alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Dreigiau Casnewydd Gwent

Mae Dreigiau Casnewydd Gwent yn rhanbarth rygbi'r undeb yng Nghymru, ac yn chwarae yn y Gynghrair Celtaidd, y Cwpan Heineken a'r Cwpan Eingl-Gymreig.

Hanes y Rhanbarth 
Mae Dreigiau Casnewydd Gwent yn un o'r pum rhanbarth gwreddiol yn hanes rygbi rhanbarthol Cymru. Yn 2003, penderfynodd Undeb Rygbi Cymru newid lefel uchaf rygbi Cymru o naw clwb i bum rhanbarth, yn dilyn llwyddiant system felly yn Iwerddon, Seland Newydd, Awstralia a De Africa. Roedd yn benderfyniad dadleuol ar y pryd, gyda llawer o gefnogwyr yn erbyn y newidiadau.

Ffurfiwyd Dreigiau Casnewydd Gwent gan gyfuno tîmoedd Casnewydd a Glyn Ebwy gyda'r ddau yn perthyn hanner yr rhanbarth. Yn wreiddiol fe enwyd y tîm yn Dreigiau Gwent gan yr Undeb Rygbi Cymru oherwydd nad oedd y ddau yn gallu cytuno ar enw. Oherwydd problemau ariannol, gwerthodd Glyn Ebwy eu hanner i Casnewydd ac cyn i'r tymor cyntaf dechrau, roedd Casnewydd wedi newid enw'r rhanbarth i Dreigiau Casnewydd Gwent. Yn swyddogol mae'r rhanbarth yn cynrychioli De-ddwyrain Cymru.

Roedd tymor gyntaf y Dreigiau yn eithaf llwyddiannus. Roedd tîm da gyda'r rhanbarth ond nid oedd llawer o sêr rhyngwladol ganddynt. Oherwydd hyn nid oedd y Dreigiau wedi colli llawer o chwaraewyr dewis-cyntaf yn ystod Cwpan y Byd 2003. Roedd yr rhanbarth yn un o'r tair a oedd yn gallu ennill y Cynghrair Celtaidd yn ystod y tymor 2003-04 ar benwythnos olaf y gystadlaeth. Collodd y Dreigiau eu gêm olaf ac gorfennon nhw yn y 3ydd safle. Ar ddiwedd y tymor, fe roddwyd swydd Prif hyfforddwr Cymru i hyfforddwr y Dreigiau, Mike Ruddock, yn amgylchiadau dadleuol.

Parhoddodd y llwyddiant i raddau yn ystod yr ail dymor, gyda rhai chwaraewyr yn ymyno oddi wrth y Rhyfelwyr Celtaidd (a oedd wedi eu diddymu gan yr URC). Gorffennodd y rhanbarth yn y 4ydd safle yn y Cynghrair Celtaidd o flaen dau rhanbarth arall o Gymru, Scarlets Llanelli a Gleision Caerdydd. Er hynny, methodd y rhanbarth cyraedd ail rownd y Cwpan Heineken y tymor yma.

Gyda anafiadau i ddau o brif chwaraewyr y Dreigiau, Kevin Morgan a Gareth Cooper, roedd 2005-06 yn dymor gwael i'r rhanbarth. Ar ôl gorffen yn y 9fed safle yn y Cynghrair Celtaidd, y gwaethaf o rhanbarthau Cymru, methodd y Dreigiau gael lle yn y Cwpan Heieneken oherwydd colli gêm ail-gyfle yn erbyn Overmach Parma. Hefyd methon nhw gyrraedd ail rownd y Cwpan Heineken neu rownd gyn-derfynol y Cwpan Eingl-Gymreig y tymor hon.

Cartref 

Mae'r Dreigiau yn chwarae eu gemau cartref ar faes Rodney Parade. Dyma'r unig maes yn y rhanbarth digon da i gynnal gemau rhanbarthol ac mae'n dal 11,000 o gefnogwyr. Er hynny, nid yw Rodney Parade o'r un safon a maesydd y rhanbarthau eraill, ac fe fydd yn broblem yn y dyfodol i'r Dreigiau wrth gymharu â Stadiwm Liberty y Gweilch ac stadiwm newydd Scarlets Llanelli.

Dolenni allanol 
 Safle Swyddogol 

Casnewydd Gwent
Cloroffyl

Cloroffyl yw'r cyfansawdd ffotosynthetig gwyrdd a geir mewn planhigion, algâu, a syanobacteria. Daw'r enw o'r iaith Groeg hynafol: chloros = gwyrdd and phyllon = deilen. Mae cloroffyl yn amsugno goleuni o donfeddi coch a glas y sbectrwm electromagnetig yn gryf iawn, ond ychydig iawn o'r tonfeddi golau gwyrdd. Dyma sydd yn esbonio lliw gwyrdd meinweoedd sy'n cynnwys cloroffyl, megis dail planhigion.

Cemeg
Bioleg
George Thomas

Gwleidydd Llafur oedd Thomas George Thomas, Is-iarll Tonypandy (29 Ionawr 1909 – 22 Medi 1997); bu'n Aelod Seneddol rhwng 1945 a 1983, yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru (5 Ebrill 1966 – 5 Ebrill 1968) ac yn Llefarydd y Tŷ'r Cyffredin (3 Chwefror 1976 – 10 Mehefin 1983). Ef, yn anad neb arall, a groesawodd Arwisgiad Tywysog Cymru yn 1969; roedd twf Plaid Cymru a Chymdeithas yr Iaith yn ofid i'r Blaid Lafur a gwelodd George Thomas, Ysgrifennydd Gwladol Cymru ar y pryd, gyfle i wrthweithio'r tyfiant hwn drwy drefnu arwisgo'r tywysog yng Nghaernarfon yn 1969.

Fel is-Weinidog yng Nghabined Harold Wilson ef oedd un o'r cyntaf i gyrraedd Trychineb Aberfan yn 1966. Daeth i sylw'r cyhoedd pan ddechreuwyd darlledu trafodaethau'r Tŷ'r Cyffredin ag yntau'n Llefarydd.

Y person
Ganed Thomas ym Mhort Talbot a gweithiodd fel athro yn Llundain ac yng Nghaerdydd. Roedd yn fab i löwr, Zachariah Thomas, a siaradai Gymraeg, ac a oedd o Gaerfyrddin ac Emma Jane Tilbury, merch un o sefydlwyr achos Methodistiaeth Saesneg yn Nhonypandy. Roedd hi'n hanu o Lanfield, Hampshire. Bu'n aelod o'r Methodistiaid hyd ddiwedd ei oes a phregethodd yn eu capeli.

Roedd ei dad yn feddwyn a adawodd ei wraig, gan ei gadael i fagu pump o blant ar ei phen ei hun. Magwyd George Thomas gan ei fam ym mhentref Trealaw yn groes i'r afon o dref Tonypandy. Mynychodd Ysgol Ramadeg Tonypandy, 1920-27. Bu'n athro heb drwydded yn Dagenham cyn dilyn cwrs hyfforddi athrawon ym Mhrifysgol Southampton rhwng 1929 a 1931.

Ymunodd â'r Blaid Lafur ym 1924 a thraddododd ei araith wleidyddol gyntaf pan oedd yn ddeunaw oed i 'Gynghrair Cydweithredol Merched Tonypandy'.

Ymddeolodd o wleidyddiaeth yn 1983 ond yn 2014–15 cafwyd nifer o gyhuddiadau ei fod wedi bocha gyda phlant mewn modd rhywiol. Datgelodd cydaelod Seneddol Leo Abse yn ei lyfr Tony Blair: The Man Behind the Smile ychydig wedi i George Thomas ymddeol o wleidyddiaeth ei fod yn hoyw a'i fod wedi talu nifer o bobl i fod yn dawel am y wybodaeth yma, rhag ei wneud yn gyhoeddus.

Honiadau o gam-drin rhywiol 

Ym mis Gorffennaf 2014, fe adroddodd papurau newydd bod Heddlu De Cymru yn archwilio honiadau bod Thomas wedi cam-drin bachgen 9 oed yn rhywiol yn y 1960au hwyr.. Yn mis Mawrth 2015 fe cadarnhawyd Heddlu De Cymru eu bod nhw yn archwilio camdriniaeth rhywiol honedig. Daeth yr archwiliad i ben ym mis Mawrth 2017 heb unrhyw weithred pellach.

Cyfeiriadau

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Llefarwyr Tŷ'r Cyffredin y Deyrnas Unedig
Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Southampton
Genedigaethau 1909
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Marwolaethau 1997
Methodistiaid Cymreig
Pobl o Bort Talbot
Ysgrifenyddion Gwladol Cymru
Cynnyrch mewnwladol crynswth

Term economaidd yw cynnyrch mewnwladol crynswth, neu CMC (neu'n rhyngwladol GDP), sy'n golygu gwerth y farchnad yr holl nwyddau a gwasanaethau terfynol a gynhyrchir mewn gwlad o fewn cyfnod o amser penodol (blwyddyn fel arfer).

