alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Caerllion

Defnyddir yr enw "Caerllion" (neu "Caerllion Fawr") weithiau i gyfeirio at ddinas Caer yn Lloegr.

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Casnewydd, Cymru, yw Caerllion, hefyd Caerllion-ar-Wysg (Saesneg: Caerleon). Saif ar lannau gorllewinol Afon Wysg, ger dinas Casnewydd. Ystyr Caerllion ydy 'caer y llengoedd'.

Olion Rhufeinig 

Yn y cyfnod Rhufeinig, fel Isca Silurum, roedd Caerllion yn ganolfan i'r lleng Legio II Augusta. Symudodd y lleng i Gaerllion tua'r flwyddyn 74, a bu yma am ganrifoedd, efallai tan ddechrau'r 4g. Mae'r olion o'r cyfnod yma yn parhau i fod yn nodwedd amlycaf Caerllion. Ymhlith yr olion mae olion barics y llengfilwyr, y baddondy, y muriau oedd yn amgylchynu'r gaer, a'r amffitheatr tu allan i'r muriau. Enw Rhufeinig ar y dref oedd 'Iskalis' a ddaeth o enw'r afon: Wysg.

Yn yr Historia Regum Britanniae gan Sieffre o Fynwy, Caerllion yw prifddinas y Brenin Arthur.

Yr Oesoedd Canol 
Tua dwy neu dair km i'r gogledd-orllewin saif Mwnt y Castell, sef hen domen mwnt a beili.

Coleg Hyfforddiant Sir Fynwy
Roedd Caerllion yn leoliad i Coleg Hyfforddi Sir Fynwy a sefydlwyd yn 1914. Roedd y Coleg yn hyfforddi dynion i ddod yn athrawon. Yn 1962 agorwyd y Coleg ar gyfer myfyrwyr benywaidd. Yn 1975 daeth y Coleg yn rhan o Goleg Addysg Uwcg Gwent, ac wedi hynny, yn rhan o Brifysgol De Cymru.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
Julius ac Aaron, merthyron Cristionogol, dienyddiwyd yn 304
Arthur Machen (1863 - 1947), llenor

Cyfeiriadau

Oriel

 
Cymunedau Casnewydd
Pentrefi Casnewydd
Llanelli (etholaeth seneddol)

Pwnc yr erthygl hon yw etholaeth seneddol Llanelli. Am ddefnydd arall o'r enw Llanelli gwelir y dudalen gwahaniaethu ar Lanelli.
Mae etholaeth Llanelli yn etholaeth seneddol sy'n cael ei chynrychioli yn Senedd San Steffan gan un Aelod Seneddol. Yr Aelod Seneddol presennol yw .

Ymestynna'r etholaeth o Dŷ-croes i lawr y Gwendraeth drwy Cross Hands, Y Tymbl, Pontyberem, Pont-iets, Trimsaran ac i Gydweli, ac o Gydweli gyda'r arfordir i'r Bynea ac i'r Hendy.

Mae Llafur wedi rheoli'r etholaeth seneddol hon ers 1922. Enillwyd y sedd i Lafur yn wreiddiol gan Dr John Henry Williams a wasanaethodd fel Aelod Seneddol am 14 mlynedd. Fe'i olynwyd gan James Griffiths (Jim Griffiths), a bu'n Aelod Seneddol am 34 mlynedd. Yna, daeth Denzil Davies i gynrychioli'r etholaeth dros Lafur, a daliodd y swydd am 35 mlynedd. Ymddeolodd Denzil Davies cyn etholiad cyffredinol 2005.

Yn hanesyddol mae Llanelli wedi bod yn etholaeth ddiwydiannol, ond gyda difodiad y gweithfeydd glo a'r gwaith tun mae pwyslais erbyn hyn ar dwristiaeth.

Yn hanesyddol dyma'r etholaeth ddiwydiannol sydd a'r mwyaf o Gymry Cymraeg ynddi. 52% yn 1981.

Aelodau Seneddol 
 1918 – 1922: Josiah Towyn Jones (Ryddfrydol Clymblaid)
 1922 – 1936: John Henry Williams (Llafur)
 1936 – 1970: Jim Griffiths (Llafur)
 1970 – 2005: Denzil Davies (Llafur)
 2005 – presennol: Nia Griffith (Llafur)

Etholiadau

Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Etholiadau yn y 1980au

Etholiadau yn y 1970au

Etholiadau yn y 1960au

Etholiadau yn y 1950au

Etholiadau yn y 1940au

Etholiadau yn y 1930au
Bu farw Dr J. H. Williams ym 1936 a chynhaliwyd isetholiad:

Etholiadau yn y 1920au

Etholiadau yn y 1910au

Gweler hefyd
 Sir Gaerfyrddin (etholaeth seneddol)
 Bwrdeistref Caerfyrddin (etholaeth seneddol)
 Dwyrain Caerfyrddin (etholaeth seneddol)
 Gorllewin Caerfyrddin (etholaeth seneddol)
 Caerfyrddin (etholaeth seneddol)
 Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr (etholaeth seneddol)
 Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro (etholaeth seneddol)
Llanelli (etholaeth Cynulliad)

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Llanelli
Carwyn James

Chwaraewr rygbi'r undeb Cymreig oedd Carwyn James (2 Tachwedd 1929 – 10 Ionawr 1983). Enillodd ddau gap dros Gymru, ond mae'n fwy enwog fel hyfforddwr timau Llanelli a'r Llewod.

Bywgraffiad
Ganwyd yng Nghefneithin, pentref glofaol ger Llanelli (lle ganed Barry John hefyd). Mynychodd Ysgol Ramadeg y Gwendraeth, Drefach, a chafodd chwe chap dros Ysgolion Uwchradd Cymru. Chwaraeodd hefyd dwy gem i Lanelli tra yn yr ysgol uwchradd.

Graddiodd yn y Gymraeg yng Ngholeg Prifysgol Cymru Aberystwyth wrth draed Gwenallt a T. H. Parry-Williams. Roedd gwasanaeth milwrol yn orfodol ar y pryd ac felly ymunodd â'r Llynges lle y dysgodd Rwseg. Roedd yn athro o ran galwedigaeth ac yn nes ymlaen yn ddarlithydd yng Ngholeg y Drindod, Caerfyrddin.

Wedi dychwelyd i Sir Gâr bu'n chwarae yn gyson i Lanelli fel maswr. Enillodd ddau gap dros Gymru yn 1958, ond mae'n debygol y byddai wedi ennill llawer mwy onibai ei fod yn cystadlu a Cliff Morgan am safle'r maswr yn y tîm cenedlaethol.

Wedi ymddeol fel chwaraewr, daeth yn hyfforddwr Llanelli. Yn ystod ei gyfnod fel hyfforddwr enillodd Llanelli Gwpan Cymru bedair gwaith rhwng 1973 a 1976, ac ennill buddugoliaeth enwog dros y Crysau Duon yn 1972. Ni fu erioed yn hyfforddwr tim Cymru, yn rhannol oherwydd ei fod yn credu y dylai'r hyfforddwr fod yn gadeirydd y pwyllgor dewis ac yn enwebu'r dewiswyr eraill. Dewiswyd ef yn hyfforddwr y Llewod Prydeinig ar gyfer eu taith i Seland Newydd yn 1971. Enillwyd y gyfres, yr unig dro hyd yma i'r Llewod ennill cyfres yn Seland Newydd.

Gwleidyddiaeth
Bu Carwyn James yn ymgeisydd dros Blaid Cymru yn etholiad seneddol 1970. Wedi ymddeol fel hyfforddwr daeth yn amlwg fel darlledydd ac yr oedd yn ysgrifennu colofn wythnosol i'r Guardian. Bu farw'n sydyn mewn ystafell gwesty yn Amsterdam yn 1983.

Bu James hefyd yn aelod o Gyngor yr Iaith Gymraeg a sefydlwyd yn 1973.

Llyfryddiaeth
 Alun Richards, Carwyn: A Personal Memoir (Parthian, 2002)
Alun Gibbard, Into the Wind: The life of Carwyn James (Y Lolfa, 2017)

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1929
Marwolaethau 1983
Chwaraewyr rygbi'r undeb Cymreig
Hyfforddwyr rygbi'r undeb Cymreig
Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru
Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Y Llewod Prydeinig a Gwyddelig
Clwb Rygbi Llanelli
Addysgwyr Cymreig
Newyddiadurwyr Cymreig
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Plaid Cymru
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Frances Shand Kydd

Roedd yr Anrhydeddus Frances Ruth Burke Roche Shand Kydd (20 Ionawr 1936 – 3 Mehefin 2004) yn gyn-wraig i John Spencer, 8fed Iarll Spencer ac yn fam i Diana, Tywysoges Cymru. Ar ôl dwy briodas a aeth ar chwal a marwolaeth dwy o'i phlant, fe dreuliodd ei blynyddoedd diwethaf yn gwneud gwaith elusennol Catholig.

