alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Charles Tunnicliffe

Arlunydd a darlunydd arddull naturolaidd adar a bywyd gwyllt o fri rhyngwladol oedd Charles Frederick Tunnicliffe (1 Rhagfyr 1901 – 7 Chwefror 1979), a dreuliodd y rhan fwyaf o'i oes ym Môn.

Bywyd
Ganwyd Tunnicliffe yn 1901 yn Langley, Sir Gaer, gogledd-orllewin  Lloegr a threuliodd ei flynyddoedd cynnar ar fferm yn ardal Macclesfield. Enillodd ysgoloriaeth i astudio yn Coleg Brenhinol y Celfyddydau yn Llundain.

Yn 1947 symudodd o Fanceinion i fyw mewn bwthyn ar lan aber Afon Cefni, Ynys Môn, lle bu fyw hyd ei farwolaeth yn 1979.

Gwaith
Mae llawer o waith Tunnicliffe yn dangos adar yn eu lleoliadau naturiol a golygfeydd naturiolaidd eraill. Darluniodd waith Henry Williamson, Tarka the Otter. Dangoswyd ei waith hefyd ar gardiau te Brooke Bond yn y 1950au a'r 1960au. Darluniodd nifer o lyfrau Ladybird hefyd.

Ar ôl ei farwolaeth etifeddwyd llawer o'i waith gan Gyngor Sir Ynys Môn, ar yr amod ei fod yn aros yn gasgliad cyfan ac ar gael i bawb. Fe'i cedwir bellach yn Oriel Môn, ar gyrrion Llangefni.

Cymeriad
Dyma drawsgrifiad o rhan o sgwrs Wil Evans, Gwalchmai am Charles Tunnicliffe Roedd Wil wedi darganfod bras bychan, wedi ei glwyfo - y cyntaf erioed ym Môn. Meddai Wil: "doedd Tunnicliffe ddim yn saff p’un ta ceiliog ‘ta iar oedd o - wedyn dyma Tunnicliffe yn cymryd nodwydd ddur a dal o uwchben, a rhyw droi o nes dod i’r penderfyniad mai iar oedd o." Sut oedd y nodwydd yn dweud hynny wrtho? "Wel ia" atebodd Wil, "dwi’m yn saff. Roedd o naill ai’n mynd fel’a, neu fel’a...i ddeud y gwir dwi’n synnu bod Tunnicliffe, o bawb, yn derbyn peth fel’a." ("Byddai tyddynwyr Penrhosllugwy, gan gynnwys nhad, yn gwneud yr un peth efo wya cyn eu rhoi dan iar ori. [Roedd] y nodwydd yn troi mewn cylchoedd uwch yr wya oedd yn cynnwys c'wennod [benywod] ac yn siglo 'nol a mlaen i'r wya oedd yn cynnwys ceiliogod! Dwn i'm oedd o'n gweithio, ond ar ôl deud hynna, roedd nhad yn medru dewino dŵr hefyd!")

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Casgliad Charles Tunnicliffe Oriel Môn 
 (Saesneg) Cymdeithas Charles Tunnicliffe

Adaregwyr Seisnig
Arlunwyr Seisnig
Darlunwyr Seisnig
Genedigaethau 1901
Marwolaethau 1979
Pobl o Swydd Gaer
525

5g - 6g - 7g 
470au 480au 490au 500au 510au - 520au - 530au 540au 550au 560au 570au 
520 521 522 523 524 - 525 - 526 527 528 529 530

Digwyddiadau 
Yr Eingl yn meddiannu teyrnas Brynaich
Ethiopia yn concro Yemen
Dionysius Exiguus yn cynhyrchu ei dablau ar gyfer penderfynu dyddiad y Pasg

Genedigaethau 
Alexander o Tralles, meddyg Groegaidd

Marwolaethau 
 Boëthius (dyddiad tebygol)

525
524

5g - 6g - 7g 
470au 480au 490au 500au 510au - 520au - 530au 540au 550au 560au 570au 
519 520 521 522 523 - 524 - 525 526 527 528 529

Digwyddiadau 
25 Mehefin - Brwydr Vézeronce, y Ffranciaid yn gorchfygu Bwrgwyn
Boethius yn cyhoeddi ei waith ar athroniaeth

Genedigaethau

Marwolaethau 

524
523

5g - 6g - 7g 
470au 480au 490au 500au 510au - 520au - 530au 540au 550au 560au 570au 
518 519 520 521 522 - 523 - 524 525 526 527 528

Digwyddiadau 
Justinianus, yn ddiweddarach yn Ymerawdwr Bysantaidd, yn priodi Theodora.
Hilderic yn dod yn frenin y Fandaliaid.
Y Berberiaid yn anrheithio Leptis Magna yng Ngogledd Affrica.
13 Awst - Pab Ioan I yn olynu Pab Hormisdas fel y 53ydd pab.

Genedigaethau

Marwolaethau 
1 Chwefror - Brigid o Iwerddon (Sant)
6 Awst - Pab Hormisdas

523
522

5g - 6g - 7g 
470au 480au 490au 500au 510au - 520au - 530au 540au 550au 560au 570au 
517 518 519 520 521 - 522 - 523 524 525 526 527

Digwyddiadau 
Anicius Manlius Severinus Boethius yn cael ei garcharu ar gyhuddiad o gynllwynio yn erbyn Theoderic Fawr.
Amalaric yn dod yn frenin y Fisigothiaid.

Genedigaethau

Marwolaethau 

522
Bodedern

Pentref a chymuned yng ngorllewin Ynys Môn yw Bodedern. Yn ôl Cyfrifiad 2011, roedd 1,016 o bobl yn byw yn y gymuned hon a 718 (sef 70.7%) o'r boblogaeth dros dair oed a hŷn yn gallu siarad Cymraeg. Roedd 142 yn ddi-waith, sef 32.1% o'r rhai o fewn yr oedran priodol.

Hanes a hynafiaethau
Gerllaw'r pentref roedd cartref Gruffudd Gryg, yn ôl traddodiad, a gerllaw hefyd mae Presaddfed (neu 'Prysaeddfed'), plasty fu'n noddi'r beirdd am genedlaethau. Ger prif fynedfa'r plasdy mae dwy siambr gladdu sy'n dyddio nôl i tua 3000 C.C. (gweler Presaddfed (siambr gladdu))

Ganed y nofelydd poblogaidd W. D. Owen yn Nhŷ Franan ym mhlwyf Bodedern yn 1874. Credir fod llawer o hanes lliwgar ei nofel Madam Wen yn seiliedig ar draddodiadau lleol. Yn ôl traddodiad yn ardal Bodedern, roedd ogof Madam Wen mewn hafn ar ochr Llyn Traffwll, ger y pentref.

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 2017 ger Bodedern ar 4-12 Awst 2017.

Addysg a chwaraeon
Mae yno ysgol uwchradd, sef Ysgol Uwchradd Bodedern a sefydlwyd yn 1977.

Mae C.P.D. Bodedern yn chwarae yng Nghyngrair Gwynedd.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Adeiladau a chofadeiladau
 Cofeb Ryfel Bodedern

Pobl o Fodedern
Gruffudd Gryg, bardd canoloesol
W. D. Owen, nofelydd
Owen Hughes , ffermwr, gweinidog lleyg a dyddiadurwr o Dregwehelyth. Mae cofnodion amaethyddol a thywydd ei ddyddiaduron i’w gweld yma  yn Nhywyddiadur gwefan Llên Natur.

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Ynys Môn
Pentrefi Ynys Môn
Plwyfi Cymru
Theodosius I

Roedd Flavius Theodosius (11 Ionawr 347 – 17 Ionawr 395), a elwir hefyd yn Theodosius I a Theodosius Fawr, yn Ymerawdwr Rhufain rhwng 379 a 395. Ad-unodd rannau dwyreiniol a gorllewinol yr ymerodraeth, ac ef oedd yr ymerawdwr olaf i deyrnasu dros yr ymerodraeth gyfan. Gwnaeth Gristionogaeth yn grefydd swyddogol yr ymerodraeth.

Ganed Theodosius yn Cauca (Coca heddiw) yn Sbaen. Roedd ei dad, hefyd o'r enw Theodosius, yn swyddog uchel yn y fyddin. Aeth Theodosius y mab gyda'i dad i Brydain yn 368, ac yna gwnaed ef yn reolwr milwrol (dux) talaith Moesia ar Afon Donaw yn 374. Yn fuan wedyn dienyddiwyd ei dad, a dychwelodd Theodosius i Cauca.

O 375 ymlaen, roedd tri ymerawdwr yn rheoli darnau o'r ymerodraeth: Valens, Valentinian II a Gratian. Pan laddwyd Valens ym Mrwydr Adrianople yn 378, penododd Gratian Theodosius yn ei le fel cyd-augustus yn y dwyrain. Lladdwyd Gratian mewn gwrthryfel yn 383, a chyhoeddodd Macsen Wledig (Magnus Maximus) ei hun yn gyd-ymerawdwr yn y gorllewin, gan feddiannu holl daleithiau'r gorllewin heblaw yr Eidal. Yn 387 ymosododd Macsen ar yr Eidal, ond gorchfygodd Theodosius ef a'i ladd.

