John Cale

Cerddor yw John Cale (ganwyd 9 Mawrth 1942). Efe a sefydlodd y band arbrofol The Velvet Underground gyda Lou Reed yn 1965. Cafodd ei eni yn y Garnant, Sir Gaerfyrddin.

Yn enwocaf am ei gerddoriaeth roc, mae Cale hefyd wedi gweithio mewn amryw o genres yn cynnwys drôn a chlasurol. Astudiodd yng Ngholeg Goldsmith, Prifysgol Llundain. Ers gadael The Velvet Underground mae Cale wedi rhyddhau dros ddwsin o recordiau hir unigol ac wedi gweithio gyda rhai o enwau mawrion y byd roc yn cynhyrchu neu’n chwarae offerynnau.
 
Ymhlith y rhai mae Cale wedi cydweithio â nhw yw: Lou Reed, Nico, La Monte Young, John Cage, Terry Riley, Hector Zazou, Cranes, Nick Drake, Mike Heron, Kevin Ayers, Brian Eno, Patti Smith, The Stooges, Lio, The Modern Lovers, Art Bergmann, Manic Street Preachers, James Dean Bradfield, Super Furry Animals, Catatonia, Manchild, Big Leaves, Derrero, Tystion, Fernhill, Gorky's Zygotic Mynci, Marc Almond, Element of Crime, Squeeze, Happy Mondays, LCD Soundsystem, The Replacements a Siouxsie and the Banshees.

Bywyd a gyrfa gynnar
Fe'i ganwyd yn ardal Cwmaman i Will Cale a Margaret Davies. Roedd ei fam yn athrawes a'i dad yn löwr. Fe'i magwyd yn uniaith Gymraeg hyd nes iddo ddechrau dysgu Saesneg wrth fynychu ysgol gynradd, er bod ei dad yn ddi-Gymraeg. .

Mae Cale, a oedd yn unig blentyn, yn cofio pedwar brawd ei fam yn glir, yn eu plith Davey Davies a gynhyrchai, gyda'i wraig, Mai Jones, sioe radio adloniant ysgafn BBC Wales, Welsh Rarebit; hi a gyfansoddodd y gerddoriaeth i We'll Keep a Welcome, a glywyd gyntaf yn 1940. ‘Dyma beth oedd adloniant o ddifri', meddai Cale (Cale a Bockris 1999). Roedd ewythr arall, "dylanwad mawr iawn arnaf", yn canu'r ffidil, ac o ganlyniad dechreuodd Cale ddysgu’r piano a’r fiola yn y man.

Roedd cerddoriaeth ac addysg o’i gwmpas ym mhobman wrth iddo dyfu, ac aeth yn ei flaen o Ysgol Gynradd Sirol y Garnant i Ysgol Ramadeg Dyffryn Aman. Bu cyfres o drafferthion personol pan oedd oddeutu’r 13 oed yn rhwystr i’w yrfa academaidd; ond maes o law enillodd Cale le i hyfforddi fel athro yng Ngholeg Goldsmiths yn ne Llundain, lle bu’n astudio rhwng 1960 ac 1963.
Yn ystod ei blentyndod fe ymosodwyd arno'n rhywiol gan ddau dyn gwahanol, un ohonynt yn weinidog Anglicanaidd, o fewn eglwys.

Wedi darganfod ei dalent yn chwarae'r fiola, astudiodd gerddoriaeth ym Mhrifysgol Goldsmiths, Llundain. Yno, cyfrannodd at gyflwyno cerddoriaeth fodernaidd ac avant-garde ei ddydd, gan gynnwys ei waith ei hun. Yn sgil cyfarfod ag Aaron Copland cafodd le yng Nghanolfan Gerddoriaeth Berkshire yn Tanglewood, Massachusetts, ond buan y symudodd i Efrog Newydd, a fu ers hynny’n ganolbwynt daearyddol i’w fywyd. Cydweithiodd â'r mudiad avant garde Fluxus gan drefnu un o'u cyngherddau cynnar ym 1964. Gyda chymorth y cyfansoddwr Americanaidd enwog Aaron Copland fe deithiodd i'r Unol Daleithiau i barhau ei astudiaethau cerddorol.