Early life
Cafodd ei geni yn Sandringham, Norfolk, Lloegr o dan yr enw Frances Ruth Burke-Roche yn Park House, ar ystad brenhinol Sandringham, Norfolk. Roedd yn ferch i Edmund Roche, 4ydd Barwn Fermoy, a oedd yn ffrindiau gyda'r Brenin Siôr VI ac yn fab i hŷn i'r etifeddes Americanaidd, Frances Work a'i gŵr cyntaf, 3ydd Barwn Fermoy. Roedd ei mam Ruth, Bonesig Fermoy DCVO yn confidante a lady-in-waiting i'r Frenhines Elizabeth (a adnabyddwyd fel Mam y Frenhines yn ddiweddarach).

Priodas gyda John, 8fed Iarll Spencer
Ar 1 Mehefin 1954, yn 18 oed, priododd Roche John Spencer (8fed Iarll Spencer yn ddiweddarach) yn Abaty San Steffan. Adnabyddwyd hi fel Is-iarlles Althorp (a ynganir fel Altrup).

Cawsont bump o blant:

Elizabeth Sarah Lavinia Spencer (19 Mawrth 1955), a briododd Neil Edmund McCorquodale, cefnder pell i Raine, Iarlles Spencer
Cynthia Jane Spencer (11 Chwefror 1957), a briododd Syr Robert Fellowes, Barwn Fellowes yn ddiweddarach
John Spencer, a bu farw o fewn 10 awr o'i eni ar 12 Ionawr 1960
Diana Frances Spencer, Diana, Tywysoges Cymru yn ddiweddarach (1 Gorffennaf 1961 – 31 Awst 1997), gwraig gyntaf Siarl, Tywysog Cymru
Charles Edward Maurice Spencer, 9fed Iarll Spencer (20 Mai 1964), a briododd Victoria Lockwood, ac wedyn Caroline Freud (gweddw Matthew Freud)

Llinach

</center>

Catholigion
Genedigaethau 1936
Marwolaethau 2004
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Teulu Spencer-Churchill
Pobl o Norfolk
Caergystennin

Hen enw dinas Istanbul yn Nhwrci yw Caergystennin (neu Constantinople; Constantinopolis yn Lladin; Konstantinoupolis neu Κωνσταντινούπολη yn Groeg). Ei henw gwreiddiol oedd Byzantium (Byzantion neu Bυζαντιον yn Groeg). Cafodd hi'r enw Caergystennin oherwydd fod yr Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I wedi ei gwneud yn brifddinas Ymerodraeth Rufeinig ar 11 Mai
330. Rhoddodd yr enw Nova Roma (Rhufain Newydd) iddi, ond doedd neb yn defnyddio'r enw hwn.
Roedd Caergystennin yn brifddinas yr Ymerodraeth Fysantaidd (Ymerodraeth Rufeinig y Dwyrain). Cipiwyd a dilëwyd y ddinas yn ystod y pedwerydd groesgad ym 1204 ac fe'i hail-gipiwyd gan luoedd Nicaean o dan Michael VIII Palaeologus ym 1261.
O'r diwedd cipiwyd y ddinas gan yr Ymerodraeth Ottoman ar 29 Mai
1453. Yn ystod teyrnasiad yr Otomaniaid roedd enw'r ddinas yn Caergystennin neu Istanbul, ond roedd yr Ewropeaidd yn dweud "Constantinople". Istanbul yw enw swyddogol y ddinas ers 1930. Ers i Weriniaeth Twrci gael ei sefydlu mae Ancara wedi cymryd lle Caergystennin fel y brifddinas.

Gweler hefyd
Ioan Aurenau
 
Dinasoedd sanctaidd
Hanes Twrci
Istanbul
Yr Ymerodraeth Fysantaidd
Ankara

Prifddinas Twrci a'r ddinas ail fwyaf yn y wlad honno yw Ankara (hefyd: Ancara; hen enwau Angora ac Ancyra), sy'n brifddinas Talaith Ankara yn ogystal. Yn 2007 roedd tua 4,455,453 o bobl yn byw yn y ddinas. Lleolir Ankara 938 medr uwchben lefel y môr. Mae hinsawdd cyfandirol, gyda hafau tymherol ac eira yn y gaeaf. Ankara yw canolfan masnach a diwydiant bwysicaf y wlad ond cyn ei dyfod yn brif ddinas roedd hi'n enwog yn bennaf am ei geifr blew hir ynghyd â'r gwlân arbennig a geir ohonynt, sef gwlân Angora.

Cafodd y ddinas ei chodi yng nghanol ucheldir Anatolia ac mae'n groesffordd cludiant bwysig iawn i ffyrdd a'r rheilffyrdd fel ei gilydd. Prifysgolion y ddinas yw Prifysgol Technoleg y Dwyrain Canol (Middle East Technical University; METU), Prifysgol Hacettepe, Prifysgol Bilkent a Phrifysgol Ankara ei hun. Mae Llyfrgell Genedlaethol Twrci a'r Amgueddfa Ddaearegol i'w cael yn Ankara yn ogystal.

Ers y dewiswyd hi fel prifddinas Twrci gan Kemal Atatürk yn lle Istanbul, mae'r ddinas wedi datblygu ac erbyn hyn mae'n cynnwys hen ardal o'r enw Ulus ynghyd ag ardal newydd o'r enw Yenisehir. Mae adeiladau Rhufeinig, Bysantaidd ac Otomanaidd yn y strydoedd cul yn yr hen chwarter, a cheir gwestai mawr, theatrau, canolfannau siopio ac ati yn yr ardal newydd. Mae Cynulliad Cenedlaethol Mawr Twrci a swyddfeydd y llywodraeth, ynghyd â llysgenhedaethau gwledydd tramor i'w cael yn yr ardal newydd hefyd.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Palas Ankara
 Çankaya Köşkü (palas Arlywydd Twrci)
 Mosg Kocatepe
 Tŵr Atakule
 Tŷ Opera

Enwogion 
 Vehbi Koç (1901-1996), dyn busnes
 Ali Babacan (g. 1967), gwleidydd

 
Ankara (talaith)
Prifddinasoedd Asia
Cil-y-coed

Tref a chymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw Cil-y-coed (Saesneg: Caldicot). Saif ar lan Môr Hafren, rhwng Cas-gwent a dinas Casnewydd. Poblogaeth y dref yw oddeutu 11,000 o bobol. Mae ganddi ysgol leol, sef Ysgol Gyfun Caldicot. Saif Castell Caldicot gerllaw.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolen allanol
  Castell Caldicot

 
Cymunedau Sir Fynwy
Trefi Sir Fynwy
Esgobaeth Mynwy

''Peidiwch â chymysgu'r swydd hon ag Esgobaeth Mynyw, sy'n esgobaeth yr Eglwys Gatholig.

Mae Mynwy yn esgobaeth yr Eglwys yng Nghymru yn ne-ddwyrain Cymru. Y Gwir Barchedig Dominic Walker yw Esgob presennol Mynwy.

 
Mynwy
Erthygl Pedia Trefynwy
Ifan IV, tsar Rwsia

Tywysog Mawr Moscfa ac wedyn tsar Rwsia oedd Ifan IV Vasilyevich (25 Awst 1530 - 18 Mawrth 1584). Fe oedd teyrn cyntaf Rwsia i ddefnyddio'r teitl tsar. Cyfeirir ato yn aml gyda'i lysenw, Ifan yr Ofnadwy (Rwsieg Ива́н Гро́зный / Ivan Grozny).

Hanes
Ganed Ifan yng Ngholomenskoye, Moscfa, yn 1530. Roedd yn unig fab i Fasili III a'i wraig Yelena Glinskaya. Bu farw ei dad yn 1533, ac yntau'n dair blwydd oed. Yn ei blentyndod cynnar, gweithredodd ei fam fel rhaglaw, ond bu farw hithau pan oedd Ifan yn wyth mlwydd oed. O hyn ymlaen, cafodd y wlad ei rheoli gan boyariaid (pendefigion), a'r teulu Shuysky yn bennaf yn eu plith, tan i Ifan gymryd yr awenau ym 1544. Teimlai Ifan i'r boyariaid ei esgeuluso a'i ddiystyru yn ystod ei blentyndod, ac mae'n bosib i'w brofion yr adeg honno fod wedi cyfrannu at ansefydlogrwydd ei feddwl yn ddiweddarach yn ei oes.