Bu farw Valentinian II yn 392, gan adael Theodosius yn unig ymerawdwr. Cyhoeddodd y 
magister militum Arbogast gyd-ymerawdwr newydd, Eugenius, yn lle Valentinian. Ceisiodd Eugenius adfer paganiaeth, ond gorchfygwyd ef gan Theodosius ym mrwydr Frigidus.

Priododd Theodosius ddwywaith. Gan ei wraig gyntaf, Aelia Flaccilla, cafodd ddau fab, Arcadius a Honorius a merch, Pulcheria. Wedi marwolaeth Aelia Flaccilla yn 385, priododd Galla, merch Valentinian I, a chawsant ferch, Galla Placidia, mam yr ymerawdwr Valentinian III. Dilynwyd Theodosius gan ei ddau fab, Honorius yn y gorllewin ac Arcadius yn y dwyrain.

Genedigaethau 340
Marwolaethau 395
Ymerodron Rhufeinig
Aegina

Mae Aegina neu Egina (Groeg: Αίγινα) yn ynys yng Ngwlff Saronica yng Ngwlad Groeg. Mae'n ynys weddol fechan, tua 13 km o hyd a 15 km o led. gydag arwynebedd o 106 km². "Aegina" yw enw prifddinas yr ynys hefyd.

Gan fod yr ynys yn weddol agos i Athen, mae'n gyrchfan wyliau boblogaidd i drigolion y brifddinas, gyda chryn nifer o Atheniaid yn berchenogion tai hâf yno. Yng Ngroeg yr Henfyd roedd gan Aegina lynges sylweddol, ac roedd gelyniaeth rhwng Athen a'r ynys.

Ynysoedd Gwlad Groeg
C.P.D. Llanelli

Mae Clwb Pêl-droed Llanelli (Saesneg: Llanelli Association Football Club) yn glwb Pel-droed.

Ewrop 
Yn Nhymor 2006/07, ar ôl gorffen yn ail yn y Uwch Gynghrair Cymru y tymor blaenorol, sicrhawyd lle Llanelli yng Nghwpan UEFA. Fe enillodd y clwb yn erbyn Gefle IF o Sweden o ddwy gôl i un i gyrraedd yr ail rownd lle chwaraeo'n nhw yn erbyn Odense BK o Ddenmarc. Oherwydd reolau UEFA ynglŷn â meysydd yn Ewrop, chwaraeodd Llanelli eu gêm gartref rownd gyntaf ar Barc y Strade, sef cartref tim Rygbi Scarlets Llanelli ar y pryd. Ond oherwydd rheolau pellach, rhaid oedd symud pac a chwarae'u gêm yn Stadiwm Liberty Abertawe yn yr ail rownd. Colli 6-1 wnaeth y Cochion, felly daeth eu hymgyrch Ewropeaidd i ben am dymor arall o leiaf.

Record yn Ewrop
Q= Qualifying

Dolen allanol 
  Gwefan swyddogol

Chwaraeon yn Sir Gaerfyrddin
Llanelli
Llanelli
Sefydliadau 1896
Emyr Penlan

Cyflwynydd teledu ac actor o Sir Benfro yw Emyr Penlan. Mae wedi cyflwyno nifer o raglenni ar S4C gan gynnwys Heno a Ralïo. Bu hefyd yn chwarae'r cymeriad Jac yn Rownd a Rownd.

Actorion Cymreig
Cyflwynwyr teledu Cymreig
Pobl o Sir Benfro
Ralïo (rhaglen deledu)

Rhaglen deledu sy'n dilyn nifer o ralïau'r byd, gan gynnwys Rali Cymru GB a Phencampwrieth Ralïo'r Byd yw Ralïo. Cynhyrchir y rhaglen gan gwmni P.O.P. 1 o Lanelli, darlledwyd am y tro cyntaf yn 2004. Cyflwynwyr rheolaidd y sioe yw Emyr Penlan a Lowri Morgan.

Darlledwyd y 50fed rhaglen ym mis Tachwedd 2007, gyda darllediad Rownd Derfynol Pencampwriaeth Ralïo'r Byd. Dathlwyd y pen-blwydd aur gyda bwletinau dyddiol am y tro cyntaf, yn cael eu darlledu gyda'r nos o'r cymalau yng nghoedwigoedd de, canol a gorllewin Cymru.

Disgrifiwyd Motorsport News ef fel y rhaglen ralïo orau yn y byd.

Ffynonellau

Dolenni allanol
 Tudalen Ralïo ar wefan S4C
Ralïo ar wefan CLIC S4C

Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2004
Ralïo
Rhaglenni teledu chwaraeon
Rhaglenni teledu S4C
Uned 5

Rhaglen gylchgrawn hirhoedlog ar S4C oedd Uned 5. Dechreuodd y rhaglen mis Chwefror 1994 a denodd nifer fawr o wylwyr ifanc i'r sianel.

Cafodd y rhaglen ei ffilmio yn Stiwdio Barcud Derwen ar Stad Cibyn, Caernarfon. Roedd y stiwdio yn arfer bod ar ffurf "tŷ". Ond, wrth i'r gyfres ddechrau apelio at gynulleidfa ychydig yn hŷn, daeth y fformat tŷ i ben. Yn y blynyddoedd cyntaf, roedd trefn y gyfres yn debyg iawn i'r rhaglen Saesneg Blue Peter, ond yn fwy diweddar anelwyd y rhaglen yn fwy at gynulleidfa o bobl ifanc yn eu harddegau. Cwmmni Dime Goch, oedd yn rhan o gwmni teledu Antena oedd yn cynhyrchu'r rhaglen.

Roedd y rhaglen yn cynnwys golwg ar y cyfryngau a'r ffilmiau diweddaraf, edrych ymlaen at bêl-droed y penwythnos, sgwrs gyda gwestai arbennig, slot ffasiwn, bandiau'n chwarae'n fyw a nifer o eitemau eraill.

Daeth Uned 5 i ben ar ddydd Sul Mai 30, 2010.

Cyflwynwyr

Elliw Baines
Heledd Cynwal
Nia Dafydd
Gaynor Davies
Nia Elin
Tudur Evans
Lisa Gwilym
Ywain Gwynedd
Gwenno Haf
Leni Hatcher
Carwyn Jones

Gethin Jones
Garmon Emyr
Mari Lövgreen
Llinos Lee
Gwawr Loader
Catrin Mai
Lowri Morgan
Gareth Owen
Rhodri Owen
Rhydian Bowen Phillips
Bedwyr Rees

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol 

Rhaglenni teledu i blant
Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1994
Diweddiadau rhaglenni teledu 2010
Rhaglenni teledu'r 1990au
Rhaglenni teledu'r 2000au
Rhaglenni teledu S4C
Paul Rhys

Actor Cymreig yw Paul Rhys (ganwyd 19 Rhagfyr, 1963).

Cafodd ei eni yng Nghastell-nedd. Astudiodd ei grefft yn RADA.

Ffilmiau
Absolute Beginners (1986)
Lionheart (1987)
Vincent & Theo (1990)
Spirit (1990)
Rebecca's Daughters (1992)
Chaplin (1992)
102 Boulevard Hausman (1992)
Becoming Colette (1993)
Nina Takes a Lover (1995)
From Hell (2001)
Food of Love (2002)

Teledu
Tumbledown (1989)
Gallowglass (1993)
Blood and Water (1995)
A Dance to the Music of Time (1997)
King Lear (1998)
Anna Karenina (2000)
The Cazalets (2001)
I Saw You (2002)
The Deal (2003)
Beethoven (2005)
The Ten Commandments (2006)
Bonekickers (2008)
Poirot (2008)
Spooks (2008)
Being Human (2010)

Actorion Cymreig
Genedigaethau 1963
Pobl o Gastell-nedd‎
521

5g - 6g - 7g 
470au 480au 490au 500au 510au - 520au - 530au 540au 550au 560au 570au 
516 517 518 519 520 - 521 - 522 523 524 525 526

Digwyddiadau 
Samson o Dol yn cael ei ordeinio'n esgob yn Llydaw

Genedigaethau 
7 Rhagfyr - Sant Columba yn Gartan, Donegal

Marwolaethau 
 Magnus Felix Ennodius, esgob a bardd Lladin

521
520

5g - 6g - 7g 
470au 480au 490au 500au 510au - 520au - 530au 540au 550au 560au 570au 
515 516 517 518 519 - 520 - 521 522 523 524 525

Digwyddiadau 
Theodoric Fawr, brenin yr Ostrogothiaid yn adeiladu Mawsoleum Theodoric yn Ravenna

Genedigaethau

Marwolaethau 
19 Ionawr - Ioan o Cappadocia, Patriarch Caergystennin

520
519

5g - 6g - 7g 
460au 470au 480au 490au 500au - 510au - 520au 530au 540au 550au 560au 
514 515 516 517 518 - 519 - 520 521 522 523 524

Digwyddiadau 
 Cerdic yn dod yn frenin Wessex
 Synagogau Ravenna yn cael eu llosgi mewn terfysg; mae Theodoric Fawr yn gorchymyn eu hail-adeiladu ar gost y ddinas.

