alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
1804

18g - 19g - 20g
1750au 1760au 1770au 1780au 1790au - 1800au - 1810au 1820au 1830au 1840au 1850au
1799 1800 1801 1802 1803 - 1804 - 1805 1806 1807 1808 1809

Digwyddiadau
21 Chwefror - Y peiriant ymsymudol cyntaf ar waith ym Mhenydarren, wedi'i gynllunio gan Richard Trevithick
Lansio The Cambrian, papur wythnosol cyntaf Cymru, yn Abertawe
Llyfrau
Benjamin Heath Malkin - The Scenery, Antiquities, and Biography of South Wales
Azariah Shadrach - Drws i'r Meddwl Segur
Drama
Friedrich von Schiller - Wilhelm Tell
Barddoniaeth
William Blake - Jerusalem
Cerddoriaeth
Ludwig van Beethoven - Sonata piano rhif 22
Ferdinando Paer - Leonora (opera)

Genedigaethau
14 Ionawr - Syr Hugh Owen, addysgwr (m. 1881)
14 Mawrth - Johann Strauss I, cyfansoddwr (m. 1849)
1 Gorffennaf - George Sand, awdures (m. 1876)
20 Gorffennaf - Richard Owen, anatomegwr (m. 1892)
 24 Tachwedd - Franklin Pierce, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1869)
4 Rhagfyr - Calvert Jones, ffotograffydd, mathemategydd ac arlunydd (m. 1877)
21 Rhagfyr - Benjamin Disraeli, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig (m. 1881)

Marwolaethau
12 Chwefror - Immanuel Kant, athronydd, 79
19 Mawrth - Philip Yorke, hanesydd, 60
20 Medi - Josiah Rees, pregethwr, 59
22 Tachwedd - Elisabeth Hudtwalcker, arlunydd, 52
7 Rhagfyr - Morgan John Rhys, gweinidog ac ymgyrchydd gwrth-gaethwasiaeth, 43
1803

18g - 19g - 20g
1750au 1760au 1770au 1780au 1790au - 1800au - 1810au 1820au 1830au 1840au 1850au
1798 1799 1800 1801 1802 - 1803 - 1804 1805 1806 1807 1808

Digwyddiadau
30 Ebrill - "Pryniant Louisiana"
11 Medi - Brwydr Delhi rhwng Prydain Fawr a'r fyddin Marathas o Scindia
18 Tachwedd - Brwydr Vertières rhwng Haiti a Ffrainc
Llyfrau
Camilla Dufour - Aurora  
William Owen Pughe - Geiriadur Cymraeg-Saesneg 
Cerddoriaeth
Luigi Cherubini - Anacréon (opera) 
 Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfennau cemegol Ceriwm, Paladiwm, Iridiwm, Osmiwm a Rhodiwm

Genedigaethau
19 Ionawr - Richard Parry (Gwalchmai), bardd a llenor (m. 1897)
10 Mai - Christopher Rice Mansel Talbot, gwleidydd (m. 1890)
25 Mai - Ralph Waldo Emerson, bardd ac athronydd (m. 1882)
5 Gorffennaf - George Borrow, awdur (m. 1881)
24 Gorffennaf - Adolphe Adam, cyfansoddwr (m. 1856)
15 Medi - Charles Octavius Swinnerton Morgan, hanesydd a gwleidydd (m. 1888)
28 Medi - Prosper Mérimée, awdur (m. 1870)
 16 Hydref - Robert Stephenson, peiriannydd sifil (m. 1859)
 17 Hydref - Samuel Holland, gwleidydd (m. 1892)
 18 Hydref - Richard Green-Price, gwleidydd (m. 1887)
3 Rhagfyr - Robert Stephen Hawker, awdur a hynafiaethydd (m. 1875)
5 Rhagfyr - Ffedor Tiwtsief, llenor (m. 1873)
11 Rhagfyr - Hector Berlioz, cyfansoddwr (m. 1869)
25 Rhagfyr - Syr Hugh Owen Owen, tirfeddiannwr a gwleidydd (m. 1891)
yn ystod y flwyddyn
Dafydd Jones (Dewi Dywyll), baledwr (m. 1868)
Owain Meirion, baledwr (m. 1868)

Marwolaethau
7 Ebrill - Toussaint l'Ouverture, arweinydd, 59
24 Ebrill - Adélaïde Labille-Guiard, arlunydd, 54
29 Ebrill - Thomas Jones, arlunydd, 60
23 Mai - Lucile Messageot, arlunydd, 22
5 Medi - Pierre Choderlos de Laclos, llenor, 61
1802

18g - 19g - 20g
1750au 1760au 1770au 1780au 1790au - 1800au - 1810au 1820au 1830au 1840au 1850au
1797 1798 1799 1800 1801 - 1802 - 1803 1804 1805 1806 1807

Digwyddiadau
25 Mawrth - Cytundeb Amiens
19 Mai - Y Légion d'honneur yn cael ei greu gan Napoléon Bonaparte
Llyfrau
François-René de Chateaubriand - René
Syr Walter Scott - The Minstrelsy of the Scottish Border
Cerddoriaeth
Ludwig van Beethoven - Sonata "Golau Leuad"
Joseph Haydn - Harmoniemesse
 Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfen gemegol Tantalwm gan Anders Ekeberg

Genedigaethau
11 Chwefror - Lydia Maria Child, gwyddonydd (m. 1880)
26 Chwefror - Victor Hugo, bardd a nofelydd (m. 1885)
 7 Mawrth - Edwin Henry Landseer, arlunydd (m. 1873)
21 Mawrth - Augusta Hall, Arglwyddes Llanofer, noddwraig y celfyddydau (m. 1896)
9 Ebrill - Elias Lönnrot, ieithydd a bardd (m. 1884)
24 Gorffennaf - Alexandre Dumas père, awdur (m. 1870)
Awst - Ebenezer Thomas (Eben Fardd), bardd (m. 1863)
31 Hydref - Charlotte Napoléone Bonaparte, arlunydd (m. 1839)
8 Tachwedd
Benjamin Hall, peiriannydd a gwleidydd (m. 1867)
Gwilym Hiraethog, emynydd (m. 1883)
2 Rhagfyr - Dominic Corrigan, meddyg a gwleidydd (m. 1880)
yn ystod y flwyddyn:
William Rowlands, llyfryddwr (m. 1865)
John Lloyd Vaughan Watkins, gwleidydd (m. 1865)
William Owen Stanley, tirfeddiannwr a hynafiaethydd (m. 1884)

Marwolaethau
18 Ebrill - Erasmus Darwin, athronydd natur a bardd, 70
28 Ebrill - Richard Howell, Llywodraethwr New Jersey, 47
22 Mai - Martha Washington, gwraig George Washington, 70
26 Gorffennaf - Rose-Adélaïde Ducreux, arlunydd, 40
15 Tachwedd - George Romney, arlunydd, 67
30 Tachwedd - Thomas Williams, Llanidan, diwydiannwr, 65
31 Rhagfyr - Francis Lewis, llofnodydd Datganiad Annibyniaeth yr Unol Daleithiau, 90
1800au

18g - 19g - 20g
1750au 1760au 1770au 1780au 1790au - 1800au - 1810au 1820au 1830au 1840au 1850au
1800 1801 1802 1803 1804 1805 1806 1807 1808 1809

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
Pab Piws VII
Brenin George III (y Deyrnas Unedig)
Prif Weinidog William Pitt y Ieuengaf (y Deyrnas Unedig)
Prif Weinidog William Wyndham Grenville, 1af Arglwydd Grenville (y Deyrnas Unedig)
Prif Weinidog William Henry Cavendish-Bentinck, 3ydd Dug Portland (y Deyrnas Unedig)
Prif Weinidog Spencer Perceval (y Deyrnas Unedig)
Arlywydd John Adams (Unol Daleithiau)
Arlywydd Thomas Jefferson (Unol Daleithiau)
Ymerawdwr Napoleon I (Ffrainc)
Ymerawdwr Ffransis II (Awstria)
Tsar Alexander I (Rwsia)
Mair o Teck

Mair o Teck (Y Dywysoges Victoria Mary o Teck) (26 Mai 1867 – 24 Mawrth 1953) oedd Tywysoges Cymru rhwng 1900 a 1910 a Brenhines y Deyrnas Unedig rhwng 1910 a 1936, gwraig Siôr V, brenin y Deyrnas Unedig.

