alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
1864

18g - 19g - 20g
1810au 1820au 1830au 1840au 1850au - 1860au - 1870au 1880au 1890au 1900au 1910au
1859 1860 1861 1862 1863 - 1864 - 1865 1866 1867 1868 1869

Digwyddiadau 
22 Gorffennaf - Brwydr Atlanta
2 Hydref - Brwydr Saltville
4 Tachwedd - Brwydr Johnsonville
Llyfrau
Richard Doddridge Blackmore - Clara Vaughan
Huw Derfel - Llawlyfr Carnedd Llywelyn
Robert Jones Derfel - Traethodau ac Areithiau
Daniel Silvan Evans (gol.) - Marchog Crwydrad: Hen Ffuglith Gymreig
Anthony Trollope - The Small House at Allington
Barddoniaeth
Alfred Tennyson - Enoch Arden'
Alfred de Vigny - Les DestinéesCerddoriaeth
Stephen Foster - "Beautiful Dreamer" (cân)
Jacques Offenbach - La belle Hélène'' (opera)
Robert Volkmann - Symffoni rhif 2

Genedigaethau 
8 Ionawr - Albert Victor, Dug Clarence, mab Edward VII, brenin y Deyrnas Unedig (m. 1892)
 17 Chwefror - Banjo Paterson, bardd, newyddiadurwr ac awdur (m. 1941)
21 Ebrill - Max Weber, cymdeithasegydd (m. 1920)
 1 Mehefin - Ada Ferrar, actores (m. 1951)
11 Mehefin - Richard Strauss, cyfansoddwr (m. 1949)
1 Medi - Roger Casement, cenedlaetholwr Gwyddelig (m. 1916)
17 Hydref - Syr John Morris-Jones, bardd ac ysgolhaig (m. 1929)
24 Tachwedd - Henri de Toulouse-Lautrec, arlunydd (m. 1901)

Marwolaethau 
13 Ionawr - Stephen Foster, cyfansoddwr, 37
11 Mawrth - Richard Roberts, peiriannydd, 74
19 Mai - Nathaniel Hawthorne, awdur, 59
1 Awst - Thomas Rees, gweinidog Undodaidd, 87
 17 Hydref - John Evans, gwleidydd, tua 68
27 Hydref - Wilson Jones, gwleidydd, tua 70
29 Rhagfyr - Mari Jones, y ferch a ysbrydolodd sefydlu Cymdeithas y Beibl, 80
Richard Doddridge Blackmore

Richard Doddridge Blackmore (neu R. D. Blackmore) (7 Mehefin 1825 -
20 Ionawr 1900) oedd yn nofelydd yn yr iaith Saesneg a aned yn Longworth, Swydd Rydychen.

Roedd yn gyfaill i'r teulu Knight o Forgannwg; nai y Parch. H. H. Knight o Gastell-nedd oedd ef.

Llyfryddiaeth ddethol
Lorna Doone (1869)
Clara Vaughan (1864)
The Maid of Sker (Y Ferch o'r Sger)
Alice Lorraine

Genedigaethau 1825
Marwolaethau 1900
Llenorion Seisnig y 19eg ganrif
Nofelwyr Saesneg
Nofelwyr Seisnig
Pobl o Swydd Rydychen
Bro Morgannwg

Bwrdeistref sirol gwledig yn ne Cymru yw Bro Morgannwg (Saesneg: Vale of Glamorgan). Y Barri yw'r brif dref.

Cynrychiolir y rhan fwyaf o'r sir gan ddwy o etholaethau - yr etholaeth seneddol a'r etholaeth Cynulliad.

Cymunedau

Trefi 
 Y Barri
 Y Bont-faen
 Penarth
 Llanilltud Fawr

Cestyll 
 Castell Ffwl-y-mwn
 Castell Llanfleiddan

Dolen allanol 
Cyngor Bro Morgannwg 

 
Awdurdodau unedol Cymru
1863

18g - 19g - 20g
1810au 1820au 1830au 1840au 1850au - 1860au - 1870au 1880au 1890au 1900au 1910au
1858 1859 1860 1861 1862 - 1863 - 1864 1865 1866 1867 1868

Digwyddiadau 
11 Ionawr - Brwydr Arkansas Post
10 Mawrth - Priodas Edward, Tywysog Cymru ac Alexandra o Ddenmarc
30 Ebrill – 6 Mai - Brwydr Chancellorsville
31 Mai - Y Prix de l'Arc de Triomphe cyntaf
1 Gorffennaf – 3 Gorffennaf - Brwydr Gettysburg
15 Tachwedd - Cristian IX yn dod brenin Denmarc
Llyfrau
John Ceiriog Hughes - Cant o Ganeuon
John Jones (Ioan Emlyn) - Golud yr Oes
Charles Kingsley - The Water-Babies
Ernest Renan - Vie de Jésus
Cerddoriaeth
John Thomas (Pencerdd Gwalia) - Llewelyn (cantata)
Louis Lambert a Patrick Gilmore - "When Johnny Comes Marching Home Again"
 Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfen gemegol Indiwm gan Ferdinand Reich a Theodor Richter

Genedigaethau 
17 Ionawr - David Lloyd George, gwleidydd (m. 1945)
3 Mawrth - Arthur Machen, awdur (m. 1947)
27 Mawrth - Henry Royce, peiriannydd (m. 1933)
18 Mehefin - George Essex Evans, bardd (m. 1909)
16 Hydref - Austen Chamberlain, gwleidydd (m. 1937)
7 Rhagfyr - Pietro Mascagni, cyfansoddwr (m. 1945)
yn Rhagfyr - Black Elk, arweinydd ysbrydol (m. 1950)

Marwolaethau 
18 Ionawr - Mangas Coloradas, pennaeth yr Apache Chiricahua Dwyreiniol, tua 70
17 Chwefror - Ebenezer Thomas (Eben Fardd), bardd, 60
13 Ebrill - George Cornewall Lewis, gwleidydd, 56
10 Mai - Thomas Jackson ("Stonewall" Jackson), milwr, 39
13 Awst - Eugene Delacroix, arlunydd, 65
17 Medi - Alfred de Vigny, bardd, 66
15 Tachwedd - Frederic VII, brenin Denmarc, 55
1862

18g - 19g - 20g
1810au 1820au 1830au 1840au 1850au - 1860au - 1870au 1880au 1890au 1900au 1910au
1857 1858 1859 1860 1861 - 1862 - 1863 1864 1865 1866 1867

Digwyddiadau 
21 Chwefror - Brwydr Valverde ym Mecsico Newydd.
22 Chwefror - Jefferson Davis yn dod yn Arlywydd Taleithiau'r Gynghrair
5 Ebrill - Brwydr Yorktown
7 Ebrill - Brwydr Shiloh
6 Mehefin - Brwydr Memphis
21 Awst - Agorfa'r Wiener Stadtpark yn Awstria
22 Medi - Mae Otto von Bismarck yn dod yn Brif Weinidog Prwsia
13 Rhagfyr - Brwydr Fredericksburg
yn ystod y flwyddyn - Adeiladwyd Capel Salem ym Mhwllheli
Llyfrau
José de Alencar - Lucíola
George Borrow - Wild Wales
Victor Hugo - Les Miserables
Ivan Turgenev - Отцы и дети (Ottsy i Deti)
Drama
Émile Augier - Le Fils de Giboyer
Cerddoriaeth
Henry Brinley Richards a John Ceiriog Hughes - "God Bless the Prince of Wales" (cân)
Asger Hamerik - Quintetto
Giuseppe Verdi - La Forza del Destino (opera)

Genedigaethau 
24 Ionawr - Edith Wharton, nofelydd (m. 1937)
29 Ionawr - Frederick Delius, cyfansoddwr (m. 1934)
28 Mawrth - Aristide Briand, gwleidydd (m. 1932)
15 Mai - Arthur Schnitzler, awdur (m. 1931)
5 Mehefin
Allvar Gullstrand, meddyg a offthalmoleg (m. 1930)
Adri Bleuland van Oordt, arlunydd (m. 1944)
14 Gorffennaf - Gustav Klimt, arlunydd (m. 1918)
22 Awst - Claude Debussy, cyfansoddwr (m. 1918)
25 Medi - William Morris Hughes, Prif Weinidog Awstralia (m. 1952)
 19 Hydref - William Tudor Howell, gwleidydd (m. 1911)

Marwolaethau 
10 Ionawr - Samuel Colt, dyfeisiwr, 47
 6 Mai - Henry David Thoreau, athronydd, 44
27 Awst - John Williams (Ab Ithel), hynafiaethydd, 51
24 Gorffennaf - Martin Van Buren, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 79
13 Tachwedd - John Robert Pryse, bardd, 22
1861

18g - 19g - 20g
1810au 1820au 1830au 1840au 1850au - 1860au - 1870au 1880au 1890au 1900au 1910au
1856 1857 1858 1859 1860 - 1861 - 1862 1863 1864 1865 1866

