alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Val Camonica

Cwm yn ardal Alpaidd Lombardia yn Yr Eidal yw Val Camonica. Gorwedd yn rhan uchaf dyffryn Afon Oglio, i fyny'r afon o Lyn Iseo. Mae'r rhan fwyaf o'r cwm yn rhan o dalaith Brescia.

Mae Val Camonica yn enwog fel cartref y casgliad mwyaf o luniau carreg yn yr Eidal is-Alpaidd. Yno y cerfiwyd tua 250,000 o petroglyphiau ar gerrig gan aelodau o lwyth y Camunni o tua 8000 CC ymlaen. Maent yn cynnwys motifau cosmologaidd, ffigurol a chartograffaidd, weithiau'n lluniau unigol ond hefyd yn gyfuniadau o luniau sy'n ffurfio cyfresi anferth o olygfeydd hela a lluniau defodol.

Fe ddaethant i sylw'r byd am y tro cyntaf yn 1909, pan ddarganfu'r daearyddwr Bresciaidd Walter Laeng ddau betroglyph yn Pian del Greppe ger Cemmo. Ers y 1950au mae degau o filoedd o'r lluniau hyn wedi cael eu catalogio fel rhan o brosiect sy'n dal i fynd ymlaen heddiw. Yn 1979 ychwanegodd UNESCO y safle i'w rhestr o luniau ar garreg byd-eang.

Parciau o graig celf

Llyfryddiaeth
Emmanuel Anati, Camonica Valley (Llundain, 1965). Cyfieithiad o'r Ffrangeg La civilisation du Val Camonica (1960).

Celf gynhanesyddol
Dyffrynnoedd
Lombardia
Oes y Cerrig
Safleoedd archaeolegol yr Eidal
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
Bretagne

Rhanbarth Ffrainc (région) yw Bretagne neu Ranbarth Llydaw. Mae'n cynnwys pedwar o'r pum département sy'n ffurfio'r wlad Geltaidd (a rhanbarth hanesyddol), Llydaw. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Départements
 Côtes-d'Armor
 Ille-et-Vilaine
 Morbihan
 Finistère

Cyfeiriadau

 
Daearyddiaeth Llydaw
Rhanbarthau Ffrainc
Anarawd ap Gruffudd

Roedd Anarawd ap Gruffudd (bu farw 1143) yn dywysog Deheubarth yn ne-orllewin Cymru.

Anarawd oedd yr hynaf o feibion Gruffudd ap Rhys. Ar farwolaeth gynamserol ei dad yn 1137 daeth Anarawd yn dywysog Deheubarth. Yn 1138 ymunodd ef a'i frawd Cadell ap Gruffudd gyda thywysog Gwynedd, Owain Gwynedd a'i frawd Cadwaladr ap Gruffudd i ymosod ar Gastell Aberteifi, oedd yn nwylo'r Normaniaid. Cynorthwywyd yr ymgyrch gan lynges oedd wedi ei chyfrannu gan y Llychlynwyr, ond wedi dod i gytundeb rhoddwyd y gorau i'r gwarchae ar y castell.

Yn 1140 cefnogodd Anarawd Owain Gwynedd eto, y tro hwn mewn dadl ag Archesgob Caergaint ynglŷn â phenodiad Esgob Bangor. Fodd bynnag yn 1143 lladdwyd Anarawd trwy frad gan wŷr Cadwaladr, brawd Owain. Roedd amheuaeth gref fod gan Cadwaladr ei hun ran yn y cynllwyn. Digiodd hyn Owain yn fawr, gan fod Anarawd yn cydweithio'n glos ag Owain ac ar fin priodi ei ferch. Gyrrodd Owain ei fab, Hywel ab Owain Gwynedd, i ddwyn tiroedd Cadwaladr yng Ngheredigion fel cosb.

Dilynwyd Anarawd ar orsedd Deheubarth gan ei frawd Cadell. Lladdwyd ei fab, Einion ab Anarawd, gan ei was ei hun yn 1163, i bob golwg ar orchymyn Iarll Roger o Henffordd.

Llyfryddiaeth 
John Edward Lloyd, A History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest (Llundain, 1911)

Cymry'r 12fed ganrif
Marwolaethau 1143
Teyrnoedd Deheubarth
Trezza Azzopardi

Nofelydd Cymreig sy'n ysgrifennu yn Saesneg yw Trezza Azzopardi (ganwyd yng Nghaerdydd). Cymraes yw ei mam a daw ei thad o Malta. Astudiodd ysgrifennu creadigol ym Mhrifysgol Dwyrain Anglia, ac yn bresennol mae'n gweithio fel darlithydd yno.

Rhestrwyd ei nofel gyntaf, The Hiding Place, ar restr fer y Booker Prize yn 2000 (cyflawniad nodweddiadol gan nad yw nofelau cyntaf fel arfer yn cael eu enwebu ar gyfer y wobr). Enillodd y nofel y Geoffrey Faber Memorial Prize hefyd ac aeth ar restr fer y James Tait Black Memorial Prize. Daeth ei hail nofel, Remember Me, ar restr fer Llyfr y Flwyddyn.

Mae Azzopardi yn byw yn Norwich, yn nwyrain Lloegr.

Llyfryddiaeth
 The Hiding Place (2000)
 Remember Me (2003)
 Winterton Blue (2007)
 The Song House (2010)
 The Tip of my Tongue: and Some Other Weapons as Well (Pen-y-bont ar Ogwr, 2013)

Dolenni allanol
  Proffil ar contemporarywriters.com
  Proffil ar Guardian Unlimited
  Adolygiad NY Times o Winterton Blue

Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Nofelwyr Cymreig
Nofelwyr Saesneg
Pobl o Gaerdydd
Sheenagh Pugh

Bardd a nofelydd yw Sheenagh Pugh (ganwyd 20 Rhagfyr 1950). Cafodd ei eni yn Birmingham, Lloegr.

Llyfryddiaeth
Selected Poems (1990)
Id's Hospit (1997)
Kirstie's Witnesses (1998)
Folk Music (1999)
Stonelight (2000)
The Beautiful Lie (2002)
The Movement of Bodies (2005)
The Democratic Genre (2005)

Cyfeiriadau

Beirdd Saesneg
Beirdd Seisnig
Genedigaethau 1950
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Llenorion Seisnig yr 21ain ganrif
Nofelwyr Saesneg
Nofelwyr Seisnig
Pobl o Birmingham
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Eirene White

Gwleidydd oedd Eirene Lloyd White, Barwnes White (née Jones) (7 Tachwedd 1909 – 23 Rhagfyr 1999)

Cafodd ei eni ym Melfast, Gogledd Iwerddon, merch Thomas Jones (T. J.).  Priododd John Cameron White.

Gwasanaethodd fel Aelod Seneddol Dwyrain Sir y Fflint rhwng 1950 a 1970.

Dolenni allanol
 Eirene White Papers yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
 Eirene White yn y Bywgraffiadur Cymreig

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Cyn-fyfyrwyr Coleg Somerville, Rhydychen‎
Genedigaethau 1909
Marwolaethau 1999
Merched yr 20fed ganrif
Bourgogne

Bourgogne yw'r enw ar y rhanbarth (région) o'r hen ranbarth hanesyddol Bwrgwyn sy'n gorwedd yn nwyrain canolbarth Ffrainc. Roedd yr hen Fwrgwyn yn ehangach o lawer ac yn cynnwys darn o'r Swistir yn ogystal.

Twristiaeth a gwinllanoedd yw'r prif ddiwydiannau heddiw, yn arbennig yng nghefn gwlad.

Mae Bourgogne yn enwog am ei gwin. Daw'r rhai gorau o'r Côte-d'Or; mae Beaujolais, Chablis, Côte Chalonnaise, a Mâcon hefyd yn winoedd Bwrgwynaidd. Mae bwydydd enwog yr ardal yn cynnwys coq au vin a boeuf bourguignon. Daw Mwstard Dijon a mwstard Poupon Llwyd o ardal Dijon.

Départements
Rhennir Bourgogne yn bedwar département:
 Côte-d'Or
 Nièvre
 Saône-et-Loire
 Yonne

Gweler hefyd
 Bourgogne-Franche-Comté

Rhanbarthau Ffrainc
Himno Nacional de El Salvador

Anthem genedlaethol gweriniaeth Canolbarth America El Salfador yw Himno Nacional de El Salvador (Sbaeneg am Anthem Genedlaethol El Salfador). Ysgrifennodd y Cadfridog Juan José Cañas y geiriau a chyfansoddodd Juan Aberle y dôn yn 1856. Mabwysiadwyd fel cân genedlaethol y wlad ar 15 Medi 1879, a chydnabuwyd yn swyddogol gan y llywodraeth ar 11 Rhagfyr 1953. Mae tri pennill gan y gân, ond fel arfer dim ond y cytgan a'r pennill cyntaf cânt eu canu.

