alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Rheilffordd Calon Cymru

Cysyllta Rheilffordd (neu Linell) Calon Cymru dref Llanelli yn ne-orllewin Cymru i Craven Arms yn Lloegr. Adnabyddir y linell am ei golygfeydd hynod.

Rhed gwasanaethau uniongyrchol ar hyd y rheilffordd hon o Abertawe i'r Amwythig ac i'r gwrthwyneb. Mae trenau'n rhedeg arni bob dydd, trenau sy'n aros mewn sawl tref a phentref ar y daith. Weithiau mae'n rhaid gofyn i'r tocynnwr i'r trên aros mewn rhai o'r llefydd lleiaf.

Gorsafoedd

Cymru
Llanelli (o Abertawe a Thregŵyr drwy Linellau Gorllewin Cymru)
Bynea
Llangennech
Pontarddulais
Pantyffynnon
Rhydaman
Llandybïe
Ffair-fach
Llandeilo
Llangadog
Llanwrda
Llanymddyfri
Cynghordy
Dinas-y-Bwlch
Llanwrtyd
Llangammarch
Garth
Cilmeri
Heol Llanfair-ym-Muallt
Llandrindod
Pen-y-bont
Dolau
Heol Llanbister
Llangynllo
Cnwclas

Lloegr
Tref-y-clawdd (mae'r dref yng Nghymru; mae'r orsaf yn Lloegr)
Bucknell
Hopton Heath
Brŵm
Craven Arms (i Church Stretton ac Amwythig drwy Linell y Mers)

Dolenni allanol
Gwefan Rheilffordd Calon Cymru

Cludiant ym Mhowys
Cludiant yn Sir Gaerfyrddin
Cludiant yn Swydd Amwythig
Calon Cymru
Calon Cymru
Morfa Nefyn

Pentref bychan yng nghymuned Nefyn, Gwynedd, Cymru, yw Morfa Nefyn (). Saif rhyw filltir i'r gorllewin o dref Nefyn ar ffordd y B4417 ar arfordir gogleddol Penrhyn Llŷn. Saif ar fae Porth Dinllaen sydd rhwng Trwyn Porth Dinllaen a Phenrhyn Nefyn.

Mae ganddo un dafarn a bad achub. Roedd yma waith brics o 1868 hyd 1906, ac ar un adeg roedd yn borthladd eithaf prysur. Mae'n le poblogaidd i dwristaid oherwydd y cwrs golff a chyfleusterau hwylio.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Hanes Morfa Nefyn o wefan Rhiw

Oriel

Arfordir Gwynedd
Nefyn
Pentrefi Gwynedd
Peniarth 28

Llawysgrif Peniarth 28 yw un o'r llawysgrifau Cymreig hynaf. Un o lyfrau Cyfraith Hywel Dda ydyw, a'r testun yn Lladin. Mae'n cynnwys nifer o luniau lliw i ddarlunio'r testun.

Mae'r llawysgrif yn cynnwys un o'r fersiynau o'r testun Lladin o'r cyfreithiau a adnabyddir heddiw fel y testun 'Lladin A'. Mae'r fersiwn yma o gyfraith Hywel yn tarddu o Wynedd ac yn rhan o'r corff o lyfrau cyfraith Cymreig a elwir yn Fersiwn Gwynedd. Fel y rhan fwyaf o'r llyfrau cyfraith, llyfr bach ydyw Peniarth 28, cyfleus i'w gario o gwmpas. Ei brif ddiddordeb yw'r cyfres o luniau bach yn darlunio pynciau perthnasol, er enghraifft Swyddogion Llys y Brenin, anifeiliaid a phobl gyffredin.

Mae'r arbenigwr ar lyfrau Cymreig cynnar Daniel Huws yn awgrymu i'r llyfr gael ei wneud ar gyfer gŵr eglwysig fel cyfrol gyflwyno. Pwy bynnag oedd y clerigwr hwnnw, roedd Peniarth 28 yn llyfrgell abaty yng Nghaergaint tua dechrau'r 14g. Awgryma Daniel Huws ymhellach mai hwn oedd yr union lyfr y dyfynodd John Pecham, Archesgob Caergaint ohono yn ei lythyr o gerydd a chomdemniad at Llywelyn ap Gruffudd ym mis Tachwedd, 1282, pan oedd Edward I o Loegr ar fin ymosod ar Wynedd.

Cedwir y llawysgrif yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth, fel rhan o'r casliad a enwir yn Llawysgrifau Peniarth.

Llyfryddiaeth
H.D. Emanuel (gol.), The Latin Texts of the Welsh Laws (Caerdydd, 1967)
Daniel Huws, Peniarth 28 (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth, 1988)
Peniarth 28: fersiwn digidol, Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Llyfrau'r 13eg ganrif
Llyfrau Cyfraith Cymreig
Llawysgrifau Peniarth
Llawysgrifau Cymreig
Cenedl

Erthygl am genedl yn yr ystyr ddiwylliannol yw hon. Efallai eich bod yn chwilio naill ai am cenedl enwau (gramadeg) neu am rhywedd.
Cymuned ddynol sy'n rhannu tiriogaeth o ran hanes, chwedlau, llên gwerin, diwylliant, cyfraith neu draddodiadau yw cenedl. Mae'n wahanol i wlad (bro ddaearyddol) a gwladwriaeth (bro wleidyddol).

Mae aelodau'r genedl neu'r gymdeithas yn teimlo cwlwm agosrwydd, sef hunaniaeth cenedlaethol, er nad ydynt i gyd wedi cyfarfod. Gellir ei ystyried yn gymuned wedi ei ddychmygu. Mae'r syniad fod pob bob dynol yn cael eu rhannu mewn grŵpiau o'r enw cenhedloedd, yn un o athrawiaethau mwyaf dylanwadol Gorllewin Ewrop a'r Hemisffer Gorllewinol ers yr 18g hwyr. Mae cenedligrwydd yn athrawiaeth moesegol ac athroniaetol ac yn bwynt cychwyn ar gyfer ideoleg cenedlaetholdeb; mae cenedl yn fath o gymuned diwylliannnol a chymdeithasol  hunan-ddiffiniedig.  Mae aelodau "cenedl" yn rhannu huaniaeth cyffredin, a tharddiad cyffredin fel arfer, mewn hanes, llinach, teulu neu ddisgyniad. Mae cenedl yn ymestyn ar draws sawl cenhedlaeth, ac mae'r meirw yn dal i gael eu hystyried fel aelodau o'r genedl. Er enghraifft, wrth gyfeirio at "ein milwyr" wrth gyfeirio at frwydr neu ryfel a ddigwyddodd gannoedd o flynyddoedd yn ôl.

Gweler hefyd
Cenedlaetholdeb
Cenedligrwydd
Grŵp ethnig
Y Cenhedloedd (term Beiblaidd ac Iddewig)

Cyfeiriadau

Cenedlaetholdeb
Daearyddiaeth wleidyddol
Baner Ynys Manaw

Mae baner Ynys Manaw yn dangos arwyddlun Ynys Manaw (tree cassyn ym Manaweg, triskelion yn Saesneg, sef "tri choes") ar faner goch.

Ynys Manaw
Ynys Manaw
Genau'r Glyn (cwmwd)

Am y gymuned fodern yng Ngheredigion, gweler Geneu'r Glyn.

Cwmwd yng ngogledd eithaf teyrnas Ceredigion ar lan Bae Ceredigion oedd Genau'r Glyn yn yr Oesoedd Canol a defnyddir yr enw heddiw am y gymuned. Mae'r gymuned yn cynnwys: Llandre, Dôl-y-bont a Rhydypennau. Gyda chymydau Perfedd a Chreuddyn roedd yn rhan o gantref Penweddig.

Ei ffin naturiol yn y gogledd oedd aber Afon Dyfi, lle wynebai Ystumanner, cwmwd deheuol cantref Meirionnydd dros y dŵr. Yn y dwyrain ffiniai â chantref Cyfeiliog ym Mhowys ac â chwmwd Perfedd yn y de dros Afon Clarach. Dyma gwmwd mwyaf gogleddol cantref Penweddig.

Mae gan Genau'r Glyn nifer o hynafiaethau ac mae'n ardal gyfoethog ei llên gwerin. Ceir cysylltiadau â Hanes Taliesin a goffheir yn enwau lleol fel pentref Tre Taliesin a chromlech Bedd Taliesin. Yma hefyd y lleolir chwedl Cantre'r Gwaelod. Mae Cors Fochno, ar lan Afon Dyfi, yn cael ei chrybwyll yn aml yn y brudiau fel safle brwydr dynghedfennol rhwng y Cymry a'u cynghreiriad Celtaidd a'r Saeson. Cysylltir y sant Cynfelin â'r cwmwd hefyd. Gerllaw, saif Castell Gwallter a adeiladwyd gan Walter de Bec yn ystod arhosiad byr y Normaniaid yng Ngheredigion.