Digwyddiadau 
18 Chwefror - Mae Vittorio Emanuele II, dug Safwy a brenin Sardinia, yn dod brenin yr Eidal
12 Ebrill - Dechreuad y Rhyfel Cartref America
Awst - Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru gyntaf yn Aberdâr
9 Hydref - Brwydr Ynys Santa Rosa yn y Rhyfel Cartref America
Llyfrau
Charles Dickens - Great Expectations
George Eliot - Silas Marner
Griffith Jones (Glan Menai) - Hywel Wyn
John Jones (Vulcan) - Athrawiaeth yr Iawn
David Owen (Brutus) - Cofiant y Diweddar Barch. Thomas Williams
William Rees (Gwilym Hiraethog) - Emmanuel
Jane Williams (Ysgafell) - The Literary Women of England
Robert Williams (Trebor Mai) - Fy Noswyl
Drama
Léon Gozlan - La Pluie et le beau temps
Cerddoriaeth
Hugh Jerman - Deus Misereatur
William Steffe - John Brown's Body
 Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfen gemegol Thaliwm gan Syr William Crookes

Genedigaethau 
7 Ebrill - Clara Novello Davies, cantores (m. 1943)
5 Mai - Syr John Edward Lloyd, hanesydd (m. 1947)
6 Mai - Rabindranath Tagore, bardd (m. 1941)
19 Mai - Nellie Melba, cantores (m. 1931)
 20 Hydref - William Lowe, milwr (m. 1944)
 26 Hydref - Richard Griffith, llenor, bardd a newyddiadurwr (m. 1947)
 30 Hydref - Antoine Bourdelle, cerflunydd ac arlunydd (m. 1929)
 8 Rhagfyr – Georges Méliès, cyfarwyddwr ffilm (m. 1938)

Marwolaethau 
17 Ionawr - Lola Montez
8 Mai - Thomas Lloyd-Mostyn, gwleidydd, 31
26 Medi - Morris Davies (Meurig Ebrill), bardd, 71
Caerffili (sir)

Mae Caerffili yn fwrdeistref sirol yn ardal Morgannwg, Cymru.  Fe'i enwir ar ôl ei ganolfan weinyddol, tref Caerffili.

Cymunedau

Cestyll 
Castell Caerffili

Preswylwyr enwog
 Tommy Cooper

Gweler hefyd
Tref Caerffili
Etholaeth Caerffili
Caws Caerffili

Dolenni allanol
 Cyngor Caerffili
 Menter Iaith Sir Caerffili 

Awdurdodau unedol Cymru
Sarah Siddons

Roedd Sarah Siddons (5 Gorffennaf 1755 – 8 Mehefin 1831; nee Kemble) yn actores o Gymru, a gofir yn bennaf am ei phortread o 'Lady Macbeth'. Fe'i hystyrir gan lawer fel actores drasig fwya'r 18g. Ganwyd Sarah yn Aberhonddu, yn ferch i Roger Kemble a oedd yn rheolwr cwmni o actorion, sef y  Warwickshire Company of Comedians. Roedd ei chwaer Ann Hatton yn nofelydd poblogaidd.

Yr hyn sy'n weddill
Yn Aberhonddu ceir tafarn o'r enw "Sarah Siddons" ac roedd injan a adeiladwyd gan gwmni Metropolitan-Vickers a oedd yn rhedeg ar rwydwaith Trafnidiaeth Llundain yn dwyn ei henw, ond a roddwyd yr injan i orffwys yn 1961. Mae 'Cymdeithas Sarah Siddons' yn parhau i gyflwyno gwobr y Sarah Siddons Award yn Chicago'n flynyddol i actores amlwg.

Ar 12 Ebrill 2010, darlledodd BBC Radio 4 y cyntaf o bum rhaglen am ei pherthynas hir gyda'r arlunydd Thomas Lawrence. Sgwennwyd y sgript gan David Pownall.

Cyfeiriadau

Actorion Cymreig
Cymry'r 18fed ganrif
Cymry'r 19eg ganrif
Genedigaethau 1755
Marwolaethau 1831
Merched y 18fed ganrif
Merched y 19eg ganrif
Pobl o Aberhonddu
Sir Benfro

Gweler hefyd Penfro (gwahaniaethu).

Sir yn ne-orllewin Cymru yw Sir Benfro (Pembrokeshire). Yn yr Oesoedd Canol Cynnar bu'n rhan o deyrnas Dyfed. Tref Penfro yw canolfan weinyddol y sir. Rhenir y sir yn ieithyddol, gyda'r hen ran Gymraeg yng Ngogledd y sir.

Ymhlith enwogion y sir y mae'r arlunwyr Gwen John a'i brawd Augustus, D. J. Williams a'r bardd Waldo Williams. Un o'r chwareli oedd yn Sir Benfro, ond sydd bellach wedi cau, yw Chwarel y Glôg.

Cymunedau

Rhai trefi a phentrefi 
 Aberdaugleddau
 Abergwaun
 Arberth
Camros
 Cas-blaidd
 Cas-wis
 Crymych
 Dinas
Dinbych-y-pysgod
 Hwlffordd
Llandysilio
 Llandudoch
 Llanfyrnach
 Llanhuadain
 Maenclochog
 Maenorbŷr
 Mathri
 Penfro
 Solfach
Trefdraeth
 Treletert
 Tyddewi
 Wdig

Cestyll 
 Castell Caeriw
 Castell Cilgerran
 Castell Dinbych-y-pysgod
 Castell Hwlffordd
 Castell Llanhuadain
 Castell Maenorbŷr
 Castell Penfro

Oriel

Gweler hefyd
Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr Ieuenctid Sir Benfro

Dolen allanol 
Gwefan Cyngor Sir Benfro

Awdurdodau unedol Cymru
 
Siroedd Cymru hynafol
1860

18g - 19g - 20g
1810au 1820au 1830au 1840au 1850au - 1860au - 1870au 1880au 1890au 1900au 1910au
1855 1856 1857 1858 1859 - 1860 - 1861 1862 1863 1864 1865

Digwyddiadau 
17 Mawrth - Dechreuad y Rhyfel Taranaki Cyntaf yn Seland Newydd
2 Gorffennaf - Sylfaen dinas Vladivostok yn Rwsia
18 Medi - Brwydr Castelfidardo yn yr Eidal
Llyfrau
Wilkie Collins - The Woman in White
George Eliot - The Mill on the Floss
John Ceiriog Hughes - Oriau'r Hwyr
George Meredith - Evan Harrington
Thomas Phillips - The Welsh Revival: Its Origin and Development
William Rowlands - Dammeg y Mab Afradlon
Cerddoriaeth
Franz Liszt - Mephisto Waltz rhif 1
Anton Rubinstein - Soirées à Saint-Pétersbourg
 Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfennau cemegol Cesiwm a Rwbidiwm gan Robert Bunsen

Genedigaethau 
29 Ionawr - Anton Chekhov, dramodydd (m. 1904)
19 Mawrth - William Jennings Bryan, gwleidydd (m. 1925)
9 Mai - J. M. Barrie, awdur (m. 1937)
29 Mai - Isaac Albéniz, cyfansoddwr (m. 1909)
7 Gorffennaf - Gustav Mahler, cyfansoddwr (m. 1911)
19 Gorffennaf - Lizzie Borden, llofrudd (m. 1927)
13 Awst – Annie Oakley, chwimsaethwraig (m. 1926)

Marwolaethau 
24 Mehefin - Jerome Bonaparte
1 Gorffennaf - Charles Goodyear
Sir y Fflint

Sir yng ngogledd-ddwyrain Cymru yw Sir y Fflint (Saesneg: Flintshire). Llywodraethir y sir gan yr awdurdod llywodraeth leol Cyngor Sir y Fflint. Crëwyd y sir bresennol pan ad-drefnwyd llywodraeth leol yng Nghymru yn 1996.

Daw'r enw "Sir y Fflint" o'r hen sir a sefydlwyd ym 1536 a barodd tan 1974 pan gafodd ei diddymu o dan Ddeddf Llywodraethu Lleol 1972. Cafodd ei hail-sefydlu ym 1996 o dan Ddeddf Llywodraethu Lleol (Cymru) 1994 ond nid yw'r ffiniau presenol yn dilyn yr un ffiniau ac mae'r sir bellach yn llai nag y bu.

Ymhlith siaradwyr Cymraeg yr ardal, tueddir i ollwng y fanod yn yr enw wrth gyfeirio at y sir - Sir Fflint.
Mae tafodiaith unigryw iawn yn yr ardal sy' bellach dan fygythiad tafodieithoedd gorllewinol y Gymraeg. Mae rhai hen gyhoeddiadau yn cyfeirio at y sir fel Sir (neu Swydd) Gallestr.

Hanes
Roedd yr hen sir yn llawer mwy sylweddol, yn cynnwys rhannau o'r Sir Ddinbych bresennol ac alldir - darn o'r sir ar wahân - ar y ffin â Lloegr sy'n rhan o fwrdeistref sirol Wrecsam heddiw.

Daearyddiaeth
Gorwedd y sir ar arfordir gogledd-ddwyrain Cymru, ar Lannau Dyfrdwy.

Trefi a chymunedau

Prif drefi a phentrefi
 Bwcle
 Caergwrle
 Caerwys
 Coed-llai
 Y Fflint
 Penarlâg
 Treffynnon
 Yr Wyddgrug
 Nercwys

Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth
Rhennir y sir yn 34 o gymunedau.