Cafodd ei chyflogi i fod yn dywysog Albert Victor, mab hynaf Tywysog Cymru. Bu farw Albert Victor fel dyn ifanc. Ym 1893, priododd Mair y Tywysog Siôr, brawd iau ei chynghrair. Daliodd y teitl Duges Efrog yn ystod oes y Frenhines Fictoria (mamgu Siôr V). Daeth yn Dywysoges Cymru yn 1901, pan esgynnodd ei thad, y brenin Edward VII, yng nghyfraith yr orsedd.

Gweler hefyd
 Queen Mary, Prifysgol Llundain, prifysgol a enwyd ar ei hôl

Breninesau cydweddog y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1867
Marwolaethau 1953
Merched y 19eg ganrif
Merched yr 20fed ganrif
Tywysogesau Lloegr
1801

18g - 19g - 20g
1750au 1760au 1770au 1780au 1790au - 1800au - 1810au 1820au 1830au 1840au 1850au
1796 1797 1798 1799 1800 - 1801 - 1802 1803 1804 1805 1806

Digwyddiadau
Y Cyfrifiad swyddogol cyntaf yn dangos fod gan Gymru boblogaeth o 587,000. Merthyr Tudful oedd y dref fwyaf (7,705).
1 Ionawr - Deddf Uno 1801
2 Ebrill - Brwydr Gyntaf Copenhagen
6 Gorffennaf - Brwydr Algeciras
Llyfrau
François-René de Chateaubriand - Atala
The Myvyrian Archaiology of Wales, golygwyd gan Owain Myfyr, William Owen Pughe ac Iolo Morganwg
Drama
Friedrich Schiller - Maria Stuart
Cerddoriaeth
Joseph Haydn -  Y Tymhorau (oratario)
Pavel Vranický – Das Urteil des Paris (ballet)
 Gwyddoniaeth'
 Darganfod yr elfen gemegol Fanadiwm gan Andrés Manuel del Río
 Darganfod yr elfen gemegol Niobiwm gan Charles Hatchett

Genedigaethau
4 Ionawr - William Williams (Gwilym Cyfeiliog), bardd (m. 1876)
6 Ionawr - Evan Davies (Myfyr Morganwg), hynafiaethydd (m. 1888)
6 Chwefror - William Williams (Caledfryn), bardd (m. 1869)
21 Chwefror - John Henry Newman, cardinal a diwinydd (m. 1890)
1 Mawrth - John Williams, naturiaethwr (m. 1859)
6 Ebrill- W. H. Miller, crisialegydd (m. 1880)
1 Mehefin - Brigham Young, arweinydd Mormoniaeth (m. 1877)
7 Mehefin - Richard Bulkeley Philipps Philipps, gwleidydd (m. 1857)
29 Mehefin - Frédéric Bastiat, economegydd (m. 1850)
5 Gorffennaf - David Farragut, llyngesydd (m. 1870)
23 Medi - Syr Richard Bulkeley Williams-Bulkeley, dirfeddiannwr a gwleidydd (m. 1875)
1 Tachwedd
Vincenzo Bellini, cyfansoddwr (m. 1835)
John Lloyd Davies, gwleidydd (m. 1860)
18 Tachwedd - David Rees, awdur (m. 1869)
23 Rhagfyr - William Watkin Edward Wynne. hynafiaethydd (m. 1880)

Marwolaethau
11 Ionawr - Domenico Cimarosa, cyfansoddwr, 51
14 Chwefror - Rhys Jones o'r Blaenau, bardd a hynafiaethydd, 87
25 Mawrth - Novalis, bardd, 28
17 Mai - William Heberden, meddyg, 90
1800

17g - 18g - 19g
1750au 1760au 1770au 1780au 1790au - 1800au - 1810au 1820au 1830au 1840au 1850au
1795 1796 1797 1798 1799 - 1800 - 1801 1802 1803 1804 1805

Digwyddiadau 
14 Mehefin - Brwydr Marengo rhwng Ffrainc ac Awstria
20 Medi - Cytundeb Mortefontaine rhwng Prydain, Ffrainc ac yr Unol Daleithiau
3 Rhagfyr - Brwydr Hohenlinden
Llyfrau
William Bingley - Tour round North Wales
Friedrich Schelling - System des transcendentalen Idealismus
Richard Warner - Second Walk Through Wales
Henry Wigstead - Remarks on a Tour to North and South Wales: In the Year 1797
Drama
Friedrich Schiller - Maria Stuart
Barddoniaeth
Richard Llwyd - Beaumaris Bay
Cerddoriaeth
Ludwig van Beethoven - Symffoni rhif 1
Luigi Cherubini - Les Deux Journées (opera)

Genedigaethau 
7 Ionawr - Millard Fillmore, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1874)
11 Chwefror - William Henry Fox-Talbot, ffotograffiwr (m. 1877)
 12 Chwefror - John Edward Gray, naturiaethwr (m. 1875)
 4 Mawrth - William Price, meddyg  ac arloeswr rhyddid personol (m. 1893)
6 Mawrth - Samuel Roberts, radicalydd ac awdur (m. 1885)
20 Mawrth - Ann Charlotte Bartholomew, arlunydd (m. 1862)
20 Mehefin - Edward Gordon Douglas-Pennant, Barwn 1af Penrhyn (m. 1886)
 1 Awst - Elizabeth Randles, telynores a pianyddes (m. 1829)
29 Tachwedd - David Griffith (Clwydfardd), bardd (m. 1894)
 30 Hydref - Ernest Vaughan, 4ydd Iarll Lisburne, gwleidydd (m. 1873)
 David Morris, gwleidydd (m. 1864)
 Penry Williams, arlunydd (m. 1885)

Marwolaethau 
6 Ionawr - William Jones, gweinidog ac awdur, 73
25 Ebrill - William Cowper, bardd, 68
Mai - Evan Hughes (Hughes Fawr), gweinidog ac awdur
7 Mai - Niccolò Piccinni, cyfansoddwr, 72
 10 Hydref - Gabriel Prosser, arweinydd gwrthryfel pobl groen ddu, tua 25
 John Warren, Esgob Tyddewi, tua 70
Castell-nedd

Gweler hefyd Castell-nedd (gwahaniaethu).

Tref a chymuned ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw Castell-nedd (Saesneg: Neath). Mae'n gorwedd ar lan chwith Afon Nedd. Roedd ganddi boblogaeth o 19,258 yn 2011.

Hanes
Man croesi'r afon oedd Castell-nedd i ddechrau, ac ymsefydlodd pobl yma yng nghyfnod y Rhufeiniaid. Ond at dri lle yn unig yng Nghymru y mae'r llenor Rhufeinig Tacitus yn cyfeirio atynt yn ei Historiae (Hanes), ac mae Castell-nedd yn un ohonynt.

Ceir tystiolaeth am aneddiadau hynafol yn y bryniau sy'n amgylchynu'r dref, ac mae'n debyg mai aneddiadau Celtaidd ydynt ond nid ydynt wedi cael eu dyddio. Canfuwyd gweddillion dynol 25 km i ffwrdd yn Ogof Paviland ar Benrhyn Gŵyr, yn dyddio o 24,000 CC, gan brofi bod pobl yn byw yn yr ardal yn ystod Oes yr Iâ ddiwethaf. Er y'i hadnabyddir fel "Arglwyddes Goch Paviland", gweddillion dyn nid menyw ydy. Roedd Castell-nedd wedi ei leoli ar ymyl deheuol y cynfas o iâ, ac roedd Glyn Nedd yn ddyffryn rhewlifol. Daeth llystyfiant ac anifeiliaid i'r ardal yn dilyn enciliad y rhew tua 15,000 o flynyddoedd yn ôl.

Roedd trigolion Castell-nedd cyn dyfodiad y Rhufeniaid yn perthyn i lwyth Celtaidd y Silwriaid. Nidum yw'r enw ar y gaer Rufeinig a ganfuwyd yn agos i'r ystad dai, a adnabyddir fel Roman Way, ar lan orllewinol Afon Nedd. Roedd y gaer yn gorchuddio ardal eang sy'n gorwedd dan feysydd chwarae Ysgol Gyfun Dŵr-y-Felin heddiw.

Mae adfeilion castell bychan Normanaidd, sef y Castell Nedd gwreiddiol, ger canol y dref.

Roedd yn dref farchnad, a chychwynodd diwydiant newydd yna yn ystod y 18g, sef haearn, dur ac alcam. Mwyngloddid llawer o lo yn yr ardal, a daeth y dref yn ganolfan bwysig i gludiant ar reilffyrdd a chamlesi. Mwyngloddid hefyd silica. Adeiladwyd goethdŷ i betrol yn yr 20ed ganrif.