Roedd y bardd Deio ab Ieuan Du (fl. tua 1450 - 1480) yn frodor o blwyf Llangynfelyn, a chafodd ei gladdu yno. Trigai mam Edward Llwyd, sef Bridget Pryse, yng Nglanffraid (Glanffred) am gyfnod.

Mae'r enw Genau'r Glyn yn dal i gael ei ddefnyddio heddiw i gyfeirio at yr ardal hanesyddol hon. Cedwir yr enw o hyd yn enw pentref Llanfihangel Genau'r Glyn.

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Cyfeiriadau

Cymydau Cymru
Daearyddiaeth Ceredigion
Hanes Ceredigion
Teyrnas Ceredigion
Llên gwerin Cymru
Peniarth 6

Llawysgrif Gymraeg ganoloesol yw Peniarth 6. Mae'n rhan o'r casgliad a elwir yn Llawysgrifau Peniarth ar ôl plasdy Peniarth ym Meirionnydd, de Gwynedd, lle cawsent eu cadw am flynyddoedd.

Ymhlith y testunau a geir ym Mheniarth 6 mae dau ddarn o destun Pedair Cainc y Mabinogi, y testun hynaf sydd ar glawr. Mae'r llawysgrif i'w ddyddio i'r cyfnod 1225-1275, efallai. Cedwir Peniarth 6  yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth.

Llyfrau'r 13eg ganrif
Llawysgrifau Peniarth
Llawysgrifau Cymreig
Anguilla

Mae Anguilla (ynganiad: ang-GWIL-a) yn ynys sy'n diriogaeth dramor y Deyrnas Unedig yn y Caribî, y fwyaf gogleddol o Ynysoedd Leeward yn yr Antilles. Mae'r brif ynys yn 16 milltir o hyd a 3 o led. Mae yna nifer o ynysoedd llai hefyd ond does neb yn byw yno. Y brifddinas yw The Valley. Mae'n ynys 102 km sgwar (39.4 milltir sgwar), ac mae  13,500 (2006) yn byw arni hi.

 
Antilles Leiaf
Gwledydd y Caribî
Ynysoedd y Caribî
Llithfaen

Pentref yng nghymuned Pistyll, Gwynedd, Cymru, yw Llithfaen (). Saif ar arfordir gogleddol penrhyn Llŷn ger llechweddau deheuol Yr Eifl ar ffordd y B4417 o Lanaelhaearn i Nefyn.

Tyfodd y boblogaeth pan agorwyd nifer o chwareli gwenithfaen ar yr Eifl yn y 19g. Adeiladwyd llawer o dai newydd ac mae cyfrifiad 1881 yn dangos nifer fawr o fewnfudwyr o ardaloedd eraill yn Llŷn ei hun, o Benmaenmawr a chyn belled â'r Alban. Yn hanner cyntaf y 19g, cyn agor chwareli llithfaen lleol fel yr un yn Nant Gwrtheyrn, arferai nifer o dyddynwyr y plwyf ychwanegu at eu hincwm trwy dorri grug ar lethrau Tre'r Ceiri a'i gludo ar eu cefnau yn feichiau mawr i'w werthu fel tanwydd ym marchnad Pwllheli am 6 cheiniog y baich.

Mae yno siop sydd yn gael ei redeg gan y gymuned a Thafarn Y Fic, sydd hefyd yn cael ei rhedeg gan gwmni cydweithredol.

O bentref Llithfaen mae modd cyrraedd Nant Gwrtheyrn ar hyd lôn sy'n arwain tua'r gogledd i gyfeiriad y môr. Yma y sefydlwyd y Ganolfan Iaith Genedlaethol. Ar un o dri chopa'r Eifl mae bryngaer enwog Tre'r Ceiri.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Nodiadau ar hanes y pentref gan Ioan Mai Evans (o safle we BBC Cymru

Llŷn
Pentrefi Gwynedd
Pistyll
Afon Wen

Am y pentref o'r un enw yn Sir y Fflint, gweler Afon-wen.

Pentref bychan ar afordir deheuol Penrhyn Llŷn yng Ngwynedd yw Afon Wen () (weithiau Afonwen). Saif ar y briffordd A497 tua hanner milltir i'r de o bentref Chwilog a thua hanner y ffordd rhwng Cricieth a Pwllheli, lle mae'r afon o'r un enw yn cyrraedd y môr. Mae gwersyll gwyliau Butlins ym Mhenychain ychydig i'r gorllewin.

Ar un adeg gorsaf Afon Wen oedd lle roedd rheilffordd yn gadael y brif reilffordd i Bwllheli ac yn rhedeg tua'r gogledd i gysylltu a'r rheilffordd ar hyd yr arfordir gogleddol yng Nghaernarfon. Caewyd y lein yma yn 1965 a chodwyd y trac. Mae rhan o'r lein yma, rhwng Dinas a Chaernarfon, yn awr yn rhan o drac Rheilffordd Ucheldir Cymru. Erys y cof amdani, er enghraifft yn y gân Ar y Trên i Afon Wen gan Sobin a'r Smaeliaid.

Mae'r Lôn Goed yn cychwyn yn Afon Wen. Ceir sawl cyfeiriad ati gan lenorion, e.e. gan y bardd R. Williams Parry yn ei gerdd 'Eifionydd'.

Pentrefi Gwynedd
Agoriadau d4

Agoriad d4, neu Agoriad Gwerinwr y Frenhines, yw'r Agoriad Gwyddbwyll mwyaf poblogaidd yn y gêm Wyddbwyll fodern. Mae hyn oherwydd y nifer o strategaethau gwahanol all ddatblgyu o'r symudiad hwn. Gall du ateb d4 gyda nifer o symudiadau. Gall ateb gydag un o'i werinwyr, gall gynnig Gambit gwerinwr, neu gall symud un o'i farchogion. Dyma rai o brif atebion du i d4.

Gweler Hefyd
Gambit y Frenhines
Amddiffyniad Nimzo-Indiaidd

Agoriadau gwyddbwyll
Gambit y Frenhines

Mae'r ddau Agoriad Gwyddbwyll sy'n dwyn y teitl Gambit y Frenhines, sef Gambit y Frenhines wedi'i dderbyn a Gambit y Frenhines wedi'i wrthod, wedi cael yr enw oherwydd ail symudiad gwyn, sef c4. Gyda'r symudiad hwn mae gwyn yn cynnig gwerinwr Gambit i du. Er ei fod yn dwyn yr enw Gambit, nid yw Gambit y Frenhines mewn gwirionedd yn golygu bod gwyn yn colli'r gwerinwr, gan ei fod yn medru ei ennill yn ôl y  nes ymlaen yn y gêm. Mae Gambit y Frenhines yn agoriad poblogaidd iawn mewn gemau Gwyddbwyll modern. Dyma'r symudiadau cyntaf yn agoriad Gambit y Frenhines.

Mae dewis gan du i naill ai derbyn y Gambit neu ei wrthod.

 Gambit y Frenhines wedi'i dderbyn
 Gambit y Frenhines wedi'i wrthod

Agoriadau gwyddbwyll
1490au

14g - 15g - 16g
1440au 1450au 1460au 1470au 1480au - 1490au - 1500au 1510au 1520au 1530au 1540au
1490 1491 1492 1493 1494 1495 1496 1497 1498 1499

Digwyddiadau a Gogwyddion
1492
12 Hydref - Mae Cristopher Columbus yn gweld y Bahamas.
28 Hydref - Mae Columbus yn tirio yng Nghuba.
1493
15 Mawrth - Mae Columbus yn dychwelyd i Sbaen.
3 Tachwedd = Mae Columbus yn tirio yn Dominica.
5 Mai - Mae Columbus yn tirio yn Jamaica.
1498
31 Gorffennaf - Mae Columbus yn tirio yn Nhrinidad.

Arweinwyr y Byd
Pab Innocentius VIII
Pab Alecsander VI (ers 1492)
Brenin Harri VII o Loegr
Brenin Iago IV o'r Alban
Brenin Siarl VIII o Ffrainc
Brenin Louis XII o Ffrainc (ers 1498)
Brenin Ferdinand II o Aragon
Brenhines Isabella o Castile
Brenin Siôn I o Ddenmarc, Norwy a Sweden (Sweden ers 1497)
Dug Ifan III o Rwsia
Ymerawdwr Hongzhi (Tsieina)

1490au
Glasoed

Glasoed yw'r broses o newidiadau corfforol, seicolegol a chymdeithasol sy'n digwydd wrth i blentyn newid yn oedolyn, ac i'r cyfnod hwnnw o amser mewn bywyd unigolyn. Mae'r rhan fwyaf o ferched yn dechrau glasoed yn 10 neu 11 oed, a bechgyn yn 11 oed.

