononcini - Tigrane, re d'Armenia (opera)
 Louis-Nicolas Clérambault - Premier livre d'orgue contenant deux suites

Genedigaethau 
 4 Ionawr - Giovanni Battista Pergolesi, cyfansoddwr (m. 1736)
 15 Chwefror - Louis XV, brenin Ffrainc (m. 1774)
 22 Tachwedd - Wilhelm Friedemann Bach, cyfansoddwr (m. 1784)

Marwolaethau 
 7 Mehefin - Louise de La Vallière, cariad Louis XIV, brenin Ffrainc, 65
Jonathan Swift

Awdur o'r Iwerddon oedd Jonathan Swift (30 Tachwedd 1667 – 19 Hydref 1745), a aned yn Nulyn.

Er iddo gael ei eni yn Nulyn ac iddo rannu ei amser rhwng y ddinas honno a Llundain, roedd rhieni Swift yn Saeson o Swydd Efrog ac fe'i hawlir weithiau fel awdur gan y genedl honno.

Cafodd Swift ei addysg yng Ngholeg y Drindod, Dulyn. Yn sgîl yr adwaith yn Iwerddon i Chwyldro 1688 aeth i Lundain lle daeth yn ysgrifennydd i Sir William Temple. Yn nghartref Temple cyfarfu Swift â "Stella" (Hester Johnson). Yno hefyd yr ysgrifennodd ei ddychan mwyaf gwreiddiol, A Tale of a Tub (1704).

Fe'i ordeiniwyd yn 1694 a rhannodd ei amser rhwng gofalu am ei ystad yn Iwerddon a mynychu siopa coffi a chylchoedd llenyddol Llundain. Yn 1713 cafodd ei apwyntio'n ddeon eglwys St Padrig, Dulyn. Yn 1726 cyhoeddodd ei lyfr enwocaf Gulliver's Travels, dychan ar wleidyddiaeth a syniadaeth ei ddydd yn rhith mordaith ffantasïol i wledydd pell neu ddychmygol. Bu farw yn 1745.

Llyfryddiaeth
A Tale of a Tub (1704)
Battle of the Books
Journal to Stella (1710)
Gulliver's Travels (1726)

Dychanwyr Gwyddelig
Genedigaethau 1667
Llenorion Gwyddelig
Llenorion Saesneg
Marwolaethau 1745
Pobl o Ddulyn
Talaith Chubut

Talaith yr Ariannin yw Talaith Chubut. Mae hi'n rhan o Batagonia ac yn cynnwys y Wladfa. Comodoro Rivadavia yn y de yw'r ddinas fwyaf. Trelew yw'r ddinas fwyaf yn y gogledd a Rawson yw prif ddinas y dalaith.

Yng Nghyfrifiad 2022 roedd gan y dalaith boblogaeth o 603,120.

Rhaniadau gweinyddol 
Rhennir y dalaith yn 15 sir (Sbaeneg: departamentos), fel a ganlyn (gyda'u prif drefi):

 Cushamen (Leleque)
 Escalante (Comodoro Rivadavia)
 Florentino Ameghino (Camarones)
 Futaleufú (Esquel)
 Gaiman (Gaiman)
 Gastre (Gastre)
 Languiñeo (Tecka)
 Mártires (Las Plumas)
 Paso de Indios (Paso de Indios)
 Rawson (Rawson)
 Río Senguerr (Alto Río Senguerr)
 Sarmiento (Sarmiento)
 Tehuelches (José de San Martín)
 Telsen (Telsen)
 Viedma (Porth Madryn)

Dinasoedd a threfi

Ymhlith dinasoedd a threfi eraill Chubut mae Sarmiento, Esquel, Trevelín, Gaiman, Rada Tilly  a Phorth Madryn.

Cyfeiriadau

Patagonia
Chubut
Mimosa (llong)

Llong hwylio oedd y Mimosa, Tea Clipper wedi'i haddasu i gludo pobl, efo 447 tunnell o gynhwysedd. Teithiodd tua 160 o Gymry arni i Batagonia yn yr Ariannin (i ran a elwir bellach yn: Wladfa) a hynny yn 1865.

Gadawodd Lerpwl yn Lloegr ar 28 Mai, 1865 a chyrraedd Borth Madryn (heddiw: Puerto Madryn) ym Mae Newydd (Golfo Nuevo yn Sbaeneg), Patagonia ar ôl taith o 2 fis, ar 28 Gorffennaf. Er fod y tywydd yn dda yn ystod y daith, roedd bywyd yn galed iawn a bu nifer o blant farw. Ysgrifennodd Joseph Seth Jones, argraffydd o Ddinbych, ddyddiadur ar y llong sydd yn dangos pa mor galed oedd y daith.

Ar y dechrau, roedd yn rhaid byw mewn ogofâu clogwyn ar draeth Porth Madryn am amser, ac ar ôl mynd i Rawson roedd yn rhaid dygymod â'r tir gwahanol a hinsawdd dieithr, ac roedd prinder bwyd yn parhau am rai blynyddoedd.

Mae olion yr ogofâu lle roedd y Cymry'n byw yn ystod y cyfnod cyntaf i'w weld erbyn heddiw.