Roedd y dref yn borthladd hyd yn ddiweddar.

Y dref heddiw
Mae atyniadau i ymwelwyr yn cynnwys Abaty Nedd, Parc Y Gnoll, a'r farchnad.

Rhannau amlwg o'r dref yw Tonna i'r gogledd, Cimla i'r dwyrain, Bryncoch a Sgiwen i'r gorllewin a Llansawel i'r de.

Enwogion
Walter E. Rees (1863 - 1949) Ysgrifennydd Undeb Rygbi Cymru am bron i 60 mlynedd.
Ray Milland (1907-1986), actor
Michael Bogdanov (1938-2017), cyfarwyddwr theatr

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru yng Nghastell-nedd ym 1918, 1934 a 1994. Am wybodaeth bellach gweler:

Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1918
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1934
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1994

Gefeilldrefi Castell-Nedd

Gweler hefyd
Castell-nedd (etholaeth)
Adzuki: band roc o'r dref

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Castell-nedd Port Talbot
Trefi Castell-nedd Port Talbot
Castell-nedd Port Talbot

Bwrdeistref sirol yn ne Cymru yw Castell-nedd Port Talbot. Mae'n ffinio Pen-y-bont ar Ogwr a Rhondda Cynon Taf yn y dwyrain, Powys a Sir Gaerfyrddin yn y gogledd, ac Abertawe yn y gorllewin. Y prif drefydd yw Castell-nedd a Phort Talbot.

Cymunedau

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
 Cyngor Castell-nedd Port Talbot 

Awdurdodau unedol Cymru
1799

17g - 18g - 19g
1740au 1750au 1760au 1770au 1780au - 1790au - 1800au 1810au 1820au 1830au 1840au
1794 1795 1796 1797 1798 - 1799 - 1800 1801 1802 1803 1804

Digwyddiadau

Llyfrau
Charles Brockden Brown  - Arthur Mervyn
Philip Yorke - The Royal Tribes of Wales
Cerddoriaeth
Ludwig van Beethoven - Sonata Pathétique

Genedigaethau
20 Mai - Honoré de Balzac, llenor (m. 1850)
26 Mai - Aleksandr Pushkin, bardd (m. 1837)
4 Gorffennaf - Y Brenin Oskar I o Norwy

Marwolaethau
4 Mai - Tipu Sultan
18 Mai - Pierre Beaumarchais
29 Awst - Pab Pïws VI
24 Hydref - Karl Ditters von Dittersdorf, cyfansoddwr
14 Rhagfyr - George Washington, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 63
1798

17g - 18g - 19g
1740au 1750au 1760au 1770au 1780au - 1790au - 1800au 1810au 1820au 1830au 1840au
1793 1794 1795 1796 1797 - 1798 - 1799 1800 1801 1802 1803

Digwyddiadau
22 Ionawr - Coup d'état gan Pieter Vreede yn yr Iseldiroedd
13 Mehefin - Sylfaen y Mission San Luis Rey de Francia yng Nghaliffornia gan Padre Fermín Lasuén
12 Gorffennaf - Brwydr Shubra Khit
21 Gorffennaf - Brwydr y Pyramidau
Llyfrau
Thomas Roberts, Llwyn'rhudol - Cwyn yn erbyn Gorthrymder
Hester Thrale - Three Warnings to John Bull before he dies. By an Old Acquaintance of the Public
Drama
Friedrich von Schiller - Wallensteins Lager
Barddoniaeth
William Wordsworth a Samuel Taylor Coleridge - Lyrical Ballads
Cerddoriaeth
Edward Jones (Bardd y Brenin) - Popular Cheshire Melodies
Gaspare Spontini - Il Teseo riconosciuto (opera)
Celf
Joseph Mallord William Turner - Hunanbortread
Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfen gemegol Beliliwm gan Nicolas-Louis Vauquelin

Genedigaethau
17 Chwefror - Auguste Comte, athronydd (m. 1857)
2 Ebrill - August Heinrich Hoffmann von Fallersleben, bardd ac ysgolhaig (m. 1874)
26 Ebrill - Eugène Delacroix, arlunydd (m. 1863)

Marwolaethau
12 Mai - George Vancouver, fforiwr a morwr, 40
23 Tachwedd - David Samwell, meddyg a llenor, 47
4 Rhagfyr - Luigi Galvani
14 Rhagfyr - George Washington, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 67
16 Rhagfyr - Thomas Pennant, hynafiaethydd a naturiaethwr, 72
Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu

Mae Abertawe ac Aberhonddu yn esgobaeth Anglicanaidd yng nghanolbarth a de Cymru. Mae'n ymestyn o Abertawe i Aberhonddu. Y Gwir Barchedig John Davies yw'r esgob, â'i sedd yn Eglwys gadeiriol Aberhonddu.

Dolenni allanol
 Gwefan 

 
Abertawe ac Aberhonddu
Lembit Öpik

Cyn-Aelod Seneddol Maldwyn yw Lembit Öpik (ganwyd 2 Mawrth 1965). Mae'n aelod o blaid y Democratiaid Rhyddfrydol. Roedd ei daid Ernst Julius Öpik yn seryddwr enwog yn Estonia. Nai Helgi Öpik yw ef.

Roedd Öpik yn aelod seneddol dros Maldwyn rhwng 1997 a 2010 ac yn arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol rhwng 2001 a 2007.

O 2002 i 2006 bu Öpik mewn perthynas gyda'r cyflwynydd Siân Lloyd.

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1965
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
1797

17g - 18g - 19g
1740au 1750au 1760au 1770au 1780au - 1790au - 1800au 1810au 1820au 1830au 1840au
1792 1793 1794 1795 1796 - 1797 - 1798 1799 1800 1801 1802

Digwyddiadau
14 Chwefror - Brwydr Cape Sain Vincent
22 Chwefror - Brwydr Abergwaun
Llyfrau
Lorenzo Mascheroni -  Geometria del Compasso
Cerddoriaeth
Luigi Cherubini - Médée (opera)
Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfennau cemegol Titaniwm a Chromiwm

Genedigaethau
31 Ionawr - Franz Schubert, cyfansoddwr (m. 1828)
15 Chwefror - Henry Steinway, cerddor
27 Mawrth - Alfred de Vigny, bardd
30 Awst - Mary Shelley, awdures (m. 1851)
8 Hydref - Rees Jones (Amnon), bardd
29 Tachwedd - Gaetano Donizetti, cyfansoddwr (m. 1848)
13 Rhagfyr - Heinrich Heine, bardd (m. 1856)
tua diwedd y flwyddyn - John Blackwell (Alun), bardd (m. 1840)

Marwolaethau
9 Gorffennaf - Edmund Burke, athronydd, 68
25 Awst - Joshua Thomas, gweinidog, 78
10 Medi - Mary Wollstonecraft, awdures, 38
1796

17g - 18g - 19g
1740au 1750au 1760au 1770au 1780au - 1790au - 1800au 1810au 1820au 1830au 1840au
1791 1792 1793 1794 1795 - 1796 - 1797 1798 1799 1800 1801

Digwyddiadau

Llyfrau 
Fanny Burney – Camilla
François Guillaume Ducray-Duminil – Victor, ou l’Enfant de la forêt

Cerddoriaeth
Josef Haydn – Offeren rhif 8 yn Bb

Genedigaethau
6 Gorffennaf
Niclas I, tsar Rwsia (m. 1855)
Maria Martin, arlunydd (m. 1863)
19 Medi - Hartley Coleridge
30 Tachwedd - Carl Loewe

Marwolaethau
21 Gorffennaf - Robert Burns, bardd, 37
17 Tachwedd - Catrin II o Rwsia

Cyfeiriadau
1790au

17g - 18g - 19g
1740au 1750au 1760au 1770au 1780au - 1790au - 1800au 1810au 1820au 1830au 1840au
1790 1791 1792 1793 1794 1795 1796 1797 1798 1799

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
 Pab Pïws VI
 Siôr III, brenin Prydain Fawr
 Prif Weinidog William Pitt y Ieuengaf (Prydain Fawr)
 Yr Arlywydd George Washington (Unol Daleithiau)
 Yr Arlywydd John Adams (Unol Daleithiau)
 Y Brenin Louis XVI (Ffrainc)
 Maximilien Robespierre (Ffrainc)
 Yr Ymerawdwr Ffransis II (Awstria)
 Yr Ymerodres Catrin II (Rwsia)
 Yr Ymerawdwr Paul (Rwsia)
1795