Genedigaethau

Marwolaethau 

519
518

5g - 6g - 7g 
460au 470au 480au 490au 500au - 510au - 520au 530au 540au 550au 560au 
513 514 515 516 517 - 518 - 519 520 521 522 523

Digwyddiadau 
 9 Gorffennaf - Justinus yn dod yn Ymerawdwr Bysantaidd
 29 Medi - Severus, Patriarch Antioch yn cael ei ddiswyddo gan synod oherwydd ei gred mewn Monoffysitiaeth

Genedigaethau

Marwolaethau 
 9 Gorffennaf - Anastasius I, Ymerawdwr Bysantaidd

518
517

5g - 6g - 7g
460au 470au 480au 490au 500au - 510au - 520au 530au 540au 550au 560au
512 513 514 515 516 - 517 - 518 519 520 521 522

Digwyddiadau 
 Ioan o Gappadocia yn dod yn Batriarch Caergystennin

Genedigaethau 
 Charibert, brenin y Ffranciaid (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 
 5 Ebrill - Timotheus I, Patriarch Caergystennin

517
Odyseia

Un o'r ddwy gerdd fawr a briodolir i'r bardd Groeg Homeros ydy'r Odyseia (Groeg Οδύσσεια (Odússeia)). Fel rheol, ystyrir bod y gerdd wedi ei chyfansoddi rhwng 800 a 600 CC. Mae'n fath ar ddilynianti gerdd fawr arall Homeros, yr Iliad, ac yn rhoi hanes yr arwr Groegaidd Odysews (neu Wlysses) a'i daith adref i Ithaca wedi i'r Groegiaid feddiannu Caerdroea.

Mae'r daith adref o Gaerdroes yn cymryd deng mlynedd, ac mae Odysseus yn wynebu llawer o beryglon ar y ffordd. Caiff ei achub rhagddynt yn rhannol trwy gymorth y dduwies Athena, ond i raddau helaeth trwy ei gyfrwystra ef ei hun. Er enghraifft, pan mae'n cael ei ddal gan y Seiclops Polyphemus, mae'n dweud wrtho mai ei enw yw "Neb". Mae wedyn yn llwyddo i ddallu Polyphemus; a phan mae yntau'n galw am gymorth daw'r Seiclopsiaid eraill i weld beth sy'n digwydd. Pan maent yn holi Polyphemus pwy sy'n ei boeni, mae'n ateb "Neb". Mae Polyphemus yn fab i dduw'r môr, Poseidon, sy'n troi'n elyn i Odysews.

Mae'n treulio saith mlynedd yn garcharor y nymff Calypso, nes i Athena ei pherswadio i'w ollwng yn rhydd. Erbyn iddo gyrraedd adref i Ithaca, mae wedi bod oddi catref am ugain mlynedd i gyd, ac mae ei dŷ yn llawn o ddynion sy'n dymuno priodi ei wraig, Penelope, gan gredu ei bod bellach yn weddw. Mae Odysews yn lladd y rhain i gyd

Barddoniaeth Groeg yr Henfyd
Mytholeg Roeg
Bardd Cenedlaethol Cymru

Bardd Cenedlaethol Cymru yw'r teitl a roddir i'r bardd a ddewisir i fod yn "llysgennad diwylliannol i Gymru" gan Llenyddiaeth Cymru (Yr Academi Gymreig gynt). Gwneir y dewis gan bwyllgor sy'n cynnwys cynrychiolwyr o Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Pwyllgor Diwylliant Llywodraeth Cynulliad Cymru, y Gymdeithas Gerdd Dafod, Cyngor Celfyddydau, Canolfan Tŷ Newydd ac eraill. Cyngor Celfyddydau Cymru sy'n ariannu'r penodiad. Mae'n benodiad am flwyddyn fel rheol ond gyda'r opsiwn o estyniad am flwyddyn ychwanegol. Disgwylir i'r bardd "wasanaethu Cymru gyfan a gwneud hynny drwy gyfrwng y ddwy iaith." Mae'r bardd cenedlaethol yn rhydd i ddilyn ei drywydd ei hun ac nid oes disgwyl iddo/iddi weithredu fel "bardd llys" diweddar, fel yn achos y Bardd Llawryfog (Poet Laureate) yn Lloegr.

Beirdd Cenedlaethol Cymru
 2005–2006 – Gwyneth Lewis
 2006–2008 – Gwyn Thomas
 2008–2016 – Gillian Clarke
 2016–2022 – Ifor ap Glyn
 2022- – Hanan Issa

Gweler hefyd
Bardd llawryfog
Bardd Plant Cymru

Dolen allanol
 Gwybodaeth am Fardd Cenedlaethol Cymru ar wefan Llenyddiaeth Cymru

Cyfeiriadau

 
Barddoniaeth Cymru
Sefydliadau 2005
Hanes Gwlad Groeg

Hanes Groeg yw hanes Gwlad Groeg fel y mae heddiw, ond gall hefyd gynnwys hanes yr ardal eangach oedd yn ffurfio'r byd Groegaidd yn y cyfnod clasurol.

Ar lannau'r Môr Aegeaidd y datblygodd gwareiddiadau cyntaf Ewrop. Y cynharaf oedd y Gwareiddiad Minoaidd ar ynys Creta, gyda Knossos fel ei ganolfan. Yn ddiweddarach, datblygodd y Gwareiddiad Myceneaidd ar y tir mawr. Wedi diwedd y gwareiddiad yma, bu cyfnod a adwaenir fel Oesodd Tywyll Groeg, ond yna blodeuodd y cyfnod clasurol. Yn draddodiadol, dyddir hwn o ddyddiad cynnal y Gemau Olympaidd cyntaf yn 776 CC.

Y ffurf nodweddiadol ar lywodraeth yn y cyfnod yma oedd y polis (dinas-wladwriaeth). Lledaenodd y diwylliant Groegaidd a gwladychwyr Groegaidd i Asia Leiaf a de yr Eidal (Magna Graecia). Ymladdodd Athen a Sparta gyda'i gilydd i drechu ymosodiad Ymerodraeth Persia yn y 5eg ganrif CC. Yn ddiweddarach, ymladdwyd Rhyfel y Peloponnesos rhyngddynt, gyda Sparta yn gorchfygu Athen i ddod yn brif rym milwrol Groeg am gyfnod. Yn ddiweddarch, gorchfygwyd Sparta gan Thebai.

Daeth Macedonia yn feistr ar y dinas-wladwriaethau Groegaidd gan Philip II, brenin Macedon, a than ei fab ef, Alecsander Fawr, gorchfygwyd a dinistriwyd yr Ymerodraeth Bersaidd. Dechreuodd hyn y Cyfnod Helenistaidd. Wedi marwolaeth Alecsander, bu ymladd rhwng ei gadfridogion, a rhannwyd ei ymerodraeth. Concrwyd Groeg yn derfynol gan y Rhufeiniaid yn 146 CC, a daeth yn rhan o Ymerodraeth Rhufain.

Wedi cwymp yr ymerodraeth Rufeinig yn y gorllewin, datblygodd yr Ymerodraeth Fysantaidd, gyda Caergystennin fel prifddinas. Parhaodd yr ymerodraeth hyd at gwymp Caergystennin yn 1453. Daeth Groeg yn rhan o'r Ymerodraeth Otomanaidd, a pharhaodd dan reolaeth Otomanaidd hyd ar Ryfel Annibyniaeth Groeg(1821 - 1829). Sefydlwyd teyrnas gan y brenin Otto.

Wedi diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf, ymladdodd Groeg yn erbyn Twrci (1919-1922), gan feddiannu tiriogaethau sylweddol am gyfnod cyn cael eu gyrru'n ôl gan |Mustafa Kemal Atatürk. Yn 1940, ymosododd yr Eidal ar Wlad Groeg, ond gorchfygwyd yr Eidalwyr gan y Groegiaid, a bu'n rhaid i fyddin yr Almaen ymyrryd a meddiannu Groeg.

Ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd, ymladdwyd Rhyfel Cartref Groeg rhwng byddinoedd Comiwnyddol a Brenhinol. Yn 1967, cipiwyd grym gan junta milwrol adain-dde. Adferwyd democratiaeth yn 1975. Ymunodd Groeg a'r Undeb Ewropeaidd ar 1 Ionawr 1981, ac arweiniodd hyn at gynnydd economaidd sylweddol. Mabwysiadwyd yr Ewro yn 2001.