Teithwyr 1865

Awdl
Yn Eisteddfod Genedlaethol Abertawe, 1964, ‘Patagonia’ oedd testun yr awdl a'r enillydd oedd Richard Bryn Williams a ymfudodd o Flaenau Ffestiniog i Drelew, Chubut pan oedd yn saith mlwydd oed. Meddai Geraint Bowen, un o’r beirniaid: “Fel cynganeddwr, fel triniwr geiriau a lluniwr cerdd, y mae'n rhagori ar weddill yr ymgeiswyr.” 

Dyma ran ohoni:

Perffaith y gorwel porffor,
Heulwen Mai ar lan y môr;
Hwyl ar gwch fel aur a gwin
Ar y lliwiog Orllewin;
A daw o sisial y dŵr
Heriol lais yr Arloeswr.

Eiddil Fimosa drwy ddylif misoedd
Hwyliai i’w hantur ar wamal wyntoedd.
Ei chragen yn herio’r llydan foroedd,
A rhoddwyd i’w llywio freuddwyd lluoedd:
Anelu o fro’r niwloedd – digariad,
A morio i wlad y mawr oludoedd.

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth 
 Joseph Seth Jones, Dyddiadur Mimosa / El diario del Mimosa, gol. Elvey Mac Donald, Cyfres Dyddiaduron Cymru (Gwasg Carreg Gwalch, 2002) [Cymraeg a Sbaeneg]
 Susan Wilkinson, Mimosa: The Life and Times of the Ship that sailed to Patagonia (Y Lolfa, 2007) [Saesneg]
 Susan Wilkinson, Mimosa's Voyages: Official Logs, Crew List and Masters (Y Lolfa, 2007) [Saesneg]
Berwyn's Register, 1865 to 1875.  http://www.argbrit.org/Patagonia/Berwynbirths.htm [Saesneg]

Llongau
Mordeithiau
Y Wladfa
19eg ganrif yng Nghymru
Tehuelche

Pobl frodorol Patagonia yw'r Tehuelche (yr Aónikenk yn y de a'r Günün-A-Küna yn y gogledd). Cyfeirir atynt weithiau fel y Patagones, sef “traed mawr”, gan fforwyr Sbaen, a ddarganfu olion traed y llwyth ar draethau'r wlad. Fodd bynnag, roedd y Patagones yn gwisgo crwyn anifail ar eu traed oedd yn gwneud yr ôl traed yn fwy o faint na thraed yr Ewropeaid. 

Roedd rhai 4,000 neu 5,000 ohonyn yn byw yn yr ardal cyn i'r Ewropeaid gyrraedd, ond lleihaodd eu nifer yn gyflym ac yn ôl y Databas Ethnolegol does dim ond 4 o bobl yn siarad yr iaith heddiw.

Yr Ewropeiaid cyntaf i gwrdd â'r Tehuelche oedd y morwyr ar long Ferdinand Magellan ym 1520 a cheir adroddiad amdanynt gan Antonio Pigaffeta, cartograffydd a chroniclydd y daith. 

Daethant i gysylltiad â'r Cymry yn y Wladfa yn Nyffryn Camwy o fewn tua blwyddyn i sefydlu'r Wladfa. Ar y cyfan, roedd y berthynas rhwng y Gwladfawyr a'r Tehuelche yn dda iawn; a dysgodd y Tehuelche lawer i'r Cymry am y wlad ac am ddulliau hela brodorol.

Roedd y Tehuelche yn helwyr, ond newidiodd eu ffordd o fyw ar ôl i'r ymsefydlwyr o Ewrop gyrraedd gyda'u ceffylau. Roedden nhw'n symud o gwmpas y wlad yn grwpiau teuluol. Collasant lawer o'u tiroedd yn ystod Concwest yr Anialwch yn y 1870au a'r 1880au.

Cyswllt allanol

  Gwefan sydd yn cyflwyno'r Tehuelche 

Pobloedd frodorol yr Ariannin
Pobloedd frodorol Tsile
Y Wladfa
Owen Martell

Awdur yn y Gymraeg yw Owen Martell. Cafodd ei eni yng Nghaerwysg, Dyfnaint, Lloegr ym 1976.

Enillodd ei nofel gyntaf, Cadw dy ffydd, brawd, Wobr 2000 Gwasg Gomer am nofel gyntaf. Cyhoeddodd ei ail nofel, Dyn yr Eiliad, yn 2003.

Genedigaethau 1976
Nofelwyr Cymraeg
Pobl o Ddyfnaint
Organ

Gall organ gyfeirio at:
Mewn bioleg a rhyw:
Organ, rhan o'r corff (anatomeg)
Organ cenhedlu neu 'organ dynol'
Mewn cerddoriaeth:
Organ, offeryn gwynt
Emily Brontë

Nofelydd yn yr iaith Saesneg oedd Emily Brontë (30 Gorffennaf 1818 – 19 Rhagfyr 1848).
Ganed Emily Brontë yn Swydd Efrog, Lloegr, yn chwaer i Charlotte Brontë. Chwaer arall iddi oedd Anne Brontë.

