Rheilffordd Talyllyn

Mae Rheilffordd Talyllyn yn rheilffordd cledrau cul 2.3 troedfedd (686mm) sy'n rhedeg am 7.25 milltir neu 11.67 km rhwng Tywyn a Nant Gwernol, ym Meirionnydd, Gwynedd, ger pentre Abergynolwyn. Roedd gynt yn gwasanaethu chwareli llechi Bryn Eglwys, a hon oedd y rheilffordd ager gul, gyntaf a gafodd drwydded i gludo teithwyr, gan Ddeddf y Senedd yng Ngorffennaf 1865.

Penodwyd James Swinton Spooner (mab James Spooner a brawd i Charles Easton Spooner, sy wedi gweithio ar Reilffordd Ffestiniog) yn beirianydd i'r rheilffordd, gan deulu McConnel, perchnogion chwareli Bryn Eglwys.

Ar y dechrau doedd dim ond dwy orsaf: ym Mhendre ac Abergynolwyn. Yna adeiladwyd gorsafoedd Rhydyronen, Brynglas a Dolgoch. Mae amserlen 1867 yn cyfeirio at 'Orsaf King' yn Nhywyn, lle roedd llechi a theithwyr yn cael eu trosglwyddo i Reilffordd Aberystwyth ac Arfordir Cymru, a elwid yn ddiweddarach yn 'Rheilffordd y Cambrian'. Enwyd Gorsaf King ar ôl cynberchennog. Erbyn 1911, arddangoswyd yr orsaf yn Amserlen Bradshaw gydag enw Saesneg newydd, 'Towyn (Wharf)', a ddefnyddir hyd at heddiw.

Ar ddiwedd y 19g, dirywiad yn y farchnad llechi, defnyddiwyd y rheilfordd i gludo twristiaid. Gwerthwyd y chwareli a chyfran reolaethol yn y rheilffordd i Syr Henry Haydn Jones, Aelod Seneddol i Sir Feirionydd. Daeth y chwarel i ben yn 1946, ac ni chafodd y rheilfordd ei gwladoli yn 1947. Ers 1951, mae cymdeithas frwdfrydig yn rheoli Rheilffordd Talyllyn.

Ailddechrau

Bu farw Syr Haydn ym 1950. Cynhaliwyd cyfarfod ym Mirmingham a phenodwyd cyfarfodydd gydag ysgutorion Syr Haydn i drafod ailagor y rheilffordd. Prynwyd locomotifau rhif 3 a 4 o Reilffordd Great y Western, perchennog Rheilffordd Corris, sydd wedi cau erbyn hyn. Ailagorwyd y lein ym Mai 1951 o Dywyn i Rydyrhonen gan ddefnyddio locomotif 'Dolgoch'. Dechreuodd gwasanaeth llawn ar y 4ydd o Fehefin.

Daeth y rheilffordd yn atyniad twristaidd mawr yn yr ardal ac yna cynlluniwyd ymestyn y cledrau o Abergynolwyn hyd at orsaf newydd Nant Gwernol ac o 1959 ymdrechwyd i ddarganfod perchnogion y tir, er mwyn ei brynu. Cwblhawyd y gwaith yno erbyn 1964, ac yna roedd angen Gorchymyn Rheilffordd Ysgafn i adeiladu ac agor estyniad. Derbyniwyd y Gorchymyn ym 1972, ac agorwyd yr estyniad ar 22 Mai 1976.

Locomotifau
{|class="wikitable"
!align=center|Rhif
!align=center|Enw
!align=center|Ffotograf
!align=center|Math
!align=center|Adeiladwr
!align=center|Blwyddyn

|-
|1
|Talyllyn
|
|align="center" | 0-4-2ST
|Fletcher, Jennings & Co., Whitehaven
|1864

|-
|2
|Dolgoch
|
|align="center" | 0-4-0WT
|Fletcher, Jennings & Co., Whitehaven
|1866

|-
|3
|Sir Haydn
|
|align="center" | 0-4-2ST
|Hughes, Falcon Works, Loughborough
|1878

|-
|4
|Edward Thomas
|
|align="center" | 0-4-2ST
|Kerr Stuart,Stoke on Trent
|1921
|-
|5
|Midlander
|
|align="center" | 4w DM
|Ruston & Hornsby
|1940
|-
|6
|Douglas
|
|align="center" | 0-4-0WT
|Andrew Barclay, Kilmarnock
|1918
|-
|7
|Tom Rolt
|
|align="center" | 0-4-2T
|Rheilffordd Talyllyn
|1991
|-
|8
|Merseysider
|
|align="center" | 4w DH?
|Ruston & Hornsby
|1964
|-
|9
|Alf
|
|align="center" | 0-4-0 DM
|Hunslet Engine Co.
|1950
|-
|10
|Bryn Eglwys
|
|align="center" | 4w DH
|Motor Rail
|1985
|}

Cerbydau pedair olwyn

Cerbydau bogi

Lle bydd 2 rhif yn ymddangos, mae'r un is yn cyfeirio at nifer o seddi ar drenau cyffredin, ac yr un uwch at seddi ar drenau prysurach.

Llyfryddiaeth

Adams, N. a Garvey, L. Sixty Years of Talyllyn Railway Volunteering
Bate, J.H.L The Chronicles of Pendre Sidings cyhoeddwyd gan Rail Romances, 2001. isbn 1-900622-05-X
Boyd, James I.C. Narrow Gauge Railways in Mid Wales cyhoeddwyd gan Oakwood, 1965 |isbn 0-85361-024-X
Boyd James I.C. The Tal-y-llyn Railway cyhoeddwyd gan Wild Swan 1988 isbn 0-906867-46-0
Castens, Simon On the Trail of The Titfield Thunderbolt cyhoeddwyd gan  Lifrau Thunderbolt  2001 isbn=0-9538771-0-8
Cozens, Lewis The Tal-y-llyn Railway |argraffwyd yn bersonol, 1948
 Goddin, Geoff Whose Heritage Railway is it? A Study of Volunteer Motivation Japan Railway & Transport Review, cyfrol 32, Medi 2002 tudalennau 46–49, PDF 
Holmes, Alan Talyllyn Revived cyhoeddwyd gan Reilffordd Talyllyn 2009 isbn 978-0-900317-07-1
Household, H.G.W. Ac Eldson, O. 1926 The Tal-y-llyn Railway journal, Railway Magazine cyfrol 58, Mehefin. Tudalennau 431–435
Huntley, John Railways in the Cinema 1969 cyhoeddwyd gan Ian Allan
Johnson, Peter The Heyday of the Welsh Narrow Gauge 1997 cyhoeddwyd gan Ian Allan isbn=0-7110-2511-8
Johnson, Peter Welsh Narrow Gauge: a view from the past 1999 cyhoeddwyd gan Ian Allan isbn 0-7110-2654-8
Johnson, Peter ac Weaver, Rodney Great Preserved Locomotives: Talyllyn Railway No 1 Talyllyn & No 2 Dolgoch 1987 cyhoeddwyd gan Ian Allan  isbn 0-7110-1711-5
Little, L. Carriages & Wagons of the Talyllyn Railway, cyhoeddwyd gan y Gymdeithas Rheilffyrdd Led Gul
Mitchell, David J. ac Eyres, Terry The Talyllyn Railway 2005 cyhoeddwyd gan Past and Present Publishing isbn 1-85895-125-9
Potter, D. The Talyllyn Railway 1990 cyhoeddwyd gan David St John Thomas isbn 0-946537-50-X
Ransom P.J.G Narrow Gauge Steam: Its origins and world-wide development 1996 cyhoeddwyd gan  Oxford Publishing Co  isbn 0-86093-533-7
Richards, Alun John The Slate Regions of North and Mid Wales, and their Railways 1999 cyhoeddwyd gan Carreg Gwalch isbn 0-86381-552-9
Rolt, L.T.C Railway Adventure 1998 cyhoeddwyd gan Sutton |isbn 0-330-02783-2
Rolt, L.T.C. (golygydd) Talyllyn Century 1965 cyhoeddwyd gan David & Charles
Rheilffordd Talyllyn a chyfranwyr, Sixty Years of the First Preserved Railway cyhoeddwyd gan Reilffordd Talyllyn
Thomas, Cliff The Narrow Gauge in Britain and Ireland 2002 cyhoeddwyd gan Atlantic Publishing isbn 1-902827-05-8
Woodcock, G. George1938 The Tal-y-llyn Railway |journal, Railway Magazine, cyfrol 83 Medi 1938, tudalennau 197–200

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
Gwefan y rheilffordd 

 
Talyllyn
Talyllyn