Gweler hefyd 
 Alecsander Fawr
 Brwydr Marathon
 Brwydr Thermopylae
 Cynghrair Corinth
 Groeg yr Henfyd
 Rhyfeloedd Groeg a Phersia
 Timon o Athen

 
Gwlad Groeg
Groeg
Groeg
Hanes Twrci

Hanes Twrci yw hanes Gweriniaeth Twrci a daeth yn wlad ar ôl Ryfel Annibyniaeth Twrci a gyflogwyd gan Mustafa Kemal Atatürk yn erbyn meddiant y Cynghreiriaid yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf ar Yr Ymerodraeth Otomanaidd tan 1919. Mae'r erthygl hon yn delio â'r cyfnod hwnnw yn unig, nid â digwyddiadau'r gorffennol.

Yn dod o Ganol Asia, ymgartrefodd pobloedd Twrcaidd yn ystod yr Oesoedd Canol yn Anatolia a'r Balcanau lle buont yn Islamoli yr Armeniaid, Groegiaid, Laziaid, Aramaeaid a Slafiaid a doddodd, rhwng 1299 a dechrau'r 20fed ganrif, i mewn i bot doddi'r Ymerodraeth Otomanaidd - y wladwriaeth bwerus, aml-ethnig ac aml-ffydd. Ond cwympodd yr ymerodraeth helaeth hon ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf a daeth yn Dwrci, fel heddiw.

Creu Twrci newydd (1918-1923) 
Ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf, datgymalir yr Ymerodraeth Otomanaidd, a oedd yn genedl yn y pwerau canol (yr Almaen, Awstria-Hwngari, Bwlgaria). Fel canlyniad rhannodd Ffrainc a'r Deyrnas Unedig taleithiau'r Dwyrain Canol (Syria, Irac, Libanus, Palestina, Gwlad yr Iorddonen, arfordiroedd Sawdi Arabia heddiw, Iemen). Mae Thrace hefyd yn cael ei feiddianu (yn eithrio Istanbul) ac arfordiroedd yr ynysoedd Aegean i Wlad Groeg, yn y dwyrain, cyhoeddir wlad newydd - Y Wweriniaeth Armenia. Rhannwyd gweddill yr Ymerodraeth ei hun yn “barthau dylanwad” Eidalaidd, Ffrengig a Seisnig, ac roedd y Twrciaid yn ofni y byddent yn cael eu gostwng i statws trefedigaeth yn fuan.

Diffiniodd y mudiad cenedlaetholgar, dan arweiniad Mustafa Kemal Atatürk, mor gynnar â Mehefin 1919, yn natganiad Amasya y rhesymau pam y bu’n rhaid disodli llywodraeth imperialaidd yr Otomaniaid, a ystyriwyd yn anghyfreithlon, fel y gellid amddiffyn buddiannau cenedlaethol y Twrciaid. Cafodd gefnogaeth sylweddol gan y boblogaeth a'r fyddin. Yng nghyngres Sivas, etholwyd llywodraeth dros dro. Wedi'u diffinio gan Gytundeb Sèvres, a lofnodwyd ar Awst 10, 1920 gan y llywodraeth ymerodrol, cafodd ffiniau'r Ymerodraeth Otomanaidd eu gwadu gan lywodraeth dros dro newydd y mudiad cenedlaetholgar.

Ceisiodd y llywodraeth dros dro dan arweiniad Mustafa Kemal Atatürk adfer rhan o'r tiriogaethau a gollwyd yng Nghytundeb Sèvres.

Gweler hefyd
 Asia Leiaf
 Yr Ymerodraeth Fysantaidd
 Ymerodraeth yr Otomaniaid
 Rhyfeloedd y Balcanau

Cyfeiriadau

 
Twrci
Hanes Sbaen

Dechreua 'hanes Sbaen gyda dyfodiad Homo sapiens i Benrhyn Iberia a'r diriogaeth sy'n awr yn Sbaen tua 35,000 o flynyddoedd yn ôl. Yn ddiweddarach, meddianwyd y diriogaeth yn eu tro gan y Celtiaid, y Ffeniciaid a'r Groegiaid. Dechreuodd Gweriniaeth Rhufain feddiannu Sbaen yn y 3g CC, ac yn ddiweddarach daeth yn rhan bwysig o'r Ymerodraeth Rufeinig. Wedi cwymp yr ymerodraeth Rufeinig yn y gorllewin, meddiannwyd Sbaen gan y Fisigothiaid. Yn 711 ymosodwyd ar y deyrnas Fisigothig gan fyddin Islamaidd, a chyn pen ychydig flynyddoedd roedd bron y cyfan o Sbaen ym meddiant dilynwyr Islam, heblaw am ran fechan yn y gogledd. Dan yr enw Al-Andalus, datblygodd Sbaen Islamaidd ei diwylliant unigryw ei hun yn ystod y 750 mlynedd nesaf.

Yn rhannol oherwydd ymraniadau'r Mwslimiaid, gallodd y Cristionogion yn y gogledd ddechrau proses o adennill tiriogaeth, a elwir y Reconquista. Ffurfiwyd nifer o deyrnasoedd Cristnogol, yn cynnwys Teyrnas Castilla, Teyrnas Leon a Teyrnas Aragón. Daeth cyfnod y Reconquista i ben pan orchfygwyd y deyrnas Islamaidd olaf, Teyrnas Granada. Gyda chwymp dinas Granada yn 1492 dechreuodd cyfnod newydd yn hanes Sbaen, oherwydd yr un flwyddyn hwyliodd Christopher Columbus i'r Byd Newydd. Hyn oedd dechrau Ymerodraeth Sbaen; goresgynnwyd Mecsico gan Hernando Cortés (1485 - 1547), a goresgynnodd Francisco Pizarro (1476 - 1541) diriogaeth Periw gan ddinistrio Ymerodraeth yr Inca. Meddiannwyd rhannau helaeth o ganolbarth a de America gyda rhai meddiannau yn Asia ac Affrica hefyd.

Dechreuodd nerth milwrol Sbaen edwino yn y 18g, ac yn nechrau'r 19g rhoddodd Napoleon ei frawd José Bonaparte ar orsedd Sbaen. Bu gwrthryfel poblogaidd yn erbyn y Ffrancod, a chyda chymorth byddin Brydeinig gyrrwyd hwy o'r wlad. Dilynwyd hyn gan gyfnod o ansefydlogrwydd, a chollodd Sbaen ei meddiannau tramor.

Yn 1936 dechreuodd Rhyfel Cartref Sbaen, a arweiniodd at fuddugoliaeth Francisco Franco, a fu'n rheoli Sbaen fel unben hyd ei farwolaeth yn 1975. Wedi ei farwolaeth ef, daeth y brenin Juan Carlos I i'r orsedd, a chytunwyd ar gyfansoddiad democrataidd yn 1978. Ymunodd Sbaen a'r Undeb Ewropeaidd, a gwelwyd tŵf economaidd sylweddol. Yn 2002 derbyniwyd yr Euro fel arian.

Gweler hefyd
 Al-Andalus
 Morisgiaid
 Rhyfel Cartref Sbaen

 
Sbaen
Hanes yr Eidal

Mae hanes yr Eidal yn mynd yn ôl i gyfnod cynnar iawn, er mai yn gymharol ddiweddar yr unwyd yr Eidal i greu'r wladwriaeth fodern.

Daw'r enw Italia o'r hen enw am bobloedd a thiriogaeth de yr Eidal. Yn y rhan yma, roedd nifer o bobloedd wahanol, megis yr Etrwsciaid, Samnitiaid, Umbriaid a Sabiniaid. Yn y gogledd, ymsefydlodd llwythau Celtaidd o gwmpas dyffryn afon Po.

Yn rhan ddeheuol yr orynys ac ar ynys Sicilia, ymsefydlodd Groegiaid rhwng 800 a 600 CC, a gelwid y rhan yma yn Magna Graecia ("Groeg Fawr") mewn Lladin. Yn y gogledd, yr Etrwsciaid oedd y grym mwyaf yn y cyfnod cynnar. Yn y 4 CC gorchfygwyd hwy gan y Rhufeiniaid, ac yn y 3 CC gorchfygodd Rhufain y Groegiaid yn y de hefyd.

Bu cyfres o ryfeloedd, y Rhyfeloedd Pwnig, rhwng Rhufain a Carthago; yn ystod yr Ail Ryfel Pwnig bu'r cadfridog Carthaginaidd Hannibal yn ymgyrchu yn yr Eidal am flynyddoedd. Er iddo ennill nifer o fuddugoliaethau ysgubol dros y Rhufeiniaid, bu raid iddo encilio o'r Eidal yn y diewedd. Ar ddiwedd y Trydydd Rhyfel Pwnig yn 146 CC, dinistriwyd Carthago.

Tyfodd Ymerodraeth Rhufain yn gyflwym yn y cyfnod canlynol; concrwyd Gâl gan Iŵl Cesar rhwng 60 a 50 CC. Daeth ei fab mabwysiedig, Augustus, yn ymerawdwr cyntaf Rhufain.

Daeth yr ymerodraeth yn y gorllewin i ben yn y 5g, a meddiannwyd yr Eidal gan bobloedd Almaenig megis yr Ostrogothiaid a'r Lombardiaid. Ffurfiwyd nifer o wladwriaethau.