Llyfryddiaeth 
 Wuthering Heights

Dolenni allanol 
 Wikisource 
  BrontëBlog

Genedigaethau 1818
Marwolaethau 1848
Merched y 19eg ganrif
Merched yr 20fed ganrif
Llenorion Seisnig y 19eg ganrif
Nofelwyr Saesneg
Nofelwyr Seisnig
Pobl fu farw o dwbercwlosis
Pobl o Swydd Efrog
Guillermo Rawson

Meddyg ac un o wleidydd mwyaf dylanwadol yr Ariannin yn y 19g oedd Guillermo Rawson (24 Mehefin 1821 - 20 Ionawr 1890). Trwy gytundeb a arwyddwyd ym 1862 rhododd ef dir i'r Cymry i godi'r Wladfa arno.

Ei rieni oedd Amán Rawson, meddyg oedd wedi dod o'r UDA i'r Ariannin, a María Jacinta Rojo, merch teulu cyfoethog o San Juan, y ddinas lle cafodd Guillermo Rawson ei eni. Ar ôl mynychu ysgol Jesuit San Juan, cafodd radd doctor o gyfadran feddygol Prifysgol Buenos Aires ym 1844. Sut bynnag, roedd e'n ymddiddori mewn gwleidyddiaeth a democratiaeth hefyd, ac, ar ôl gwrthwynebu Banavídez, llywodraethwr San Juan, cafodd ei garcharu ym 1853. Serch hynny, daeth i fod yn aelod o Gyngres Paraná y flwyddyn wedyn ac yn llywodraeth Bartolomé Mitre fe'i penodwyd yn weinidog materion mewnol yr Ariannin o 1862 ymlaen.

Nid ei unig ddiddordeb oedd gwleidyddiaeth: gwelodd bwysicrwydd meddygaeth a hylendid hefyd. Ym 1876 aeth i Gyngres Philadelphia i gyflwyno ei waith dros hylendid Buenos Aires, y gwaith mwyaf cyflawn am y pwnc yn ei ddydd.

Bu raid iddo fynd i Baris am flwyddyn ym 1881 i gael triniaeth am afiechyd, ond daeth dychwelodd i'r Ariannin. Er gwaetha'r driniaeth, gwaethygodd ei iechyd eto a bu'n rhaid iddo fynd i Baris unwaith eto ym 1885. Bu farw yno ym 1890.

Genedigaethau 1821
Marwolaethau 1890
Gwleidyddion Archentaidd
Pobl fu farw ym Mharis
Y Wladfa
1709

17g - 18g - 19g
1650au 1660au 1670au 1680au 1690au - 1700au - 1710au 1720au 1730au 1740au 1750au
1704 1705 1706 1707 1708 - 1709 - 1710 1711 1712 1713 1714

Digwyddiadau 
8 Gorffennaf - Brwydr Poltava rhwng Pedr I, tsar Rwsia, a Siarl XII, brenin Sweden
 Llyfrau
 William King - Art of Cookery
 Juan Claudio de la Hoz y Mota - José, salvador de Egipto (drama)
 Cerddoriaeth
 Michel Montéclair - La Mort de Didon

Genedigaethau 
 18 Medi - Samuel Johnson, awdur (m. 1784)
 15 Chwefror - Louis XV, brenin Ffrainc (m. 1774)
 2 Tachwedd - Anne o Orange (m. 1759)

Marwolaethau 
 30 Mehefin - Edward Llwyd, awdur, 49
 Awst - Huw Morus (Eos Ceiriog), bardd, 87
 8 Rhagfyr - Thomas Corneille, dramodydd, 84
Y Swyddfa Gymreig

Adran o lywodraeth y Deyrnas Unedig a oedd yn gyfrifol am y rhan fwyaf o feysydd polisi Cymru oedd y Swyddfa Gymreig (1965 - 1999). Sefydlwyd y Swyddfa Gymreig ym 1965 gan Ysgrifennydd Gwladol Cymru er mwyn gweithredu polisïau Llywodraeth Prydain yng Nghymru. Daethai swydd yr Ysgrifennydd Gwladol i fodolaeth ym mis Hydref y flwyddyn gynt. Tŷ Gwydyr yn Whitehall, Llundain oedd cartref y Swyddfa Gymreig.

Roedd cyfrifoldebau'r Swyddfa Gymreig yn cynnwys iechyd, addysg, yr iaith Gymraeg a'r diwylliant Cymreig, llywodraeth leol, gwasanaeth dŵr a charthffosiaeth, amddiffyn yr amgylchedd a chadwraeth natur, defnydd tir, amaethyddiaeth, coedwigaeth a physgodfeydd, henebion, cynllunio gwlad a threfol, ffyrdd, twristiaeth, gweithrediad Cronfa Ddatblygu Ewrop yng Nghymru a materion eraill yr Undeb Ewropeaidd. Wrth ei sefydlu, felly, cymerodd y Swyddfa Gymreig gyfrifoldeb am faterion yr oedd sawl adran wahanol o lywodraeth y DU yn gyfrifol amdanynt cyn hynny.

Newidiodd pethau ar ôl refferendwm datganoli 1997, a chafodd y Swyddfa Gymreig ei diddymu yn swyddogol ar 1 Gorffennaf 1999 pan drosglwyddwyd mwyafrif ei chyfrifoldebau i Gynulliad Cenedlaethol Cymru. Pennaeth Swyddfa Cymru yw Ysgrifennydd Gwladol Cymru bellach.