Newidiadau corfforol 
Mae tyfiant yn cyflymu trwy hanner cyntaf glasoed, ac mae'r tyfiant wedi cwblhau erbyn y diwedd. Cyn y glasoed, yr organau cenhedlu yw'r unig wahaniaeth corfforol rhwng merched a bechgyn mwy neu lai. Yn ystod y glasoed, mae gwahaniaethau mewn maint, ffurf, a swyddogaeth yn datblygu yn systemau a strwythurau corfforol.

Newidiadau corfforol mewn merched 

Datblygiad y bronnau
Tyfiant y cedor a gwallt corfforol
Newidiadau yn y wain, y groth, a'r wygelloedd
Dechrau mislifiad, a ffrwythlondeb
Tyfu'n dalach
Newidiadau yn yr esgyrn, cyfansoddiad corfforol, a dosraniad brasder
Newidiadau i'r croen; sawr corfforol a smotiau

Newidiadau corfforol mewn bechgyn 
Maint a swyddogaeth y ceilliau, ffrwythlondeb
Tyfiant y pidyn a newidiadau eraill yn yr organau cenhedlu
Tyfiant y cedor
Tyfiant gwallt corfforol a'r barf
Newid yn y llais
Tyfu'n dalach
Newidiadau o ran cyhyrau a siap y corff
Newidiadau i'r croen; sawr corfforol a smotiau

Newidiadau seicolegol a chymdeithasol 
Mae'r cyfnod o newidiad seicolegol a chymdeithasol yn gorgyffwrdd â'r cyfnod o newid corfforol, ond mae'r ffiniau'r cyfnod yn llawer mwy amwys.

Oriel

Gweler hefyd 
 Arddegau

Dolenni allanol 
 Clic - Glasoeden

Glasoed
Datblygiad corfforol
Rhyw
Gambit y Frenhines wedi'i dderbyn

Mae Gambit y Frenhines wedi'i dderbyn yn un o ddau Agoriad Gwyddbwyll sy'n boblogaidd yn Agoriad Gambit y Frenhines. Dyma brif linell yr agoriad hwn ar ôl 
 1.d4        d5
 2.c4

Mae Amrywiaeth Glasurol Gambit y Frenhines wedi'i dderbyn yn arwain at weld gwyn yn cipio'r Gwerinwr Gambit, a chreu sefyllfa gyfartal o ran pwyntiau ar symudiad 5. Gall ceisio amddiffyn y Gwerinwr Gambit arwain at broblemau mawr i du.

Crynodeb 
 1.d4           d5
 2.c4           d5xc4
 3.Mf3         Mf6
 4.e3           e6
 5.Exc4

Dolenni Allanol
 Gambit y Frenhines wedi ei dderbyn ar gemaugwyddbwyll.com 

Agoriadau gwyddbwyll
Barf

Blew ar wyneb dyn yw barf. Fe all dyfu ar yr ên, y bochau, y gwddf ac uwchben y gwefus uchaf. Mae rhai dynion yn dewis siafio yn hytrach na thyfu barf. Mae agweddau cymdeithasol tuag at barfau yn armrywio'n aruthrol trwy'r byd, a thrwy wahanol gyfnodau hanes. Astudiaeth barfau yw Pogonoleg.

Mae blew barfol yn cychwyn tyfu ym mlynyddoedd olaf y glasoed, pan mae dyn oddeutu 15-18 oed.

Hoffai rhai o Feirdd yr Uchelwyr ddychanu'r farf mewn cerddi sy'n ddosbarth arbennig mewn canu dychan yr Oesoedd Canol.

Blew
Anatomeg
Gambit

Mae Gambit yn Agoriad Gwyddbwyll ble mae darn (Gwerinwr fel arfer) yn cael ei aberthu er mwyn ennill mantais yn y gêm. Pan fod du yn chwarae Gambit gelwir hyn yn aml yn Wrthgambit. 

Gall chwaraewr Gwyddbwyll ennill mantais o chwarae Gambit mewn nifer o ffyrdd:

 Ennill momentwm neu amser: bydd y chwaraewr sy'n derbyn y Gambit yn defnyddio un symudiad i wneud hynny, ac efallai y bydd yn rhaid iddo ail-drefnu ei ddarnau wedyn.
 Ennill lle neu ofod: gall cynnig Gambit greu mwy o le ar y bwrdd i'r chwaraewr sy'n ei gynnig, gan adael iddo ddatblygu darnau yn gynt neu yn well.
 Creu gwendidau: gall derbyn Gambit arwain at sefyllfa wael i'r chwaraewr sy'n ei dderbyn, fel dyblu Gwerinwr neu rwystro Esgob rhag datblygu.

Agoriadau gwyddbwyll
Groeslon

Pentref yng nghymuned Llandwrog, Gwynedd, Cymru, yw Y Groeslon neu Groeslon (). Saif yn Nyffryn Nantlle gerllaw priffordd yr A487 rhwng Caernarfon a Phen-y-groes, ac ychydig i'r gorllewin o bentref Carmel a bryn Moel Tryfan. Hyd yn ddiweddar roedd yr A487 yn mynd trwy'r pentref, ond yn 2002 agorwyd ffordd osgoi newydd.

Tyfodd y Groeslon fel pentref i'r gweithwyr yn y chwareli llechi yn yr ardal. Datblygodd y pentref yn sgil agor gorsaf reilffordd yr LMS yn 1867. O'r Groeslon roedd y dramodydd John Gwilym Jones a'r bardd Tom Huws yn enedigol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Hanes y Groeslon o Safle We Dyffryn Nantlle

Dyffryn Nantlle
Llandwrog
Pentrefi Gwynedd
Gambit Evans

Yn 1826 cerddodd y Capten William Davies Evans, o Blwyf Sant Degwel ger Hwlffordd, i mewn i Ystafelloedd Gwyddbwyll William Lewis yn St. Martin's Lane, Llundain a chynnig chwarae rhai o chwaraewyr gwyddbwyll cryfa'r dydd. Doedd Evans ddim yn adnabyddus fel chwaraewr gwyddbwyll, ond wedi iddo esbonio pam ei fod am eu chwarae llwyddodd i berswadio A McDonnell i chwarae gêm yn ei erbyn. Roedd McDonnell yn un o'r chwaraewyr gorau gynhyrchodd Iwerddon erioed, ac un o'r cryfaf yn y Deyrnas Unedig ar y pryd. Gorffennodd y gêm ar yr 20fed symudiad a Chapten Evans yn fuddugol. Dyma ddechrau Gambit Evans sydd wedi cael ei ddefnyddio gan chwaraewyr fel Paul Morphy, Jan Timman, ac yn y 1990au gan Garry Kasparov, yn fwyaf arbennig mewn buddugoliaeth 25 symudiad yn erbyn Viswanathan Anand ym Mhencampwriaeth Goffa Tal yn Riga, 1995.

Mae Gambit Evans yn gweithio fel pob gambit arall, sef bod un ochr yn cynnig darn (fel arfer gwerinwr) er mwyn ennill tempo neu safle. Yn Gambit Evans mae gwyn yn cynnig gwerinwr rheng b, a thrwy wneud hynny yn dod i reoli'r sgwariau canol a datblygu ymosodiad cryf ar f7 yn hwyrach yn y gêm. Dyma'r symudiadau: 1.e4 e5  2.Mf3 Mc6 3.Ec4 Ec5 4.b4... fel yn y llun, ac fel arfer ... Exb4 5 c3 Ea5. Os yw Du'n gwrthod 4..Exb4 mae'n colli tempo'n ofnadwy.

Yn y gêm wreiddiol rhwng Evans a McDonnell roedd un symudiad arall cyn b4 pan gastellodd y Capten Evans. Dyma'r gêm honno'n llawn: 1. e4 e5 2. Mf3 Mc6 3. Ec4 Ec5 4.0-0 d6 5.b4 Exb4 6.c3 Ea5 7. d4 Eg4 8. Bb3 Bd7 9. Mg5 Md8 10. dxe5 dxe5 11. Ea3 Mh6 12. f3 Eb6+ 13. Th1 Eh5 14. Cd1 Bc8 15. Cxd8+ Bxd8 16. Mxf7 Bh4 17. Bb5+ c6 18. Bxe5+ Td7 19. Be6+ Tc7 20. Ed6# 1-0 (mae aberth hyfryd gan Evans yn symudiad 15).

Ganed William Davies Evans mewn ffermdy o'r enw Musland Farm ym Mhlwyf Sant Degwel ger Hwlffordd, Sir Benfro. Aeth i'r môr yn ifanc gan wasanaethu ar longau'r Llynges Brydeinig nes daeth Rhyfeloedd Napoléon Bonaparte i ben yn 1815. Wedyn ymunodd â'r Gwasanaeth Post a dod yn gapten pacedlong yr Auckland a hwyliau rhwng Milffwrt a Waterford yn Iwerddon. Nid oes neb yn siwr iawn ymhle y dysgodd chwarae gwyddbwyll ond mae'n debyg iddo ddyfeisio'r gambit ar y teithiau unig rhwng Cymru ac Iwerddon.