Dim ond yn y 19g yr ad-unwyd yr Eidal, gyda Giuseppe Mazzini a Giuseppe Garibaldi ymhlith y prif ysgogwyr. Sefydlwyd Teyrnas yr Eidal yn 1861. Daeth Benito Mussolini, arweinydd plaid y Ffasgwyr yn Brif Weinidog yn 1922. Pan ddechreuodd yr Ail Ryfel Byd, daeth Mussolini a'r Eidal i mewn i'r rhyfel ar ochr yr Almaen. Diswyddwyd ef yn 1943, a'i saethu yn 1945.

Ar 2 Mehefin 1946, cafwyd pleidlais mewn refferendwm i ddileu'r frenhiniaeth ac i sefydlu Gweriniaeth yr Eidal. Mabwysiadwyd y cyfansoddiad newydd ar 1 Ionawr 1948.

Gweler hefyd
 Ostrogothiaid
 Yr Ymerodraeth Rufeinig

 
Eidal, Yr
Hanes Rwsia

Hanes Rwsia (a'r Undeb Sofietaidd).

Gweler hefyd
 Brut Cynradd Rwsieg
 Catrin Fawr
 Chwyldro Rwsia
 Olga o Kiev
 Plaid Bolsiefic
 Rhestr o Tsariaid Rwsia

 
Rwsia
Hanes Wcráin

Hanes Wcráin.

Gweler hefyd 
 Gweriniaeth Sofietaidd Wcráin
 Olga o Kiev

 
Wcrain
Baner Ynys y Garn

Croes aur o fewn croes goch ar faes gwyn yw baner Ynys y Garn. Cyn 1985 bu'r ynys yn defnyddio Croes San Siôr yn unig, ond yna cafodd croes aur o faner Gwilym Goncwerwr ei roi ar y faner.

Ffynonellau
Complete Flags of the World, Dorling Kindersley (2002)

Ynys y Garn
Ynys y Garn
Bhartrihari

Athronydd a bardd yn yr iaith Sansgrit oedd Bhartrihari (fl. 5g, neu'r 6g efallai). Cyfansoddodd y Satrakatraya, casgliad o gerddi Sansgrit mewn tair rhan sy'n ymdrin â doethineb gwleidyddol, serch erotig, ac ymwrthod â'r byd a'i bethau. Yn ogystal mae'n awdur tybiedig traethawd bwysig ar athroniaeth iaith.

Ei fywyd
Ychydig a wyddom am fywyd Bhartrihari. Roedd yn byw rhywbryd rhwng canol y 5g a diwedd y chweched (neu mor ddiweddar â thua 570-650 efallai). Ceir mwy nag un un traddodiad amdano. Mae traddodiad poblogaidd India yn ei bortreadu fel brenin a ddiflasodd ar y byd a'i gariadon niferus ond arwynebol ac a droes ei gefn ar gymdeithas i fyw fel meudwy. Mae traddodiad arall yn dweud ei fod yn fardd llys yng ngwasanaeth brenin Maitraka teyrnas Valabhi ac yn frawd i'r brenin enwog Vikramaditya. Yn ôl y teithiwr Tsieineaidd I-tsing (fl. 670), fodd bynnag, yr oedd Bhartrihari yn ramadegwr Sansgrit o fri a Bwdhydd.

Ei waith
Ei brif waith yw'r Satrakataya (Y Tair sataka neu ganrif):
Sringara-sataka, ar serch a'r nwydau.
Niti-sataka, ar ddoethineb bydol, yn arbennig ynghylch gwleidyddiaeth a moes ymarferol.
Vairagya-sataka, ar ymwrthod ar y byd a byw'r bywyd ysbrydol

Dim ond y cyntaf sy'n cael ei dderbyn gan bawb fel gwaith dilys y bardd. Bardd serch telynegol yw Bhartrihari, yn y traddodiad Indiaidd clasurol. Merched yw ffynhonnell pob pleser a llawenydd ond mae serch yn dwyllodrus a diflanedig. Mae ganddo synnwyr hiwmor ac eironi mwyn ac mae ei gerddi yn llawn o drosiadau disglair a synhwyrus.

Priodolir i Bhartrihari ddau waith arall yn ogystal, ond mae eu hawduraeth yn ansicr:
Ravana-vadha, cerdd hir a phedantig braidd am weithgareddau arwrol y duw Rama.
Vakya-padiya, traethawd ar farddoni, gramadeg ac llefaru. Mae hyn yn waith enwog a dylanwadol ar athroniaeth iaith ond nid oes sicrwydd mai Bhartrihari a'i sgwennodd.

Llyfryddiaeth

Gwaith Bhartrihari
J.M. Kennedy (cyf.), The Satakas or Wise Sayings of Bhartrihari (Llundain, d.d.)
Barbara Stoler Miller (cyf.), Bhartrihari and Bilhana: The Hermit and The Love-Thief (1967; argraffiad newydd, Penguin India, Delhi Newydd, 1990). ISBN 0-14-044584-6

Llyfrau amdano
G. Sastri, The Philosophy of Word and Meaning. Some Indian Approaches with Special Reference to the Philosophy of Bhartrihari (Calcutta, 1959)
Benjamin Walker, Hindu World. An encyclopedic survey of Hinduism (Indus Publications, Delhi Newydd, 1995, 2 gyfrol), Cyfrol 1, d.g. 'Bhartrihari'. ISBN 81-7223179-2

Beirdd Sansgrit
Athronwyr
516

5g - 6g - 7g 
460au 470au 480au 490au 500au - 510au - 520au 530au 540au 550au 560au 
511 512 513 514 515 - 516 - 517 518 519 520 521

Digwyddiadau 
 Sigismund yn dod yn frenin Bwrgwyn

Genedigaethau 
 Athalaric, brenin yr Ostrogothiaid

Marwolaethau 
 Gundobad, brenin Bwrgwyn

516
515

5g - 6g - 7g 
460au 470au 480au 490au 500au - 510au - 520au 530au 540au 550au 560au 
510 511 512 513 514 - 515 - 516 517 518 519 520

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Xuan Wu Di, rheolwr Brenhinllin y Wei Gogleddol o Tsieina
 Euphemius, cyn-batriarch Caergystennin

515
514

5g - 6g - 7g 
460au 470au 480au 490au 500au - 510au - 520au 530au 540au 550au 560au 
509 510 511 512 513 - 514 - 515 516 517 518 519

Digwyddiadau 
 20 Gorffennaf - Pab Hormisdas yn olynu Pab Symmachus fel y 52fed pab

Genedigaethau

Marwolaethau 
 19 Gorffennaf - Pab Symmachus

514
513

5g - 6g - 7g 
460au 470au 480au 490au 500au - 510au - 520au 530au 540au 550au 560au 
508 509 510 511 512 - 513 - 514 515 516 517 518

Digwyddiadau 
 Vigorus yn dod yn esgob Bayeux

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Shen Yue, bardd o Tsieina

513
512

5g - 6g - 7g 
460au 470au 480au 490au 500au - 510au - 520au 530au 540au 550au 560au 
507 508 509 510 511 - 512 - 513 514 515 516 517

Digwyddiadau 
 Yr Ymerawdwr Bysantaidd Anastasius I yn dechrau ffafrio Monoffysitiaeth
 Mynydd Vesuvius yn ffrwydro yn Yr Eidal

Genedigaethau 
 Dewi Sant (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 

512
511

5g - 6g - 7g 
460au 470au 480au 490au 500au - 510au - 520au 530au 540au 550au 560au 
506 507 508 509 510 - 511 - 512 513 514 515 516

Digwyddiadau 
 Terfysg yn Antioch rhwng cefnogwyr y Patriarch Flavian II a'r ymerawdwr Bysantaidd Anastasius I.
 Teyrnas y Ffranciaid yn hollti'n bedwar rhan wedi marwolaeth Clovis I: Childebert I yn dod yn frenin Paris; Clotaire I yn frenin Soissons; Chlodomer yn frenin Orléans, a Theuderic I yn frenin Rheims ac Austrasia.
 Ar farwolaeth eu brenin Gesalec, mae Theodoric Fawr yn dod yn rheolwr terynas y Fisigothiaid.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 27 Tachwedd- Clovis I, brenin y Ffranciaid
 Gesalec, brenin y Fisigothiaid

511
510

5g - 6g - 7g 
460au 470au 480au 490au 500au - 510au - 520au 530au 540au 550au 560au 
505 506 507 508 509 - 510 - 511 512 513 514 515

Digwyddiadau 
 Anicius Manlius Severinus Boethius, athronydd, yn cael ei apwyntio'n gonswl gan Theodoric Fawr.