17g - 18g - 19g
1740au 1750au 1760au 1770au 1780au - 1790au - 1800au 1810au 1820au 1830au 1840au
1790 1791 1792 1793 1794 - 1795 - 1796 1797 1798 1799 1800

Digwyddiadau 
 8 Ebrill - Priodas y Tywysog Siôr a'r Dywysoges Caroline o Brunswick
 25 Hydref - Sylfaen yr Institut de France yn Ffrainc
 Llyfrau - Seren Tan Gwmmwl gan Jac Glan-y-gors; The Monk gan Matthew Lewis
 Cerddoriaeth - Le Cabaleur (opera) gan Louis Emmanuel Jadin

Genedigaethau 
 20 Ebrill - Evan Evans (Ieuan Glan Geirionydd), bardd (m. 1855)
 19 Mai - Johns Hopkins
 31 Hydref - John Keats, bardd (m. 1821)
 2 Tachwedd - James K. Polk, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1849)
 4 Rhagfyr - Thomas Carlyle, awdur
Yn ystod y flwyddyn:
 David Owen (Brutus), llenor

Marwolaethau 
 3 Ionawr - Josiah Wedgwood, 64
 8 Mehefin - Louis XVII, brenin Ffrainc, 10
Wiliam III & II, brenin Lloegr a'r Alban

Wiliam III neu Wiliam II (Iseldireg: Willem III, Stadhouder van de Nederlanden) (14 Tachwedd, 1650 - 8 Mawrth, 1702), oedd brenin Lloegr a'r Alban o 11 Rhagfyr, 1688, a mab-yng-nghyfraith y Brenin Iago II. Fe gafodd ei eni wyth diwrnod wedi marwolaeth ei dad, Willem II. Ei fam oedd Mari Stuart, tywysoges Orange, ferch hynaf y brenin Siarl I. Bu farw y tywysoges o'r frech wen yn 1660.

Ei wraig oedd Mari II, merch Iago II & VII, brenin Lloegr a'r Alban.  Bu farw Mari o'r frech wen ym 1694.

Ei feistres oedd Elizabeth Villiers. Ymwrthododd â hi ar ôl marwolaeth ei wraig, ar gais Mari.

Cyfeiriadau

Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Genedigaethau 1650
Marwolaethau 1702
Pobl fu farw mewn damweiniau marchogaeth
Pobl fu farw o niwmonia
Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Teyrnoedd y 18fed ganrif
1794

17g - 18g - 19g
1740au 1750au 1760au 1770au 1780au - 1790au - 1800au 1810au 1820au 1830au 1840au
1789 1790 1791 1792 1793 - 1794 - 1795 1796 1797 1798 1799

Digwyddiadau 

 Llyfrau
 Iolo Morganwg - Poems Lyric and Pastoral
 Thomas Paine - The Age of Reason
 Drama
 François Juste Marie Raynouard - Caton d'Utique
 Barddoniaeth
 William Blake - Songs of Experience
 Cerddoriaeth
 Josef Haydn - Symffoni rhif 102
 Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfen gemegol Ytrwim gan Johan Gadolin

Genedigaethau 
 27 Mai - Cornelius Vanderbilt

Marwolaethau 
 16 Ionawr - Edward Gibbon
 8 Mai - Antoine Lavoisier
 28 Gorffennaf - Maximilien Robespierre
1793

17g - 18g - 19g
1740au 1750au 1760au 1770au 1780au - 1790au - 1800au 1810au 1820au 1830au 1840au
1788 1789 1790 1791 1792 - 1793 - 1794 1795 1796 1797 1798

Digwyddiadau 
1 Chwefror - Rhyfel rhwng Prydain a Ffrainc yn dechrau
10 Mehefin - Sylfaen y Jardin des Plantes a'r Muséum national d'histoire naturelle ym Mharis
 Llyfrau a chylchgronau
 Thomas Paine - The Age of Reason
 Y Cylch-grawn Cynmraeg neu Drysorfa Gwybodaeth
 Cerddoriaeth
 Josef Haydn - Symffoni rhif 100
 Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfen gemegol Strontiwm gan Martin Heinrich Klaproth

Genedigaethau 
 2 Mawrth - Sam Houston, gwleidydd (m. 1863)
 19 Ebrill - Ferdinand I, ymerawdwr Awstria (m. 1875)
 25 Medi - Felicia Hemans, bardd (m. 1835)
 28 Hydref - Eliphalet Remington, dyn busnes (m. 1861)

Marwolaethau 
 21 Ionawr - Louis XVI, brenin Ffrainc, 38 (gan guillotine)
 6 Chwefror - Carlo Goldoni, dramodydd, 85
 13 Gorffennaf - Jean-Paul Marat, gwleidydd, 50
 17 Gorffennaf - Charlotte Corday, 24 (gan guillotine)
 16 Hydref - Marie Antoinette, brenhines Ffrainc, 37 (gan guillotine)
 8 Tachwedd - Madame Roland, 39 (gan guillotine)
1792

17g - 18g - 19g
1740au 1750au 1760au 1770au 1780au - 1790au - 1800au 1810au 1820au 1830au 1840au
1787 1788 1789 1790 1791 - 1792 - 1793 1794 1795 1796 1797

Digwyddiadau 
 20 Ebrill - Ffrainc yn cyhoeddi rhyfel yn erbyn Awstria.
 21 Mehefin - Iolo Morganwg yn cynnal cyfarfod cyntaf Gorsedd Beirdd Ynys Prydain ar Fryn y Briallu yn Llundain.
 6 Tachwedd - Brwydr Jemappes
 Llyfrau
 Johann Baptist Durach - Philippine Welserin
 Mary Wollstonecraft - A Vindication of the Rights of Woman
 Drama
 Joseph Chénier - Caïus Gracchus
 Cerddoriaeth
 Étienne Méhul - Stratonice (opera)
 Rouget de Lisle - "La Marseillaise"

Genedigaethau 
 29 Chwefror - Gioachino Rossini, cyfansoddwr (m. 1868)
 7 Mawrth - John Herschel, mathemategydd (m. 1871)
 13 Mai - Pab Pïws IX (m. 1878)
 4 Awst - Percy Bysshe Shelley, bardd (m. 1822)
 13 Awst - Adelaide o Saxe-Meiningen, priod William IV, brenin y Deyrnas Unedig (m. 1829)
 11 Tachwedd - Mary Anne Evans, gwraig Benjamin Disraeli (m. 1872)
 28 Tachwedd - Victor Cousin, athronydd (m. 1867)

Marwolaethau 
 23 Chwefror - Syr Joshua Reynolds, arlunydd, 68
 3 Mawrth - Robert Adam, pensaer, 63
 2 Mai - John Jones (Ioan Tegid), awdur, 60
 4 Mehefin - John Burgoyne, milwr, 70
 18 Gorffennaf - John Paul Jones, morwr, 45
28 Hydref - John Smeaton, peirianydd sifil, 68
1791

17g - 18g - 19g
1740au 1750au 1760au 1770au 1780au - 1790au - 1800au 1810au 1820au 1830au 1840au
1786 1787 1788 1789 1790 - 1791 - 1792 1793 1794 1795 1796

Digwyddiadau 
4 Mawrth - Vermont yn dod yn talaith America.
 Llyfrau
James Boswell - Life of Johnson
Thomas Paine - The Rights of Man
 Cerddoriaeth
Luigi Cherubini - Lodoïska (opera)
Wolfgang Amadeus Mozart - Die Zauberflöte (opera)

Genedigaethau 
 27 Ebrill - Samuel Morse
 22 Medi - Michael Faraday, peiriannydd (m. 1867)
 26 Rhagfyr - Charles Babbage, mathemategydd (m. 1871)

Marwolaethau 
 11 Ionawr - William Williams Pantycelyn, bardd, 73
 19 Ebrill - Richard Price, athronydd, 68
 5 Rhagfyr - Wolfgang Amadeus Mozart, cyfansoddwr, 35
Paul Robeson

Canwr ac actor ffilm a theatr Unol Daleithiau oedd Paul Leroy Robeson (9 Ebrill 1898 – 23 Ionawr 1976).

Plentyndod 
Ganwyd yn Princeton, New Jersey, yn fab i weinidog a chyn-gaethwas o'r enw William Robeson a'i wraig Maria.

Prifysgol 
Mynychodd Brifysgol Rutgers ac yna Ysgol y Gyfraith, Columbia lle derbyniodd radd LL.B.; chwaraeodd bêl-droed Americanaidd ar lefel uchel yn y ddau goleg.