Cestyll a hynafiaethau eraill
Abaty Dinas Basing
Castell Ewlo
Castell y Fflint
Maen Achwyfan

Oriel

Dolenni allanol
Cyngor Sir y Fflint 

Awdurdodau unedol Cymru
 
Siroedd Cymru hynafol
1859

18g - 19g - 20g
1800au 1810au 1820au 1830au 1840au - 1850au - 1860au 1870au 1880au 1890au 1900au
1854 1855 1856 1857 1858 - 1859 - 1860 1861 1862 1863 1864

Digwyddiadau 
30 Mai - Brwydr Palestro
4 Mehefin - Brwydr Magenta
26 Hydref - Storm enbyd yn suddo'r Royal Charter a 113 o longau eraill ar hyd arfordir Cymru ac yn dinistrio Eglwys Sant Brynach, Cwm yr Eglwys, Sir Benfro
Llyfrau
Charles Dickens - A Tale of Two Cities
Ivan Goncharov - Oblomov
Hector Malot - Les Amants
Richard Parry (Gwalchmai) - Adgofion am John Elias
William Thomas (Gwilym Marles) - Prydyddiaeth
Drama
Dion Boucicault - The Octoroon
Dinabandhu Mitra - Nil Darpan
Barddoniaeth
Victor Hugo - La Légende des siècles
Cerddoriaeth
Charles Gounod - Faust (opera)
John Roberts (Ieuan Gwyllt) - Llyfr Tonau Cynulleidfaol

Genedigaethau 
27 Ionawr - Wiliam II, ymerawdwr yr Almaen (m. 1941)
16 Chwefror - Tom Ellis, gwleidydd (m. 1899)
8 Mawrth - Kenneth Grahame, awdur plant (m. 1932)
22 Mai - Syr Arthur Conan Doyle, awdur (m. 1930)
15 Mai - Pierre Curie, ffisegydd (m. 1906)
17 Gorffennaf - Ernest Rhys, awdur (m. 1946)
9 Hydref - Alfred Dreyfus, milwr (m. 1935)
18 Hydref - Henri Bergson, awdur (m. 1941)

Marwolaethau 
16 Ebrill - Alexis de Tocqueville, athronydd gwleidyddol, 53
6 Mai - Alexander von Humboldt, naturiaethwr a fforiwr, 89
8 Gorffennaf
John Thomas, bardd ac emynydd, 78
Oscar I o Sweden a Norwy, 60
15 Medi - Isambard Kingdom Brunel, peiriannydd, 53
12 Hydref - Robert Stephenson, peiriannydd sifil, 55
28 Tachwedd - Washington Irving, awdur, 76
 8 Rhagfyr - Thomas De Quincey, llenor, 74
1858

18g - 19g - 20g
1800au 1810au 1820au 1830au 1840au - 1850au - 1860au 1870au 1880au 1890au 1900au
1853 1854 1855 1856 1857 - 1858 - 1859 1860 1861 1862 1863

Digwyddiadau 
1 Ionawr - Lawnsio Y Punch Cymraeg
25 Ionawr - Priodas Y Dywysoges Victoria, Y Dywysoges Frenhinol (merch Victoria, brenhines y Deyrnas Unedig) a Tywysog Friedrich
28 Ebrill-1 Mai - Brwydr Grahovac
Llyfrau
Anne Beale - Gladys of Harlech
Bjørnstjerne Bjørnson - Arne
William Davies (Gwilym Teilo) - Llandilo-Vawr and its Neighbourhood
Owen Wynne Jones - Lleucu Llwyd
Anthony Trollope - Doctor Thorne
Alfred Russel Wallace - On the Tendency of Varieties to Depart Indefinitely From the Original Type
Drama
Tom Taylor - Our American Cousin
Cerddoriaeth
Thomas Gruffydd Jones (Tafalaw Bencerdd) - Y Drysorfa Gorawl
Jacques Offenbach - Orphée Aux Enfers (operetta)
Edward Stephen (Tanymarian) - Requiem

Genedigaethau 
18 Mawrth - Rudolf Diesel, dyfeisiwr (m. 1913)
23 Ebrill
Ethel Smyth, cyfansoddwraig (m. 1944)
Max Planck, ffisegydd (m. 1947)
15 Mehefin - Gustav V, brenin Sweden (m. 1950)
27 Hydref - Theodore Roosevelt, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1919)
30 Hydref - Alfred Onions, gwleidydd (m. 1921)
20 Rhagfyr
Kuno Meyer, ysgolhaig Celtaidd (m. 1919)
Giacomo Puccini, cyfansoddwr (m. 1924)

Marwolaethau 
7 Ebrill - Anton Diabelli, cyfansoddwr, 76
9 Medi - Thomas Assheton Smith II, cricedwr, 82
12 Hydref - Hiroshige, arlunydd ukiyo-e, 61
 23 Hydref - Agosti Xaho, awdur, 47
17 Tachwedd - Robert Owen, sosialydd, 87
Sir Fynwy

Sir yn ne-ddwyrain Cymru yw Sir Fynwy (Saesneg: Monmouthshire) a grewyd wrth ad-drefnu llywodraeth leol yn 1996. Roedd yr hen Sir Fynwy yn un o'r tair sir ar ddeg yng Nghymru a ddilëwyd gan adrefnu llywodraeth leol yn 1974. Rhwng 1974 a 1996 bu'r ardal yn rhan o sir Gwent. Trefynwy, ar Afon Mynwy, yw prif dref a chanolfan weinyddol y sir. Mae'r sir yn cynrychioli pen deheuol Cymru yn yr hen ddywediad "O Fôn i Fynwy" (h.y. 'Cymru benbaladr'). Llywodraethir y sir gan Gyngor Sir Fynwy, sydd â'i bencadlys yn nhref Brynbuga.

Hanes
Yn yr Oesoedd Canol Cynnar bu'r diriogaeth yn rhan o deyrnas Gwent. O 1069 ymlaen syrthiodd rhan helaeth yr ardal i ddwylo'r Normaniaid a daeth yn rhan o dir Y Mers, er bod rhannau o'r ucheldir yn dal yn nwylo arglwyddi Cymreig lleol.

Crëwyd yr hen Sir Fynwy yn y flwyddyn 1542 allan o'r hen arglwyddiaethau yn yr ardal. Roedd yn cynnwys Casnewydd ac yn ffinio â Swydd Gaerloyw i'r dwyrain, Swydd Henffordd i'r gogledd-ddwyrain, Sir Frycheiniog i'r gogledd a Morgannwg i'r gorllewin.

Daeth yn rhan o sir Gwent yn 1974. Ffurfwyd y sir newydd yn 1996.

Oriel

Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth
Rhennir y sir yn 33 o gymunedau:

Daearyddiaeth

Trefi a phrif bentrefi
 Cas-gwent
 Caerwent
 Cil-y-Coed neu Cilycoed
 Trefynwy
 Y Fenni
 Brynbuga

Cestyll
Castell Cas-gwent
Castell Cil-y-Coed
Castell Grysmwnt
Castell Gwyn
Castell Rhaglan
Castell Ynysgynwraidd
Castell y Fenni
Castell Brynbuga

Awdurdodau unedol Cymru
Gwent
 
Siroedd Cymru hynafol
Erthygl Pedia Trefynwy
Rhondda Cynon Taf

Bwrdeistref sirol yn ne Cymru yw Rhondda Cynon Taf. Daeth i fodolaeth gydag adrefnu llywodraeth leol yng Nghymru yn 1996. Mae'n ffinio â Merthyr Tudful a Chaerffili yn y dwyrain, Caerdydd a Bro Morgannwg yn y de, Pen-y-bont ar Ogwr a Chastell-nedd Port Talbot yn y gorllewin, a Phowys yn y gogledd. Y prif drefi yw Aberdâr, Aberpennar a Phontypridd.

Cymunedau
Rhennir y fwrdeistref yn 39 o gymunedau.

Dolenni allanol 
 Cyngor Rhondda Cynon Taf
 Rhondda Cynon Taf Arlein (Cynnwys Cymraeg a Saesneg) 
 Gwefan RhonddaCynonTaff.com

Awdurdodau unedol Cymru
Sir Forgannwg

Roedd Sir Forgannwg (Saesneg: Glamorgan) yn un o 13 o siroedd Cymru cyn ad-drefnu llywodraeth leol yn 1974. Cyfatebai'n fras i diriogaeth Teyrnas Morgannwg.

Roedd yn ffinio ar Sir Frycheiniog yn y gogledd, ar Sir Fynwy yn y dwyrain, ar Sir Gaerfyrddin yn y gorllewin, a Môr Hafren ydyw'r terfyn deheuol. Roedd ei harwynebedd yn 2100 km², a'i phoblogaeth uchaf tua 1,220,000. Craig y Llyn ydyw'r pwynt uchaf (600m) yn yr ardal.

Siroedd Cymru hynafol
Port Talbot

Tref ddiwydiannol a chymuned ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw Port Talbot. Saif ar lan Afon Afan ar ochr dwyreiniol Bae Abertawe. Mae Caerdydd 44.9 km i ffwrdd o Bort Talbot ac mae Llundain yn 256.1 km. Y ddinas agosaf ydy Abertawe, sy'n 12 km i ffwrdd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Cnewyllyn y dref fodern yw'r hen dref Aberafan sydd ar ochr orllewinol Afon Afan, yn ogystal â phentrefi hynafol eraill fel Baglan a Groes.  Crewyd Port Talbot ei hun ym 1840 gydag agoriad y dociau newydd ar ochr ddwyreiniol yr afon gan y teulu Talbot o Swydd Wilton a oedd yn berchen ar Abaty Margam ar y pryd.  Mae'r dref fodern hefyd yn cynnwys ardaloedd Taibach, Traethmelyn, Margam a Felindre.  Felly Port Talbot yw enw rhan canolog o'r dref a hefyd enw'r dref gyfan.  Mae llawer yn defnyddio Aberafan fel enw Cymraeg Port Talbot er yr enw safonol yw Porth Talbot.  Enw amgen yw Porth Afan.
Mae'r dref wedi bod yn enwog am ei dociau a gweithio metel, yn enwedig y gwaith dur enfawr sydd ar ochr ddwyreiniol y dref.

Enwogion
Rob Brydon, actor a digrifwr a fagwyd ym Maglan, Port Talbot
Richard Burton, actor
Rhod Gilbert, digrifwr sy'n byw ym Mhort Talbot
Anthony Hopkins, actor
Dic Penderyn, merthyr
Paul Potts, canwr
Michael Sheen, actor a anwyd yng Nghasnewydd ond a fagwyd ym Mhort Talbot

Gefeilldrefi Port Talbot

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Castell-nedd Port Talbot
Port Talbot
Trefi Castell-nedd Port Talbot
Sir Gaerfyrddin

Sir yn Ne Cymru yw Sir Gaerfyrddin neu Sir Gâr (Saesneg: Carmarthenshire). Y trefi mwyaf yw Caerfyrddin a Llanelli. Mae Llyn y Fan Fach yn Sir Gaerfyrddin. Mae gan y sir dair Fenter Iaith, sef Menter Cwm Gwendraeth Elli, Menter Dinefwr a Menter Gorllewin Sir Gâr.

Cymunedau

Trefi 
 Caerfyrddin
 Castellnewydd Emlyn
 Cydweli
 Hendy-gwyn
 Llandeilo
 Llanelli
 Llanybydder
 Llanymddyfri
 Porth Tywyn
 Rhydaman
 Sanclêr
 Talacharn

Cestyll 
 Castell Caerfyrddin
 Castell Carreg Cennen
 Castell Cydweli
 Castell Dinefwr
 Castell y Dryslwyn
 Castell Llansteffan

Dolen allanol 
 Cyngor sir Gaerfyrddin 

Awdurdodau unedol Cymru
 
Siroedd Cymru hynafol
Wrecsam (sir)

Mae Bwrdeistref Sirol Wrecsam, neu Wrecsam () yn fwrdeistref sirol yng ngogledd-ddwyrain Cymru.

Cymunedau

Adrannau etholiadol

Gweler hefyd
Wrecsam - y dref
Wrecsam - etholaeth seneddol San Steffan
Wrecsam - etholaeth Cynulliad Cymru

Dolenni allanol
Cyngor Bwrdeistref Sirol Wrecsam

Awdurdodau unedol Cymru
Torfaen

Mae Torfaen yn fwrdeistref sirol yn ne Cymru. 
Yn y cyfrifiad diwethaf roedd gan Torfaen boblogaeth o .

Mae'n ffinio â Sir Fynwy yn y dwyrain, Casnewydd i'r de, Blaenau Gwent a Chaerffili i'r gorllewin, a Phowys i'r gogledd. Y prif drefi yw Abersychan, Blaenafon, Cwmbrân a Phont-y-pŵl.

Cymunedau

Gweler hefyd
Torfaen (etholaeth seneddol)
Torfaen (etholaeth Cynulliad)

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Cyngor Torfaen 

Awdurdodau unedol Cymru
David Jones

Gallai David Jones gyfeirio at un o sawl gŵr:

David Jones (Davydd Hael o Dowyn) (1768-1837), Cymro Llundain
 David Jones (1770–1831), gweinidog a cherddor
 David Jones (1810–1869), bancwr ac AS Sir Gaerfyrddin
 David Watkin Jones (Dafydd Morganwg) (1832–1905), bardd a hanesydd
 David Jones (1895–1974), bardd ac arlunydd
 David Jones (Dinbych), (1931-2008), gwleidydd Cymreig 
 David Jones (g. 1952), gwleidydd Cymreig
 David Jones, bardd coronog
 Davy Jones (1945–2012), cerddor ac aelod The Monkees
 Dai Jones (1943-2022), ffermwr, canwr a darlledwr

Gweler hefyd
 David James Jones (gwahaniaethu)
Merthyr Tudful (sir)

Bwrdeistref sirol yn ne Cymru yw Merthyr Tudful. Ei ganolfan weinyddol yw tref Merthyr Tudful.

Cymunedau
Mae'r sir wedi'i rhannu'n 12 cymuned:

 Bedlinog
 Cyfarthfa
 Dowlais
 Y Dref
 Y Faenor
 Y Gurnos
 Pant
 Y Parc
 Penydarren
 Treharris
 Troed-y-rhiw
 Ynysowen

Trefi a phentrefi
 Merthyr Tudful
 Dowlais
 Heolgerrig
 Aberfan
 Treharris
 Trelewis

Dolen allanol
 Gwefan Cyngor Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful

Awdurdodau unedol Cymru
1857

18g - 19g - 20g
1800au 1810au 1820au 1830au 1840au - 1850au - 1860au 1870au 1880au 1890au 1900au
1852 1853 1854 1855 1856 - 1857 - 1858 1859 1860 1861 1862

Digwyddiadau 
Awst - Sefydlu Prifysgol Calcutta
Llyfrau
Gustave Flaubert - Madame Bovary
Adalbert Stifter - Der Nachsommer
Anthony Trollope - Barchester Towers
William Williams (Creuddynfab) - Y Barddoniadur Cymmreig (Cyf. 2)
Drama
Henrik Ibsen - Hærmændene på Helgeland
Barddoniaeth
Charles Baudelaire - Les Fleurs du mal
Cerddoriaeth
Modest Mussorgsky - Souvenir d'Enfance
Giuseppe Verdi - Simon Boccanegra (opera)

Genedigaethau 
22 Chwefror
Heinrich Rudolf Hertz, ffisegydd (m. 1894)
Syr Robert Baden-Powell (m. 1941)
8 Mawrth - Ruggiero Leoncavallo, cyfansoddwr (m. 1919)
2 Mai - Pab Pïws XI (m. 1939)
2 Mehefin - Syr Edward Elgar, cyfansoddwr (m. 1934)
3 Rhagfyr - Joseph Conrad, awdur (m. 1924)

Marwolaethau 
15 Chwefror - Mikhail Glinka, cyfansoddwr, 52
2 Mai - Alfred de Musset, bardd a dramodydd, 46
15 Gorffennaf - Carl Czerny, cyfansoddwr, 66
12 Awst - William Conybeare, deon Llandaf, 70
16 Awst - John Jones, Talysarn, bardd, 81
1850au

18g - 19g - 20g
1800au 1810au 1820au 1830au 1840au - 1850au - 1860au 1870au 1880au1890au 1900au 
1850 1851 1852 1853 1854 1855 1856 1857 1858 1859

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
 Pab Piws IX
 Brenhines Victoria (y Deyrnas Unedig)
 Prif Weinnidog John Russell, 1af Iarll Russell (y Deyrnas Unedig)
 Prif Weinidog Edward Geoffrey Smith Stanley, 14ydd Iarll Derby (y Deyrnas Unedig)
 Prif Weinidog John Russell, 1af Iarll Russell (y Deyrnas Unedig)
 Prif Weinidog George Hamilton Gordon, 4ydd Iarll Aberdeen (y Deyrnas Unedig)
 Prif Weinidog Henry John Temple, 3ydd Is-Iarll Palmerston (y Deyrnas Unedig)
 Arlywydd Millard Fillmore (Unol Daleithiau)
 Arlywydd Franklin Pierce (Unol Daleithiau)
 Arlywydd James Buchanan (Unol Daleithiau)
 Arlywydd Louis Napoleon Bonaparte (Ffrainc) tan 1852
 Ymerawdwr Napoleon III (Ffrainc)
 Ymerawdwr Wilhelm I (Prwsia)
 Tsar Nicholas I (Rwsia) (tan 1855)
 Tsar Alexander II (Rwsia) (o 1855 ymlaen)

Diddanwyr

Chwaraeon
1840au

18g - 19g - 20g
1790au 1800au 1810au 1820au 1830au - 1840au - 1850au 1860au 1870au 1880au 1890au
1840 1841 1842 1843 1844 1845 1846 1847 1848 1849

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
 Pab Gregory XVI
 Pab Piws IX
 Brenhines Victoria (y Deyrnas Unedig)
 Prif Weinnidog William Lamb, 2ail Is-Iarll Melbourne (y Deyrnas Unedig)
 Prif Weinidog Syr Robert Peel (y Deyrnas Unedig)
 Prif Weinidog John Russell, 1af Iarll Russell (y Deyrnas Unedig)
 Arlywydd Martin Van Buren (Unol Daleithiau)
 Arlywydd John Tyler (Unol Daleithiau)
 Arlywydd James Knox Polk (Unol Daleithiau)
 Brenin Louis-Philippe (Ffrainc)
 Ymerawdwr FerdinandI (Awstria)
 Tsar Nicholas I (Rwsia)

Diddanwyr

Chwaraeon
1830au

18g - 19g - 20g
1780au 1790au 1800au 1810au 1820au - 1830au - 1840au 1850au 1860au 1870au 1880au
1830 1831 1832 1833 1834 1835 1836 1837 1838 1839

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
Pab Grigor XVI
Brenin Gwilym IV (y Deyrnas Unedig, tan 1837)
Brenhines Victoria (y Deyrnas Unedig)
Prif Weinnidog Charles Grey, 2ail Iarll Grey (y Deyrnas Unedig)
Prif Weinidog William Lamb, 2ail Is-Iarll Melbourne (y Deyrnas Unedig)
Arlywydd Andrew Jackson (Unol Daleithiau)
Arlywydd Martin Van Buren (Unol Daleithiau)
Brenin Louis-Philippe (Ffrainc)
Ymerawdwr Ffransis II (Awstria)
Ymerawdwr Ferdinand I (Awstria)
Tsar Nicholas I (Rwsia)

Diddanwyr

Chwaraeon
1856

18g - 19g - 20g
1800au 1810au 1820au 1830au 1840au - 1850au - 1860au 1870au 1880au 1890au 1900au
1851 1852 1853 1854 1855 - 1856 - 1857 1858 1859 1860 1861

Digwyddiadau 
 26 Ionawr - Brwydr Cyntaf Seattle
 31 Mawrth - Cytundeb Paris; diwedd y Rhyfel Crimea
 Llyfrau
 George Eliot - Adam Bede
 John Ceiriog Hughes - Gohebiaethau Syr Meurig Crynswth (vol. 1)
 Erasmus Jones - The Higher Law Triumphant: The Captive Youths of Judah
 John Jones (Ioan Emlyn) - Tiriad y Ffrancod ym Mhencaer
 Samuel Prideaux Tregelles - An Introduction to the Textual Criticism of the New Testament
 Jane Williams (Ysgafell) - The Origin, Rise, and Progress of the Paper People
 Cerddoriaeth
 Hen Wlad fy Nhadau

Genedigaethau 
 12 Ionawr - John Singer Sargent, arlunydd (m. 1925)
 14 Chwefror - Frank Harris, awdur (m. 1931)
 6 Mai
Robert Peary, fforiwr (m. 1920)
Sigmund Freud, niwrolegydd a seiciatrydd (m. 1939)
 15 Mai - L. Frank Baum, awdur (m. 1919)
 26 Gorffennaf - George Bernard Shaw, dramodydd (m. 1950)
 1 Medi - John Redmond, gwleidydd (m. 1918)
 15 Hydref - Robert Nivelle, milwr (m. 1924)

Marwolaethau 
 17 Chwefror - Heinrich Heine, bardd, 58
 26 Mawrth - Henry Watkins Williams-Wynn diplomydd 73
 29 Gorffennaf - Robert Schumann, cyfansoddwr, 46
1855

18g - 19g - 20g
1800au 1810au 1820au 1830au 1840au - 1850au - 1860au 1870au 1880au 1890au 1900au
1850 1851 1852 1853 1854 - 1855 - 1856 1857 1858 1859 1860

Digwyddiadau 
1 Ionawr - Ottawa yn dod yn ddinas
5 Chwefror - Arglwydd Palmerston yn dod Prif Weinidog y Deyrnas Unedig
5 Mehefin - Agorfa'r Ysbyty Mynydd Sinai yn Ninas Efrog Newydd
16 Awst - Rhyfel y Crimea: Brwydr Afon Chernaya rhwng Rwsia a Ffrainc
Llyfrau
John Jones (Talhaiarn) - Gwaith Talhaiarn, cyf. 1
Henry Wadsworth Longfellow - The Song of Hiawatha (barddoniaeth)
William Rees (Gwilym Hiraethog) - Gweithiau Barddonol Gwilym Hiraethog
Lev Tolstoy - Севастопольские рассказы, Sevastopolskiye rasskazy
William Williams (Creuddynfab) - Y Barddoniadur Cymmreig (Cyf. 1)
Drama
Émile Augier - Ménage d'Olympe
Léon Gozlan - Le Gâteau des reines
Ivan Turgenev - Mesiats v derevne
Cerddoriaeth
Stephen Foster - "Come Where My Love Lies Dreaming"
Charles Gounod - Symffoni rhif 1

Genedigaethau 
5 Ionawr - King Camp Gillette, difeisiwr (m. 1932)
1 Mai - Marie Corelli, nofelydd (m. 1924)
30 Mehefin - Wilhelm von Siemens, dyn busnes (m. 1919)
30 Awst - Evelyn De Morgan, arlunydd (m. 1919)
11 Rhagfyr - David Ffrangcon Davies, canwr (m. 1918)

Marwolaethau 
21 Ionawr - Evan Evans (Ieuan Glan Geirionydd), bardd
31 Mawrth - Charlotte Bronte, nofelydd, 38
28 Mehefin - Fitzroy Somerset, Iarll 1af Raglan, 66
11 Tachwedd - Søren Kierkegaard, athronydd, 42

Cyfeiriadau
1854

18g - 19g - 20g
1800au 1810au 1820au 1830au 1840au - 1850au - 1860au 1870au 1880au 1890au 1900au
1849 1850 1851 1852 1853 - 1854 - 1855 1856 1857 1858 1859

Digwyddiadau 
27 Mawrth - Rhyfel y Crimea: Dechreuad rhyfel rhwng y Deyrnas Unedig a Rwsia
28 Mawrth - Dechreuad rhyfel rhwng Ffrainc a Rwsia
9 Awst - Johann yn dod brenin Sacsoni.
20 Medi - Rhyfel y Crimea: Brwydr Alma
25 Hydref - Rhyfel y Crimea: Brwydr Balaclava
8 Rhagfyr - Pab Piws IX yn cyhoeddu Ineffabilis Deus.
Llyfrau
Dechrau cyhoeddi'r Gwyddoniadur Cymreig
John Edwards (Eos Glan Twrch) - Llais o'r Llwyn: sef Barddoniaeth, ar Amryfal Destynau
Samuel Evans (Gomerydd) - Y Gomerydd
Elizabeth Gaskell - North and South
Owen Wynne Jones - Fy Oriau Hamddenol
William Thomas (Islwyn) - Barddoniaeth
Henry David Thoreau – Walden 
Cerddoriaeth
Y Blwch Cerddorol (emynau)
Giuseppe Verdi - Les Vêpres Siciliennes (opera)

Genedigaethau 
1 Ionawr - Syr James George Frazer, anthropolegydd (m. 1941)
14 Mawrth - Paul Ehrlich, gwyddoniaethwr (m. 1915)
 15 Mawrth - Emil Adolf von Behring, ffisiolegydd (m. 1917)
3 Gorffennaf - Leoš Janáček, cyfansoddwr (m. 1928)
12 Gorffennaf - George Eastman, difeisiwr (m. 1932)
16 Hydref - Oscar Wilde, dramodydd, nofelydd a bardd (m. 1900)
1 Medi - Engelbert Humperdinck, cyfansoddwr (m. 1921)
14 Medi - Hugh Evans, cyhoeddwr ac awdur (m. 1934)
 20 Hydref - Arthur Rimbaud, bardd (m. 1891)
21 Tachwedd - Pab Benedict XV (m. 1922)

Marwolaethau 
3 Ebrill - Edward Pryce Lloyd, Barwn 1af Mostyn, gwleidydd, 85
29 Ebrill - Henry William Paget, Ardalydd Môn, 86
6 Gorffennaf - Georg Ohm, ffisegydd, 65
1853

18g - 19g - 20g
1800au 1810au 1820au 1830au 1840au - 1850au - 1860au 1870au 1880au 1890au 1900au
1848 1849 1850 1851 1852 - 1853 - 1854 1855 1856 1857 1858

Digwyddiadau 
4 Mawrth - Franklin Pierce yn dod y 14eg Arlywydd yr Unol Daleithiau
Llyfrau
B. B. Woodward - The History of Wales
Charles Dickens - Bleak House
Drama
Gustav Freytag - Die Journalisten
Cerddoriaeth
Johannes Brahms - Sonata Piano rhif 1, 2 a 3
Giuseppe Verdi
Il trovatore (opera)
La Traviata (opera)

Genedigaethau 
30 Mawrth - Vincent van Gogh, arlunydd (m. 1890)
5 Gorffennaf - Cecil Rhodes, gwleidydd a dyn busnes (m. 1902)
18 Gorffennaf - Hendrik Lorentz, ffisegydd (m. 1928)
30 Rhagfyr - Andre Messager, cyfansoddwr (m. 1929)

Marwolaethau 
17 Mawrth - Christian Doppler, mathemategydd, 49
28 Ebrill - Ludwig Tieck, awdur, 79
15 Tachwedd - Maria II, brenhines Portiwgal, 34
1852

18g - 19g - 20g
1800au 1810au 1820au 1830au 1840au - 1850au - 1860au 1870au 1880au 1890au 1900au
1847 1848 1849 1850 1851 - 1852 - 1853 1854 1855 1856 1857

Digwyddiadau 
Yr Anghydffurfwyr yn dathlu llwyddiant Walter Coffin yn eu cynrychioli dros etholaeth Caerdydd. Dyma'r Anghydffurfiwr cyntaf yng Nghymru i gael ei ethol yn Aelod Seneddol.
3 Chwefror - Brwydr Monte Caseros yn yr Ariannin
15 Chwefror - Agorfa'r Ysbyty Great Ormond Street yn Llundain.
4 Tachwedd - Mae Camillo Benso, conte di Cavour, yn dod prif weinidog Piedmont.
Llyfrau
William Rees (Gwilym Hiraethog) - Aelwyd F'Ewythr Robert
Harriet Beecher Stowe - Uncle Tom's Cabin
Cerddoriaeth
Fredrik Pacius - Kaarle-kuninkaan metsästys (opera)

Genedigaethau 
13 Ebrill - F. W. Woolworth, dyn busnes (m. 1919)
4 Mai - Alice Liddell, y ferch a ysbrydolodd Alice in Wonderland (m. 1934)
25 Mehefin - Antoni Gaudí, pensaer (m. 1926)
30 Awst - Jacobus Henricus van 't Hoff, cemegydd (m. 1911)
12 Medi - Herbert Henry Asquith, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig (m. 1928)
3 Tachwedd - Ymerawdwr Meiji o Japan (m. 1912)
15 Rhagfyr - Henri Becquerel, ffisegydd (d. 1908)

Marwolaethau 
6 Ionawr - Louis Braille, dyfeiswr, 43
23 Chwefror - Evan Jones (Ieuan Gwynedd), bardd ac ysgrifwr, 32
14 Medi - Arthur Wellesley, Dug 1af Wellington, cadfridog a Phrif Weinidog, 83
24 Hydref - Daniel Webster, gwleidydd, 70
2000au

20g - 21g - 22g
1950au 1960au 1970au 1980au 1990au - 2000au - 2010au 2020au 2030au 2040au 2050au
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
Pab Ioan Pawl II, tan 2005
Pab Bened XVI, o 2005
Yr Arlywydd Bill Clinton (Unol Daleithiau, tan 2001)
Yr Arlywydd George W. Bush (Unol Daleithiau, 2001-2009)
Yr Arlywydd Barack Obama (Unol Daleithiau, o 2009)
Yr Arlywydd Vladimir Putin (Rwsia, tan 2008)
Yr Arlywydd Dmitry Medvedev (Rwsia, o 2008)
Yr Arlywydd Jiang Zemin (Gweriniaeth Pobl Tsieina, tan 2003)
Yr Arlywydd Hu Jintao (Gweriniaeth Pobl Tsieina, o 2003)
Yr Arlywydd Hugo Chávez (Feneswela), 1999-2013)
Yr Arlywydd Saddam Hussein (Irac, 1979-2003)
Yr Arlywydd Bashar al-Assad (Syria, o 2000)
 Muammar al-Gaddafi (Libya, 1969-2011)
Yr Arlywydd Yasser Arafat (Palestina, 1996-2004)
Yr Arlywydd Jacques Chirac (Ffrainc, tan 2007)
Yr Arlywydd Nicolas Sarkozy (Ffrainc, o 2007)
 Gerhard Schröder
 Angela Merkel
Y Frenhines Elisabeth II (Y Deyrnas Unedig)
Y Prif Weinidog Tony Blair (y Deyrnas Unedig, tan 2007)
Y Prif Weinidog Gordon Brown (y Deyrnas Unedig, o 2007)

Diddanwyr

Chwaraeon

2000au
21ain ganrif
1851

18g - 19g - 20g
1800au 1810au 1820au 1830au 1840au - 1850au - 1860au 1870au 1880au 1890au 1900au
1846 1847 1848 1849 1850 - 1851 - 1852 1853 1854 1855 1856

Digwyddiadau 
12 Chwefror - Cafwyd y rhifyn olaf y cylchgrawn Yr Addysgydd
21 Ebrill - Priodas John Stuart Mill a Harriet Taylor
15 Mai - Coroniad Rama IV, brenin Siam

Llyfrau
George Borrow - Lavengro
Elizabeth Gaskell - Cranford
Gottfried Keller - Der Grüne Heinrich
Herman Melville - Moby Dick
Cerddoriaeth
Anton Rubinstein - Symffoni rhif 2
Giuseppe Verdi - Rigoletto (opera)

Genedigaethau 
8 Chwefror - Kate Chopin, awdur (m. 1904)
24 Mawrth - Emrys ap Iwan, awdur (m. 1906)
9 Mehefin - Charles Joseph Bonaparte
8 Gorffennaf - Syr Arthur Evans, hynafiaethydd (m. 1941)
12 Gorffennaf - Elizabeth Phillips Hughes, athrawes (m. 1925)
27 Rhagfyr - Percy Gilchrist, chemegydd (m. 1935)

Marwolaethau 
1 Chwefror - Mary Shelley, awdures, 53
17 Gorffennaf - Aneurin Owen, hanesydd ac ysgolhaig, 58
14 Medi - James Fenimore Cooper, awdur, 61
19 Rhagfyr - J. M. W. Turner, arlunydd, 76
Dyfed

Mae'r erthygl yma yn ymdrin â'r sir oedd mewn bodolaeth rhwng 1976 a 1996. Am deyrnas Dyfed yn yr Oesoedd Canol cynnar, gweler Teyrnas Dyfed. Gweler hefyd Dyfed (gwahaniaethu).

Daeth Dyfed yn sir yn sgil ad-drefnu llywodraeth leol yn 1976, ac felly yn uned llywodraeth leol, yng ngorllewin Cymru, rhwng 1976 a 1996. Roedd yn cynnwys tair o'r hen siroedd: Sir Benfro, Sir Ceredigion a Sir Gaerfyrddin ac fe'i rhennid yn chwe dosbarth, sef Ceredigion, Caerfyrddin, Dinefwr, Llanelli, Preseli Penfro a De Sir Benfro. Pencadlys y cyngor sir oedd Caerfyrddin.

Yn 1996, dan ad-drefniant arall, adferwyd y siroedd blaenorol a pheidiwyd a defnyddio'r enw Dyfed mewn llywodraeth leol.

 
Siroedd cadwedig Cymru
Gwent

Gweler hefyd Teyrnas Gwent

Mae Gwent yn 'sir seremonïol' yn ne-ddwyrain Cymru. Bu'n sir weinyddol rhwng 1974 a 1996. Fe'i cedwir at bwrpasau seremonïol sy'n ymwneud â swydd Uchel Siryf Gwent fel cynrychiolydd Brenhines y DU yn unig. Defnyddir yr enw gan sawl cymdeithas ranbarthol hefyd, e.e. Ymddiriedolaeth Natur Gwent.

Hanes
Mae hanes hir o ddefnyddio'r enw am y rhan hon o Gymru ar ochr orllewinol rhan fwyaf deheuol Glawdd Offa. Roedd Teyrnas Gwent yn un o hen deyrnasoedd y Cymry. Mae tiriogaeth sir seremonïol Gwent yn debyg i diriogaeth yr hen Sir Fynwy, a grëwyd adeg y Deddfau Uno, ac am flynyddoedd byddai cyfeirio mewn ffynonellau Seisnig at 'Gymru a Sir Fynwy' (Wales & Monmouthshire). Yr unig wahaniaeth rhyngddi a siroedd eraill Cymru oedd ei bod yn rhan o gylchdaith llysoedd Rhydychen yn hytrach na Chymru.

Edrychir ar yr ardal heddiw fel ardal Seisnig ond roedd yn ardal Gymreig iawn tan ddechrau'r chwyldro diwydiannol. Yn y 14g a'r 15g roedd beirdd fel Guto'r Glyn a Lewis Glyn Cothi yn cael nawdd gan ŵyr mawr yr ardal. Cyfeiria Dafydd ap Gwilym at un o deulu'r Morganiaid Ifor ap Llywelyn fel Ifor Hael.

Gyda dyfodiad y chwyldro diwydiannol ffurfiwyd nifer o gymdeithasau Cymraeg yng Ngwent. Yr enwocaf oedd Cymdeithas y Cymreigyddion.

Gwent heddiw
Y siroedd cyfoes yn ardal Gwent yw:
 Bwrdeistref Sirol Blaenau Gwent
 Bwrdeistref Sirol Caerffili
 Dinas Casnewydd
 Sir Fynwy
 Bwrdeistref Sirol Torfaen

Gwent
Siroedd cadwedig Cymru
De Morgannwg

Roedd De Morgannwg yn sir ym Morgannwg rhwng 1974-96. Rhannwyd y sir yn ddwy ran - Dinas Caerdydd a Bwrdeistref Sirol Bro Morgannwg.

Sefydlwyd Cyngor Sir De Morgannwg yn rannol er mwyn i'r Blaid Geidwadol allu ennill grym mewn un rhan o'r hen Sir Forgannwg yn dilyn ad-drefnu.

Cyfeiriadau

Llywodraeth leol yng Nghymru
Sefydliadau 1974
Siroedd cadwedig Cymru
Gorllewin Morgannwg

Sir yn ne Cymru oedd Gorllewin Morgannwg, a sefydlwyd ym 1974 ac a ddiddymwyd ym 1996 gydag ad-drefnu llywodraeth leol, pan grëwyd Cyngor Dinas a Sir Abertawe a Chyngor Castell-nedd Port Talbot.

Siroedd cadwedig Cymru
Morgannwg Ganol

Sir weinyddol yn yr hen Sir Forgannwg oedd Morgannwg Ganol, a oedd yn bodoli rhwng 1974 a 1996. Ym 1996, ad-drefnwyd llywodraeth leol yng Nghymru, a rhannwyd y sir yn bedair: Rhondda Cynon Taf, Merthyr Tudful, a Phen-y-bont ar Ogwr yn eu cyfanrwydd; a hanner orllewinol Caerffili.

Siroedd cadwedig Cymru
Sir Gaernarfon

Sir yng ngogledd-orllewin Cymru yw Sir Gaernarfon.  Ffurfiwyd y sir ym 1284 trwy uno cantrefi Arfon, Arllechwedd a Llŷn.  Defnyddiwyd Sir Weinyddol Caernarfon ar gyfer llywodraeth leol rhwng 1889 a 1974 pan adrefnwyd llywodraeth leol yng Nghymru. Heddiw, caiff tiriogaeth y sir ei gweinyddu gan gynghorau Gwynedd a Sir Conwy. Cofrestrwyd baner swyddogol ar gyfer y sir yn 2012.

Bu peth newid yn ffiniau'r sir yn 1895, pan symudwyd y rhannau hynny o blwyf Beddgelert a arferai fod yn Sir Feirionnydd, sef y tir i'r de a'r dwyrain o'r Afon Gwynant/Afon Glaslyn i fod yn rhan o Sir Gaernarfon. Roedd plwyf Llysfaen a threfgordd Eirias ym mhlwyf Llandrillo-yn-Rhos yn ynys fach o Sir Gaernarfon o fewn ffiniau Sir Ddinbych hyd 1922, pan unwyd hwy â gweddill Sir Ddinbych.

Dros y blynyddoedd bu rhai yn ceisio dadlau bod Ynys Enlli yn rhan o Sir Benfro ond ni chafwyd unrhyw gyfiawnhad dros y fath honiad, a dichon mai ymdrech imosgoi talu trethi'r sir oedd y tu ôl i'r awgrym.

Gweler hefyd
 A Description of Caernarvonshire (1809-11, cyfrol Edmund Hyde Hall)
 Arfon
 Arllechwedd
 Sir Conwy
 Caernarfon
 Gwynedd
 Llŷn
 The Tourist's Guide through the County of Caernarvon (1821, arweinlyfr cynnar Peter Bailey Williams)

Llyfryddiaeth
 A. H. Dodd, History of Caernarfonshire (Caernarfon, 1968)
 Edmund Hyde Hall, A Description of Caernarvonshire (1809-1811) (Caernarfon: Cymdeithas Hanes Sir Gaernarfon, 1952)
 John Jones (Myrddin Fardd), Enwau Lleoedd Sir Gaernarfon (Caernarfon, 1913)
 John Lloyd-Jones, Enwau Lleoedd Sir Gaernarfon (1928)
 E. H. Owen ac E. Thomas (gol.), Atlas Sir Gaernarfon (Caernarfon, 1954)
 T. M. Bassett a B. L. Davies, Atlas Sir Gaernarfon (Caernarfon: Cyngor Gwlad Gwynedd, 1977)

Cyfeiriadau

 
Hanes Conwy
Hanes Gwynedd
Sir Frycheiniog

Roedd Sir Frycheiniog (Saesneg: Brecknockshire neu Breconshire) yn un o 13 o siroedd Cymru cyn ad-drefnu llywodraeth leol yn 1974‎. Roedd ei thiriogaeth yn gyfateb yn fras i ardal Brycheiniog, sy'n gorwedd yn sir Powys, yn bennaf, erbyn hyn.

Gweler hefyd
 Teyrnas Brycheiniog
 Powys

Hanes Powys
Siroedd Cymru hynafol
Sir Faesyfed

Am bentref Maesyfed, gweler Maesyfed (pentref)

Roedd Sir Faesyfed (Saesneg: Radnorshire) yn un o 13 o siroedd Cymru cyn ad-drefnu llywodraeth leol yn 1974. Cyfeirir at yr ardal o hyd fel Maesyfed.

Llandrindod oedd cartref hen Gyngor Sir Faesyfed. Cymerodd Cyngor Sir Powys rhai o'i adeiladau yn sgil ad-drefnu cynghorau sir Cymru.

Llanandras oedd y dref sirol hanesyddol.

Gweler hefyd 
 Ceri
 Cwmwd Deuddwr
 Fforest Faesyfed
 Gwerthrynion
 Llythyfnwg
 Maelienydd
 Powys
 Rhwng Gwy a Hafren

Cyfeiriadau 

Hanes Powys
Siroedd Cymru hynafol
Sir Drefaldwyn

Am ystyron eraill, gweler Maldwyn.

Roedd Sir Drefaldwyn (hefyd Sir Faldwyn; Saesneg: Montgomeryshire) yn un o 13 o siroedd Cymru cyn ad-drefnu llywodraeth leol yn 1974‎‎. Roedd yn seiliedig ar hen ardal Maldwyn, gyda'i chanolfan weinyddol yn Nhrefaldwyn. Mae'r ardal yn rhan o sir Powys heddiw.

Gweler hefyd
 Maldwyn (etholaeth)
 Powys
 Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Fwynder Maldwyn

Hanes Powys
Siroedd Cymru hynafol
Sir Feirionnydd

Roedd Sir Feirionnydd yn un o 13 o siroedd Cymru cyn ad-drefnu llywodraeth leol yn 1974. Roedd yn cynnwys hen gantrefi Ardudwy (cymydau Uwch Artro ac Is Artro), Meirionnydd (cymydau Tâl-y-bont ac Ystumanner),  a Phenllyn (Cymydau Edeirnion, Is Tryweryn, ac Uwch Tryweryn) Ym 1536 symudwyd cwmwd Mawddwy o Sir Drefaldwyn i Feirionnydd. Ym 1895 symudwyd plwyf Nantmor o Feirionnydd i Sir Gaernarfon. Heddiw mae'r  rhan fwyaf o'r hen sir yn rhan o Wynedd, gyda chwmwd Edeirnion yn rhan o Sir Ddinbych.

Gweler hefyd
 Gwynedd
 Meirionnydd (etholaeth seneddol), etholaeth seneddol yr hen sir
Cyngor Sir Feirionnydd

Llyfryddiaeth
Geraint Bowen (gol.), Atlas Meirionnydd (Y Bala, ail-argraffiad, 1976). Yr atlas hanesyddol safonol ar gyfer yr hen sir.

Cyfeiriadau

Hanes Gwynedd
Hanes Sir Ddinbych
Meirionnydd
Siroedd Cymru hynafol
Gogledd America

Mae Gogledd America yn gyfandir yn hemisffer gogleddol a hemisffer gorllewinol y Ddaear, wedi'i ffinio i'r gogledd gan y Cefnfor Arctig, ar y dwyrain gan gogledd y Cefnfor Iwerydd, ar y dde-dwyrain gan Môr y Caribi, ac ar y dde a'r gorllewin gan gogledd y Cefnfor Tawel. Mae gan Ogledd America arwynebedd o 24,480,000 km² (9,450,000 mi sg), neu tua 4.8% o arwynebedd y Ddaear. Yn 2002, credir bod y boblogaeth yn fwy na 514,600,000. Dyma'r trydydd cyfandir o ran arwynebedd (ar ôl Asia ac Affrica) a'r pedwerydd o ran poblogaeth (ar ôl Asia, Affrica ac Ewrop).

Hanes 
Prif erthygl: Hanes Gogledd America

Yr Ewropeaid cyntaf i gyrraedd Gogledd America yn sicr (Newfoundland) oedd y Llychlynwyr, wnaeth galw'r ardal yn Vinland. Cyrrhaeddon nhw yna tua 1000. Er sefydlon nhw rhai gwladfeydd yna, ni gadawon nhw ryw lawer o farc ar y gyfandir.

Ar ôl fordaith Christopher Columbus yn 1492, y Sbaenwyr oedd yr Ewropeaid cyntaf i gyrraedd ac aros. Ennillon nhw reolaeth o rhan fwyaf o ynysoedd mwyaf y Caribi a gorchfygon nhw'r Aztecs, ac felly cymryd dros Mecsico a Chanolbarth America.

Y gwladfeydd Seisnig cyntaf oedd Jamestown a Plymouth Rock, yn nhaleithiau Virginia a Massachusetts heddiw. Y gwladfeydd llwyddiannus Ffrengig cyntaf oedd Port Royal (1604) a dinas Québec (1608), yn nhaleithiau Nova Scotia a Québec heddiw.

Economi 

Rhannwyd economi Gogledd America rhwng Canada a'r UDA, dau o wledydd mwyaf cyfoethog a ddatblygol y byd, a chenhedloedd Canolbarth America a'r Caribi, sydd, er nad yn dioddef o economïau gwael, yn wledydd llai economaidd ddatblygol.

Mae Cytundeb Masnach Rydd Canolbarth America (CAFTA) yn cytundeb rhwng yr Unol Daleithiau a'r wledydd Canolbarth America Costa Rica, Gwatemala, El Salfador, Hondwras a Nicaragwa. Amcan y gytundeb yw i hybu masnach rydd rhwng yr aelodau. Mae Canada a Mecsico yn trafod aelodaeth. Mae Cytundeb Masnach Rydd Gogledd America (NAFTA) yn cytundeb rhwng Canada, Mecsico a'r Unol Daleithiau i ddileu tollau ar nwyddau masnachir rhwng ei gilydd.

Gwledydd Gogledd America 

 Bahamas
 Belîs
 Canada
 Costa Rica
 Ciwba
 Gweriniaeth Dominica
 El Salfador
 Gwatemala
 Haiti
 Hondwras
 Jamaica
 Mecsico
 Nicaragwa
 Panama
 Unol Daleithiau America
 Y Lasynys

Cyfandiroedd
1850

18g - 19g - 20g
1800au 1810au 1820au 1830au 1840au - 1850au - 1860au 1870au 1880au 1890au 1900au
1845 1846 1847 1848 1849 - 1850 - 1851 1852 1853 1854 1855

Digwyddiadau 
4 Ebrill - Los Angeles, Califfornia, yn dod yn ddinas
15 Ebrill - San Francisco, Califfornia, yn dod yn ddinas
19 Ebrill - Cytundeb Clayton-Bulwer rhwng yr UDA a'r DU
 Llyfrau
 Alexandre Dumas père - La Tulipe Noire
 Morris Williams (Nicander) - Y Psalmwyr
 Drama
 Ivan Turgenev - Mesiats v derevne
 Barddoniaeth
 Elizabeth Barrett Browning - Sonnets from the Portuguese
 Cerddoriaeth
 Robert Schumann - Symffoni rhif 3
 Richard Wagner - Lohengrin (opera)
 Perianwaith
 5 Mawrth - agor Pont Britannia

Genedigaethau 
 5 Awst - Guy de Maupassant, awdur (m. 1893)
 25 Awst - Charles Richet, enillwr gwobr Nobel (m. 1935)
 13 Tachwedd - Robert Louis Stevenson, awdur (m. 1894)

Marwolaethau 
 23 Ebrill - William Wordsworth, bardd, 80
 2 Gorffennaf - Syr Robert Peel, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, 62
 9 Gorffennaf - Zachary Taylor, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 65
 11 Gorffennaf - Robert Williams (Robert ap Gwilym Ddu), bardd, 83
 12 Gorffennaf - Robert Stevenson, peiriannydd sifil, 78
 18 Awst - Honoré de Balzac, nofelydd, 51
 2 Medi - Charles Watkin Williams-Wynn, gwleidydd, 74
1849

18g - 19g - 20g
1790au 1800au 1810au 1820au 1830au - 1840au - 1850au 1860au 1870au 1880au 1890au
1844 1845 1846 1847 1848 - 1849 - 1850 1851 1852 1853 1854

Digwyddiadau 
5 Mawrth - Zachary Taylor yn dod yn Arlywydd yr Unol Daleithiau
 Llyfrau
 Charles Dickens - David Copperfield
 Robert Elis (Cynddelw) - Yr Adgyfodiad
 Hugh Derfel Hughes - Y Gweithiwr Caniadgar
 Rowland Hughes - Cyfarchiad Caredig i rai newydd ddychwelyd
 John Jones (Talhaiarn) - Awdl y Greadigaeth
 Thomas Stephens - The Literature of the Kymry
 Drama
 Christian Friedrich Hebbel - Der Rubin
 Gaspar Núñez de Arce - Amor y Orgullo
 Eugène Scribe - Adrienne Lecouvreur
 Cerddoriaeth
 Giacomo Meyerbeer - Il Profeta (opera)
 Robert Schumann - Manfred

Genedigaethau 
 22 Ionawr - August Strindberg, dramodydd (m. 1912)
 5 Gorffennaf
William Thomas Stead, newyddiadurwr (m. 1912) 
Anthonore Christensen, arlunydd (m. 1926)
 26 Medi - Ivan Pavlov, seicolegydd (m. 1936)
 4 Rhagfyr - Crazy Horse, milwr Lakota (m. 1877)

Marwolaethau 
 4 Ionawr - Pryse Pryse, gwleidydd, 74
 18 Ebrill - Hokusai, arlunydd, 88
 28 Mai - Anne Brontë, nofelydd, 29
 25 Medi - Johann Strauss I, cyfansoddwr, 45
 7 Hydref - Edgar Allan Poe, bardd a llenor, 40
 17 Hydref - Frédéric Chopin, cyfansoddwr, 39
 2 Rhagfyr - Adelaide o Saxe-Meiningen, brenhines William IV o Loegr, 57
 5 Rhagfyr - Walter Davies (Gwallter Mechain), bardd a golygydd
 12 Rhagfyr - Marc Isambard Brunel, tad Isambard Kingdom Brunel, 80
1848

18g - 19g - 20g
1790au 1800au 1810au 1820au 1830au - 1840au - 1850au 1860au 1870au 1880au 1890au
1843 1844 1845 1846 1847 - 1848 - 1849 1850 1851 1852 1853

Digwyddiadau 
3 Ionawr - Joseph Jenkins Roberts yn dod yn Arlywydd cyntaf Liberia
2 Chwefror - Cytundeb Guadalupe Hidalgo; diwedd y Rhyfel Mexico-America
29 Mai - Wisconsin yn dod yn dalaith 30ydd yr UDA
 Llyfrau
 Charles Dickens - Dombey and Son
 Henri Murger - Scènes de la vie de Bohème
 William Makepeace Thackeray - Vanity Fair
 Drama
 Émile Augier - L'Aventurière
 Alfred de Musset - André del Sarto
 Cerddoriaeth
 Stephen Foster - "Oh! Susanna!"
 Pietro Raimondi - Putifar-Giuseppe-Giacobbe (oratorio)

Genedigaethau 
 8 Chwefror - Joel Chandler Harris, awdur (m. 1908)
 19 Mawrth - Wyatt Earp, arwr y Gorllewin Gwyllt (m. 1929)
 7 Mehefin - Paul Gauguin, arlunydd (m. 1903)
 25 Gorffennaf - Arthur Balfour, gwladweinydd (m. 1930)
 2 Tachwedd - Alfred George Edwards, Archesgob cyntaf Cymru (m. 1937)

Marwolaethau 
 23 Chwefror - John Quincy Adams, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 80
 4 Gorffennaf - François-René de Chateaubriand, awdur, 79
 12 Awst - George Stephenson, peiriannydd, 67
 7 Tachwedd - Thomas Price (Carnhuanawc), awdur, 61
 19 Rhagfyr - Emily Bronte, nofelydd, 30

1848
1847

18g - 19g - 20g
1790au 1800au 1810au 1820au 1830au - 1840au - 1850au 1860au 1870au 1880au 1890au
1842 1843 1844 1845 1846 - 1847 - 1848 1849 1850 1851 1852

Digwyddiadau 
 14 Ionawr - Mae'r bad achub Y Parlwr Du yn suddo.
 1 Ebrill - Reports of the commissioners of enquiry into the state of education in Wales (Brad y Llyfrau Gleision)
 Llyfrau
 Emily Bronte - Wuthering Heights
 Morris Williams (Nicander) - Llyfr yr Homiliau
 Barddoniaeth
 John Lloyd - Poems
 Cerddoriaeth
 John Mills (Ieuan Glan Alarch) - Y Salmydd Eglwysig
 Giuseppe Verdi - Macbeth (opera)

Genedigaethau 
 11 Chwefror - Thomas Alva Edison, dyfeisiwr (m. 1931)
 3 Mawrth - Alexander Graham Bell, dyfeisiwr (m. 1922)
 10 Ebrill - Joseph Pulitzer, newyddiadurwr (m. 1911)
 8 Tachwedd - Bram Stoker, awdur (m. 1912)
 27 Rhagfyr - Joseph Loth, ysgolhaig Celtaidd (m. 1934)

Marwolaethau 
 17 Mawrth - Syr Harford Jones-Brydges, awdur, 51
 29 Mawrth - Humphrey Gwalchmai, gweinidog, 59
 15 Mai - Daniel O'Connell, gwleidydd, 71
 4 Tachwedd - Felix Mendelssohn, cyfansoddwr, 38