Genedigaethau 
 Gildas, clerigwr a hanesydd (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 

510
509

5g - 6g - 7g 
450au 460au 470au 480au 490au - 500au - 510au 520au 530au 540au 550au 
504 505 506 507 508 - 509 - 510 511 512 513 514

Digwyddiadau

Genedigaethau 
 Ymerawdwr Kimmei, Ymerawdwr Japan
 Adi Sankara, athronydd advaita

Marwolaethau 

509
508

5g - 6g - 7g 
450au 460au 470au 480au 490au - 500au - 510au 520au 530au 540au 550au 
503 504 505 506 507 - 508 - 509 510 511 512 513

Digwyddiadau 
 Clovis I yn dewis Paris (Lutetia) fel ei brifddinas
 Brwydr Llongborth - gorchfygir Brythoniaid Dumnonia gan y Sacsoniaid Gorllewinol.

Genedigaethau

Marwolaethau 

508
C.P.D. Derwyddon Cefn

Clwb pêl-droed o bentref Cefn Mawr, Wrecsam yw Clwb Pêl-droed Derwyddon Cefn (Saesneg: Cefn Druids Association Football Club). Mae'r clwb yn chwarae yn y Gynghrair Undebol, prif adran pêl-droed yng ngogledd Cymru.

Mae'r clwb yn gallu olrhain eu hanes yn ôl at glwb enwog Y Derwyddon (Saesneg: Druids FC) gafodd ei ffurfio ym 1872 ond mae ffurf presennol y clwb yn deillio o uniad rhwng clybiau Cefn Albion a Druids United ym 1992. Maent wedi codi Cwpan Cymru wyth o weithioau rhwng 1880 a 1904.

Mae'r clwb yn chwarae eu gemau cartref ar Y Graig, Rhosymedre, maes sy'n dal uchafswm o 3,000 o dorf gyda 500 o seddi.

Hanes 
Ffurfiwyd clwb Y Derwyddon gan Llewelyn Kenrick, cyfreithiwr o Rhiwabon, ym 1872. Pedair mlynedd yn ddiweddarch, roedd Kenrick yn allweddol wrth sefydlu Cymdeithas Bêl-droed Cymru er mwyn trefnu gêm ryngwladol yn erbyn Yr Alban a cafwyd chwe chwaraewr o glwb Y Derwyddon, gan gynnwys Kenrick ei hun, yn chwarae yn y gêm hanesyddol cyntaf dros Gymru.

Ym 1876 daeth Y Derwyddon y clwb cyntaf o Gymru i gymryd rhan yng Nghwpan FA Lloegr ond ar ôl dod allan o'r het i herio Shropshire Wanderers, tynnodd y clwb allan o'r gystadleuaeth. Y tymor canlynol, llwyddodd y clwb i gyrraedd y trydydd rownd cyn colli yn erbyn y Royal Engineers.

Wedi sefydlu Cwpan Cymru ym 1877-78, llwyddodd Y Derwyddon i gyrraedd y rownd derfynol cyn colli 0-1 yn erbyn Wrecsam a llwyddodd y clwb i gyrraedd saith rownd derfynol yn olynol rhwng 1879 a 1886 gan ennill y tls ar bump achlysur yn ogystal â chyrraedd Rownd yr Wyth Olaf o Gwpan FA Lloegr ym 1882-83 a'r Bedwaredd Rownd ym 1884-85.

Gyda clybiau pêl-droed yn dechrau troi'n broffesiynol, dioddefodd Y Derwyddon yn ariannol ac wedi'r Rhyfel Byd Cyntaf unodd Y Derwyddon gyda C.P.D. Rhosymedre er mwyn ffurfio Derwyddon Rhosymedre. Parhaodd eu problemau a cafwyd uniad pellach gydag Acrefair United ym 1923 er mwyn ffurfio Druids United.

Ym 1992 unodd Druids United gyda Cefn Albion er mwyn ffurfio'r clwb presennol, Derwyddon Cefn, ym mhentref Cefn Mawr.

Rhwng 1999 a 2010, oherwydd rhesymau nawdd, mae'r clwb wedi dwyn enwau Flexsys Derwyddon Cefn, NEWI Derwyddon Cefn ac Elements Derwyddon Cefn, ond bellach wedi dychwelyd i ddefnyddio'r enw Derwyddon Cefn.

Record Ewropeaidd

Anrhydeddau
Cwpan Cymru
 Enillwyr: 1879-80, 1880-81, 1881-82, 1884-85, 1885-86, 1898-99, 1903-04
 Cyrraedd Rownd Derfynol: 1877-78, 1882-83, 1883-84, 1899-1900, 2011-12
Cwpan Amatur Cymru
Enillwyr: 1902-03
 Cyrraedd Rownd Derfynol: 1903-04, 1956-57

Cyfeiriadau

Chwaraeon yn Wrecsam
Sefydliadau 1992
Derwyddon Cefn
Gramadeg

Gwyddor iaith yw gramadeg. Mae'n wyddor sy'n dadansoddi a chyfundrefnu iaith yn ôl egwyddorion cyffredinol.

Pedair prif gangen gramadeg yw:
 Cystrawen
 Morffoleg
 Ffonoleg

Yn yr Oesoedd Canol roedd gan y term 'Gramadeg' ystyr ehangach a gwahanol.  Roedd yn cynnwys araethyddiaeth (rhethreg) a rheolau barddoniaeth.

Gweler hefyd 
 Gramadegau'r penceirddiaid, ar lyfrau gramadeg beirdd Cymraeg yr Oesoedd Canol.

Cyfeiriadur

 
Termau iaith
Termau llenyddol
Ffurfiant

Ffurfiant (Saesneg: accidence) yw'r enw ar y gangen o ramadeg sy'n ymwneud â ffurfdroadau geiriau.

Gramadeg
Ieithyddiaeth
Termau iaith
Geirdarddiad

Geirdarddiad yw'r astudiaeth wyddonol o darddiad, hanes ac ystyr neu ystyron geiriau a ffurfiau iaith. Mae'n gangen bwysig o ramadeg. Yn ei ystyr ehangach mae'n cynnwys enwau lleoedd ac enwau personol.

 
Ieithyddiaeth hanesyddol
Termau iaith
507

5g - 6g - 7g 
450au 460au 470au 480au 490au - 500au - 510au 520au 530au 540au 550au 
502 503 504 505 506 - 507 - 508 509 510 511 512

Digwyddiadau 
 Brwydr Vouillé: Clovis I yn gorchfygu'r Fisigothiaid ger Poitiers, gan roi diwedd ar deyrnasiad y Fisigothiaid yng Ngâl
 Gesalec yn olynu ei dad Alaric II fel brenin y Fisigothiaid

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Alaric II, brenin y Fisigothiaid (lladdwyd ym mrwydr Vouillé)
 Domangart mac Ferguso, brenin Dál Riata
 Ymerawdwr Buretsu, ymerawdwr Japan

507
506

5g - 6g - 7g 
450au 460au 470au 480au 490au - 500au - 510au 520au 530au 540au 550au 
501 502 503 504 505 - 506 - 507 508 509 510 511

Digwyddiadau 
 Cytundeb heddwch rhwng yr Ymerodraeth Fysantaidd ac Ymerodraeth Persia

Genedigaethau

Marwolaethau 

506
505

5g - 6g - 7g 
450au 460au 470au 480au 490au - 500au - 510au 520au 530au 540au 550au 
500 501 502 503 504 - 505 - 506 507 508 509 510

Digwyddiadau

Genedigaethau 
 Belisarius, cadfridog Bysantaidd
 Varahamihira, seryddwr Indiaidd

Marwolaethau 
 Ioan, Patriarch Coptig Uniongred Alexandria
 Dyfrig (Dubricius), sant Cymreig

505
Yersinia pestis

Bacteria o fath Gram-negydd, siâp rhoden ac o deulu'r Enterobacteriaceae ydy Yersinia pestis. Ei hen enw oedd Pasteurella pestis. Credir fod y Pla Du yn Ewrop yr Oesoedd Canol wedi ei achosi gan y bacteria yma, sy'n endemig yng nghanolbarth Asia.

Darganfuwyd Yersinia pestis ym 1894 gan Alexandre Yersin, meddyg a bacteriolegydd o Ffrainc o Sefydliad Pasteur, yn ystod epidemig o'r pla yn Hong Cong.

Bacteria
Clefydau heintus
Wiliam Owen Roberts

Llenor o Gymro yw Wiliam Owen Roberts neu Wil Garn (ganed 1960, Bangor).

Bywgraffiad
Ganed Wiliam Owen Roberts ym Mangor a chafodd ei fagu yng Ngarndolbenmaen; fe'i addysgwyd yn Ysgol Eifionydd, Porthmadog. Aeth ymlaen i Brifysgol Cymru, Aberystwyth lle graddiodd yn 1981 gyda gradd mewn llenyddiaeth ac astudiaethau theatr. Astudiodd gwrs MA ar ddramâu teledu, gan ganolbwyntio ar weithiau Dennis Potter. Gweithiodd gyda chwmni theatr Cyfri Tri ac yna fel golygydd sgript gyda HTV cyn dod  yn llenor llawn-amser ym 1989.

Ei waith enwocaf efallai yw ei ail nofel Y Pla, sy'n seiliedig ar effaith y Pla Du yng Nghymru'r Oesoedd Canol. Enillodd y nofel iddo wobr Llyfr y Flwyddyn 1988. Cyfieithwyd i'r Saesneg gan Elisabeth Roberts o dan y teitl Pestilence ym 1991, ac mae hefyd wedi cael ei chyfieithu i'r Almaeneg ac Iseldireg.

Mae wedi sgriptio nifer o raglenni teledu Cymraeg yn cynnwys y ffilmiau Cymru Fach (2009) a Provence (1998) a'r cyfresi Teulu'r Mans (1987-90); Pris y Farchnad (1991-93); Yr Asembli (2000-01); ac yn gyd-awdur drama 35 Diwrnod.

Enillodd wobr Llyfr y Flwyddyn unwaith eto yn 2009 am ei nofel Petrograd.
 
Mae'n byw yng Nghaerdydd gyda'i wraig a'u tair merch.

Llyfryddiaeth
Bingo!, 1985 (Gwasg Dwyfor)
Y Pla, 1987 (Annwn)
Hunangofiant (1973-1987): 1. Y Blynyddoedd Glas, Ionawr 1990 (Annwn)
Pestilence, 1991 (Hamish Hamilton) – Cyfieithiad i'r Saesneg o'r nofel]] Y Pla (Ail-gyoeddwyd Rhagfyr 1997 gan Seren)
Paradwys, Rhagfyr 2001 (Cyhoeddiadau Barddas)
Cyfres i'r Golau: Peenemünde - Drama Mewn Dwy Act, Ebrill 2004 (Gwasg Carreg Gwalch)
Cymru Fach, Ebrill 2006 (Sherman Cymru)
Petrograd, Rhagfyr 2008 (Cyhoeddiadau Barddas)
Paris, Mawrth 2013 (Cyhoeddiadau Barddas)
Cymru Fydd, Tachwedd 2022, O’r Pedwar Gwynt

Cyfeiriadau

Dramodwyr Cymreig yn yr iaith Gymraeg
Genedigaethau 1960
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Nofelwyr Cymreig yn yr iaith Gymraeg
Pobl o Fangor
Sgriptwyr teledu Cymreig
SpynjBob Pantsgwâr

SpynjBob Pantsgwâr () yw'r enw Cymraeg ar gyfres deledu animeiddiedig Americanaidd am y cymeriad cartŵn o'r un enw, a'r cwmni cyfryngau sy'n ei chynhyrchu. Mae'n un o "Nicktoons" y cwmni teledu Nickelodeon.

Erbyn heddiw, darlledir SpynjBob ledled y byd. Fe'i crëwyd gan y biolegydd morol ac animeiddiwr Stephen Hillenburg ac fe'i cynhyrchir gan ei gwmni cynhyrchu, United Plankton Pictures. Lleolir y gyfres yn y Cefnfor Tawel yn ninas Pant y Bicini () a'i chyffiniau ar waelod lagŵn. Darlledwyd y bennod beilot yn yr Unol Daleithiau ar Nickelodeon ar 1 Mai 1999, gyda'r gyfres gyntaf swyddogol yn dilyn ar 17 Mehefin yn yr un flwyddyn. Cafwyd sawl cyfres erbyn hyn ynghyd â DVDau a dwy ffilm hir.

Darlledu Cymraeg 
Dechreuodd y gyfres Gymraeg ar S4C ar 7 Medi 2011, ac mae ar gael drwy S4C Clic.

Gwahaniaeth o'r fersiwn Saesneg 
Mae gan y dyblygu Cymraeg gyfanswm o 4 actor llais: Dewi Rhys Williams, Siân Naomi, Richard Elfyn a Rhys Parry Jones. ac yn ogystal â chael dyblygu Cymraeg, mae S4C hefyd yn dyblygu'r rhan fwyaf o destunau i'r Gymraeg a thrawsnewid swigod gwahanol.

{| class="wikitable"
!Enw Cymraeg
!Llais Cymreig
|-
|SpynjBob Pantsgwâr
| rowspan="2" |Dewi Rhys Williams
|-
|Boibachbysgod
|-
|Sulwyn Surbwch
| rowspan="5" |Richard Elfyn
|-
|Gwilym Gwellnaphawb
|-
|Al-gi
|-
|Stanley S. Pantsgwâr
|-
|Cenwyn y Cimwch
|-
|Padrig Wlyb
| rowspan="3" |Rhys Parry Jones
|-
|Caradog Cranci
|-
|Mr. Môr-forwyn
|-
|Tina Tywod
|  rowspan="5” |Siân Naiomi
|-
|Karen
|-
|Mrs. Pwff
|-
|Perl Cranci
|-
|Gari
|-

Lleisiau Cymeriad a Chyfieithiadau mewn Cymraeg dyblyg

Gweler hefyd 
The SpongeBob SquarePants Movie - ffilm
The SpongeBob Movie: Sponge Out of Water - ffilm 2015
The SpongeBob Movie: Sponge on the Run - ffilm 2020
Wici Spynjbob Pantsgwâr

Cyfeiriadau 

Cymeriadau cartŵn
Rhaglenni teledu Americanaidd
Rhaglenni teledu i blant
Rhaglenni teledu S4C
SpynjBob Pantsgwâr
504

5g - 6g - 7g 
450au 460au 470au 480au 490au - 500au - 510au 520au 530au 540au 550au 
499 500 501 502 503 - 504 - 505 506 507 508 509

Digwyddiadau 
 Theodoric Fawr yn gorchfygu'r Gepidiaid
 Yr Ostrogothiaid yn anrheithio Belgrade

Genedigaethau

Marwolaethau 

504
503

5g - 6g - 7g 
450au 460au 470au 480au 490au - 500au - 510au 520au 530au 540au 550au 
498 499 500 501 502 - 503 - 504 505 506 507 508

Digwyddiadau 
 Dechrau rhyfel rhwng yr Ymerodraeth Fysantaidd ag Ymerodraeth Persia

Genedigaethau

Marwolaethau 

503
502

5g - 6g - 7g 
450au 460au 470au 480au 490au - 500au - 510au 520au 530au 540au 550au 
497 498 499 500 501 - 502 - 503 504 505 506 507

Digwyddiadau 
 Diwedd Brenhinllin y Li Deheuol yn ne Tsieina; Liang Wu Di yn olynu Qi He Di
 Yr athronydd Persaidd Mazdak yn cyhoeddi mai eiddo preifat yw gwraidd pob drygioni
 23 Hydref - Y Synodus Palmaris, a alwyd gan Theodoric Fawr, yn cael y Pab Symmachus yn ddieuog o bob cyhuddiad yn ei erbyn

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Narsai o Mealletha, bardd Syriaidd
 Vakhtang I Gorgasali, brenin a sant o Georgia

502
501

5g - 6g - 7g 
450au 460au 470au 480au 490au - 500au - 510au 520au 530au 540au 550au 
496 497 498 499 500 - 501 - 502 503 504 505 506

Digwyddiadau 
 Pab Symmachus yn cael ei gyhuddo o dor-cyfraith, ond yn haeru nad oes gan lywodraethwyr seciwlar awdurdod drosto.

Genedigaethau

Marwolaethau 

501
500

5g - 6g - 7g 
450au 460au 470au 480au 490au - 500au - 510au 520au 530au 540au 550au 
495 496 497 498 499 - 500 - 501 502 503 504 505

Digwyddiadau 
Dyddiad posibl Brwydr Mynydd Baddon (awgrymwyd dyddiadau rhwng 490 a 510); y Brythoniaid yn gorchfygu byddin Sacsonaidd. Yn ôl Nennius, arweinydd y Brythoniaid yn y frwydr oedd Arthur.
Ffurfio teyrnas y Ffranciaid
Sefydlu Uxmal (tua'r dyddiad yma)

Genedigaethau 
Procopius, hanesydd (tua'r dyddiad yma)
Theodebert I, brenin Austrasia (tua'r dyddiad yma)
Theodora, ymerodres Fysantaidd

Marwolaethau 
Zu Chongzhi, mathemategydd Sineaidd

500
Raith Rovers F.C.

Clwb pêl-droed yn Kirkcaldy, Fife, yr Alban yw Raith Rovers Football Club.

Maent yn chwarae eu gemau cartref yn Stark's Park.

Timau pêl-droed yr Alban
Søren Kierkegaard

Athronydd o Ddenmarc oedd Søren Aabye Kierkegaard (5 Mai 1813 – 11 Tachwedd 1855). Mae'n cael ei ystyried fel rhagflaenydd pwysicaf Dirfodaeth.

Llyfryddiaeth 
 Enten-Eller (1843)
 Fire opbyggelige Taler (1843)
 To opbyggelige Taler (1844)
 Begrebet Angest (1844)
 Stadier paa Livets Vei (1845)
 Opbyggelige Taler i forskjellig Aand (1847)
 Christelige Taler (1848)
 Sygdommen til Døden (1849)
 Indøvelse i Christendom (1850)

Athronwyr Danaidd
Genedigaethau 1813
Llenorion Danaidd yn yr iaith Ddaneg
Marwolaethau 1855
Cwpan Rygbi Ewrop 2006–2007

Deuddegfed rhifyn Cwpan Heineken oedd Cwpan Rygbi Ewrop 2006–2007.

Gemau grŵp
Yn y gemau grŵp, byddai tîm yn derbyn:
 4 pwynt am ennill
 2 pwynt am gêm gyfartal
 1 pwynt bonws am sgorio 4 cais mewn gêm
 1 pwynt bonws am golli gan 7 pwynt neu lai

Byddai pob tîm yn chwarae'r tîmau eraill yn eu grŵp dwywaith. Byddai'r tîm ar frig pob grŵp yn chwarae yn rownd yr wyth olaf ynghyd â'r ddau tîm gorau sy'n ail.

Grŵp 1

Grŵp 2

Grŵp 3

Grŵp 4

Grŵp 5

Grŵp 6

Rownd yr wyth olaf
Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.
 Scarlets Llanelli 24 - 15 Munster
 Picwns Llundain 35 - 13 Leinster
 Biarritz Olympique 6 - 7 Seintiau Northampton
 Teigrod Caerlŷr 21 - 20 Stade Francais

Rownd gyn-derfynol
Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.
 Teigrod Caerlŷr 33 - 17 Scarlets Llanelli
 Seintiau Northampton 13 - 30 Picwns Llundain

Rownd derfynol
Chwaraewyd ar 20 Mai 2007 yn Nhwickenham, Llundain, Lloegr
 Teigrod Caerlŷr 9 - 25 Picwns llundain

2006
2007
2006–2007
499

4g - 5g - 6g 
440au 450au 460au 470au 480au - 490au - 500au 510au 520au 530au 540au 
494 495 496 497 498 - 499 - 500 501 502 503 504

Digwyddiadau 
 Kavadh I yn diorseddu ei frawd Djamasp ac yn dod yn frenin Persia eto.

Genedigaethau

Marwolaethau 

499
498

4g - 5g - 6g 
440au 450au 460au 470au 480au - 490au - 500au 510au 520au 530au 540au 
493 494 495 496 497 - 498 - 499 500 501 502 503

Digwyddiadau 
 22 Tachwedd - Pab Symmachus yn olynu Pab Anastasius II fel y 51ed pab.
 Gwrth-bab Laurentius yn cael ei ethol fel "pab" yn y Basilica di Santa Maria Maggiore.

Genedigaethau 
 Sant Kevin o Glendalough (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 
 19 Tachwedd - Anastasius II, Pab

498
4edd ganrif

3g - 4g - 5g
300au 310au 320au 330au 340au 350au 360au 370au 380au 390au

Digwyddiadau 
330: Cystennin I yn gwneud Caergystennin yn brifddinas yr Ymerodraeth Rufeinig
380: Theodosius I yn cyhoeddi Cristnogaeth yn grefydd swyddogol yr Ymerodraeth Rufeinig

Blynyddoedd a degawdau 
300au 300 301 302 303 304 305 306 307 308 309
310au 310 311 312 313 314 315 316 317 318 319
320au 320 321 322 323 324 325 326 327 328 329
330au 330 331 332 333 334 335 336 337 338 339
340au 340 341 342 343 344 345 346 347 348 349
350au 350 351 352 353 354 355 356 357 358 359
360au 360 361 362 363 364 365 366 367 368 369
370au 370 371 372 373 374 375 376 377 378 379
380au 380 381 382 383 384 385 386 387 388 389
390au 390 391 392 393 394 395 396 397 398 399
400au 400

Canrifoedd
4edd ganrif
Theodoric Fawr

Roedd Theodoric Fawr (454 - 30 Awst, 526), Lladin: Flavius Theodoricus, yn frenin yr Ostrogothiaid (488-526), yn rheolwr Yr Eidal (493-526), ac yn rheolwr y Fisigothiaid (511-526).

Ganed Theodoric yn 454 ar lannau'r Neusiedler See ger Carnuntum, yn fab i Theodemir, brenin yr Ostrogothiaid. Pan oedd yn fachgen gyrrwyd ef i Gaergystennin fel gwystl, wedi i'r Ostrogothiaid wneud cytundeb a'r Ymerawdwr Bysantaidd, Leo. Bu'n byw yno am flynyddoedd, gan gael ei benodi'n magister militum (Meistr y Milwyr) yn 483, ac yn gonswl yn 484. Dychwelodd at yr Ostrogothiaid yn fuan wedyn, a daeth yn frenin arnynt yn 488.

Gwnaeth Theodoric gytundeb a'r Ymerawdwr Bysantaidd Zeno i ymosod ar yr Eidal, lle roedd   Odoacer yn frenin. Enillodd Theodoric fuddugoliaethau ym mrwydrau Isonzo (489), Verona (489) ac Adda (490), ac yn 493 cipiodd ddinas Ravenna. Ildiodd Odoacer, a lladdwyd ef gan Theodoric yn bersonol.

Mewn theori roedd Theodoric yn rheoli'r Eidal ar ran yr Ymerodraeth Fysantaidd, ond yn ymarferol roedd yn frenin annibynnol. Gwnaeth gynghrair a'r Ffranciaid a phriododd Audofleda, chwaer Clovis I. Yn 511 daeth yn reolwr teyrnas y Fisigothiaid yn Sbaen a de Gâl, lle roedd ymladd wedi bod rhwng hawlwyr yr orsedd ers i Alaric II gael ei ladd ym mrwydr Vouillé yn 507. Diorseddodd Theodoric yr hawliwr Gesaleic, a gwnaeth ei ŵyr ei hun, Amalaric, mab Alaric a Tindigota, merch Theodoric, yn frenin. Theodoric fu'n rheoli'r deyrnas ar ran Amalaric hyd ei farwolaeth, pan ddaeth Amalaric yn frenin annibynnol.

Roedd Theodoric yn parchu arferion a diwylliant Rhufain, a bu nifer o wŷr amlwg yn ei wasanaethu, er enghraifft bu'r hanesydd Cassiodorus yn weinidog ac ymghynghorwr iddo. Tua 520 penododd yr athronydd   Boethius yn magister officiorum,, pennaeth y llywodraeth. Yn ddiweddarach collodd Boethius ymddiried Theodoric, oedd yn ei amau o gynllwynio gyda'r Ymerawdwr Bysantaidd Justinianus, a dienyddiwyd ef yn 525. Roedd Theodoric yn dilyn y fersiwn Ariaidd o Gristionogaeth, ac roedd hyn yn creu tyndra rhyngddo ef a dilynwyr uniongrededd Catholig Cyngor Nicea.

Bu Theodoric farw yn Ravenna yn 526, a chladdwyd ef yn y mawsolewm sy'n un o adeiladau mwyaf nodedig y ddinas honno. Dilynwyd ef gan ŵyr, Athalaric, gyda'i fam Amalasuntha yn rheoli drosto o 526 hyd 534. Collodd teyrnas yr Ostrogothiaid ei nerth yn y blynyddoedd yn dilyn marwolaeth Theodoric, a gyrrodd Justinianus I y cadfridog Belisarius i ymgyrchu yn yr Eidal. Erbyn 553 roedd teyrnasiad yr Ostrogothiaid yn yr Eidal ar ben.

Mewn llenyddiaeth, mae'r cymeriad Dietrich von Bern yn y saga Almaenig Dietrichepik a'r Nibelungenlied wedi ei seilio ar Theodoric.

Hanes yr Eidal
Marwolaethau 526
Hiragana

Hiragana yw un o'r ddwy sillwyddor a ddefnyddir i ysgrifennu Japaneg, gyda'r ail, katakana, a'r nodau Tsieineeg a elwir yn kanji.

Siart hiragana-rōmaji
Mae'r siart sy'n dilyn yn dangos yr arwyddion hiragana gyda'i ffurfiau mewn llythrennau Rhufeinig (system Hepburn), sef romaji. Cynhwysir rhai kana hynafol y gwelir eu gwerth romaji mewn ffont lliw coch. Ceir 105 cyflwr.

Kana
Japaneg
Systemau ysgrifennu
Diwylliant Japan

sv:Kana (skriftsystem)#Hiragana
Katakana

Catacana yw un o'r ddwy sillwyddor kana, gyda hiragana, a ddefnyddir gyda'r kanji i ysgrifennu Japaneg. Heddiw defnyddir katakana yn bennaf ar gyfer enwau estron gorllewinol (benthyciadau o'r Saesneg a'r Ffrangeg yn bennaf) a gwyddonol (fel y defnydd o'r Lladin ar gyfer enwau planhigion).

Siart katakana 
Dyma siart o lythrennau katakana gyda'u llythrennau romaji cyfatebol (system Hepburn).

Kana
Japaneg
Diwylliant Japan
Systemau ysgrifennu

sv:Kana (skriftsystem)#Katakana