Yn Efrog Newydd cyfarfu â nifer o gyfansoddwyr dylanwadol gan gymryd rhan mewn cyngerdd piano 18 awr o Vexations gan Erik Satie. Yn dilyn y gyngerdd fe ymddangosodd ar y rhaglen deledu I've Got a Secret – ei gyfrinach ei fod o wedi perfformio mewn cyngerdd 18 awr. Bu hefyd yn chwarae mewn ensemble Theatre of Eteranal Music/Dream Syndicate: roedd eu cerddoriaeth drôn yn ddylanwad ar y Velvet Underground yn ddiweddarach. Un o'i gydweithwyr cynnar oedd Sterling Morrison a ddaeth yn gitarydd y Velvet Underground.

The Velvet Underground
Yn gynnar ym 1965, cyd-sefydlodd band gyda Lou Reed, yn recriwtio Angus MacLise (a oedd yn rhannu fflat ar y pryd) a Sterling Morrison. Fe ddefnyddwyd yr enwau The Primatives, a'r Falling Spikes cyn dewis y Velvet Underground, a ysbrydolwyd gan lyfr am arferion rhywiol.
Yn fuan cyn eu gig cyntaf (am ffi o $75 mewn ysgol gynradd), gadawodd MacLise y grŵp ac fe gymerwyd ei le gan Maureen Tucker ar ddrymiau. Er iddi ond cael ei recriwtio am y noson honno, daeth hi'n aelod sefydlog gyda'i steil dyrnu elfennol yn dod yn rhan annatod o sŵn y band, er gwaethaf amheuon Cale ar y dechrau.

Y recordiad cyntaf a rhyddhawyd oedd trac offerynnol o'r enw Loop ar ddisg-fflecsi a gynhwtswyd am ddim gyda'r cylchgrawn tanddaearol Aspen Magazine. Cafwyd ar y trac arbrawf atborth (feed-back) a ysgrifennwyd gan Cale a chwaraeodd y fiola.

Roedd perthynas greadigol Cale a Reed yn rhan annatod o sŵn dau record hir cyntaf y band The Velvet Underground & Nico – Andy Warhol, 1967 a White Light/White Heat, 1968. Chwaraeai Cale y fiola yn bennaf ond yn roedd hefyd yn cyfrannu gitâr fâs, organ a llais cefndir ac yn siarad ar The Gift.

Chwaraeodd ar record cyntaf Nico, Chelsea Girl, 1967, a oedd yn cynnwys cyfansoddiadau ganddo ac aelodau eraill y Velvet Underground.

Gadawodd Cale y band ym 1968 yn rhannol oherwydd anghytundebau creadigol â Reed.

Yn dilyn marwolaeth Andy Warhol ym 1989 daeth Cale a Reed yngnghyd unwaith eto i recordio'r deyrnged Songs for Drella. Yn dilyn y prosiect fe ail-unodd y Velvet Underground ar gyfer nifer o gyngherddau ym 1993 er i Cale ddweud yn ddiweddarach nad oedd yn hapus gyda'r syniad.

Gyrfa unigol
Ers gadael y Velvet Underground mae Cale wedi gweithio fel cynhyrchydd neu wedi chwarae offerynnau ar nifer fawr o recordiau hir, gan gyd-weithio â rhai o'r artistiaid mwyaf adnabyddus y byd roc.

Mae Cale wedi recordio 15 o recordiau hir unigol a hefyd wedi cynhyrchu traciau sain i nifer o ffilmiau, yn aml gan ddefnyddio steil offerynnol clasurol.

Ym 1999 cyhoeddodd ei hunangofiant What's Welsh for Zen? a chwaraeodd yn agoriad swyddogol Cynulliad Cenedlaethol Cymru.

Roedd cyffuriau yn rhan hanfodol o gerddoriaeth Efrog newydd y 1960au a 1970au: dywedodd Cale "In the '60s, for me, drugs were a cool experiment... In the '70s, I got in over my head." ond bellach mae wedi rhoi'r gorau i'w defnyddio. Yn 2009 cyflwynodd Cale raglen deledu BBC Wales Heroin, Wales and Me am broblemau cyffuriau yng Nghymru.