Dolenni allanol

 Y Swyddfa Gymreig 1979–1997

Dadsefydliadau 1999
Llywodraeth Cymru
Sefydliadau 1965
Sefydliadau Cymru
Erthyglau llafar
Swyddfa Cymru

Sefydlwyd Swyddfa Cymru ar 1 Gorffennaf 1999 yn dilyn sefydlu Cynulliad Cenedlaethol Cymru, gan gymryd lle'r hen Swyddfa Gymreig a oedd â chyfrifoldebau eang cyn datganoli. O ganlyniad mae cyfrifoldebau Swyddfa Cymru yn llawer llai, wedi eu cyfyngu i'r ychydig gyfrifoldebau sydd gan Ysgrifennydd Gwladol Cymru nas trosglwyddwyd yn barod i'r Cynulliad ac i sicrhau cyllid i Gymru fel rhan o setliad y gyllideb flynyddol.

Cyswllt allanol
Gwefan swyddogol Swyddfa Cymru

Adrannau Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Llywodraeth Cymru
Sefydliadau 1999
Sefydliadau Cymru
Taleithiau'r Ariannin

Mae gan yr Ariannin 23 o daleithiau (provincias) ac yn ardal ffederal, y brifddinas Buenos Aires.

Ardal ffederal 
1. Buenos Aires

Taleithiau 
2. Talaith Buenos Aires
3. Catamarca
4. Chaco
5. Chubut
6. Córdoba
7. Corrientes
8. Entre Ríos
9. Formosa
10. Jujuy
11. La Pampa
12. La Rioja
13. Mendoza
14. Misiones
15. Neuquén
16. Río Negro
17. Salta
18. San Juan
19. San Luis
20. Santa Cruz
21. Santa Fe
22. Santiago del Estero
23. Tierra del Fuego
24. Tucumán

 
Ariannin, Yr
1708

17g - 18g - 19g
1650au 1660au 1670au 1680au 1690au - 1700au - 1710au 1720au 1730au 1740au 1750au
1703 1704 1705 1706 1707 - 1708 - 1709 1710 1711 1712 1713

Digwyddiadau 
1 Awst - Priodas Siarl o'r Almaen a Elisabeth Christine o Brunswick-Wolfenbüttel.
28 Medi - Brwydr Lesnaya rhwng Rwsia a Sweden
 Llyfrau
 Anne de La Roche-Guilhem - La Foire de Beaucaire
 Jonathan Swift - Predictions for the Year 1708
 Drama
 Nicholas Rowe - The Royal Convert
 Cerddoriaeth
 George Frederic Handel - La Resurrezione (oratorio)
 Nicola Porpora - Aggripina (opera)

Genedigaethau 
 16 Hydref - Albrecht von Haller, meddyg (m. 1777)
 15 Tachwedd - William Pitt, Iarll 1af Chatham (m. 1778)

Marwolaethau  
 1 Hydref - John Blow, cyfansoddwr, 59
 28 Hydref - Siôr, Tywysog Denmarc, priod Anne, brenhines Prydain Fawr, 55
Cynllunio trefol

Proses technegol a gwleidyddol sy'n ymwneud â rheoli tir a chynllunio'r amgylchedd ydy cynllunio trefol. Mae hefyd yn cynnwys teithio o gwmpas y tir hwnnw ynghyd â threfnu trefedigaethau mewn dull rhesymol a theg drwy analeiddio'r sefyllfa bresennol, meddwl yn strrtegaethol, ymholiadau gyda'r cyhoedd, argymellion sy'n ymwneud â pholisi, gweithredu cynlluniau a'u rheoli.

Gweler hefyd
 Pensaerniaeth

Cyfeiriadau

 
Daearyddiaeth ddynol
Gwyddorau cymdeithas
Pensaernïaeth
Cynllunio pensaernïol

Mae cynllunio pensaernïol yn broses o ddatblygu'r amgylchedd naturiol a'r amgylchedd wedi eu adeiladu gan ddyn - trefedigaethau, prosiect adeiladu neu adeiladau unigol - ac sy'n cael ei wneud fel arfer gan bensaer; mae hefyd yn cynnwys y dogfennau perthnasol: brasluniau, cynlluniau a'r manylion angenrheidiol.

Cynlluniau
Ar hyn o bryd mae pump fath o brif gynllun yn cael eu defnyddio ar gyfer Cymru: Cynllun Gofodol, Cynllun Fframwaith, Cynllun Lleol, Cynllun Lleol Mwynau a Chynllun Datblygu Unedol.

Mae Cynllun Gofodol yn gynllun ar gyfer ddatblygiad Cymru gyfan dros 20 mlynedd sy'n cynnwys yr amcanion datblygiad dros yr holl wlad. Mae pob cynllun arall yn gynllun deg mlynedd.

Cynllun sy'n cael ei benderfynu mewn ardaloedd gwledig yw Cynllun Fframwaith, Cynllun Lleol a Chynllun Lleol Mwynau. Mae Cynllun Fframwaith yn penderfynu strategïau datblygiad sylfaenol yr ardal, er enghraifft y nifer o dai sy'n rhaid eu hadeiladu a lle i'w adeiladu nhw. Mewn ardal Cynllun Fframwaith mae nifer o Gynlluniau Lleol sy'n cael eu paratoi gan awdurdod cynllunio (y cyngor Sir neu Awdurdod y Parc Cenedlaethol). Maen nhw'n dehongli'r Cynllun Fframwaith ar lefel leol ac felly'n cynnwys manylion ar gyfer yr ardal sydd ddim yn y Cynllun Fframwaith.