Rhestrau a mapiau CMC 
Ceir sawl rhestr o GDP gwledydd y byd, gan gynnwys rhestrau'r International Monetary Fund, World Bank a'r Cenhedloedd Unedig.

Yn 2019 roedd GDP y pen Cymru yn 32fed gorau, drwy'r byd, tua'r un safle a Sbaen, Coweit (Kuwait) a Malta. Yn ôl rhestr yr IMF, mae gan 4 allan o'r 10 gwlad mwyaf llwyddiannus (hy GDP y pen uchaf) boblogaeth llai na Chymru (Macau, Gwlad yr Iâ, Qatar a Lwcsembwrg). Mae manylion CMC Cymru (1998 - 2021) i'w canfod ar wefan Llywodraeth Cymru yma . 

Dyma dabl o GDP rhai gwledydd, wedi'u trefnu yn ôl GDP Nominal y pen, gyda'r gwledydd cyfoethocaf ar y brig. Mae'r tabl yn tynnu gwybodaeth o Wicidata, felly, mae'r data'n diweddaru'n flynyddol.

Cyfeiriadau 

Economeg
Macro-economeg
Paredd gallu prynu

Ffordd o gymharu prisiau nwyddau gwledydd gwahanol ac felly cymharu eu cyfraddau cyfnewid yw paredd gallu prynu (Saesneg: purchasing power parity), neu PGP.

Dangosyddion economaidd
Swydd Lincoln

Sir seremonïol a sir hanesyddol yng ngogledd-dwyrain Lloegr yw Swydd Lincoln (Saesneg: Lincolnshire). Mae'n rhannu yn ddau ranbarth Lloegr: Dwyrain Canolbarth Lloegr a Swydd Efrog a'r Humber. Mae'n ffinio â Môr y Gogledd i'r dwyrain.

Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth

Ardaloedd awdurdod lleol
Rhennir y sir yn saith ardal an-fetropolitan a dau awdurdod unedol: 

y canlynol yn rhanbarth Dwyrain Canolbarth Lloegr:
Dinas Lincoln
Ardal Gogledd Kesteven
Ardal De Kesteven
Ardal De Holland
Bwrdeistref Boston
Ardal Dwyrain Lindsey
Ardal Gorllewin Lindsey
y canlynol yn rhanbarth Swydd Efrog a'r Humber:
Bwrdeistref Gogledd Swydd Lincoln – awdurdol unedol
Bwrdeistref Gogledd-ddwyrain Swydd Lincoln – awdurdol unedol

Etholaethau seneddol
Rhennir y sir yn 11 etholaeth seneddol yn San Steffan. 

 y canlynol yn rhanbarth Dwyrain Canolbarth Lloegr:
 Boston a Skegness
 De Holland a'r Deepings
 Gainsborough
 Grantham a Stamford
 Lincoln
 Louth a Horncastle
 Sleaford a Gogledd Hykeham

 y canlynol yn rhanbarth Swydd Efrog a'r Humber:
 Cleethorpes
 Brigg a Goole (Mae'r etholaeth hon yn cynnwys rhan o sir Dwyrain Swydd Efrog.)
 Great Grimsby
 Scunthorpe

Cyfeiriadau 

 
Siroedd seremonïol Lloegr
Urien Rheged

Brenin Rheged, un o deyrnasoedd Brythoniaid yr Hen Ogledd oedd Urien Rheged (c.550-590). Fe'i cofir yn y traddodiad barddol Cymraeg fel un o brif noddwyr y Taliesin hanesyddol. Cedwir wyth gerdd i Urien gan Daliesin yn Llyfr Taliesin. Canodd Taliesin i Owain, fab Urien, yn ogystal. Roedd ganddo dri fab arall, Rhiwallon fab Urien, Rhun a Pasgen, ond Owain a'i olynodd. Ceir cyfeiriadau at ferch o'r enw Morfudd hefyd, a ddaeth yn gymeriad chwedlonol. Cyfeirir at Urien yn Nhrioedd Ynys Prydain fel 'arweinydd cad Prydain.' Yn ôl Nennius yn yr Historia Brittonum, cafodd ei lofruddio ar orchymyn ei gynghreiriad Morgant Bwlch, oedd yn genfigennus o'i lwyddiant, ond nid oes cyfeiriad arall at hynny.

Yn ôl yr achau a geir yn llawysgrif Harley 3859, roedd Urien yn fab Cynfarch ap Meirchiawn ap Gwrwst ap Coel Hen. Mae Ifor Williams yn dangos mai Urbgen, a droes yn *Urfgen ac yno Urien, oedd y ffurf gynharaf ar ei enw. Mae Rachel Bromwich yn cynnig mai'r enw Brythoneg *Orbogenos ('Un o enedigaeth freintiedig') yw tarddiad yr enw.

Arwr y beirdd

Yng Nghanu Taliesin cyferchir Urien fel Glyw Reget (Arglwydd Rheged). Roedd Catraeth yn ei feddiant y pryd hynny, cyn iddi syrthio i wŷr Northumbria (ceir yr hanes yn Y Gododdin, cerdd enwog Aneirin); 'Gwledig Catraeth' (Brenin Catraeth) yw Urien yn ôl Taliesin. Molir Urien am ei ddewrder mewn brwydr yng Ngwên Ystrad (Dyffryn Eden efallai) yn erbyn y Pictiaid (neu'r Saeson). Sonnir am gyrch yn erbyn Manaw Gododdin (i'w adennill efallai) a buddugoliaeth yn erbyn Fflamddwyn ym mwrydr Argoed Llwyfain ('Gweith Argoet Llwyfein'). Ymddengys fod Taliesin wedi canu i'r brenin sawl gwaith dros y blynyddoedd oherwydd mewn rhai cerddi mae Urien ei hun ar flaen y gad ond ar y llaw arall mewn dwy gerdd, diweddarach mae'n debyg, mae ei fab Owain yn arwain ac Urien yn y cefndir.

Mae'r portread o Urien fel brenin arwrol sy'n rhadlon i'w ddeiliad ond yn ffyrnig mewn brwydr yn erbyn y gelyn yn gosod y seiliau i'r portread confensiynol o frenhinoedd yn y traddodiad barddol am ganrifoedd.

Yn ogystal â Thaliesin, ceir cyfeiriad at fardd o'r enw Tristfardd yn canu i Urien; fe'i enwir yn 'Tristfardd, bardd Urien' yn Nhrioedd Ynys Prydain.

Cyfeiriadau
 Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, 1978; arg. newydd 1991), tt. 516-17
 Canu Taliesin, gol. Ifor Williams (Caerdydd, 1960)

Gweler hefyd
 Owain ab Urien
 Morfudd ferch Urien
 Rheged
 Taliesin

Genedigaethau'r 6ed ganrif
Marwolaethau'r 590au
Brenhinoedd Rheged
Hanes Prydain
Hanes traddodiadol Cymru
Yr Hengerdd
Yr Hen Ogledd
Gwilym R. Jones

Bardd a golygydd y cylchgrawn wythnosol Y Faner am dros 25 mlynedd oedd Gwilym Richard Jones (24 Mawrth 1903 – 29 Gorffennaf 1993). Cafodd ei fagu yn Nhalysarn, Dyffryn Nantlle, Gwynedd.

Gyrfa
Dechreuodd ei waith fel newyddiadurwr ar staff Yr Herald Cymraeg yng Nghaernarfon cyn symud i Faner ac Amserau Cymru yn 1945. Cyhoeddodd pum cyfrol o gerddi ynghyd â dwy nofel fer, Y Purdan (1942) a Seirff yn Eden (1963). Yn yr Eisteddfod Genedlaethol enillodd y Gadair yn 1938, y Goron (1935) a'r Fedal Ryddiaith (1941). Bu farw yn 1993 yn ddeg ar bedair ugain oed.

Llyfryddiaeth

Barddoniaeth
Caneuon (1935)
Cerddi (1969)
Y Syrcas (1975)
Y Ddraig (1978)
Eiliadau (1981)

Rhyddiaith
Y Purdan (1942)
Seirff yn Eden (1963)

Astudiaethau
  W.I. Cynwil Williams (gol.), Bro a Bywyd: Gwilym R. Jones 1903-1993 (Cyhoeddiadau Barddas, 2001)

Beirdd Cymraeg
Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Genedigaethau 1903
Golygyddion Cymreig
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1993
Newyddiadurwyr Cymreig
Pobl o Arfon
Yr Almaen Natsïaidd

Erbyn 1933, yn dilyn cwymp y fasnach stoc yn yr Unol Daleithiau (UDA) yn 1929, Plaid y Natsïaid oedd y blaid fwyaf yn yr Almaen ac yr oedd Adolf Hitler yn Ganghellor.

