alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
335

3g - 4g - 5g 
280au 290au 300au 310au 320au - 330au - 340au 350au 360au 370au 380au 
330 331 332 333 334 - 335 - 336 337 338 339 340

Digwyddiadau 
 Yr Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I yn dechrau adeiladu Eglwys y Bedd Sanctaidd
 19 Medi — Dalmatius yn cael y teitl Cesar

Genedigaethau 
Theon o Alexandria, pennaeth olaf Llyfrgell Alexandria

Marwolaethau 
 31 Rhagfyr — Pab Sylvester I

335
334

3g - 4g - 5g 
280au 290au 300au 310au 320au - 330au - 340au 350au 360au 370au 380au 
329 330 331 332 333 - 334 - 335 336 337 338 339

Digwyddiadau 
Y Gothiaid yn gorchfygu ymosodiad y Fandaliaid ar yr Ymerodraeth Rufeinig ger Afon Donaw.
Flavius Dalmatius yn gorchfygu gwrthryfel Calocaerus yn Cyprus.

Genedigaethau

Marwolaethau 

334
333

3g - 4g - 5g 
280au 290au 300au 310au 320au - 330au - 340au 350au 360au 370au 380au 
328 329 330 331 332 - 333 - 334 335 336 337 338

Digwyddiadau 
Hai Yang Wang yn olynu Ming Di fel ymerawdwr yr Ymerodraeth Zhao Ddiweddar yn Tsieina.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Ming Di, Ymerawdwr Tsieina.

333
Llyn Maelog

Mae Llyn Maelog yn llyn 59 acer o arwynebedd ger arfordir gorllewinol Ynys Môn, rhwng Rhosneigr a Llanfaelog. Nid oes afon o unrhyw faint yn llifo i mewn iddo.

Mae'r llyn yn agos i'r môr, ac ar un adeg roedd diwydiant adeiladu llongau bychain ar ei lannau; er enghraifft cofnodir adeiladu slŵp 11 tunnell o'r enw Old Fisher yma yn  1787. Roedd sianel wedi ei dorri ar ochr orllewinol y llyn i gael y llongau i'r môr, ond erbyn hyn mae'r briffordd i Rosneigr rhwng y llyn a'r môr. Hyd 1968 roedd y llyn yn cyflenwi dŵr i bentref Rhosneigr.

Erbyn hyn defnyddir y llyn yn bennaf gan bysgotwyr, sy'n dal amrywiaeth o rywogaethau yn cynnwys Penhwyad. Mae hefyd yn fan dda i wylio adar. Gellir dilyn llwybr cyhoeddus o'r briffordd o amgylch y llyn.

Cyfeiriadau

Llanfaelog
Maelog
Rhosneigr

Pentref yng nghymuned Llanfaelog, Ynys Môn, yw Rhosneigr    (). Saif ar arfordir gorllewinol yr ynys, ar briffordd yr A4080. O'r cloc yng nghanol y pentref gellir gweld RAF Y Fali a Mynydd Twr. Mae prif drefi Caergybi a Llangefni a dinas Bangor i gyd o fewn pellter teithio hawdd. Dyma’r lle drutaf i fyw ym Môn o ran prisiau tai.

Mae traeth bychan gerllaw'r pentref ei hun, a dau draeth mwy, Traeth Cymyran a Thraeth Llydan, gerllaw. Ceir gorsaf reilffordd yno, yn ogystal â nifer o westai a thai bwyta. Twristiaeth yw'r prif ddiwydiant, er fod rhai o'r trigolion yn gweithio ym maes awyr Y Fali gerllaw, i sawl corff arall ac yn hunan-gyflogedig. Mae Llyn Maelog gerllaw a Llwybr Arfordirol Ynys Môn yn rhedeg heibio'r pentref. Mae Llyn Maelog tua 65 erw i gyd.

Mae Ysgol Gynradd yn Rhosneigr. Mae gweithgareddau hamdden yn cynnwys: nofio, syrffio, hwylfyrddio, sgio dwr, golff, tenis a deifio dan y dwr. Mae'n pentref yn gartref i Glwb Golff Ynys Môn.

Etymoleg 
Mae'r enw Rhosneigr yn tarddu o'r Gymraeg. Mae Rhos yn rhagddodiad cyffredin mewn enwau lleoedd Cymraeg, sy'n golygu 'rhos' neu 'rhostir'. Mae ail ran yr enw neigr, yn llai eglur, ond mae'n debyg ei fod yn deillio o'r enw personol 'Yneigr'. Roedd Yneigr yn ŵyr i Cunedda Wledig, arweinydd pwysig yn yr ardal yn y bumed ganrif. Ychydig a wyddys am Yneigr, na sut y daeth y pentref i gael ei enwi er anrhydedd iddo. 

Mae ganddo dri phrif draeth:

Traeth Cymyran sy'n ymestyn o Bwll Cwch at Ynys Wellt. Traeth tywodlyd gyda gologfeydd o'r Wyddfa. Mae hi'n draeth poblogaidd gyda chwmniau chwareon dwr, yn enwedig morwyr a hwylfyrddwyr.
Pwll Cwch  - traeth fechan, creigiog lle mae cychod yn aros dros nos. 
Traeth Llydan (Silver Bay) - i'r de o Rhosneigr mae Traeth Llydan. Mae'r traeth tywodlyd gyda thwyni tywod a nant sydd yn rhedeg o Lyn Maelog i rannu'r traeth.

Mae'r traeth yn berffaith i gerdded, syrffio a chanwio. Mae'r traeth yn enillydd Gwobr Arfordir Gwyrdd yn rheolaidd.

Mae gan Rhosneigir llawer o llefydd bwyta fel Aydin's Cafe & Take Away Pizza, The Surf Cafe, Scarlett’s Fish & Chip Shop a mwy.

Bu'r pentref yn boblogaidd yn ystod yr oes Edwardaidd, ac mae'n dal i fod yn bentref glan môr poblogaidd mewn un o lefydd harddaf Ynys Môn, yng ngogledd Cymru.

Cadwraeth
Mae Arfordir Rhosneigr wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig. Mae Llyn Maelog yn cynnwys pysgod fel draenogiaid, merfogiaid, rhufelliaid a phenhwyaid. Mae amrywiaeth eang o adar yn byw yn y gwelyau cyrs. Crehyrod llwyd, gïach, telor y cyrs, cwtieir, hwyaden wyllt, hwyaid yr eithin ac ati. Mae gwylanod penddu yn nythu yno hefyd. Mae llwybr cyhoeddus o amgylch y llyn ac mae'n boblogaidd gyda cherddwyr.  Dyma'r llyn cyntaf yn 2011 yng Nghymru i gael ei ddosbarthu fel village green.

Galeri

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Rhosneigr community website
Llanfaelog Community Council website
A description of Rhosneigr during World War II, from “An Anthology of Anglesey” by Ray Renowden, 1997
Photos of Rhosneigr and surrounding area on geograph.org.uk

Llanfaelog
Pentrefi Ynys Môn
Llangadwaladr, Ynys Môn

Am y pentref o'r un enw ym Mhowys, gweler Llangadwaladr, Powys.

Pentref bychan yng nghymuned Bodorgan, Ynys Môn, yw Llangadwaladr (). 
Fe'i lleolir ar arfordir gorllewinol yr ynys. Saif ar briffordd yr A4080, ychydig i'r gorllewin o bentref Hermon ac i'r dwyrain o Aberffraw.

Yr adeilad mwyaf nodedig yn y pentref yw'r eglwys. Mae'r adeilad presennol yn dyddio o tua'r 15g, ond yn y mur tu mewn i'r eglwys mae carreg fedd Cadfan ap Iago, brenin Gwynedd yn y 7g. Dywedir mai dyma beddfaen brenhinol hynaf yng ngwledydd Prydain. Yn ôl pob tebyg, ŵyr Cafan, Cadwaladr Fendigaid, yw'r Cadwaladr sy'n cael ei goffáu yn enw'r eglwys a'r pentref. Credir fod Llangadwaladr wedi bod yn fan claddu i frenhinoedd Gwynedd, gan fod prif lys Gwynedd, Aberffraw, heb fod ymhell o'r eglwys, yr ochr arall i Afon Ffraw.

Mae nifer o nodweddion diddorol eraill yn yr eglwys, yn cynnwys ffenestr liw yn dyddio o ddiwedd y 15g a roddwyd gan Meurig ap Llywelyn a’i wraig fel diolch am i'w mab Owain ddychwelyd yn ddiogel o Frwydr Bosworth. Mae un o'r ddau gapel hefyd yn rhodd teulu Meyrick, Bodorgan.

Owen Lewis 
Ganwyd Owen Lewis neu Lewis Owen (Eidaleg: Ludovico Audoeno, Lladin: Audoenus Ludovisi) (28 Rhagfyr 1533 – 14 Hydref 1594) ym mhentrefan Bodeon ger Llangadwaladr. Daeth yn Esgob Cassano all'Jonio, yn yr Eidal. Gwrthwynebai Brotestaniaeth i'r carn. Mynychodd Brifysgol Caerwynt (Windchester College), Coleg Newydd, Rhydychen ac yna Université de Douai yn Frainc, ac fe'i gwnaed yn offeiriad yn yr Eglwys Babyddol ac yn brifathro prifysgol yn Adran y Gyfraith yn Douai; yna fe'i gwnaed yn ganon yn Cathédrale Notre-Dame de Grâce de Cambrai ac yn ddeon yn Hainault. Yn ei rol fel canon ymwelodd sawl tro â Rhufain lle y cyfarfu Pab Sixtus V ac yna Pab Gregory XIII a phenodwyd ef i sawl swydd eglwysig.

Sefydlodd, gyda William Allen, ddwy brifysgol: y naill ai yn Douai a'r llall yn Rhufain a rhoddodd swydd i'w gyfaill Morys Clynnog (c. 1525 - 1581) yn y coleg yn Rhufain. Ym Milan, rhwng 1580 a 1584 gweithredodd fel Gweinyddwr y brifysgol. Croesawyd ef yn gynnes i Milan gan yr Archesgob Carlo Borromeo ac arhosodd Owen gydag ef a'i deulu am gyfnod. Ym mreichiau Owen y bu farw Borromeo. Daeth Cymry eraill ato i'r Eidal, gan gynnwys Gruffydd Robert (cyn 1531 - ar ôl 1598).

Yn Rhufain bu'n gyfrifol am bolisiau'n ymwneud â Mari, brenhines yr Alban a Choleg Reims. Ar 3 Chwefror 1588 penodwyd ef yn Archesgob Cassano ym Mrenhiniaeth Napoli ac ordeiniwyd ef gan Nicolas de Pellevé ar 14 Chwefror.

Bu farw yn Rhufain ar 14 Hydref 1594 a chladdwyd ef yn y brifysgol a sefydlodd, lle codwyd cofeb iddo gydag arysgrif Ladin arno.

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Eglwys Llangadwaladr (Treftadaeth Ynys Môn) 

Bodorgan
Pentrefi Ynys Môn
Teyrnas Gwynedd
Llyn Cefni

Mae Llyn Cefni yn gronfa ddŵr a ffurfiwyd trwy adeiladau argae ar draws Afon Cefni ar Ynys Môn. Saif y llyn tua 1 km i'r gogledd o dref Llangefni ac i'r dwyrain o bentref Bodffordd.

Disgrifiad
Mae'r llyn yn hir a chul, yn rhedeg i'r gogledd-ddwyrain o Bodffordd. Mae tua 2.3 km o led ac mae ei arwynebedd yn 0.86 km²; Llyn Cefni yw'r llyn mwyaf ar Ynys Môn ar ôl Llyn Alaw. Caiff ei rannu'n ddau gan drac Rheilffordd Canol Môn. Er nad oes defnydd ar y rheilffordd bellach, mae'r cledrau yn parhau yn eu lle.

Mae llwybr beicio yn mynd heibio glan ddeheuol y llyn, ac roedd cuddfan adar yno, ond cafodd hon ei llosgi'n ulw gan fandaliaid yn ystod gaeaf 2006-07.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Llynnoedd Cymru

Bodffordd
Cefni
Cefni
Llangefni
Kenneth O. Morgan

Hanesydd yw Kenneth Owen Morgan (ganwyd 16 Mai 1934).

Llyfryddiaeth
Wales in British Politics (1963, 1992)
The Age of Lloyd George (1971)
Keir Hardie, Radical and Socialist (1975)
Consensus and Disunity (1979)
Labour People (1987)
Callaghan, a Life (1997)

Genedigaethau 1934
Hanesyddion Cymreig
Keir Hardie

Gwleidydd Llafur o'r Alban oedd James Keir Hardie (15 Awst 1856 – 26 Medi 1915).

Cafodd ei eni yn Newhouse, Yr Alban, yn 1856.  Priododd Lillie Wilson yn 1879.  Etholwyd Hardie yn aelod seneddol 'Merthyr Tudful ac Aberdâr', de Cymru yn 1900, gan ddod yn aelod seneddol cyntaf y Blaid Llafur yng Ngwledydd Prydain - carreg filltir bwysig yn hanes y Blaid Lafur. Un aelod seneddol arall a etholwyd y flwyddyn honno, ond o'r fesen fach a blanodd Hardy, tyfodd y blaid yn goeden rymus gan gipio'r awenau yn 1924, yn brif blaid drwy Wledydd Prydain.

Yn 1900, galwodd Hardie nifer o undebau a grwpiau sosialaidd at ei gilydd a chytunodd y cyfarfod i ffurfio Labour Representation Committee, a alwyd yn ddiweddarach yn Blaid Lafur.

Fel Albanwr a sosialydd radicalaidd, roedd Hardie yn cefnogi hunanlywodraeth i'r Alban, Cymru ac Iwerddon. Roedd ganddo gydymdeimlad naturiol â'r Cymry ac roedd yn ddiflewyn ar dafod ei farn ar y modd roedd Cymru yn cael ei thrin dan y drefn Brydeinig. Ym 1911, pan arwisgwyd y tywysog Edward yn Dywysog Cymru mewn sioe rwysgfawr yng Nghaernarfon a drefnwyd gan David Lloyd George, barn Hardie oedd:

Wales is to have an "Investiture" as a reminder that an English king and his robber barons strove for ages to destroy the Welsh people and finally succeeded in robbing them of their lands... and then had the insolence to have his son "invested" in their midst. The ceremony ought to make every Welshman who was patriotic blush with shame. Every flunkey in Wales, Liberal and Tory alike was grovelling on his hands and knees to take part in the ceremony.   Funds could be raised for that purpose with ease, but when there was money wanted to gain even a living wage it could only be found with difficulty.

Mab llwyn a pherth ydoedd; Mary Keir, morwyn wrth ei gwaith yn Legbrannock oedd ei fam. Mae'r bwthyn bach lle'i ganwyd yn dal i'w weld hyd heddiw ar y ffordd a elwir yn 'Edinburgh Road' yn Newhouse. Yn ei gân enwog i 'Carlo' (Tywysog Siarl, Lloegr) dywed Dafydd Iwan a'i dafod yn ei foch fod 'Llun Ken Hardie wrth ei wely'.

Cyfeiriadau 

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Arweinwyr y Blaid Lafur (DU)
Genedigaethau 1856
Gweriniaethwyr Albanaidd
Gwleidyddion Albanaidd y 19eg ganrif
Gwleidyddion Albanaidd yr 20fed ganrif
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Marwolaethau 1915
Sosialwyr
Llyn Traffwll

Mae Llyn Traffwll yn llyn gweddol fawr, 91 acer o arwynebedd, yng ngogledd-orllewin Ynys Môn. Saif i'r de-ddwyrain o bentref Llanfihangel yn Nhowyn. Mae nant sy'n rhedeg allan o'r llyn yn ymuno ag Afon Crigyll.

Mae y safle yn awr yn warchodfa natur, ar gyfer adar yn bennaf, yn perthyn i'r RSPB, ac yn rhan o warchodfa fwy Gwlybtiroedd y Fali. Fodd bynnag, mae'r rhan fwyaf o'r tir ar lannau'r llyn yn parhau mewn dwylo preifat.

Yn ôl traddodiad yn ardal Bodedern, roedd ogof Madam Wen, prif gymeriad y nofel Madam Wen (1925) gan W. D. Owen, mewn hafn ar ochr Llyn Traffwll.

Llanfair-yn-Neubwll
Traffwll
Novaya Zemlya

Gorynys fawr is-Arctig oddi ar arfordir gogleddol Rwsia yw Novaya Zemlya (sillafiad Rwseg: Новая Земля; ystyr: tir newydd). Mae'n gorwedd rhwng Môr Barents a Môr Kara gydag arwynebedd tir o 83,000 km² (32,040 milltir sgwar). Gellir ei hystyried yn barhad gogleddol o gadwyn hir Mynyddoedd Ural. Mae'n cynnwys dwy ynys a wahanir gan gulfor cul. Ceir culfor arall, Culfor Kara, rhwng yr ynys ddeheuol a'r tir mawr. Mae'r ynys ogleddol dan rew trwy'r flwyddyn a than yn ddiweddar doedd neb yn byw yn Novaya Zemlya yn barhaol.

Mae'r ardal yn cael ei gweinyddu gan Oblast Arkhangelsk fel 'Tiriogaeth Ynys Novaya Zemlya'. Poblogaeth: 2,716 (Cyfrifiad 2002), gyda 2,622 yn Belushya Guba, canolfan weinyddol Novaya Zemlya. Yn ogystal ceir poblogaeth fechan o bobloedd brodorol, sef tua 100 o Nenets, sy'n dal i fyw mewn pebyll traddodiadol ac yn symud o le i le i ddal pysgod a hela anifeiliaid fel morloi ac eirth gwyn.

Mae Novaya Zemlya yn fynyddig iawn, ac yn cyrraedd 1,547 m ger Culfor Kara. Ar yr ynys ogleddol ceir nifer o rewlifoedd, tra bod gan yr ynys ddeheuol hinsawdd twndra. Mae adnoddion naturiol yn cynnwys copr, plwm, a sinc.

Ceir tystiolaeth fod masnachwyr o Novgorod wedi ymweld â Novaya Zemlya mor gynnar â'r 11g, efallai i brynu croen anifeiliad gwyllt.

Yn ystod y drydedd fordaith i foroedd y Gogledd, dalwyd llong y fforiwr enwog Willem Barentsz yn y rhew ar arfordir gogleddol Novaya Zemlya, ac fe fu iddo farw yno ar 20 Medi, 1597.

Ers diwedd yr Ail Ryfel Byd mae Novaya Zemlya wedi cael ei defnyddio gan luoedd arfog Rwsia. Bu dros 200 o arbrofion niwclear danddaerol ar yr ynys.

Daearyddiaeth Oblast Arkhangelsk
Môr Kara
 
Ynysoedd Rwsia
Ynysoedd Cefnfor yr Arctig
Nenets

Mae'r Nenets (ненёця", Rwseg: Ненцы - IPA: [nʲɛntsɨ](lluosog); weithiau, ond yn anghywir, "Nenetses") yn bobl brodorol sy'n byw yng ngogledd-orllewin Rwsia. Yn ôl Cyfrifiad 2002, ceir 41,302 Nenets yn Ffederaliaeth Rwsia. Maen nhw'n siarad yr iaith Nenetseg. (Camgymeriad yw cyfeirio atynt fel y bobl Nenet; nid yw'r llythyren 's' yn dynodi rhif luosog.)

Mae'r Nenets yn bobl "Samoyed", term ethnig-ieithyddol sy'n cynnwys y Nenets, yr Enets, y Selkup a'r Nganasan.

Ceir eu poblogaeth fwyaf gogleddol ar orynynys Novaya Zemlya, yn yr Arctig, lle mae tua 100 ohonyn yn byw.

Gweler hefyd 
 Ocrwg Ymreolaethol Nenets (Nenetsia)
 Ocrwg Ymreolaethol Yamalo-Nenets

Grwpiau ethnig yn Rwsia
Môr Gwyn
Oblast Arkhangelsk
Ocrwg Ymreolaethol Nenets
Ocrwg Ymreolaethol Yamalo-Nenets
Samoyed
Yr Arctig
Penhwyad

Mae'r Penhwyad (Esox lucius) yn bysgodyn dŵr croyw sy'n gyffredin trwy rannau helaeth o Ewrop, Rwsia a Gogledd America. Fel rheol maent yn byw mewn llynnoedd lle mae digon o dyfiant yn y dŵr ac mewn afonydd lle mae'r llif yn araf. Gallant dyfu yn bur fawr; roedd y mwyaf a ddaliwyd hyd yn hyn, yn yr Almaen yn 1983, yn 31 kg (67 pwys). Benywaidd yw'r penhwyaid mwyaf bob amser; nid oes cofnod o bysgodyn gwrywaidd dros 8 kg.

Prif fwyd y Penhwyad fel rheol yw pysgod eraill, er y gall hefyd fwydo ar adar dŵr, yn enwedig y cywion, ar lyffantod ac ar famaliaid bychain. Fel rheol mae'n cuddio mewn tyfiant yn y dŵr i ddisgwyl i bysgodyn llai ddod yn ddigon agos i'w gipio.

Ym mha byllau neu lynnoedd y cafwyd/ceir penhwyad

Mae Llyn Gelli Gain (Llugan ar lafar) ym mhlwy Trawsfynydd yn 1,300' o uchder uwchben y môr. Cafwyd penhwyad ynddo (fel Llyn Peic oeddan i'n nabod y lle fel plant). 

Pysgod
332

3g - 4g - 5g 
280au 290au 300au 310au 320au - 330au - 340au 350au 360au 370au 380au 
327 328 329 330 331 - 332 - 333 334 335 336 337

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I yn gorchfygu'r Fisigothiaid mewn brwydr.
Cystennin I a'i fab Cystennin II yn gorchfygu'r Gothiaid ger Afon Donaw.

Genedigaethau 
Jovian, Ymerawdwr Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 

332
Ynys Sgomer

Mae Ynys Sgomer (Hen Norseg a Saesneg: Skomer) yn ynys tua thri chilometr sgwâr oddi ar arfordir Sir Benfro. Mae'n fwyaf adnabyddus fel man nythu i nifer fawr o adar y môr, ac mae yn warchodfa rheolwyd gan Ymddiriedolaeth Natur De a Gorllewin Cymru, ac yn eiddo i Cyngor Cefn Glad Cymru

Ymhlith y pwysicaf o'r rhain mae Aderyn drycin Manaw; credir fod tua 250,000 o barau yn nythu ar Ynys Sgomer ac Ynys Sgogwm gerllaw, tua hanner poblogaeth y byd. Ni welwch Adar drycin Manaw yn ystod y dydd; maent yn dychweyd o’r m Môr gyda’r nos ac yn mynd yn ôl cyn y bore er mwyn osgoi’r gwylanod cefnddu. Mae hefyd tua 10,000 o barau o'r Pâl yn nythu ar Sgomer a Sgogwm rhwng Ebrill a Gorffennaf, a niferoedd sylweddol o nifer o rywogaethau eraill, gan gynnwys dolffiniaid, llamhidyddion, morloi llwydion, llursod, mulfrain, Adar drycin y graig, Hwyaid gwylltion, hwyaid llydanbig, hwyaid yr eithin, Adar drycin, ieir ddŵr, Pibyddion y mawn, Pibyddion y coed, gylfinirod, piod y môr, tylluanod clystog, gwylanod coesddu, cogau, telorion y gors, tingochiaid du, creciau’r eithin, gwybedogion brith, llinosod pengoch, brain coesgoch a chwningod. Yn ogystal â glöynod byw, mae gwyfynnod sinabar a gwyfynnod byrned. Mae Clychau’r gog yn ystod y gwanwyn a Gludlys yn yr haf. Mae Clustog Fair yn gyffredin.

Mae hefyd un mamal unigryw ar yr ynys, y llygoden bengron Sgomer (Myodes glareolus skomerensis). Mae gwardeiniaid yno yn yr haf, ond nid oes poblogaeth barhaol wedi bod yno ers 1958. Gellir gweld olion hen dai a chylch cerrig ar yr ynys.

Mae canolfan ymwelwyr ar yr ynys, gyda llety i’r rhai sydd yn aros dros nos. Mae fferi’n dod o Martin’s Haven sawl gwaith bob dydd, heblaw am dydd Llun, os bydd y tywydd yn ei chaniatáu.

Cyfeiriadau 

Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Llychlynnaidd
Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yn Sir Benfro
Sgomer
Cofion Ralgex

Grŵp pop o Gaerdydd oedd Cofion Ralgex a ffurfiwyd gan ddisgyblion o Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf yn yr wythdegau. Roedd gan Alun Boore (llais), Rhys Jones (bas), Gethin Grey (gitar) a Geraint Warrington (drymiau) ddilyniant "cult" cryf a roeddent yn enwog am eiriau eu caneuon megis "Rygbi, rygbi, rygbi - me, me, me".  Chwalwyd y band wedi dadl ar wawr Eisteddfod Cwm Rhymni ym 1990.

Bandiau Cymreig
Niels Bohr

Ffisegydd o Ddenmarc oedd Niels Henrik David Bohr (7 Hydref 1885 – 18 Tachwedd 1962). Dyfeisiodd model syml sy'n gweithio gyda atomau o faint bach, megis Hydrogen.  Enillodd Bohr y Wobr Ffiseg Nobel yn 1922.

Fe'i ganwyd yn Copenhagen, yn fab y ysgolhaig Christian Bohr a'i wraig Ellen Adler Bohr.  Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Copenhagen.

Cyfeiriadau

Enillwyr Gwobr Ffiseg Nobel
Ffisegwyr Danaidd
Genedigaethau 1885
Marwolaethau 1962
Ernest Rutherford

Ffisegydd o Loegr oedd Ernest Rutherford (30 Awst 1871 – 19 Hydref 1937).

Ei ddamcaniaeth, a adnabyddir fel Gwasgariad Rutherford, yw sut y dangosir fod cnewyllyn atom yn ddwys gydag electronau mewn plisgynnau allanol. Y gred flaenorol oedd bod yr atom yn fodel o 'bwdin plwm' (neu "Fodel y Pwdin Nadolig"), gyda protonau, niwtronau ac electronau wedi eu gwasgaru'n gyson.