Coronwyd Ifan yn tsar yn un-ar-bymtheg oed ar 16 Ionawr 1547. Roedd ei deyrnasiad cynnar yn amser heddychlon o foderneiddio – sefydlodd fyddin barhaol, diwygiodd y côd cyfreithiol, a sefydlodd y Zemsky Sobor, cyngor y bendefigaeth. Gwelwyd y wasg argraffu gyntaf yn Rwsia yn yr amser hon. Agorodd Ifan y Môr Gwyn a phorthladd Archangelsk i fasnachwyr Seisnig gan greu cysylltiadau masnachol newydd. Cryfhaodd rym gwladwriaeth ganolog Rwsia, ac ehangodd ei ffiniau, gan ychwanegu Kazan (1552) ac Astrakhan (1558) i'w deyrnas. Er mwyn dathlu ei fuddugoliaeth yn erbyn Khanaeth Kazan, gorchmynodd adeiladu Eglwys Gadeiriol Sant Basil ym Moscfa, a gafodd ei chwplhau yn 1561.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1530
Marwolaethau 1584
Pobl o Foscfa
Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Ivan IV
Yr Undeb Sofietaidd

Gwladwriaeth Sosialaidd un-blaid yng ngogledd Ewrasia o 1922 i 1991 oedd yr Undeb Sofietaidd (Rwsieg: Союз Советских Социалистических Республик (CCCP) Soyuz Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik (SSSR)). Llywodraethwyd y wlad gan y Blaid Gomiwnyddol (КПСС) a hynny o Fosgo, prifddinas yr Undeb Sofietaidd. Er mai undeb o nifer o weriniaethau llai oedd yr Undeb Sofietaidd roedd ei lywodraeth wedi'i ganoli'n llwyr ym Mosgo. Y mwyaf o'r gweriniaethau hyn oedd "Rwsia", o ran maint, poblogaeth, economeg a dylanwad gwleidyddol. Yn achlysurol, newidiai ei ffiniau ac roedd o ran maint ei harwynebedd bron mor fawr ag Ymerodraeth Rwsia heb Wlad Pwyl a'r Ffindir.

Hanes 
Mae tarddiad yr Undeb Sofietaidd i'w ganfod yn y diffyg bwyd wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf a arweiniodd i Chwyldro Rwsia yn 1917 a phan ymunodd mwyafrif milwyr Petrograd â'r chwyldro gorfodwyd y Tsar Niclas II i ymddiswyddo o'i frenhiniaeth.

Arweiniwyd y Bolsieficiaid gan Vladimir Lenin a gorchfygwyd y Llywodraeth Dros-dro. Sefydlwyd "Gwladwriaeth Sofiet Sosialaidd, Ffederal Rwsia" a chychwynodd Rhyfel Cartref Rwsia. Cefnogwyd y Comiwnyddion gan y fyddin a chymerwyd drosod peth tir yn yr hen Ymerodraeth. Erbyn 1922 roedd hi'n amlwg mai'r Bolsieficiaid oedd wedi trechu a ffurfiwyd Undeb allan o'r is-weriniaethau llai megis Rwsia, Armenia, yr Wcráin a Bielorwsia. Yn dilyn marwolaeth Lenin yn 1924, a mân-frwydrau am rym, daeth Joseff Stalin i'r brig yng nghanol y 1920au. Fe sodrodd ideoleg y wlad yn sownd mewn Marcsiaeth–Leniniaeth a dilynodd hynny drwy ganoli pwer ac economi'r Undeb. O ganlyniad gwelwyd twf aruthrol yn niwydiant a chyfunoliad y wlad. Cyflwynodd Stalin y Cynlluniau Pum Mlynedd a ffermau cyfunol. Datblygodd yr Undeb Sofietaidd ac erbyn 1922 roedd yn wlad ddiwydiannol pwysig iawn. Roedd hyn yn ei pharatoi'n solad ar gyfer yr Ail Ryfel Byd. Pan welodd Stalin fod Ffasgaeth yn chwalu drwy'r wlad fel tân gwyllt, cychwynodd greu panig politicaidd a system garchardai'r Gwlag a barhaodd hyd at y 1950au.

Cydnabyddwyd nerth yr Undeb Sofietaidd ers yr Ail Ryfel Byd oherwydd ei nerth milwrol, cymorth i wledydd datblygol ac ymchwil gwyddonol, yn bennaf ar gyfer technoleg gofod ac arfau. Fodd bynnag, roedd perthynas yr Undeb Sofietaidd a'r Unol Daleithiau wedi dirywio'n enbyd ac o ganlyniad dechreuodd y Rhyfel Oer. Adeiladwyd Sputnik I, y lloeren gyntaf i gylchdroi'r ddaear yn yr Undeb Sofietaidd.

Yn ail hanner y 1980au cyhoeddodd Mikhail Gorbachev, Ysgrifennydd Cyffredin y Blaid Gomiwnyddol, bolisi o glasnost (didwylledd) a perestroika (newid y strwythur economaidd). O ganlyniad cafwyd cyfarfod rhwng yr Unol Daleithiau a'r Undeb Sofietaidd ym 1986 a 1987 a chyfarfu Ronald Reagan, Arlywydd yr Unol Daleithiau gyda Gorbachev ym 1988 a chafodd nifer o arfau yn Ewrop eu lleihau.

Cyn yr Undeb Sofietaidd roedd gwledydd comiwnyddol dwyrain Ewrop yn datgyfannu. Ond o dan reolaeth Boris Yeltsin diddymodd yr Undeb Sofietaidd yn heddychol ym mis Rhagfyr 1991. Ymunodd y mwyafrif o aelod-gweriniaethau yr Undeb Sofietaidd â'r Gymanwlad Gwladwriaethau Annibynnol.

Cyfeiriadau

Y Bloc Dwyreiniol
Cyn-wladwriaethau
Gwladwriaethau comiwnyddol
Hanes Asia
Hanes Ewrop
Ewrasia

Cyfandir mawr sy'n cynnwys Ewrop ac Asia yw Ewrasia. Sut bynnag, mae llawer o bobl yn meddwl bod Ewrop ac Asia yn gyfandiroedd gwahanol oherwydd bod gwahaniaeth mawr yn eu diwylliant. Ar y llaw arall, mae llawer o haneswyr yn dweud bod De Ewrop, De Asia a Gorllewin Asia yn debyg iawn i'w gilydd, yn fwy felly nag y mae De Ewrop i weddill Ewrop, neu Dde a Gorllewin Asia i weddill Asia. Felly maen' nhw'n rhannu Ewrasia yn Dde Ewrasia a Gogledd Ewrasia.

Yng ngoleuni gwyddorau daear mae'n amlwg bod Ewrasia yn gyfandir ynddo'i hun.

Fel rheol, derbynir Mynyddoedd yr Wral fel y ffin rhwng Ewrop ac Asia.

Gweler hefyd 
 Affrica-Ewrasia
 Asia
 Ewrop

 
Cyfandiroedd
Benelux

Grŵp o dair wlad yng ngorllewin Ewrop sy'n cynnwys Gwlad Belg, yr Iseldiroedd a Lwcsembwrg yw'r Benelux. Mae'r enw yn gyfuniad dechrau enw pob gwlad (Belge - Nederlands - Luxembourg). Fe'i sefydlwyd yn wreiddiol er mwyn sefydlu "Undeb Economaidd Benelux".

Sefydlwyd yr Undeb Economaidd Benelux (Iseldireg Benelux Economische Unie, Ffrangeg Union Économique Benelux) ym 1944 er mwyn lleihau rhwystrau yn cyfyngu symudiad rhydd gweithwyr, cyfalaf, nwyddau a gwasanaethau rhwng y tair gwlad. Cryfhawyd y cysylltiadau ar 3 Chwefror 1958, pryd llofnodwyd cytundeb yn Den Haag yn sefydlu undeb economaidd. Roedd sefydlu'r undeb yn gyfraniad pwysig tuag at greu y Gymuned Economaidd Ewropeaidd (wedyn yr Undeb Ewropeaidd), er i'r UE ddatblygu o'r Gymuned Ewropeaidd Glo a Dur (ECSC).

Yn ogystal â Gorllewin yr Almaen, Ffrainc a'r Eidal roedd chwaraeodd y tair gwlad rôl bwysig wrth sefydlu'r ECSC, yr EEC a'r UE.