Mae rhai yn dadlau mai yn 1827 ac nid 1826 y chwaraeodd Evans yn erbyn McDonnell.

ffynonellau
 Iolo Jones a T. Llew Jones, A Chwaraei Di Wyddbwyll? (Gwasg Gomer, 1980), t. 43-45.

Dolenni Allanol
 Gêmau Gambit Evans enwog ar gemaugwyddbwyll.com 

Agoriadau gwyddbwyll
Dyfeisiau o Gymru
Llanfihangel-y-Pennant (Abergynolwyn)

Am y pentref arall yng Ngwynedd o'r un enw, gweler Llanfihangel-y-Pennant (Cwm Pennant).

Pentref bychan a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw Llanfihangel-y-Pennant (). Saif yn ne'r sir, heb fod ymhell o Abergynolwyn, rhwng Afon Dysynni ac Afon Cadair, ger llethrau deheuol Cadair Idris. Mae Castell y Bere, un o gadarnleoedd tywysogion Gwynedd yn y 13g, fymryn tu allan i'r pentref.

Ganed y geiriadurwr a golygydd William Owen Pughe yn y plwyf ar 7 Awst 1759. Rhodd yw prif ffenestr yr eglwys leol (gweler isod) yn 1869 i gofio am Edward Owen Pughe.

Yn 1800, cerddodd Mari Jones (neu Mary Jones) 26 milltir o Lanfihangel-y-Pennant i'r Bala i brynu Beibl Cymraeg gan y Parchedig Thomas Charles. Ysbrydolodd y digwyddiad yma Thomas Charles i sefydlu y Gymdeithas Feiblaidd Frytanaidd a Thramor.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Eglwys Sant Mihangel

Mae siâp ofal y fynwent yn dyst fod yma eglwys llawer hŷn na'r adeilad a welir heddiw, a godwyd yng nghanrif 12. Fe'i cofrestrwyd gan Cadw ar 17 Mehefin 1966 yn Radd II*, a hynny oherwydd ei hoed a nodweddion o'r Oesoedd Canol, fel y fedyddfaen, y nenfwd a'r rhan fwyaf o'i muriau. Yng nghanrif 15 codwyd estyniad ar ochr ogleddol yr eglwys: capel bychan; yno, yn 2016 roedd arddangosfa o ddogfennau'n ymwneud â Mari Jones. Ceir darlun o 1869 o Fihangel a Gabriel o bobty Crist ar y brif ffenestr y tu ôl i'r allor.

Credir fod y fedyddfaen yn dyddio o ganrif 12 ac iddo ddod o Gastell y Bere; y tu allan i'r brif ffenestr, ceir bedd, gyda'r union yr un cerrig crwn, tebyg i golofnau.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Cofeb i Mari Jones yn Llanfihangel-y-pennant (o Casglu'r Tlysau) 

Cymunedau Gwynedd
Dyffryn Dysynni
 
Pentrefi Gwynedd
Sean Bean

Actor yw Sean Mark Bean (ganwyd 17 Ebrill 1959).

Cafodd ei eni yn Sheffield, Lloegr.

Gwragedd 
Debra James
Melanie Hill
Abigail Cruttenden

Ffilmiau 
Caravaggio (1986)
Patriot Games (1992)
GoldenEye (1995)
Anna Karenina (1997)
Bravo Two Zero (1999)
The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring (2001)
Troy (2004)
The Dark (2005)

Teledu 
Clarissa (1991)
Lady Chatterley (1993)
Sharpe (1994 - )
Henry VIII (2003)

Cyfeiriadau

Actorion Seisnig
Genedigaethau 1959
Pobl o Sheffield
Castell Prysor

Castell mwnt a beili ger Trawsfynydd, Gwynedd, yw Castell Prysor. Mae'n sefyll ar godiad tir ar lan ogleddol Afon Prysor yng Nghwm Prysor, gyda Chraig yr Aderyn (474m) y tu ôl iddo. Yn Oes y Tywysogion roedd yn amddiffyn ffin ddwyreiniol Ardudwy a'r mynediad i dde teyrnas Gwynedd.

Adeiladwaith
Codwyd mwnt neu domen y castell ar ben craig naturiol. Fel arfer byddai tomen yn cael ei hadeiladu'n gyflym â phridd gan y Normaniaid, ond cerrig a ddefnyddid yn achos Castell Prysor. Mae hi bron yn sicr o fod yn gastell Cymreig o'r cychwyn cyntaf yn hytrach nag un a gipiwyd o ddwylo'r Normaniaid (byr fu arosiad y Normaniaid yng Ngwynedd y ganrif cyn hynny). Does dim byd llawer i'w gweld o'r adeiladwaith heddiw, ond gwyddys fod gan y mwnt orchudd o gerrig nadd wedi'u gosod â morter. Mae'r gorthwr, cadarnle'r castell, wedi diflannu, ac felly mae'n amhosibl gwybod os oedd o waith pren neu garreg. Ceir olion adeilad hirsgwar yn y beili ac olion dau arall yn ymyl y castell.

Hanes
Dim ond un cyfeiriad hanesyddol at y castell sydd ar gael, a hynny'n ddiweddar yn ei oes. Arosodd Edward I o Loegr yno ar 1 Gorffennaf 1284 ac anfon llythyr oddi yno. Mae'n bur debyg fod y castell yn perthyn i ail hanner y 12g. Mae ei adeiladwaith a'r defnydd o graig naturiol yn atgoffa dyn o gestyll Carn Fadryn a Deudraeth. Codwyd y cestyll hynny yn y blynyddoedd ansefydlog ar ôl marwolaeth Owain Gwynedd. Syrthiodd Ardudwy a Meirionnydd i ran Cynan ab Owain Gwynedd ac mae'n bosibl fod y castell wedi'i godi ganddo fo neu ei fab Gruffudd ap Cynan ab Owain Gwynedd.

Mynediad
Mae'r castell ar dir preifat yng Nghwm Prysor, tua phedair milltir i'r dwyrain o Drawsfynydd hyd lôn yr A4212 sy'n arwain i Lyn Celyn a'r Bala, gyferbyn i ffermdy Dôl-haidd. O Drawsfynydd mae llwybr yr hen reilffordd o'r Bala i Ffestiniog yn arwain i fyny'r cwm a heibio i'r castell. Rhif grid OS: SH 758 369.

Llyfryddiaeth
Richard Avent, Cestyll Tywysogion Gwynedd (Caerdydd, 1983)
Paul R. Davis, Castles of the Welsh Princes (Abertawe, 1988)

Prysor
Prysor
Prysor
Meirionnydd
Trawsfynydd
Castell Deudraeth

Un o gestyll cynnar tywysogion Gwynedd yw Castell Deudraeth (enw arall arno yw Castell Aber Iâ). Fel mae'r enw yn awgrymu, mae'n sefyll ar y penrhyn isel rhwng y ddau draeth, Y Traeth Mawr a'r Traeth Bach, lle rhed Afon Glaslyn ac Afon Dwyryd i Fae Tremadog, yng Ngwynedd.

Does dim byd llawer o'r castell yn sefyll erbyn heddiw. Cyfyeirir Gerallt Gymro ato yn ei lyfr Hanes y Daith Trwy Gymru (1188). Roedd y castell newydd ei godi ac yn perthyn i 'feibion Cynan', ynghyd â Chastell Carn Fadryn dros y bae yn Llŷn. Gruffudd a Maredudd, meibion Cynan ab Owain Gwynedd oedd y 'meibion' hynny.

Castell mwnt a beili ydyw, fel Castell Prysor ger Trawsfynydd. Fel yn achos y castell hwnnw codwyd y mwnt ar ben talpen o graig naturiol. Bu tŵr carreg ar ben y mwnt ond diflannodd hwnnw tua 1860 pan gafodd ei ddymchwel gan y sgweier lleol am ei fod yn denu ymwelwyr. Y cwbl sy'n weddill rwan yw adfail mur uwchlaw ffos ar wyneb y gogledd. Mewn adroddiad gan ymwelydd cyn iddo gael ei dynnu i lawr dywedir ei fod yn dŵr lled-grwn tua 10-12 troedfedd o led ar un ochr adeilad bychan arall.

Mae'r castell ar dir Portmeirion, i'r de o Benrhyndeudraeth, ac yn agored i ymwelwyr. Bu'r Castell yn gartref i'r Aelodau Seneddol Rhyddfrydol dros etholaeth Meirionnydd David Williams a'i fab Syr Arthur Osmond Williams.