Enillwyr Gwobr Cemeg Nobel
Ffisegwyr Seisnig
Ffiseg niwclear
Genedigaethau 1871
Marwolaethau 1937
Saeson y 19eg ganrif
Saeson yr 20fed ganrif
Richard Feynman

Ffisegydd o Americanwr oedd Richard Phillips Feynman (11 Mai 1918 - 15 Chwefror 1988), a anwyd yn Far Rockaway, Dinas Efrog Newydd. Brawd yr astroffisegwyr Joan Feynman oedd ef.

Ysbrydolwyd y sioe dawns, The Nature of Why, a berfformiwyd yng Nghanolfan Mileniwm Cymru, Caerdydd, yn 2019, gan chwilfrydedd anghonfensiynol Richard Feynman.

Cyfeiriadau

Enillwyr Gwobr Ffiseg Nobel
Genedigaethau 1918
Marwolaethau 1988
Ffisegwyr Americanaidd
Pobl o Ddinas Efrog Newydd
James Clerk Maxwell

Mathemategydd a ffisegydd Albanaidd oedd James Clerk Maxwell (13 Mehefin 1831 – 5 Tachwedd 1879). Roedd ei waith yn sylfaen darganfyddiadau Albert Einstein.

Genedigaethau 1831
Gwyddonwyr Albanaidd y 19eg ganrif
Ffisegwyr Albanaidd
Marwolaethau 1879
Mathemategwyr Albanaidd
Pobl fu farw o ganser y stumog
Sbectrwm

Enw ar yr amrywiaeth o liwiau sy'n bresennol mewn rhai ffynonellau golau ydy sbectrwm (lluosog: sbectra). Mae'r sbectrwm yn dod yn amlwg pan wahanir lliwiau (amleddau)'r golau gan ddyfais megis prism. Mae golau gwyn (megis golau'r haul) yn gymysgedd o bob lliw, felly mae ganddo sbectrwm di-fwlch neu gyfan. Ond mae gan rai ffynonellau golau eraill, megis lampau sodiwm neu LED, sbectrwm rhannol sy'n cynnwys dim ond rhai amleddau o olau gyda bylchau rhyngddynt.

Mae sbectrwm allyriant rhai sylweddau yn cyfeirio at sbectrwm y golau y byddent yn ei fwrw allan, yn arbennig pan gânt eu poethi, ac mae eu sbectrwm amsugniad yn cyfeirio at y lliwiau sy'n gallu cael ei amsugno ganddynt. Oherwydd bod sbectra gwahanol gan sylweddau gwahanol, gellir darganfod pa sylweddau sy'n bresennol mewn sampl cemegol trwy edrych ar ei sbectrwm; mae hyn yn ddefnyddiol ar gyfer pethau pell, megis mewn seryddiaeth, na allent gael eu mesur yn uniongyrchol. Sbectrosgopeg ydy enw'r maes cyffredinol hwn o wyddoniaeth.

Yn ogystal â defnydd gwyddonol y gair, fe'i defnyddir yn drosiadol i gyfeirio at rywbeth sy'n amrywio rhwng dau eithaf, megis "sbectrwm" barn gwleidyddol. Roedd hefyd gyfrifiadur cartref cynnar yng Ngwledydd Prydain a enwyd yn "ZX Spectrum", gyda logo o sbectrwm arno.

Sbectrwm lliwiau 

Mae'r sbectrwm gweladwy yn cynnwys chwech prif liw. Hefyd:
 mae'r gwrthrychau didraidd yn adlewyrchu pob lliw o'r golau sy'n edrych yn wyn
 dydy'r gwrthrychau didraidd ddim yn adlewyrchu golau o unrhyw liw sy'n edrych yn ddu

Gwyddoniaeth
Ffiseg
Rhosier Smyth

Offeiriad Pabyddol, Gwrthddiwygiwr blaengar, a chyfieithydd oedd Rhosier Smyth neu Roger Smyth (1541 - 1625), a aned yn Llanelwy yn yr hen Sir Ddinbych.

Bywgraffiad
Roedd yn un o'r Gwrthddiwygwyr Cymreig a geisiai adfer yr hen Ffydd yng Nghymru. Roedd yn wladgarwr Cymreig a gredai nad oedd gan Iago I o Loegr hawl i reoli Lloegr ond gwrthodai yn ogystal hawl unrhyw frenin estron i reoli Cymru. Dymunai weld Cymru dan werin-lywodraeth ymreolaethol, fel taleithiau'r Eidal, ond gan dderbyn awdurdod y Pab ar faterion crefyddol.

Ffoes i'r cyfandir i ddianc yr erledigaeth ar Gatholigion yn 1573 pan ymaelododd yn y Coleg Seisnig yn Douai, Ffrainc. Erbyn 1579 roedd Smyth yn Rhufain. Roedd yn un o'r myfyrwyr cyntaf i ennill lle yn yr Ysbyty Seisnig yn Rhufain ond bu'n rhaid iddo adael wedi'r ddadl ffyrnig a fu rhwng y Cymry a'r Saeson. Mae'n debyg iddo deithio i Rouen yng nghwmni Gruffydd Robert a cheir tystiolaeth iddo gopïo gwaith Gruffydd Robert, Y Drych Cristianogawl‎, a'i gludo'n ddirgel o Ffrainc i Gymru.

Ar ôl marwolaeth Rhosier Smyth ym Mharis ym 1625 daeth cyfnod y reciwsantiaid Cymreig i ben.

Gwaith llenyddol
Y gwaith pwysicaf a gyhoeddwyd ganddo oedd Gorsedd y Byd (1615), a gyhoeddwyd ganddo ym Mharis ar ôl iddo symud yno yn 1596. Cyhoeddodd ddau lyfr arall yno yn ogystal, sef Crynnodeb o addysc Cristnogawl (1609), crynodeb o'r Summa Doctrinae Christianae gan Petrus Canisius, a chyfieithiad llawn o'r gwaith hwnnw (1611).

Llyfryddiaeth
Thomas Parry (gol.), Theater du Mond sef ivv. Gorsedd y Byd (Caerdydd, 1930). Gyda rhagymadrodd hir ar fywyd yr awdur.
W. J. Gruffydd, Llenyddiaeth Cymru[:] Rhyddiaith o 1540 i 1660 (Wrecsam, 1926). Tud. 149-51.

Cyfeiriadau

Cyfieithwyr Cymreig
Genedigaethau 1541
Gwrthddiwygwyr Cymreig
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 16eg ganrif
Llenorion Cymreig yr 17eg ganrif
Marwolaethau 1625
Pobl o Lanelwy
Ysgolheigion Cymreig
Gwydr

Solid di-ffurf anghrisialaidd yw gwydr sydd yn aml yn dryloyw a chanddo ddefnyddiau ymarferol, technolegol, ac addurnol, er enghraifft cwareli ffenestri, llestri bwrdd, ac opto-electroneg.

Y mathau hynaf a mwyaf gyffredin o wydr yw gwydrau silicad sydd ar sail silica (silicon deuocsid neu gwarts), sef prif gynhwysyn tywod. Dyma'r gwydr a ddefnyddir i gynhyrchu ffenestri a photeli, gan amlaf o'r math arbennig a elwir gwydr calch soda, sydd yn cynnwys rhyw 75% silicon deuocsid. sodiwm ocsid o sodiwm carbonad, calsiwm ocsid (calch), ac ychwanegion eraill.

Priodweddau

Mathau o wydr

Defnyddiau diwydiannol

Hanes 

Câi gwydr ei wneud o waith llaw ers dyddiau'r henfyd, at ddibenion ymarferol ac addurnol. Awgryma'r archaeoleg i hyn ddigwydd am y tro cyntaf ar arfordir gogledd Syria, Mesopotamia a'r hen Aifft

Gweler hefyd 
 Diferion gwydr

Cyfeiriadau

Defnyddiau naturiol
Cyflymiad

Cyflymiad (Saesneg: Acceleration) yw cyfradd newid cyflymder (velocity). Deilliad o gyflymder neu ail-ddeilliad dadleoliad. Mae cyflymiadau yn feintiau fector (yn yr ystyr bod ganddynt faint a chyfeiriad).

Cyfeiriadau

Ffiseg
331

3g - 4g - 5g 
280au 290au 300au 310au 320au - 330au - 340au 350au 360au 370au 380au 
326 327 328 329 330 - 331 - 332 333 334 335 336

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I yn cymryd meddiannau nifer o demlau paganaidd trwy'r ymerodraeth.

Genedigaethau 
Julian, Ymerawdwr Rhufeinig

Marwolaethau 

331
330

3g - 4g - 5g 
280au 290au 300au 310au 320au - 330au - 340au 350au 360au 370au 380au 
325 326 327 328 329 - 330 - 331 332 333 334 335

Digwyddiadau 
 11 Mai — Yr Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I yn ail-sefydlu dinas Byzantium dan yr enw "Rhufain Newydd" (Caergystennin yn ddiweddarach) ac yn ei gwneud yn brifddinas newydd yr ymerodraeth.
Ezana, brenin Axum yn Ethiopia yn ymestyn ei deyrnas tua'r gorllewin, gan ddinistrio teyrnas Meroë.
Wulfila yn cyfieithu'r Beibl i'r iaith Gotheg.

Genedigaethau

Marwolaethau 

330
329

3g - 4g - 5g 
270au 280au 290au 300au 310au - 320au - 330au 340au 350au 360au 370au 
324 325 326 327 328 - 329 - 330 331 332 333 334

Digwyddiadau

Genedigaethau 
 Gregory Nazianzus, diwinydd

Marwolaethau 
 Helena o Gaergystennin, mam yr Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I (tua'r dyddiad yma).

329
328

3g - 4g - 5g 
270au 280au 290au 300au 310au - 320au - 330au 340au 350au 360au 370au 
323 324 325 326 327 - 328 - 329 330 331 332 333

Digwyddiadau 
Dechreuon ymerodraeth y Maya yng nghanolbarth America.
9 Mai — Athanasius yn cael ei ethol yn esgob Alexandria.

Genedigaethau 
Valens, Ymerawdwr Rhufeinig

Marwolaethau 

328
327

3g - 4g - 5g 
270au 280au 290au 300au 310au - 320au - 330au 340au 350au 360au 370au 
322 323 324 325 326 - 327 - 328 329 330 331 332

Digwyddiadau 
Oherwydd prinder llafur, mae'r Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I yn gorchymyn nad oes hawl gwerthu caethweision o ardaloedd gwledig tu allan i'w talaith ei hunain.

Genedigaethau

Marwolaethau 

327
326

3g - 4g - 5g 
270au 280au 290au 300au 310au - 320au - 330au 340au 350au 360au 370au 
321 322 323 324 325 - 326 - 327 328 329 330 331

Digwyddiadau 
 Adeiladu'r eglwys gyntaf ar safle'r Fatican yn Rhufain.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Crispus, mab Cystennin I (dienyddiwyd)
 Fausta, ail wraig Cystennin I (dienyddiwyd)

326
325

3g - 4g - 5g 
270au 280au 290au 300au 310au - 320au - 330au 340au 350au 360au 370au 
320 321 322 323 324 - 325 - 326 327 328 329 330

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I yn gorchfygu'r Gothiaid, Fandaliaid a Sarmatiaid ar ffin Afon Donaw.
Gwahardd ymladdfeydd Gladiator yn yr Ymerodraeth Rufeinig.

Genedigaethau 
Ammianus Marcellinus, hanesydd Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 

325
324

3g - 4g - 5g 
270au 280au 290au 300au 310au - 320au - 330au 340au 350au 360au 370au 
319 320 321 322 323 - 324 - 325 326 327 328 329

Digwyddiadau 
 3 Gorffennaf — Brwydr Adrianople: Cystennin I yn gorchfygu Licinius, sy'n encilio i Byzantium.
 18 Medi — Brwydr Chrysopolis: Cystennin yn gorchfygu Licinius eto, ac yn dod yn unig ymerawdwr Rhufain, gan ddiweddu'r Tetrarchiaeth.

Genedigaethau

Marwolaethau 

324
Charles Alfred Howell Green

Charles Alfred Howell Green (19 Awst 1864 – 7 Mai 1944) oedd esgob cyntaf esgobaeth Mynwy rhwng 1921 a 1928. Bu wedyn yn Esgob Bangor o 1928 hyd ei farw, ac yn Archesgob Cymru o 1934 ymlaen.

Roedd Green yn Uchel Eglwyswr, gydag enw am fod yn unbenaethol. Ysgrifennodd arweinlyfr i gyfansoddiad Yr Eglwys yng Nghymru.

Genedigaethau 1864
Marwolaethau 1944
Archesgobion Cymru
Esgobion Bangor
Esgobion Mynwy
Pádraic Ó Conaire

Llenor a newyddiadurwr yn yr iaith Wyddeleg (yn bennaf) oedd Pádraic Ó Conaire (28 Chwefror 1882 – 6 Hydref 1928). Roedd yn frodor o Galway, gorllewin Iwerddon. Fe'i ystyrir yn un o ffigurau mwyaf llenyddiaeth Wyddeleg yr 20g.

Ei fywyd
Ganwyd Ó Conaire yn fab hynaf i dafarnwr yn Galway. Trist fu hanes y teulu; bu farw'r rhieni cyn i'r bachgen gyrraedd 12 oed. Aeth ef a'i frodyr i fyw gyda'u hewythr yn Gairbh-Eanach, Ros Muc, Conamara. Tyfodd i fyny yn yr ardal wledig honno a daeth i fesitrioli'r Wyddeleg; pur Saesneg ei haith oedd tref Galway ond roedd Ros Muc yn rhan o'r Gaeltacht a'r iaith yn fyw ar dafod leferydd.

Yn 1899 aeth i weithio fel clerc i'r Bwrdd Addysg yn Llundain. Yno daeth i gysylltiad â'r Conradh na Gaedhilge (Cynghrair y Wyddeleg) a dechreuodd lenydda. Pan ddechreuodd y Rhyfel Byd Cyntaf yn 1914 penderfynodd Pádraic ddychwelyd i Iwerddon a cheisio ennill ei damaid trwy lenydda yn yr iaith a garai.

Treuliodd weddill ei oes yn ei wlad enedigol yn crwydro'r wlad. Daeth i arfer â thlodi a chaledi ond roedd yn benderfynol o gyfrannu at lenyddiaeth ei wlad. Daeth yn gymeriad adanbyddus ledled Iwerddon ond er iddo gyhoeddi sawl cyfrol o straeon byrion ni chafodd lwyddiant ariannol. O'r diwedd, yn 1928, penderfynodd fynd i Riga, prifddinas Latfia, efallai am fod yr holl sôn am y Chwyldro yn Rwsia wedi gafael yn ei ddychymyg a'i gyffroi. Byr fu ei arosiad yno a phan ddychwelodd i Ddulyn syrthiodd yn sâl yn ddirybudd. Bu farw yn Ward y Tlodion yn Ysbyty Richmond ar y chweched o Hydref y flwyddyn honno. Y cwbl a gafwyd yn ei feddiant oedd pibell, owns o faco ac afal.

Ei waith
Yn ei straeon byrion mae dylanwad llenyddiaeth Ffrangeg a llenyddiaeth Saesneg yn amlwg. Mae'n bosibl ei gymharu â Maupassant. Sgwennai am y cefn gwlad, y trefi a'r pentrefi, Llundain a gwledydd tramor. Roedd ei destun a'i arddull yn chwa o awyr iach yn llenyddiaeth Wyddeleg y cyfnod, oedd yn drwm dan ddylanwad y chwedlau gwerin a wastad ynghlwm wrth yr Iwerddon wledig. Un nofel yn unig a gyhoeddodd, sef Deoraidheacht ('Ar wasgar') yn 1910.

Llyfryddiaeth

Llyfrau Ó Conaire
 An Scoláire Bocht, agus scéalta eile, 1904
 Nora Mharcais Bhig, 1906
 Deoraidheacht, 1910
 An Scoláire Bocht, agus scéalta eile, 1913
 An Chéad Chloch, 1914
 Seacht mBua an Éirí Amach, 1918
 An Crann Géagach, 1919
 Tír na n Íontais, 1919
 Béal an Uaignis, 1921
 Siol Éabha, 1921
 An Chinniúint, 1924
 Eachtraí Móra ón ár Stair, 1924
 Trí Truaighe na Scealaíochta, 1924
 Mór thimpeall na hÉireann, ar muir, 1925
 Fearfeasa Mac Feasa, 1930
 Brian Óg
 Beagnach Fíor
 Cubhair na dTonn
 Scéalta an tSáirsint Rua
 Seoigheach an Ghleanna
 M'asal Beag Dubh

Cyfieithiadau Cymraeg
Storïau ac Ysgrifau gan Pádraic Ó Conaire, Trosiadau o'r Wyddeleg gan J. E. Caerwyn Williams (Y Clwb Llyfrau Cymreig, 1949)
Ystoriau Byr o'r Wyddeleg gan Pádraic Ó Conaire, cyf. Tomás Ó Cléirigh a David Myrddin Lloyd (Llandysul, 1934)

Dolenni allanol
 Tom Kenny, "Ó Conaire — an fear", Galway Advertiser, 23 Chwefror 2007. Erthygl fer gyda llun prin o'r awdur.

Genedigaethau 1882
Marwolaethau 1928
Llenorion Gwyddeleg
Newyddiadurwyr Gwyddelig
Pobl o Galway
Lewis Byford

Roedd Lewis Byford neu Lewis ab Ieuan yn Esgob Bangor rhwng 1404 a 1407 ac yn un o gefnogwyr Owain Glyn Dŵr.

Bywgraffiad
Cafodd addysg prifysgol, a threuliodd gyfnod hir yn Rhufain yng ngwasanaeth y pab cyn iddo gael ei enwebu'n Esgob Bangor gan y pab yn Awst 1404. Yn Ebrill 1405 cofnodir fod Coron Lloegr wedi meddiannu'r elw o blwyf Byford yn Swydd Henffordd, oherwydd fod Lewis wedi ymuno ag Owain Glyn Dŵr. Aeth ar neges i'r Alban dros Owain gyda John Trefor, Esgob Llanelwy, yn 1406.

Cofnodir iddo gael ei gymeryd yn garcharor ym Mrwydr Bramham Moor yn mis Chwefror 1408, pan gafodd Iarll Northumberland, oedd wedi gwrthryfela a gwneud cytundeb ag Owain, ei orchfygu a'i ladd gan fyddin y brenin.

Cyfeiriadau

Cymry'r 14eg ganrif
Cymry'r 15fed ganrif
Esgobion Bangor
Gwrthryfelwyr Cymreig
Owain Glyn Dŵr
Ros Muc

Pentref yng nghanol Gaeltacht Conamara yn Swydd Galway, gogledd-orllewin Iwerddon, yw Ros Muc (Saesneg: Rosmuck).

Credir mai ystyr yr enw Gwyddeleg 'Ros Muc' yw "penrhyn y moelydd" (ros 'penrhyn' + muc 'moelydd').

Er ei fod yn bentref bach mae gan Ros Muc le arbennig yn hanes llenyddiaeth Wyddeleg a diwylliant Iwerddon. Ganwyd Proinsias Mac Aonghusa, cyn-arlywydd Cynghrair y Wyddeleg, yn y pentref. Arferai'r chwyldroadwr ac ymgyrchydd iaith Wyddeleg Patrick Pearse (Pádraig Mac Piaras) fye mewn tŷ haf yn yno yn y 1900au, ac mae nifer o straeon byrion yn lleoledig yn yr ardal. Magwyd y llenor Pádraic Ó Conaire (1882 - 1928) yn nhŷ ei ewythr yn Ros Muc ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20fed. Lleolir rhai o'i straeon yn yr ardal, gan gynnwys 'M'asal Beag Dubh' ("Fy Asyn Bach Du") a'r nofel Deoraíocht ("Ar Wasgar").

Heddiw cydnabyddir yr ardal fel un o gadarnleoedd pwysicaf yr iaith Wyddeleg yn Gaeltacht De Conamara.

Dolenni allanol
 (Saesneg a Gwyddeleg) Gŵyl Dawnsio Gwyddelig Ros Muc 

Pentrefi Swydd Galway
Conradh na Gaeilge

Cymdeithas sy'n bodoli "er mwyn cadw'r iaith Wyddeleg yn fyw ar dafod leferydd yn Iwerddon" yw Conradh na Gaeilge neu Connradh na Gaedhilge (hen enw Saesneg Gaelic League: 'Cynghrair y Wyddeleg').

Cafodd y Cynghrair ei sefydlu yn Nulyn ar 31 Gorffennaf, 1893 gan Douglas Hyde, Protestant o Frenchpark, Swydd Roscommon gyda chymorth Eugene O'Growney, Eoin MacNeill, Luke K. Walsh ac eraill. Datblygodd Conradh na Gaeilge o'r Undeb Gwyddeleg cynharach a thyfodd i fod y prif sefydliad yn yr Adfywiad Gwyddeleg yn hanner cyntaf yr 20g. Papur newydd cyntaf y Cynghrair oedd An Claidheamh Soluis ("Cleddyf y Goleuni") a'i olygydd pwysicaf oedd Pádraig Pearse.

Yn ddiweddar bu gan Conradh na Gaeilge ran flaenllaw yn yr ymgyrch llwyddiannus i gael cydnabyddiaeth o'r Wyddeleg fel un o ieithoedd swyddogol yr Undeb Ewropeaidd.

Dolenni allanol 
Gwefan swyddogol y Cynghrair
 Government language promotion agency - Foras na Gaeilge  
 The Annual Music Festival (An tOireachtas)
 The Dancing Commission (An Coimisiún le Rincí Gaelacha)
 The Annual Week of Irish, March of each year (Seachtain na Gaeilge)
 Club Chonradh, BAC (Dublin)
 Gaillimh  (Galway) 
 Comharchumann Oileán Árainn Mhóir (Aran)
 Muscraí  (Co. Cork) 
  Beal Feirste (Belfast) 
   Sasana Nua (New England)
 Nua Eabhrac (New York)
 Boston
 New Jersey 
  Milwaukee
 Detroit
 Minnesota 
 Friendship Branch, Dallas/Fort Worth, Texas) 
  Thír na gCnoc, Austin, Texas 
  San Francisco 
 An Astráil (Australia)

Yr iaith Wyddeleg yng Ngweriniaeth Iwerddon
Mudiadau iaith
Sefydliadau 1893
Riga

Riga yw prifddinas Latfia a dinas fwyaf y wlad. Mae'n borthladd pwysig ar lan Gwlff Riga yn y Môr Baltig.

Sefydlwyd Urdd Marchogion Livonia yn Riga yn 1201. Yn 1282 daeth yn aelod o'r Cynghrair Hanseatig a thyfodd i fod yn ganolfan fasnach fawr. Aeth dan reolaeth Gwlad Pwyl yn 1581, Sweden yn 1621 ac yna Rwsia yn 1710. Am gyfnod roedd yn brifddinas y Latfia annibynnol rhwng y ddau ryfel byd (1918 - 1940) cyn cael ei meddiannu gan yr Almaenwyr yn yr Ail Ryfel Byd ac wedyn gan y Sofietiaid. Heddiw mae'n brifddinas Latfia annibynnol.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Castell Riga
 Eglwys gadeiriol
 Eglwys Sant Pedr
 Pulvertornis (tŵr)
 Rīgas Pils (Castell Riga)
 Theatr Genedlaethol
 Tŵr Radio a Theledu Riga

Enwogion 
 Sergei Eisenstein (1898-1948), cyfarwyddwr ffilm
 Isaiah Berlin (1909-1997), athronydd
 Gidon Kremer (g. 1947), cerddor
 Mikhail Baryshnikov (g. 1948), dawnswr

Dolenni allanol 
  Gwefan swyddogol y ddinas

Dinasoedd Latfia
Prifddinasoedd Ewrop
Gaillimh

Prif ddinas Swydd Gaillimh, gorllewin Iwerddon, yw Gaillimh (Saesneg: Galway), sy'n yr unig ddinas yn nhalaith Connachta. Saif ar lan Bae Gaillimh lle rhed Afon Coirib i'r môr ar ddiwedd ei thaith fer o Loch Coirib, i'r gogledd. Dros y bae i'r gorllewin ceir Oileáin Árann a gysylltir â'r ddinas gan wasanaeth fferi rheolaidd.

Adeiladau a chofadeiladau
Amgueddfa'r Ddinas Gaillimh
Eglwys gadeiriol
Eglwys Sant Niclas
Prifddinas Genedlaethol Iwerddon, Gaillimh
Sgwar Eyre
Taibhdhearc na Gaillimhe (theatr)

Enwogion
Frank Harris (1856-1931), awdur
Pádraic Ó Conaire (1882-1928), llenor Gwyddeleg
Siobhán McKenna (1923-1986), actores

Chwaraeon
Mae'r ddinas yn gartref i dîm rygbi Connacht sy'n chwarae yn y Pro14.

Cyfeiriadau

Dinasoedd Gweriniaeth Iwerddon
Trefi Swydd Gaillimh
Gwlff Riga

Mae Gwlff Riga yn gwlff yn nwyrain y Môr Baltig, rhwng Estonia a Latfia. Fe'i enwir ar ôl Riga, prifddinas Latfia, sy'n borthladd pwysig ar ei lan.

Daearyddiaeth Estonia
Daearyddiaeth Latfia
Riga
Y Môr Baltig
Bae Galway

Mae Bae Galway yn fraich o'r Cefnfor Iwerydd ar arfordir gorllewinol Iwerddon. Yr unig ddinas ar ei lannau yw Galway. Mae'n gorwedd rhwng Conamara i'r gogledd, gweddill Swydd Galway i'r dwyrain, a rhan ogleddol Swydd Clare i'r de. Yng ngheg y bae ceir Ynysoedd Arainn. Mae'n un o faeau mwyaf prydferth Iwerddon.

Galway
Daearyddiaeth Swydd Clare
Daearyddiaeth Swydd Galway
323

3g - 4g - 5g 
270au 280au 290au 300au 310au - 320au - 330au 340au 350au 360au 370au 
318 319 320 321 322 - 323 - 324 325 326 327 328

Digwyddiadau 
 Yr Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I yn gorchfygu'r Sarmatiaid ac yn cymryd y teitl Sarmaticus Maximus.
Jin Ming Di yn olynu Jin Yuan Di fel Ymerawdwr Tsieina

Genedigaethau

Marwolaethau 
Jin Yuan Di, Ymerawdwr China

323
322

3g - 4g - 5g 
270au 280au 290au 300au 310au - 320au - 330au 340au 350au 360au 370au 
317 318 319 320 321 - 322 - 323 324 325 326 327

Digwyddiadau 
Y dystiolaeth gyntaf am ddefnyddio gwarthafl ar gyfer marchogaeth (yn hytrach na dim ond ar gyfer neidio ar gefn y ceffyl) mewn bedd yn Tsieina

Genedigaethau

Marwolaethau 

322
321

3g - 4g - 5g 
270au 280au 290au 300au 310au - 320au - 330au 340au 350au 360au 370au 
316 317 318 319 320 - 321 - 322 323 324 325 326

Digwyddiadau 
7 Mawrth — Yr Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I yn gorchymyn cadw dies Solis Invicti (dydd Sul) fel diwrnod o orffwys.
Calcidius yn cyfieithu gwaith Platon i'r Lladin.

Genedigaethau 
Valentinian I, Ymerawdwr Rhufeinig

Marwolaethau 

321
320

3g - 4g - 5g 
270au 280au 290au 300au 310au - 320au - 330au 340au 350au 360au 370au 
315 316 317 318 319 - 320 - 321 322 323 324 325

Digwyddiadau 
Crispus, mab yr Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I, yn gorchfygu'r Ffranciaid, gan sicrhau ugain mlynedd o heddwch ar ffin Afon Rhein.
25 Rhagfyr yn cael ei dderbyn yn swyddogol fel dyddiad geni Iesu.

Genedigaethau 
Constans (Flavius Julius Constans) Ymerawdwr Rhufeinig
Sextus Aurelius Victor, gwleidydd ac awdur Rhufeinig

Marwolaethau 

320
Graddfa Richter

Yr uned a ddefnyddir i fesuro grym daeargrynfeydd yw'r Graddfa Richter.

Richter
Seismoleg
Nicolaus Copernicus

Seryddwr o Bwyliad oedd Nicolaus Copernicus (19 Chwefror 1473 – 24 Mai 1543). Yn ei lyfr dylanwadol De Revolutionibus Orbium Coelestium ("Ynglŷn â chylchdroadau sfferau'r nef") rhoddodd y ddamcaniaeth ymlaen fod y Ddaear yn cylchdroi o amgylch yr Haul, yn hytrach na bod yr Haul yn cylchdroi o amgylch y Ddaear. Roedd yn ddamcaniaeth chwyldroadol a dadleuol iawn yn ei amser am ei bod yn mynd yn erbyn dysgeidiaeth awdurdedig yr Eglwys Gatholig, ond gosododd sylfeini seryddiaeth fodern. Enwyd crater ar y Lleuad ar ôl iddo.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1473
Marwolaethau 1543
Pwyliaid
Seryddwyr
Kyoto

Dinas hynafol yng nghanolbarth Japan, yn ne ynys Honshu, yw Kyoto (Japaneg: 京都市 Kyōto-shi). Mae wedi bod yn ganolfan diwylliant pwysig iawn ers y cyfnod Heian pan fu'n brifddinas y wlad (794–1192). Erys nifer o balasau a themlau hynafol yn y ddinas. Mae'n ddinas bwysig i ddilynwyr Shinto. Fe'i hystyrir yn ganolfan bwysicaf Bwdhaeth Siapanaidd yn ogystal.

Cafodd Cytundeb Kyoto ei arwyddo yno, a oedd yn ceisio arafu effeithiau cynhesu byd eang.

Adeiladau 
 Amgueddfa Manga
 Castell Nijo
 Daigo-ji
 Hongan-ji
 Jishō-ji (Ginkaku-ji)
 Kiyomizu-dera
 Kōzan-ji
 Kyō-ō-Gokokuji (Tō-ji)
 Ninna-ji
 Palas Ymerodrol Kyoto
 Palas Ymerodrol Sento
 Rokuon-ji (Kinkaku-ji)
 Ryōan-ji
 Saihō-ji (Kokedera)
 Tenryū-ji

Enwogion 
 Itō Jinsai (1627-1705), athronydd
 Tomioka Tessai (1837-1924), arlunydd
 Nobuo Nakagawa (1905-1984), cyfarwyddwr ffilm
 Joi Ito (g. 1966), dyn busnes

Gweler hefyd 
 Gion

 
Dinasoedd Japan
Dinasoedd sanctaidd
Talaith Kyoto
Senon

Un o elfennau Grwp VIII yw senon â'r symbol Xe. Nid yw'n adweithiol.

Defnydd 
Mae profion wedi dangos fod Senon yn gweithio'n dda fel anasthetig cyffredinol, heb unrhyw nodweddion negyddol yn sgil ei ddefnydd. Yr anfantais yw ei fod yn ddrud.

Defnyddir Senon i wneud bylbiau golau mewn goleudai yn ogsytal. Mae'r golau yn un llachar gwyn gyda mymryn o las.

Elfennau cemegol
Nwyon nobl
Gaiana

Gwlad ar arfordir gogleddol De America yw Gaiana (), yn swyddogol Gweriniaeth Gydweithredol Gaiana. Mae'n ffinio â Feneswela i'r gorllewin, â Brasil i'r de ac â Swrinam i'r dwyrain. Mae Cefnfor Iwerydd yn gorwedd i'r gogledd. Georgetown ar aber Afon Demerara yw'r brifddinas a'r ddinas fwyaf.

Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Aelod-wladwriaethau Cymuned y Caribî
Aelod-wladwriaethau Undeb Cenhedloedd De America
 
Y Gaianas
Gweriniaethau'r Gymanwlad
Gwledydd De America
Gwledydd a thiriogaethau Saesneg
Macau

Rhanbarth Gweinyddol Arbennig sy'n perthyn i Weriniaeth Pobl Tsieina yw Macau (neu Macao). Mae'n cynnyws Gorynys Macau a dwy ynys (Taipa a Coloane) a leolir yn nelta Zhu Jiang (Afon Perl) yn ne-ddwyrain y wlad. Mae'n ffinio â thalaith Guangdong ac mae Hong Cong yn gorwedd 17 milltir i'r dwyrain.

Gweinyddwyd Macau gan Bortiwgal o 1557 hyd 1999, gan ei gwneud hi'r wladfa Ewropeaidd olaf yn Asia ar adeg ei throsgwlyddo yn ôl i Tsieina. Ymsefydlodd masnachwyr o Bortiwgal gyntaf ym Macau yn y 1550au. Ym 1557, cafodd Macau ei rhentu i Bortiwgal gan Ymerodraeth Tsieina fel porthladd masnach. Gweinyddodd Portiwgal y ddinas o dan awdurdod a sofraniaeth Tsieiniadd tan 1887, pan ddaeth Macau yn wladfa i'r ymerodraeth Borthiwgalaidd. Cafodd sofraniaeth ei throsglwyddo'n ôl i Tsieina ar Ragfyr 20fed 1999. Mae Cyd-Ddatganiad Tsieina-Portiwgal a Chyfraith Sylfaenol Macau'n mynnu bod Macau'n gweithredu gyda lefel uchel o annibyniaeth tan o leiaf 2049, hanner can mlynedd ar ôl y trosglwyddo.

O dan bolisi "un wlad, dau gyfundrefn", mae Llywodraeth Ganolog y Bobl Gweriniaeth Pobl Tsieina'n gyfrifol am amddiffyn y diriogaeth ac am faterion tramor tra bod Macau'n parhau i gynnal ei chyfundrefn gyfreithiol, heddlu, arian cyfredol, polisi tollau a pholisi mewnfudo. Mae Macau'n cyfrannu i sefydliadau rhyngwladol a digwyddiadau sydd ddim angen i'w haelodau feddiannu sofraniaeth genedlaethol.

Adeiladau a chofadeiladau
Camões Grotto
Casino Lisboa
Eglwys Gadeiriol Sant Pawl
Fortaleza de Mong Há
Fortaleza do Monte
Pont Lotws
Senedd
Teml Na Tcha

Enwogion
Ho Iat Seng
Fernando Chui
Edmund Ho (g. 1955), gwleidydd
Alex Fong Chung-Sun (g. 1963), actor

 
Rhanbarthau gweinyddol arbennig Gweriniaeth Pobl Tsieina
Maldives

Gwlad ac ynysfor yng Nghefnfor India i'r de-orllewin o India yw Gweriniaeth Maldives neu'r Maldives. Mae'r wlad yn cynnwys tua 1,192 o ynysoedd mewn 26 o atolau.

 
Gwledydd Asia
Gwledydd De Asia
Ynysoedd Marshall

Gwlad yn Oceania yw Ynysoedd Marshall. Lleolir yr ynysoedd ym Micronesia yng ngorllewin y Cefnfor Tawel i'r gogledd o Nawrw a Ciribati, i'r dwyrain o Daleithiau Ffederal Micronesia ac i'r de o Ynys Wake. Mae'r wlad yn cynnwys 29 o atolau a 5 ynys arall.

Marshall
Nawrw

Gwlad ac ynys yn Oceania yw Nawrw (Nawrŵeg: Naoero, ). Fe'i lleolir yng ngorllewin y Cefnfor Tawel ger y Cyhydedd yn rhanbarth Micronesia. Mae ei chymdogion yn cynnwys Ciribati i'r dwyrain, Ynysoedd Marshall i'r gogledd, Taleithiau Ffederal Micronesia i'r gogledd-orllewin ac Ynysoedd Solomon i'r de-orllewin.

Mwyngloddio ffosffad (ffosfforws) oedd prif ddiwydiant yr ynys am gyfnod ond mae'r cyflenwadau masnachol wedi darfod gan adael yr ynys mewn cyflwr truenus.  Am gyfnodau ers 2001 brif "diwydiant" y wlad yw cynnal carchar ceiswyr lloches ar gyfer Llywodraeth Awstralia.

Cyfeiriadau 

 
Ynysoedd y Cefnfor Tawel
Fanwatw

Ynysfor yn ne'r Cefnfor Tawel yw Gweriniaeth Fanwatw (neu Vanuatu).  Y brifddinas yw Port Vila.

Hanes

Cafodd ynysoedd Fanwatw eu coloneiddio gan yr Ymerodraeth Brydeinig a gan Ffrainc. Rhwng 1906 a 1980, enw swyddogol Fanwatw oedd Condominiwm Ynysoedd Heledd Newydd (Ffrangeg: Condominium des Nouvelles-Hébrides, Saesneg: New Hebrides Condominium). Roedd gan y Condominiwm strwythur cymhleth er mwyn rhannu grym rhwng y Ffraincwyr a'r Prydeinwyr, gyda dau gymuned at ddibenion addysg ac ati, a thri llywodraeth. Ym 1980, daeth y wlad yn annibynnol, a mabwysiadwyd yr enw Vanuatu yn swyddogol.

Ieithoedd
Mae Fanwatw yn wlad hynod amrywiol o ran ieithoedd, gyda 108 iaith brodorol, allan o boblogaeth o ddim ond 272 000. Mae'r holl ieithoedd hyn yn perthyn i deulu'r ieithoedd Awstronesaidd, ac yn benodol i is-deulu'r ieithoedd Cefnforol. O'u mewn, mae tair iaith yn y grŵp polyneseg, naw sy'n rhan o grŵp De Fanwatw, a'r gweddill yn perthyn i grŵp Gogledd a Chanol Fanwatw. Nid yw cyd-ddealltwriaeth rhyngddynt yn bosib. Yn ogystal â'r 108 iaith brodorol hyn, daeth nifer o ieithoedd i Fanwatw gyda gwahanol bobl a gyrhaeddodd yn ystod yr 20g: Ffidjïeg, Tahiteg, Tongeg, Gilberteg, Fietnameg, Wallisieg, a ieithoedd o Tsieina gan gynnwys Hakka.

Mae gan weriniaeth Fanwatw dair iaith swyddogol: Ffrangeg a Saesneg, ieithoedd coloneiddiol, a Bislamar. Pijin yw Bislamar, sef iaith gyffredin (Lingua franca) wedi ei symleiddio, ar sail geirfa a gramadeg iaith arall, Saesneg yn yr achos hwn. Mae nifer o eiriau benthyg Bislamar yn dod o'r Ffrangeg a ieithoedd Gogledd Fanwatw yn ogystal. Prin yw defnydd y boblogaeth wledig (79 % o'r boblogaeth gyfan ym 1996) o'r Ffrangeg a'r Saesneg, ond mae Bislamar yn iaith gyffredin ledled yr ynysfor. le bichelamar est la langue véhiculaire commune à tout l'archipel. Ac eithrio yn y trefi, nid yw Bislamar yn cymryd lle'r ieithoedd brodorol, sydd heb eu heffeithio ganddi, heblaw benthyg geiriau o dro i dro.

 
Ynysoedd y Cefnfor Tawel
Wrwgwái

Gwlad yn ne-ddwyrain De America yw Gweriniaeth Ddwyreiniol Wrwgwái neu Wrwgwái ().Mae'n ffinio â Brasil i'r gogledd ac mae Cefnfor Iwerydd yn gorwedd i'r dwyrain. Mae'r Ariannin yn gorwedd i'r gorllewin a de ar draws Afon Wrwgwái ac aber Río de la Plata. Prifddinas y wlad yw Montevideo.

Dolenni Allanol
 Porth y Llywodraeth Wrwgwái 

 
Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Aelod-wladwriaethau Undeb Cenhedloedd De America
Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Sbaen
Gweriniaethau
Gwledydd De America
Gwledydd a thiriogaethau Sbaeneg
Qatar

Gwladwriaeth Arabaidd sofren yn y Dwyrain Canol yw Qatar (Arabeg: قطر ; ) neu'n swyddogol Gwladwriaeth Qatar ( ). Fe'i lleolir ar orynys ar arfordir gogledd-ddwyreiniol Arabia ar lannau'r Gwlff yng Ngorllewin Asia. Mae'n ffinio â Sawdi Arabia i'r de (ei hunig ffin) ac mae ynys Bahrein yn gorwedd i'r gorllewin. Ei ffiniau eraill yw Gwlff Persia. Ceir gwlff sy'n ei gwahanu rhag gwladwriaeth Bahrein. Yn 2013 roedd poblogaeth Qatar yn 1.8 miliwn; 278,000 o ddinasyddion Qatari ac 1.5 miliwn o alltudion. Yn y cyfrifiad diweddaraf roedd poblogaeth y wlad yn .

Hanes
Yn yr 20g, ar ôl iddi gael ei rheoli gan Ymerodraeth yr Otomaniaid, fe'i rheolwyd gan Brydain nes iddi ddod yn annibynnol yn 1971. Chwaraeodd y teulu Al Thani le blaenllaw yn ei rheolaeth ers canol y 19g, ac mae Qatar heddiw dan reolaeth unbeniaethol ei theulu brenhinol; ei harlywydd yw Emir Tamim bin Hamad Al Thani. Wedi Sawdi Arabia, Qatar yw'r gymdeithas mwyaf ceidwadol o aelodau'r مجلس التعاون لدول الخليج العربية (Cyngor Cydweithredol y Gwlff (neu'r GCC)).

Crefydd
Mae'r rhan fwyaf o Qatariaid yn cadw'n agos iawn i ddehongliad Wahhabi o Islam.< Cyfraith Sharia yw prif ffynhonnell eu cyfreithiau, yn unol â chyfreithiau eu gwlad.

Heddiw
Qatar yw gwlad gyfoethoca'r byd, yn ôl y pen, gyda thwf uwch nag unrhyw wlad Arabaidd arall. Caiff hefyd ei chydanbod fel 'economi incwm uchel' gan Fanc y Byd. Mae ganddi fwy o nwy wrth gefn nag unrhyw wlad arall ar y Ddaear; mae ei chronfa wrth gefn dros 25 biliwn casgen. Oherwydd hyn i gyd, mae dylanwad Qatar yn fawr iawn. Yn ystod y Gwanwyn Arabaidd, cefnogodd Qatar nifer o grwpiau gwrthryfelgar, yn ariannol a thrwy ei grŵp cyfryngol Al Jazeera. Qatar fydd yn cynnal Cwpan y Byd FIFA yn 2022, y wlad Arabaidd gyntaf i wneud hynny.

Gweler hefyd
Al Jazeera

Cyfeiriadau

 
Gwledydd Asia
Gwledydd y Dwyrain Canol
Samoa

Gwlad yn Oceania yn ne'r Cefnfor Tawel yw Samoa (Gorllewin Samoa o 1914 tan 1997). Mae'n cynnwys hanner gorllewinol Ynysoedd Samoa; mae'r ynysoedd dwyreiniol yn perthyn i Samoa America. Savai'i ac Upolu yw prif ynysoedd y wlad. Lleolir y brifddinas Apia ar Upolu.Pennaeth llywodraeth : Naomi Mataʻafa

 
Ynysoedd y Cefnfor Tawel
Sant Vincent a'r Grenadines

Gwlad yn yr Antilles Lleiaf yn nwyrain y Caribî yw Saint Vincent a'r Grenadines (neu Sant Vincent a'r Grenadinnau). Mae'n gorwedd rhwng Grenada i'r de a Sant Lwsia i'r gogledd.

Saint Vincent yw'r brif ynys ac mae tua 90% o'r boblogaeth yn byw yno. Lleolir Ynysoedd y Grenadines i'r de. Bequia, Mustique, Canouan, Mayreau ac Ynys Union yw'r fwyaf o'r ynysoedd sy'n perthyn i Saint Vincent a'r Grenadines. Mae'r ynysoedd mwyaf deheuol yn perthyn i Grenada.

Antilles Leiaf
Gwledydd y Caribî