Geiriau Sbaeneg 

CYTGAN
Saludemos la patria orgullosos
de hijos suyos podernos llamar;
y juremos la vida animosos,
sin descanso a su bien consagrar.

PENNILL CYNTAF
De la paz en la dicha suprema,
siempre noble soñó El Salvador;
fue obtenerla su eterno problema,
conservarla es su gloria mayor.
Y con fe inquebrantable el camino
del progreso se afana en seguir,
por llenar su grandioso destino,
conquistarse un feliz porvenir.
Le protege una ferrea barrera
contra el choque de ruin deslealtad,
desde el día que en su alta bandera
con su sangre escribió: ¡LIBERTAD!

CYTGAN

AIL BENNILL
Libertad es su dogma, es su guía
que mil veces logró defender;
y otras tantas, de audaz tiranía
rechazar el odioso poder.
Dolorosa y sangrienta es su historia,
pero excelsa y brillante a la vez;
manantial de legitima gloria,
gran lección de espartana altivez.
No desmaya en su innata bravura,
en cada hombre hay un héroe inmortal
que sabrá mantenerse a la altura
de su antiguo valor proverbial.

TRYDEDD BENNILL
Todos son abnegados, y fieles
al prestigio del bélico ardor
con que siempre segaron laureles
de la patria salvando el honor.
Respetar los derechos extraños
y apoyarse en la recta razón
es para ella, sin torpes ámanos
su invariable, mas firme ambición.
Y en seguir esta línea se aferra
dedicando su esfuerzo tenaz,
en hacer cruda guerra a la guerra;
su ventura se encuentra en la paz.

CYTGAN

Anthemau cenedlaethol
El Salfador
Afon Tiber

Afon sy'n codi ym mynyddoedd yr Appeninau yn Yr Eidal ac yn llifo i Fôr Tirrenia yw Afon Tiber (Eidaleg: Tevere, Lladin: Tiberis). Ei hyd yw 405 km (252 milltir).

Mae'n tarddu ar lethrau deheuol yr Apeninau yn Toscana (Tuscany) ac yn llifo i'r de trwy Umbria a heibio i drefi a dinasoedd hanesyddol fel Sansepolcro, Citta di Castello, Periwgia a Todi. Yn nhalaith Lazio mae'n ymdolenni trwy'r gwastadiroedd eang cyn cyrraedd dinas Rhufain lle mae sawl pont hanesyddol yn ei chroesi. Mae'r afon yn cyrraedd y môr yn Ostia, porthladd hynafol Rhufain.

Roedd yr afon yn dduw yn y pantheon Rhufeinig. Yn ôl traddodiad Albula oedd ei henw gwreiddiol, oherwydd gwynder ei dyfroedd, ond cafodd yr enw Tiberis ar ôl i Tiberinus, brenin Alba, foddi ynddi.

Afonydd yr Eidal
Afonydd Lazio
Afonydd Toscana
Afonydd Umbria
Afon Tiber
Cylchfa amser

Rhanbarth o'r Ddaear sydd wedi mabwysiadu'r un amser safonol, sydd fel arfer yn cael ei alw'n amser lleol, yw cylchfa amser (lluosog: cylchfaoedd amser, cylchfâu amser).

Gweler hefyd 
 Amser Safonol Greenwich
 UTC

 
Amser
Daearyddiaeth ddynol
Rhestr gwledydd yn nhrefn eu llywodraeth

Dyma restr o wledydd sofran y byd wedi eu trefnu yn ôl y math o lywodraeth sydd ganddyn nhw. Mae lliwiau'r map yn cyd-fynd gyda'r tabl sy'n dilyn.

Rhestr gwledydd yn nhrefn yr wyddor

Llywodraeth
Gorchestion Beirdd Cymru

Blodeugerdd o farddoniaeth Gymraeg glasurol yw Gorchestion Beirdd Cymru. Fe'i cyhoeddwyd gan Rhys Jones o'r Blaenau yn y flwyddyn 1773. Oherwydd ei hymylon gwyn llydan cafodd y gyfrol ei llysenwi 'Y Bais Wen'. Mae'n un o'r blodeugerddi pwysicaf a mwyaf dylanwadol i'w chyhoeddi yn y Gymraeg erioed. Cafodd ei hargraffu gan Stafford Prys yn Amwythig.

Er gwaethaf diffygion testunol - yn bennaf am fod y golygydd yn gweithio heb fedru cymharu'r cerddi â chopiau sydd ar gael mewn llawysgrifau eraill - roedd y gyfrol yn gampwaith am ei gyfnod. Yn ogystal â detholiad o destunau o waith y Cynfeirdd, ceir detholiad da o waith y cywyddwyr, o Ddafydd ap Gwilym i Wiliam Llŷn.

Ei theitl llawn yw:
Gorchestion / Beirdd Cymru: / neu / Flodau / Godidogrwydd Awen. / Wedi eu lloffa, a'u dethol, allan o waith rhai o'r Awduriaid ardder- / choccaf a fu erioed yn yr Iaith Gymraeg.

Fe'i cyflwynir i William Vaughan, ysgwier Cors-y-Gedol a Nannau (ger Dolgellau), a etifeddodd gasgliad anferth o hen lawysgrifau Cymraeg gan ei hendaid Robert Vaughan. Bwriad Rhys oedd dangos i'r byd peth o etifeddiaeth gyfoethog y Gymraeg a hefyd i godi safonau llneyddol ei ddydd trwy esiampl gwaith meistri mawr y gorffennol.

Er bod rhai o fawrion y byd ymhlith y tanysgrifwyr, fel y llenor Samuel Johnson, er gwaethaf y pris sylweddol ceir enwau nifer o bobl gyffredin yn y rhestr, yn feirdd, porthmyn, tafarnwyr, offeiriaid lleol, siopwyr a hyd yn oed garddwr ystâd Cors-y-Gedol.

Ail-gyhoeddwyd ac ehangwyd y Gorchestion yn 1864 dan olygyddiaeth Robert Elis (Cynddelw) a daeth y casgliad yn adnabyddus i genhedlaeth newydd o ddarllenwyr ac ysgolheigion.

Gweler hefyd
Gorchest y Beirdd (mesur)

Cyfeiriadau

Astudiaethau llenyddol Cymraeg
Blodeugerddi Cymraeg
Llyfrau am lenyddiaeth Gymreig yr Oesoedd Canol
Llyfrau Cymreig y 18fed ganrif
Llyfrau 1773
Afon Ewffrates

Afon Ewffrates (Groeg: Euphrátēs; Acadeg: Pu-rat-tu; Hebraeg: פְּרָת Pĕrāth; Arabeg: الفرات Al-Furāt; Twrceg: Fırat; Cwrdeg: فرهات, Firhat, Ferhat) yw'r afon orllewinol o'r ddwy afon fawr sy'n diffinio Mesopotamia, gydag Afon Tigris yn y dwyrain.

Mae'r afon tua 2,781 km (1,730 milltir) o hyd. Dechreua'r Ewphrates lle mae dwy afon yn cyfarfod, Afon Karasu sy'n tarddu yn ucheldiroedd Armenia i'r gogledd o Erzurum yn Nhwrci ac Afon Murat, sy'n tarddu o ardal i'r de-orllewin o Fynydd Ararat. Mae'r Ewffrates yn llifo trwy Syria, lle mae afonydd Khabur a Balikh yn ymuno â hi. Wedi hyn, nid oes unrhyw afon arall yn ymuno â hi cyn iddi gyrraedd y môr.

Mae'r afon yn llifo trwy Irac, lle mae Afon Tigris yn ymuno â hi i'r gogledd o Basra, yn ne Irac, ac yn ffurfio'r Shatt al-Arab sy'n arwain i'r môr yng Ngwlff Persia. Ar un adeg roedd yr afon yn ymwahanu i nifer o sianeli yn Basra i ffurfio ardal eang o gorsydd, ond sychwyd llawer o'r rhain gan lywodraeth Saddam Hussein yn y 1990au. Yn ddiweddar mae yndrech wedi ei gwneud i ail-greu'r corsydd hyn, gyda rhywfaint o lwyddiant. Gall cychod gyrraedd hyd at ddinas Hit yn Irac, 1,930 km (1,200 milltir) o'r môr ond dim ond 53 medr uwch lefel y môr.