== 
 allanol ==
  /  /  Secretariat Cyffredinol y Benelux

 
Ewrop
Gwlad Belg
Yr Iseldiroedd
Lwcsembwrg
1747

17g - 18g - 19g
1690au 1700au 1710au 1720au 1730au - 1740au - 1750au 1760au 1770au 1780au 1790au
1742 1743 1744 1745 1746 - 1747 - 1748 1749 1750 1751 1752

Digwyddiadau 

2 Gorffennaf - Brwydr Lauffeld
Llyfrau
Samuel Johnson - The Plan of a Dictionary of the English Language
Voltaire - Zadig
Cerddoriaeth
Maria Teresa Agnesi - Il restauro d'Arcadia (cantata)
George Frideric Handel - Judas Maccabaeus (oratorio)

Genedigaethau 

11 Ionawr - François Alexandre Frédéric, duc de la Rochefoucauld-Liancourt, awdur (m. 1827)
10 Mawrth - Iolo Morganwg, bardd (m. 1826)
6 Gorffennaf - John Paul Jones, arwr rhyfel Americanaidd (m. 1792)

Marwolaethau 
9 Ebrill - Simon Fraser, Arglwydd Lovat
9 Gorffennaf - Giovanni Boconcini, cyfansoddwr, 76
17 Tachwedd - Alain-René Le Sage
Chwyldro Rwsia

Cyfres o wrthryfeloedd yn Rwsia a gyrhaeddodd ei huchafbwynt yn 1917 oedd Chwyldro Rwsia. Yn ystod y chwyldro hon sefydlwyd llywodraeth dros dro yn lle rheolaeth y Tsar a arweiniodd at sefydlu yr Undeb Sofietaidd. Parharodd y wladwriaeth honno hyd at ei chwymp ym 1991.

Roedd dau gyfnod i Chwyldro Rwsia. Y cyfnod cyntaf oedd Chwyldro Chwefror yn 1917, pan sefydlwyd llywodraeth ddemocrataidd yn lle teyrnas Nicholas II o Rwsia. Yn ystod yr ail gyfnod, Chwyldro Hydref, roedd y sofietau a gafodd eu hysbrydoli gan y Bolsieficiaid am sefydlu llywodraeth dros dro.

Un o'r rhesymau pam y cychwynodd Chwyldro Chwefror oedd y ffaith nad oedd digon o fwyd gan y bobl ac  anfodlonrwydd ynghylch rôl y wlad yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. Yn ystod mis Chwefror roedd trodd protest yn frwydr gyda phobl y trefi yn brwydro yn erbyn yr heddlu a'r milwyr. Ymunodd mwyafrif milwyr Petrograd âyn ymuno â'r chwildro 'r chwyldro ac o ganlyniad gorfodwyd y Tsar Nicholas II i ymddiswyddo o'i frenhiniaeth.

Rhwng mis Chwefror a mis Hydref 1917 roedd anarchyddion a Bolsieficau yn ceisio ysbarduno'r chwyldro. Ym mis Gorffennaf roedd adran milwrol y Bolsiefic, adran mawr gweithwyr Bolsiefic ac anarchyddion Petrograd yn ceisio creu gwrthryfel sifil ym Mhetrograd, ond doedd hynny ddim yn llwyddiannus.

Arweinydd Chwyldro Hydref oedd Lenin a derbynnodd ideoleg Karl Marx. Fel hyn mewn gwirionedd y cychwynodd comiwnyddiaeth. Yn wahanol i Chwyldro Chwefror cynllunwyd Chwyldro Hydref yn fanwl. Ar 7 Tachwedd, 1917 daeth cwymp y llywodraeth dros dro o dan Aleksandr Kerensky gan chwyldrowyr Lenin. Trowyd llywodraeth democrataidd rhyddfrydol i un gomiwnyddiaeth a daeth y chwyldro i ben.

Ar ôl Chwyldro Rwsia dechreuodd Rhyfel Cartref Rwsia.

Sylwer bod Rwsia yn defnyddio Calendr Julius cyn 1918 a chalendr Gregori ers hynny

Gweler hefyd
Chwyldro Rwsia 1905
Yr Undeb Sofietaidd

Rwsia
Hanes Rwsia
Undeb Sofietaidd
1917
1746


17g - 18g - 19g
1690au 1700au 1710au 1720au 1730au - 1740au - 1750au 1760au 1770au 1780au 1790au
1741 1742 1743 1744 1745 - 1746 - 1747 1748 1749 1750 1751

Digwyddiadau 
16 Ebrill - Brwydr Culloden

Llyfrau
John Wesley - Sermons on Several Occasions

Drama
Pierre de Marivaux - Le Préjugé vaincu

Cerddoriaeth
George Frideric Handel - Occasional Oratorio

Genedigaethau 
12 Ionawr - Johann Heinrich Pestalozzi, athro (m. 1827) 
24 Ionawr - Gustav III, brenin Sweden
30 Mawrth - Francisco Goya, arlunydd (m. 1828)

Marwolaethau 
7 Mai - Thomas Hanmer, 4ydd Barwnig, 68
9 Gorffennaf - Felipe V, brenin Sbaen, 62
6 Awst - Christian VI, brenin Denmarc, 46

Cyfeiriadau
Y Rhyfel Oer

Ymryson rhwng yr Undeb Sofietaidd a gwledydd Cytundeb Warsaw ar naill ochr a'r Unol Daleithiau a gwledydd NATO ar y llall oedd y Rhyfel Oer. Cychwynnodd ar ôl yr Ail Ryfel Byd a pharhaodd o tua 1945 hyd i tua 1990. Daeth i ben o ganlyniad i gwymp yr Undeb Sofietaidd. Roedd yn "rhyfel oer" oherwydd na chafwyd rhyfel agored (rhyfel "poeth") rhwng y gwledydd hynny. Defnyddiodd Bernard Baruch, ymgynghorydd i Arlywydd yr Unol Daleithiau, y term "Rhyfel Oer" am y tro cyntaf yn ystod dadl yn Senedd yr Unol Daleithiau yn 1947.

Roedd Rhyfel Corea, Rhyfel Fietnam ac ymyrraeth filwrol yr Undeb Sofietaidd yn Affganistan ymhlith canlyniadau'r Rhyfel Oer. Fodd bynnag, nid brwydro agored oedd nodwedd bennaf y Rhyfel Oer, ond cystadlu am rym a dylanwad yn y byd. Roedd y ddwy ochr yn ysbïo ar ei gilydd yn rheolaidd.

Un o bryderon mawr y cyfnod hwn roedd y cynnydd mewn arfau niwclear a'r perygl o gael Trydydd Rhyfel Byd a fyddai'n dinistrio'r blaned gyfan. Arweiniodd hynny at dwf y Mudiad Heddwch, er enghraifft CND yng ngwledydd Prydain.

Un o ganolbwyntiau tensiwn Rhyfel Oer roedd yr Almaen ranedig, yn enwedig Berlin a oedd yn ddinas ranedig ar y ffin rhwng Gweriniaeth Ddemocrataidd yr Almaen ("Dwyrain yr Almaen") a Gweriniaeth Ffederal yr Almaen ("Gorllewin yr Almaen"). Roedd Mur Berlin yn rhannu Berlin yn ddwy ran - Gorllewin Berlin a Dwyrain Berlin - yn un o'r symbolau'r Rhyfel Oer.

Brwydr y tonfeddi
Un nodwedd o'r Rhyfel Oer, oedd brwdyr y tonfeddi wrth i wladwriaethu comiwnyddol a Gorllewinnol ddeall pwysigrwydd a grym darlledu dros donfeddi radio. Ar ochr y Gorllewin sefydlwyd [[Radio Free Europe/Radio Liberty]|Radio Free Europe a Radio Liberty]] y naill yn 1949 a'r llall yn 1953 gan ddarlledu yn ieithoedd Dwyrain Ewrop, Canolbarth Asia a'r Dwyrain Canol gyda newyddion a sylwadau na fyddai wedi dod o'r llywodraethau lleol.

 
Hanes yr Undeb Sofietaidd
Hanes yr Unol Daleithiau
Oer
Cytundeb Warsaw

Cynghrair milwrol oedd Cytundeb Warsaw. Fe'i sefydlwyd er mwyn diogelu'r aelod-wladwriaethau rhag bygythiad gan NATO (a sefydlwyd ym 1949) ar ôl i Orllewin yr Almaen ymuno â'r sefydliad hwnnw. Drafftiwyd y cytundeb gan Khrushchev ym 1955 ac fe'i arwyddwyd ar 14 Mai 1955 yn Warsaw.

Aelodau'r Cytundeb oedd:
 yr Undeb Sofietaidd
 Albania
 Bwlgaria
 Rwmania
 Dwyrain yr Almaen
 Hwngari
 Gwlad Pwyl
 Tsiecoslofacia

Arwyddwyd y cytundeb gan bob un o wledydd Dwyrain Ewrop, heblaw am Iwgoslafia. Pwrpas y cytundeb oedd amddiffyn aelodau rhag ymosodiad o'r tu allan. Daeth y cytundeb i ben ar 31 Mawrth 1991 ar ôl cwymp comiwnyddiaeth yn Nwyrain Ewrop, ac fe'i ddiddymwyd yn swyddogol ar 1 Gorffennaf ym Mhrâg. Gadawodd Albania'r cytundeb ym 1961 ar ôl i'w llywodraeth Stalinaidd ochri gyda Tsieina yn dilyn hollt rhwng yr Undeb Sofietaidd a Tsieina.

Hanes 

Rheolwyd y cytundeb gan yr Undeb Sofietaidd, ac fe rwystrodd yr undeb y gwledydd eraill rhag gadael, er enghraifft yn ystod Chwyldro Hwngari ym 1956. Bwriadodd Hwngari adael y cytundeb i fod yn niwtral, ond daeth byddin yr Undeb Sofietaidd i'r wlad i atal y chwyldro rhag lwyddo.

Yn ystod Gwanwyn Prag ym 1968 aeth byddin Sofietaidd i Tsiecoslofacia er mwyn atal diwygiadau democrataidd yn y wlad. Felly, daeth polisi yr Undeb Sofietaidd ar gyfer Cytundeb Warsaw yn amlwg: sef, rhwystro pob aelod rhag troi yn wlad gyfalafol (Athrawiaeth Brezhnev).

Parhaodd y Rhyfel Oer am dros 35 o flynyddoedd, ond ni fu yr un frwydr rhwng gwledydd Cytundeb Warsaw a gwledydd NATO. Ym mis Rhagfyr 1988 datganodd Mikhail Gorbachev, arweinydd yr Undeb Sofietaidd, athrawiaeth newydd yn lle Athrawiaeth Brezhnev. Ar ôl hynny gadawyd i bob aelod-wladwriaeth i ddilyn eu ffyrdd eu hunain. O ganlyniad, dechreuodd cyfnod o ddiwygiadau ym mhob un o'r gwledydd o 1989 ymlaen. Gadawodd nifer ohonyn nhw'r cytundeb bob yn ail er mwyn bod yn fwy annibynnol yn filwrol oddi wrth yr Undeb Sofietaidd. O ganlyniad diddymwyd y cytundeb ar 1 Gorffennaf 1991.

Ar 12 Mawrth 1999 ymunodd y Weriniaeth Tsiec, Hwngari a Gwlad Pwyl â NATO. Ym mis Mawrth 2004 ymunodd Bwlgaria, Estonia, Latfia, Lithwania, Rwmania a Slofacia hefyd (yn ogystal â Slofenia, a oedd yn rhan o Iwgoslafia cyn hynny ac felly ddim yn rhan o Gytundeb Warsaw).

Gweler hefyd
 Y Bloc Dwyreiniol

Warsaw
Warsaw
Hanes Ewrop
Hanes Gwlad Pwyl
Y Rhyfel Oer
Sefydliadau 1955
1745

17g - 18g - 19g
1690au 1700au 1710au 1720au 1730au - 1740au - 1750au 1760au 1770au 1780au 1790au
1740 1741 1742 1743 1744 - 1745 - 1746 1747 1748 1749 1750

Digwyddiadau 
11 Mai - Brwydr Fontenoy
4 Mehefin - Brwydr Hohenfriedberg
23 Gorffennaf - Charles Edward Stuart (Bonnie Prince Charlie) yn glanio yn yr Alban i geisio ennill yr orsedd i'w dad.
25 Rhagfyr - Cytundeb Dresden
Llyfrau
Der höfliche Schüler (3ydd gol.)
Drama
Robert Dodsley - Rex et Pontifex
Cerddoriaeth
George Frideric Handel - Hercules (oratorio)
Jean-Philippe Rameau - Platée (opera)

Genedigaethau 
14 Chwefror - David Davis (Dafis Castellhywel), bardd ac addysgwr (m. 1827)
18 Chwefror - Alessandro Volta, gwyddonydd (m. 1827)

Marwolaethau 
18 Mawrth - Robert Walpole, prif weinidog y Deyrnas Unedig, 68
19 Hydref - Jonathan Swift, awdur, 77
1740au

17g - 18g - 19g
1690au 1700au 1710au 1720au 1730au - 1740au - 1750au 1760au1770au 1780au 1790au
1740 1741 1742 1743 1744 1745 1746 1747 1748 1749

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
Pab Benedict XIV
Brenin Siôr II (Prydain Fawr)
Prif Weinidog Robert Walpole (Prydain Fawr)
Prif Weinidog Spencer Compton, 1af Iarll Wilmington (Prydain Fawr)
Prif Weinidog Henry Pelham (Prydain Fawr)
Brenin Louis XV (Ffrainc)
Elisabeth (Rwsia)
Frederick II (yr Almaen)
Christian Bale

Actor Seisnig yw Christian Bale (ganwyd 30 Ionawr, 1974). Cafodd Christian Charles Philip Bale ei eni yn Hwlffordd, Sir Benfro i rhieni Seisnig. Roedd ei dad yn yr RAF yn Freudeth ac roedd e'n byw yng Nghymru am dim ond dwy mlynedd. Mae Bale wedi derbyn gwobrau amrywiol, gan gynnwys Gwobr yr Academi a dwy Wobr Golden Globe. Roedd cylchgrawn Time yn ei gynnwys ar ei restr o’r 100 o bobl fwyaf dylanwadol yn y byd yn 2011.

Mae'n debyg mai ef dynnodd sylw cyfarwyddwyr Empire of the Sun at y gân Gymraeg Suo Gân sydd yn gân gefndir i'r ffilm ac a genir gan gantorion Richard Williams.

Ffilmiau 
Empire of the Sun (1987) - Jim
Henry V (1989) - Bachgen Falstaff
Pocahontas (1995) - Thomas
Metroland (1997) .... Chris
A Midsummer Night's Dream (1999) - Demetrius
American Psycho (2000) - Patrick Bateman
Captain Corelli's Mandolin (2001) - Mandras
Equilibrium (2002) - John Preston
Laurel Canyon (2002) - Sam
El Maquinista (2004) - Trevor Reznik
Batman Begins (2005) - Bruce Wayne/Batman
3:10 To Yuma (2007) - Dan Evans
The Dark Knight (2008) - Bruce Wayne
The Dark Knight Rises  (2012) - Bruce Wayne

Cyfeiriadau

Bale, Christian
Bale, Christian
Bale, Christian
Bale, Christian
Malcolm Pryce

Awdur Seisnig yw Malcolm Pryce (ganwyd ym 1960), sy'n ysgrifennu nofelau ditectif noir yn arddull Raymond Chandler.

Bywgraffiad
Ganwyd Pryce yn yr Amwythig, cyn symyd i Aberystwyth yn naw oed, lle mynychodd Ysgol Gyfun Penglais yn diweddarach. Arhosodd yno hyd iddo gwblhau ei arholiadau Lefel A. Astudiodd Almaeneg ym Mhrifysgol Warwick a Phrifysgol Freiburg cyn gadael i fynd i deithio.

Tra'n teithio bu'n gweithio yn ffatri BMW yn yr Almaen, ac fel golchwr llestri. Ar ôl gyrfa fer fel "gwerthwr aliwminiwm gwaetha'r byd", bu Pryce yn ysgrifennwr copi yn y byd hysbysebu yn Llundain a Singapôr. Roedd e'n byw yn Bangkok, Gwlad Tai, rhwng 2001 a 2007, cyn iddo symud i Rydychen.

Lleolir y mwyafrif o'i nofelau yn Aberystwyth, ond mewn rhyw fydysawd arall lle mae derwyddon yn troseddu, lle mae bechgyn y dref yn diflannu mewn amgylchiadau rhyfedd, a lle mae gan y dref ddiwydiant ffilm, yn cynhyrchu ffilmiau 'Beth Welodd y Bwtler'. Arwr y straeon yw Louie Knight, ditectif preifat gorau tref Aberystwyth, ac yr unig dditectif preifat yn Aberystwyth...