Daeth yr Almaen yn wladwriaeth un blaid. Fe wellodd yr economi a daeth grym milwrol yr Almaen yn gryf unwaith eto.

Dywedodd Adolf Hitler yn y flwyddyn 1933, "Gebt mir zehn Jahre Zeit, und ihr werdet Deutschland nicht wiedererkennen!" ("Rhowch imi deng mlynedd, ac adnabyddwch chi ddim yr Almaen!").

Natsïaidd
François de La Rochefoucauld

Llenor o Ffrainc oedd François VI, duc de La Rochefoucauld, le Prince de Marcillac (15 Medi, 1613 - 17 Mawrth, 1680), y cyfeirir ato gan amlaf fel La Rochefoucauld.

Llyfryddiaeth 
 Memoirs
 Maximes

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1613
Llenorion Ffrengig yn yr iaith Ffrangeg
Llenorion Ffrengig yr 17eg ganrif
Marwolaethau 1680
Pobl o Baris
Rhestr ffilmiau Cymraeg

Dyma restr o ffilmiau Cymraeg a gynhyrchwyd ar gyfer y sinema neu ar gyfer teledu.

Gweler hefyd 
Ffilm Gymraeg

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Archif Genedlaethol Sgrin a Sain Cymru 
 Rhestr IMDb o ffilmiau Cymraeg
 Esboniadur - Ffilm a Theledu - Adnodd ar-lein ar gyfer myfyrwyr sy'n dysgu am ffilm trwy gyfrwng y Gymraeg

Ffilm Gymraeg
Ffilmiau Cymraeg
Cymraeg
Donald Houston

Actor ffilm a theledu oedd Donald Daniel Houston (6 Tachwedd 1923 – 13 Hydref 1991).

Cafodd ei eni yn Nhonypandy. Roedd yn frawd hyn i'r actor Glyn Houston.

Ffilmiau
The Blue Lagoon (1949)
Doctor in the House (1954)
The Longest Day (1962)
Where Eagles Dare (1968)
The Sea Wolves (1980)
Clash of the Titans (1981)

Actorion Cymreig
Genedigaethau 1923
Marwolaethau 1991
Sgwâr

Mewn geometreg plân, polygon a chanddo bedair ochr o'r un hyd yw sgwâr, lle mae maint pob ongl yn hafal. Hynny yw, polygon rheolaidd â phedwar ochr ydyw. Mae'n fath arbennig o bedrochr: gellir ei ystyried yn rhombws ag onglau o 90°, neu'n betryal lle mae'r ochrau o'r un hyd.

Fformiwlâu defnyddiol 
Mewn sgwâr sydd â hyd ei ochrau yn a,
 Hyd perimedr 
 Arwynebedd 
 Hyd diamedr

Defnydd o'r term mewn Algebra elfennol 
Mewn algebra, dywedir fod rhif yn cael ei sgwario wrth ei luosi a'i hun. Mae hyn yn deillio o'r defnydd uchod, gan mai arwynebedd sgwâr yw sgwâr(algebreaidd) hyd ei ochrau. Dynodir sgario gan y symbol 2, er enghraifft:

Sylwer fod sgwâr pob rhif real yn bositif. Mae'n dilyn na all rhif real bodoli'r hafaliad . (Mae hyn yn ysgogi i ni greu'r rhifau cymhlyg, a dweud bod y rhif dychmygol  yn bodoli'r hafaliad.)

Felly, nid oes gan y ffwythiant real  wrthdro. Fodd bynnag, lle mae  yn bositif, mae yna rhif unigryw  (a gelwir yn ail-isradd ) sy'n bodoli , ac fe allwn ysgrifennu .

Rhifau sgwâr 
Dywedir fod rhif naturiol  yn rhif sgwâr, os mae  lle mae  yn rhif naturiol arall, hynny yw, os mae  yn gyfanrif. Dyma'r 50 rhif sgwâr cyntaf:
12 = 1
22 = 4
32 = 9
42 = 16
52 = 25
62 = 36
72 = 49
82 = 64
92 = 81
102 = 100

112 = 121
122 = 144
132 = 169
142 = 196
152 = 225
162 = 256
172 = 289
182 = 324
192 = 361
202 = 400

212 = 441
222 = 484
232 = 529
242 = 576
252 = 625
262 = 676
272 = 729
282 = 784
292 = 841
302 = 900

312 = 961
322 = 1024
332 = 1089
342 = 1156
352 = 1225
362 = 1296
372 = 1369
382 = 1444
392 = 1521
402 = 1600

412 = 1681
422 = 1764
432 = 1849
442 = 1936
452 = 2025
462 = 2116
472 = 2209
482 = 2304
492 = 2401
502 = 2500

Geometreg Euclidaidd
Mathemateg elfennol
Siapau elfennol
Podgorica

Prifddinas Montenegro yw Podgorica (Подгорица). Titograd (Титоград) oedd yr hen enw.

Adeiladau a chofadeiladau
Amgueddfa Marko Miljanov
Dvorac Petrovića
Eglwys gadeiriol
Muzej grada Podgorice (amgueddfa)
Pont y Mileniwm

Enwogion
Marko Miljanov (1833-1901), milwr ac awdur
Gojko Čelebić (g. 1958), awdur

Dinasoedd Montenegro
 
Prifddinasoedd Ewrop
Grace Williams

Cyfansoddwraig Gymreig oedd Grace Mary Williams (19 Chwefror 1906 – 10 Chwefror 1977). Cafodd ei geni yn y Barri. Ar ôl gadael Ysgol y Sir, Y Barri, derbyniodd ysgoloriaeth i Goleg Prifysgol De Cymru a Sir Fynwy. Yna aeth i goleg Brenhinol Cerddoriaeth yn Llundain, ble cafodd ei dysgu gan Ralph Vaughan Williams. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, symudwyd y myfrywyr i Grantham yn Swydd Lincoln, lle cyfansoddodd hi rhai o'i gweithiau cynharaf, gan gynnwys Sinfonia Concertante a'i symffoni gyntaf. Ar ôl dysgu yn Llundain am ychydig, daeth yn ôl i Gymru i weithio gyda’r BBC. Un o'i gweithiau mwyaf poblogaidd oedd Fantasia on Welsh Nursery Tunes (1940). Rhwng 1960-61 ysgrifennodd ei hunig opera The Parlour, ond ni chafodd ei pherfformio tan 1966. Roedd yn dioddef llawer o broblemau iselwedd, ac ar ôl gwrthod OBE, bu farw yn 1977. 
Neilltuodd BBC Radio 3 eu heitem Cyfansoddwr yr Wythnos iddi yn ail hanner mis Awst 2006. O ganlyniad, cafwyd nifer o berfformiadau o weithiau nas perfformiwyd, gan gynnwys ei Choncerto Fiolin.

Gwaith
Roedd llawer o waith Grace Williams yn clymu gyda cherddoraieth gwerin Gymreig, fel ei darn enwocaf, Fantasia on Welsh Nursery Tunes.
Dyma rhestr o’i gwaith:
Theseus and Ariadne, bale (1935)
Four Illustrations for the Legend of Rhiannon, cerddorfa (1939)
Fantasia on Welsh Nursery Tunes, cerddorfa (1940)
Sinfonia Concertante, piano a cherddorfa (1941)
Symffoni rhif 1 (1943)
Sea Sketches, cerddorfa linynnol (1944)
Concerto Piano (anorffenedig) (1949) 
The Dark Island, cerddorfa linynnol (1949)
Concerto Feiolin (1950)
Variations on a Swedish Tune, piano a cherddorfa (1950)
The Dancers (1951)
Hiraeth, telyn (1951)
Three Nocturnes, 2 piano (1953)
Seven Scenes for Young Listeners, cerddorfa (1954)
Penillion, cerddorfa (1955)
Symffoni rhif 2 (1956, diwygiedig 1975)
All Seasons shall be Sweet (1959)
The Parlour, opera (ar ôl Guy de Maupassant) (1961)
Processional, cerddorfa (1962, diwygiedig 1968)
Concerto Trumped  (1963)
Carillons, obo a cherddorfa (1965)
Severn Bridge Variations: Amrywiad 5, cerddorfa (1966)
Ballads, cerddorfa (1968)
Castell Caernarfon, cerddorfa (1969)
Missa Cambrensis (1971)
Ave Maris Stella, côr SATB (1973)
Fairest of Stars, soprano a cherddorfa (1973)