Yn y dinasoedd mawr defnyddir y Cynllun Datblygu Unedol. Mae e'n cynnwys yr un fath o benderfyniadau a'r Cynllun Fframwaith a'r Cynllun Lleol, ond mae e'n cyfuno'r ddau. Gall gynnwys penderfyniadau ar gyfer mwynau, hefyd.

Sefydliadau perthnasol
Mae dau fath o fframwaith cynllunio yng Nghymru: deddfwriaeth cynlluno sydd'n cael ei phenderfynu gan y llywodraeth a rhaglenni a fframweithiau polisi yr Undeb Ewropeaidd sy'n rhaid eu cyflawni. Ond mae'r Cynlliad Cenedlaethol Cymru yn gyfriofol am yr holl fframwaith gynllunio ar gyfer Gymru, gan gynnwys y Cynllun Gofodol a rheoli cynllunio, megis Canllawiau Cynllunio (Cymru) a Nodiadau Cyngor Technegol. Mae'r Awdurdodau Cynllunio Lleol yn cyfrifol am gynllunio ar gyfer eu hardal. Gall sefydliadau eraill, fel Cyngor Cefn Gwlad Cymru neu'r Asiantaeth yr Amgylchedd gael eu galw i gynorthwyo ar gyfer hynny.

Mae nifer o grwpiau hefyd sy'n rhoi gwybodaeth i'r bobl sy'n ymddiddori mewn cynllunio: naill ai'n cefnogi neu'n gwrthwynebu cynlluniau.

Gweler hefyd
 Cynllunio dinesig

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Porth Cynllunio (Saesneg/Cymraeg) 
Gwybodaeth ar gyfer cynllunio ar wefan YDCW 
Deddf Cynllunio a Phrynu Gorfodol 2004 (Saesneg) 

Daearyddiaeth ddynol
Pensaernïaeth
1707

17g - 18g - 19g
1650au 1660au 1670au 1680au 1690au - 1700au - 1710au 1720au 1730au 1740au 1750au
1702 1703 1704 1705 1706 - 1707 - 1708 1709 1710 1711 1712

Digwyddiadau 
1 Ionawr - Coroniad João V, brenin Portiwgal
25 Ebrill - Brwydr Almansa
1 Mai - Deddfau Uno 1707; sefydlwyd yr undeb Lloegr, yr Alban a Cymru.
29 Gorffennaf - Brwydr Toulon
28 Hydref - Daeargryn yn Hōei, Japan.
 Llyfrau
 Edward Lhuyd - Archaeologica Brittanica
 Isaac Newton - Arithmetica Universalis
 Drama
 George Farquhar - The Beaux' Stratagem
 Cerddoriaeth
 Johann Sebastian Bach - Christ lag in Todesbanden (cantata)
 Isaac Watts - Hymns and Spiritual Songs

Genedigaethau 
 1 Chwefror - Frederic, Tywysog Cymru (m. 1751)
 25 Chwefror - Carlo Goldoni, dramodydd (m. 1793)
 15 Ebrill - Leonhard Euler, mathemategwr o ffisegydd (m. 1783)
 22 Ebrill - Henry Fielding, nofelydd (m. 1754)
 24 Awst - Selina, Comtes Huntingdon (m. 1791)
 25 Awst - Louis, brenin Sbaen (m. 1724)

Marwolaethau 
 29 Ebrill - George Farquhar, dramodydd, tua 30
 27 Mai - Madame de Montespan, cariad Louis XIV o Ffrainc, 66
 22 Hydref - Syr Cloudesley Shovell, llyngesydd, 56
 1 Rhagfyr - Jeremiah Clarke, cyfansoddwr, tua 33
Frederick, Tywysog Cymru

Frederick Louis, sef Friedrich Ludwig o Hannover (1 Chwefror 1707 – 31 Mawrth 1751) oedd mab Siôr II, brenin Prydain Fawr a'i wraig Caroline o Aspach. Cafodd ei adnabod wrth sawl teitl, sef Tywysog Hannover (1707–1714), Frederick o Hannover a Chymru (1714–1726), Dug Caeredin (1726–1727), Dug Cernyw a Chaeredin (1727–1727), ac fel Tywysog Cymru (1727–1751).

Gwraig 
Augusta o Saxe-Gotha (priododd ar 17 Ebrill 1736)

Plant 
Augusta
Siôr
Edward Augustus, Dug Efrog
Elizabeth Caroline
William Henry
Henry Frederick
Louisa Anne
Frederick William
Caroline Matilda, brenhines Denmarc a Norwy

Genedigaethau 1707
Marwolaethau 1751
Tywysogion Cymru
Percy Bysshe Shelley

Bardd yn yr iaith Saesneg oedd Percy Bysshe Shelley (4 Awst 1792 – 8 Gorffennaf 1822).