Llyfrau
Aberystwyth Mon Amour (Bloomsbury Publishing, 2001)
Last Tango in Aberystwyth (Bloomsbury Publishing, 2003)
The Unbearable Lightness of Being in Aberystwyth (Bloomsbury Publishing, 2005)
Don't Cry for Me Aberystwyth (Bloomsbury Publishing, 2007)
From Aberystwyth with Love (Bloomsbury Publishing, 2009)
The Day Aberystwyth Stood Still (Bloomsbury Publishing, 2011)
The Case of the "Hail Mary" Celeste: The Case Files of Jack Wenlock, Railway Detective (Bloomsbury Publishing, 2015)
 The Corpse in the Garden of Perfect Brightness (Bloomsbury Publishing, 2020)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan yr awdur

Genedigaethau 1960
Nofelwyr Saesneg
Pobl o Swydd Amwythig
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Penglais
Vladimir Lenin

Chwyldroadwr Rwsiaidd, arweinydd Chwyldro Hydref a Chadeirydd Cyngor Comisariaid y Bobl o 1917 tan 1924 oedd Vladimir Ilyich Lenin (Rwsieg Влади́мир Ильи́ч Ле́нин, trawslythrennu: Fladimir Lenin), enw iawn Vladimir Ilyich Ul'yanov (; trawslythrennu: Fladimir Ilitsh Wlianof) (10 / 22 Ebrill 1870 - 21 Ionawr 1924). Sefydlodd y Blaid Bolsiefic gan ei harwain at fuddugoliaeth yn chwyldroadau Rwsia. Ystyrir ef yn un o ffigyrau pwysicaf datblygiad Sosialiaeth wyddonol ynghyd â Karl Marx a Friedrich Engels. Ysgrifennodd nifer fawr o weithiau gwleidyddol ac athronyddol, a gelwir ei syniadaeth yn Leniniaeth.

Bywyd cynnar 
Ganwyd Vladimir Ilyich Ulyanov ar 22 Ebrill 1870 yn Simbirsk. Roedd ei dad, Ilya Nikolaevich Ulyanov, yn athro mathemateg a ffiseg ac yn arolygydd ysgolion. Roedd ei deulu yn gymysg o ran cefndir ethnig: ei dad yn Kalmyk, ei fam o dras Almaenig, ac aelodau eraill y teulu yn Iddewon, yn Chuvashiaid, yn Rwsiaid ac yn Swediaid. Roedd teulu ei fam, Mariya Aleksandrovna Blank, yn hanu o Lübeck yn yr Almaen yn wreiddiol. Roedd ei dad-cu ar ochr ei fam yn Iddew a oedd wedi troi at Gristnogaeth Uniongred. Dienyddiwyd brawd hŷn Lenin, Aleksandr, yn 1887 oherwydd ei gysylltiad â chynllwyn i lofruddio Tsar Alexander III. Effeithiodd hyn yn fawr ar Lenin, a daeth yn fwy radicalaidd yn ei ddaliadau gwleidyddol. Yn yr un flwyddyn fe'i diarddelwyd o Brifysgol Kazan am gymryd rhan mewn protestiadau myfyrwyr ac ar ôl i'r heddlu ddarganfod y cysylltiad rhyngddo â'i frawd. Dychwelodd i'r brifysgol ym 1891 i gwblhau gradd yn y gyfraith.

Treuliodd gyfnod mewn alltudiaeth wleidyddol ym mhentref Shushenskoye, ger Minusinsk yn Siberia, o 1897 hyd 1900.

Llyfryddiaeth
Что делать? (1902)
Шаг вперёд, два шага назад (1904)
Материализм и эмпириокритицизм (1909)
Y wladwriaeth a'r chwyldro (1917)
Imperialaeth, Cyfnod uchaf Cyfalafiaeth (1917)
Детская болезнь "левизны" в коммунизме (1920)

Astudiaethau 
 W. J. Rees, Lenin, Y Meddwl Modern (Gwasg Gee, 1981)

Chwyldroadwyr
Comiwnyddion
Genedigaethau 1870
Gwleidyddion Rwsiaidd
Gwleidyddion o'r Undeb Sofietaidd
Hanes Rwsia
Marwolaethau 1924
Pobl o Oblast Ulyanovsk
Pobl o Ymerodraeth Rwsia
UNICEF

Sefydlwyd Cronfa Plant y Cenhedloedd Unedig (UNICEF) gan y Cenhedloedd Unedig ar 11 Rhagfyr 1946. Lleolir pencadlys y Gronfa yn Efrog Newydd.

Mae UNICEF yn cynnal cymorth dyngarol i blant a'u mamau mewn gwledydd datblygol. Mae'n elusen gofrestredig annibynnol sydd ddim yn derbyn arian gan lywodraethau, gan ddibynnu'n llwyr ar roddion gan unigolion.

Dyfarnwyd Gwobr Heddwch Nobel i UNICEF ym 1965.

Y Cenhedloedd Unedig
Elusennau
Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Brwsel

Prifddinas Gwlad Belg yw Brwsel (Bruxelles yn Ffrangeg, Brussel yn Iseldireg). Mae'r dref yng nghanolbarth Gwlad Belg. Mae hi'n brifddinas Fflandrys, ac yn ganolfan ei hardal weinyddol ddwyieithog ei hun, "Rhanbarth Brwsel-Prifddinas", sef Dinas Brwsel (Bruxelles-Ville neu Ville de Bruxelles yn Ffrangeg, de Stad Brussel yn Iseldireg). O'r cyfan, mae 19 o fwrdeistrefi yn ardal Brwsel-Prifddinas.

Mae gan ardal Brwsel-Prifddinas yr un statws â Fflandrys a Walonia, ond mae hi wedi'i hamgylchynu gan Fflandrys.

Sefydlwyd llywodraeth a gweinyddiaeth ym Mrwsel ar ôl sefydlu Senedd Fflandrys (y 'Vlaamse Raad' y newidiwyd ei henw i 'Vlaams Parlement').

Lleolir pencadlysoedd dau o brif sefydliadau'r Undeb Ewropeaidd ym Mrwsel, sef y Comisiwn Ewropeaidd a Chyngor Gweinidogion Ewrop. Ac er fod y Senedd Ewropeaidd yn cyfarfod yn Strasbwrg, cynhelir nifer o gyfarfodydd y Senedd, a rhai pwyllgorau, ym Mrwsel hefyd.

Mae pencadlysoedd NATO ac Undeb Gorllewin Ewrop (WEU) ym Mrwsel.

Siaredir Iseldireg yng ngogledd Gwlad Belg a Ffrangeg yn y de. Mae ardal Brwsel yn ddwyieithog yn swyddogol, ond mae mwyafrif ei thrigolion yn siarad Ffrangeg. Yn ôl astudiaeth a wnaed yn 2001 mae'r sefyllfa fel a ganlyn:

 51% o boblogaeth Brwsel yn siarad Ffrangeg fel unig famiaith;
 8.5% yn siarad Iseldireg fel unig famiaith;
 10.2% yn ddwyieithog o oedran cynnar; 
 9.1% o siaradwyr uniaith yn dysgu'r iaith arall pan yn hŷn;
 19.8% yn siarad Ffrangeg gydag iaith arall heblaw Iseldireg.

Bwrdeistrefi

Adeiladau a chofadeiladau
Amgueddfa Magritte
Arc du Cinquantenaire 
Grote Markt
Manneken Pis
Palais de Justice 
Stadiwm Brenin Baudouin
Theatr La Monnaie 
Université libre de Bruxelles (prifysgol)
Vrije Universiteit Brussel (prifysgol)
Yr Atomium

Trafnidiaeth Cyhoeddus
Mae'r MIVB (yn Ffrangeg y STIB) yn rhedeg bysiau, tramiau, cyn-metro a metro yn y ddinas. Mae'r NMBS (yn Ffrangeg yr SNCB) yn rhedeg trênau o'r ddinas i lleoedd arall. Yr Orsaf y De (Zuidstation neu Gare du Midi) yn ganolbwynt y rhwydwaith trafnidiaeth, mae trênau Eurostar a Thalys hefyd yn rhedeg o'r Orsaf y De, i Lundain, Amsterdam, Lille a Pharis.

Enwogion o Frwsel
Peyo (1928-1992), arlunydd
Audrey Hepburn (1929-1993), actores
François Weyergans (g. 1941), awdur
Jacky Ickx (g. 1945), gyrrwr Fformiwla Un

 
Dinasoedd Gwlad Belg
Prifddinasoedd Ewrop
Strasbwrg

Prifddinas Alsace (a'r département Bas-Rhin) yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc yw Strasbwrg (; ). Mae ar lan Afon Ill ac mae tua 270,000 o bobl yn byw yn y dref.

Mae'r dref yn ganolfan diwydiant a pheirianneg pwysig iawn. Mae pencadlys Cyngor Ewrop yn y dref yn ogystal â Llys Hawliau Dynol Ewrop a Senedd Ewrop.