Actio a chanu
Dechreuodd ar ei yrfa fel actor llwyfan yn 1921 yn Efrog Newydd lle bu'n byw am saith mlynedd gyda'i wraig Essie. Yn ystod y cyfnod hwn, serenodd yn y ffilm The Proud Valley, a dorrodd dir newydd o ran dangos y dyn croenddu fel ag yr oedd, yn hytrach nag fel caricature. Daeth yn enwog fel canwr caneuon gospel hefyd.

Ei berthynas â Chymru 

Bu Paul Robeson yn gysylltiedig gyda glöwyr De Cymru am 40 mlynedd bron. Daeth ar eu traws yn gyntaf yn Llundain ym 1929 lle roedd nifer ohonynt yn ddiwaith ac yn canu am eu bara menyn. Fe ddilynodd eu protest a dechreuodd canu emyn-donau ysbrydol iddynt. Cyfranodd at eu hachos drwy Gronfa Gymorth y Glöwyr, ac ymwelodd â sawl tref a chwm yn Ne Cymru gan gynnwys Castell-nedd, Aberdâr, a Phont-y-clun.

Roedd Robeson yn perfformio mewn cyngerdd yng Nghaernarfon ym 1934 pan ddaeth newyddion trychineb Glofa Gresffordd. Rhodd ei dâl o'i berfformiad i'r gronfa ar gyfer teuluoedd y meirw. Ffilmiwyd The Proud Valley ym Mhont-y-pridd a Sanders of the River yn Tiger Bay, Caerdydd. Dywedodd Robeson, "it's from the miners in Wales I first understood the struggle of Negro and white together".

Yn eisteddfod y glöwyr ym Mhorthcawl, 1957, perfformiodd Robeson drwy ganu ar y ffôn o Efrog Newydd, ac ymunodd â Chôr Meibion Treorci i ganu "Hen Wlad fy Nhadau". Yn 1958 canodd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Glyn Ebwy 1958, gydag Aneurin Bevan yn ei gyflwyno. Gofynnwyd iddo os oedd am gael rodd i gofio'r eisteddfod, a gofynnodd Paul am lyfr emynau Cymraeg.

Hawliau dynol
Cefnogodd y gweithiwr a mynegodd ei farn ynglŷn â Rhyfel Cartref Sbaen.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, cefnogodd ei wlad, a chanodd a pherfformiodd i'r milwyr ac fel Othello yn Broadway. Er hyn, ar ddiwedd y rhyfel rhoddwyd ef ar restr o bobl pro-Sofiet gan yr FBI. Brwydrai dros hawliau'r duon a chymerwyd ei basbort oddi wrtho gan Lywodraeth UDA oherwydd ei ddaliadau Comiwnyddol ac o'r herwydd lleihaodd ei incwm yn fawr.

Diwedd ei oes 
Treuliodd ei flynyddoedd olaf yn Philadelphia.

Gweithiau

Ffilmiau
The Emperor Jones (1933)
Showboat (1936)
Song of Freedom (1936)
King Solomon's Mines (1937)
The Proud Valley (1940)

Llyfrau
Here I Stand (1958). Hunangofiant.

Gwobrau
Gwobr Heddwch Stalin (1952)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Bywgraffiad ar wefan 'Maes y Gad i Les y Wlad', Llyfrgell Genedlaethol Cymru
 Paul Robeson ar wefan Internet Movie Database

Actorion ffilm Americanaidd
Actorion theatr Americanaidd
Cantorion Affricanaidd-Americanaidd
Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Rutgers
Genedigaethau 1898
Marwolaethau 1976
Pobl o New Jersey
Sosialwyr
Ymgyrchwyr Americanaidd
Ymgyrchwyr hawliau dynol
Ymgyrchwyr heddwch
1790

17g - 18g - 19g
1740au 1750au 1760au 1770au 1780au - 1790au - 1800au 1810au 1820au 1830au 1840au
1785 1786 1787 1788 1789 - 1790 - 1791 1792 1793 1794 1795

Digwyddiadau
13 Mai - Brwydr Reval rhwng Sweden a Rwsia
14 Awst - Cytundeb Värälä
Llyfrau
Edmund Burke - Reflections on the Revolution in France
Thomas Pennant - Indian Zoology
Peter Williams - Tafol i Bwyso Sosiniaeth
Barddoniaeth
Robert Burns - Tam o' Shanter
Thomas Edwards (Twm o'r Nant) - Gardd o Gerddi
Drama
Johann Wolfgang von Goethe - Torquato Tasso
Mariana Starke - The Widow of Malabar
Cerddoriaeth
Karl Ditters von Dittersdorf - Der Teufel ein Hydraulikus (opera)
Wolfgang Amadeus Mozart - Così fan tutte (opera)

Genedigaethau
10 Ionawr - Owen Williams (Owen Gwyrfai), bardd (m. 1874)
27 Ionawr - William Davies Evans, chwaraewr gwyddbwyll (m. 1872)
29 Mawrth - John Tyler, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1862)
16 Rhagfyr - y Brenin Leopold I o Wlad Belg

Marwolaethau
17 Ebrill - Benjamin Franklin, gwleidydd Americanaidd, 85
17 Gorffennaf - Adam Smith, athronydd Albanaid, 66
16 Hydref - Daniel Rowland, arweinydd Methodistiaidd, 77
Mari II, brenhines Lloegr a'r Alban

Bu Mari II (30 Ebrill 1662 - 28 Rhagfyr 1694) yn frenhines ar Loegr a'r Alban o 1688 ymlaen. Teyrnasai ar y cyd gyda'i phriod, Gwilym III/II o Loegr a'r Alban. Chwaer Anne, brenhines Prydain Fawr, oedd hi.

Daeth Mari a'i gŵr i'r orsedd yn sgil chwyldro 1688 a welodd ddisodli'r brenin catholig Iago II (Iago VII yr Alban) a rhoi Gwilym a Mari, oedd yn Brotestaniaid, yn ei le ar y ddwy orsedd fel cyd-reolwyr. Gwilym a fyddai'n rheoli y rhan fwyaf o'r amser, ond byddai'r grym gan Mari pan fyddai Gwilym allan o'r wlad yn cymryd rhan mewn ymgyrchoedd milwrol. Bu farw Mari II yn 1694. Rheolodd Gwilym yn frenin ar ei ben ei hun nes iddo farw yn 1702.

Digwyddodd Cyflafan Glen Coe yn yr Alban yn ystod teyrnasiad Mari II.

Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Genedigaethau 1662
Marwolaethau 1694
Teyrnoedd yr 17eg ganrif
1789

17g - 18g - 19g
1730au 1740au 1750au 1760au 1770au - 1780au - 1790au 1800au 1810au 1820au 1830au
1784 1785 1786 1787 1788 - 1789 - 1790 1791 1792 1793 1794

Digwyddiadau 
 Y Chwyldro Ffrengig yn dechrau; Thomas Charles o'r Bala yn agor ei Ysgol Sul gyntaf
 Llyfrau
 William Hill Brown - The Power of Sympathy (nofel Americanaidd cyntaf)
 William Owen Pughe (gol.) - Barddoniaeth Dafydd ap Gwilym
 Barddoniaeth
 William Blake - Songs of Innocence
 Cerddoriaeth
 Domenico Cimarosa - I Due Baroni (opera)
 Josef Haydn - Symffoni rhif 92 ("Rhydychen")
 Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfennau cemegol Wraniwm a Sirconiwm

Genedigaethau 
 16 Mawrth - Georg Ohm, ffisegydd (m. 1854)
 15 Medi - James Fenimore Cooper, nofelydd (m. 1851)

Marwolaethau 
 23 Ionawr - John Cleland, nofelydd, awdur Fanny Hill, 79
 15 Gorffennaf - Jacques Duphly, cyfansoddwr, 74
28 Hydref - Mari'r Fantell Wen (Mary Evans), cyfrinwraig, tua 54
1788

17g - 18g - 19g
1730au 1740au 1750au 1760au 1770au - 1780au - 1790au 1800au 1810au 1820au 1830au
1783 1784 1785 1786 1787 - 1788 - 1789 1790 1791 1792 1793

Digwyddiadau
26 Ionawr - Dydd Awstralia
Llyfrau
Immanuel Kant - Kritik der praktischen Vernunft
Cerddoriaeth
Wolfgang Amadeus Mozart - Symffoni rhif 39

Genedigaethau
22 Ionawr - George Gordon, Arglwydd Byron, bardd (m. 1824)
5 Chwefror - Syr Robert Peel, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig (m. 1850)
22 Chwefror - Arthur Schopenhauer, athronydd (m. 1860)

Marwolaethau
31 Ionawr - Charles Edward Stuart ("Tywysog Charlie"), 67
16 Ebrill - Georges-Louis Leclerc, Comte de Buffon
4 Awst - Evan Evans (Ieuan Fardd), ysgolhaig a bardd, 57
14 Rhagfyr - Carl Philipp Emanuel Bach, cyfansoddwr, 74
John Dyer

Bardd yn yr iaith Saesneg a pheintiwr oedd John Dyer (1699 – Rhagfyr 1757), a aned yn Llanfynydd, Sir Gaerfyrddin ac a ymfalchiai yn ei linach Gymreig. Fe'i gwnaed yn offeiriad yn Eglwys Lloegr yn 1741. Cyfeirir ato mewn soned gan y bardd Wordsworth, To The Poet, John Dyer

Mae John Dyer yn adnabyddus yn bennaf am ei gerdd "Grongar Hill" a hefyd The Ruins of Rome, The Fleece a Written at Ocriculum. Ymhlith ei luniau sydd wedi goroesi mae llun dyfrlliw o gastell Caerffili (1733).

Byr iawn oedd ei boblogrwydd wedi cyhoeddi ei gerdd fwyaf, Grongar Hill, er i'r bardd John Gray frolio'i ddychymyg a'i arddull, “more of poetry in his imagination than almost any of our number, but rough and injudicious.”

Geni a magu
Fe'i anwyd y pedwerydd plentyn allan o chwech i Robert a Catherine Cocks Dyer yn "Abersanen" , Llanfynydd, Sir Gaerfyrddin - pum milltir o gastell ar fryn o'r enw Grongar Hill.

Ni wyddys union ddyddiad ei eni, ond gwyddom iddo gael ei fedyddio ar 13 Awst 1699, ac felly y byddai wedi'i eni rywdro yn y pythefnos cyn y diwrnod hwnnw. Roedd ei daid yn warden yn Eglwys Llanfynydd a'i dad yn gyfreithiwr llwyddiannus a oedd yn berchen ar sawl adeilad yn yr ardal. Oherwydd fod iddynt chwech o blant, symudodd y teulu i fyw i blasdy Aberglasni. Sonia John Dyer am y fan hon yn ei gerdd "The Country Walk" .

Ysgol fonedd yn Llundain yw Coleg Brenhinol Sant Pedr a adwaenir fel 'Ysgol Westminster' (Saesneg: Westminster School). Fe'i lleolir yn Westminster, ger yr Abaty, ac i'r ysgol honno y danfonwyd  John rhwng 1711 a 1733, ysgol roedd yn ei chasau. Oddi yno, dychwelodd i Gymru fel prentis cyfreithiwr yn swyddfa'i dad. Pan fu farw ei dad aeth yn ddisgybl at Jonathan Richardson (1665-1745), awdur cyfrol Theory of Painting (cyhoeddwyd yn 1715).

Gwaith a marwolaeth
Teithiodd drwy Dde Cymru a'r gororau yn paentio ac oddi yno i'r Eidal i ddatblygu ei ddawn fel arlunydd. Yn 1726, trodd ei olygon tua Lloegr lle y daeth yn gyfaill i'r dramodydd James Thomson a Richard Savage.

Ar un cyfnod dechreuodd ffermio yn Mapleton, Swydd Henffordd, ond ni pharodd yno'n hir a phriododd 'Miss Ensor, ac fe'i ordeiniwyd yn yr eglwys. Wedi hynny bu mewn sawl swydd gwahanol yng Nghaerlŷr a Lincoln. Erbyn1751 roedd yn offeiriad yn Eglwys Mihangel Sant, Coningsby, lle claddwyd ef ar 15 Rhagfyr 1757.

Llyfryddiaeth 
 Belinda Humfrey, John Dyer (Cyfres Writers of Wales, Caerdydd, 1980).

Cyfeiriadau

Arlunwyr Cymreig
Beirdd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Cymry'r 18fed ganrif
Genedigaethau 1699
Llenorion Cymreig y 18fed ganrif
Marwolaethau 1757
Pobl fu farw o dwbercwlosis
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Anne, brenhines Prydain Fawr

Etifeddodd Anne (6 Chwefror 1665 - 1 Awst 1714) orsedd Lloegr, yr Alban ac Iwerddon ar 8 Mawrth, 1702. Unwyd Lloegr a'r Alban yn un deyrnas ar 1 Mai 1707 i greu Teyrnas Prydain Fawr.

Anne oedd merch Iago II/VII, brenin Lloegr a'r Alban a chwaer Mari II, brenhines Lloegr a'r Alban. Ei phriod oedd Siôr, Tywysog Denmarc.

Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Brenhinoedd a breninesau Prydain Fawr
Genedigaethau 1665
Marwolaethau 1714
Merched yr 17eg ganrif
Merched y 18fed ganrif
Teyrnoedd y 18fed ganrif
Tywysogesau yr Alban
Tywysogesau Lloegr
Siôr I, brenin Prydain Fawr

Georg Ludwig Hanover, Siôr I, brenin Prydain Fawr (28 Mai 1660 - 11 Mehefin 1727) oedd brenin Teyrnas Prydain Fawr, a'r brenin Prydeinig cyntaf o Dŷ Hanover. Roedd Siôr yn Etholwr Hannover cyn cael ei ddyrchafu'n frenin Prydain Fawr fel ar Siôr I ar 1 Awst 1714.

Cafodd ei eni yn Hannover, yr Almaen, yn fab i'r Etholwraig Sophia o Hanover.

Ei wraig oedd y Dywysoges Sophia o Zelle.

Llysenw: "Geordie Whelps"

Plant 
 Siôr II, brenin Prydain Fawr (1683-1760)
 Sophia Dorothea (1687-1757)

Brenhinoedd a breninesau Prydain Fawr
Genedigaethau 1660
Marwolaethau 1727
Pobl fu farw o strôc
Teyrnoedd y 18fed ganrif
Siôr II, brenin Prydain Fawr

Siôr II (10 Tachwedd 1683 – 25 Hydref 1760) oedd brenin Teyrnas Prydain Fawr o 11 Mehefin 1727 hyd ei farwolaeth.
 
Cafodd ei eni yng nghastell Herrenhausen, Hannover, yr Almaen. Ef oedd mab Siôr I o Brydain Fawr a'i wraig, y Dywysoges Sophia Dorothea o Brunswick-Zell. Bu'n Tywysog Cymru o 27 Medi 1714 hyd ei ddyrchafiad i'r orsedd. Ei wraig oedd Caroline o Ansbach.

Plant 
 Frederic, Tywysog Cymru (1707–1751)
 Anne (2 Tachwedd 1709 – 12 Ionawr 1759)
 Amelia Sophia Eleanor (10 Gorffennaf, 1711 – 31 Hydref 1746).
 Caroline Elizabeth (21 Mehefin 1713 – 28 Rhagfyr 1757).
 George William (13 Tachwedd 1717 – 17 Chwefror 1718).
 William Augustus, Dug Cumberland (26 Ebrill 1721 – 31 Hydref 1765)
 Mary (5 Mawrth 1723 – 14 Ionawr 1772)
 Louisa (18 Rhagfyr 1724 – 19 Rhagfy, 1751)

Brenhinoedd a breninesau Prydain Fawr
Genedigaethau 1683
Marwolaethau 1760
Teyrnoedd y 18fed ganrif
Tywysogion Cymru
Siôr III, brenin y Deyrnas Unedig

Siôr III (4 Mehefin 1738 – 29 Ionawr 1820) oedd brenin Teyrnas Prydain Fawr ac, o 1801 ymlaen, brenin Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon.

Siôr III oedd fab Frederic, Tywysog Cymru, a'i wraig, Augusta o Saxe-Gotha. Bu farw ei tad yn 1751.

Priododd Siôr y Dywysoges Charlotte o Mecklenburg-Strelitz, ar 8 Medi 1761.

Plant 
 Siôr IV, brenin y Deyrnas Unedig (12 Awst, 1762 - 26 Mehefin, 1830)
 Frederick, Dug Efrog - (16 Awst, 1763 - 5 Ionawr, 1827)
 William IV, brenin y Deyrnas Unedig (21 Awst, 1765 - 20 Mehefin, 1837)
 Charlotte, brenhines Württemberg - (29 Medi, 1766 - 6 Hydref 1828)
 Edward Augustus, Dug Caint (2 Tachwedd, 1767 - 23 Ionawr, 1820) (tad y frenhines Victoria)
 Augusta Sophia (8 Tachwedd, 1768 - 22 Medi, 1840).
 Elisabeth (22 Mai, 1770 - 10 Ionawr, 1840)
 Ernest I, brenin Hanover (5 Mehefin 1771 - 18 Tachwedd 1851)
 Augustus Frederick, Dug Sussex (27 Ionawr, 1773 - 21 Ebrill, 1843)
 Adolphus Frederick, Dug Caergrawnt (24 Chwefror, 1774 - 8 Gorffennaf, 1850)
 Mair (25 Ebrill, 1776 - 30 Ebrill, 1857)
 Sophia (3 Tachwedd 1777 - 27 Mai 1848).
 Octavius (23 Chwefror 1779 - 3 Mai 1783).
 Alfred (22 Medi 1780 - 20 Awst 1782).
 Amelia (7 Awst, 1783 - 2 Tachwedd 1810).

Genedigaethau 1738
Marwolaethau 1820
Brenhinoedd a breninesau Prydain Fawr
Brenhinoedd a breninesau y Deyrnas Unedig
Teyrnoedd y 18fed ganrif
Teyrnoedd y 19eg ganrif
Tywysogion Cymru
Caroline o Ansbach

Gwraig Siôr II, brenin Prydain Fawr oedd Caroline o Ansbach (1 Mawrth 1683 – 20 Tachwedd 1737), Tywysoges Cymru (1714–1727) a brenhines 1727–1737.

Caroline oedd ferch y Margrave o Brandenburg-Ansbach a ffrind yr athronydd, Gottfried Leibniz.

Genedigaethau 1683
Marwolaethau 1737
Brenhinoedd a breninesau cydweddog Prydeinig
Tywysogesau Cymru
Merched yr 17eg ganrif
Merched y 18fed ganrif
Siôr IV, brenin y Deyrnas Unedig

Siôr IV (12 Awst 1762 – 26 Mehefin 1830), oedd Tywysog Cymru 1762 rhwng a 1820 a brenin Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon o 29 Ionawr 1820 hyd ei farwolaeth.

Roedd yn fab i Siôr III a'i wraig, Charlotte o Mecklenburg-Strelitz. Rhwng 5 Chwefror, 1811 a 29 Ionawr, 1820, ef oedd y Tywysog Rhaglyw, yn ystod afiechyd ei dad.

Ei wraig oedd Caroline o Brunswick, ond roedd yn briodas anhapus.  Bu farw Caroline ym 1821.

Plant 
 Y Dywysoges Charlotte Augusta o Hanover (7 Ionawr 1796 – 6 Tachwedd, 1817)

Cyfeiriadau 

Brenhinoedd a breninesau y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1762
Marwolaethau 1830
Teyrnoedd y 19eg ganrif
Halen

Cyfansoddyn cemegol gwyn yw halen a'r enw cemegol arno yw sodiwm clorid (fformiwla NaCl). Defnyddir halen i roi blas ar fwyd ac i gadw (neu brisyrfio) cigoedd. Mae ychydig ohono'n hanfodol i gynnal dyn ac anifeiliaid byw, ond mae gormod yn wael i'r iechyd, neu hyd oed angheuol.

Amrywiol ddefnydd
Defnyddir ef  i ddadlaith rhew ar y ffyrdd.

Dyma gofnod yn nyddiadur William Jones Moelfre, Aberdaron: 
28 Mai 1884: sych Gorphen torri tywyrch cwt 5 Hau halen yn Cae'r Afon
Mae’n son llawer am "nôl halen", fel arfer yn yr hydref - ond "hau halen"? Beth a olygai - a’r dyddiad ynghanol y tymor? A thybed a oes a wnelo tyddyn Cae Halen Bach ym mhlwyf Llandwrog rhywbeth â’r cwestiwn. Mae yna lawer o enghreifftiau o enwau tebyg ar hyd a lled Cymru.

Cyfeiriadau

Mwynau
Cyfansoddion sodiwm
Terry Pratchett

Nofelydd o Sais sy'n ysgrifennu yn Saesneg oedd Syr Terence David John Pratchett (28 Ebrill 1948 – 12 Mawrth 2015).  Mae tair o'i nofelau wedi eu cyfieithu i'r Gymraeg.
Mae Pratchett yn fwyaf enwog am ei gyfres o lyfrau "Disgfyd" (Discworld yn Saesneg) sydd yn cael hwyl ar hanes, traddodiadau a chonfensiynau chwedlau a llenyddiaeth ffantasi.

Bu farw o Clefyd Alzheimer.

Llyfrau sydd wedi eu cyfieithu i'r Gymraeg
Joni a'r Meirwon (ISBN 086074132X)-- Cyfieithiad Aled P. Jones o Johnny and the Dead
Dim Ond Ti All Achub y Ddynoliaeth (ISBN 0860741443)-- Cyfieithiad Aled P. Jones o Only You Can Save Mankind
Lleidr Amser (ISBN 1904357008)-- Cyfieithiad Dyfrig Parri o Thief of Time

 
Genedigaethau 1948
Llenorion ffantasi Seisnig
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Llenorion Seisnig yr 21ain ganrif
Marwolaethau 2015
Nofelwyr Saesneg
Nofelwyr Seisnig
1787

17g - 18g - 19g
1730au 1740au 1750au 1760au 1770au - 1780au - 1790au 1800au 1810au 1820au 1830au
1782 1783 1784 1785 1786 - 1787 - 1788 1789 1790 1791 1792

Digwyddiadau
28 Chwefror - Sylfaen y Prifysgol Pittsburgh
Llyfrau
Johann Jakob Wilhelm Heinse - Ardinghello and die glückseligen Inseln
Bernardin de Saint-Pierre - Paul et Virginie
Cerddoriaeth
Wolfgang Amadeus Mozart - Don Giovanni (opera)

Genedigaethau
17 Mawrth - Edmund Kean actor (m. 1833)
18 Tachwedd - Louis Daguerre, fforiwr (m. 1851)

Marwolaethau
28 Mai - Leopold Mozart, cyfansoddwr, 67
15 Tachwedd - Christoph Willibald Gluck, cyfansoddwr, 73
1780au

17g - 18g - 19g
1730au 1740au 1750au 1760au 1770au - 1780au - 1790au 1800au 1810au 1820au 1830au 
1780 1781 1782 1783 1784 1785 1786 1787 1788 1789

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
 Pab Pïws VI
 Siôr III, brenin Prydain Fawr
 Prif Weinidog Frederick North, Arglwydd North (Prydain Fawr)
 Prif Weinidog Charles Watson-Wentworth, 2ail Ardalydd Rockingham
 Prif Weinidog William Petty, 2ail Iarll Shelburne
 Prif Weinidog William Henry Cavendish-Bentinck, 3ydd Ddug Portland
 Prif Weinidog William Pitt y Ieuengaf (Prydain Fawr)
 Brenin Louis XVI (Ffrainc)
 Catrin II (Rwsia)
 Ymerawdwr Paul (Rwsia)
1786

17g - 18g - 19g
1730au 1740au 1750au 1760au 1770au - 1780au - 1790au 1800au 1810au 1820au 1830au
1781 1782 1783 1784 1785 - 1786 - 1787 1788 1789 1790 1791

Digwyddiadau
8 Awst - Michel-Gabriel Paccard a Jacques Balmat yn dringo Mont Blanc am y tro cyntaf
Llyfrau
André Robert de Nerciat - Le Diable au Corps
Friedrich Schiller - Der Verbrecher aus verlorener Ehre
Hester Thrale - Anecdotes of the Late Samuel Johnson
Barddoniaeth
Robert Burns - Poems, chiefly in the Scottish Dialect
Helen Maria Williams - Poems
Drama
Tituš Brezovački - Sveti Aleksij
John Burgoyne - The Heiress
Cerddoriaeth
Gioacchino Albertini - Virginia (opera)
Karl Ditters von Dittersdorf - Der Apotheker und der Doktor (singspiel)
Wolfgang Amadeus Mozart - Le nozze di Figaro (opera)

Genedigaethau
24 Chwefror - Wilhelm Grimm, awdur (m. 1859)
17 Awst - Davy Crockett (m. 1836)
18 Medi - Cristian XIII, brenin Denmarc (m. 1848)
 30 Hydref - Philippe-Joseph Aubert de Gaspé, awdur (m. 1871)

Marwolaethau
14 Ionawr - Michael Arne, cyfansoddwr, 85?
17 Awst - Frederick II, ymerawdwr Prwsia, 74
Fictoria, brenhines y Deyrnas Unedig

Fictoria (Alexandrina Victoria, weithiau yn Gymraeg Buddug; 24 Mai 1819 – 22 Ionawr 1901) oedd Brenhines Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon ac ymerodres India o 20 Mehefin 1837 hyd ei marwolaeth.