Bu farw mewn damwain cwch mewn storm yng ngeneufor La Spezia yn Yr Eidal. Roedd e'n hwylio o Livorno adref i Lerici yn ei gwch "Don Juan" i gyfarfod a Leigh Hunt, er mwyn golygu cylchgrawn gyda fe a'r Arglwydd Byron. Cafodd ei ddarlosgi ar draeth Gombo ger Pisa. Claddwyd ei ludw yn Rhufain.

Ei wraig oedd y nofelydd Mary Shelley, awdures Frankenstein, or the Modern Prometheus.

Llyfryddiaeth 
Ozymandias Testun ar WikiSource 
Ode to the West Wind Testun ar WikiSource 
To a Skylark
The Masque of Anarchy
Zastrozzi (nofel)
Alastor, or The Spirit of Solitude (1815)
Adonais (1821)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Rhai o weithiau Shelley ar Wikisource 

Anffyddwyr Seisnig
Beirdd Seisnig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1792
Llenorion Seisnig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1822
Pobl fu farw trwy foddi
Pobl o Orllewin Sussex
Hernando Cortés

Roedd Hernando Cortés (1485 - 2 Rhagfyr 1547) yn fforiwr Sbaenaidd o Extremadura, a oresgynodd Mecsico yn enw Sbaen.

Cyfeiriadau

Fforwyr
Hanes Mecsico
Hanes Sbaen
Genedigaethau 1485
Marwolaethau 1547
Francis Drake

Fforiwr a morwr o Sais oedd Syr Francis Drake (tua 1540 – 28 Ionawr 1596).

Bywyd cynnar a theulu 
Cafodd ei eni yn Tavistock, Dyfnaint. Ei dad oedd Edmund Drake, ond nid yw unrhyw un yn siwr o enw cyntaf ei fam er tybir mai Mary Mylawye ydoedd. Priododd Mary Newman ym 1569; bu farw Mary ym 1581.  Priododd Elizabeth Sydenham ym 1585.

Prynodd Drake ei gartref, Abaty Buckland, ym 1580.

Teithiau i'r Caribî 
Teithiodd Drake i'r Caribî pedwar gwaith, y tro cyntaf gyda'i gyfyrder John Hawkins yn 1567.

Y fordaith o amgylch y byd (1577–80) 
Yn 1577 hwyliodd Drake i ynysoedd Cabo Verde oddi ar arfordir Gorllewin Affrica, ac oddi yno i dde'r Iwerydd a thrwy Gulfor Magellan. Fforiodd ar hyd arfordir Califfornia, gan hawlio'r tir i Loegr, a cheisiodd hwilio am Dramwyfa'r Gogledd Orllewin. Teithiodd i'r gorllewin, ar draws y Cefnfor Tawel, trwy India'r Dwyrain ac ar draws Cefnfor India, o amgylch Penrhyn Gobaith Da ac yn ôl i Loegr. Drake oedd y Sais cyntaf, a'r ail forlywydd o unrhyw wlad, i hwylio o amgylch y byd, a phan dychwelodd i Loegr cafodd ei urddo'n farchog gan y Frenhies Elisabeth ar fwrdd ei long, y Golden Hind.

Cyrchoedd yn erbyn Sbaen 
Yn ystod y 1580au, arweiniodd Drake sawl cyrch ar longau Sbaen. Yn 1587 ymosododd ar longau Sbaenaidd ym Mae Cádiz, mewn brwydr a elwir "llosgi barf Brenin Sbaen".

Ei fordaith olaf 
Bu farw o ddysentri ger Puerto Bello, Panama.

Cyfeiriadau

Fforwyr yr 16eg ganrif
Fforwyr Seisnig
Genedigaethau'r 1540au
Marwolaethau 1596
Morwyr Seisnig
Pobl o Ddyfnaint
Saeson yr 16eg ganrif
1706

17g - 18g - 19g
1650au 1660au 1670au 1680au 1690au - 1700au - 1710au 1720au 1730au 1740au 1750au
1701 1702 1703 1704 1705 - 1706 - 1707 1708 1709 1710 1711

Digwyddiadau 
 23 Mai - Brwydr Ramillies
 7 Medi - Brwydr Torino
Hydref - Agoriad y stafell te cyntaf yn Llundain gan Thomas Twining
 Llyfrau
 Jonathan Swift - Baucis and Philemon
 Drama
 George Farquhar - The Recruiting Officer
 Syr John Vanbrugh - The Mistake
 Cerddoriaeth
 Jean-Philippe Rameau - Premier Livre de Pieces de Clavecin
 Alessandro Scarlatti - Il Gran Tamerlano (opera)

Genedigaethau 
 17 Ionawr - Benjamin Franklin, gwleidydd a gwyddonydd (m. 1790)
 28 Ionawr - John Baskerville
 18 Hydref - Baldassare Galuppi, cyfansoddwr (m. 1785)
 17 Rhagfyr - Emilie du Chatelet

Marwolaethau 
 27 Chwefror - John Evelyn, awdur
 3 Mawrth - Johann Pachelbel, cyfansoddwr
 9 Rhagfyr - Pedr I, brenin Portiwgal
 28 Rhagfyr - Pierre Bayle
Ymennydd

Yr organ sy'n rheoli system nerfol mewn fertebratau, a nifer o infertebratau, yw'r ymennydd. Mewn nifer o anifeiliaid, fe'i lleolir yn y benglog.

Gweler hefyd 
 Anatomeg

 
Organau
Pen
System nerfol
1705

17g - 18g - 19g
1650au 1660au 1670au 1680au 1690au - 1700au - 1710au 1720au 1730au 1740au 1750au
1700 1701 1702 1703 1704 - 1705 - 1706 1707 1708 1709 1710

Digwyddiadau 
 23 Mai - Brwydr Ramillies
 Llyfrau
Gottfried Leibniz - Nouveaux essais sur l'entendement humain
Katherine Philips - Letters of Orinda to Poliarchus
Drama
Susannah Centlivre - The Gamester
Richard Steele - The Tender Husband
 Cerddoriaeth
Arcangelo Corelli - Concerto Grosso rhif 8 ("Concerto Nadolig")

Genedigaethau 
 31 Hydref - Pab Clement XIV (m. 1774)

Marwolaethau 
 16 Awst - Jacob Bernoulli, mathemategydd, 50
 17 Hydref - Ninon de l'Enclos, awdures, 84
 30 Tachwedd - Catrin o Braganza, gwraig Siarl II, brenin Lloegr a'r Alban, 67
HTV

Cwmni teledu yng Nghymru a gorllewin Lloegr yw HTV Group plc, rhan o rwydwaith ITV. Dechreuodd ddarlledu yn 1968. Y cwmnïau teledu a oedd yn darlledu i Gymru cyn hyn oedd TWW (Television Wales and West) yn y dde-dwyrain rhwng 1958 a 1968, ac i Gymru gyfan rhwng 1964 a 1968, a WWN (Wales (West and North)/Teledu Cymru) yn y gogledd a'r gorllewin rhwng 1962 a'u fethinat yn 1964. Roedd HTV yn darlledu yn Saesneg ac ychydig o raglenni Cymraeg  cyn 1982.

Ar ôl sefydlu S4C, yn Saesneg yn unig mae'n darlledu, er ei fod yn cynhyrchu rhaglenni Cymraeg dam gomisiwn i S4C ddarlledu. Roedd HTV yn gwmni annibynnol, ond daeth dan berchnogaeth ITV plc yn 1996. Y cadeirydd yn 1968 oedd Arglwydd Harlech a gafodd ei ladd yn 1985 mewn damwain car. 

Erbyn  2002 doedd logo HTV ddim yn cael ei ddefnyddio. Yn hytrach defnyddid logo yr enw newydd “ITV1 Wales”.

Perchnogion ar ôl 1996

United News and Media 1996 - 2001,
Carlton Communications 2001 - 2003,
ITV Plc 2003 -

Yr Amnewidiadau: ITV Wales ac ITV West  
ITV Wales
ITV West

Dolenni allanol 
  Gwefan swyddogol HTV 
 Logo symudol HTV yn 1970au/1980au, oddiwrth 625.uk.com

Masnachfreintiau ITV
Economi Caerdydd
Teledu yng Nghymru
Teledu yn Lloegr
Cwmnïau teledu
1704

17g - 18g - 19g
1650au 1660au 1670au 1680au 1690au - 1700au - 1710au 1720au 1730au 1740au 1750au
1699 1700 1701 1702 1703 - 1704 - 1705 1706 1707 1708 1709

Digwyddiadau 
 13 Awst - Brwydr Blenheim
 Llyfrau
 Brwydr y Llyfrau gan Jonathan Swift
 Opticks gan Isaac Newton
 Cerddoriaeth
 Johann Sebastian Bach - Nach dir, Herr, verlanget mich (cantata)

Genedigaethau 
 31 Gorffennaf - Gabriel Cramer

Marwolaethau 
 24 Chwefror - Marc-Antoine Charpentier, cyfansoddwr, 60
 12 Ebrill - Jacques-Bénigne Bossuet
 28 Hydref - John Locke, athronydd, 72
William David Ormsby-Gore, 5ed Barwn Harlech

Gwleidydd Ceidwadol a chadeirydd HTV oedd William David Ormsby-Gore, 5ed Arglwydd Harlech KCMG PC (20 Mai 1918 – 26 Ionawr 1985), adnabyddwyd ef fel David Ormsby-Gore hyd 1964. Fe roddodd ei enw i gwmni teledu 'Harlech' (HTV) hyd at 2002 pan lyncwyd HTV gan ITV. Bu farw mewn damwain car yn 67 oed.

Bu'n Aelod Seneddol dros  Groesoswallt rhwng 1950 a 1961 cyn ei benodi'n Llysgennad Prydain i Unol Daleithiau America yn ystod cyfnod yr Arlywydd John F. Kenedy, a oedd yn berthynas pell iddo.

Magwraeth a choleg
Fe'i anwyd yn Llundain, yn fab i William George Arthur Ormsby-Gore, 4ydd Barwn Harlech a;r Ledi Beatrice Edith Mildred Gascoyne-Cecil. Roedd y Prif Weinidog Robert Gascoyne-Cecil yn hen daid iddo ar ochr ei fam. Derbyniodd ei addysg yn St Cyprian's School, Coleg Eton a Coleg Newydd, Rhydychen.

Damwain car
Bu farw mewn damwain car ar yr A5 yn 67 oed.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1918
Marwolaethau 1985
Barwniaid Harlech
Aelodau Tŷ'r Arglwyddi
Teledu Cymru (WWN)

Teledu Cymru neu WWN (Wales West and North Television) oedd y cwmni gyda'r hawl i ddarlledu rhwydwaith ITV i'r rhan fwyaf o Gymru rhwng 1962 a 1968.

Roedd daearyddiaeth Cymru'n broblem fawr i'r Awdurdod Teledu Annibynnol (ITA). Roedd y de-ddwyrain yn derbyn gwasanaeth Television Wales and West (Television Wales and the West sef "Teledu Cymru a'r Gorllewin (Lloegr)") o Gaerdydd a Bryste, ac roedd glannau'r gogledd mor bell â Llandudno, ac ardal Wrecsam yn derbyn gwasanaeth o Fanceinion - Granada yn ystod yr wythnos, ac ABC dros y penwythnos.

Roedd teimlad y dylai'r rhannau o Gymru (yr ardaloedd mwyaf Cymraeg) nad oedd yn gallu derbyn ITV gael rhanbarth eu hunain. Gofynnodd yr ATA i'r Postfeistr Cyffredinol am ganiatâd i greu rhanbarth newydd. Cytunodd y Postfeistr Cyffredinol ar yr amod:

 Ni ddylai'r gwasanaeth newydd gynnig dewis i wylwyr yng Nghymru nad oedd gwylwyr mewn ardaloedd eraill yn ei gael.
 Bod yn rhaid i'r cwmni newydd gynhyrchu deng awr o raglenni Cymraeg bob wythnos, heb ddibynnu ar y rhaglenni Cymraeg yr oedd Granada a TWW yn eu cynhyrchu.

Derbyniwyd yr amodau hyn, ac ar 6 Mehefin 1961 enillodd Wales Television Ltd./Teledu Cymru Cyf. y cytundeb i reoli'r orsaf. Bu'n rhaid i'r cwmni newid ei enw i Wales (West and North) Television Ltd ar ôl i TWW gwyno - teimlai TWW fod yr enw yn awgrymu bod y cwmni newydd yn cynnwys ei hardal nhw! Roedd WWN i ddefnyddio tair gorsaf drosglwyddo newydd -- Preseli, Arfon, a Moel y Parc, ond nid oeddent yn barod ar yr un pryd. Dechreuodd WWN ddarlledu pan yr oedd Preseli'n barod, ar 14 Medi 1962, ond yr oedd Arfon a Moel y Parc ddim yn barod tan yn ddiweddarach ym 1963; felly roedd incwm y cwmni'n llai o'r herwydd. Penderfynodd Granada roi'r gorau i gynhyrchu rhaglenni Cymraeg, ac roedd hyn yn ddigon i anfon WWN i'r wal ar 26 Ionawr 1964, yr unig dro i gwmni teledu ITV erioed  fethu.

Rhoddodd yr ATA ranbarth WWN i TWW am weddill y cytundeb, tan 1968 pan gollodd TWW y cytundeb.

Roedd gan y cwmni nifer fawr o broblemau. Erbyn Tachwedd 1961 roedd amser darlledu'r rhaglenni Cymraeg yn cael ei gyfyngu i rwng 18:00 a 19:00 neu ar ôl 22:00, oherwydd yr angen masnachol i sicrhau hysbysebion.

Teledu yng Nghymru
Sefydliadau 1961
Masnachfreintiau ITV
TWW

Teledu Cymru a'r Gorllewin (Television Wales and the West) - (TWW) oedd y cwmni darlledu ITV yn "Ne-ddwyrain Cymru a Gorllewin Lloegr" rhwng 14 Ionawr 1958 a 4 Mawrth 1968.

Darlledwyd am y tro cyntaf am 4:45 pm ar 14 Ionawr 1958 o stiwdio ym Mhontcanna, Caerdydd, gyda rhaglen chwarter awr yng nghwmni'r Arglwydd Derby, Syr Ifan ab Owen Edwards, Bruce Lewis ac Alfred Francis. Roedd y sianel yn darlledu nifer o raglenni yn Gymraeg yn cynnwys y rhaglen newyddion Y Dydd, rhaglen gylchgrawn Amser Te a rhaglen o gerddoriaeth Gymreig, Gwlad y Gân.

Dechreuodd yr masnachfraint ar 26 Hydref 1956 a gorffennodd yn 1968 pan gollodd TWW yr etholfraint i gwmni Arglwydd Harlech.

Am y 6 mlynedd cyntaf, un trosglwyddydd oedd gan y cwmni, ond ymunodd y cwmni â WWN o ogledd a gorllewin Cymru yn 1964 a manteisiwyd ar eu trosglwydyddion nhw, gan ddarlledu i bron y cyfan o Gymru. Roedd y sianel yn ddwyieithog hyd at wanwyn 1968 pan ddaeth TWW i ben ac fe ddechreuodd gwasanaeth “ITSWW” (Independent Television Service for Wales and the West) am gyfnod byr. Ar 20 Mai 1968, dechreuodd sianel newydd Harlech (HTV).

Cyfeiriadau

Dolennau allanol
Transdiffusion - Rhaglenni Cymraeg 

Teledu yng Nghymru
Teledu yn Lloegr
Masnachfreintiau ITV