Adeiladau a chofadeiladau 
 École internationale des Pontonniers 
 Eglwys gadeiriol
 Eglwys Sainte-Madeleine
 Hôtel des Deux-Ponts 
 Maison Kammerzell 
 Palais des Fêtes

Enwogion 
 Gottfried von Strassburg (m. 1210), awdur
 Marie Tussaud (1761-1850), cerflunydd
 Gustave Doré (1832-1883), arlunydd

Oriel 

 
Dinasoedd Ffrainc
Bas-Rhin
Aberfan

Pentref yng nghymuned Ynysowen, bwrdeistref sirol Merthyr Tudful, Cymru, yw Aberfan (hefyd Aber-fan). Saif tua 6.4 km i'r de o Ferthyr Tydfil. Rhed Afon Taf yn ogystal â Llwybr Taf (sy'n dirwyn o Droed-y-rhiw, i Dreharris) trwy'r pentref.

Ceir dwy ysgol yma: Ysgol Gynradd Ynysowen ac Ysgol Gynradd Gymraeg Rhyd-y-Grug.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Trychineb Aberfan 

Ddydd Gwener, 21 Hydref 1966, am 9.15 y bore, llithrodd tomen lo o weithfa rhif 7 i lawr llethrau'r bryniau uwchlaw'r pentref gan gladdu Ysgol Gynradd Pantglas ac ugain o dai a ffermdy. Lladdwyd 144 o bobl gan gynnwys 116 o blant, gyda'r mwyafrif ohonynt rhwng 7 a 10 oed. Lladdwyd pump athro yn y drychineb. Dim ond cnewllyn o ddisgyblion a oroesodd y digwyddiad.

Roedd y domen lo yn cynnwys creigiau o bwll glo lleol. Roedd y disgyblion newydd adael y gwasanaeth boreuol yn y neuadd, lle buont yn canu "All Things Bright and Beautiful", am eu hystafelloedd dosbarth, pan glywsant sŵn mawr y tu allan.  Roedd yr ystafelloedd dosbarth ar ochr y tirlithriad.

Rhoddwyd y bai am y drychineb ar y Bwrdd Glo Cenedlaethol gan dribiwnlys, ac fe'i orchmynnwyd i dalu iawndal o £500 am bob plentyn i deuluoedd ag dyma yn marw. Darganfuwyd fod y tomen lo wedi bod yn suddo ers misoedd, ond ni wnaethpwyd dim am y mater. Dywedwyd fod dwr wedi cynyddu yn y pentwr o wastraff ar ben y mynydd gan achosi i'r gwastraff lifo i lawr y mynydd.

Ar ôl nifer o apeliadau, defnyddiwyd rhan o'r gronfa i wneud gweddill y tip glo yn ddiogel ac osgôdd y Bwrdd Glo Cenedlaethol y gost lawn o wneud hyn. Ad-dalodd llywodraeth y Blaid Lafur £150,000 ym 1997, ond pe bai chwyddiant wedi cael ei ystyried byddai'r swm hwn yn agos i £2 miliwn.

Caewyd y pwll glo ym 1989.

Ym mis Chwefror 2007 cyhoeddodd Llywodraeth y Cynulliad gyfraniad o £2 filiwn i Gronfa Goffa Trychineb Aberfan, fel rhyw fath o iawndal am yr arian a gafodd y llywodraeth yn y cyfnod yn union ar ôl y drychineb.

Cyfeiriadau 

Diwydiant glo Cymru
Pentrefi Merthyr Tudful
Trychinebau diwydiannol
Ynysowen
Ludwig van Beethoven

Cyfansoddwr Almaenig o'r cyfnod clasurol oedd Ludwig van Beethoven (17 Rhagfyr 1770 – 26 Mawrth 1827), er bod ei gyfansoddiadau yn cael eu hystyried fel enghreifftiau cyntaf y cyfnod Rhamantaidd. Er iddo golli ei glyw yn hanner olaf ei oes, parhaodd i gyfansoddi darnau cyffrous, ac fe'i hystyrir yn un o'r cyfansoddwyr gorau erioed. Ymysg ei weithiau mwyaf enwog mae ei bumed a'i nawfed symffoni, y darn piano "Für Elise", y sonata "Pathétique" a'r sonata "Lloergan".

Cefndir 
Ganwyd Beethoven yn Bonn, yn blentyn hynaf Johann a Maria Magdalena van Beethoven. Does dim sicrwydd am ddiwrnod ei eni, ond cafodd ei fedyddio ar 17 Rhagfyr 1770. Mae'r adeilad lle cafodd ei eni bellach yn cael ei ddefnyddio fel amgueddfa Beethoven-Haus. Roedd y teulu o darddiad Ffleminaidd a gellir ei olrhain yn ôl i Mechelen. Taid Beethoven oedd wedi ymgartrefu gyntaf yn Bonn pan ddaeth yn ganwr yng nghôr archesgob-etholwr Cwlen; cododd yn y pen draw i ddod yn Kapellmeister. Roedd ei fab Johann hefyd yn ganwr yng nghôr Etholwr Bonn, Maximilian Friedrich. Er eu bod yn eithaf llewyrchus ar y dechrau, daeth teulu Beethoven yn raddol dlotach gyda marwolaeth y taid ym 1773 ac effaith alcoholiaeth ar y tad. Erbyn ei fod yn 11 oed roedd yn rhaid i Beethoven adael yr ysgol. Erbyn 18 oed ef oedd y prif ddarparwr ar gyfer anghenion y teulu.

Hyfforddiant cerddorol 
Bu perfformiad cyhoeddus cyntaf Beethoven ar 26 Mawrth 1778 lle bu'n canu nifer o wahanol offerynnau.

Bryd hynny anfonwyd ef at organydd y llys Gilles van den Eeden, i ddysgu theori cerddoriaeth ac i gael hyfforddiant ar yr allweddellau. Ymddengys iddo hefyd gael gwersi piano gan Tobias Friedrich Pfeiffer, a fu'n lletya am gyfnod gyda'r teulu, a hyfforddiant anffurfiol gan sawl organydd lleol. Rhoddodd perthynas i'r teulu, Franz Rovantini, wersi i'r bachgen ar y ffidil a'r fiola.

Ym 1779, penododd yr etholwr y cerddor amlwg Christian Gottlob Neefe fel cyfarwyddwr ei gwmni theatr a'r flwyddyn ganlynol fe'i dyrchafwyd i fod yn organydd y llys. Cymerodd Neefe Beethoven fel disgybl cerddorol.

Pan fu'n raid i Neefe ymadael â Bonn ym 1782 am gyfnod, penododd Bethoven, a oedd yn 11 oed ar y pryd, i gyflenwi drosto yn ei absenoldeb. Ym 1783 penodwyd Beethoven gan Neefe yn offerynnwr yr allweddellau yn y gerddorfa ac yn hydref yr un flwyddyn goruchwyliodd gyhoeddiad cyntaf y cerddor ifanc; tair sonata i'r piano a gyflwynwyd i'r Etholwr Maximilian Friedrich. Doedd Beethoven ddim yn cael cyflog na thâl swyddogol am y swyddi y penododd Neefe ef iddynt; yn fwy na dim, roedd yn cyflawni'r dyletswyddau yn gyfnewid am ei hyfforddiant.

Cyfeiriadau

Ludwig van Beethoven
Genedigaethau 1770
Marwolaethau 1827
Prag

Prifddinas a dinas fwyaf y Weriniaeth Tsiec yw Prag (Tsieceg: , Almaeneg: Prag). Mae hi'n ddinas o tua 1.2 miliwn o drigolion ar lân Afon Vltava. Mae canolfan hanesyddol y ddinas ar restr Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO.

Sefydlwyd y dref yn y nawfed ganrif ac mewn ychydig roedd llys brenhinol Bohemia yno. Roedd rhai o frenhinoedd Bohemia yn ymerodwyr yr Ymerodraeth Rufeinig Sanctaidd. Roedd y dref yn blodeuo yn ystod y bedwaredd ganrif ar ddeg o dan reolaeth Siarl IV, a adeiladodd ran newydd y dref, Pont Siarl, Eglwys Gadeiriol San Vitus (eglwys gadeiriol Gothig hynaf yng Nghanolbarth Ewrop) a'r brifysgol, yr un hynaf yng Nghanolbarth Ewrop i'r gogledd o'r Alpau.