Lluniau John Thomas (tua 1887)

Llyfryddiaeth
Roger Avent, Cestyll Tywysogion Gwynedd (Caerdydd, 1983)
Paul R. Davis, Castles of the Welsh Princes (Abertawe, 1988)

Adeiladau rhestredig Gradd II Gwynedd
Deudraeth
Deudraeth
Meirionnydd
Afon Prysor

Afon yng ngogledd Meirionnydd (de Gwynedd) yw Afon Prysor. Mae'n codi ar y rhosdiroedd rhwng Ffestiniog a'r Bala ac yn aberu yn Afon Dwyryd ger Maentwrog. Ei hyd yw tua 14 milltir.

Disgrifiad
Tarddle Afon Prysor yw Llyn Conglog Mawr, mewn cwm gwyllt ac unig yng nghysgod bryniau Foel Cynfal a Moel y Croesau, tua 1100 troedfedd uwch lefel y môr. Mae'n ardal wlyb iawn, yn ymyl y Migneint a'i gorsydd eang. Llifa ar gwrs tro bedol am ddwy filltir gan gasglu afonig o Lyn Cors-y-barcud a disgyn i Gwm Prysor. Mae'n troi i'r gorllewin i lawr y cwm ac yn casglu dŵr o sawl ffrwd arall megis Nant Braich-y-ceunant, Nant Budr, Nant Bryn-llefrith ac Afon Llafar a'r ffrwd sy'n disgyn o Llyn Hiraethlyn. Mae'r A4212 yn dilyn ei glannau. Mae'n llifo heibio i Graig Aderyn a Chastell Prysor ac yn disgyn i Lyn Trawsfynydd, y gronfa a greuwyd â dŵr yr afon i oeri atomfa Trawsfynydd.

Ar ôl croesi'r llyn mae'n disgyn yn gyflym trwy goedwig Ceunant Llennyrch i aberu yn Afon Dwyryd tua milltir a hanner i'r gorllewin o Faentwrog.

Cyfeiriadau

Prysor
Prysor
Maentwrog
Trawsfynydd
A4212

Mae'r A4212 yn briffordd sy'n cysylltu Trawsfynydd, ar draffordd yr A470 a'r Bala ar draffordd yr A494.

O Drawsfynydd mae'n dringo Cwm Prysor gan ddilyn glannau Afon Prysor a phasio safle Castell Prysor i gyrraedd bwlch agored rhwng Arennig Fawr ac Arennig Fach. Oddi yno mae'n disgyn i'r dwyrain i lawr Cwm Tryweryn gan basio Llyn Tryweryn. Tua dwy filtir cyn Llyn Celyn ceir cyffordd â'r B4391 o Ffestiniog. Ar ôl rhedeg hyd lannau gogleddol Llyn Celyn mae'n disgyn y tair milltir olaf i lawr i'r Bala gan basio trwy bentref Frongoch.

Cludiant yng Ngwynedd
Ffyrdd Cymru

en:A4212 road
Y Fron

Am y pentrefan ym Mhowys gweler Y Fron, Powys. Gweler hefyd Fron (gwahaniaethu).

Mae'r Fron () (weithiau Llandwrog Uchaf neu Cesarea) yn bentref yn Nyffryn Nantlle yng Ngwynedd. Saif ychydig i'r dwyrain o bentref Carmel, ym mhen draw y ffordd sy'n arwain tua'r mynydd o'r briffordd A487 yn y Groeslon. Mae Moel Tryfan i'r gogledd, Mynydd y Cilgwyn i'r gorllewin a Mynydd Mawr (weithiau Mynydd Grug neu Fynydd Eliffant) tua'r dwyrain.

Datblygydd y pentref tua chanol y 19g ger y ffordd wreiddiol i Chwarel Pen yr Orsedd a'r rheilffordd i Chwarel y Fron. Ar y llechweddau i'r dwyrain o'r pentref mae llawer o olion o gyfnod cynharach, olion tai crwn o'r math a elwir yn "gytiau'r Gwyddelod" ac olion hen gaeau.  Yn 2002 defnyddiwyd Chwarel y Fron i ffilmio Lara Croft Tomb Raider: The Cradle of Life.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Y Fron, o Wefan Dyffryn Nantlle

Dyffryn Nantlle
Llandwrog
Pentrefi Gwynedd
Ail Frwydr y Somme (1918)

Brwydrwyd Ail Frwydr y Somme 1918 ar y Blaen Gorllewinol yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf. O ddiwedd yr haf ym masn yr Afon Somme. Roedd yn ymateb gwrth-ymosodol i Ymosodiad Almaenig y gwanwyn, ar ôl seibiant ar gyfer ail-leoliad y milwyr.

1918
Somme 1918
Llanbedr, Gwynedd

Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Llanbedr (gwahaniaethu).

Pentref a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw Llanbedr (). Saif  yn ardal Ardudwy ychydig i'r de o Harlech lle mae'r A496 i Abermaw yn croesi Afon Artro.

Tyfodd y pentref yn wreiddiol oherwydd y diwydiant llechi, ac yn awr mae'n boblogaidd gydag ymwelwyr yn ystod yr haf. Mae nifer o henebion yn y cyffiniau, yn cynnwys meini hirion o Oes yr Efydd ac olion tai crwn. Rhwng y pentref a'r môr mae twyni tywod Morfa Dyffryn a Mochras sydd hefyd yn gyrchfan boblogaidd i ymwelwyr. Caewyd maes awyr y Llu Awyr Brenhinol ar Forfa Dyffryn yn 2005. Mae'r safle wedi'i glustnodi yn Ardal Fenter gan Lywodraeth Cymru. Bwriedir hedfan dronau ac efallai awyrennau i'r gofod o'r maes awyr yn y dyfodol agos. Mae gan y pentref orsaf ar Reilffordd y Cambrian.

Rhyw filltir i'r dwyrain o'r pentref mae Pentre Gwynfryn. Y capel yma oedd capel "Salem" yn y llun enwog gan Sydney Curnow Vosper o Siân Owen, Tynyfawnog. Gerllaw Mochras gellir gweld rîff danfor Sarn Badrig ar lanw isel.

Gefeilldref
Gefeilliwyd Llanbedr â Huchenfeld yn 2008 wedi nifer o flynyddoedd o gyfnewid rhwng yr ysgolion, eglwysi, cerddorion ac arweinwyr y cymunedau. Datblygwyd perthynas agos a sefydlwyd ewyllys da rhwng y cymunedau er cof am y digwyddiadau erchyll ym 1945 yn Pforzheim a Huchenfeld yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Pobl
Llanbedr 50 mlynedd yn ôl”
“Gruffydd Dafydd oedd y gof [tua 1850] ac roedd yntau’n bersonoliaeth boblogaidd yn y pentref, yn ffraeth, yn siaradwr cyflym ac yn weithiwr dygn. Daeth ei efail yn fan cyfarfod i’r pentrefwyr. Roedd ganddo ddawn arbennig i doddi copr ac efydd, a phan ofynnwyd am y dull cyfrinachol, ei ateb bob amser oedd, “Mae arnoch angen lapis calamoniaris, machgen i!”

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Gwynedd
 
Pentrefi Gwynedd
Dinmael

Pentref, bro, hen arglwyddiaeth a chwmwd yng nghalon Gogledd Cymru yw Dinmael. Mae ei hanes cynnar yn dywyll ac ychydig iawn o gyfeiriadau sydd 'na iddi yn y cofnodion. Mae elfen gyntaf yr enw, 'din(as)', yn golygu 'caer, amddiffynfa', tra bod 'mael' yn golygu naill ai 'uchel' neu 'tywysog, brenin': "Y Gaer Uchel" yw'r ystyr yn ôl pob tebyg felly.

Hanes

Mae Dinmael yn ardal yn y canol rhwng teyrnas Gwynedd a'r Berfeddwlad i'r gogledd a Phowys yn y de. Tir mynyddig uchel a rennir gan gymoedd agored ydyw. Yn y de a'r de-ddwyrain mae'n ffinio ag Edeirnion a Phenllyn, dau gantref strategol y newidiai eu meddiant rhwng Gwynedd a Phowys. Yn y gogledd ffiniai â chantrefi Rhos a Dyffryn Clwyd. Ni fu erioed yn ardal boblog ond roedd rheolaeth arni yn bwysig yn ddiweddarach yn Oes y Tywysogion oherwydd fod llwybr yn arwain i fyny o Lyndyfrdwy trwy Gerrigydrudion i gyfeiriad Nant Conwy a chalon Gwynedd.

Ar ganol y 12g Einion ab Ednyfed, brawd Gwenllïan gwraig Rhirid Flaidd, oedd arglwydd Dinmael (neu'n dal tir sylweddol yno). Owain Brogyntyn oedd arglwydd Dinmael yn 1180.