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol
Tudalen Tŷ Cerdd 

Cyfansoddwyr clasurol Cymreig
Genedigaethau 1906
Marwolaethau 1977
Merched yr 20fed ganrif
Washington

Gallai Washington gyfeirio at:

Lleoedd

Lloegr
 Washington, tref yn Tyne a Wear

Unol Daleithiau America
Washington, D.C., prifddinas UDA
Washington, talaith yng ngogledd-orllewin UDA
Washington, Arkansas, dinas yn nhalaith Arkansas
Washington, Connecticut, tref yn nhalaith Connecticut
Washington, Georgia, dinas yn nhalaith Georgia
Washington, Gogledd Carolina, tref yn nhalaith Gogledd Carolina
Washington, Illinois, dinas yn nhalaith Illinois
Washington, Indiana, dinas yn nhalaith Indiana
Washington, Louisiana, tref yn nhalaith Lousiana
Washington, Maine, tref yn nhalaith Maine
Washington, Massachusetts, tref yn nhalaith Massachusetts
Washington, Michigan, tref yn nhalaith Michigan
Washington, Missouri, dinas yn nhalaith Missouri
Washington, New Hampshire, tref yn nhalaith New Hampshire
Washington, Pennsylvania, tref yn nhalaith Pennsylvania
Washington, Utah, dinas yn nhalaith Utah
Washington, Vermont, tref yn nhalaith Vermont
Washington County, amrywiol – gweler Washington County
Washington Court House, Ohio, dinas yn nhalaith Ohio
Washington Grove, Maryland, tref yn nhalaith Maryland
Washington Parish, Louisiana, sir yn nhalaith Louisiana
Washington Park, Illinois, dinas yn nhalaith Illinois
Washington Terrace, Utah, dinas yn nhalaith Utah
Washington Township, Illinois, treflan yn nhalaith Illinois
Washington Township, Iowa, treflan yn nhalaith Iowa
Washington Township, Kansas, treflan yn nhalaith Kansas
Washington Township, Gloucester County, New Jersey, bwrdeistref yn nhalaith New Jersey
Washington Township, Pennsylvania, treflan yn nhalaith Pennsylvania
East Washington, Pennsylvania, bwrdeistref yn nhalaith Pennsylvania
New Washington, Ohio, pentref yn nhalaith Ohio
Mount Washington, Massachusetts, mynydd yn nhalaith Massachusetts
Old Washington, Ohio, pentref yn nhalaith Ohio
Port Washington, Ohio, pentref yn nhalaith Ohio
Port Washington North, Efrog Newydd, pentref yn nhalaith Efrog Newydd

Pobl
Denzel Washington (g. 1954), actor
Dinah Washington (1924–1963), cantores
George Washington (1732–1799), arlywydd cyntaf UDA
Martha Washington (1731–1802), gwraig George Washington

Gweler hefyd
Washington Football Team, tîm pêl-droed Americanaidd (y "Washington Redskins" cynt)
The Washington Post, papur newydd
Cofeb Washington, cofeb yn Washington D.C.
Prifysgol Washington, prifysgol yn Seattle, Washington
Donald Dewar

Gwleidydd o'r Alban oedd Donald Campbell Dewar (21 Awst, 1937 – 11 Hydref, 2000). Gwasanaethodd fel Prif Weinidog yr Alban o 1999 hyd 2000, pan fu farw.

Cyfeiriadau

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1937
Gwleidyddion Albanaidd yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Albanaidd yr 21ain ganrif
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Marwolaethau 2000
Prif Weinidogion yr Alban
Ysgrifenyddion Gwladol yr Alban
Iris Murdoch

Nofelydd o Iwerddon oedd Iris Murdoch (15 Gorffennaf 1919 – 8 Chwefror 1999).

Cafodd Murdoch ei geni yn Ddulyn, yn ferch i Irene Alice (née Richardson, 1899–1985) a'i gŵr Wills John Hughes Murdoch.

Priododd yr awdur John Bayley yn 1956. Roedd y ffilm Iris (2001) yn ymwneud â’i brwydr â dementia yn ddiweddarach mewn bywyd.

Gwaith

Nofelau 
 Under the Net (1954)
 The Flight from the Enchanter (1956)
 The Sandcastle (1957)
 The Bell (1958)
 A Severed Head (1961)
 An Unofficial Rose (1962)
 The Unicorn (1963)
 The Italian Girl (1964)
 The Red and the Green (1965)
 The Time of the Angels (1966)
 The Nice and the Good (1968)
 Bruno's Dream (1969)
 A Fairly Honourable Defeat (1970)
 An Accidental Man (1971)
 The Black Prince (1973)
 The Sacred and Profane Love Machine (1974)
 A Word Child (1975)
 Henry and Cato (1976)
 The Sea, the Sea (1978), winner of the Booker Prize
 Nuns and Soldiers (1980)
 The Philosopher's Pupil (1983)
 The Good Apprentice (1985)
 The Book and the Brotherhood (1987)
 The Message to the Planet (1989)
 The Green Knight (1993)
 Jackson's Dilemma (1995)
 Something Special (Short story reprint, 1999; originally published 1957)

Athroniaeth 
 Sartre: Romantic Rationalist (1953)
 The Sovereignty of Good (1970)
 The Fire and the Sun (1977)
 Acastos: Two Platonic Dialogues (1986)
 Metaphysics as a Guide to Morals (1992)
 Existentialists and Mystics (1997)

Drama 
 A Severed Head (gyda J. B. Priestley, 1964)
 The Italian Girl (gyda James Saunders, 1969)
 The Three Arrows & The Servants and the Snow (1973)
 The Black Prince (1987)

Barddoniaeth 
 A Year of Birds (1978)
 Poems (1997)

Cyfeiriadau 

Athronwyr Gwyddelig yr 20fed ganrif
Beirdd Gwyddelig yr 20fed ganrif
Beirdd Gwyddelig yn yr iaith Saesneg
Cyn-fyfyrwyr Coleg Somerville, Rhydychen
Dramodwyr Seisnig yr 20fed ganrif
Dramodwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1919
Marwolaethau 1999
Llenorion benywaidd Gwyddelig yr 20fed ganrif
Llenorion ffeithiol Gwyddelig yr 20fed ganrif
Llenorion ffeithiol Gwyddelig yn yr iaith Saesneg
Nofelwyr Gwyddelig yr 20fed ganrif
Nofelwyr Gwyddelig yn yr iaith Saesneg
Pobl fu farw o glefyd Alzheimer
Tîm pêl-droed cenedlaethol Trinidad a Thobago

Gwnaeth Tîm Pêl-droed Cenedlaethol Trinidad a Thobago fynd drwyddo i chwarae yng Nghwpan y Byd 2006.

Un o'r chwaraewyr fydd yn chwarae yng nghwpan y byd 2006 yw Dennis Lawrence sydd yn chwaraewr i glŵb pêl-droed Wrecsam.

Dolenni allanol 
BBC Cwpan y Byd - Trinidad a Thobago

Pêl-droed yn Nhrinidad a Thobago
Trinidad Tobago
Cymraeg llafar

Yr iaith Gymraeg fel y mae'n cael ei siarad yn hytrach na'i hysgrifennu yw Cymraeg llafar. Mae'n wahanol i'r iaith ysgrifenedig o ran geirfa, gramadeg a morffoleg. Ceir o'i mewn sawl cywair ieithyddol tra wahanol, a sawl tafodieithoedd.

Cyweiriau
Mae gan y Gymraeg amrywiaeth gyfoethog o gyweiriau ieithyddol, o iaith hynod ffurfiol (boed yn dechnegol neu'n llenyddol) i fratiaith, gan gwmpasu ystod eang o gyweiriau lled-ffurfiol ac anffurfiol. Mae'r cyweiriau i gyd yn amrywio yn ôl tafodiaith, ond y cyweiriau llai ffurfiol sy'n tueddu amrywio mwyaf.

Tafodieithoedd

Mae peth gwahaniaeth rhwng Cymraeg y gogledd a Chymraeg y de. Mae tuedd i or-ddweud hyn. Mewn gwirionedd, nid yw'n ddim mwy na'r gwahaniaeth a glywir yn y Saesneg mewn ardaloedd gwahanol o Loegr. Er hynny, mae'n sbort gan y Cymry gael hwyl am ben eu hacenion gwahanol; yr 'hwntws' a'r 'gogs' fel y gelwid hwy gan ei gilydd.