Cyn 1784 roedd yna bedair ardal annibynnol: Hradčany (Ardal y Castell i'r gogledd o'r castell), Malá Strana (Ardal y Dref Lai i'r de o'r castell), Staré Město (Ardal yr Hen Dref ar lân ddwyreiniol yr afon gyferbyn â'r castell) a Nové Město (Ardal y Dref Newydd i'r de-ddwyrain o'r castell). Mae'r ddinas yn cynnwys nifer o drefi eraill heddiw, e.e. Josefov, Žižkov, Barrandov, Holesovice a Vyšehrad.

Lladdwyd hyd at 50,000 o Iddewon yn ystod hil-laddiad y Natsïaid yn y ddinas yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Gefeilldrefi 
 Tiwnis, Tiwnisia

 
Dinasoedd Tsiecia
Prifddinasoedd Ewrop
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Tsiecia
Safle Treftadaeth y Byd

Safle Treftadaeth y Byd yw safle penodol megis coed, cadwyn mynyddoedd, llyn, adeilad, grŵp o adeiladau, tref neu ddinas sydd wedi'i enwebu a'i gadarnhau ar restr a gedwir gan Raglen Treftadaeth y Byd. Cedwir y rhestr hon gan Bwyllgor Treftadaeth y Byd UNESCO.

Nod y rhaglen yw rhestri, enwi a diogelu safleoedd o bwysigrwydd diwylliannol neu naturol arbennig i dreftadaeth ddynol gyffredin. O dan amodau arbennig, gall safleoedd ar y rhestr dderbyn arian gan Gronfa Treftadaeth y Byd.  Sefydlwyd y rhaglen ar 16 Tachwedd 1972, ac, erbyn mis Gorffennaf 2017, roedd 1,073 o safleoedd ar y rhestr: 832 o safleodd diwylliannol, 206 o safleodd naturiol and 35 cymysg, yn 167 o wladwriaethau. Roedd gan yr Eidal y nifer fwyaf o Safleoedd Treftadaeth, gyda 53, dilynwyd gan Tsieina (52), Sbaen (46), Ffrainc (43), yr Almaen (42), India (36) Mecsico (34) a'r Deyrnas Unedig a'i Thiriogaethau Tramor (31).

Mae pedair Safle Treftadaeth y Byd yng Nghymru: Tirlun Diwydiannol Blaenafon, Cestyll a muriau trefi Harlech, Biwmares, Caernarfon a Chonwy, Dyfrbont Pont-Cysyllte a Tirwedd Llechi y gogledd-orllewin.

Gweler hefyd
Rhestr o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Affrica
Rhestr o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Almaen
Rhestr o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Ffrainc
Rhestr o Safleoedd Treftadaeth y Byd ym Mhrydain
Rhestr o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Rhestr o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn y Swistir
Rhestr o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn yr Eidal
Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Ngwlad Groeg
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn India
Rhestr o Safleoedd Treftadaeth y Byd yn America Ladin a'r Caribî

Cyfeiriadau

Safleoedd Treftadaeth y Byd
UNESCO
Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig

Cyd-dyriad gwleidyddiol o wledydd gorllewin a chanolbarth Ewrop yn ystod y Canol Oesoedd ac ar ôl hynny oedd yr Ymerodraeth Lân Rufeinig (Lladin: Imperium Romanum Sacrum; Almaeneg: Heiliges Römisches Reich). Cychwynnodd ei hanes mewn rhan dwyreiniol o deyrnas y Ffranciaid pan ranbarthwyd y wlad gan Gytundeb Verdun ym 843. Parhaodd am tua mil o flynyddoedd nes ei diddymiad yn 1806 gan Ffransis II a ddatganodd ei hyn wedyn yn Ffransis I o Ymerodraeth Awstria (a ddaeth maes o law yn Ymerodraeth Awstria-Hwngari yn 1867.

Gweler hefyd 
 Ymerawdwr Glân Rhufeinig
Montenegro

Gwlad annibynnol yn ne-ddwyrain Ewrop ar lan Môr Adria yw Gweriniaeth Montenegro neu Montenegro. Mae'n ffinio ag Albania i'r de-ddwyrain, Serbia (gan gynnwys Kosovo) i'r gogledd-ddwyrain, Bosnia-Hertsegofina i'r gogledd-orllewin a Croatia i'r gorllewin. Roedd Montenegro yn rhan o Serbia a Montenegro o 2003 i 2006. Ei phrifddinas (a'i dinas mwyaf o ran maint) yw Podgorica ac mae Cetinje yn cael ei nodi fel Prijestonica (Пријестоница), sef Dinas Frenhinol..

Mae Montenegro'n aelod llawn o'r Cenhedloedd Unedig ac ar y rhestr aros am aelodaeth lawn o'r Undeb Ewropeaidd a NATO.

Daearyddiaeth 

Ffinia gyda'r gwledydd canlynol:
Croatia, Bosnia-Hertsegofina, Serbia, ac Albania.

Dyma rai o ddinasoedd a threfi mwyaf y wlad:
 Podgorica (prifddinas; 136,473 o bobl)
 Nikšić (58,212)
 Pljevlja (21,377)
 Bijelo Polje (15,883)
 Cetinje (prifddinas brenhinol; 15,137)
 Bar (13,719)
 Herceg Novi (12,739)
 Berane (11,776)

Mynyddoedd garw ydy nodwedd amlycaf ei ffin gyda Serbia ac Albania a cheir y pegwn arall hefyd - gwastatir arfordirol milltir i bedair milltir o ran hyd gyda Mount Lovćen a Mount Orjen yn torri'r undonedd gan ddisgyn yn serth i Fae Kotor.

 Traeth hiraf: Velika Plaža, Ulcinj sy'n 13,000 metr (8 milltir)
 Copa Uchaf: Zla Kolata, Prokletije sy'n 2,534 m
 Llyn hiraf: Llyn Skadar — 391 km² (151  milltir sgwar) o arwynebedd
 Ceunant tyfnaf: Ceunant Afon Tara — 1,300 m (4,265 troedfedd)
 Bae mwyaf: Bae Kotor
 Parc Cenedlaethol: Durmitor — 390 km² (150 milltir sgwar), Lovćen — 64 km² (25 milltir sgwar), Biogradska Gora — 54 km² (21 milltir sgwar), Skadar Lake — 400 km² (154 milltir sgwar)
 Safle Treftadaeth y Byd: Durmitor a Ceunant Afon Tara, ynghyd â hen ddinas Kotor.

Hanes

Gwleidyddiaeth

Diwylliant

Chwaraeon

Pêl-droed
Mae gan Montenegro Gymdeithas Bêl-droed sy'n gyfrifol am y tîm cenedlaethol a'r "Prva Liga" sef Uwch Gynghrair Montenegro.

Economi

Cyfeiriadau 

 
Gwledydd Ewrop
Ab urbe condita

Ab urbe condita (a.u.c.) (Ers sefydlu'r Ddinas) oedd y cymal yr oedd yr hen Rufeinwyr yn ei ddefnyddio ar gyfer cyfri'r blynyddoedd yn eu calendr nhw. Y dyddiad roedden nhw yn dechrau'r cyfri oedd 21 Ebrill 753 CC, felly y flwyddyn 2007 OC yn y calendr hwnnw fyddai 2760 (neu MMDCCLX) a.u.c.

Cyfeiriadau 

Cronoleg
Geiriau ac ymadroddion Lladin
Yr Ymerodraeth Rufeinig
1744


17g - 18g - 19g
1690au 1700au 1710au 1720au 1730au - 1740au - 1750au 1760au 1770au 1780au 1790au
1739 1740 1741 1742 1743 - 1744 - 1745 1746 1747 1748 1749

Digwyddiadau 
1 Ebrill – Richard Trevor yn dod yn Esgob Tyddewi.
19 Gorffennaf – Brwydr Casteldelfino rhwng Ffrainc a Sardinia

Llyfrau
Sarah Fielding - The Adventures of David Simple gan
William Williams Pantycelyn - Aleluia (casgliad cyntaf o emynau)

Cerddoriaeth
Johann Sebastian Bach - Das Wohltemperierte Klavier
George Frideric Handel - Semele (opera)
Francesco Maria Veracini - L'errore di Salomone (oratorio)

Genedigaethau 
19 Mai - Charlotte o Mecklenburg-Strelitz, gwraig Siôr III, brenin y Deyrnas Unedig (m. 1818)
25 Medi - Frederic Gwilym II, brenin Prwsia (m. 1797)
 27 Hydref - Mary Moser, dylunydd botanegol (m. 1819)

Marwolaethau 
25 Ebrill - Anders Celsius, seryddiaethwr, 42
30 Mai - Alexander Pope, bardd, 56

Cyfeiriadau