Roedd yn ferch i Edward, Dug Caint a'i wraig, y Dywysoges Viktoria o Saxe-Coburg-Saalfield. Gŵr Fictoria oedd y tywysog Albert o Saxe-Coburg-Gotha (m. 1861).

Yn ystod ei theyrnasiad hir, dywedir iddi dreulio chwech diwrnod yn unig yng Nghymru.

Plant 
 Victoria (21 Tachwedd, 1840 - 5 Awst, 1901), priod Friedrich III, brenin Prwsia
 Edward, Tywysog Cymru (9 Tachwedd, 1841 - 6 Mai, 1910)
 Alice (25 Ebrill, 1843 - 14 Rhagfyr, 1878),
 Alfred, Dug Caeredin (6 Awst, 1844 - 31 Gorffennaf, 1900)
 Elen (25 Mai, 1846 - 9 Mehefin, 1923)
 Louise (18 Mawrth, 1848 - 3 Rhagfyr, 1939)
 Arthur, Dug Connaught a Stathearn (1 Mai, 1850- 16 Ionawr, 1942)
 Leopold, Dug Albany (7 Ebrill, 1853- 28 Mawrth, 1884)
 Beatrice (14 Ebrill, 1857- 26 Hydref, 1944)

Brenhinoedd a breninesau y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1819
Marwolaethau 1901
Merched Prydeinig y 19eg ganrif
Merched Prydeinig yr 20fed ganrif
Teyrnoedd y 19eg ganrif
Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Ymerodresau
1785

17g - 18g - 19g
1730au 1740au 1750au 1760au 1770au - 1780au - 1790au 1800au 1810au 1820au 1830au
1780 1781 1782 1783 1784 - 1785 - 1786 1787 1788 1789 1790

Digwyddiadau
Cynhaliwyd yr ysgolion cychwynnol cyntaf gan Thomas Charles
Priododd Tywysog Cymru (Siôr IV o'r Deyrnas Unedig) Maria Fitzherbert.
Llyfrau
James Boswell - Journal of a Tour to the Hebrides with Samuel Johnson
Immanuel Kant - Grundlegung zur Metaphysik der Sitten
Nathaniel Williams - Darllen Dwfr a Meddyginiaeth
Barddoniaeth
Friedrich Schiller - An die Freude
Drama
Richard Cumberland - The Natural Son
Elizabeth Inchbald - Appearance Is Against Them
Cerddoriaeth
Wolfgang Amadeus Mozart - Davide penitente (oratorio)
Antonio Salieri - La Grotta di Trofonio (opera)

Genedigaethau
4 Ionawr - Jakob Grimm, awdur llên gwerin (m. 1863)
22 Mawrth - Adam Sedgwick, daearegwr (m. 1873)
27 Mawrth - Louis XVII, brenin Ffrainc (m. 1795)
 14 Gorffennaf - Stéphanie de Virieu, cerflunydd (m. 1873)
15 Awst - Thomas de Quincey, llenor (m. 1859)
18 Hydref - Thomas Love Peacock, llenor (m. 1866)

Marwolaethau
3 Ionawr - Baldassare Galuppi, cyfansoddwr, 78
2 Chwefror - John Josiah Guest, dyn busnes, 63
27 Chwefror - Robert Hughes (Robin Ddu yr Ail), bardd, 41
18 Tachwedd - Louis Philippe I, duc d'Orléans, 50
1784

17g - 18g - 19g
1730au 1740au 1750au 1760au 1770au - 1780au - 1790au 1800au 1810au 1820au 1830au
1779 1780 1781 1782 1783 - 1784 - 1785 1786 1787 1788 1789

Digwyddiadau
Gorffennaf - Mrs Hester Thrale yn priodi Gabriele Piozzi
16 Awst - Sefydlu trefedigaeth Brunswick Newydd gan Prydain Fawr
22 Medi - Sefydlu trefedigaeth Kodiak, Alaska, gan Rwsia
Llyfrau
William Godwin - Sketches of History
Immanuel Kant - Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?
Richard Price - Importance of the American Revolution
Drama
Friedrich Schiller - Kabale und Liebe
Cerddoriaeth
Joseph Haydn - Symffoni rhif 76
Antonio Salieri - Les Danaïdes (opera)

Genedigaethau
13 Hydref - Ferdinand VII, brenin Sbaen
24 Tachwedd - Zachary Taylor, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1850)

Marwolaethau
1 Gorffennaf - Wilhelm Friedemann Bach, cyfansoddwr, 73
31 Gorffennaf - Denis Diderot, awdur ac athronydd, 70
13 Rhagfyr - Samuel Johnson, awdur a geiriadurwr, 75
Helen Mary Jones

Gwleidydd Cymreig, aelod o Blaid Cymru yw Helen Mary Jones (ganwyd 29 Mehefin 1960). Etholwyd dros etholaeth Llanelli ar ddyfodiad y Cynulliad ym 1999. Collodd afael ar y sedd etholaethol o 21 pleidlais yn etholiad 2003, ond fe'i hetholwyd i gynrychioli rhanbarth Gorllewin a Chanolbarth Cymru dros Blaid Cymru. Ail-etholwyd Jones dros etholaeth Llanelli yn 2007, ond collodd y sedd unwaith eto yn 2011. Dychwelodd i'r Cynulliad yn 2018 yn dilyn ymddiswyddiad Simon Thomas. Yn Etholiad Senedd Cymru, 2021 roedd yn ymgeisydd yn etholaeth Llanelli unwaith eto ond ni chipiodd y sedd.

Bywgraffiad
Fe'i ganwyd yn Colchester a derbyniodd ei haddysg yn Colchester County High School for Girls, yn Ysgol Uwchradd Llanfair Caereinion ym Mhowys ac ym Mhrifysgol Cymru Aberystwyth. Mae hi'n chwaer i'r awdur a digrifwr Myfanwy Alexander. Cyn dod yn wleidydd, bu'n gweithio ym maes addysg arbennig gan ddal gwahanol swyddi mewn gwaith cymdeithasol a chymunedol a chyda phobl ifainc. Mae ei diddordebau gwleidyddol yn cynnwys materion amgylcheddol, cyfiawnder cymdeithasol, cyfleoedd cyfartal, hawliau plant a chyflogaeth. Fe fu hi'n aelod o'r grŵp ymgynghorol ar sefydlu'r Cynulliad Cenedlaethol.

Ymladdodd hi am sedd seneddol Islwyn yn etholiad cyffredinol 1992 yn erbyn Neil Kinnock, arweinydd y Blaid Lafur ar y pryd, ac am sedd Sir Drefaldwyn yn etholiad cyffredinol 1997. Yn 2000, daeth Helen yn ail i Ieuan Wyn Jones yn etholiad arweinyddiaeth Plaid Cymru.

Mae Jones wedi dal nifer o swyddi gwleidyddol ar lefel cangen, etholaeth ac yn genedlaethol o fewn Plaid Cymru, a bu yn fyfarwyddwraig cyfleoedd cyfartal y blaid. Cyn cael ei hethol i'r cynulliad roedd hi'n Uwch Reolwraig Datblygiad gyda'r Comisiwn Cyfleoedd Cyfartal yng Nghymru. Yn y Cynulliad bu'n gysgod weinidog dros addysg, ac yn gysgod weinidog iechyd ac roedd yn aelod o Bwyllgor yr Amgylchedd, Cynllunio a Thrafnidiaeth, y Pwyllgor Cyfleoedd Cyfartal, Pwyllgor Partneriaeth y Sector Wirfoddol a Phwyllgor Ardal De Orllewin Cymru. Roedd hi'n Gadeirydd Plaid Cymru rhwng 2011 a 2013.

Yn dilyn ymddiswyddiad Simon Thomas yng Ngorffennaf 2018 cynigiwyd y sedd i Helen Mary Jones, fel y nesaf ar y rhestr rhanbarthol, ac ar 2 Awst 2018 cadarnhawyd y byddai'n cymryd y sedd a dychwelyd i'r Cynulliad. Cyn hynny roedd hi'n Gyfarwyddwr Cynorthwyol yn Academi Morgan, Prifysgol Abertawe.

Cyfeiriadau

Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Genedigaethau 1960
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion Plaid Cymru
Pobl o Essex
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif