Aberffraw

Pentref a chymuned ar arfordir gorllewinol Ynys Môn ydy Aberffraw ("y Berffro" ar lafar yn lleol). Saif rhwng Rhosneigr a Llangadwaladr, yng ngogledd Cymru. Mae'n cymryd ei enw o Afon Ffraw. Yn Oes y Tywysogion Aberffraw oedd maenor cwmwd Malltraeth, yng nghantref Aberffraw. Ers cyfnod cynnar iawn roedd yn gartref i brif lys teyrnas Gwynedd, cartref traddodiadol brenhinoedd a thywysogion Gwynedd.

Hanes a thraddodiad 
Mae'n debyg mai Aberfraw oedd un o'r aneddiadau olaf ym Môn a feddiannwyd gan y Rhufeiniaid yn ystod goresgyniad mona. heddiw, mae Aberffraw yn gymuned gymharol fach yn ne-orllewin Ynys Môn. Ond adeg yr Oesoedd Canol roedd yn brif lys i reolwyr teyrnas Gwynedd rhwng c.860 OC hyd c.1170.  Hwn oedd canolbwynt eu pŵer. 

Mae archaeoleg yn dangos bod Aberffraw wedi bod yn lleoliad pwysig hefyd mewn cyfnod cyn-hanesyddol. Canfuwyd fflintiau Mesolithig, Tomen Gladdu o’r Oes Efydd a chaer Rufeinig yma. Mae hefyd yn cael ei enwi yn Y Mabinogion fel y man lle priodwyd Branwen ferch Llŷr a Matholwch, Brenin Iwerddon.

Mae tystiolaeth yn dangos ei bod hi’n ddigon posib bod maerdref (lle byddai’r taeogion yn byw), eglwys, llys a chaer wedi bod yn Aberffraw ers cyfnod Maelgwn Gwynedd, a oedd yn teyrnasu dros Wynedd yn y 6g OC. 

Dinistriwyd eglwys a phalas gwreiddiol Aberffraw yn dilyn ymgais Edward 1 i oresgyn Cymru. Adeiladwyd arddull Normanaidd newydd yn lle'r hen yn y 13g. O tua 860 ymlaen datblygodd Aberffraw i fod yn lleoliad llys Brenhinoedd Gwynedd. Roedd hwn yn dynodi dechrau llinach frenhinol a ddaeth i gael ei hadnabod fel Aberffraw, a barhaodd hyd 1282/3. Roedd Aberffraw yn borthladd pwysig ar gyfer masnachu a physgota, ac amddiffynwyd ef gan Rhodri Mawr a Brenhinoedd Gwynedd rhag ymosodiadau oddi wrth y Llychlynwyr, y Gwyddelod a’r Normaniaid.

Y llys yn Aberffraw oedd canolbwynt pŵer Teyrnas Gwynedd. Oddi yma roedd swyddogion yn casglu trethi ac yn gweinyddu’r gyfraith. Oherwydd ei statws fel llys brenhinol byddai hefyd wedi diddanu'r Brenin, ei deulu a’i wahoddedigion. Wedi ymosodiadau'r Normaniaid yng ngogledd Cymru yn 1086 dechreuodd cyflwr y llys ddirywio, ond cafodd ei atgyweirio a’i adnewyddu fel canolfan pŵer Owain Gwynedd wedi iddo ymsefydlu fel Brenin Gwynedd yn 1137.

Yn dilyn marwolaeth Llywelyn ap Gruffydd yng Nghilmeri yn 1282, dinistriwyd llawer o’r llys canoloesol yn Aberffraw gan y Saeson, a chymerwyd cerrig oddi ar y safle er mwyn adeiladu cestyll Edward yng Nghaernarfon a Biwmares. Mae cloddiadau yn yr ardal wedi dangos olion caer ganoloesol sy’n dangos nodweddion Rhufeinig neu ôl-Rufeinig, a allai fod yn safle posibl i’r llys. Tybir mai lleoliad Eglwys Sant Beuno heddiw oedd safle’r llys brenhinol. 

Defnyddiwyd rhannau o'r hen waith carreg yn yr eglwys wreiddiol o'r fed ganrif yn iard eiddo'r 'eryrod' ger sgwâr Aberffraw hyd at y 1af ganrif, lle defnyddiwyd rhai o'r cerrig hyn i adeiladu ysgol Soar.

Seremoni Agoriadol pont Aberffraw 
Tra bod y bid gwreiddiol dros yr afon Ffraw yn hen iawn, agorwyd y bont newydd sy'n cario'r A4080 ar y 4ydd o Fai 1932.

Eglwys Beuno 
Dymunodd y Tywysog Belli i eglwys gael ei hadeiladu yn yr ardal, cysegrwyd yr eglwys gan Saint Bueno ar ddechrau'r 6ed ganrif. Mae tŵr yr eglwys hynafol hon yn nodwedd amlwg yn y pentref. Cysegrwyd yr eglwys i Beuno Sant. Mae ei chynllun corff dwbl yn fwy cyffredin yn Nyffryn Clwyd nag ar yr ynys. Mae'r rhan ddeheuol yn Normanaidd ei phensaernïaeth ac yn dyddio o'r 12g. Mae'r porth deheuol yn dyddio o'r 14g. Ailadeiladwyd y corff gogleddol yn y 19g ar seiliau o'r 16g.

Busnesau yn Aberffraw rhwng 1889-1890 

 Dyma restr o Fasnachwyr a Phurfilwyr yn Aberffraw ym 1889/90
 Eliza Edwards, Siopwr
 Evan Hughes, Siopwr 
 Owen Hughes, Perchennog Gwesty Temperance
 Owen Hughes, Olwyn Wright
 Ann Jones, Siopwr
 J.W. Jones, Groser
 Owen Jones, Cigydd
 Richard Owen, Richard Owen, Landlord, Gwesty'r Tywysog Llywelyn 
 Richard Owen, Siopwr
 Sarah Ann Owen, Siopwr
 John Pritchard, Siopwr
 John Robert, Groser
 Henry. P Thomas, Fferyllydd a Groser
 Owen Thomas, Masnachwr Glo
 Catherine Williams, landlady, Tafarn y Goron
 Hugh Williams, Landlord, Tafarn Cross Keys
 John Williams, Landlord, Tafarn Porthdy Pysgota
 Owen Williams, Gof
 R.D. Williams, Melinydd
 Thomas Williams, Teiliwr
 William Williams, Masnachwr Glo

Y pentref heddiw 

Heddiw, mae'n un o'r pentrefi ar Lwybr Arfordirol Ynys Môn. Yn ôl Cyfrifiad 2001, poblogaeth y pentref oedd 599, gyda 79.8% yn siarad Cymraeg. Mae Traeth Aberffraw, gerllaw, yn draeth llydan, tywodlyd a deniadol, gyda golygfa dda dros Eryri.

Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Daearyddiaeth 
Tarddiad Afon Ffraw yw Llyn Coron, tua milltir a hanner i'r gogledd-ddwyrain, ac sy'n rhedeg heibio'r pentref, lle ceir pont fwaog a godwyd yn 1731 yn ei chroesi. Bellach mae pont ddiweddarach yn cludo'r A4080 dros yr afon. Mae'r pentref wedi ei leoli ar dir gwastad, tywodlyd braidd, ar lan ogleddol Afon Ffraw. I'r de o'r afon ceir Tywyn Aberffraw. Yr unig adeilad o ddiddordeb heddiw, ar wahân i'r hen bont, yw Eglwys Beuno.

Atyniadau eraill 
Nid nepell o Aberffraw mae Barclodiad y Gawres, carnedd gellog (neu garnedd siambr) gyn-hanesyddol hynod bwysig, ac Eglwys Sant Cwyfan ar Ynys Cribinau sydd wedi ei lleoli mewn llecyn anghyffredin iawn.

Enwogion 
Am y tywysogion a gysylltir ag Aberffraw, gweler Teyrnas Gwynedd.

 William John Griffith (1875 - 1931), awdur straeon byrion am ardal y Berffro.

Gweler hefyd 
 Teisen 'Berffro
 Teyrnas Gwynedd

Cyfeiriadau 

 
Cymunedau Ynys Môn
Pentrefi Ynys Môn
Prosiect WiciAddysg
Teyrnas Gwynedd