Y fro heddiw
Mae'r rhan fwyaf o diriogaeth Bro Dinmael yn gorwedd yn sir Conwy heddiw ac mae'n sylweddol lai na'r hen gwmwd. Mae'n fro wledig, amaethyddol, heb lawer o dai. Yr unig ganolfan o unrhyw faint yw pentref bychan Y Maerdy. Ceir Ysgol Dinmael yn Ninmael sy'n cynnig addysg gynradd i blant y fro. Mae rhieni'r plant yn cael y dewis o'i hanfon i Ysgol y Berwyn, Y Bala (Gwynedd) neu Ysgol Brynhyfryd, Rhuthun (Sir Ddinbych).

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Gwefan Bro Dinmael 

Cymydau Cymru
Daearyddiaeth Conwy
Hanes Conwy
Hanes Sir Ddinbych
Llangwm, Conwy
Teyrnas Gwynedd
Teyrnas Powys
Cedor

Blew sy'n tyfu o amgylch organau cenhedlu oedolion yw'r gedor. Er fod blew mân yn bresennol yn ystod plentyndod, yn ystod glasoed mae'r gedor yn cychwyn tyfu.

Datblygiad y gedor

Mewn merched, ymddengys blew cedor ar hyd ymylon y gweflau mwyaf (labia majora) yn gytaf fel arfer, gan ledaenu dros y cnwc Gwener yn y ddwy flynedd a ganlyn. Wedi 2-3 mlynedd o lasoed, (a thua'r un amser a chychwyn mislifiad yn y rhan fwyaf o laslancesi) mae siâp trionglog pendant i'r gedor. Yn y ddwy flynedd ar ôl hynny, mae'r blew yn tyfu ar du fewn y morddwydydd hefyd, ac weithiau mewn llinell tuag at y botwm bol yn ogystal.

Mewn bechgyn, ymddengys y gedor yn gyntaf fel blew mân ar y ceillgwd neu wrth waelod y pidyn. O fewn blwyddyn, mae yna flew o gwmpas gwaelod y pidyn. O fewn 3-4 mlynedd, mae'r blew yn gorchuddio'r ardal gyfagos, ac yn dod yn fwy trwchus a thywyll. Wedi oddeutu 5 mlynedd o lasoed, mae'r blew yn ymestyn i du fewn y morddwydydd, ac i fynny tua'r botwm bol yn ogystal.

Ymddengys blewiach tebyg yng ngheseiliau merched a bechgyn hefyd. Tua diwedd glasoed glaslanciau, mae blew yn cychwyn tyfu ar y frest, yr wyneb a'r cefn.

Swyddogaeth

Gwyddys mai swyddogaeth esblygol y gedor, a blew yn gyffredinol yw i amddiffyn y corff rhag crafiadau a chosi poenus.

Anatomeg ddynol
Blew
Rhyw
Glasoed
Cymdeithas Hynafiaethau Cymru

Gweler hefyd Cambrian a Cambria.
Cymdeithas Hynafiaethau Cymru (Saesneg: Cambrian Archaeological Association) yw'r gymdeithas archaeolegol hynaf yng Nghymru ac un o'r rhai hynaf yn y byd. Ers ei sefydlu yn 1846 mae'n cyhoeddi ei chylchgrawn Archaeologia Cambrensis yn flynyddol (weithiau'n amlach, yn arbennig yn y blynyddoedd cynnar). Llysenw yr aelodau cynnar ar ei gilydd oedd 'y Cambriaid'.

Dolen allanol
Gwefan swyddogol y Gymdeithas  (dwyieithog)

Archaeoleg Cymru
Hanes Cymru
Sefydliadau 1846
Golff

Mae golff yn gêm pêl-a-chlwb i ddau neu bedwar o chwareuwyr sy'n cael ei chwarae ar gwrs golff. Credir ei bod yn dod o'r Alban yn wreiddiol. Mae pobl wedi bod yn chwarae golff o ryw fath ers y 15g. Erbyn heddiw mae'n un o'r gemau torfol mwyaf poblogaidd yn y byd gorllewinol.

Effaith amgylcheddol a chymdeithasol 
Mae pryderon amgylcheddol wedi codi ynglŷn â defnydd tir am golff. Ymysg y pryderon penodol, yw effaith y gwrtaiith a chwynladdwyr a defnyddir, y maint o ddŵr sydd ei angen i gynnal y gwair, a dinistr gwlyptir neu ardaloedd o bwysigrwydd amgylcheddol wrth adeiladu cyrsiau golff. Yn ogystal, mae ungnydedd di-gynhenid yn didymu bioamrywiaeth. Bu ymdrechion yn ddiweddar i leihau'r defnydd o ddŵr a chemegion wrth gynnal cyrsiau golff, ond erys lawer o bryderon.

Mewn rhai rhannau o'r byd, mae ymdrechion i adeiladu cyrsiau golff wedi arwain at wrthdystio sylweddol, ynghyd â fandaliaeth a thrais o'r ddwy ochr. Er fod golff yn mater bach o'i gymharu â materion moesol eraill yn ymwneud â thir, mae iddo arwyddocád arbennig i lawer, gan iddo fod yn gysylltiedig â chyfoeth ac imperialaeth gorllewinol. Mae gwrthsefyll ehangiad golff yn un o amcanion mudiadau diwygiad-tir yn y Philipinau ac Indonesia.

Chwaraeon manwl
Chwaraeon peli
 
Gweithgareddau awyr agored
Aberllefenni

Mae Aberllefenni () yn bentref yn ne Gwynedd, yn nyffryn Afon Dulas ac ar y ffordd gefn sy'n gadael y briffordd A487 ym mhentref Corris; cyfeirnod OS: SH 77044 09940. Mae'r ffordd yma yn arwain tua'r gogledd-ddwyrain i Aberllefenni, yna'n troi tua'r dwyrain i Aberangell. Mae'r pentref yn rhan o gymuned Corris.

Hanes

Ar un adeg yr oedd y diwydiant llechi yn bwysig iawn yma, ac y mae olion hen chwareli o gwmpas y pentref. Roedd chwareli Foel Grochan, Hen Chwarel a Ceunant Ddu gyda'i gilydd yn ffurfio Chwarel Lechi Aberllefenni. Roedd Rheilffordd Corris yn gorffen yn Aberllefenni, ac yn cario llechi i Fachynlleth. Cysylltid y chwareli mwyaf pellennig a'r rheilffordd gan Dramffordd Ratgoed.

Credir fod y ffordd Rufeinig Sarn Helen yn mynd trwy'r pentref, ac efallai fod yr enw Pensarn am deras o dai yma yn cyfeirio ati. Ar un adeg gelwid Llyn Cob yn "Llyn Owain Lawgoch", er nad oes cofnod hanesyddol o Owain Lawgoch yn yr ardal yma. Ymhlith yr adeiladau diddorol mae Plas Aberllefenni. Roedd rhannau o hwn wedi eu hadeiladu yn y Canol Oesoedd, ond tynnwyd y rhan yma i lawr yn y 1960au, a dim ond rhannau mwy diweddar a gadwyd.

Pobl o Aberllefenni
Rhydderch Jones (1935 - 1987), dramodydd a chynhyrchydd teledu.

Gweler hefyd
Diwydiant llechi Cymru

Dolenni allanol
Taith yn dilyn Tramffordd Ratgoed o Aberllefenni (Dogfen pdf gan Gyngor Gwynedd)

Pentrefi Gwynedd
Corris
Blaen (tirffurf)

Enw ar ben uchaf dyffryn neu gwm yw blaen, fel arfer lle mae llawr y dyffryn yn codi'n fwy serth yn ôl at y mynydd. Defnyddir y term hefyd yn y lluosog, blaenau.

Mae'r ffurf i'w weld yn enw rhai o drefi a phentrefi Cymru, fel Blaenplwyf, Blaenau Ffestiniog a Blaina, ac ardal Blaenau Gwent.

Tirffurfiau
A465

Un o briffyrdd Cymru, sy'n rhedeg o'r gorllwein i'r dwyrain gan gysylltu blaenau cymoedd glofäol y De yw'r A465, neu Ffordd Blaenau'r Cymoedd.

Hawdd yw rhannu'r ffordd hon yn ddwy: 'Ffordd Blaenau'r Cymoedd' sy'n gyswllt bwsig rhwng de-orllewin Cymru a chanolbarth Lloegr (ar hyd yr A40 a'r M50); a siwrnai ddymunol wledig drwy Swydd Henffordd.