Ceir nifer o gyfeiriadau at yr Ewffrates yn y Beibl a'r Coran. Cyfeirir ati yn Llyfr Genesis fel un o Bedair Afon Paradwys y traddodiad Beiblaidd. Roedd i'r afon ran bwysig yn natblygiad gwareiddiad Sumer yn y pedwerydd mileniwm CC., ac yr oedd nifer o ddinasoedd pwysig ar ei glannau, yn cynnwys Uruk, Umma ac Ur. Dyffryn yr Ewffrates oedd calon ymerodraethau diweddarach Babylonia ac Assyria. Am rai canrifoedd yr afon oedd y ffin rhwng yr Ymerodraeth Rufeinig ac Ymerodraeth Persia.

Cyfeiriadau 

Ewffrates
Ewffrates
Ewffrates
Ewffrates
Mesopotamia
Blodeugerddi Cymraeg

Detholiad o gerddi gan sawl awdur wedi'u casglu ynghyd yw blodeugerdd. Fel rheol mae rhyw thema neu berthynas rhwng y cerddi hynny, er enghraifft cerddi serch, cerddi ar yr un mesurau, neu gerddi gan feirdd sy'n perthyn i'r un genedl neu gyfnod, ac ati. Dros y blynyddoedd cafwyd sawl enghraifft o flodeugerdd Gymraeg. Mae rhai ohonyn nhw wedi bod yn gerrig milltir pwysig yn hanes llenyddiaeth Gymraeg.

Detholiad o flodeugerddi Cymraeg
Dyma restr ddethol o flodeugerddi Cymraeg:

Blodeugerddi a gyhoeddwyd cyn 1900
Flores Poetarum Britannicorum (1710), gol. Dafydd Lewys, Llanllawddog, o gasgliad gan y Dr. John Davies, Mallwyd
Tlysau yr Hen Oesoedd (1735), gol. Lewis Morris
Blodeu-gerdd Cymry (1759 a 1779), gol. Dafydd Jones o Drefriw
Dewisol Ganiadau yr Oes Hon (1759), gol. Huw Jones, Llangwm
Diddanwch Teuluaidd (1763), gol. Huw Jones, Llangwm
Some Specimens of the Poetry of the Antient Welsh Bards (1764), gol. Evan Evans (Ieuan Fardd)
Gorchestion Beirdd Cymru (1773), gol. Rhys Jones o'r Blaenau
Blodau Dyfed (1824), gol. John Howell
Caniadau Cymru (1897; adargraffiad 1907), gol. William Lewis Jones

Blodeugerddi diweddar

Cywyddau Cymru (1908; adargraffiad 1926), gol. Arthur Hughes
Y Flodeugerdd Newydd (1909), gol. W. J. Gruffydd
Blodeuglwm o Englynion (1920), gol. W. J. Gruffydd
Rhwng Doe a Heddiw: Casgliad o delynegion Cymraeg (1926), gol. W. S. Gwynn Williams
Y Flodeugerdd Gymraeg (1931), gol. W. J. Gruffydd
Blodeugerdd o'r Ddeunawfed Ganrif (1936), gol. Gwenallt
Blodeugerdd Rhydychen o Farddoniaeth Gymraeg (1962), gol. Thomas Parry
Blodeugerdd o'r Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg (1965), gol. Bedwyr Lewis Jones
Yr Awen Ysgafn (1966), gol. Urien Wiliam
Y Flodeugerdd o Gywyddau (1981), gol. Donald Evans
Y Flodeugerdd o Epigramau Cynganeddol (1985), gol. Alan Llwyd
Blodeugerdd o Farddoniaeth Gymraeg yr Ugeinfed Ganrif (1987), gol. Gwynn ap Gwilym ac Alan Llwyd
Cadwn y Mur: Blodeugerdd Barddas o Ganu Gwladgarol (1990), gol. Elwyn EdwardsY Flodeugerdd Englynion Newydd'' (2009), gol. Alan Llwyd

Gweler hefyd
 Rhestr llyfrau Cymraeg

Cyfeiriadau

 
Llenyddiaeth Gymraeg
Rhestrau llyfrau Cymraeg
Blodeu-gerdd Cymry

Blodeugerdd Gymraeg a gyhoeddwyd gan Dafydd Jones o Drefriw yn 1759 gydag ail-argraffiad yn 1779 yw Blodeu-gerdd Cymry (sic). Cafodd y ddau argraffiad ei hargraffu yn Amwythig gan Stafford Prys.

Blodeugerdd boblogaidd ar gyfer y werin bobl oedd y gyfrol fechan ond trwchus o dros 550 tudalen. Cerddi rhydd gyda chryn addurn cynganeddol yw'r rhan fwyaf o'r cerddi, er y ceir hefyd nifer o gerddi caeth mwy traddodiadol. Yn ogystal â gwaith rhai o feirdd mwyaf poglogaidd ail hanner yr ail ganrif ar bymtheg a dechrau'r ddeunawfed, fel Owen Gruffydd o Lanystumdwy a Huw Morys, ceir gwaith nifer o feirdd llai y 18g a elwir yn faledwyr - term llac oedd yn cynnwys canu ar bob math o fesurau poblogaidd yn y ganrif honno - fel Elis Cadwaladr. Roedd yn cynnwys yn ogystal un gerdd gan ferch, sef Margared Rowland o Lanrwst.

Er mai cerddi duwiol yw llawer o'r cerddi cyfoes hynny, roedd y gyfrol yn cynnwys nifer o gerddi ysgafnach, fel cerddi serch, cerddi ymddiddan a cherddi digrif, ac roedd llach y Methodistiaid yn drwm arni am hynny. Yn eu barn nhw roedd yn gyfrol a gynhwysai canu lled-Babyddol a masweddol oherwydd dyma'r fath o gerddi a genid adeg y Gwylmabsantau ac yn y dafarn.

Cyfeiriadau

Blodeugerdd Cymry
Llyfrau Cymreig y 18fed ganrif
Llyfrau 1759
Blodeugerdd Rhydychen o Farddoniaeth Gymraeg

Blodeugerdd Gymraeg a olygwyd gan Syr Thomas Parry yw Blodeugerdd Rhydychen o Farddoniaeth Gymraeg (yr Oxford Book of Welsh Verse). Fe'i cyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1962 ac mae mewn print byth ers hynny.

Dyma'r detholiad mwyaf cynhwysfawr o farddoniaeth Gymraeg i weld golau dydd. Roedd yn ychwanegiad pwysig i'r gyfres unffurf o flodeugerddi cynrycholiadol a gyhoeddir gan Wasg Prifysgol Rhydychen. Gyda dros 565 o dudalennau, mae'n ddetholiad sy'n rhychwantu hanes llenyddiaeth Gymraeg o'r cychwyn yn y 6g i ganol yr 20g, o waith Aneirin a Taliesin i gerddi Saunders Lewis a T. H. Parry-Williams.

Er bod rhai beirniaid diweddar yn beirniadu'r golygydd am fod yn geidwadol braidd yn ei ddewis o destunau erys yn gyfrol anhepgor i fyfyrwyr Cymraeg.

Gweler hefyd
The Oxford Book of Welsh Verse in English

Cyfeiriadau

Blodeugerddi Cymraeg
Gwasg Prifysgol Rhydychen
Llyfrau Cymreig yr 20fed ganrif
Llyfrau 1962
Castell Dinefwr

Mae Castell Dinefwr yn un o gestyll y tywysogion Cymreig, ar safle prif ganolfan teyrnas Deheubarth. Roedd Dinefwr (a Deheubarth) yn un o Dair Talaith Cymru, ynghyd ag Aberffraw a Mathrafal.  Saif uwchben Afon Tywi gerllaw Llandeilo, Sir Gaerfyrddin, rai cannoedd o droedfeddi uwch yr afon. Dyma ganolfan weinyddol cwmwd Maenor Deilo yn yr Oesoedd Canol.

Yn ôl y traddodiad, adeiladawyd castell ar y safle yma gan Rhodri Mawr, ond nid oes olion o'r cyfnod yma. Yn ddiweddarach, Dinefwr oedd prif lŷs ŵyr Rhodri, Hywel Dda, brenin cyntaf Deheubarth ac yn nes ymlaen brenin y rhan fwyaf o Gymru. Credir i'r castell gael ei ail-adeiladu gan Rhys ap Gruffudd. Mae Gerallt Gymro yn adrodd stori am Harri II, brenin Lloegr yn cynllunio ymosodiad ar y castell yn ystod ymgyrch yn erbyn Rhys ac yn anfon un o'i ŵyr i archwilio'r tir, gyda chlerigwr o Gymro fel arweinydd iddo. Gofynnwyd i'r clerigwr ei arwain at y castell ar hyd y ffordd hawddaf, ond yn lle hynny aeth ag ef ar hyd y ffordd anoddaf posibl, gan ddiweddu'r perfformiad trwy aros i fwyta glaswellt, gan egluro i'w gydymaith mai dyma oedd bwyd y bobl leol mewn amseroedd celyd. Penderfynodd y brenin beidio ymosod ar y castell.

Ar farwolaeth Rhys ap Gruffudd daeth y castell yn eiddo i'w fab, Rhys Gryg, a chredir fod rhannau cynharaf y castell presennol yn dyddio i'w gyfnod ef. Erbyn hyn yr oedd Llywelyn Fawr o Wynedd yn ymestyn ei awdurdod i'r ardaloedd hyn, a chan bod Rhys yn rhy wan i'w wrthsefyll, dymchwelodd y castell. Ail-adeiladodd Llywelyn y castell a chadwodd ef yn ei feddiant hyd ei farwolaeth yn 1240. Yn 1255 rhoddodd Llywelyn ap Gruffudd gastell Dinefwr i Rhys Fychan, yna'n ddiweddarach rhoddodd ef i Maredudd ap Rhys cyn ei ddychwelyd i Rhys Fychan. Digiodd hyn Maredudd, a daeth yn gefnogwr Edward I, brenin Lloegr, gan helpu Edward i gipio Dinefwr yn 1277. Mae'n ymddangos fod Maredudd wedi cael addewid y byddai'n cael cadw Dinefwr, ond torrodd Edward ei addewid. ac yn 1291 gorchymynodd ddienyddio Maredudd.

Bu'r castell yn awr yn nwylo'r Saeson, er fod cofnod iddo gael ei losgi yn ystod gwrthryfel  Llywelyn Bren yn 1316. Yn 1317 rhoddwyd ef i Hugh Despenser, ffefryn y brenin. Gwarchaewyd ar y castell gan fyddin Owain Glyndŵr yn 1403, ond heb ei gipio. Tua diwedd y 15g perchennog y castell oedd Syr Rhys ap Thomas, a ail-adeiladodd rannau helaeth ohono. Yn 1531 dienyddiwyd ŵyr Rhys am deyrnfradwriaeth a chymerodd y goron feddiant ar y castell. Llwyddodd y teulu i'w gael yn ôl yn ddiweddarach, ond yn 1600 adeiladasant dŷ gerllaw ac ni bu defnydd pellach ar y castell.

Mae'r castell dan ofal Cadw ond mae tu mewn i Barc Dinefwr,sy'n eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

Llyfryddiaeth
 Rob Gittins, Dinefwr Castle (Gwasg Gomer, 1984)

Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Gaerfyrddin
Cadw
Dinefwr
Dinefwr
Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Llandeilo
Teyrnas Deheubarth
Argae

Strwythr a wnaed gan ddyn i rwystro llif dŵr yw argae. Fel arfer, mae hyn yn creu cronfa ddŵr, sef llyn sy'n storio dŵr i'w ddefnyddio am ryw bwrpas neu'i gilydd. Ceir nifer o argaeon yng Nghymru e.e. Llyn Fyrnwy, Llyn Brianne a Chronfa Nant-y-moch.

Prif bwrpas argae yw cronni dŵr, tra fod strwythyrau eraill megis llifddorau yn atal y dŵr rhag lifo i ardal penodol.

Mae cored ar y llaw arall, yn ceisio arafu dŵr er mwyn ystumio neu ddefnyddio'r llif ei hun.

Gweler hefyd
Rhestr llynnoedd Cymru

Cronfeydd dŵr
Aconcagua

Aconcagua yn Ariannin yw'r mynydd uchaf yn yr Andes, y mynydd uchaf ar gyfandir America a'r mynydd uchaf yn y byd tu allan i Asia.

Mae'r mynydd yn 6,962 medr o uchder. I'r gogledd a'r dwyrain iddo mae'r Valle de las Vacas ac i'r gorllewin a'r de y Valle de los Horcones. Oherwydd ei uchder, mae eira parhaol arno. Saif y mynydd ym Mharc Rhanbarthol Aconcagua, ac mae'n nôd poblogaidd iawn i ddringwyr.

Ni yw ystyr yr enw yn glir, efallai o'r iaith Arawcaneg neu mapudungun Aconca-Hue neu o'r Quechua Ackon Cahuak.

Gellir dringo'r mynydd yn weddol hawdd o'r gogledd, lle nad oes angen offer dringo technegol er bod effeithiau yr uchder yn broblem a gall y tywydd newid yn sydyn iawn. Mae'r ail ffordd o'i ddringo, sef ar draws glasier los Polacos o'r Valle de las Vacas, yn anoddach a mwy peryglus. O'r de a'r de-orllewin mae'r mynydd yn anodd iawn ei ddringo; mae'r wyneb deheuol yn un o'r rhai anoddaf yn y byd, gyda 3,000 medr o ddringo. Dringwyd yr wyneb deheuol am y tro cyntaf yn 1954 gan griw o ddringwyr o Ffrainc. Y cyntaf i ddringo'r mynydd oedd criw gan arweiniad y Prydeiniwr Edward Fitzgerald yn 1897, pan gyrhaeddodd Mathias Zurbriggen o'r Swistir y copa ar 14 Ionawr. Dringwyd y mynydd gan frodor o Ariannin ei hun am y tro cyntaf yn 1934 pan gyrhaeddodd Nicolás Plantamura y copa, a'r wraig gyntaf i'w ddringo oedd Adriana Bance o Ffrainc yn 1940.

Andes
Mynyddoedd yr Ariannin
Sant-Brieg

Cymuned a thref  yn département Aodoù-an-Arvor, Llydaw yw Sant-Brieg (Saint Brieuc yn Ffrangeg). Mae hi'n gyfeilldref i Aberystwyth yng Nghymru. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Enwyd Sant-Brieg ar ôl sant o Gymru, Sant Briocus, a fu'n efengylu yn yr ardal yn y 6g ac a sefydlodd gell neu gapel yma. Enwir un o esgobaethau traddodiadol Llydaw, Bro Sant-Brieg, ar ôl y dref.

Mae ysgol ddwyieithog yn Sant-Brieg ers 1979. Mae 3.7% o blant y dref yn ei mynychu.

Gefeilldrefi Sant-Brieg: 
 Aberystwyth, Cymru
 Agía Paraskeví, Gwlad Groeg
 Alsdorf, Yr Almaen

Mae datblygiad masnachol newydd tua 2 km i'r dwyrain o'r dref, yn Langaeg, ar briffordd yr N12.

Gweler hefyd 
 Rhestr trefi a phentrefi Llydaw
 Trefi o Gymru wedi eu gefeillio a threfi o Lydaw
 Cymdeithas Cymru-Llydaw
 Sant-Brieg-Maoron
 Sant-Brieg-an-Ivineg
 Brieg (Penn ar Bed (Finisterré))

Cymunedau Aodoù-an-Arvor
Gylfinir

Mae'r Gylfinir Numenius arquata, yn un o'r rhydyddion yn perthyn i deulu'r Scolopacidae. Mae'n un o'r mwyaf cyffredin o deulu'r Gylfinir, yn nythu ar hyd rhannau helaeth o Ewrop ac Asia.

Fel rheol mae'r Gylfinir yn aderyn mudol, yn treulio'r gaeaf yn Affrica, de Ewrop a de Asia. Yn Iwerddon a Phrydain ac arfodir cyfagos y cyfandir mae'n aros trwy'r flwyddyn. Tu allan i'r tymor nythu maent yn hel at ei gilydd yn heidiau.

Y Gylfinir yw'r mwyaf o'r rhydyddion yn Ewrop ac Asia, 50–57 cm o hyd ac 1m ar draws yr adenydd. Mae'n frownllwyd gyda gwyn ar du ôl y cefn. Daw'r enw o'r pig hir a thro ynddo; mae'r pig yn hirach yn yr iâr na'r ceiliog. Yr unig aderyn tebyg yn Ewrop yw'r Coegylfinir, sy'n llai. Mae'n bwydo trwy chwilio yn y mwd am anifeiliaid bychain. Mae'n nythu ar lawr, gan ddodwy 3-6 ŵy.

Yng Nghymru, mae'r Gylfinir yn nythu ar yr ucheldiroedd yn bennaf. Mae'r nifer sy'n nythu yma wedi gostwng yn sylweddol iawn yn y 30 mlynedd diwethaf, efallai oherwydd newidiadau yn nulliau amaethyddiaeth. Tu allan i'r tymor nythu mae'n aderyn niferus iawn ar y glannau, gan fod adar sy'n nythu yn Yr Alban a gwledydd Llychlyn yn dod yma i aeafu.

Llenyddiaeth
Cŵn Ebrill
Dyma bennill cyntaf Y Gylfinir gan R. Williams Parry: 
Dy alwad glywir hanner dydd
Fel ffliwt hyfrydlais uwch y rhos;
Fel chwiban bugail a fo gudd
Dy alwad glywir hanner nos: 
Nes clywir, pan ddwysâ dy swn 
Cyfarth dy anweledig gwn.
“Cŵn Ebrill, yw’r enw mewn rhai ardaloedd ar ylfinirod yn enwedig pan glywir eu galwadau liw nos yn y gwanwyn cynnar. Nid yw’r alwad yn anymunol ond gwn am rai sy’n arswydo wrth ei chlywed, er iddynt wadu unrhyw wybodaeth am Gwn Annwn, a aethai ar un adeg ar herw am eneidiau’r meirw yn yr awyr.”

Cyfeiriadau

Rhydwyr
Damcaniaeth graffiau

Mewn mathemateg a gwyddoniaeth gyfrifiadurol, astudiaeth o graffiau yw damcaniaeth graffiau. Set o fertigau, nodau neu bwyntiau wedi'u cysylltu gan ymylon, arcau neu linellau yw "graff" yn y cyd-destyn hwn, ac ni ddylid ei ddrysu gyda'r "graff" sy'n perthyn i ffwythiant.

Hanes 
Mae'n debyg mae'r papur a sgrifennwyd gan Leonhard Euler am Saith Pont Königsberg ym 1736 oedd y cyntaf a gyhoeddwyd ynglŷn â damcaniaeth graffiau. Roedd y cyhoeddiad hwn, a phapur Vandermonde am broblem y marchog yn datblygu ymhellach yr analysis situs a gychwynwyd gan Leibniz.

Ymysg y mathemategwyr enwog oedd yn weithgar ar broblemau damcaniaeth graffiau yn y canrifoedd canlynol oedd Cauchy, L'Huillier, Arthur Cayley, George Pólya, a Nicolaas Govert de Bruijn. Bathwyd y term graph (yn ein ystyr ni) ym 1878 gan Sylvester.

Un o'r problemau enwocaf yn hanes damcaniaeth graffiau yw'r problem pedwar lliw. Lluniwyd y broblem gan Francis Guthrie ym 1852 hyd a wyddys. Ni lwyddodd neb i brofi'r ddamcaniaeth am dros ganrif, er i Cayley, Kempe ac eraill cynhyrchu profion gwallus. Fe gyhoeddodd Kenneth Appel a Wolfgang Haken prawf ohoni ym 1976, ond ni argyhoeddwyd pawb yn y gymuned fathemategol ohono, am ei fod yn ddibynnol ar defnydd o gyfrifiadur i wirio 1936 o achosion arbennig. Rhoddwyd prwawf symlach, a ystyrir yn ddilys gan bawb mwy neu lai, gan Robertson, Seymour, Sanders and Thomas ym 1997.

Roedd y broblem pedwar lliw yn ysbrydolaeth astudiaeth o lliwio graffiau ar wynebau o wahanol genws gan Tait, Heawood, Frank P. Ramsey, Hugo Hadwiger, Julius Petersen, Pál Turán ac eraill.

Bu datblygiad annibynnol topoleg rhwng 1860 a 1930 cyfranu'n ffrwythlon iawn i damcaniaeth graffiau trwy weithiau Jordan, Kuratowski a Hassler Whitney. Bu datblygiad algebra haniaethol yn ddefnyddiol hefyd, ac roedd profi rheolau cylchred Kirchhoff yn enghraifft cynnar o hynny.

Cyflwynwyd dulliau tebygolrwydd mewn damcaniaeth graffiau gan Erdős ac Rényi, a arweiniodd at astudiaeth o hap-graffiau.

Cyfeiriadau

Haniaeth graffiau
Graff (mathemateg arwahanol)

Mae'r erthygl hon yn sôn am set o fertigau wedi'u cysylltu gyda'u hochrau. Am "Graff" (darlun i gynrychioli ffwythiant neu gasgliad o rifau, graff (ffwythiant).

Y diffiniad ffurfiol o graff ym mathemateg yw:

Pâr trefniedig  sy'n bodlonni'r amodau canlynol yw graff :
 Mae  yn set feidraidd, fe'i gelwir yn set o fertigau,
 Mae  yn set o barau (heb drefn) o fertigau an-hafal, fe'i gelwir yn set o ymylon.

Fe gelwir y ddau fertig sydd wedi eu cynnwys mewn ymyl yn ddiweddbwyntiau'r ymyl hwnnw.

Cywair graff yw , nifer y fertigau. Maint graff yw , nifer yr ymylon. Gradd fertig yw nifer y fertigau eraill a gysylltwyd iddo gan fertigau.

Haniaeth graffiau
Albinedd

Cyflwr etifeddol yw albinedd, sy'n golygu na all y corff gynhyrchu digon o felanin. Gall hyn arwain at groen a gwallt gwyn, ac achosi i'r llygaid edrych yn binc. Mae'r irisau yn glir mewn gwirionedd, ond mae'r modd y mae golau'n adlewyrchu o'r llygaid yn gwneud iddynt ymddangos yn binc. Mae albinioaid yn gallu dioddef o olwg gwael o achos hyn.

Ystrydebau 
Mae llawer o ystrydebau celwyddus wedi tyfu'r o'r cyflwr anghyffredin hwn; dyma rai enghreifftiau:-

"Mae gan albinoaid hyd oes fer" - Mae gan albinoaid hyd oes normal, er bod eu bod yn fwy tebygol o gael cancr y croen na'r rhan fwyaf o'r boblogaeth.

"Mae albinoaid yn anffrwythlon" - Nid yw hyn yn wir.

"Mae gan albinoaid bwerau hudol" - Nid yw hyn yn wir. Mae'r syniad yma, efallai, wedi codi o'r byd film.

"Gall cysgu ag albino wella'r clefyd HIV" - Chwedl o Frasil yw hon. O achos hyn, mae llawer o fenywod albinaidd yn cael eu treisio.

 
Afiechydon etifeddol
Pigmentiad
Saith Pont Königsberg

Problem o fewn mathemateg a ddatryswyd gan Leonhard Euler yw Saith Bont Königsberg, fe ysbrydolwyd y broblem gan y ddinas Königsberg yn Rwsia a elwir yn Kaliningrad erbyn hyn. Lleolir y ddinas hon ar lannau afon Pregolya, ac mae rhan o'r ddinas yn gorwedd ar ddwy ynys fawr, a gysylltir a'i gilydd ac a'r tir mawr gan saith bont. Y cwestiwn i'w ddatrys oedd "a yw'n bosib cerdded ar daith sy'n croesi pob bont unwaith ac unwaith yn unig?".

Drwy ateb y broblem hon gosododd Leonhard y seilaiu ar gyfer theori (neu haniaeth) graffiau a thopoleg.

Datrysiad Euler
Ym 1736, profodd Leonhard Euler nad yw taith o'r fath yn bosib; lluniodd Euler y broblem yn nhermau haniaeth graffiau, drwy haniaethu achos Königsberg — yn gyntaf, trwy anwybyddu popeth ar wahân i ddarnau o dir a'r pontiau yn eu cysylltu.  Yn lle darn o dir rhoddodd smotyn du a alwaodd yn 'fertig' ac yn hytrach na phont rhoddodd linell a alwodd yn 'ymyl'. Gelwir y strwythyr mathemategol canlynol yn graff (aml-graff, a bod yn fanwl gywir):

 →
 →

Cyn belled a bod y cysylltiadau rhwng y fertigau'n aros yr un peth, gellir newid siap ein darlun o'r  graff a lleoliad y fertigau heb newid y graff ei hun.

Sylweddolodd Euler fod modd datrys y broblem yn nhermau graddau'r fertigau. Gradd fertig yw'r nifer o ymylon sy'n cyffwrdd ag ef; yn y graff dan sylw, mae gan dri fertig gradd 3, ac mae gan un fertig gradd 5. Profodd Euler fod cylchred o'r fath yr oeddem yn ceisio yn bodoli os yw dau neu'n lai o fertigau gyda gradd odrif. Gelwir cylchred o'r fath yn gylchlwybr Euler. Dyma oedd yn ei feddwl: pan fo person yn dod i bont, mae hefyd yn gadael y bont; mae 2 yn eilrif. Gan fod pedwar fertig â gradd odrif yn graff Königsberg, ni all fod gylchred Euler ganddo.

Cyflwr presennol y pontydd

Dinistrwyd dwy o'r saith bont wreiddiol wrth i'r awyrlu Brydeinig fomio Kaliningrad yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Dymchwelwyd dwy arall ar ôl y rhyfel, a chodwyd traffordd yn eu lle. Erys y tair arall, er i un ohonynt gael ei hail-adeiladu ym 1935. Roedd yma, felly, yn 2,000 5 pont.

Yn nhermau haniaeth graffiau, mae gan ddau o'r fertigau gradd 2, a'r ddau arall gradd tri. Mae llwybr Euleraidd yn bosib heddiw felly, ond rhaid iddo gychwyn ar un ynys a gorffen ar un arall. Mae cerdded y llwybr yma'n eithriadol o boblogaidd gan ymwelwyr.

Mae Prifysgol Canterbury yn Christchurch, Seland Newydd wedi codi model o'r pontydd a'r daith o'u cwmpas rhwng yr hen Lyfrgell Gwyddoniaeth ac Adeilad Erskine. Yn lle afon ceir llwyn bychan ac ar y prif ynys ceir tōrō o garreg. Ymgorfforwyd y broblem hefyd i'w system o bafinau gan Rochester Institute of Technology o flaen eu 'Canolfan Gene Polisseni', yn 2014.

Cyfeiriadau

Haniaeth graffiau
Topoleg
Brian Merriman

Bardd yn yr iaith Wyddeleg oedd Brian Merriman (?1749 - 27 Gorffennaf 1805). Dywedir iddo gael ei eni ger Inis Díomáin (Ennistymon) yn Swydd Clare, Iwerddon, yn fab perth a llwyn i fonheddwr lleol.

Gweithiai fel athro mewn ysgol wledig anffurfiol am flynyddoedd lawer a ffermiai ei dyddyn ei hun yn Fiacail (Feakle) yn ei sir enedigol cyn symud i ddinas Luimnigh (Limerick). Bu farw yno yn 1803.

Dim ond tair o'u cerddi sydd wedi goroesi ond mae'r fwyaf ohonyn nhw, Cúirt an Mheán Oíche ('Y Llys Hanner Nos'), yn haeddianol enwog yn hanes llenyddiaeth Wyddeleg. Cerdd o ddoniolwch gosgeiddig ar lefel Gargantiwaidd sy'n dwyn perthynas â thraddodiadau llenyddol cynharach, yn arbennig y canu serch bwrlesg Gwyddeleg, yw'r Cúirt. Fe'i lleolir ym myd hud a lledrith Celtaidd llys o ferched y Sídh (Tylwyth Teg) arallfydol dan arlywyddiaeth y frenhines Aoíbheall.

Llyfryddiaeth
Ceir detholiad o'r Cúirt (testun Gwyddeleg a chyfieithiad Saesneg cyfochrog) yn:
Seán Ó Tuama a Thomas Kinsella (gol.), An Duanaire 1600-1900: Poems of the Dispossessed (Gwasg Dolmen, Portlaoise, 1981; argraffiad newydd 1990).

Genedigaethau 1749
Marwolaethau 1805
Beirdd Gwyddeleg
Llenorion Gwyddeleg
Himno Nacional de la República de Colombia

Anthem genedlaethol gweriniaeth De America Colombia yw Himno Nacional de la República de Colombia (Sbaeneg am Anthem Genedlaethol Gweriniaeth Colombia).

Geiriau Sbaeneg 

CYTGAN
¡Oh gloria inmarcesible!
¡Oh júbilo inmortal!
En surcos de dolores
el bien germina ya.

PENNILL CYNTAF
Cesó la horrible noche,
la libertad sublime
derrama las auroras
de su invencible luz.
La humanidad entera,
que entre cadenas gime,
comprende las palabras
del que murió en la cruz.

AIL BENNILL
"¡Independencia!" grita
el mundo americano;
se baña en sangre de héroes
la tierra de Colón.
Pero este gran principio,
"El rey no es soberano"
resuena, y los que sufren
bendicen su pasión.

TRYDEDD BENNILL
Del Orinoco el cauce
se colma de despojos,
de sangre y llanto un río
se mira allí correr.
En Bárbula no saben
las almas ni los ojos,
si admiración o espanto
sentir o padecer.

PEDWAREDD BENNILL
A orillas del Caribe,
hambriento un pueblo lucha,
horrores prefiriendo
a pérfida salud.
¡Oh, sí!, de Cartagena
la abnegación es mucha,
y escombros de la muerte
desprecian su virtud.

PUMED BENNILL
De Boyacá en los campos,
el genio de la gloria,
con cada espiga un héroe
invicto coronó.
Soldados sin coraza
ganaron la victoria;
su varonil aliento
de escudo les sirvió.

CHWECHED PENNILL
Bolívar cruza el Ande
que riegan dos océanos,
espadas cual centellas
fulguran en Junín.
Centauros indomables
descienden a los llanos,
y empieza a presentirse,
de la epopeya el fin.

SEITHFED PENNILL
La tropa victoriosa
en Ayacucho truena,
que en cada triunfo crece
su formidable son.
En su expansivo empuje
la libertad se estrena,
del cielo americano
formando un pabellón.

WYTHFED PENNILL
La virgen sus cabellos
arranca en agonía
y de su amor viuda
los cuelga del ciprés.
Lamenta su esperanza
que cubre loza fría,
pero glorioso orgullo
circunda su alba tez.

NAWFED PENNILL
La patria así se forma,
termópilas brotando;
constelación de cíclopes
su noche iluminó.
La flor estremecida
mortal el viento hallando,
debajo los laureles
seguridad buscó.

DEGFED PENNILL
Mas no es completa gloria
vencer en la batalla,
que el brazo que combate
lo anima la verdad.
La independencia sola
el gran clamor no acalla;
si el sol alumbra a todos,
justicia es libertad.

UNFED BENNILL AR DDEG
Del hombre los derechos
Nariño predicando,
el alma de la lucha
profético enseñó.
Ricaurte en San Mateo,
en átomos volando,
"Deber antes que vida,"
con llamas escribió.

Nodiadau 

Anthemau cenedlaethol
Colombia
Wynford Vaughan-Thomas

Newyddiadurwr ac awdur oedd Wynford Vaughan-Thomas (15 Awst 1908 – 4 Chwefror 1987), ganwyd Wynford Lewis John Thomas. Cafodd ei eni yn Abertawe a chodwyd cofeb iddo yn Nylife, Maldwyn.

Roedd yn adnabyddus am ei raglenni ar HTV yn y 1970au a'r 1980au. Daeth yn enwog am ei ran yn y gyfres deledu ar hanes Cymru, The Dragon Has Two Tongues, fel gwrthwynebydd yr hanesydd Marcsaidd Gwyn Alf Williams.

Datguddwyd cofeb iddo hanner ffordd rhwng Dylife ac Aberhosan ym 1990, a adeiladwyd wedi ei farwolaeth ym 1987.

Llyfryddiaeth
Anzio (1961)
Madly in All Directions (1967)
Portrait of Gower (1976)
Trust to Talk (1980)
Wynford Vaughan-Thomas's Wales (1981)
Princes of Wales (1982)
The Countryside Companion (1983)
Dalgety (1984)
Wales: a History (1985)
How I Liberated Burgundy: And Other Vinous Adventures (1985)

Dolenni allanol
 Papurau Wynford Vaughan Thomas yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1908
Llenorion Saesneg
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1987
Newyddiadurwyr Cymreig
Pobl addysgwyd yn Ysgol yr Esgob Gore
Pobl o Abertawe
Eibhlín Dhubh Ní Chonaill

Bardd o Wyddeles a gyfansoddodd un o'r cerddi diweddar enwocaf yn yr iaith Wyddeleg oedd Eibhlín Dhubh Ní Chonaill (fl. 1770au). 'Elen Ddu ferch Conal' fyddai ei henw yn Gymraeg.

Roedd Eibhlín yn ferch fonheddig ac yn aelod o deulu'r O'Conneliaid, un o'r olaf o'r teuluoedd uchelwrol Gwyddelig a lwyddasai i ddal eu tir yn Iwerddon. Roedd hi'n enedigol o Dhoire Fhíonáin (Derrynane) yn Swydd Ciarraí (Kerry) ac yn fodryb i Daniel O'Connell, 'Y Rhyddhawr'.

Merch annibynnol iawn oedd hi a briododd â Art Ó Laoghaire (Art O'Leary), marchog o gapten ifanc yn yr Hussars Hwngariaidd. Ar ôl priodi bu'r pâr ifanc yn byw ar dir yr Ó Laoghaire ger Magh Chromtha (Macroom), Swydd Corcaí (Cork). Ond ar ôl ffrae gyda'r Uchel Siriff lleol, Abraham Morris, bu rhaid i Art droi'n herwr. I ddial ei gam cychwynodd allan i ladd Morris ar 4 Mai, 1773, ond roedd rhywun wedi ei fradychu i'r siriff a chafodd Art ei saethu'n farw cyn cyrraedd y llys.

Credir mai ei wraig Eibhlín yw awdures y chaoineadh (keen: galargerdd) wreiddiol i Art a drosglwyddid ar lafar gan y werin ac sydd ar gael mewn sawl fersiwn erbyn heddiw. Mae'n un o'r cerddi grymusaf a dwysaf yn yr iaith Wyddeleg ac mae'n rhan o lên gwerin y wlad.

Llyfryddiaeth
Ceir detholiad o destun Gwyddeleg Chaoineadh Art Ó Laoghaire gyda chyfieithiad Saesneg cyfochrog) yn:
Seán Ó Tuama a Thomas Kinsella (gol.), An Duanaire 1600-1900: Poems of the Dispossessed (Gwasg Dolmen, Portlaoise, 1981; argraffiad newydd 1990)

Beirdd Gwyddeleg
Llenyddiaeth Wyddeleg
Genedigaethau'r 18fed ganrif
Merched y 18fed ganrif
ICM (ymchwilydd barn gyhoeddus)

Ymchwilydd barn gyhoeddus wedi'i seilio yn y Deyrnas Unedig sydd yn aelod o Gyngor Arolygu Barn Prydain yw ICM. Mae'n cynnal arolygon ar gyfer papurau newydd, yn bennaf The Guardian, The News of the World, The Scotsman a The Sunday Telegraph. Ar ddechrau ei ffurfiad bu ICM yn sefyll am Independent Communications and Marketing (Marchnata a Chyfathrebu Annibynnol). Dros amser daeth ICM yn y brand ac nawr cyfeirir at y ffyrm yn aml gan y talfyriad yn unig.

Cyfeiriadau

Cysylltiadau allanol
 Gwefan swyddogol ICM

Ymchwilwyr barn gyhoeddus
Daniel O'Connell

Gwleidydd o Wyddel a ymgyrchodd dros ryddid crefyddol i Gatholigion Iwerddon oedd Daniel O'Connell (Gwyddeleg: Dónal Ó Conaill) (6 Awst 1775 – 15 Mai 1847). Roedd y brydyddes Wyddeleg Eibhlín Dhubh Ní Chonaill yn fodryb iddo.

Yn ystod y 1820au gwethiai'n ddyfal dros ennill yr hawl i eistedd yn Senedd Prydain gan Gatholigion, "braint" oedd yn gyfyngedig i Brostestanniaid yn unig yr adeg honno. Roedd yn Gatholig ei hun a phan enillodd sedd fel Aelod Seneddol Swydd Clare yn 1828 bu rhaid i lywodraeth Prydain Fawr ildio. Ar ôl hynny cafodd ei lysenwi 'Y Rhyddhawr'.

Ei uchelgais nesaf oedd ceisio gwrthddeddfu Undeb Iwerddon â Phrydain Fawr, ond methiant fu hynny, yn rhannol am iddo golli cefnogaeth y mudiad mwy chwyldroadol Young Ireland.

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Gwleidyddion Gwyddelig
Gwyddelod
Genedigaethau 1775
Marwolaethau 1847
Cadell ap Gruffudd

Roedd Cadell ap Gruffudd (bu farw 1175) yn dywysog Deheubarth yn ne-orllewin Cymru.

Cadell oedd ail fab Gruffudd ap Rhys, oedd yn arglwydd ar ran o deyrnas Deheubarth gyda'r gweddill yn nwylo amryw o arglwyddi Normanaidd. Pan fu farw Gruffydd yn 1137 daeth ei fab hynaf, brawd Cadell, Anarawd ap Gruffudd, yn dywysog Deheubarth. Ceir y sôn cyntaf am Cadell y flwyddyn wedyn, pan gynorthwyodd ei frawd Anarawd ac Owain Gwynedd, tywysog  Gwynedd a'i frawd Cadwaladr ap Gruffudd mewn ymosodiad ar Gastell Aberteifi.

Yn 1143 llofruddiwyd Anarawd gan wŷr Cadwaladr, a daeth Cadell yn dywysog Deheubarth. Aeth ymlaen a'r gwaith yr oedd Anarawd wedi ei ddechrau, i ad-ennill hen deyrnas ei daid, Rhys ap Tewdwr. Yn 1146 cipiodd gestyll Caerfyrddin a Llansteffan, a'r flwyddyn wedyn enillodd fuddugoliaeth dros Walter Fitzwiz. Yn 1150 trodd tua'r gogledd, a hawliodd yn ôl dde Ceredigion, oedd yn cael ei ddal i Wynedd gan Hywel ab Owain Gwynedd.

Diweddwyd gyrfa Cadell fel tywysog yn 1151. Pan oedd allan yn hela, ymosodwyd arno gan fintai o Normaniaid o Ddinbych y Pysgod. Gadwawsant ef gan gredu ei fod yn farw, ond llwyddwyd i achub ei fywyd. Fodd bynnag yr oedd wedi ei niwedio mor ddifrifol fel na allai barhau gyda'i weithgareddau. Yn 1153 aeth ar bererindod i Rufain, gan adael Deheubarth i'w frodyr iau, Maredudd a Rhys. Ni chlywir am Cadell eto tan 1175, pan aeth i Abaty Ystrad Fflur wedi afiechyd hir, a marw yno.

Llyfryddiaeth 

John Edward Lloyd (1911) A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, Green & Co.)

Cymry'r 12fed ganrif
Teyrnoedd Deheubarth
Marwolaethau 1175
Roissy-en-Brie

Tref a chymuned yn département Seine-et-Marne yng ngogledd Ffrainc yw Roissy-en-Brie. Lleolir yn rhanbarth  Île-de-France, 25 km i'r de o Baris mewn ardal a nodweddir gan ei pharcdir a'i choedwigoedd hynafol. Mae ganddi boblogaeth o dros 20,000 o bobl.

Gefeilldref
 Bae Colwyn

Dolen allanol
 Gwefan swyddogol Roissy-en-Brie 

Cymunedau Seine-et-Marne
Gruffudd ap Dafydd ap Tudur

Roedd Gruffudd ap Dafydd ap Tudur (fl. 1300) yn un o'r Gogynfeirdd diweddar. Mae ei ganu yn sefyll yn y bwlch rhwng gwaith Beirdd y Tywysogion a chanu Beirdd yr Uchelwyr.

Ei hanes
Mae'r cwbl a wyddys amdano yn deillio o dystiolaeth ei gerddi. Dywed mai Môn yw ei gynefin ond cyfeiria hefyd at Sir Gaernarfon fel ei fro, gan leoli ei hun uwch Caer Rhun. Lleolir un o'i gerddi yn Abergwyngregyn yn Arllechwedd. Mae tystiolaeth arall ganddo yn dangos ei fod yn clera yn esgobaeth Llanelwy a Sir Ddinbych yn ogystal.

Mae'r cyfeiriadau at Sir Gaer Arfon yn dangos ei fod yn canu ar ôl creu'r sir newydd honno yn 1284 a chyfeiria hefyd at 'unfed flwyddyn ar ddeg oed y brenin', sy'n ei osod naill ai yn 1283 (Edward I o Loegr) neu 1318 (Edward II o Loegr). Mae'n cyfeirio hefyd at Lywelyn ap Gruffudd fel y naf a gollais, sy'n awgrymu ei fod wedi canu i Dywysog Cymru ei hun; awgrym a ategir gan ei gerdd i ferch anhysbys yn Abergwyngregyn, lleoliad un o lysoedd pwysicaf Llywelyn.

Llawysgrifau
Mae testunau cynharaf ei bum cerdd ar gael mewn un bloc yn Llyfr Coch Hergest (tua 1400). Daw'r copïau diweddarach i gyd o'r ffynhonnell honno.

Cerddi
Dim ond pump o gerddi sydd wedi goroesi ond mae'n sicr fod nifer o gerddi eraill ar goll. Cerddi gydag elfen serch o ryw fath ydyn nhw i gyd ac eithrio un awdl grefyddol i Gedig Sant. Mae ganddo gerdd i ofyn bwa gan ŵr o'r enw Hywel a gysylltir â Llanelwy; dyma'r cynharaf o'r cerddi gofyn sydd ar glawr. Mae'r tair cerdd arall yn enghreifftiau o'r math o ganu serch a elwir yn Rhieingerddi. Diolch am wregys ei gariad mae'r bardd mewn un gerdd. Cwyn i 'ferch fud' sy'n gwrthod ymateb i'w negeseuon yw'r nesaf. Yn olaf ceir cerdd i gwyno ei serch i ferch o Abergwyngregyn, sy'n cynnwys ymddiddan rhwng y bardd a'r ferch. Mae hon yn gerdd arbennig o ddiddorol am ei gyfeiriad at Lywelyn Ein Llyw Olaf yng 'ngheindref Aber' 'yng nghymwd pennaf Arllechwedd Uchaf' fel y 'naf (arglwydd)' a gollodd.

Llyfryddiaeth
Golygir gwaith y bardd gan Dafydd Johnston yn:
N.G. Costigan (Bosco) ac eraill (gol.), Gwaith Gruffudd ap Dafydd ap Tudur, Gwilym Ddu o Arfon, Trahaearn Brydydd Mawr ac Iorwerth Beli (Aberystwyth, 1995)

Beirdd Cymraeg
Beirdd yr Uchelwyr
Genedigaethau'r 13eg ganrif
Llenorion Cymreig y 13eg ganrif
Llenorion Cymreig y 14eg ganrif
Marwolaethau'r 14eg ganrif
Pobl o Ynys Môn
Teyrnas Gwynedd
Oll synnwyr pen Kembero ygyd

Casgliad o ddiarhebion Cymraeg a gasglwyd gan Gruffudd Hiraethog allan o hen lawysgrifau Cymraeg yw Oll synnwyr pen Kembero ygyd, a olygwyd a'i gyhoeddi gan William Salesbury yn 1547. Dyma un o'r llyfrau Cymraeg argraffedig cyntaf. Mae'n bosib mai dyma'r llyfr Cymraeg cyntaf i'w argraffu. Cedwir y llawysgrif gwreiddiol yn y Llyfrgell Brydeinig yn Llundain.

Y llyfr Cymraeg cyntaf i'w argraffu?
Ceir ansicrwydd am y dyddiad cyhoeddi, ac mae hyn wedi arwain rhai ysgolheigion, fel Ifor Williams, wedi ei osod fel y cyntaf gan i'r llyfr hwn ddod allan ym 1547, ond ar y cyfan tueddir i dderbyn Yn y lhyvyr hwnn fel y llyfr Cymraeg cyntaf i gael ei gyhoeddi.

Llyfryddiaeth
Ceir adargraffiad o'r testun gwreiddiol yn:
John Gwenogvryn Evans (gol.), Oll synwyr pen Kembero ygyd (Bangor a Llundain, 1902)

Llyfrau Cymraeg
Llyfrau Cymreig yr 16eg ganrif
Llyfrau 1547
William Salesbury
Maredudd ap Gruffudd

Roedd Maredudd ap Gruffudd (c. 1130 - 1155) yn dywysog Deheubarth yn ne-orllewin Cymru.

Bywgraffiad
Maredudd oedd mab hynaf Gruffydd ap Rhys gan Gwenllian ferch Gruffudd ap Cynan, er fod ganddo ddau hanner-brawd hŷn, Anarawd a Cadell. Nid oedd Maredudd on chwech oed pan laddwyd ei fam yn ymladd yn erbyn y Normaniaid, ac yn fuan wedyn bu farw ei dad. Pan oedd yn 16 mae cofnod amdano yn cynorthwyo ei frawd Cadell, oedd erbyn hyn yn dywysog Deheubarth, i yrru'r Normaniaid allan o Geredigion. Ychydig yn ddiweddarach llwyddodd i amddiffyn castell Caerfyrddin yn erbyn ymosodiad Normanaidd.

Yn 1151 bu ganddo ran flaenllaw yn y gwaith o ad-ennill gogledd Ceredigion oddi wrth Gwynedd. Yr un flwyddyn ymosodwyd ar Cadell gan griw o Normaniaid pan oedd allan yn hela. Gadawodd y Normaniaid ef gan gredu ei fod wedi marw. Llwyddwyd i achub ei fywyd, ond roedd wedi ei anafu yn rhy ddifrifol i barhau fel tywysog Deheubarth, ac i bob pwrpas Maredudd oedd yn rheoli o hynny ymlaen. Yn 1153 gadawodd Cadell ar bererindod i Rufain, gan adael Maredudd yn dywysog Deheubarth.

Bu farw Maredudd ddwy flynedd yn ddiweddarach yn 1155, gan adael ei frawd iau Rhys (a elwid Yr Arglwydd Rhys yn nes ymlaen) yn dywysog.

Cyfeiriadau

Cymry'r 12fed ganrif
Genedigaethau 1130
Teyrnoedd Deheubarth
Marwolaethau 1155
Gruffudd Hiraethog

Bardd a herodr oedd Gruffudd Hiraethog (m. 1564). Cafodd ei eni yn Llangollen tua throad yr 16g (nid oes sicrwydd o'r dyddiad). Mae'n bosibl iddo gael y llysenw 'Hiraethog' oherwydd ei gysylltiadau cryf â Phlas Iolyn, cartref Dr Elis Prys (Y Doctor Coch), a leolir ger Mynydd Hiraethog (Sir Ddinbych).

Gwaith llenyddol
Ei athro barddol oedd Lewys Morgannwg, ac ymhlith ei ddisgyblion roedd Wiliam Llŷn a Wiliam Cynwal. Roedd yn gyfaill i William Salesbury a gyhoeddodd gasgliad o ddiarhebion a loffiwyd o'r llawysgrifau gan Gruffudd, dan y teitl Oll synnwyr pen Kembero ygyd.

Mae 10 awdl, dros 120 cywydd a sawl englyn gan y bardd ar glawr, ynghyd â geiriadur Cymraeg a thestunau herodrol yn ei law ei hun..

Llyfryddiaeth

Testunau
Y golygiad safonol o waith y bardd yw:
D. J. Bowen (gol.), Gwaith Gruffudd Hiraethog (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1990)

Gwaith Gruffudd yw sail llyfr Salesbury:
Oll synnwyr pen Kembero ygyd (adargraffiad J. Gwenogvryn Evans, 1902)

Astudiaethau
D. J. Bowen, Gruffudd Hiraethog a'i Oes (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1958)
D. J. Bowen, 'Cywyddau dychan Gruffudd Hiraethog', Studia Celtica (cyf. XII/XIII, 1977-78)

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Beirdd yr Uchelwyr
Llenorion Cymreig yr 16eg ganrif
Marwolaethau 1564
Pobl o Langollen
Gwilym Ddu o Arfon

Bardd a ganai yn y cyfnod yn dilyn cwymp tywysogaeth Gwynedd oedd Gwilym Ddu o Arfon (fl. 1280 - 1320). Fel ei gyfoeswr Gruffudd ap Dafydd ap Tudur mae ei waith yn rhychwantu'r cyfnod rhwng Beirdd y Tywysogion a'r Cywyddwyr ac am hynny gellid ei ystyried fel un o'r Gogynfeirdd diweddar.

Bywgraffiad
Rydym yn dibynnu ar dystiolaeth ei gerddi am wybodaeth amdano. Fel mae ei enw'n awgrymu, roedd yn fardd o Arfon (rhan o Wynedd heddiw). Mae traddodiad lleol a gofnodir gan yr hynafiaethydd John Jones (Myrddin Fardd) yn ei gysylltu ag ardal Glynllifon yn y cantref hwnnw. Dywed Myrddin Fardd ei fod yn byw 'mewn llecyn a adnabyddir fel Muriau Gwilym Ddu yn agos i Dyddyn Tudur, nid ymhell oddi wrth y Glyn llifon'. Ei brif noddwr oedd yr uchelwr dylanwadol o Fôn Syr Gruffudd Llwyd ap Rhys, un o ddisgynyddion Ednyfed Fychan, canghellor Llywelyn Fawr; ymddengys fod gan y bardd le anrhydeddus yn llys Syr Gruffudd yn Nhregarnedd ar yr ynys ac iddo ddioddef pan garcharwyd ei noddwr am ddwy flynedd am ei ran dybiedig yn y gwrthryfeloedd yn erbyn y Saeson ar ddechrau'r 14g. Mae un o'i gerddi'n awgrymu iddo fynd ar bererindod i'r Tir Sanctaidd.

Llawysgrifau
Ceir dryll o un gerdd yn llawysgrif Peniarth 20 (tua 1330), ond y brif ffynhonnell am ei gerddi yw'r testunau yn Llyfr Coch Hergest (tua 1400).

Cerddi
Dim ond pedair cerdd o waith Gwilym Ddu sydd wedi goroesi. Mae dwy ohonyn nhw'n awdlau moliant i Syr Gruffudd Llwyd. Y fwyaf diddorol efallai yw'r farwnad i'r bardd cyfoes Trahaearn Brydydd Mawr. Ceir hefyd awdl i Iesu. Mae'r defnydd coeth o gynghanedd yn debyg i waith Beirdd y Tywysogion ond ceir elfennau personol hefyd ac mae'r cyfan "o ansawdd uchel iawn."

Llyfryddiaeth
Golygir gwaith y bardd gan R. Iestyn Daniel yn:
N.G. Costigan (Bosco) ac eraill (gol.), Gwaith Gruffudd ap Dafydd ap Tudur, Gwilym Ddu o Arfon, Trahaearn Brydydd Mawr ac Iorwerth Beli (Aberystwyth, 1995)

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Beirdd yr Uchelwyr
Genedigaethau'r 13eg ganrif
Llenorion Cymreig y 13eg ganrif
Llenorion Cymreig y 14eg ganrif
Marwolaethau'r 14eg ganrif
Pobl o Arfon
Teyrnas Gwynedd