Cynrychiolodd Cymru yn y 2009 Venice Biennale gyda'i waith 'Dyddiau Du' a archwiliai'i berthynas â'r iaith Gymraeg.

Rhyddhawyd ei 16ed albwm unigol M:FANS yn Ionawr 2016. Roedd yn cynnwys fersiynau newydd o ganeuon o'i albwm Music for a New Society (1982).

Mewn cyfweliad gyda Huw Stephens yn Chwefror 2016, cyhoeddodd ei fod am ddechrau cyfansoddi yn y Gymraeg a fod ganddo rhai syniadau am ganeuon yn ei famiaith yn barod.

Disgyddiaeth

Recordiau Unigol

1970 : Vintage Violence1972 : The Academy in Peril1973 : Paris 19191974 : Fear1975 : Slow Dazzle'1975 : Helen of Troy1981 : Honi Soit1982 : Music for a New Society1984 : Caribbean Sunset1985 : Artificial Intelligence1989 : Words for the Dying1996 : Walking on Locusts2003 : HoboSapiens2005 : blackAcetate2012 : Shifty Adventures in Nookie Wood2016 : M:FANS2023 : MercyRecordiau ar y cyd
1971 : Church of Anthrax gyda Terry Riley
1990 : Songs for Drella gyda Lou Reed
1990 : Wrong Way Up gyda Brian Eno
1994 : Last Day on Earth gyda Bob Neuwirth

Cynyrchiadau a chyfraniadau
 
1967 : Nico, Chelsea Girl, fiola, organ, gitâr
1968 : Morning Glory, Two Suns Worth, peiriannydd sain
1968 : Larry and Tommy, Yo-Yo (sengl), cynhyrchydd
1969 : Nico, The Marble Index, fiola, piano, gitâr bas, gitâr, clychau, trefniant
1969 : The Stooges, The Stooges, cynhyrchydd, fiola
1969 : Earth Opera, The Great American Eagle Tragedy, gitâr, llais
1970 : Glass Harp, Glass Harp, fiola
1970, Chelsea, Chelsea, fiola
1970 : Nick Drake, Bryter Layter, fiola, piano, cembalo, celeste, organ
1970 : Nico, Desertshore, llais, bass gitâr, gitâr, allweddellau, cynhyrchydd
1971 : Mike Heron, Smiling Men with Bad Reputations, gitâr, gitâr bâs, llais
1971 : Tax Free, Tax Free, fiola
1972 : Jennifer Warnes, Jennifer, cynhyrchydd
1973 : Lauren Wood , Chunky, Novi and Ernie, cynhyrchydd
1974 : Nico, The End..., cynhyrchydd ac offerynnau
1975 : Geoff Muldaur, Is Having a Wonderful Time, fiola
1975 : Brian Eno, Another Green World, fiola
1975 : Patti Smith, Horses, cynhyrchydd
1976 : The Modern Lovers, The Modern Lovers, cynhyrchydd
1977 : Kate & Anna McGarrigle, Dancer with Bruised Knees’’’’, organ, marimba
1977 : Menace, I Need Nothing/Electrocutioner (sengl), cynhyrchydd
1977 : Sham 69, I Don’t Wanna (EP), cynhyrchydd
1977 : Squeeze, Packet of Three (EP), cynhyrchydd
1978 : Squeeze, Squeeze  , cynhyrchydd
1978 : Cristina, Disco Clone, cynhyrchydd
1978 : Marie et les Garçons, Attitudes/Re-Bop (sengl), cynhyrchydd, marimba
1978 : Brian Eno, Music for Films, fiola
1978 : Julie Covington,  Julie Covington, piano, clafinet
1978 : David Kubinec, Some Things Never Change, allweddellau, cynhyrchydd
1978 : Harry Toledo & The Rockets, Busted Chevrolet (EP), cynhyrchydd
1979 : Ian Hunter, You’re Never Alone with a Schizophrenic, piano, allweddellau, telyn
1979 : Model Citizens, Shift the Blame (EP), cynhyrchydd
1979 : The Necessaries, You Can Borrow My Car / Runaway Child (sengl), cynhyrchydd
1980 : Snatch, Shopping for Clothes (EP), cynhyrchydd
1980 : Modern Guy, Une nouvelle vie, cynhyrchydd, cembalo, organ, offer taro
1983 : Made for TV, So Afraid of the Russians/Unknown Soldier, cynhyrchydd, gitâr, syntheseisydd
1985 : Nico, Camera Obscura, cynhyrchydd, llais
1986 : Lio, Pop model, cynhyrchydd
1987 : Element of Crime, Try to Be Mensch, cynhyrchydd, allweddellau
1987 : Happy Mondays, Squirrel and G-Man Twenty Four Hour Party People Plastic Face Carnt Smile, cynhyrchydd
1988 : Art Bergmann, Crawl with Me, cynhyrchydd
1989 : Big Vern, Lullabies for Lager Louts, cynhyrchydd, allweddellau
1990 : The Replacements, All Shook Down, fiola
1991 : Maureen Tucker, I Spent a Week There the Other Night, fiola, synthesizer
1991 : Sister Double Happiness, Heart and Mind, “Radar Blips”
1991 : Louise Féron, Louise Féron, cynhyrchydd, piano
1991 : Les Nouvelles Polyphonies Corses, Les Nouvelles Polyphonies Corses, piano
1992 : Los Ronaldos, Sabor Salado, cynhyrchydd
1992 : Hector Zazou, Sahara Blue, llais
1994 : Vince Bell, Phoenix, piano
1994 : Yohji Yamamoto, Your Pain Shall Be a Music, llais
1994 : Hector Zazou, Chansons des mers froides llais
1995 : Siouxsie and the Banshees, The Rapture, cynhyrchydd
1995 : Ivan Kral, Nostalgia, piano
1996 : Marc Almond, Fantastic Star, piano
1996 : Goya Dress, Rooms, cynhyrchydd, piano, cymysgu
1996 : Patti Smith, Gone Again, organ
1996 : Les Nouvelles Polyphonies Corses, In Paradisu, cynhyrchydd
1996 : The Maids of Gravity, The First Second, cynhyrchydd
1997 : Garageland, Feel Alright, cynhyrchydd, piano
1998 : The Jesus Lizard, The Jesus Lizard, cynhyrchydd
1998 : Alan Stivell, 1 Douar, gitâr bâs, cymysgu
1998 : Jack Smith, Les Evening Gowns Damnées (recordwyd yn y 60au),
1999 : Jack Smith, Silent Shadows on Cinemaroc Island (recordwyd yn y 60au),
1999 : Ventilator, Desert Station Frequency, cynhyrchydd
2000 : Mediæval Bæbes, Undrentide, cynhyrchydd
2001 : Super Furry Animals, Rings Around the World, piano
2001 : Jools Holland, Small World Big Band, llais
2002 : Gordon Gano, Hitting the Ground, piano, llais
2002 : Trash Palace, Positions, lais
2003 : Angus MacLise, The Cloud Doctrine (recordwyd yn y 60au), fiola, gitâr, allweddellau
2006 : Alejandro Escovedo, The Boxing Mirror, cynhyrchydd
2008 : The Shortwave Set, Replica Sun Machine, fiola
2010 : Manic Street Preachers, Postcards from a Young Man, allweddellau, sŵn
2016 : Animal Collective, Painting With, fiola

Ffynonellau

Cyfeiriadau
Mitchell, Tim Sedition and Alchemy : A Biography of John Cale, 2003, ISBN 0-7206-1132-6
 The New Musical Express Book of Rock'', 1975, Star Books, ISBN 0-352-30074-4

Dolenni allanol

  gwefan swyddogol
 Ar wefan IMDB
Allmusic bywgraffiad Cale
Fear Is A Man's Best Friend gwfan answyddogol

Genedigaethau 1942
Cerddorion Cymreig
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Aman