alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Palas Dunfermline

Palas brenhinoedd yr Alban oedd Palas Dunfermline. Fe'i lleolid yn nhref Dunfermline, yn Fife, dwyrain yr Alban. Safai'r palas ger Abaty Dunfermline. Ganwyd tri o frenhinoedd yr Alban yma, David II, Iago I a Siarl I. Ailadeiladwyd gan y Brenin Iago IV ym 1500. Un o hoff breswyliau brenhinoedd a breninesau'r Alban oedd ef o hyn ymlaen. Treuliodd Iago IV, Iago V, Mari a Iago VI lawer o amser yno. Rhoddwyd y palas fel anrheg priodas i Anne o Ddenmarc ar ôl ei phriodas â Iago VI ym 1589. Ganwyd tri o'i phlant, Elizabeth, Robert a Siarl I yn y palas.

Arhosodd Siarl II yn y palas cyn Brwydr Pitreavie ym 1650, ond fe'i gadwyd yn wag yn fuan ar ôl hynny. Erbyn 1708 roedd y to wedi cwympo. Erbyn heddiw dim ond mur y de a'r gegin sydd ar ôl.

Adeiladau ac adeiladwaith yn Fife
Palasau
Dunfermline

Tref yn awdurdod unedol Fife, yr Alban, yw Dunfermline (Gaeleg yr Alban: Dùn Phàrlain; Sgoteg: Dunfaurlin). Saif ar dir uchel, 3 milltir o arfordir Moryd Forth i'r gogledd-ddwyrain o Gaeredin.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y dref boblogaeth o 49,710.

Mae Caerdydd 511 km i ffwrdd o Dunfermline ac mae Llundain yn 552.1 km. Y ddinas agosaf ydy Caeredin sy'n 22 km i ffwrdd.

Enwogion
Iain Banks (1954-2013), nofelydd
Dorothy Dunnett (1923-2001), nofelydd ac arlunydd
Pete Wishart (g. 1962), arlunydd

Cyfeiriadau

Trefi Fife
Nereid (lloeren)

Nereid yw'r fwyaf allanol o loerennau'r blaned Neifion.

Cylchdro: 5,513,400 km o bellter oddi wrth Neifion

Tryfesur: 340 km

Cynhwysedd: ?

Mae nereid yn enw ar y nymffod morol, unrhyw un o 50 merch Nerews a Doris ym mytholeg Roeg.

Darganfuwyd y lloeren ym 1949 gan Kuiper.

Mae cylchdro Nereid y mwyaf echreiddig o unrhyw blaned neu loeren yng Nghysawd yr Haul. Mae ei phellter oddi wrth Neifion yn amrywio o 1,353,600 km i 9,623,700 km.

Mae cylchdro hynod Nereid yn arwyddocau'r posibilrwydd mai asteroid neu wrthrych Gwregys Kuiper wedi ei ddal ydyw.

Lloerennau Neifion
Rachel Trezise

Awdures Gymreig o'r Rhondda yw Rachel Trezise (ganwyd 1978).  Enillodd Wobr Dylan Thomas yn 2006; hi oedd yr unig awdur o Gymru ar y rhestr fer.

Cafodd ei haddysg ym Mhrifysgol Morgannwg.

Llyfryddiaeth

 In and Out of the Goldfish Bowl (2000, Parthian, UK)
 Wales Half Welsh (2004, Bloomsbury, UK)
 Urban Welsh: New Welsh Fiction (2005, Parthian, UK)
 Sideways Glances (2005, Parthian, UK)
 Fresh Apples (2005, Parthian, UK)
 Bit on the Side (2007, Parthian, UK)
 Dial M for Merthyr (2007, Parthian, UK)
 The Empty Page: Fiction Inspired by Sonic Youth (2008, Serpent's Tail, UK)
 Loose Connections (2010, Accent Press Ltd, UK)
 Sixteen Shades of Crazy (2010, Blue Door, UK)
 Cosmic Latte (2013, Parthian, UK)

Cyfeiriadau
 Ezard, John (October 28, 2006). "Welsh novelist is first winner of £60,000 Dylan Thomas award". The Guardian. Adalwyd Tachwedd 11, 2012. http://www.theguardian.com/uk/2006/oct/28/books.booksnews
 http://www.racheltrezise.co.uk 
 http://www.parthianbooks.com/content/rachel-trezise 

Genedigaethau 1978
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Treorci
Bancyfelin

Pentref yn Sir Gaerfyrddin yw Bancyfelin, 5 milltir i'r gorllewin i Gaerfyrddin. Mae'r chwaraewr Rygbi'r Undeb Delme Thomas yn hanu o'r pentref.

Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Stefan Terlezki

Gwleidydd oedd Stefan Terlezki CBE (29 Hydref 1927 – 21 Chwefror 2006).
Aelod seneddol Gorllewin Caerdydd rhwng 1983 a 1987 oedd ef.

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Genedigaethau 1927
Marwolaethau 2006
Protëws (lloeren)

Protëws yw'r chweched o loerennau Neifion, a'r ail fwyaf ohonynt.

 Cylchdro: 117,600 km oddi wrth Neifion.
 Tryfesur: 418 km (436x416x402)
 Cynhwysedd: ?

Mae Protëws yn dduw morol a chanddo'r gallu i newid ei ffurf, yn fab i Poseidon a Thethys ym mytholeg Roeg.

Cafodd y lloeren ei darganfod gan y chwiliedydd Voyager 2 ym 1989. Er ei bod yn fwy na Nereid ni chafodd ei darganfod am iddi fod mor dywyll ac mor agos i Neifion fel ei fod yn anodd ei gweld hi o fewn disgleirdeb y cawr nwy.

Mae gan Protëws ffurf afreolaidd (sef dim yn gronnell). Mae Protëws yn debyg o fod mor fawr fel y gall corff afreolaidd fod cyn iddo gael ei newid i ffurf gronnell gan ddisgyrchiant.

Nid ydy ei harwyneb llawn craterau yn dangos unrhyw arwyddion o weithgaredd geolegol.

Lloerennau Neifion
Larissa (lloeren)

Larissa yw'r bumed o loerennau Neifion a wyddys.

Cylchdro: 73,600 km oddi wrth Neifion
Tryfesur: 193 km (208 x 178)
Cynhwysedd: ?

Ym mytholeg Roeg roedd Larissa yn ferch i Belasgws.

Cafodd y lloeren Larissa ei darganfod gan Harold Reitsema. Tynnwyd lluniau ohoni gan Voyager 2.

Fel y lloeren Protëws mae gan Larissa ffurf afreolaidd (nid yw'n gronnell), ac ymddengys bod ganddi llawer iawn o graterau.

Lloerennau Neifion
Naiad (lloeren)

Naiad yw'r fwyaf fewnol o loerennau Neifion:

Cylchdro: 48,200 km oddi wrth Neifion

Tryfesur: 58 km

Cynhwysedd: ?

Fe'i henwid ar ôl y Naiadod, nymffod nentydd a ffynhonnau ym mytholeg Roeg.

Mae gan Naiad ffurf afreolaidd (nid yw'n gronnell). Roedd Naiad yr olaf o'r lloerennau i gael ei darganfod gan Voyager 2 ym 1989.
Mae Naiad yn cylchio yn yr un cyfeiriad â Neifion gan gadw'n agos i arwyneb cyhydeddol y blaned.

Lloerennau Neifion
Dunoding

Un o hen gantrefi Cymru oedd Dunoding. Roedd yn gorwedd ar arfordir gogledd-ddwyreiniol Bae Ceredigion yng ngogledd-orllewin Cymru ac yn rhan o deyrnas Gwynedd.  Roedd gwastadeddau Y Traeth Mawr yn ei rhannu'n ddau gwmwd, sef Eifionydd ac Ardudwy.  Ar ei ffin ogledd-orllewinol ceir cantref Llŷn, yn y gogledd ceir cantrefi Arfon a chwmwd Nant Conwy yn Arllechwedd.  Yn y dwyrain ffiniai â Phenllyn ac yn y de â Meirionnydd.

Mae Dunoding yn cael ei enw ar ôl Dunod (Dunawd), un o feibion Cunedda.  Daliai disgynyddion Dunod eu gafael arno fel uned led-annibynnol hyd at y 10g, ac mae rhai hanesyddion yn dadlau fod Dunoding yn frenhiniaeth annibynnol yn yr Oesoedd Canol cynnar.

Cantref bur arw a chreigiog oedd Dunoding.  Mae cwmwd Eifionydd, yn y gogledd, yn gorwedd rhwng Afon Erch a'r Traeth Mawr gyda bryniau de Eryri yn gefn iddo. Dolbenmaen oedd prif lys y cwmwd yn ôl pob tebyg.  I'r de o'r Traeth Mawr ceid cwmwd Ardudwy a'r safleoedd milwrol Harlech a Mur-y-Castell.  Cantref cymharol dlawd oedd hi ac ni cheir canolfannau eglwysig o bwys yn ei ffiniau, er bod ganddi nifer o eglwysi cynnar.