Ychydig enghreifftiau:

 Dyfrgi (gogledd) -- dwrgi (de)
 Llefrith (gogledd) -- llaeth (de)
 Paned  (o de) (gogledd) -- dishgled (o de) (de)

Llyfryddiaeth

Ffynonellau'r erthygl
Beth Thomas a Peter Wynn Thomas, Cymraeg, Cymrâg, Cymrêg…Cyflwyno'r Tafodieithoedd (Gwasg Taf, 1989)

Dywediadau tafodieithol ac iaith lafar
Cyfres Llyfrau Llafar Gwlad
Siân Williams, Ebra Nhw (1981)
Owen John Jones, Dywediadau Cefn Gwlad (1977)– Llŷn ac Eifionydd
John Jones, Gwerin-eiriau Sir Gaernarfon (1979)
Lynn Davies, Geirfa'r Glöwr (1976)
C Jones a D Thorne, Dyfed: Blas ar ei thafodieithoedd (1992)
Erwyd Howells, Dim ond Pen Gair: Casgliad o ddywediadau Ceredigion (1990)
D Moelwyn Williams, Geiriadur y Gwerinwr (1975)

Cymraeg
Llyn Alaw

Mae Llyn Alaw yn gronfa ddŵr ar Ynys Môn, yng ngogledd Cymru. Mae'n cyflenwi dŵr i ran ogleddol yr ynys. Saif yng nghymunedau Tref Alaw a Rhosybol.

Cafodd yr enw 'Llyn Alaw' am fod yr alaw (lili'r dŵr) yn tyfu yno.

Ffurfiwyd y llyn trwy adeiladu argae ar draws Afon Alaw, ond nid oes unrhyw afonydd mawr yn llifo i mewn i'r llyn. Mae'r ardal o'i gwmpas yn amaethyddol.

Mae Llyn Alaw o bwysigrwydd fel gwarchodfa adar, gyda dwy guddfan o amgylch y llyn, ac mae hefyd yn fan boblogaidd i bysgota.

Cyfeiriadau

Alaw
Alaw
Rhosybol
Tref Alaw
Llyn Dinas

Am y llyn artiffisial yng Ngheredigion, gweler Cronfa Dinas.

Gorwedd Llyn Dinas rhwng pentref Beddgelert a Chapel Curig, Gwynedd, yng ngogledd Cymru. Mae Afon Glaslyn yn llifo trwy'r llyn.

Saif Llyn Dinas yn Nant Gwynant ychydig filltiroedd i'r gogledd-ddwyrain o bentref Beddgelert ac i'r de-orllewin o Lyn Gwynant, tua 55 medr uwchlaw'r môr. Er ei fod yn llyn gweddol fawr, tua 70 acer, dim ond tua 10 medr ydyw yn ei fannau dyfnaf. Ceir pysgota da yma am eogiaid a brithyllod.

Daw'r enw Llyn Dinas o'r gaer gyfagos Dinas Emrys, ar ben bryn creigiog a choediog Craig y Dinas, lle mae olion amddiffynfeydd o'r Oesoedd Canol ac o gyfnodau cynharach.

Carreg yr Eryr
Gerllaw'r llyn mae craig yn dwyn yr enw Carreg yr Eryr a oedd, yn ôl siarter o'r flwyddyn 1198, yn nodi'r fan lle roedd cantrefi Eifionydd, Ardudwy ac Arfon yn cyfarfod. Mae gan Gerallt Gymro stori fod eryr yn arfer eistedd ar y garreg unwaith yr wythnos, yn aros am ryfel rhwng gwŷr y tri chantref.

Llyfryddiaeth
Geraint Roberts, The Lakes of Eryri (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Llên gwerin Cymru
Dinas
Llyn Gwynant

Mae Llyn Gwynant yn llyn yn Nant Gwynant yn Eryri, yng ngogledd Cymru.

Mae'r llyn yn cael ei ffurfio gan Afon Glaslyn sy'n llifo i lawr llethrau'r Wyddfa o Lyn Llydaw o'r gogledd cyn cyrraedd Llyn Gwynant. Mae'n llyn gweddol o ran ei faint, gydag arwynebedd o tua 50 ha. Mae ei lannau'n goediog ac eithrio ambell cae a phorfa eang ar ei ben gogleddol. Yn yr haf mae'n lle poblogaidd iawn gan ymwelwyr er mwyn hwylio a chanŵio.

Ar lan orllewinol y llyn cyfyd craig serth a choediog Penmaen-brith ac yn uwch i fyny mae Gallt y Wenallt, y cyntaf o gopaon Pedol yr Wyddfa.

Rhyw 2 km yn is i lawr y dyffryn mae llyn arall, Llyn Dinas, gyda phentref Bethania yn gorwedd rhwng y ddau lyn. Mae ffordd yr A498 yn pasio ar lan y llyn.

Llyfryddiaeth
Geraint Roberts, The Lakes of Eryri (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, Llanrwst, 1995)

Gwynant
Eryri
Llyn Trawsfynydd

Mae Llyn Trawsfynydd yn gronfa ddŵr gerllaw pentref Trawsfynydd, Gwynedd, yng ngogledd Cymru (arwynebedd 4.8 km²). Crewyd y gronfa trwy adeiladu argae ar draws Afon Prysor. Y pwrpas gwreiddiol oedd darparu dŵr ar gyfer cynhyrchu trydan yng ngorsaf drydan Maentwrog yn 1928. Yn nes ymlaen defnyddiwyd y llyn i ddarparu dŵr ar gyfer atomfa Trawsfynydd.

Erbyn hyn nid yw'r atomfa yn cynhyrchu trydan mwyach, ac mae'n y broses o gael ei datgomisiynu, ond mae dŵr o'r llyn yn parhau i gael ei ddefnyddio ar gyfer cynhyrchu trydan ym Maentwrog.

Mae pont droed gul yn croesi'r llyn yn y cornel de-ddwyreiniol, hanner milltir i'r gorllewin o'r A470. Mae'r bont ar agor i'r cyhoedd, er bod y llwybr cyhoeddus sy'n arwain ati yn dod i ben yn swyddogol ar lan y llyn.

Trawsfynydd
Trawsfynydd
Maentwrog
Trawsfynydd
György Ligeti

Cyfansoddwr o Hwngari oedd György Ligeti (28 Mai 1928 – 12 Mehefin 2006).

Gwaith cerddorol
Andante ac Allegro (1950)
Baladi joc (1950)
Concert românesc (1951)
Musica ricercata (1951-1953)
Six Bagatelles for Wind Quintet (1953)
Pedwarawd Llinynnol rhif 1, Métamorphoses nocturnes (1953-54)
Glissandi, (1957)
Artikulation (1958)
Apparitions (1958-59)
Atmosphères (1961)
Volumina (1961-62, 1966)
Poème Symphonique for 100 metronomes (1962)
Requiem (1963-65)
Concerto Cello (1966)
Lux Aeterna (1966)
Lontano (1967)
Continuum (1968)
Ramifications (1968-69)
Pedwarawd Llinynnol rhif 2 (1968)
Melodien (1971)
Clocks and Clouds (1973)
San Francisco Polyphony (1973-74)
Le Grand Macabre, opera (1978)
Études pour piano, Premier livre (1985)
Concerto i Biano (1985-88)
Concerto i Feiolin (1992)
Études pour piano, Deuxième livre (1988-94)
Hamburg Concerto (1998-99, revised 2003)
Síppal, dobbal, nádihegedűvel: Weöres Sándor verseire (2000)
Études pour piano, Troisième livre (1995-2001)

Genedigaethau 1928
Marwolaethau 2006
Cyfansoddwyr Hwngaraidd
Llynnau Mymbyr

Mae Llynnau Mymbyr yn ddau lyn cyfagos ar Nant y Gwryd yn Nyffryn Mymbyr, ychydig i'r gorllewin o bentref  Capel Curig yn Eryri, Sir Conwy. Amgylchynir y llynnau gan borfeydd defaid a thir corsiog. Mae lôn yr A4086 yn mynd heibio glannau gogleddol y ddau lyn. I'r de-ddwyrain mae llethrau Moel Siabod yn codi. Mae'r olygfa o'r llynnau o gyfeiriad Capel Curig gyda chribau'r Wyddfa yn y cefndir ymhlith yr harddaf a'r enwocaf yng Nghymru.

Gan fod canolfan gweithgareddau awyr agored Plas y Brenin ar lan un o'r llynnoedd, maent yn boblogaidd ar gyfer gweithgareddau megis canwio.

Capel Curig
Eryri
Mymbyr
Abu Musab al-Zarqawi

Arweinydd "Al-Qaeda yn Irac" oedd Abu Musab al-Zarqawi (30 Hydref 1966 - 7 Mehefin 2006).

Iraciaid
Gwleidyddiaeth Irac
Genedigaethau 1966
Marwolaethau 2006
Llyn Brenig

Mae Llyn Brenig (Cyfeirnod OS: 983 573) yn gronfa dŵr ar Fynydd Hiraethog yng ngogledd Cymru, ar y ffin rhwng Conwy a Sir Ddinbych. Crëwyd y llyn drwy godi argae ar draws Afon Brenig.

Defnyddir Llyn Brenig i reoli llif Afon Dyfrdwy fel rhan o Gynllun Rheoli Llif Afon Dyfrdwy. Trwy reoli'r llif mae modd tynnu dŵr o'r afon yn is i lawr ar gyfer gogledd-orllewin Lloegr ac yn enwedig Lerpwl a'r cyffiniau.

Dechreuwyd adeiladu'r argae yn 1973 a gorffennwyd y gwaith yn 1976. Mae'r llyn yn dal 60 miliwn m³ o ddŵr, ac roedd wedi llenwi erbyn 1979.  Llyn Brenig yw'r llyn mwyaf yng Nghymru o ran arwynebedd, tua 920 acer, ond mae Llyn Tegid yn dal mwy o ddŵr.

Archaeoleg
Wrth adeiladu'r agrae, cafwyd hyd i nifer o olion o Oes yr Efydd a hefyd wersyll a ddenfyddiwyd gan helwyr Mesolithig tua 5700 CC. Mae llwybr archaeolegol gerllaw'r llyn sy'n mynd heibio nifer o gladdfeydd a chylchoedd cerrig. Gellir cael peth gwybodaeth am archaeoleg y cylch yn y ganolfan ymwelwyr a leolir ar lan y llyn.

Bywyd gwyllt 
Dechreuodd Gweilch y Pysgod fridio ger y llyn yn 2018, y pumed safle yng Nghymru.

Dolenni allanol 
Archaeoleg yr ardal 

Brenig
Brenig
Brenig
Cynhanes Cymru
Sefydliadau 1973
Charles Haughey

Taoiseach (Prif Weinidog Iwerddon) oedd Charles James Haughey (Gwyddeleg: Cathal Ó hEochaidh) (16 Medi, 1925 – 13 Mehefin, 2006).

Arweinydd Fianna Fáil rhwng 1979 a 1992 oedd Haughey.

Cafodd ei eni yn Castlebar, Swydd Mayo, yn fab i Seán Haughey a Sarah McWilliams. Bu farw o ganser y brostad, yn 80 oed.

Cyfeiriadau
 

Taoisigh Iwerddon
Genedigaethau 1925
Marwolaethau 2006
Pobl fu farw o ganser y prostad
Villarrobledo

Mae Villarrobledo yn dref yn Castilla-La Mancha, Sbaen.

Dolenni allanol
 /  Canolfan Croeso Villarrobledo 
 Carnifal Villarrobledo
 Gŵyl Cerdd Roc Viña

Castilla-La Mancha
Trefi Sbaen
Jerry Springer: The Opera

Sioe gerdd gan Stewart Lee a Richard Thomas yw Jerry Springer: The Opera, sy'n seiliedig ar y sioe deledu The Jerry Springer Show.

Agorodd yng Nghanolfan y Mileniwm yng Nghaerdydd er gwaetha condemnio gan Archesgob Cymru Barry Morgan fod y sioe yn "gableddus". Bu cannoedd yn protestio wrth i'r sioe agor.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Jerry Springer - The Opera  – gwefan swyddogol

Pynciau dadleuol yn ymwneud â Christnogaeth
Sioeau cerdd 2001
Llyn Cwellyn

Mae Llyn Cwellyn yn llyn yn Eryri, gogledd Cymru, sy'n gorwedd rhwng Yr Wyddfa yn y de a Mynydd Mawr yn y gogledd, a rhwng pentrefi Rhyd-ddu a Betws Garmon gerllaw ffordd yr A4085. Er ei fod yn wreiddiol yn llyn naturiol, caiff ei ddefnyddio fel cronfa i gyflenwi dŵr i rannau o Wynedd ac Ynys Môn. 

Mae Llyn Cwellyn yn llyn gweddol fawr gydag arwynebedd o 215 erw (0.87 cilometr sgwar), ac mae dros 120 troedfedd o ddyfnder yn y man dyfnaf.  Mae mapiau Arolwg Ordnans yn dangos dyfnder y dŵr yn y llyn  . Mae Afon Gwyrfai yn llifo trwyddo. Adeiladwyd argae yn y rhan ogleddol, ond nid yw hyn wedi ychwanegu rhyw lawer at faint y llyn. Ymhlith y pysgod a geir yn y llyn mae'r Torgoch.

Llyfryddiaeth
Geraint Roberts, The Lakes of Eryri (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Betws Garmon
Cwellyn
Eryri
Cwellyn
Cibwts

Cymuned fwriadol gyfunol Israelaidd yw cibwts (weithiau cibẃts; Hebraeg: קיבוץ; lluosog: cibwtsau neu cibwtsim: קיבוצים, "casgliad" neu "ynghyd"). Er bod gwledydd eraill wedi mentro cymundodau tebyg, nid oes 'run ohonynt wedi chwarae rôl mor bwysig o fewn gwlad â chibwtsau Israel. Sefydlwyd y weledigaeth pan sefydlwyd gwladwriaeth Israel yn y 1940au, a pharhaodd hyd heddiw.

Caiff y rôl o fagu'r plant eu rhannu gan rieni ac oedolion eraill. Yn aml byddai'r plant yn cysgu mewn tŷ plant tra bod y rhieni mewn tŷ arall.
 
Mae cibwtsau yn arbrawf Israelaidd unigryw, sydd yn cyfuno sosialaeth a Seioniaeth i'r hyn a elwir yn Seioniaeth Lafur, ac yn rhan o un o'r mudiadau cymunedol mwyaf erioed. Sefydlwyd y cibwtsau mewn cyfnod pan nad oedd ffermio annibynnol yn ymarferol. Wedi eu gorfodi gan anghenreidiau i droi at fywyd cymunedol, ac wedi eu hysbrydoli gan ideoleg Iddewig-sosialaidd eu hunain; datblygodd aelodau'r cibwtsau ddull cymunedol a phur o fyw, a ddenodd sylw'r holl fyd. Parhaodd cibwtsau am nifer o genedlaethau fel cymunedau iwtopaidd, ond mae'r rhan fwyaf o gibwtsau heddiw yn debycach i'r trefi cyfalafaidd yr oedd y cibwtsau gwreiddiol yn ceisio bod yn ddewisiadau amgen iddynt.

Mae cibwtsau wedi cyfrannu cyfran anghyfartal o arweinwyr milwrol, deallusion, a gwleidyddion Israel. Er nad yw poblogaeth y mudiad cibwts erioed wedi bod yn uwch na 7% o boblogaeth Israel gyfan, maent wedi gwneud mwy i ffurfio'r ddelwedd sydd gan Israeliaid o'u gwlad, a'r ddelwedd sydd gan dramorwyr o Israel, nag unrhyw sefydliad arall.

Mosiaf
Ceir math arall o ffarm gydweithredol yn Israel, sef y mosiaf (moshav mewn orgraff Saesneg). Mae'r mosiaf yn cynnig mwy o breifatrwydd a hunan-reolaeth i'r uned deuluol neu unigolyn gan adael iddynt ffarmio'r tir ond rannu'r adnoddau a'r dull gwerthu gyda gweddill aelodau'r uned.

Cibwts mewn Diwylliant Gymraeg
Ceir cân ddychan 'Cristion yn y Kibbutz' gan y grŵp Datblygu ar record hir 'The BBC Peel Sessino 1987-1993' Mae'r gân yn dychanu person yr arfer o deithio a gweithio mewn cibwts.

 Lawr i Israel er mwyn pigo orenau yr Iddewon
 Ti di cymryd blwyddyn allan o cwrs coleg sydd ddim yn mynd i ddim unman
 ac wrth gwrs, ti'n addysgu nhw am yr Iesu tra ti'n chwysu

Gweler hefyd 
 Al Nakba
 Rhestr cibwtsau

Dolenni
 Ffilmig Encyclopædia Britannica, 1973

Cyfeiriadau 

Cymdeithas Israel
Cymunedau
Economi Israel
Hanes Iddewig
Hanes Israel
Rhestr cestyll Cymru

Dyma rhestr cestyll yng Nghymru.

A–B 
 Castell Aberlleiniog, Sir Fôn (11g)
 Castell Abertawe, Abertawe
 Castell Aberteifi, Ceredigion (13g)
 Castell Aberystwyth, Ceredigion (13g)
 Castell y Bere, Gwynedd (13g)
 Castell Biwmares, Sir Fôn (13g)
 Castell Bewpyr, Bro Morgannwg

C 
 Castell Caerdydd, Caerdydd (11g)
 Castell Caerffili, Caerffili (13eg a'r 14eg canrif)
 Castell Caerfyrddin, Sir Gaerfyrddin (11g)
 Castell Caeriw, Sir Benfro (11eg - 16g)
 Castell Caernarfon, Gwynedd (13g)
 Castell Caerwedros, Ceredigion (12g)
 Castell Carreg Cennen, Sir Gaerfyrddin (13g)
 Castell Casgwent, Sir Fynwy (11eg - 13g)
 Castell Cefnllys, Maelienydd, Powys (13g)
 Castell Cil y Coed, Sir Fynwy
 Castell Cilgerran, Ceredigion (13g)
 Castell Coch, Caerdydd
 Castell Coety, Pen-y-bont ar Ogwr (12g)
 Castell Conwy, Conwy (13g)
 Castell Cricieth, Gwynedd (13g)
 Castell Crogen, Gwynedd (12g)
 Castell Cydweli, Sir Gaerfyrddin (12g a chynt)
 Castell Cymer, Gwynedd (12g)
 Castell Cynfael, Gwynedd (12g)

D 
 Castell Degannwy, Conwy
 Castell Dinas Brân, Sir Ddinbych (8g)
 Castell Dinbych y Pysgod, Sir Benfro (13g)
 Castell Dinefwr, Sir Gaerfyrddin (11g)
 Castell Dolbadarn, Gwynedd
 Castell Dolforwyn, Powys (13g)
 Castell Dolwyddelan, Gwynedd (13g)
 Castell y Dryslwyn, Sir Gaerfyrddin

E–H 
 Castell Ewloe, Sir y Fflint
 Castell y Fenni, Sir Fynwy (17g)
 Castell y Fflint, Sir y Fflint
 Castell Ffwl-y-mwn, Bro Morgannwg
 Castell Glan Edw, (neu 'Castell Colwyn'), Powys
 Castell y Gelli, Powys
 Castell y Grysmwnt, Sir Fynwy
 Castell Gwallter, Ceredigion (12g)
 Castell Gwydir, Sir Conwy
 Castell Gwyn, Sir Fynwy
 Castell Harlech, Gwynedd (13g)
 Castell Holt, Sir Wrecsam (14g)
 Castell Hwlffordd, Sir Benfro (12g)

Ll–N 
 Castell Llanfair-ym-Muallt, Powys (11eg - 13g)
 Castell Llanfleiddan, Bro Morgannwg
 Castell Llansteffan, Sir Gaerfyrddin
 Castell Llanhuadain, Sir Benfro (12fed - 14g)
 Castell Maenorbŷr, Sir Benfro (12fed - 14g)
 Castell Morgraig, Caerffili (13g)
 Castell Nanhyfer, Sir Benfro (12g)
 Castell Newydd, Pen-y-bont ar Ogwr (troad yr 11eg/12g)
 Castell Newydd Emlyn, Sir Gaerfyrddin (13eg - 15g)

O–P 
 Castell Ogwr, Bro Morgannwg (12fed a'r 13g)
 Castell Oxwich, Abertawe (16g)
 Castell Paun, Powys (12g yn wreiddiol)
 Castell Penfro, Sir Benfro (11g)
 Castell Pen-rhys, Abertawe (13g)
 Castell Pictwn, Hwlffordd (diwedd y 13g yn wreiddiol)
 Castell Powys, Powys (13g)
 Castell Prestatyn, Sir Ddinbych (12g)

R–Y 
 Castell Rhaglan, Sir Fynwy (15g)
 Castell Rhuddlan, Sir Ddinbych (13g)
 Castell Rhuthun, Sir Ddinbych (13g)
 Castell Sain Ffagan, Caerdydd (13g)
 Castell Tafolwern, Powys (12g)
 Castell Talacharn, Sir Gaerfyrddin
 Tomen y Rhodwydd, Sir Ddinbych (12g)
 Castell Tretŵr (12g)
 Castell Ynysgynwraidd, Sir Fynwy
 Castell Ystrad Peithyll, Ceredigion (1110au)
 Castell Ystum Llwynarth, Abertawe (13g)

Gweler hefyd 
 Cestyll y Tywysogion Cymreig
 Detholiad o eiddo a warchodir gan CADW

 
Cestyll Cymru
Llyn Celyn

Cronfa ddŵr fawr yw Llyn Celyn, a adeiladwyd ym 1961 drwy adeiladu argae ar draws Afon Tryweryn yng ngogledd Cymru. Mae'n gorwedd ar yr A4212 tua tair milltir i'r gorllewin o'r Bala, Gwynedd.

O ganlyniad i greu'r gronfa, boddwyd pentref Capel Celyn, rhywbeth fu'n achos llawer o ddicter yng Nghymru gyda llu o brotestiadau ac ymosodiadau â ffrwydron yn erbyn y gwaith adeiladu gan Owain Williams, Emyr Llewelyn, John Albert Jones ac eraill. Tyfodd Byddin Rhyddid Cymru a Mudiad Amddiffyn Cymru o'r gweithgareddau lled-filwrol hyn. Roedd y pentref yn un o gadarnleoedd y diwylliant Cymraeg, a bwriad y gronfa oedd cyflenwi dŵr i Lerpwl a'r cyffiniau yng ngogledd-orllewin Lloegr. Llwyddodd Cyngor Dinas Lerpwl i gael y ddeddf angenrheidiol trwy San Steffan er i 35 allan o 36 Aelod Seneddol Cymru bleidleisio yn erbyn y mesur. Bu hyn yn achos cynnydd sylweddol yn y gefnogaeth i Blaid Cymru. Yn Hydref 2005, cytunodd Cyngor Dinas Lerpwl i ymddiheuro'n gyhoeddus am y digwyddiad.

Adeiladwyd y gronfa i reoli llif Afon Dyfrdwy fel bod modd tynnu dŵr ohoni yn is i lawr. Mae dŵr yn cael ei ollwng o'r gronfa i Afon Tryweryn ac felly i Afon Dyfrdwy. Oherwydd fod modd rheoli'r llif, mae'r rhan o Afon Tryweryn islaw'r argae yn boblogaidd ar gyfer canŵio gan ymwelwyr.

Darllen pellach
Owain Williams, Cysgod Tryweryn (Ail argraffiad: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Celyn
Celyn
Hanes gwleidyddol Cymru
Y Bala
Genova

Dinas, porthladd a chymuned (comune) yng ngogledd-orllewin Yr Eidal yw Genova (Genoeg: Zena; Saesneg: Genoa), sy'n prifddinas rhanbarth Liguria. 

Mae gan comune Genova boblogaeth 586,180 (cyfrifiad 2011). 

Ei henw hynafol oedd Genua ac roedd un o ddinasoedd pwysicaf y Ligwriaid.

Enwogion 
 Simonetta Vespucci (1453–1476), neu "la bella Simonetta".
 Giuseppe Mazzini (1805–1872), gwladgarwr a gwleidydd
 Pab Bened XV (g. 1854)
 Giuseppe Taddei (1916–2010), canwr opera
 Renzo Piano (g. 1937), pensaer

Cyfeiriadau 

Dinas Fetropolitan Genova
Dinasoedd Liguria
 
Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Porthladdoedd yr Eidal
Cnewyllyn cell

Cnewyllyn (neu'r niwclews) yw'r canolfan rheoli mewn cell, sydd yn rheoli gweithgareddau'r gell. Ceir cnewyllyn mewn celloedd ewcaryot, ond nid mewn celloedd procaryot megis bacteria. Nid oes cnewyllyn mewn celloedd coch y gwaed, i wneud mwy o le i haemoglobin. Mae hyd cnewyllyn rhwng 11 a 22 micrometr fel arfer.

Swyddogaeth y cnewyllyn
Mae rhan fwyaf o enynnau'r cell yn cael eu storio yn y cnewyllyn, ar y cromosomau, molecylau DNA mawr. Yn ogystal, ceir proteinau yn y cnewyllyn sy'n rheoli mynegiant genynnau, ac yn trawsgrifio gwybodaeth gennynol i mRNA i gael ei gludo i'r sytoplasm. Trwy'r broses hon, mae'r cnewyllyn yn rheoli'r adweithiau cemegol sy'n digwydd yn y sytoplasm. Yn ogystal, mae'r cnewyllyn yn hollbwysig i'r broses o gellraniad.

Hanes darganfyddiad
Robert Brown, botanegydd o'r Alban, oedd y gyntaf i wneud arsylliadau meicrosgop o sylwedd o'r cnewyllyn.  

Organynnau
Bwrdd biliau

Mae bwrdd biliau yn hysbysfwrdd awyr-agored mawr, fel arfer yn bren, sydd i'w ddarganfod mewn lleoedd gyda thraffig uchel megis dinasoedd, ffyrdd, traffyrdd a phriffyrdd. Mae byrddau biliau yn dangos hysbysebion mawr wedi'u hanelu at gerddwyr a gyrwyr sy'n pasio. Caiff y mwyafrif o fyrddau biliau eu rhentu i hysbysebwyr yn hytrach na chael eu perchen ganddynt.

Hysbysebu
Britheg y gors

Glöyn byw Ewropeaidd yw Britheg y Gors (Euphydryas aurinia), ac mae dan fygythiad a'i niferoedd yn lleihau’n gyflym drwy wledydd Prydain. Mae'n ddibynol ar Damaid y cythraul fel ei brif fwyd. Mae gan yr oedolion farciau trawiadol aur ac orengoch a gwythiennau duon. Ar ochr isaf yr adenydd mae patrwm melyn, oren a du heb unrhyw arlliw o arian o gwbl. Ceir marciau arian o dan adenydd pob math arall o frithion, yng Nghymru.

Mae De Cymru yn un o brif gadarnleoedd y rhywogaeth yn Ewrop. Mae rhai poblogaethau yn bodoli yn y gogledd hefyd. Fel arfer mae Britheg y Gors i’w chael mewn glaswelltiroedd llaith a grugog a elwir Porfeydd Rhos ond mae'r rhywogaeth yn bodoli mewn mathau eraill o gynefinoedd sy'n sychach, fel glaswelltiroedd niwtral neu
laswelltiroedd calchaidd sych. Gellir gweld poblogaethau bach weithiau mewn nifer o fannau lle nad oes llawer o fwyd planhigion i’w gael. Gall poblogaethau bach fod yn elfen bwysig o'r ecoleg a'r deinameg poblogaeth oherwydd gallant gynhyrchu llawer o unigolion symudol, sy'n gallu sefydlu poblogaethau eraill.
 
Mae Britheg y Gors yn cael ei diogelu dan gyfraith Prydain. Mae wedi’i rhestru yn rhestr warchodedig Atodiad 5 Deddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981.

Mae’r pili palod  yn hedfan o ganol Mai tan Fehefin. Dodwyir yr wyau  mewn grwpiau ar ochr isaf dail y planhigyn bwyd, Tamaid y cythraul (Succisa pratensis). Mae’r lindys ifanc  yn byw mewn gweoedd cyffredin a nyddant dros y planhigyn bwyd. Yn yr hydref maent yn nyddu gweoedd cryfach lle byddant yn dechrau gaeafgysgu.

Yn y gwanwyn bydd y lindys yn dechrau gwasgaru, ar ôl y bwrw croen terfynol. Byddant wedi newid o liw brown i ddu. Gellir eu gweld yn torheulo weithiau. Mae rhaid iddynt fod yn gynnes i fwyta.
 
Mae gwaith ymchwil i ddeinameg poblogaeth Britheg y Gors wedi dangos ei bod yn byw mewn “metaboblogaethau”. Diffinnir Metaboblogaeth fel “casgliad o boblogaethau lleol, sy’n dod i gysylltiad â’i gilydd o ganlyniad i wasgaru achlysurol. O fewn y rhain bydd rhai yn diflannu a chlystyrau eraill yn cael eu sefydlu.”

Fel arfer mae Brith y Gors yn byw mewn poblogaethau bach sy’n dueddol o farw allan ac yna bydd poblogaethau eraill yn cael eu sefydlu o safleoedd cyfagos.  Elfen bwysig iawn yn y gyfyndrefn o fetaboblogaethau yw y bydd ardaloedd o gynefin gwag yn bodoli bob amser o fewn y gyfundrefn. Mae’n bosib i’r rhan fwyaf o’r darnau cynefin fod yn wag. Mae diogelu safleoedd addas lle nad yw’r pili pala’n bresennol yn hanfodol i’w goroesiad yn y tymor hir.

Gloynnod byw Cymru
Gloynnod byw melyn
Gloynnod byw brown
Y Forwyn Fair

Yn ôl y Testament Newydd, roedd Mair (a elwir hefyd yn Santes Fair neu'r Forwyn Fair) yn fam i Iesu Grist. Roedd hi'n briod â Sant Ioseff ac, yn ôl ffynonellau llai derbynnol, yn ferch i'r saint Joachim ac Ann. Mae efengyl Luc yn adrodd sut y dysgodd Mair, a oedd yn forwyn (gwyryf) ar y pryd, gan yr archangel Gabriel, negesydd oddi wrth Dduw, ei bod hi'n mynd i roi genedigaeth wyrthiol i Iesu Grist, Mab Duw.

Anrhydeddir y Santes Fair yn bennaf yn yr Eglwys Gatholig, ac o fewn yr eglwys honno credir iddi gael ei llenwi â gras Duw ers ei genedigaeth (nid yw'r athrawiaeth hon yn golygu, fel mae rhai wedi ei dehongli, bod Mair hithau wedi cael ei geni yn wyryfol). Athrawiaeth ganolog arall i Gristnogaeth Catholig yw'r Dyrchafiad, hynny yw, bod corff Mair wedi codi i'r nefoedd wedi ei marwolaeth. Anrhydeddir hi hefyd o fewn Islam; ceir mwy am fywyd Mair yn y Coran nac yn y Testament Newydd.

Yn symbolaidd mae'r Forwyn Fair yn cael ei chyfelybu i Arch y Cyfamod yn y traddodiad liturgiaidd Cristnogol, am ei fod wedi dwyn Crist i'r byd i roi Cyfamod newydd.

Yn ôl traddodiad treuliodd ddyddiau olaf ei hoes mewn tŷ ger Effesus (de-orllewin Twrci) a bu farw yno. Creda Catholigion bod ei thŷ yn Nasareth wedi hedfan oddi ar ei safle wreiddiol i dref Loreto yn yr Eidal ym 1294. Dyma'r unig safle sy'n gysylltiedig â bywyd Mair drwy Ewrop ac felly y mae yn safle boblogaidd am bererindodau.

Gweler hefyd
Rhestr o fenywod y Beibl

 
Forwyn Fair, Y
Cymeriadau'r Testament Newydd
Merched y Beibl
Michelangelo

Roedd Michelangelo di Lodovico Buonarroti (6 Mawrth 1475 – 18 Chwefror 1564), a elwir yn Michelangelo, yn gerflunydd, peintiwr, pensaer a bardd o gyfnod y Dadeni Eidalaidd. Ynghyd â'i gyfoediwr a'i gyd-ddyn o Fflorens, Leonardo da Vinci, caiff Michelangelo ei ystyried fel un o "wŷr y Dadeni", dynion a all droi eu dwylo at unrhyw faes a'i feistroli'n llwyr.

Fe'i ganwyd yn Caprese, ger Arezzo yn yr Eidal, yn fab i'r banciwr Ludovico di Leonardo di Buonarotto Simoni a'i wraig Francesca di Neri del Miniato di Siena.

Roedd yr athrylith hwn wedi cwblhau un o'i gampweithiau, y Pietà sydd heddiw ym Masilica Sant Pedr (San Pietro) yn Rhufain, cyn ei fod yn ddeg ar hugain oed, ac un arall, y cerflun o Dafydd, yn ei dri degau cynnar. Er gwaetha'r ffaith ei fod yn ystyried ei hun yn gerflunydd cyn pob dim, creodd Michelangelo hefyd ddau o'r peintiadau ffresgo mwyaf dylanwadol yn hanes celf ar nenfwd a wal ddwyreiniol y Cappella Sistina (hefyd yn Rhufain). Meistrolodd Michelangelo bensaernïaeth yn ei henaint a cynlluniodd gromen San Pietro yn 70 oed. Roedd effaith yr arlunydd ar bob un o'r maesydd yma yn chwyldroadol.

Yn wahanol i lawer o artistiaid cyn y Dadeni Dysg, cydnabwyd Michelangelo fel athrylith tra'r oedd yn dal yn fyw, ac fe'i galwyd yn Il Divino, "yr un dwyfol" (llysenw addas o ystyried ei fod yn ŵr crefyddol iawn). Cyhoeddwyd dau fywgraffiad ohono tra yn fyw, un gan Giorgio Vasari, cyfaill i Michelangelo, a'r llall gan Ascanio Condivi. Diolch i Vasari yn bennaf cafodd Michelangelo ei ystyried fel copa pob cyrhaeddiad yng nghelf am ganrifoedd wedi ei farwolaeth.

Oriel

Arlunwyr y Dadeni
Arlunwyr Eidalaidd
Beirdd Eidalaidd yn yr iaith Eidaleg
Cerflunwyr Eidalaidd
Genedigaethau 1475
Llenorion Eidaleg y Dadeni
Marwolaethau 1564
Penseiri Eidalaidd
Pobl o Fflorens