Dechreua'r ffordd ar gyffordd 43 (Llandarcy) yr M4 ar ffurf ffordd ddeuol ac yn rhedeg yr holl ffordd i fyny Cwm Nedd. Agorwyd rhan newydd rhwng Tonna a Glyn-Nedd ym 1997 er mwyn dargyfeirio traffig oddi ar yr hen heol droellog (y B4242 bellach). Heibio Glyn-Nedd, mae'r A465 yn dringo'r rhiw i Hirwaun le daw'r A4059 o'r Bannau Brycheiniog a'r A4061 o Gwm Rhondda Fawr at ei gilydd ar ffurf cylchfan.
 
Newidia'r A465 yn ffordd dair lôn ar ôl cylchfan gyntaf Hirwaun, ond y mae cynllun ar waith i ddeuoli'r A465 rhwng y man hwn a'r Fenni fesul camau.

Mae'n tueddu i basio heibio, yn hytrach na thrwy, trefi blaenau'r cymoedd, megis Merthyr Tudful, Tredegar a Glyn Ebwy nes cyrraedd Y Fenni. Â'r ffordd ymlaen trwy Lanfihangel Crucornau i Loegr a Henffordd.

Dolenni Cyswllt 
Contractwyr Deuoli'r A465 
Sabre: Disgrifiad Taith 

Ffyrdd Cymru
Ffyrdd Lloegr
Siachmat

Siachmat yw sefyllfa mewn Gwyddbwyll lle bod Brenin un chwaraewr yn cael ei fygwth, ac yn methu dianc na chael gwared ar y bygythiad. Dyw'r Brenin byth yn cael ei gipio neu ei ladd mewn Gwyddbwyll, gan fod y gêm yn dod i ben pan fo'r Brenin mewn Siachmat. Mae'r person sydd mewn Siachmat yn colli'r gem.

Os yw'r Brenin yn cael ei fygwth gelwir hyn y Siach, ond gellir symud allan o Siach drwy symud i sgwâr sydd ddim yn cael ei fygwth gan y gelyn, cymryd y darn sy'n ei fygwth ei hun neu gyda darn arall, neu flocio'r bygythiad. Mae Siach lle nad yw'r Brenin yn medru gwneud yr un o'r rhain yn Siachmat.

Daw'r term yn ôl rhai geiriaduron o Arabeg, ac mae'n ddatblygiad o'r dywediad "شاه مات‎". Ystyr llythrennol hyn yw "mae'r Brenin yn ddiaymadferth" neu  "mae'r Brenin wedi'i drechu".

Siachmat ar waith
Os oes gan un chwaraewr fantais sylweddol dros y llall mae'n haws o lawer i gael Siachmat. Serch hynny, y lleiafswm o ddarnau sydd angen i gyflawni Siachmat yw:

 Brenhines
 Castell
 Dau esgob
 Esgob a Marchog

All Marchog yn unig, ac Esgob yn unig ddim creu Siachmat, ac mae'n amhosib i ddau Farchog i orfodi Siachmat os yw'r chwaraewr arall yn gwybod beth mae'n gwneud. Ym mhob un o'r sefyllfaoedd hyn mae angen y Brenin i gynorthwyo. Os oes gan berson lawer o ddarnau ar ôl, does dim angen cymorth y Brenin.

Siachmat elfennol

Siachmat Brenhines

Siachmat Castell

Siachmat Dau Esgob

Siachmat Esgob a Marchog

Ffynonellau
 Iolo Jones a T. Llew Jones, A Chwaraei Di Wyddbwyll? (Gwasg Gomer, 1980), t. 38.

Terminoleg gwyddbwyll
Carnedd Dafydd

Mae Carnedd Dafydd yn fynydd yn y Carneddau yn Eryri.

Enw 
Nid oes sicrwydd pa un o ddau Ddafydd sy'n cael ei goffáu gan yr enw, Dafydd ap Llywelyn, mab Llywelyn Fawr, ynteu Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn ap Gruffudd. Dywed Terry Marsh nad oes amheuaeth nad Dafydd ap Llywelyn a roddodd ei enw i'r mynydd.

Daearyddiaeth 
Mae rhyw 20m yn is na'r mynydd uchaf yn y Carneddau, Carnedd Llywelyn, ond dim ond y mynydd hwnnw a'r Wyddfa sy'n uwch nag ef yng Nghymru (os na ystyrir Carnedd Ugain/Crib y Ddysgl ar yr Wyddfa yn fynydd ar wahan). Saif ar brif grib y Carneddau, gyda Carnedd Llywelyn i'r gogledd-ddwyrain a Pen yr Ole Wen i'r de. Mae'r ffin rhwng Gwynedd a sir Conwy yn mynd tros y copa. Ar ochr ogleddol y grib rhwng Carnedd Dafydd a Charnedd Llywelyn mae creigiau Ysgolion Duon, sy'n ffefrynnau gan ddringwyr.

Llwybrau 

Mae modd dringo'r mynydd yn uniongyrchol trwy gychwyn gerllaw Tal-y-llyn Ogwen ger pen dwyreiniol Llyn Ogwen a dilyn Afon Lloer hyd at lyn Ffynnon Lloer sydd wrth droed Carnedd Dafydd. Yna gellir dringo i fyny'r llechweddau i'r copa. Y ffordd arferol o'i ddringo, fodd bynnag, yw dringo Pen yr Ole Wen gyntaf, ac yna mae'n hawdd dilyn y grib i gopa Carnedd Dafydd.

Llyfryddiaeth
 Terry Marsh The summits of Snowdonia (Robert Hale, 1984)

Bethesda
Capel Curig
Copaon Hewitt
Copaon Nuttall
Copaon Hump
Mynyddoedd a bryniau Conwy
Mynyddoedd a bryniau Eryri
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Elidir Fawr

Mae Elidir Fawr (neu Carnedd Elidir) yn fynydd yn y Glyderau yn Eryri, y pellaf i'r gorllewin o fynyddoedd y Glyderau.

Enw 
Yr enw cywir yw Carnedd Elidir, ond daeth Elidir Fawr i ddefnydd gyda mapiau O.S. ac ysfa am gydbwysedd gydag enw mynydd Elidir Fach. 

Yn draddodiadol, enwyd y mynydd ar ôl Elidir Mwynfawr, tywysog o'r Hen Ogledd a laddwyd yn Arfon.

Daearyddiaeth 
Ar ochr ogleddol y mynydd mae Marchlyn Mawr, cronfa sy'n rhan o gynllun gorsaf bŵer Dinorwig, sydd i mewn yn y mynydd ei hun. Ar ochr Llanberis i'r mynydd mae Chwarel Dinorwig.

Mae'r copa yn rhan o grib creigiog, hir, sy'n rhedeg o Graig Cwrwgl yn y gogledd-ddwyrain i Fwlch Melynwyn yn y de-orllewin. I'r gogledd-orllewin, rhed Elidir Fach yn gyfochrog a'r prif grib. Ni ystyrir Elidir Fach yn fynydd ar wahan fel arfer, ond mae ganddi uchder o 795m. Tua'r gogledd-ddwyrain, mae Bwlch y Marchlyn a Bwlch y Brecan yn cysylltu'r mynydd i Fynydd Perfedd a'r Foel Goch.

Llwybrau 
Gellir dringo'r mynydd o ochrau Dinorwig (ger Deiniolen), o Waun Gynfi (ger Mynydd Llandygái) neu o Nant Peris. Gellir cerdded ar hyd ffordd y gorsaf bŵer o Waun Gynfi i frig Marchlyn Mawr, ac yna esgyn yn syth i'r copa, neu gychwyn ar hen inlclein y Chwarel o Ddinorwig, ac yna croesi Elidir Fach. O Nant Peris mae'r llwybr yn croesi Afon Dudodyn ac yna'n dringo llechwedd serth i'r copa. Gellir hefyd ei ddringo o Lyn Ogwen, trwy ddilyn y llwybr heibio Llyn Idwal a dringo i'r grib ger y Twll Du. Yna gellir dringo Y Garn gyntaf ac yna ymlaen i gopa Elidir Fawr, neu mae llwybr arall yn osgoi copa Y Garn.

Mynyddoedd a bryniau Eryri
Castell Dinbod

Castell canoloesol rhwng y Drenewydd a Llandrindod ym Mhowys yw Castell Dinbod neu Castell Tinbod (). Saif ar lan Afon Ieithon tua milltir i'r gogledd o eglwys hynafol Llananno, ar fryn i'r dwyrain o ffordd yr A483. Lleoliad map OS: SO 0901 7544.

Disgrifiad
Codwyd y castell oddi mewn i fryngaer gron o Oes yr Haearn. Mae ganddo wrthglawdd o bridd a cherrig a mynedfa i'r de-ddwyrain. Defnyddid rhai o gerrig y fryngaer ar gyfer adeiladu clawdd o amgylch y castell. Mae'n enghraifft ddiweddar iawn o'r castell mwnt a beili traddodiadol. Addaswyd muriau'r fryngaer i lunio'r ward allanol (y beili). Diogelid y mwnt â llenfur o gerrif gyda phorthdy mawr yn y gornel gogledd-orllewinol trwy gatws oedd tua 8 medr sgwâr. Dim ond pentyrrau o gerrig sy'n aros o'r muriau heddiw.