Rhestr o reolwyr Dunoding
Mae'r achrestrau canoloesol, sy'n ffynonellau i'w trin â gofal, yn cofnodi rheolwyr Dunoding fel a ganlyn:

Dunod ap Cunedda (from c.450)
Einion ap Dunod
Dingad ab Einion
Meurig ap Dingad
Einion ap Meurig
Isaag ab Einion
Podgen Hen ab Isaag
Poedlew ap Podgen
Iddon ap Poedlew
Brochfael ab Iddon
Eigion ap Brochfael
Iouanwal ab Eigion
Caradog ab Iouanwal
Bleiddud ap Caradog
Cuhelm ap Bleidudd (c.860 - 925)

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Cantrefi Cymru
Meirionnydd
Teyrnas Gwynedd
Thalassa (lloeren)

Thalassa yw'r ail o loerennau Neifion a wyddys:

Cylchdro: 50,000 km oddi wrth Neifion

Tryfesur: 80 km

Cynhwysedd: ?

Mae Thalassa yn ferch i Aether a Hemera ym mytholeg Roeg. "Môr" ydy ystyr "Thalassa" yn y Roeg.

Cafodd y lloeren Thalassa ei darganfod gan Voyager 2 ym 1989.
Mae Thalassa'n cylchio Neifion o fewn 7 awr a hanner. Mae ganddi ffurf afreolaidd (nid yw'n gronnell) ac mae hi'n cylchio yn yr un cyfeiriad â'r cawr nwy.

Lloerennau Neifion
Despina (lloeren)

Despina yw'r drydedd o loerennau Neifion a wyddys:

Cylchdro: 52,600 km oddi wrth Neifion

Tryfesur: 148 km

Cynhwysedd: ?

Mae Despina wedi ei henwi ar ôl y nymff Despoena a oedd yn ferch i Boseidon a Demeter ym mytholeg Roeg.

Cafodd y lloeren Despina ei darganfod gan Voyager 2 ym 1989.

Mae Despina'n cylchio bob 8 awr. Mae ganddi ffurf afreolaidd (sef nid yw'n gronnell). Mae hi'n cylchio yn yr un cyfeiriad â Neifion gan gadw'n agos i arwyneb cyhydeddol y blaned.

Lloerennau Neifion
Galatea (lloeren)

Galatea yw'r bedwaredd o loerennau Neifion a wyddys:

Cylchdro: 62,000 km oddi wrth Neifion

Tryfesur: 180 km

Cynhwysedd: ?

Fe'i henwir ar ôl y nymff Galatea, Nereid o Sisili.

Cafodd y lloeren ei darganfod gan Voyager 2 ym 1989.

Mae cylchdro Galatea yn cymryd 10 awr a 18 munud. Mae ganddi ffurf afreolaidd (sef nid yw'n gronnell). Mae'n cylchio'r blaned yn yr un cyfeiriad â Neifion, gan gadw yn agos i arwyneb cyhydeddol Neifion.

Lloerennau Neifion
Cordelia (lloeren)

Cordelia yw'r fwyaf mewnol o loerennau Wranws a wyddys.

Cylchdro: 49,752 km oddi wrth Wranws
Tryfesur: 26 km
Cynhwysedd: ?

Mae Cordelia'n ferch i Lear yn y ddrama King Lear gan Shakespeare.

Cafodd y lloeren Cordelia ei darganfod gan Voyager 2 ym 1986. Ymddengys bod Cordelia'n loeren fugeiliol i'r fodrwy Epsilon.
Mae Cordelia ac Ophelia'n cylchio o fewn y radiws cylchdro cydamserol

Lloerennau Wranws
Ophelia (lloeren)

Ophelia yw'r ail o loerennau Wranws a wyddys:

 Cylchdro: 53,764 km oddi wrth Wranws
 Tryfesur: 32 km
 Cynhwysedd: ?

Merch Polonius yw Ophelia yn y ddrama Hamlet gan Shakespeare.

Cafodd y lloeren Ophelia ei darganfod gan Voyager 2 ym 1986.
Ymddengys fod Ophelia'n lloeren fugeiliol i'r fodrwy Epsilon.

Lloerennau Wranws
Bianca (lloeren)

Bianca yw'r drydedd o loerennau Wranws a wyddys:

 Cylchdro: 59,165 km oddi wrth Wranws
 Tryfesur: 44 km
 Cynhwysedd: ?

Chwaer i Katherine yw Bianca yn y ddrama Taming of the Shrew gan Shakespeare.

Cafodd y lloeren Bianca ei darganfod gan Voyager 2 ym 1986.

Lloerennau Wranws
Cressida (lloeren)

Cressida yw'r bedwaredd o loerennau Wranws a wyddys.

Cylchdro: 61,767 km oddi wrth Wranws
Tryfesur: 66 km
Cynhwysedd: ?

Merch Calchas yw Cressida, yn y ddrama Troilus a Chressida gan Shakespeare a nifer o gerddi eraill o'r Oesoedd Canol a'r Dadeni, yn cynnwys y ddrama Gymraeg Troelus a Chresyd.

Cafodd y lloeren Cressida ei darganfod gan Voyager 2 ym 1986.

Lloerennau Wranws
Desdemona (lloeren)

Desdemona yw'r bumed o loerennau Wranws a wyddys.

 Cylchdro: 62,659 km oddi wrth Wranws
 Tryfesur: 58 km
 Cynhwysedd: ?

Gwraig Othello yw Desdemona yn y ddrama Othello gan William Shakespeare.

Cafodd y lloeren Desdemona ei darganfod gan Voyager 2 ym 1986.

Lloerennau Wranws
Juliet (lloeren)

Juliet yw'r chweched o loerennau Wranws a wyddys:

Cylchdro: 64,358 km oddi wrth Wranws

Tryfesur: 84 km

Cynhwysedd: ?

'Juliet' yw enw'r arwres drasig yn y ddrama Romeo a Juliet gan Shakespeare.

Cafodd y lloeren ei darganfod gan Voyager 2 ym 1986

Lloerennau Wranws
Portia (lloeren)

Portia yw'r seithfed o loerennau Wranws a wyddys.

 Cylchdro: 66,097 km oddi wrth Wranws
 Tryfesur: 110 km
 Cynhwysedd: ?

Mae Portia'n aeres gyfoethog yn y ddrama Merchant of Venice gan Shakespeare.

Cafodd y lloeren Portia ei darganfod gan Voyager 2 ym 1986.

Lloerennau Wranws
Cemais (cantref ym Môn)

Am y pentref ym Môn, gweler Cemaes. Ceir cantref arall o'r un enw yn Nyfed: gweler Cemais (cantref yn Nyfed)
Un o dri chantref Ynys Môn yn yr Oesoedd Canol oedd Cemais. Fe'i lleolir yng ngogledd-orllewin yr ynys.

Ymrennir y cantref yn ddau gwmwd, sef Talybolion yn y gorllewin a Thwrcelyn yn y dwyrain. Roedd y cantref yn ffinio â chwmwd Llifon yng nghantref Aberffraw yn y de-orllewin a chantref Rhosyr yn y de. Lleolid prif lys y cantref yng Nghemaes, cantref Twrcelyn. Fel gweddill yr ynys, roedd Cemais yn rhan o deyrnas Gwynedd.

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Cantrefi Cymru
Daearyddiaeth Ynys Môn
Hanes Ynys Môn
Teyrnas Gwynedd
Rosalind (lloeren)

Rosalind yw'r wythfed o loerennau Wranws.

 Cylchdro: 69,927 km oddi wrth Wranws
 Tryfesur: 54 km
 Cynhwysedd: ?

Mae Rosalind yn ferch i'r Dug Alltud yn y ddrama As You Like It gan Shakespeare.

Cafodd y lloeren ei darganfod gan Voyager 2 ym 1986.

Lloerennau Wranws
Belinda (lloeren)

Belinda yw'r nawfed o loerennau Wranws a wyddys:

Cylchdro: 75,255 km oddi wrth Wranws

Tryfesur: 68 km

Cynhwysedd: ?

Enwir y lloeren ar ôl Belinda, arwres y gerdd The Rape of the Lock gan Alexander Pope.

Cafodd y lloeren ei darganfod gan Voyager 2 ym 1986.

Lloerennau Wranws
Puck (lloeren)

Puck yw'r ddegfed o loerennau Wranws a wyddys:

Cylchdro: 86,006 km oddi wrth Wranws
Tryfesur: 154 km
Cynhwysedd: ?

Mae Puck yn ellyll direidus yn y ddrama Midsummer-Night's Dream gan Shakespeare.

Cafodd y lloeren ei darganfod gan Voyager 2 ym 1986.

Mae Puck a'r lloerennau bach eraill yn dywyll iawn (albedo'n llai na 0.1).

Lloerennau Wranws
Miranda (lloeren)

Miranda yw'r unfed ar ddeg o loerennau Wranws a wyddys. Miranda ydy'r fwyaf mewnol o loerennau mawr Wranws:

Cylchdro: 129,850 km oddi wrth Wranws

Tryfesur: 472 km

Cynhwysedd: 6.3e19 kg

Merch y dewin Prospero yw Miranda yn y ddrama The Tempest gan Shakespeare.

Cafodd y lloeren ei darganfod gan Kuiper ym 1948.

Roedd Voyager 2 yn gorfod hedfan yn agos i Wranws er mwyn codi'r cyflymder rheidiol i gyrraedd Neifion ac oherwydd gogwydd cysawd Wranws cafodd dim ond Miranda ei gweld yn agos.

Mae Miranda'n hanner iâ dŵr a hanner deunydd creigiog.

Mae arwyneb Miranda yn gymysglyd gyda chraterau wedi eu croesi gan rychau rhyfedd, cymoedd a chlogwyni (un dros 5 km o uchder).

Lloerennau Wranws
Aberffraw (cantref)

Roedd Cantref Aberffraw yn un o dri chantref Môn yn yr Oesoedd Canol, ynhgyd â Cemais a Rhosyr. Dyma'r pwysicaf o'r tri chantref gyda phrif lys tywysogion Gwynedd yn Aberffraw yn ganolfan iddo. Fe'i lleolir yng ngorllewin canolbarth yr ynys yn wynebu'r môr.

Roedd y cantref yn cael ei rannu'n ddau gwmwd, sef Llifon yn y gogledd (yn cynnwys rhan ddeheuol Ynys Gybi) a Malltraeth yn y de. Roedd yn ffinio â Chemais i'r gogledd-ddwyrain a Rhosyr i'r de-ddwyrain.

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru
Teyrnas Gwynedd

Cantrefi Cymru
Daearyddiaeth Ynys Môn
Hanes Ynys Môn
Teyrnas Gwynedd
Ariel (lloeren)

Ariel yw'r ddeuddegfed o loerennau Wranws
a wyddys:

Cylchdro: 190,930 km oddi wrth Wranws

Tryfesur: 1158 km

Cynhwysedd: 1.27e21 kg

'Ariel' yw'r ysbryd awyr direidus yn y ddrama The Tempest gan Shakespeare.

Cafodd y lloeren ei darganfod gan William Lassell ym 1851.

Mae Ariel a Thitania'n ymddangos yn debyg i'w gilydd er bod Titania'n 35% yn fwy. Mae Ariel - fel gweddill lloerennau mawr Wranws - wedi ei chyfansoddi o 40-50% iâ dŵr a 50-60% deunydd creigiog.

Mae arwyneb Ariel yn gymysgedd o graterau a dyffrynnoedd rhyng-gysylltiedig sy'n gannoedd o gilomedrau o hyd a mwy na 10 km o ddyfnder. Mae hynny'n debyg i, ond yn fwy, na'r sefyllfa ar Ditania. Ymddengys rhai o'r craterau i fod wedi hanner eu tansuddo. Mae arwyneb Ariel yn gymharol ifanc; yn amlwg mae rhyw broses o adnewyddu'r arwyneb ar waith. Mae rhai o'r trumiau yng nghanol y dyffrynnoedd yn cael eu hystyried yn ymchwyddiadau iâ.

Gallai Ariel wedi bod yn boeth o'i mewn yn y gorffennol, ond bellach mae hi'n oer. Gallai'r dyffrynnoedd fod yn graciau a ffurfiwyd wrth i Ariel oeri.

Lloerennau Wranws
Umbriel (lloeren)

Umbriel yw'r drydedd ar ddeg o loerennau Wranws a wyddys:

Cylchdro: 265,980 km oddi wrth Wranws

Tryfesur: 1170 km

Cynhwysedd: 1.27e21 kg

Cymeriad yn y gerdd The Rape of the Lock gan Alexander Pope yw Umbriel.

Cafodd y lloeren ei darganfod gan Lassel ym 1851.

Mae Umbriel ac Oberon yn ymddangos yn debyg i'w gilydd er bod maint Oberon yn 35% yn fwy. Fel lloerennau mawr eraill Wranws, mae Umbriel wedi ei chyfansoddi o 40-50% iâ dŵr a 50-60% deunydd creigiog.
Mae arwyneb Umbriel yn llawn o graterau ac yn ôl pob tebyg mae wedi bod yn sefydlog ers ei ffurfio. Mae gan Umbriel fwy o graterau - a rhai mwy eu maint - nag Ariel a Titania.

Mae Umbriel yn dywyll iawn; mae'n adlewyrchu dim ond hanner cymaint o olau ag Ariel, lloeren fwyaf disglair Wranws.

Lloerennau Wranws
Rhosyr (cantref)

Mae'r erthygl yma'n trafod y cantref canoloesol. Am ystyron eraill, gweler Rhosyr (gwahaniaethu).

Cantref ar Ynys Môn oedd Cantref Rhosyr. Roedd yn un o dri chantref ar yr ynys, ynghyd ag Aberffraw a Cemais.

Ei ganolfan oedd Rhosyr, lle cynhelid un o lysoedd pwysicaf Twysogion Gwynedd, sef Llys Rhosyr. Roedd y cantref yn ffinio â Chemais yn y gogledd ac Aberffraw yn y gogledd-orllewin. Yn y de roedd yn gorwedd ar lan Afon Menai ac yn wynebu cantref Arfon ar y tir mawr. Er bod cantref Aberffraw yn bwysicaf yn wleidyddol, Rhosyr oedd y cyfoethocaf o'r tri chantref am fod ei thir amaethyddol yn well nag eiddo'r lleill.

Roedd y cantref yn ymrannu'n ddau gwmwd, sef:

 Menai yn y gorllewin
 Dindaethwy yn y dwyrain.

Yn ogystal â llys Rhosyr ym Menai roedd gan Dindaethwy lys cymydol yn Llan-faes hefyd.

Yn ddiweddarach yn yr Oesoedd Canol sefydlodd Llywelyn Fawr fynachlog yn Llan-faes a chladdwyd ei wraig Siwan yno. Cyn hynny roedd gan y cantref un o ddau glas pwysicaf yr ynys ym Mhenmon, a drowyd yn briordy yn y 12g, sef Priordy Penmon.

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Cantrefi Cymru
Daearyddiaeth Ynys Môn
Hanes Ynys Môn
Teyrnas Gwynedd
Troseddeg

Gwyddor sy'n ymdrin â throsedd yn nhermau ymddygiad yr unigolyn ac amodau cymdeithasol yw troseddeg. Ymwnaed hefyd â datblygiad y gyfraith, achosion a chydberthnasau tor-cyfraith, a dulliau o rwystro a rheoli ymddygiad troseddol. Un o'i phrif isfeysydd yw penydeg.

Hanes y ddisgyblaeth 
Prif arloeswr troseddeg oedd Cesare Lombroso (1835–1909), yr ymchwilydd cyntaf i geisio esbonio ymddygiad y troseddwr yn nhermau'i nodweddion corfforol. Cyn hynny, cafodd tor-cyfraith ei hystyried yn fethiant ar ran moesoldeb yr unigolyn neu'n batholeg gymdeithasol. Yn niwedd y 19g a dechrau'r 20g, ymdrechodd sawl gwyddonydd lunio damcaniaeth fiolegol ar droseddu, drwy astudiaethau o ddiffygion meddyliol, cydberthynas y bersonoliaeth a'r corff, a nodweddion genetig y drwgweithredwr. Mae troseddeg gyfoes yn ymdrin â'r pwnc drwy ddulliau seicolegol a chymdeithasegol yn hytrach na biolegol.

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
 Adnoddau cyfraith a throseddeg (Prifysgol Aberystwyth)

 
Cymdeithaseg
Gwyddorau ymddygiadol
Titania (lloeren)

Titania yw'r bedwaredd ar ddeg a'r fwyaf o loerennau Wranws a wyddys:

Cylchdro: 436,270 km oddi wrth Wranws

Tryfesur: 1578 km

Cynhwysedd: 3.49e21 kg

Brenhines y Tylwyth Teg a gwraig Oberon yw Titania yn y ddrama Midsummer Night's Dream gan Shakespeare.

Cafodd y lloeren ei darganfod gan Herschel ym 1787.

Mae Titania ac Ariel yn ymddangos yn debyg i'w gilydd er bod Ariel yn 25% yn llai. Fel lloerennau eraill Wranws, mae Titania yn 40-50% iâ dŵr a 50-60% deunydd creigiog.

Mae arwyneb Titania'n gymysgedd o graterau a dyffrynnoedd rhyng-gysylltiedig sy'n gannoedd o gilomedrau o hyd. Mae arwyneb Titania'n gymharol ifanc; yn amlwg mae rhyw broses o adnewyddu'r arwyneb ar waith. Ymddengys rhai o'r craterau i fod wedi hanner eu tansuddo.

Yn ôl un theori ar hanes Titania roedd y lloeren yn ddigon boeth i fod yn hylif. Wrth iddi oeri fe wnaeth hi ehangu gan achosi i'r arwyneb gracio.

Lloerennau Wranws
Oberon (lloeren)

Oberon yw'r fwyaf allanol o loerennau mawr Wranws:

Cylchdro: 583,420 km oddi wrth Wranws
Tryfesur: 1523 km
Cynhwysedd: 3.03e21 kg

Brenin y Tylwyth Teg yw Oberon yn y ddrama Midsummer Night's Dream gan William Shakespeare.

Cafodd y lloeren ei darganfod gan William Herschel ym 1787.

Mae Oberon ac Umbriel yn ymddangos yn debyg i'w gilydd er bod Oberon 35% yn fwy. Fel lloerennau eraill Wranws, mae Oberon wedi ei chyfansoddi o 40-50% iâ dŵr a 50-60% deunydd creigiog. Mae arwyneb Umbriel yn llawn o graterau ac yn ôl pob tebyg mae wedi bod yn sefydlog ers iddi ffurfio. Mae gan Oberon fwy o graterau -a rhai mwy eu maint- nag Ariel a Thitania. Mae gan rhai ohonynt belydrau o ejecta (deunydd sy'n cael ei allfwrw pan fo gwrthrych yn taro'r arwyneb), yn debyg i'r rhai a welir ar Galisto.

Mae gwaelodion rhai o'r craterau'n dywyll, efallai wedi eu cuddio gan ddeunydd tywyll (o bosib dŵr budr) sydd wedi goferu i mewn i'r crater.

Gwelir anafau ar draws hemisffer deheuol Oberon. Mae hynny'n awgrymu gweithgarwch geolegol yn gynnar yn hanes Oberon.

Lloerennau Wranws
Caliban (lloeren)

Mae cylchdro Caliban tua 7,200,000 km oddi wrth Wranws ac mae ganddi dryfesur o ryw 80 km.

Mae ei chylchdro yn wrthdroadwyol a chanddi ogwyddiad eithafol.

Mae Caliban yn gymeriad yn y ddrama Y Dymestl gan William Shakespeare. Yn y ddrama honno, caethwas hyll i'r dewin Prospero yw Caliban, a mab i'r wrach Sycorax.

Cafodd y lloeren Caliban ei darganfod gan Brett Gladman, Phil Nicholson, Joseph Burns, a JJ Kavelaars gyda'r Telesgop Hale, Arsyllfa Palomar, ym 1997.

Fel lloerennau afreolaidd eraill, credir mai asteroid sydd wedi cael ei ddal gan ddwyster Wranws yw Caliban. Credir hefyd i gyfansoddiad y lloeren fod yn gymysgedd o greigiau ac iâ. Mae gan y lloeren liw coch anarferol sy'n arwyddocau cysylltiad hanesyddol gyda Gwregys Kuiper.

Lloerennau Wranws
Sycorax (lloeren)

Mae cylchdro Sycorax tua 12,200,000 km oddi wrth Wranws ac mae ganddi dryfesur o ryw 160 km. Mae ei chylchdro yn wrthdroadwyol a chanddi ogwyddiad eithafol.

Mae Sycorax yn wrach yn y ddrama The Tempest gan Shakespeare.

Cafodd y lloeren Sycorax ei darganfod gan Brett Gladman, Phil Nicholson, Joseph Burns, a JJ Kavelaars gyda'r Telesgop Hale, Arsyllfa Palomar, ym 1997.

Fel lloerennau afreolaidd eraill, credir mai asteroid sydd wedi cael ei ddal gan ddwyster Wranws yw Sycorax. Credir hefyd i gyfansoddiad y lloeren fod yn gymysgedd o greigiau ac iâ. Mae gan y lloeren liw coch anarferol sy'n arwyddocau cysylltiad hanesyddol gyda Gwregys Kuiper.

Lloerennau Wranws
Prospero (lloeren)

Un o loerennau Wranws yw Prospero, sydd wedi ei henwi ar ôl y dewin yn y ddrama Y Dymestl (The Tempest) gan Shakespeare.

Cafodd ei darganfod gan Kavelaars, Gladman, a Holman gyda'r Telesgop Canada-Ffrainc-Hawaii ar Mauna Kea ym 1999.

Mae'n cylchio rhwng 10 a 25 miliwn km oddi wrth Wranws.

Mae ei thryfesur yn debyg o fod rhyw 30 neu 40 km.

Lloerennau Wranws
Setebos (lloeren)

Mae Setebos wedi ei henwi ar ôl cymeriad yn y ddrama The Tempest gan Shakespeare.

Cafodd ei darganfod gan Kavelaars, Gladman, a Holman gyda'r Telesgop Canada-Ffrainc-Hawaii ar Mauna Kea ym 1999.

Mae Setebos yn cylchio rhwng 10 a 25 miliwn km oddi wrth Wranws.

Mae ei thryfesur yn debyg o fod rhyw 30 neu 40 km.

Lloerennau Wranws
Stephano (lloeren)

Mae Stephano wedi ei henwi ar ôl gweinydd ar long Ariel yn y ddrama The Tempest gan Shakespeare.

Cafodd ei darganfod gan Kavelaars, Gladman, a Holman gyda'r Telesgop Canada-Ffrainc-Hawaii ar Mauna Kea ym 1999.

Mae Stephano yn cylchio rhwng 10 a 25 miliwn km oddi wrth Wranws.

Mae ei thryfesur yn debyg o fod rhyw 30 neu 40 km.

Lloerennau Wranws
Nijmegen

Dinas yn nhalaith Gelderland, yn nwyrain yr Iseldiroedd, yn agos i'r ffin â'r Almaen, yw Nijmegen (). Mae'r ddinas yn dyddio i'r cyfnod Rhufeinig, pryd y sefydlwyd Noviomagus Batavorum (a enwyd ar ôl llwyth y Batafiaid) ar ei safle a phentref yn gyfagos; gwersyll milwrol ar gyfer Germania Inferior oedd hi. Yn y Canol Oesoedd, roedd Nijmegen yn ganolfan fasnachol. Derbyniodd siarter dinas gan Ffrederic II yn 1230. Mae'n gartref i Brifysgol Radboud Nijmegen, prifysgol babyddol hyna'r wlad, a sefydlwyd yn 1923. Poblogaeth y ddinas yw 159,556 (2006).

Adeiladau a chofadeiladau
 Amgueddfa Affrica
 Eglwys San Steffan
 Prifysgol Radboud Nijmegen

Enwogion
 Jeroen van der Boom (g. 1972), canwr

 
Dinasoedd yr Iseldiroedd
Gelderland
Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Valencia (cymuned ymreolaethol)

Un o gymunedau ymreolaethol Sbaen yw Cymuned Valencia (Falensieg / Catalaneg Comunitat Valenciana neu País Valencià; Sbaeneg Comunidad Valenciana neu País Valenciano). Fe'i lleolir yn nwyrain y wlad. Mae'n ymestyn am 518 km ar hyd arfordir dwyreiniol Sbaen, Mae'n gorchuddio 23,255 km² o dir ac yn gartref i 4.5 miliwn o drigolion (2004). Mae'r gymuned yn swyddogol yn ddwyieithog, a Castilianeg (Sbaeneg) a Falensianeg (Catalaneg) yn ieithoedd swyddogol.

 
Valencia
Zazen

Mae Zazen (Japaneg: 坐禅; Tseineg "zuochan" [Pinyin] neu "tso-chan" [Wade-Giles]) yn rhan hanfodol o Fwdhaeth Zen. Nod zazen yw eistedd ac agor "llaw'r meddwl".

Zazen: sut i eistedd
Yn eistedd mewn safle zazen, gyda'r llygaid wedi eu canoli ar y llawr pren caled, mae'r caboledd yn adlewyrchu'r eira sy'n syrthio tu allan i'r ffenest. Eisteddir ar gadair neu glustog. Mae'r person yn canolbwyntio ar ei anadl yn mynd drwy ei gorff ac yn ymwybodol o'r presennol.

Trefnir y coesau mewn ystum (neu 'asana') y gellir ei gynnal yn gyfforddus.
Yn yr ystum hanner-alaw'r dŵr, gosodir y coes chwith ar y morddwyd dde (neu vice versa).
Yn yr ystum alaw'r dŵr (llawn), gosodir y traed ar y morddwydydd cyferbyniol.
Yn yr ystum Myanmar, torchir y traed gyda'i gilydd yn agos i'r afl.
Gellir hefyd eistedd yn syml gyda'r coesau wedi eu torchi yn agos i'r corff, ond rhaid sicrhau fod y pwysau'n cael eu dosbarthu'n gyfartal ar dri phwynt: y ddau ben-glin ar y llawr a'r ffolennau ar y glustog gron.
Ar gadair, cedwir y pen-gliniau wedi eu neilltuo tua'r un lled â'r ysgwyddau, gyda'r traed wedi eu plannu'n sad ar y llawr.

Eisteddir yn gefnsyth ond heb fod yn anystwyth. Ymestynir asgwrn y cefn a'i sythu, gan ei gadw'n uniawn naturiol a chanoli'r cydbwysedd yn yr abdomen isaf. Brest yn ôl, stumog i mewn. Dychmygir llinell seth trwy'r trwyn i'r bogail.
Gellir gwegian y corff yn ysgafn o'r chwith i'r dde nes cyrraedd yn naturiol pwynt llonyddwch ar y glustog. Rhaid tynhau'r hara, sef y rhan o'r bol dwy fodfedd dan y bogail.

Rhaid edrych ar y llawr tua thair i bedair troedfedd o flaen y corff, gyda'r llygaid nac yn lled agored nac ar gau.

Gosodir y ddwylo ar arffed gydag un ohonynt yn gledr-i-fyny a'r llaw arall (cledr-i-fyny) yn gorwedd ar y llaw isaf, gyfa phennau'r bodiau'n cyffwrdd ag ei gilydd (yn ysgafn) a ffurfio hirgylch llorwedd (gweler y llun uchod). Dyma mwdra zazen, lle mae popeth yn cael ei uno. Rhoddir ochrau'r bysedd bach yn erbyn yr abdomen, rhai modfeddi islaw'r bogail i gydgordio canol y cydbwysedd gyda'r mwdra. Rhoddir y canolbwyntiad yno, neu ar y talcen rhwng y llygaid pan ddaw blinder.

Anadlu

Cymerir tri anadliad, gan dynnu'r anadl gyda'r stumog yn ehangu yn lle ymledu'r brest, yna anadlir allan yn llawn. Gadewir i'r anadl setlo i mewn i'w rythm naturiol. Gyda'r ystum corfforol priodol bydd yr anadlu'n llifo'n naturiol i mewn i'r abdomen isaf.

Eisteddir yn llonydd a dechrau cyfrif yr anadliadau, 1 wrth dynnu anadl, 2 wrth anadlu allan, etc hyd 10, yna dechrau o'r newydd. Nid yw cyrraedd 10 yn bwysig, ac mae dechreuwyr yn colli'r cyfrif yn aml, ond dal ati.

Rhaid bod yn ymwybodol am bopeth: y cyfrif, yr anadlu, y synau a'r aroglau a'r teimladau o gwmpas. Gadewir i'r meddyliau dod a mynd heb eu dilyn. Ar ddiwedd y sesiwn gellir rhwyfo'r corff yn ysgafn o'r dde i'r chwith. Ymestynir y coesau gan wneud yn sicr bod teimlad ganddynt cyn sefyll.

Awgrymir y dylid ymarfer zazen yn beunyddiol am o leiaf 10 i 15 munud (gwell yw hanner awr).

Cyfeiriadau

Bwdhaeth Japan
Bwdhaeth Zen
Bryn Celli Ddu

Mae Bryn Celli Ddu yn siambr gladdu yn agos i arfordir deheuol Ynys Môn, rhwng Llanddaniel Fab a Llanedwen a gerllaw Afon Braint. Bu rhywfaint o ysbeilio yno yn 1699 a bu cloddio archeolegol yn 1928 a 1929.

Ymddengys fod cylch cerrig yma yn y cyfnod Neolithig, pan oedd cylch cerrig ar y safle. Roedd olion tân yn un man, a chafwyd hyd i asgwrn bychan o glust ddynol, a charreg wastad drosto.

Tua dechrau Oes yr Efydd, tua 3000 C.C., cafwyd gwared ar y cerrig ac adeiladwyd siambr gladdu. Roedd carreg wedi ei cherfio a llinellau yn sefyll yn y siambr ei hun. Symudwyd hon i Amgueddfa Genedlaethol Cymru, ac mae'r garreg sy'n sefyll tu allan i'r siambr heddiw yn gopi ohoni. Noder fod y pentwr pridd sy'n gorchuddio'r siambr heddiw wedi ei ail-godi yn yr 20g; mae'n debyg fod y gwreiddiol yn llawer mwy.

Archaeoleg
Mae gwaith ymchwil diweddar gan Steve Burrow, curadur archaeoleg Neolithig yn  Amgueddfa Genedlaethol Cymru, yn awgrymu fod y siambr wedi ei hadeiladu i gyd-fynd a safle'r haul. Ar y diwrnod hwyaf o'r flwyddyn mae'r haul yn tywynnu yn syth i mewn i'r siambr gladdu ei hun. Mae hyn yn cysylltu Bryn Celli Ddu a rhai siambrau claddu eraill megis Maes Howe a Newgrange, sydd wedi ei hadeiladu i gyd-fynd a safle'r haul ar y dydd byrraf.

Darganfyddiad diweddar arall yw y gall fod pum twll postyn ar y safle fod yn llawer hŷn na'r siambr gladdu a'r cylch cerrig. Dyddiwyd olion o ddau o'r tyllau i'r cyfnod Mesolithig (Pitts, 2006).

Gellir cyrraedd Bryn Celli Ddu trwy droi oddi ar ffordd yr A4080 gerllaw Llanedwen i gyfeiriad Llanddaniel Fab. Mae lle parcio ar y chwith, yna gellir croesi'r ffordd a dilyn llwybr o tua hanner milltir i'r siambr gladdu. Mae'r safle yng ngofal Cadw. Bryn celli ddu yn golygu 'yr twmpath yn yr rhigol dywyll'. Mae ymwelwyr yn medru mynd mewn i'r twmpath drwy dwnel carreg. Mae Bryn Celli Ddu yn cael ei ystyried yn gyffredinol i fod un or yr cyntaf beddrodau hynt gorau.

Delweddau

Llyfryddiaeth 
 Pitts, M. 2006. Sensational new discoveries at Bryn Celli Ddu. British Archaeology No. 89 (July/August): 6.

Dolennau allanol
  Adroddiad ar ddarganfyddiadau Steve Burrow

Cadw
Llanddaniel Fab
Oes yr Efydd yng Nghymru
Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Siambrau claddu
Bedd Branwen

Mae Bedd Branwen yn gladdfa o Oes yr Efydd yng ngogledd Ynys Môn. Saif yn agos i bentref Llanddeusant a gerllaw Afon Alaw.

Disgrifiad
Bu cloddio archaeolegol yma yn 1966, a gwnaed nifer o ddarganfyddiadau. Mae'r safle yn domen o bridd gyda charreg fawr ynghanol y domen, sy'n dyddio o ychydig cyn 2000 C.C.. Yn y domen mae nifer o gladdedigaethau ar wahan, yn dyddio o'r cyfnod rhwng 2000 C.C. a 1000 C.C.. Roedd olion esgyrn wedi eu llosgi a chrochenwaith e.e. wrn gyda choler. Yn wahanol i gladdfeydd o'r cyfnod mewn rhai rhannau eraill o Ynysoedd Prydain, mae'r claddedigaethau i gyd yn ymddangos yn weddol gyfartal o ran eu safle yn y domen, heb un yn amlwg yn brif gladdedigaeth. Gwahaniaeth arall yw nad oedd arfau ymysg y darganfyddiadau, sydd efallai yn awgrymu cymdeithas mwy cyfartal a mwy heddychlon yn yr ardal yma nag mewn rhannau eraill o'r ynysoedd.

Chwedl Branwen
Yn chwedl Branwen ferch Llŷr, yr ail o Bedair Cainc y Mabinogi, mae cyfeiriad at Branwen yn marw o dor-calon gerllaw Afon Alaw ac yn cael ei chladdu yno:

Ac yna y llas y benn ef (Bendigeidfran), ac y kychwynassant a'r pen gantu drwod, y seithwyr hynn, a Branwen yn wythuet. Ac y Aber Alau yn Talebolyon y doethant y'r tir. Ac yna eisted a wnaethant, a gorfowys. Edrych oheni hitheu ar Iwerdon, ac ar Ynys y Kedyrn, a welei ohonunt. "Oy a uab Duw," heb hi, "guae ui o'm ganedigaeth. Da [o] dwy ynys a diffeithwyt o'm achaws i." A dodi ucheneit uawr, a thorri y chalon ar hynny. A gwneuthur bed petrual idi, a'e chladu yno yglan Alaw.

Ni wyddir beth yn union yw'r cysylltiad rhwng enw presennol y gladdfa a'r chwedl. Yn sicr mae'r gladdfa'n deillio o gyfnod llawer cynharach na'r un a awgrymir yn y chwedl yn ei ffurf bresennol.

Llyfryddiaeth
 Frances Lynch, Gwynedd, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Cyfeiriadau

Oes yr Efydd yng Nghymru
Pedair Cainc y Mabinogi
Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Tref Alaw
Croes Eliseg

Mae Croes Eliseg neu Golofn Eliseg yn golofn sy'n coffhau Elisedd ap Gwylog (bu farw c. 755), brenin Powys. Saif yn agos i Abaty Glyn y Groes, ger Llangollen, Sir Ddinbych; . Credir mai camgymeriad ar ran y cerfiwr oedd cerfio "Eliseg" yn lle "Elisedd".

Y Groes
Codwyd y golofn gan or-ŵyr Elisedd, Cyngen ap Cadell. Mae'r arysgrif Ladin ar y golofn bron yn amhosibl ei darllen yn awr, ond yr oedd yn gliriach yn oes Edward Llwyd a wnaeth gopi ohono. Mae cyfieithiad o'r rhan o'r arysgrif sy'n delio ag Elisedd fel a ganlyn :

 + Concenn fab Catell, Catell fab Brochmail, Brochmail fab Eliseg, Eliseg fab Guoillauc.
 + A'r Concenn hwnnw, gor-ŵyr Eliseg, a gododd y maen yma ar gyfer ei hen daid Eliseg.
 + Yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys . . .  allan o afael yr Eingl â'i gleddyf ac â thân.
 + Pwy bynnag sy'n ailadrodd yr arysgrif yma, rhoed fendith ar enaid Eliseg.

Mae'r golofn yn awr yng ngofal Cadw.

Y mwnt
Crug crwn ydy'r mwnt lle saif y Groes. Cofrestrwyd y crug hwn gan Cadw a chaiff ei adnabod gyda'r rhif SAM: DE015. Ceir bron i  400 o grugiau crynion ar y gofrestr; mwy nag unrhyw fath arall o heneb. Fe godwyd y crug gan bobl Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Mathau gwahanol o henebion a ddefnyddir mewn arferion claddu:
 Rhestr o grugiau crynion yng Nghymru
 Beddrod siambr
 Carnedd
 Siambr gladdu hir

Dolen allanol
 Crug a Chroes Eliseg ar wefan Coflein (Comisiwn Brenhinol Henebion Cymru)

8fed ganrif yng Nghymru
Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Ddinbych
Arysgrifau Lladin yng Nghymru
Crugiau crynion Sir Ddinbych
Eliseg
Llangollen
Safleoedd archaeolegol Sir Ddinbych
Teyrnas Powys
Penmachno

Pentref yng nghymuned Bro Machno, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Penmachno.  Saif ynghanol cwm Penmachno, 3 milltir (5 km) i'r gogledd-ddwyrain o bentrefan Cwm Penmachno, a 4 milltir i'r de o Fetws-y-Coed. Llifa afon Machno trwy'r pentref.

Hanes a hynafiaethau
Ganed yr Esgob William Morgan (1545-1604) yn Nhŷ Mawr Wybrnant, heb fod ymhell o'r pentref. Mae'r tŷ yn awr yn perthyn i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol a gellir ymweld ag ef a gweld arddangosfa ar gyfieithu'r Beibl i'r iaith Gymraeg.

Yn eglwys Sant Tudclud yn y pentref mae pum carreg gerfiedig cynnar sy'n dyddio o Oes y Seintiau yn y bumed a'r 6g. Y bwysicaf o'r rhain yw carreg fedd o ddiwedd y 5g sy'n coffáu gŵr o'r enw Cantiorix, a ddisgrifir yn yr arysgrif Ladin fel hyn: Cantiorix hic iacit / Venedotis cives fuit / consobrinos Magli magistrati, neu mewn Cymraeg "Yma y gorwedd Cantiorix. Roedd yn ddinesydd o Wynedd ac yn gefnder i Maglos yr ynad". Mae'r cyfeiriadau at "cives" a "magistratus" yn awgrymu parhad y drefn Rufeinig yng Ngwynedd am gyfnod ar ôl i'r llengoedd Rhufeinig adael.

Cedwir yr eglwys ar glo bellach, ac i weld y cerrig rhaid gofyn am yr allwedd o dŷ cyfagos.

Pobl o Benmachno
Richie Thomas, tenor; gweler - Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Richie Thomas
yr Esgob William Morgan (1545-1604), cyfieithydd y Beibl i'r Gymraeg
Owen Gethin Jones (1816-1883), llenor, hanesydd a saer
 George Amor (g. 1991), cerddor, cyfansoddwr cyfoes sy’n gyfrifol am prosiectau megis Omaloma a Serol Serol

Oriel

Cyfeiriadau

Bro Machno
Oes y Seintiau yng Nghymru
Pentrefi Conwy
Trefignath

Mae Trefignath yn siambr gladdu gerllaw Caergybi ar Ynys Môn sy'n dyddio o'r cyfnod Neolithig, tua 3900 C.C. i 2900 C.C.. Mae'n siambr gladdu sylweddol o ran maint, a dangosodd cloddio archeolegol yn nechrau'r nawdegau ei bod wedi ei defnyddio am gyfnod o tua mil o flynyddoedd. Ar y cychwyn roedd yn siambr weddol syml gyda chyntedd, tebyg i Bodowyr. Yn ddiweddarach newidiwyd y cynllun i fod yn siambr hirsgwar gyda dwy garreg fawr bob ochr i'r fynedfa, a chwrt cul o'i blaen. Yna ychwanegwyd siambr arall ar yr ochr ddwyreiniol gyda cherrig mawr o flaen y fynedfa.

Gellir cyrraedd Trefignath wrth droi i gyfeiriad Trearddur o ochr Caergybi i'r cob ar y briffordd A5 ac yna troi i'r chwith wrth yr ysgol.

Llyfryddiaeth
Frances Lynch, Gwynedd, A Guide to Ancient and Historic Wales (Llundain: HMSO, 1995)

Cromlechi Cymru
Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Caer Arianrhod

Ynys fechan greigiog oddi ar arfordir Gwynedd, Cymru, ydy Caer Arianrhod. Saif tua hanner y ffordd rhwng Pontllyfni a Dinas Dinlle, a thua 1 km o'r lan. Mae'r ynys hon yn ymddangos pan fydd y llanw'n mynd allan yn unig. Er i rai honni eu bod wedi gweld ffurfiant waliau ac ati yno, y gred gyffredinol yw bod y safle'n gwbl naturiol.

Cysylltir yr enw â chwedl Math fab Mathonwy, sef y bedwaredd gainc o'r Mabinogi. Yn y chwedl hon mae gan Arianrhod gaer ac mae'r dewin Gwydion fab Dôn yn ymweld â'r gaer mewn llong, gan ddwyn ei nai Lleu Llaw Gyffes, mab Arianrhod, i gyfarfod ei fam yno.

Mae "Caer Arianrhod" hefyd yn cael ei ddweud am y stribed gwyn o sêr a welir fin nos ar draws yr awyr, sef y Llwybr Llaethog.

Roedd gan y grŵp Bando (prif leisydd: Caryl Parry Jones) gân yn dwyn y teitl "Nos yng Nghaer Arianrhod" ar eu halbwm Shampŵ.

Mytholeg Gymreig
Pedair Cainc y Mabinogi
Ynysoedd Gwynedd
Ynysoedd Cymru
Magerøya

Ynys yng ngogledd eithaf Norwy, yn ardal (kommune) Nordkapp, talaith Finnmark, yw Magerøya (Norwyeg Magerøya, Saami Máhkarávju).

Ynysoedd Norwy
Bobby Shearer

Pêl-droediwr Albaniadd oedd Robert "Bobby" Shearer (29 Rhagfyr 1931 – 5 Tachwedd 2006).

Chwaraeodd Shearer dros dîm Rangers 455 gwaith rhwng 1955 a 1965, dechreuodd ei yrfa gyda Hamilton Academical.

Pêl-droedwyr Albanaidd
Genedigaethau 1931
Marwolaethau 2006
Y Weriniaeth Arabaidd Unedig

Y wladwriaeth a ffurfiwyd gan undeb gweriniaethau'r Aifft a Syria yn 1958 oedd y Weriniaeth Arabaidd Unedig (Arabeg: الجمهورية العربية المتحدة). Bodolai tan ymwahaniad Syria o'r undeb yn 1961. Cairo oedd y brifddinas, Arabeg yr iaith swyddogol ac Islam y grefydd genedlaethol. Gamal Abdel Nasser, arlywydd yr Aifft cyn yr undeb, oedd yr unig arlywydd. Amcan yr undeb oedd creu cenedl Arabaidd unedig a fyddai'n sail i undeb ehangach ymhlith y cenhedloedd Arabaidd. Roedd i gryn raddau yn rhan o ymateb cenedlaetholwyr seciwlar y byd Arabaidd i argyfwng Suez a'r teimlad fod rhaid cael undod i wrthsefyll dylanwad economaidd a gwleidyddol y Gorllewin.

Cyfeiriadau

Cenedlaetholdeb Arabaidd
Cyn-wladwriaethau Affrica
Cyn-wladwriaethau Asia
Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd ym 1958
Gwladwriaethau a thiriogaethau a ddadsefydlwyd ym 1961
Hanes gwleidyddol yr Aifft
Hanes gwleidyddol Syria
Ynys Welltog

Ynys fechan yn Afon Menai gerllaw Porthaethwy, yn weddol agos i lan Ynys Môn ydy Ynys Welltog. Saif rhwng Ynys Dysilio ac Ynys Gored Goch.

Nid oes cofnod i neb fod yn byw ar yr ynys, sy'n cynnwys creigiau ac ychydig o goed isel. Yn 2003 a 2004 nythodd nifer o barau o'r Crëyr bach ar yr ynys yma, y tro cyntaf i'r rhywogaeth yma nythu yng ngogledd Cymru.

Cyfeiriadau

Afon Menai
Porthaethwy
Welltog
Ynys Gaint

Mae Ynys Gaint yn ynys fechan yn Afon Menai gerllaw tref Porthaethwy ar Ynys Môn (SH561725), rhwng Ynys Faelog ac Ynys Castell. Gellir cerdded i'r ynys ar hyd sarn o Borthaethwy.

Rhwng 1942 a 1944 yr oedd gan y Llu Awyr Brenhinol uned achub o'r môr yma, gyda nifer o gychod cyflym. Heddiw mae rhan sylweddol o'r ynys yn wersyll yn perthyn i'r fyddin.

Afon Menai
Porthaethwy
Gaint
Dylan Ail Don

Yn y Bedwaredd o Geinciau'r Mabinogi, sef Math fab Mathonwy, Dylan ail Don (Cymraeg Canol: Dylan eil Ton) yw brawd Lleu Llaw Gyffes a mab Arianrhod.

Mabinogi
Yn ôl chwedl Math fab Mathonwy, cyn gynted ag y bedyddiwyd ef,
"Fe gyrchodd y môr ac fe gafodd natur y môr. Oherwydd hynny y gelwid ef Dylan Ail Don."

Un o ystyron y gair 'ail' (neu 'eil' yn Hen Gymraeg a Chymraeg Canol) yw 'mab' neu 'etifedd' (gall hefyd olygu 'llwyth' neu 'genedl'). Ond y mae'n bosibl mai ymgais gan awdur y Pedair Cainc i esbonio'r enw hwn yw'r stori am ei eni o'r môr, ac mae rhai ysgolheigion yn dadlau fod Dylan yn dduw Celtaidd ac yn fab i'r dduwies Geltaidd adnabyddus Dôn (fel Gwydion ei hun). Fe gafodd Dylan ei ladd ar ddamwain gan ei ewythr, Gofannon.

Cyfeiriadau eraill
Ceir sawl cerdd yn Llyfr Taliesin a dadogir ar Taliesin Ben Beirdd sy'n cyfeirio at Dylan, ac yn y llawysgrif honno ceir marwnad iddo yn ogystal. Un o'i enwau amgen yn nhestunau Llyfr Taliesin yw 'Dylan Ail Môr'.

Maen Dylan

Yn Englynion y Beddau (Llyfr Du Caerfyrddin), dywedir fod bedd Dylan yn ardal Clynnog Fawr yn Arfon, Gwynedd:

Yn ydd wna ton dolo
Bedd Dylan (yn) llan Beuno.

Ceir Trwyn Maen Dylan ger Aberdesach yng nghymuned Clynnog. Yn y môr gerllaw ceir Maen Dylan, sef carreg anferth wrth droed y Trwyn.

Cyfeiriadau

Gefeilliaid
Mytholeg Gymreig
Pedair Cainc y Mabinogi
Pan (lloeren)

Pan yw'r fwyaf mewnol o loerennau Sadwrn a wyddys:

Cylchdro: 133,583 km oddi wrth Sadwrn
Tryfesur: 20 km
Cynhwysedd: ?

Roedd y duw Pan yn dduw coedwigoedd, caeau a phreiddiau ym mytholeg Roeg. Roedd ganddo dorso a phen dynol gyda chlustiau, cyrn a choesau gafr.

Darganfuwyd y lloeren Pan gan Mark R. Showalter ym 1990 o ffotograffau Voyager.

Mae Pan yn cylchio o fewn gwahaniad Encke ym modrwy A Sadwrn.

Mae lloerennau bach sy'n agos i'r modrwyau'n cynhyrchu patrymau o donnau yn y modrwyau. Cyn darganfod Pan, roedd dadansoddiad o'r patrymau ar gyrion modrwy A Sadwrn wedi rhagweld maint a lleoliad lloeren fach. Cafodd Pan ei darganfod trwy ailarchwilio ffotograffau 10 mlwydd oed Voyager o'r lleoliad.

Mae'n bosibl bod yna chwaneg o loerennau o fewn modrwyau Sadwrn sydd eto heb eu darganfod.

Lloerennau Sadwrn
Pan (duw)

Am y lloeren sy'n cylchdroi Sadwrn, gweler Pan (lloeren).

Duw ym mytholeg Roeg oedd Pan (Groeg, Πάν, y cyfan). Roedd ganddo dorso a phen dynol gyda chlustiau, cyrn a choesau gafr.

Cafwyd Pan ei addoli yn arbennig yn Arcadia, er nad oedd temlau mawr iddo yn yr ardal. Roedd yn dduw coedwigoedd, caeau a phreiddiau, ffrwythlonrwydd a gwrywdod. Dywedir ei fod yn ymlid y nymffod yn y coedydd, gan obeithio cael cyfathrach rywiol â hwy. Mewn rhai ffyrdd mae'n debyg i'r duw Dionisus ac roedd yn aml yng nghwmni'r duw hwnnw.

Roedd hefyd yn dduw'r awel, y wawr a'r machlud. Roedd yn byw gyda'r nymffod mewn ogof o'r enw Coriciana ar fynydd Parnassus. Gallai broffwydo'r dyfodol ac roedd yn heliwr a cherddor. Canai'r Siringa neu Bibellau Pan.

Cyn Brwydr Marathon dywedir fod y rhedwr Athenaidd Pheidippides yn rhedeg trwy'r mynyddoedd rhwng Athen a Sparta i ofyn cymorth y Spartiaid yn erbyn y Persiaid. Ar y ffordd cafodd weledigaeth o'r duw Pan, a ddaroganodd fuddugoliaeth i'r Groegwyr yn erbyn Persia. Wedi ennill y frwydr gwnaeth yr Atheniaid Pan yn un o'u prif dduwiau mewn diolchgarwch.

Yn ôl yr hanesydd Groegaidd Plutarch (Moralia, Llyfr 5:17), yr oedd llongwr o'r enw Thamus ar ei ffordd tua'r Eidal yn ystod teyrnasiad yr ymerawdwr Rhufeinig Tiberius. Ger ynys Paxi clywodd lais dros y tonnau "Thamus, wyt ti yna? Pan gyrhaeddi Palodes, gwna'n siŵr dy fod yn cyhoeddi fod y duw mawr Pan wedi marw." Gwnaeth Thamus yn ôl y gorchymyn, a daeth ocheneidiau a galaru o'r lan yn ymateb.

Neo-baganiaeth 
Ym 1933, cyhoeddwyd The God of the Witches gan Eifftiwr Margaret Murray, gan ddamcaniaethu mai dim ond ffurf o dduw corniog a addolwyd ar draws Ewrop gan gwlt gwrach yw Pan. Dylanwadodd y theori hon y syniad Neo-baganaidd o Dduw Corniog, fel archdeip rhywioldeb a gwrywdod gwrywaidd. Yn Wica, mae archdeip y Duw Corniog yn hynod o bwysig, fel y'i cynrychiolwyd gan dduwdodau megis Cernunnos y Celtiaid a Pashupati yr Indianaid.

Cyfeiriadau

Duwiau a duwiesau Groeg
Duwiau corniog
Atlas (lloeren)

Atlas yw'r ail o loerennau Sadwrn a wyddys:

Cylchdro: 137,670 km oddi wrth Sadwrn
Tryfesur: 30 km (40 x 20)
Cynhwysedd: ?

Un o'r Titaniaid oedd Atlas ym mytholeg Roeg. Cafodd ei gondemnio gan Zews i ddal y nefoedd i fyny ar ei ysgwyddau.

Darganfuwyd y lloeren Atlas gan R. Terrile ym 1980 o ffotograffau Voyager.

Ymddengys fod Atlas yn lloeren fugeiliol modrwy A Sadwrn.

Lloerennau Sadwrn
Promethëws (lloeren)

Promethëws yw'r drydedd o loerennau Sadwrn a wyddys:

Cylchdro: 139,350 km oddi wrth Sadwrn
Tryfesur: 91 km (145 x 85 x 62)
Cynhwysedd: 2.7e17 kg

Un o'r titaniaid oedd Promethëws. Dygodd dân o Olympws a'i roi i ddynion. Am hynny fe gafodd ei gosbi gan Zews. "Rhagwelediad" ydy ystyr yr enw yn y Roeg.

Darganfuwyd y lloeren gan S. Collins ac eraill ym 1980 o ffotograffau Voyager.

Lloeren fugeiliol fewnol modrwy F Sadwrn yw Promethëws.

Mae gan Promethëws nifer o esgeiriau a chymoedd a sawl crater tuag 20 km eu tryfesur, ond mae ganddi lai o graterau na'r lloerennau Pandora, Ianws ac Epimethëws. Oherwydd eu cynhwysedd isel iawn a'u halbedo uchel, mae Promethëws, Pandora, Ianws ac Epimethëws yn cael eu hystyried yn gyrff rhewllyd sydd yn fandyllog iawn.

Ym 1995/6 sylwodd arsylwadau modrwyau Sadwrn ar y ffaith bod Promethëws rhyw 20 gradd tu ôl i lle dylai bod yn ôl data 1981 Voyager. Mae'n bosibl bod ei chylchdro wedi cael ei newid yn sgil rhyw wrthdaro gyda modrwy F, neu fod ganddi loeren fach fel cymar sy'n rhannu ei chylchdro.

Lloerennau Sadwrn
Pandora (lloeren)

Pandora yw'r bedwaredd o loerennau Sadwrn a wyddys:

 Cylchdro: 141,700 km oddi wrth Sadwrn
 Tryfesur: 84 km (114 x 84 x 62)
 Cynhwysedd: 2.2e17 kg

Ym mytholeg Roeg y ddynes gyntaf oedd Pandora, wedi ei rhoi i ddynoliaeth gan Zews fel cosb am ladrad tân gan Bromethëws. Roedd hi i warchod bocs oedd yn cynnwys pob afiechyd yn y byd a allai blagio pobl. Agorodd hi'r bocs oherwydd ei chwilfrydedd a rhyddhau felly pob drygioni bywyd dynol.

Darganfuwyd y lloeren gan Collins ac eraill ym 1980 o ffotograffau Voyager.

Lloeren fugeiliol allanol y fodrwy F yw Pandora.

Ymddengys craterau ar Bandora wedi eu ffurfio gan wrthdrawiadau i fod wedi eu cuddio gan falurion, proses sy'n debyg o ddigwydd yn fuan o safbwynt geolegol. Mae'r rhigolau a'r cribau bach ar y lloeren yn awgrymu bod toriadau'n affeithio'r deunydd llathr ar yr arwyneb.

Lloerennau Sadwrn
Epimethëws (lloeren)

Epimethews yw'r bumed o loerennau Sadwrn a wyddys:

Cylchdro: 151,422 km oddi wrth Sadwrn
Tryfesur: 115 km (144 x 108 x 98)
Cynhwysedd: 5.6e17 kg

Ym mytholeg Roeg mab Iapetws a brawd Promethëws ac Atlas oedd Epimethëws; gŵr Pandora. "Olwelediad" ydy ystyr yr enw "Epimethëws" yn y Roeg.

Cafodd y lloeren Epimethëws ei gweld am y tro cyntaf gan Walker ym 1966. Ond cafodd y sefyllfa ei drysu gan gylchdro tebyg Ianws, felly mae Walker yn rhannu darganfyddiad Epimethëws gyda Fountain a Larson a ddangosodd ym 1977 fod yna ddwy loeren ar wahân. Cafodd hynny ei gadarnhau gan Voyager 1 ym 1980.

Mae Epimethëws ac Ianws yn cyd-gylchdroadol. Dim ond 50 km ydy'r wahaniaeth rhwng radii cylchdroadol Ianws ac Epimethëws, sef llai nag eu tryfesurau eu hun. Mae eu cyflymiadau cylchdroadol felly bron yn gyfartal a bydd yr un sydd mewn cylchdro is, mwy cyflym fesul tipyn yn goddiweddyd y llall. Wrth iddyn nhw nesau ei gilydd maent yn cyfnewid momentwm ac fel canlyniad bydd yr un mewn cylchdro is yn cael ei gwthio i mewn i gylchdro uwch, tra bydd yr un mewn cylchdro uwch yn syrthio i mewn i gylchdro is. Mae'r cyfnewid hwn yn digwydd pob pedair mlynedd.

Mae yna sawl crater a chanddynt dryfesur sydd yn fwy na 30 km, yn ogystal â rhigolau a chribau mawr a bach. Mae nifer y craterau'n awgrymu bod Epimethëws yn eitha hen.

Lloerennau Sadwrn
Ianws (lloeren)

Ianws yw'r chweched o loerennau Sadwrn.

Cylchdro: 151,472 km oddi wrth Sadwrn
Tryfesur: 178 km (196 x 192 x 150)
Cynhwysedd: 2.01e18 kg

Duw pyrth a drysau oedd Ianws (Janus) ym Mytholeg Rufeinig.

Darganfuwyd y lloeren gan y seryddwr Ffrengig Audouin Dollfus ym 1966.

Mae Ianws ac Epimethëws yn cyd-gylchdroi. Dim ond 50 km yw'r gwahaniaeth rhwng cylchdroad Ianws ac Epimethews, sef llai na'u tryfesurau eu hun. Mae eu cyflymder felly bron yn gyfartal ac mae'r un sydd mewn cylchdro is, yn goddiweddyd y llall. Wrth iddyn nhw nesau at ei gilydd maent yn cyfnewid momentwm ac fel canlyniad bydd yr un mewn cylchdro is yn cael ei gwthio i mewn i gylchdro uwch, tra bydd yr un mewn cylchdro uwch yn syrthio i mewn i gylchdro is. Mae'r cyfnewid hwn yn digwydd pob pedair mlynedd.

Mae Ianws yn llawn o graterau, sawl un ohonynt yn fwy na 30 km. Ymddengys fod ei harwyneb yn hŷn nag arwyneb Promethëws ond yn iau nag arwyneb Pandora.

Lloerennau Sadwrn
Mimas (lloeren)

Mimas yw'r seithfed o loerennau Sadwrn a wyddys:

Cylchdro: 185,520 km oddi wrth Sadwrn
Tryfesur: 392 km
Cynhwysedd: 3.80e19 kg

Roedd Mimas yn un o'r Gigantes (Cewri) i gael ei ladd gan Ercwlff ym mytholeg Roeg.

Darganfuwyd y lloeren ym 1789 gan Herschel.

Mae dwysedd isel Mimas (1.17) yn dangos ei bod wedi ei chyfansoddi yn fwy na dim gan iâ dŵr gyda dim ond swm bach o graig.

Mae arwyneb Mimas yn cael ei oruchafu gan grater 130 km gyda'r enw Herschel. Mae uchder waliau Herschel tua 5 km, mae dyfnder rhannau o'i lawr yn 10 km, ac mae ei fan canolog yn codi 6 km uwchben llawr y crater. Byddai'r trawiad a achosodd y crater bron wedi dinistrio Mimas. Mae arwyneb Mimas yn llawn o graterau sy'n hanu o drawiadau llai.

Lloerennau Sadwrn
Oes Newydd y Cerrig

Oes Newydd y Cerrig neu'r cyfnod Neolithig yw'r olaf a diweddaraf o dri chyfnod Oes y Cerrig, cyfnod pan ddatblygwyd y dechnoleg o roi saip a ffurf ar gerrig fel arfau defnyddiol gan gychwyn oddeutu 10,000 o flynyddoedd cyn y presennol (CP) yn y Dwyrain Canol ac ychydig yn ddiweddarach yng ngweddill y byd  ac yn dod i ben rhwng 6,500 and 4,000 CP. Mae'n dilyn Oes Ganol y Cerrig a  Hen Oes y Cerrig (neu Paleolithig) cyn hynny. 

Dyma gychyn cyfnod yr Holosen (tua 12,000 blwyddyn yn ôl hyd at y presennol) a'r hyn sy'n pennu dyddiad ei ddechrau yw dyddiad y dechreuodd dyn ffermio yn yr ardal dan sylw; gall hyn wahaniaethu o un lle i'r llall. Daw'r cyfnod i ben pan fo dyn yn defnyddio offer metel, sef cychwyn yr Oes yr Efydd (neu mewn rhai eithriadau prin: Oes yr Haearn. Yn ystod y cyfnod hwn gwelir datblygiad mawr mewn tyfu cnydau ac yn y dulliau o ddofi anifeiliaid. Mae rhai archaeolegwyr. felly'n awyddus i newid yr enw o "Oes Newydd y Cerrig" ("Neolithig") i "Oes y Cymunedau".

Gweler hefyd 
 Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru

 
Newydd