Hanes
Mae'n bosibl fod yr enw Dinbod yn tarddu o din (caer) a'r enw personol Bawd. Mae traddodiad diweddarach yn ei gysylltu â Mawd neu Maud, gwraig Roger Mortimer (m.1282), aelod o'r teulu Mortimer, un o deuluoedd Normanaidd grymusaf y Mers. Mae'n debyg fod y castell canoloesol yn dyddio i tua'r cyfnod hwnnw.

Enw arall a gofnodwyd yw Crugyn Hywel ('Kriggin Howell', 1639). Y sillafiad Tinboeth sy'n arferol mewn cyd-destun Saesneg, er mai eithriadol yw'r ffurf honno mewn cofnodion cynnar. 

Cofnododd Siôn Dafydd Rhys (1534 – c. 1609) draddodiad mai Urien Rheged a gododd Gastell Dinbod: C[astell] Tinbod a wnaeth Vryen Rheged.

Cyfeiriadau

Adeiladau ac adeiladwaith y 13eg ganrif
Bryngaerau Powys
Dinbod
Dinbod
Dinbod
Sugababes

Grŵp pop merched o Loegr ydy Sugababes. Cafodd y grŵp ei sefydlu yn 1998 gan Keisha Buchanan, Mutya Buena a Siobhan Donaghy. Ymadawodd Donaghy y grŵp yn 2001 a daeth Heidi Range, cyn aelod o'r grŵp Atomic Kitten. Gadawodd Buena y grŵp yn 2005 a daeth Amelle Berrabah yn ei lle. Mae'r grŵp yn cael ei gysidro fel y grŵp merched mwyaf llwyddiannus yn Ewrop ers Spice Girls ac maent wedi cael eu henwi yn yr act fenywaidd mwyaf llwyddiannus yr unfed ganrif ar hugain gan y BBC. Mae chwech o'u caneuon wedi cyrraedd rhif un yn siartiau'r DU, dau albwm wedi cyrraedd rhif un yn siartiau albwm y DU, a pedwar albwm arall wedi cyrraedd y "top 10". Maent hefyd wedi llwyddo i gael senglau rhif un mewn mwy na 10 gwlad arall o amgylch y byd, yn cynnwys Seland Newydd, Awstria a Gwlad Pŵyl. Yn 2009, disodlwyd Buchanan o achos roedd gwrthdaro rhyngddi hi a'r aelodau eraill, Berrabah a Range. Daeth Jade Ewen, sy'n enwog am ei pherfformiad yn y Gystadleuaeth Cân Eurovision 2009, yn lle Buchanan.

Disgyddiaeth

Albymau stiwdio
 One Touch (2000)
 Angels with Dirty Faces (2002)
 Three (2003)
 Taller in More Ways (2005)
 Change (2007)
 Catfights and Spotlights (2008)
 Sweet 7  (2010)

Albymau eraill
 Overloaded: The Singles Collection (2006)

Bandiau Seisnig
Rhys Goch Eryri

Bardd o gyfnod Owain Glyn Dŵr a Rhyfeloedd y Rhosynnau oedd Rhys Goch Eryri (fl. 1385 - 1448). Roedd yn gywyddwr medrus a phriodolir nifer o gerddi brud iddo yn ogystal.

Bywgraffiad
Roedd yn frodor o ardal Beddgelert yn yr hen Sir Gaernarfon (Gwynedd).  Ei athro barddol oedd Gruffudd Llwyd ap Dafydd ab Einion Lygliw. Roedd yn gyfaill i'r bardd Llywelyn ap Moel y Pantri a chanodd farwnad iddo. Ceir cyfres o gerddi ymryson rhwng Rhys, Llywelyn a Siôn Cent ynghlych swyddogaeth y beirdd a natur yr Awen. Ymhlith y beirdd eraill yr oedd yn adnabod yr oedd Dafydd Nanmor, a drigai yn yr un ardal; mae'n bosibl fod Rhys Goch yn athro barddol iddo. Yn ôl traddodiad treuliodd Rhys Goch ei oes gyfan yn ardal Eryri. Roedd ganddo blasdy bychan yn Hafod Garegog ger Beddgelert a chafodd ei gladdu yn y pentref, yn eglwys Priordy Beddgelert, yn ôl y traddodiad.

Cerddi
Ceir sawl testun cerdd brud a briodolir i Rys ond mae'r awduraeth yn ansicr ac yn cael ei gwrthod gan ysgolheigion diweddar. Cywyddau traddodiadol yw'r mwyafrif o'i gerddi. Ei brif noddwr oedd Gwilym ap Gruffudd o'r Penrhyn (ardal Llandygái, ger Bangor).

Cywyddau mawl
Canodd i Robert ap Meredudd, un o hynafwyr Syr John Wynn o Wydir, pan fu'r uchelwr hwnnw allan gyda Glyn Dŵr. Ceir cywydd yn olrhain achau Wiliam Fychan Siambrlen Hen a chywydd i Syr Gruffudd Fychan. Canodd foliant i lys Gwilym ap Gruffudd. Yn y cerddi hyn amlygir cefnogaeth y bardd i achos Owain Glyn Dŵr.

Cywyddau marwnad
Canodd farwnadau i Feredudd ap Cynfrig o Fôn, Gwilym ap Gruffudd. Canodd farwnad i'w gyfaill a chyd-fardd Llywelyn ap Moel y Pantri.

Cerddi eraill
Priodolir y gerdd ymddiddan rhwng bardd a Charnedd Llywelyn i Rys Goch, ond bernir heddiw mai Ieuan ap Gruffudd Leiaf oedd yr awdur. Diddorol hefyd a phwysig er mwyn deall syniadaeth y beirdd am eu crefft yn y cyfnod hwnnw yw'r cywyddau ymryson rhwng Rhys Goch a Siôn Cent.

Ceir cywyddau ganddo i ddiolch am gyllell hir, a dau gywydd dychanol i'r farf. Ei gerdd fwyaf anghyffredin efallai yw cywydd i'r llwynog yn erchi iddo ladd paun y bardd Dafydd Nanmor, cymydog iddo.

Canodd gywydd i Feuno Sant yn ogystal.

Llyfryddiaeth

Y golygiad diweddaraf a mwyaf safonol yw,
Dylan Foster Evans (gol.), Gwaith Rhys Goch Eryri (Aberystwyth, 2007). Cyfres Beirdd yr Uchelwyr. ISBN 978-0-947531-97-3

Gweler hefyd,
Henry Lewis ac eraill (gol.), Cywyddau Iolo Goch ac Eraill (Caerdydd, 1937). Mae'r 'eraill' yn cynnwys adran o destunau Rhys Goch Eryri, golygwyd gan Ifor Williams.

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Beirdd yr Uchelwyr
Beddgelert
Genedigaethau'r 14eg ganrif
Llenorion Cymreig y 14eg ganrif
Llenorion Cymreig y 15fed ganrif
Pobl o Arfon
Marwolaethau'r 15fed ganrif
Yr Elen

Mae'r Elen yn fynydd yn y Carneddau yn Eryri.

Enw 
Mae tarddiad yr enw yn ansicr. Un awgrym yw fod y mynydd wedi ei enwi ar ôl rhyw "Elen", efallai, os mai Llywelyn ap Gruffudd a roes ei enw i Garnedd Llywelyn, fod "Yr Elen" wedi ei enwi ar ôl ei wraig Eleanor de Montfort. Mwy tebygol yw mai Gelen sydd yn yr enw, yn cyfeirio at y ffordd y mae'r mynydd i weld wedi ei gysylltu ei hun ar ystlys Carnedd Llywelyn, fel gelen ar anifail.

Daearyddiaeth a llwybrau 
Saif yr Elen ar grib fechan sy'n gadael prif grib y Carneddau ger Carnedd Llywelyn ac yn arwain tua'r gogledd-orllewin. Mae'n agos iawn at Garnedd Llywelyn, dim ond un cilometr ar hyd y grib, ac fel arfer cyrhaeddir y copa o gopa Carnedd Llywelyn. Mae modd hefyd dringo'r Elen yn uniongyrchol o Gerlan ger Bethesda, gan ddilyn Afon Llafar at droed yr Elen ac yna dilyn llwybr braidd yn aneglur i fyny'r llechweddau. Mae'r ffordd hon braidd yn serth, ond mae rhai o'r ffyrdd i fyny Carnedd Llywelyn yn cynnwys rhannau serth hefyd megis ar lechweddau Pen yr Ole Wen.

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map

Bethesda
Copaon Hewitt
Copaon Nuttall
Mynyddoedd a bryniau Eryri
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd