alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Louis IX, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 1226 hyd ei farwolaeth oedd Louis IX (25 Ebrill 1215 – 25 Awst 1270). Mae'n sant yn yr Eglwys Gatholig.

Cafodd ei eni ym Mhoissy, yn fab i'r brenin Louis VIII a'i wraig Blanche o Castille.

Mae'n nawddsant talaith San Luis Potosí ym Mecsico, a enwir ar ei ôl.

Teulu

Gwraig 
 Marguerite de Provence (yn 1234)

Plant 
 Blanche (1240 – 29 Ebrill 1243)
 Isabelle (2 Mawrth 1241 – 28 Ionawr 1271), gwraig Theobald V o Champagne
 Louis (25 Chwefror 1244 – Ionawr 1260)
 Philippe III (1 Mai 1245 – 5 Hydref 1285)
 Jean (1248)
 Jean Tristan (1250 – 3 Awst 1270)
 Pierre (1251 – 1284)
 Blanche (1253 – 1323), gwraig Ferdinand de la Cerda
 Marguerite (1254 – 1271), gwraig John I, Dug Brabant
 Robert, Iarll Clermont (1256 – 7 Chwefror 1317).
 Agnes o Ffrainc (c. 1260 – 19 Rhagfyr 1327), gwraig Robert II, Dug Bwrgwyn

Brenhinoedd Ffrainc
Ffrancod y 13eg ganrif
Genedigaethau 1215
Marwolaethau 1270
Pobl o Yvelines
Seintiau Ffrainc
Teyrnoedd y 13eg ganrif
Iago III, brenin yr Alban

Brenin yr Alban o 3 Awst 1460 ymlaen oedd Iago III (c. 1451 - 11 Mehefin, 1488). Roedd yn frenin amhoblogaidd oherwydd ei ffefrynnau a'i amharodrwydd i weinyddu cyfiawnder yn deg.

Gwraig 
 Marged o Ddenmarc

Plant 
 Iago IV, brenin yr Alban
 James Stewart, Dug Ross
 John Stewart, Iarll Mar

Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Genedigaethau 1451
Marwolaethau 1488
Teyrnoedd y 15fed ganrif
Bronfraith

Mae'r fronfraith (hefyd bronfraith y grug, bronfraith fach; Lladin Turdus philomelos) yn aelod o deulu'r Turdidae. Mae'n aderyn cyffredin ac adnabyddus trwy Ewrop heblaw am dde Sbaen a Phortiwgal, yn enwedig gan ei fod yn hoff o erddi.

Nid yw'r fronfraith yn aderyn mudol fel rheol, ond mae adar o'r gogledd yn symud tua'r de yn y gaeaf. Eu prif fwyd yw pryfed, malwod ac aeron. Defnyddir carreg i dorri cregyn y malwod cyn eu bwyta, a gan fod yr aderyn yn aml yn defnyddio'r un garreg bob tro gellir gweld darnau o gregyn ar wasgar o'i chwmpas. Mae'n nythu mewn llwyni fel rheol.

Gellir gwahaniaethu rhwng y Fronfraith a brych y coed sy'n aderyn tebyg iawn trwy fod y Fronfraith llai na brych y coed ac yn fwy brown ar y pen a'r cefn lle mae brych y coed yn fwy llwydfrown. Mae'r gân yn adnabyddus iawn, a gellir ei hadnabod trwy fod yr aderyn yn ail-adrodd pob darn o'r gân nifer o weithiau cyn symud ymlaen i ddarn arall.

Rhai rhywogaethau yn nheulu'r Turdidae

Llenyddiaeth

Cymraeg
Honna rhai mai cerdd am frych y coed Turdus viscivorus ac nid y fronfraith Turdus philomelos roedd goddrych cerdd [Dafydd ap Gwilym] am dan y teitl Y Ceiliog Fronfraith:

Plygain y darllain deirllith,
Plu yw ei gasul i'n plith.
Pell y clywir uwch tiroeddEi lef o lwyn a'i loyw floedd.'''
Proffwyd rhiw, praff awdur hoed
Pencerdd gloyw angerdd glyngoed.”

Un peth sydd o blaid ceiliog bronfraith fel
goddrych y gerdd ydi’r gair “llwyn”. Mae brych y coed yn canu fel hyn o’r coed uchaf fel arfer. Mae’r hen enw gwerinol S. ‘stormcock’ yn addas iawn I gyfleu hyn.

Dolenni allanol
 Cân y Fronfraith 

Turdidae
16eg ganrif

15g - 16g - 17g
1500au 1510au 1520au 1530au 1540au 1550au 1560au 1570au 1580au 1590au

Digwyddiadau 
1519-1521: Concwest yr Asteciaid gan y Sbaenwyr
1520-1566: Teyrnasiad Swleiman Ysblennydd yn Ymerodraeth yr Otomaniaid
1558-1603: Teyrnasiad Elisabeth I, Brenhines Lloegr

Blynyddoedd a degawdau 
1500au 1500 1501 1502 1503 1504 1505 1506 1507 1508 1509
1510au 1510 1511 1512 1513 1514 1515 1516 1517 1518 1519
1520au 1520 1521 1522 1523 1524 1525 1526 1527 1528 1529
1530au 1530 1531 1532 1533 1534 1535 1536 1537 1538 1539
1540au 1540 1541 1542 1543 1544 1545 1546 1547 1548 1549
1550au 1550 1551 1552 1553 1554 1555 1556 1557 1558 1559
1560au 1560 1561 1562 1563 1564 1565 1566 1567 1568 1569
1570au 1570 1571 1572 1573 1574 1575 1576 1577 1578 1579
1580au 1580 1581 1582 1583 1584 1585 1586 1587 1588 1589
1590au 1590 1591 1592 1593 1594 1595 1596 1597 1598 1599
1600au 1600

Canrifoedd
16eg ganrif
Roc (candi)

Melysion caled wedi wneud o siwgr a sawr yw roc. Mae roc fel arfer yn rholaidd gyda sawr mintys poeth.

Melysion
Twm Siôn Cati

Hynafiaethydd, arwyddfardd a herwr o Dregaron, Ceredigion, oedd Twm Siôn Cati (1 Awst 1532 neu 1530 - 1609). Ei enw iawn oedd Thomas Jones. Tyfodd gylch o chwedlau a thraddodiadau amdano fel y "Robin Hood" Cymreig; credir erbyn hyn mai apocryffaidd ydynt a bod enw Thomas Jones wedi cael ei ddrysu gyda threiglad amser ag enwau lladron pen ffordd yng Ngheredigion.

Dywedir ei fod yn fab i Cati Jones a Siôn ap Dafydd ap Madog ap Hywel Moetheu o Borth-y-ffynnon ger Tregaron a'i fod "yn dirfeddiannwr parchus, yn hynafieithydd a bardd a ddaeth yn ynad heddwch ac yn Faer tref Aberhonddu."

Ffuglen 
Cyhoeddwyd nofel Saesneg amdano gan Thomas Jeffery Llewelyn Prichard yn 1828 Adventures and Vagaries of Twm Shôn Catti. Mae T. Llew Jones wedi cyhoeddi tair nofel Gymraeg amdano sef Y Ffordd Beryglus, Ymysg Lladron a Dial o'r Diwedd.

Hen bennill
Dengys y pennill hwn cymaint o ofn oedd gan y trigolion lleol ohono:

Mae llefain mawr a gweiddi
Yn Ystrad-ffin eleni,
A'r cerrig nadd yn toddi'n blwm
Gan ofon Twm Siôn Cati.

Cyfeiriadau

Cymry'r 16eg ganrif
Cymry'r 17eg ganrif
Genedigaethau 1530
Gwrthryfelwyr Cymreig
Hanes Ceredigion
Hynafiaethwyr Cymreig
Llên gwerin Cymru
Marwolaethau'r 1600au
Pobl o Geredigion
Treboeth

Mae Treboeth (hefyd: Tre-boeth) yn rhan o ward Mynydd-bach yn Abertawe rhwng Tirdeunaw i'r gogledd, Brynhyfryd i'r de, Treforys i'r dwyrain a Phenlan i'r gorllewin.

Brodor o Dreboeth oedd y bardd Gwyrosydd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn y Cynulliad Cenedlaethol gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfeiriadau

Abertawe
Gwalch glas

Mae'r Gwalch glas (Accipiter nisus) yn aderyn rheibiol sy'n gyffredin trwy rannau helaeth o Ewrop ac Asia.

Yn y rhannau lle mae'r gaeafau yn arbennig o oer mae'n mudo tua'r de, weithiau cyn belled a Gogledd Affrica ac India, ond mewn rhannau eraill, megis Gorllewin Ewrop, mae'n aros o gwmpas ei diriogaeth trwy'r flwyddyn. 

Mae'n nythu mewn coed, ac yn hela adar bychain yn bennaf. Mae'n medru symud yn gyflym trwy'r coed i ddal adar cyn iddynt wybod ei fod yno. Gellir adnabod y Gwalch glas o'i gynffon hir ac adenydd gweddol fyr a llydan. Mae'r ceiliog yn llwydlad ar ei gefn a llinellau coch ar y fron, tra mae'r iâr yn fwy brown. Gellir cymysgu rhwng y Gwalch glas a'r Gwalch Marth ar brydiau, ond mae'r Gwalch glas yn llawer llai, yn enwedig y ceiliog sydd rhwng 29 a 34 cm o hyd a 59–64 cm ar draws yr adenydd. Mae'r iâr yn fwy, 35–41 cm o hyd a 67–80 cm ar draws yr adenydd, ond me'n dal i edrych yn aderyn llai na cheiliog Gwalch Marth. Mae iâr Gwalch Marth yn fwy byth, tua'r un faint a Bwncath.

Mae'r Gwalch glas yn aderyn cyffredin yng Nghymru ac i'w weld ymhobman heblaw yn y mynyddoedd.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
 Gwalch y pysgod

Adar ysglyfaethus
Baban Sgwiral

Band gwerin-roc-ffync o Ddyffryn Nantlle yw Baban Sgwiral. Rhyddhaodd y grŵp ddau albwm: Ma Pawb yn Hoffi Ni a Noeth .

Aelodau
Mari Davies - gitâr, llais
Richard Evans - gitâr, llais
Huw - gitâr flaen
Delyth Badder - allweddellau, organ
Gareth - drymiau
Elis Davies - bas

Dolenni allanol
We-flog y band

Cyfeiriadau

Bandiau Cymreig
Bandiau Cymraeg
Gwalch Marthin

Mae Gwalch Marthin (Accipiter gentilis) yn aderyn rheibiol sy'n gyffredin trwy rannau helaeth o ogledd Ewrop, Asia a Gogledd America.

Mewn ardaloedd lle mae'r gaeafau'n arbennig o oer mae'n mudo tua'r de, ond mewn mannau eraill, megis gorllewin Ewrop, mae'n aros o gwmpas ei diriogaeth drwy'r flwyddyn.

Mae'n nythu mewn coed, ac yn hela adar hyd at faint Ffesant ac weithiau anifeiliad hyd at faint Ysgyfarnog. Mae'n medru symud yn gyflym drwy'r coed i ddal adar cyn iddynt wybod ei fod yno. Gellir adnabod gwalch Marthin wrth ei gynffon hir a'i adenydd gweddol fyr a llydan, sy'n ei alluogi i symud yn gyflym trwy'r coed. Mae'r ceiliog yn llwydlas ar ei gefn gyda llinellau llwyd ar y fron, a'r iâr yn fwy tywyll gyda llai o liw glas ar y cefn. Mae'n bosibl cymysgu rhwng gwalch Marthin a'r gwalch glas ar brydiau, ond mae gwalch Marthin yn aderyn mwy o faint. Fel y gwalch glas, mae'r iâr yn fwy na'r ceiliog. Mae'r ceiliog rhwng 49 a 56 cm o hyd a 93–105 cm ar draws yr adenydd. Er bod y mesuriadau yma yn weddol debyg i iâr gwalch glas, mae gwalch Marthin yn ymddangos yn aderyn mwy o faint. Mae'r iâr yn fwy o lawer, 58–64 cm o hyd a 108–127 cm ar draws yr adenydd, tua'r un maint â bwncath.

Credir i walch Marthin ddiflannu o Gymru erbyn y 19eg ganrif, ond bod adar wedi eu rhyddhau yn ddiweddarach gan hebogwyr a'r rheini wedi ail-sefydlu'r boblogaeth. Mae wedi manteisio ar y coedwigoedd a blannwyd gan y Comisiwn Coedwigaeth, sy'n cynnig digon o le i nythu, ac mae'n debyg bod tua chant o barau bellach yn nythu yng Nghymru, a'r nifer yn cynyddu.

Adar ysglyfaethus
Undeb yr Annibynwyr Cymraeg

Undeb yr Annibynwyr yw'r Undeb gwirfoddol o eglwysi Annibynnol Cymraeg, yng Nghymru a Lloegr, sy'n cydlynu gweithgarwch a thystiolaeth yr Annibynwyr. Fe'i sefydlwyd yn Abertawe ym 1871 a chynhaliodd ei Gyfarfodydd Blynyddol cyntaf yng Nghaerfyrddin ym 1872. Y Parchg Jill-Hailey Harries yw'r Llywydd ar hyn o bryd (2018-20) a'r Parch Dyfrig Rees yw'r Ysgrifennydd Cyffredinol (2018-  ).

Mae swyddfa'r Undeb, sef Tŷ John Penri, ar gyrion dinas Abertawe, yn agos i Gyffordd 45 ar yr M4, ac mae dros 400 o eglwysi yn perthyn iddo (2019).

Dolen allanol 
 Gwefan swyddogol

Annibynwyr
Cristnogaeth yng Nghymru
Sefydliadau 1872
Bangor-is-y-coed

Gweler hefyd Bangor (gwahaniaethu).

Pentref hanesyddol a chymuned ym mwrdeistref sirol Wrecsam, Cymru, yw Bangor-is-y-coed(), hefyd Bangor Is-coed (Saesneg: Bangor-on-Dee). Saif ar Afon Dyfrdwy. Mae cae rasio ceffylau i'r de-orllewin o'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Mynachlog Bangor is y Coed
Roedd clas (mynachlog) Bangor is y Coed yn ganolfan crefydd a dysg pwysig iawn yn hanes cynnar Cymru a'r Brydain Geltaidd. Yn ôl traddodiad sefydlwyd y fynachlog enwog gan y sant Dunawd yn y 6g, gyda'i feibion Deiniol Wyn (nawddsant Bangor yng Ngwynedd), Cynwyl a Gwarthan. Roedd y sant wedi ffoi o'r Hen Ogledd a chafodd heddwch a lloches ar lannau Afon Dyfrdwy ac felly penderfynodd sefydlu mynachlog yno. Daeth yn ganolfan bwysicaf cantref Maelor (a chwmwd Maelor Gymraeg yn ddiweddarach).

Yn ôl yr hanesydd o Sais Beda, cafodd Bangor is y Coed ei dinistrio gan y Saeson yn sgîl Brwydr Caer (tua 615 neu 616). Roedd carfan gref o'r mynachod wedi cymryd rhan yn y frwydr ei hun ond collwyd y dydd i luoedd y brenin Aethelfrith o Ddeira (Northumbria heddiw) a chollodd 1200 o'r mynachod eu bywydau.

Does dim olion o'r fynachlog i'w gweld yno heddiw.

Y pentref
Mae pont pump bwa, Pont Bangor-is-y-coed sy'n dyddio o tua 1660 yn rhychwantu Afon Dyfrdwy yn y pentref; credir iddo gael ei chodi gan y pensaer enwog Inigo Jones.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

 
Clasau
Cymunedau Wrecsam
Oes y Seintiau yng Nghymru
Pentrefi Wrecsam
Tai crefydd Cymru
Coedpoeth

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Wrecsam, Cymru, yw Coedpoeth neu Coed-poeth. Mae'r pentref yng nghanol olion diwydiant cloddio mwynau megis plwm, haearn a glo llefydd fel Brymbo, Bersham a'r Mwynglawdd (Minera).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Pedair Cymuned
Mae pedair rhan i'r Pentref:-

 Y Nant yw'r hynaf o'r ardaloedd, sydd i'r gogledd o Afon Clywedog. Roedd llawer iawn o byllau-glo bach yn y rhan yma o'r pentref a chodwyd llawer o dai ar gyfer mwyngloddwyr calch, plwm a glo.
 Mae'r Adwy yn ardal sy'n agos iawn i Glawdd Offa ac mae'r gair 'adwy' o bosib yn cyfeirio at fwlch yn y clawdd hwnnw. Mae'r Adwy yn ardal serth iawn, wrth i chi ddringo i fyny at y pentref sydd tua 795 troeddfedd uwch y môr. Yn yr Adwy roedd Capel anghydffurfiol cyntaf yr ardal sef Capel Adwy'r Clawdd (Methodistiaidd Calfinaidd).
 Saif y Talwrn yn ardal ogleddol Coedpoeth, sydd i'r de o Afon Gwenfro sy'n llifo i lawr drwy Glanrafon at Wrecsam ac i Ddyfrdwy. Roedd yn y Talwrn nifer o byllau glo yn cynnwys 'Pwll Y Talwrn' a ddaeth i ben tua 1914.
 Y Smelt yw'r enw ar yr ardal lle roedd coed efallai yn cael eu llosgi i drin y plwm a'r haearn.
Mwyngloddiwyd plwm o weithfeydd plwm Y Mwynglawdd, gerllaw.

Yr enw
Defnyddiwyd yr enw (Coid Poch) yn gyntaf yn 1391 a'r sillafiad cyfoes yn 1412.
Mae'n bosib fod yr enw "poeth" yn cyfeirio at yr arferiad o losgi pren i greu siarcol a arferid ei ddefnyddio yn y gweithfeydd haearn a phlwm gerllaw, ers dyddiau'r Rhufeiniaid neu o bosib yn cyfeirio at y clirio tir a ddigwyddodd yn yr Oesoedd Canol er mwyn cyrraedd y mwynau.

Ceir yma nifer o strydoedd gydag enwau diddorol iddynt, gan gynnwys: Stryd Pen-y-Gelli, Heol y Fynwent, Ffordd Talwrn, Allt Tabor, Llys Rehoboth, Ffordd Smelt, Ffordd y Cynulliad, Lôn y Gegin, Pen y Palmant a Hen Ffordd y Mwynglawdd. Ceir hefyd Heol Caradog, Heol Offa sydd yn agos iawn at Glawdd Offa.

Enwogion

Tom Carrington - Organydd, cyfansoddwr ac argraffwr. Fe oedd Trefnydd Eisteddfod Genedlaethol Wrecsam 1933. Roedd e'n organydd yng Nghapel Rehoboth, Coedpoeth, am tua 50 mlynedd.
Dewi Humphreys - Prifathro cyntaf Ysgol Bryn Tabor (Ysgol Gynradd Gymraeg; sef. 1967), Athro Ysgol Sul Capel Rehoboth, Coedpoeth. Aelod o Cantorion Coedpoeth (1962-1995) a Chôr Ieuenctid Coedpoeth (1947-1959). Hefyd sefydlodd Cangen Plaid Cymru yng Nghoedpoeth tua dechrau'r 1990au.
Tom James - Rhwyfwr rhwngwladol sy wedi ennill medal aur yng Ngemau Olympaidd Llundain 2012.
Bu'r gantores Annie Lennox yn byw yn y pentref ym 1988 (am gyfnod byr).
Hefyd bu Ricky Tomlinson, yr actor, yn byw yma.
John Evans (glöwr)

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Gwefan y pentref

 
Cymunedau Wrecsam
Pentrefi Wrecsam
Gresffordd

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Wrecsam, Cymru, yw Gresffordd (Saesneg: Gresford). Yn y Cyfrifiad 2011, roedd gan y gymuned boblogaeth o .

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Trychineb Glofa Gresffordd
Ar 22 Medi 1934, collodd 266 o bobl eu bywydau mewn trychineb yn y lofa leol. Roedd y danchwa hon yn un o drychinebau pyllau glo mwyaf erchyll yn hanes gwledydd Prydain, os nad Ewrop. Digwyddodd y drychineb yn ystod y sifft nos, pan oedd tua 500 o lowyr yn gweithio dan y ddaear, llawer ohonynt yn gweithio sifftiau dwbl. Hyd heddiw, does neb yn gwybod beth achosodd y ffrwydrad nwy a laddodd cymaint ohonynt. Bu'n rhaid cau'r lofa lle digwyddodd y drychineb am gryn amser rhag ofn y digwyddai ffrwydriadau eraill ac o ganlyniad bu raid gadael 254 o gyrff yn y pwll.

Eglwys yr Holl Saint
Mae clychau Eglwys yr Holl Saint, Gresffordd yn un o Saith Rhyfeddod Cymru.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gweler hefyd
 Y Pandy, Wrecsam
 Glofa Gresffordd

Cyfeiriadau

Cymunedau Wrecsam
 
Pentrefi Wrecsam
Holt

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Wrecsam, Cymru, yw Holt ("Yr Holt" yn 1566). Saif ar Afon Dyfrdwy. Mae Caerdydd 180 milltir  i ffwrdd o Holt ac mae Llundain tua 190.

Ceir croes farchnad ganoloesol yng nghanol y pentref a chofrestrwyd Eglwys Sant Chad yn Gradd I gan Cadw ers 17 Gorffennaf 1996.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Hynafiaethau

Bovium

Yn y cyfnod Rhufeinig, roedd Holt yn safle o bwys. Lleolwyd gweithfa lleng caer Rufeinig Deva (Caer) yn Holt (Bovium), lle cynhyrchid crochenwaith a theiliau at ddefnydd miwrol a sifil. Gorwedd y safel ar lan orllewinol afon Dyfrdwy ger y pentref. O bryd i'w gilydd mae darnau o grochenwaith yn cael eu darganfod o hyd wrth droi'r caeau.

Castell Holt

Codwyd castell ar gynllun pentagonaidd gyda thŵr ar bob cornel gan yr arglwydd lleol John de Warenne, arglwydd Brwmffild a Iâl, a dderbyniodd ei dir gan Edward I o Loegr ar ôl 1282. Roedd Castell Holt yn adfail erbyn y 17g; y cwbl a erys heddiw yw rhannau isel muriau'r gorthwr mewnol, porth a grisiau. Cafodd gweddill yr adfeilion ei symud ar gychod i lawr afon Dyfrdwy ar ôl gwarchae yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr a'u defnyddio at adeiladau Neuadd Eaton.

Eglwys Sant Chad
Mae rhannau o Eglwys Sant Chad yn dyddio i'r 15g a'r 17g a chofrestwryd hi yn Gradd I gan Cadw ers 17 Gorffennaf 1996. Ceir motiffau ar y fedyddfaen sy'n cynrychioli Harri Tudur a theulu'r Stanleys a wnaed tua 1483.

Pont Rhedynfre 

Yr enw Cymraeg ar y bont yw 'Pont Rhedynfre' neu 'Bont Holt', sef y pentref ar ochr Cymru o'r afon (hefyd: Pont Farndon) Yr enw a ddefnyddir yn Saesneg arni yw 'Farndon Bridge' () sy'n dod o enw'r pentref sydd yr ochr arall i'r bont, yn Sir Gaer, ac felly'n cysylltu Cymru a Lloegr, dros Afon Dyfrdwy. Mae'r bont yn dyddio i tua 1339 ac fe'i codwyd gan fyneich o Abaty Sant Werburgh, Caer. Ceir chwedl leol i ddau o feibion Madog ap Gruffudd of Dinas Brân, Llangollen foddi yma ger y bont, a bod eu sgrechiadau yn dal i'w clywed ar adegau.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
Leigh Richmond Roose (1877-1916), chwaraewr pêl-droed
William Stanley (Brwydr Bosworth)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Pentre Holt
  Holt, BBC Cymru 

Cymunedau Wrecsam
 
Pentrefi Wrecsam
Merched y Wawr

Mae Merched y Wawr yn fudiad Cymreig a Chymraeg sy'n rhoi'r cyfle i fenywod i gymdeithasu trwy drefnu teithiau, cyngherddau a chyfarfodydd. Sefydlwyd y mudiad yn 1967 yn dilyn anfodlonrwydd ymysg rhai aelodau o Sefydliad y Merched gyda natur uniaith Saesneg y mudiad hwnnw. Mae dros 250 o ganghennau yng Nghymru, ac fe gyhoeddir y cylchgrawn Y Wawr pedair gwaith y flwyddyn.

Yn 1994 aethpwyd ati i ddechrau sefydlu Clybiau Gwawr er mwyn denu aelodau ieuanc i’r mudiad.

Yn 1975, gadawodd Zonia Bowen, prif sylfaenydd a Llywydd Anrhydeddus y mudiad oherwydd ei gwrthwynebiad i le crefydd yng nghyfarfodydd swyddogol y mudiad.

Gweler hefyd
 Pin-yp, nofel gan Janice Jones (2004)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
Gwefan Merched y Wawr
Hanes Merched Llafar:Menywod yng Nghymru (1920 - 1960)
Gwefan Clybiau Gwawr 

Ffeministiaeth
Mudiadau Cymraeg
Sefydliadau 1967
Hebog yr Ehedydd

Mae Hebog yr Ehedydd (Falco subbuteo) yn aderyn rheibiol bychan sy'n nythu trwy rannau helaeth o Ewrop ac Asia. Mae'n aderyn mudol, sy'n treulio'r gaeaf yn Affrica a De Asia.

Enwau mewn ieithoedd Celtaidd eraill:

Gwelir Hebog yr Ehedydd o gwmpas tir agored fel rheol. Mae'n nythu mewn hen nythod adar eraill, yn enwedig brain. Adar a phryfed megis Gwas y neidr yw ei brif fwyd, a gan ei fod yn medru hedfan yn gyflym gall dal adar megis y Wennol neu hyd yn oed y Wennol Ddu, rhywbeth na all y rhan fwyaf o adar rheibiol ei wneud.

Gellir adnabod Hebog yr Ehedydd o'r adenydd hir gyda blaen miniog, sydd yn rhoi ffurf debyf i Wennol Ddu fawr iddo pan maen'n hedfan. Mae'n llwyd tywyll ar y cefn ac yn wyn ar y gwddf, gyda lliw coch o gwmpas y coesau.

Nid yw'n aderyn cyffredin yng Nghymru, ond mae nifer fychan o barau yn nythu yn y rhannau dwyreiniol ac mae'n ymddangos bod eu nifer yn cynyddu.

Adar ysglyfaethus
Cudyll coch

Mae'r Cudyll coch (Falco tinnunculus) yn aderyn rheibiol sy'n nythu trwy rannau helaeth o Ewrop, Asia ac Affrica. Yr un elfen -cud- sydd yn y geiriau cudyll a barcud. Ar lafar yn y De ac yng Ngheredigion, ceir yr enw ar y ffurf 'curyll'.

Aderyn rheibiol gweddol fychan yw'r Cudyll coch, rhwng 34 a 38 cm o hyd a 70–80 cm ar draws yr adenydd. Mae'r rhan fwyaf o'r plu yn frown gyda smotiau du, ac mae gan y ceiliog ben a chynffon llwydlas. With iddo hedfan, gellir ei adnabod o'r gynffon hir, adenydd hir a'r ffaith ei fod yn aml yn medru aros yn ei unfan yn yr awyr wrth hela.

Anifeiliaid bychan, yn enwedig gwahanol fathau o lygod, yw'r prif fwyd, ond mae hefyd yn bwyta adar bychain, llyffantod a phryfed. Mae'n hela dros dir agored fel rheol, yn aml yn aros yn ei unfan yn yr awyr i wylio am symudiad cyn plymio i'r ddaear. Maent yn nythu mewn coed, yn am yn defnyddio hen nythod brain, ar greigiau neu ar adeiladau.

Mae'r Cudyll coch yn aderyn cyffredin a chyfarwydd yng Nghymru, er fod ei nifer wedi gostwng rhywfaint yn y blynyddoedd diwethaf, efallai oherwydd newidiadau mewn amaethyddiaeth. Gellir ei weld yn aml yn hela'r darnau glaswellt ar ochrau traffyrdd.

Heboca yn yr Oesoedd Canol

Yn nhraethawd doethuriaeth Howard WillamsAdar yng Ngwaith y Cywyddwyr (2014) dau gyfeiriad yn unig i’r Cudyll coch sydd, o’i gymharu a 9
cyfeiriad at y Cudyll bach. Arwydd yw hwn, o bosib, nas defnyddid y cudyll coch i ddibenion heboca yn yr Oesoedd Canol cymaint ac y defnyddid ei gefnder llai. Roedd un o'r ddau gyfeiriadau hefyd yn ddigon amwys: meddai Howard, “Nid yw’n anodd credu mai aderyn cyfansawdd a ddisgrifir ambell waith... Ni fyddai beirdd yr Oesoedd Canol yn unigryw yn hyn o beth. Dengys yr aderyn ysglyfaethus yn y gerdd enwog gan I. D. Hooson, ‘Y Cudyll Coch’, nodweddion a berthyn i dair rhywogaeth, sef y Boda a’r Gwalch glas yn ogystal â'r cudyll coch ei hun”.

Cyfeiriadau

Falconidae
Adar ysglyfaethus
Dafydd Ieuan

Mae Dafydd Ieuan (ganed 1 Mawrth 1969) yn ddrymiwr yn y grŵp pop Cymraeg, Super Furry Animals. Mae'n gyn-aelod o Ffa Coffi Pawb.

Drymwyr Cymreig
Genedigaethau 1969
Super Furry Animals
Pobl addysgwyd yn Ysgol David Hughes
Canu gwerin

Defnyddir y term canu gwerin fel arfer i olygu cân draddodiadol sy'n perthyn i'r gymuned gyfan, ac nid i arbenigwyr cerddorol, ac a drosglwyddwyd ar lafar yn aml tan yr 20g. Yn aml does neb yn gwybod pwy yw awdur neu gyfansoddwr y gân. Mae canu gwerin yn rhan bwysig o ddiwylliant gwerin sawl gwlad, yn cynnwys Cymru. Gellir dosrannu canu gwerin i ganu gwerin traddodiadol ac i ganu gwerin modern neu'n ganeuon lleisiol ac offerynnol. Gellir ystyried canu baledi neu garolau Plygain yn fath o ganu gwerin. Mae cryn gwahaniaeth rhwng canu gwerin a chanu gwlad, sydd fel arfer yn tarddu o America. 

Cynhelir sawl gŵyl gerddorol sy'n canolbwyntio ar ganu gwerin. Un o'r enwocaf yw Eisteddfod Ryngwladol Llangollen, sy'n denu perfformwyr o sawl rhan o'r byd.

Canu gwerin Cymraeg

Mae Meredydd Evans, Elfed Lewys, Arfon Gwilym a Lynda Healey yn gantorion gwerin traddodiadol ac mae Ar Lôg a Calan yn grwpiau gwerin traddodiadol. Cafwyd tipyn o adfywiad yn y maes hwn yn y 1970au a'r 1980au; ymhlith y grwpiau gwerin yr oedd: Clochan, Cilmeri, Plethyn, 4 yn y Bâr, Bwchadanas a'r Hwntws.

Recordiwyd llawer iawn o hen ganeuon gan Roy Saer o Sain Ffagan ers 1963 e.e. Cân y Cythreiniwr a gellir clywed rhagor ohonynt ar wefan yr Amgueddfa.

Sefydlwyd Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru yn 1906. Mae'r Gymdeithas yn cyhoeddi cylchgrawn, Canu Gwerin, ac yn cynnal darlithiau a chynadleddau yn rheolaidd. Sefydlwyd prosiect i gofnodi a hyrwyddo cerddoriaeth werin draddodiadol, sef Pan Cymru yn Hydref 2012.

Gweler hefyd Wefan Baledi Cymru

Gweler hefyd
 Cân y Cythreiniwr, enghraifft o gân werin Cymreig
 Cerdd Dant
 Hen Benillion

Cyfeiriadau

 
Diwylliant gwerin
Gwerin, Canu
Swlŵiaid

Grŵp ethnig Affricanaidd o tua 11 miliwn o bobl yw'r Swlŵiaid (Saesneg De Affrica a Swlŵeg: amaZulu) sy'n byw yn benodol yn nhalaith KwaZulu-Natal, De Affrica.

Ymhlith enwogion y Swlŵiaid mae:

 Shaka
 Dingane
 Cetshwayo
 Dinuzulu
 Mangosuthu Buthelezi
 Jacob Zuma

Gweler hefyd 
 Zulu (y ffilm enwog)

Swlŵiaid
Grwpiau ethnig yn Ne Affrica
Persiaid

Pobl Iranaidd o Iran (hen enw: Persia hyd 1935 ac dal yn cael ei galw felly weithiau) sy'n siarad Perseg (Fârsi) yw'r Persiaid.

Cyfeiriadau

 
Grwpiau ethnig yn Iran
Pobloedd Iranaidd
Albanwyr

Mae'r erthygl hon am bobl yr Alban. Am bobl Albania, gweler Albaniaid.

Pobl o'r Alban neu sydd o dras Albanaidd yw'r Albanwyr neu'r Sgotiaid.

Y Sgotiaid gwreiddiol
Yn wreiddiol cyfyngid y defnydd o'r enw Sgotiaid i'r Gwyddelod a ddaeth drosodd o Iwerddon i ymgartrefu yng nghanolbarth a gorllewin yr Alban. Y Scotti oedd eu henw a siaradent Wyddeleg. Eu cymdogion oedd y Brythoniaid i'r de a'r Pictiaid i'r gogledd a'r dwyrain. Dim ond tua'r flwyddyn 850 y cawsant eu huno'n un deyrnas gan y brenin Kenneth mac Alpin. Rywbryd ar ôl hynny y dechreuodd yr arfer o alw pobl y wlad yn Albanwyr neu 'Scots'.

 
Cenhedloedd Ynysoedd Prydain ac Iwerddon
Grwpiau ethnig yn y Deyrnas Unedig
Pobloedd Geltaidd
 Albanwyr
Bob Owen, Croesor

Hynafiaethydd a chasglwr llyfrau oedd Bob Owen Croesor (Robert Owen: 8 Mai 1885 - 30 Ebrill 1962). Roedd yn frodor o Lanfrothen yn yr hen Sir Feirionnydd (Gwynedd heddiw), ond treuliodd ran helaeth o'i oes ym mhentref Croesor, wrth droed y Cnicht a'r Moelwynion.

Bywgraffiad
Brodor o Groesor oedd Bob Owen. Priododd âg Ellen (Nel) Jones yn 1923. Yn ôl pob sôn treuliodd ei fis mêl yn Aberystwyth yn y Llyfrgell Genedlaethol. Roedd iddynt un mab a dwy ferch.

Roedd ganddo ddiddordeb arbennig mewn hanes lleol, hanes y Cymry yn America ac achyddiaeth Gymreig. Darlithiai i Gymdeithas Addysg y Gweithwyr a daeth yn adnabyddus felly i'r werin. Roedd ei dŷ bychan yng Nghroesor yn enwog am fod mor llawn o lyfrau a phapurau o bob math fel prin y gellid symud yno, yn llythrennol.

Cof
Enwyd Cymdeithas Bob Owen, cyhoeddwyr Y Casglwr, ar ei ôl pan gafodd ei sefydlu yn 1976.

Llyfryddiaeth
Dyfed Evans, Bywyd Bob Owen  (Gwasg Gwynedd 1977). Cofiant.
Geraint Jones (gol.), Dyfed Evans yng nghwmni Bob Owen, Croesor (Gwasg Utgorn Cymru, 2007)
Robin Williams, Y Tri Bob (Dinbych, 1970) 
Robin Williams, Y Tri Bob (recordau Teledisc, Abertawe, 1965) record; https://www.discogs.com/Robin-Williams-Y-Tri-Bob/release/2607912

Cyfeiriadau

Addysgwyr Cymreig
Cymry'r 20fed ganrif
Genedigaethau 1885
Hanesyddion Cymreig
Marwolaethau 1962
Pobl o Feirionnydd
Sgiwen y Gogledd

Mae Sgiwen y Gogledd (Stercorarius parasiticus ) yn aderyn môr sy'n aelod o deulu'r Stercorariidae, y sgiwennod.

Mae Sgiwen y Gogledd yn un o'r lleiaf o'r sgiwennod, tua 41 cm o hyd. Mae'n nythu yn rhannau gogleddol Ewrop, Asia a Gogledd America, ar dir agored fel rheol. Dodwyir hyd at bedwar wy, ac mae'r aderyn yn ymosod ar unrhyw anifail sy'n dod yn rhy agos at y nyth, gan gynnwys bodau dynol. Mae'n aderyn mudol, yn symud tua'r de i dreulio'r gaeaf.

Pan mae'n nythu mae Sgiwen y Gogledd yn bwydo ar wahanol fathau o lygod, ond un o'i brif ddulliau o fwydo yw dwyn bwyd oddi ar adar eraill, megis gwylanod a môr-wenoliaid. Mae'n eu hymlid nes iddynt ollwng unrhyw fwyd sydd ganddynt.

Fel nifer o'r sgiwennod eraill, mae gan Sgiwen y Gogledd nifer o ffurfiau gyda lliwiau gwahanol. Gall fod yn frown tywyll i gyd, neu gall fod a bol gwyn, cefn brown, cap du a'r gweddill o'r pen a'r gwddf bron yn wyn. Mae hefyd ffurf arall sydd rhywle yn y canol rhwng y ddau arall. Beth bynnag eu lliw, maent darn gwyn ar eu hadenydd i gyd, ac mae'r plu yng nghanol eu cynffonnau yn hirach na'r gweddill ac yn dod allan yn big. Gall fod yn anodd gwahaniaethu rhwng Sgiwen y Gogledd a'r sgriwennod eraill, yn enwedig y ffurf dywyll ac adar ieuanc.

Nid oes cofnod i Sgiwen y Gogledd nythu yng Nghymru, er fod cryn nifer yn nythu yng ngogledd Yr Alban. Mae'n aderyn gweddol gyffredin o gwmpas glannau Cymru yn yr hydref, a gellir gweld nifer llai yn y gwanwyn ac ambell un yn ystod y gaeaf.

Sgiwennod
Albaniaid

Mae'r erthygl hon am bobl Albania. Am bobl yr Alban, gweler Albanwyr.

Grŵp ethnig a gysylltir â'i diriogaeth frodorol yn Albania, Kosovo a Gogledd Macedonia, a'r iaith Albaneg, yw'r Albaniaid.

 
Cenhedloedd y Balcanau
Grwpiau ethnig yn Albania
Grwpiau ethnig yn yr Eidal
Grwpiau ethnig yng Nghosofo
Grwpiau ethnig yng Ngogledd Macedonia
Grwpiau ethnig yng Ngwlad Groeg
Pobloedd Indo-Ewropeaidd
Costa Rica

Gwlad yng Nghanolbarth America yw Gweriniaeth Costa Rica neu Costa Rica. Mae'n rhannu ffin â Nicaragwa i'r gogledd ac â Phanama i'r de-ddwyrain. Mae'r Cefnfor Tawel yn gorwedd i'r gorllewin ac i'r de ac mae Môr y Caribî yn gorwedd i'r dwyrain. Diddymodd Costa Rica ei byddin ym 1949.

Hanes 
Roedd trigolion brodorol Costa Rica yn cynnwys y gwareiddiad Nahwatleg at Benrhyn Nicoya a dylanwadau Chibcha yn y de a'r canolbarth. Yr Ewropead cyntaf i gyrraedd oedd  Christopher Columbus yn 1502. Daeth Costa Rica yn rhan o Ymerodraeth Sbaen, ond roedd yn llai llewyrchus na'r trefdigaethau Sbaenaidd eraill yng Nghanolbarth America. Ffurfiai Costa Rica ran fwyaf deheuol Sbaen Newydd, ymhell o brifddinas yr is-deyrnas, Dinas Mexico.

Yn 1821, ymunodd Costa Rica a threfedigaethau eraill Canolbarth America i gyhoeddi eu hanibynniaeth oddi wrth Sbaen. Wedi bod yn rhan o Ymerodraeth Mecsico am gyfnod byr, daeth Costa Rica yn un o daleithiau Gweriniaeth Ffederal Canolbarth America o 1823 hyd 1839. Yn 1824, symudwyd y brifddinas i San José.

Yn 1838, cyhoeddodd Costa Rica ei bod yn gadael y Weriniaeth Ffederal a dod yn wlad annibynnol. Yn 1856, bu ymladd yn erbyn byddin William Walker, brodor o dde yr Unol Daleithiau, oedd wedi llwyddo i gipio grym yn Nicaragwa gyda byddin o hurfilwyr. Wedi ennill grym yno. ceisiodd Walker gipio Costa Rica hefyd. Ei fwriad oedd sefydlu trefn gymdeithasol debyg i dde yr Unol Daleithiau; yn Nicaragwa roedd wedi gwneud Saesneg yn iaith swyddogol a gwneud caethwasiaeth yn gyfreithlon. Gofynnodd yr Arlywydd Juan Rafael Mora Porras i'r Cadfridog José María Cañas Escamilla ffurfio byddin genedlaethol, ac ymladdwyd nifer o  frwydrau yn erbyn byddin Walker, brwydrau Santa Rosa (4 Mawrth) a dwy frwydr Rivas 11 Ebrill 1856 ac 11 Ebrill 1857. Ar 1 Mai 1857, ildiodd Walker a gadawodd Ganolbarth America.

Bu rhyfel cartref byr yn 1948,  pan arweiniodd José Figueres Ferrer wrthryfel yn dilyn etholiad arlywyddol y credid gan lawer fod y canlyniad yn amheus. Lladdwyd tua 2,000 yn y rhyfel. Enillodd y gwrthryfelwyr, ac wedi dod i rym, crewyd cyfansoddiad newydd. Ymhlith by newidiadau, gwnaed i ffwrdd a'r lluoedd arfog; y wlad gyntaf i wneud hynny. Etholwyd Figueres yn Arlywydd yn 1953.

Daearyddiaeth 
Sefydlwyd ffiniau Costa Rica â Nicaragwa gan Gytundebau Cañas-Jerez yn 1858 a Laudo Cleveland yn 1888, a gyda Panama gan gytundeb Echandi-Fernández yn 1941.

Mae Costa Rica yn wlad fynyddig, gyda'r rhan fwyaf o'i thiriogaeth rhwng 900 a 1800 medr uwch lefel y môr. Ceir tair prif gadwyn o fynyddoedd, y Cordillera Meridional, y Cordillera SubVolcanica de Madrid a'r Cordillera Trepadora. Ynghanol y wlad ceir y Valle Central ("Dyffryn Canolog"), lle mae'r rhan fwyaf o'r boblogaeth yn byw. Y copa uchaf yw Cerro Chirripó (3,820 medr), y pumed copa yng Nghanolbarth America o ran uchder. Yr uchaf o'r llosgfynyddoedd yw Irazú (3,431 m.).

Ceir nifer o ynysoedd oddi ar arfordir Costa Rica, yn cynnwys Ynys Cocos ac Ynys Calero.

Taleithiau 

Rhennir Costa Rica yn saith talaith. Rhennir y taleithiau i 81 cantón, gyda maer yn gyfrifol am bob un. Rhennir pob cantón ymhellach i ardaloedd (distritos), 463 ohonynt i gyd.

 
Gwledydd Canolbarth America
Wilkie Collins

Nofelydd Saesneg oedd William Wilkie Collins (8 Ionawr 1824 – 23 Medi 1889). Ganed ef yn Llundain, yn fab hynaf i'r arlunydd enwog, William Collins.

Ei hanes 
Treuliodd gyfnod yn gweithio fel clerc wedi iddo adael yr ysgol yn 17 mlwydd oed cyn mynychu Lincoln's Inn fel myfyriwr Y Gyfraith yn 1846. Ystyriodd yrfa fel arlunydd ond wedi iddo gyhoeddi llyfr yn son am hanes bywyd ei dad, yn 1850, a'r nofel Antonina, yn 1851, sicrhawyd ei ddyfodol fel awdur llewyrchus. Ni wnaeth Collins briodi, ond bu'n byw a gweddw, Mrs Caroline Graves, o 1858 hyd ei farwolaeth. Hefyd, cafodd dri phlentyn gan wraig ifancach, Martha Rudd; fe'i cadwodd hi mewn sefydliad arall. Roedd Collins yn dioddef o'r gymalwst rhiwmatig (rheumatic gout), math o grydcymalau a'i drodd yn glaf yn ei flynyddoedd olaf. Yn ogystal, magodd gaethiwed at y laudanum a gymerodd i leddfu'r boen.

Ei waith llenyddol 

Mae sawl un o'r farn mai Collins ddechreuodd genre'r nofelau ditectif a mae'r rhan fwyaf o'i weithiau enwocaf yn perthyn i'r symudiad cyffrogarol (sensationalism) a oedd yn boblogaidd ar y pryd. Roedd Collins yn ffrindiau mawr a Charles Dickens, nofelydd amlyca'r cyfnod ym marn llawer.

Addasiadau 
Yn 2004, agorodd addasiad o nofel enwocaf Collins, The Woman in White, ar lwyfan y Palace Theatre yn Llundain fel sioe gerdd. Cyfansoddwyd y sioe gan Andrew Lloyd Webber ac addaswyd y testun gwreiddiol gan Charlotte Jones a David Zippel.

Llyfryddiaeth 
Memoirs of the Life of William Collins, Esq., R.A. (1848)
Antonina (1850)
Basil (1852)
Mr Wray's Cash Box (1852)
Hide and Seek (1854)
The Dead Secret (1856)
The Woman in White (1860)
No Name (1862)
Armadale (1866)
The Moonstone (1868)
Man and Wife (1870)
Poor Miss Finch (1872)
Miss or Mrs? (1873)
The New Magdalen (1873)
The Law and The Lady (1875)
The Two Destinies (1876)
The Haunted Hotel (1878)
The Fallen Leaves (1879)
A Rogue's Life (1879)
My Lady's Money (1879)
Jezebel's Daughter (1880)
The Black Robe (1881)
Heart and Science (1883)
I Say No (1884)
The Evil Genius (1886)
The Guilty River (1886)
The Legacy of Cain (1889)
Blind Love (1889)

Genedigaethau 1824
Llenorion Seisnig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1889
Nofelwyr Saesneg
Nofelwyr Seisnig
Bras y cyrs

Mae Bras y Cyrs (Emberiza schoeniclus ) yn aelod o deulu'r Emberizidae, y breision. Mae'n aderyn cyffredin ac adnabyddus trwy Ewrop a rhan helaeth o Asia.

Nid yw'r Bras Melyn yn aderyn mudol fel rheol, ond mae'r adar sy'n nythu yn y rhannau lle mae'r gaeafau'n arbennig o oer yn symud tua'r de. Mae yn aml yn nythu mewn corsydd neu o gwmpas glannau afonydd neu lynnoedd, ond gall nythu mewn mannau sych hefyd. Dodwir 4-7 wy mewn llwyn neu dyfiant arall.

Gellir adnabod Bras y Cyrs yn weddol hawdd, yn enwedig y ceiliog sydd a pen a gwddf du, coler wen a bol gwyn a chefn brown. Mae yr iâr yn fwy brown ar y pen gyda marciau du. Ei brif fwyd yw hadau, ond mae'r cywion yn cael eu bwydo ar bryfed.

Mae Bras y Cyrs yn aderyn gweddol gyffredin yng Nghymru, er fod ei niferoedd wedi gostwng rhywfaint yn y blynyddoedd diwethaf.

Emberizidae
Dryw

Gweler hefyd Dryw (gwahaniaethu).
Mae'r Dryw (Troglodytes troglodytes ) yn aelod o deulu'r Troglodytidae, y drywod. Mae'n aderyn cyffredin ac adnabyddus trwy Ewrop a rhan helaeth o Asia yn ogystal â Gogledd America. Y Dryw yw'r unig aelod o'r teulu sydd i'w gael y tu allan i America.

Nid yw'r Dryw yn aderyn mudol fel rheol, ond mae'r adar sy'n nythu yn y gogledd yn symud tua'r de. Mae'n aderyn bychan, 9-10.5 cm o hyd, gyda phlu browngoch a barrau du. Mae'r gynffon fer yn cael ei dal ar i fyny fel rheol, ac mae llinell welw uwchben y llygad.

Ffeithiau difyr
Dyma gasgliad o waith ymchwil plant Ysgolion Llangoed a Biwmares (Bro Seiriol), Ynys Môn:

Ei brif fwyd yw pryfed o wahanol fathau, ac mae'n medru mynd i mewn i gilfachau mewn creigiau i'w hela. O'r arfer hwn y daw'r enw Lladin "Troglodytes", sef "preswyliwr ogof".
Mae'r Dryw yn aderyn cyffredin iawn yng Nghymru ac mae'n bresennol mewn pob math o gynefin, hyd yn oed yn uchel yn y mynyddoedd.
Mae'n aderyn brown ofnadwy o fach a chryf. 
Mae ganddo goesau hir. 
Maen nhw'n pwyso 7-12g.
Weithiau maen nhw'n bwyta hadau a caws.
Maen nhw yw gweld drwy'r flwyddyn.

Gweler hefyd
Hela'r dryw

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Tŷ dryw a ddefnyddiwyd i 'hela'r dryw' ar Nos Ystywyll, Casglu'r Tlysau

Passeriformes
Nofel

Stori ffuglen ryddiaethol ar ffurf llyfr ydyw nofel (o'r Ffrangeg nouvelle a'r Eidaleg novella, "newydd"). Mae'r nofel, gan amlaf, yn waith llenyddol hir. Dywedir mai Don Quixote (1605) gan Miguel de Cervantes oedd y nofel fodern gyntaf.  Y nofel fodern gyntaf yn Gymraeg oedd Rhys Lewis (1885) gan Daniel Owen.

Nofelydd ydy rhywun sy'n ysgrifennu nofelau. Bath ar stori hir yw nofel.

Ceir sawl bath gwahanol o nofel:

 Nofel hanes
 Nofel drosedd
 Nofel serch
 Nofel wyddionas

Gweler hefyd
 Y Nofel yn Gymraeg
 Nofelau Cymraeg
 Rhestr nofelwyr enwog

 
Llenyddiaeth
Termau llenyddol
Ehedydd

Mae'r Ehedydd (Alauda arvensis) yn aelod o deulu'r Alaudidae, yr ehedyddion. Mae'n aderyn cyffredin ac adnabyddus trwy Ewrop a rhan helaeth o Asia yn ogystal â mynyddoedd Gogledd Affrica. Mae'r teulu hwn o adar o fewn yr urdd Passeriformes.

Dyma enw'r aderyn hwn mewn rhai o'r ieithoedd Celtaidd eraill:
 : Fuiseog (spéire)
 : Alc'hweder sant Pêr
 : Uiseag
 : Ushag happagh
 : Awhesyth

Nid yw'r Ehedydd yn aderyn mudol yn y gorllewin fel rheol, heblaw bod yr adar sy'n nythu yn y rhannau mwyaf gogleddol yn symud tua'r de yn y gaeaf, ond yn y dwyrain
mae'n mudo ymhellach i'r de yn y gaeaf.

Mae'r Ehedydd yn fwyaf adnabyddus oherwydd ei gân, ac yn aml mae'n codi yn uchel i'r awyr dan ganu, er ei fod hefyd yn canu oddi ar ben polyn neu unrhyw safle addas arall yn ogystal. Pan nad yw'n canu nid yw mor hawdd ei adnabod. Mae'n aderyn brown gyda bol mwy gwelw, 16–18 cm o hyd a gyda plu hirach ar y pen. Gall yr aderyn godi'r plu yma. Wrth iddo hedfan gellir gweld gwyn ar ochr y gynffon ac ar ran gefn yr adenydd.

Mae'n nythu ar dir agored, rhostir neu gaeau. Adeiledir y nyth ar lawr ac mae'n dodwy 3-6 wy. Hadau yw ei brif fwyd, ond mae'r cywion yn cael eu bwydo ar bryfed.

Mae'r Ehedydd yn aderyn cyffredin trwy Gymru, hyd yn oed yn uchel yn y mynyddoedd, ond mae ei nifer wedi gostwng yn yr 50 mlynedd diwethaf oherwydd newidiadau mewn amaethyddiaeth.

Cyfeiriadau chwedlonol a llenyddol 

Yn ôl Trioedd Ynys Prydain roedd Brwydr Arfderydd yn un o 'Dri Ofergad Ynys Prydain'. Mae'r triawd yn dweud mai "o achaws nyth yr ychedydd" (o achos nyth yr ehedydd) yr ymladdwyd y frwydr. Mae rhai ysgolheigion yn cynnig fod hyn yn gyfeiriad at ymrafael yn llys Caerlaverock (tref yn Swydd Dumfries yn yr Alban heddiw), sef "Caer yr Ehedydd" ar lannau Moryd Solway.

Dywedir i gân yr Ehedydd ysbrydoli Dafydd y Garreg Wen i gyfansoddi'r alaw "Codiad yr Ehedydd". Ceir hefyd yr hen bennill "Marwnad yr Ehedydd":

Mi a glywais fod yr hedydd
Wedi marw ar y mynydd;
Pe gwyddwn i mai gwir y geirie,
Awn â gyr o wŷr ac arfe
I gyrchu corff yr hedydd adre.

Awgrymwyd y gallai'r ehedydd yma fod yn gyfeiriad at Owain Glyn Dŵr.

Rhywogaethau

Cyfeiriadau

Alaudidae
Teuluoedd o adar
Corhedydd y coed

{{Blwch tacson
| enw = Corhedydd y Coed
| delwedd = Anthus_triviallis_(Marek_Szczepanek).jpg
| maint_delwedd = 250px
| neges_delwedd = 
| delwedd2 = Tree_Pipit_(Anthus_trivialis)_(W1CDR0001425_BD8).ogg
| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Passeriformes
| familia = Motacillidae
| genus = Anthus
| species = A. trivialis| enw_deuenwol = Anthus trivialis| awdurdod_deuenwol = (Linnaeus, 1758)
}}

Mae Corhedydd y Coed (Anthus trivialis''') yn aelod o deulu'r Motacillidae, sy'n cynnwys y siglennod yn ogystal a'r corhedyddion.

Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o  Ewrop a gorllewin a chanol Asia.Mae'n aderyn mudol, sy'n symud i Affrica a de Asia dros y gaeaf.

Fel y rhan fwyaf o'r corhedyddion mae'n aderyn brown ar y cefn a gwyn gyda marciau duon ar y fron a'r bol. Gall fod yn anodd ei wahaniaethu oddi wrth Gorhedydd y Waun sydd fymryn yn llai. Mae gan Gorhedydd y Coed big ychydig yn fwy, llinell welw fwy amlwg uwchben y llygad a bol gwynnach. Pan mae'n canu mae'n haws ei wahaniaethu, gan fod y gân yn gryfach ac yn fwy amrywiol. Mae'n canu o'r awyr, gan godi'n weddol uchel ac yna dod i lawr dan ganu. Adeiledir y nyth ar lawr, ond fel rheol mae'n nythu mewn mannau lle mae ychydig o goed neu lwyni. Pryfed yw'r prif fwyd ond gall fwyta hadau hefyd.

Mae'n aderyn gweddol gyffredin yng Nghymru, yn enwedig ar lethrau isaf y mynyddoedd, ond nid yw'n adnabyddus iawn, efallai oherwydd ei fod yn anodd gwahaniaethu rhyngddo a'r corhedyddion eraill.

Motacillidae
Cirencester

Tref farchnad hanesyddol a phlwyf sifil yn Swydd Gaerloyw, De-orllewin Lloegr, yw Cirencester. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Cotswold. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 19,076.

Mae Caerdydd 87.6 km i ffwrdd o Cirencester ac mae Llundain yn 130.5 km. Y ddinas agosaf ydy Caerloyw sy'n 25.4 km i ffwrdd.

Corinium oedd enw'r Rhufeiniaid am y dref, yr ail fwyaf yn y Brydain Rufeinig.

Hanes 
Cododd y Rhufeiniaid ddinas ar safle Cirencester, gyda'r enw "Corinium Dobunnorum". Mae'r amffitheatr yn dal i sefyll, yn ardal Querns. Ar ôl ymadawiad y Rhufeiniaid o Brydain ar ddechrau'r 5g, parhaodd Cirencester yn ganolfan i'r Brythoniaid. Syrthiodd i'r Eingl-Sacsoniaid yn fuan ar ôl iddynt ennill Brwydr Dyrham yn 577.

Yn yr Oesoedd Canol roedd y dref yn ganolfan bwysig i'r diwydiant gwlân.

Adeiladau a chofadeiladau
Amgueddfa
Eglwys Sant Ioan Fedyddiwr
Gwesty "The Fleece"
Tŷ Cirencester

Enwogion
Grace Barnsley (1896-1975), arlunydd
David Hemery (g. 1944), athletwr
Cozy Powell (1947-1998), cerddor

Cyfeiriadau

Ardal Cotswold
Plwyfi sifil Swydd Gaerloyw
Trefi Swydd Gaerloyw
Amffitheatrau
Cyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain
Mwsogl

Planhigion anflodeuol bychan o'r rhaniad Bryophyta yw mwsoglau. Mae tua 12,000 o rywogaethau yn y byd. Fel arfer maent yn tyfu ar ffurf matiau neu glympiau mewn lleoedd llaith neu gysgodol. Mae mwsoglau'n blanhigion anfasgwlaidd heb feinwe sylem a ffloem i gludo dŵr. Maent yn atgenhedlu â sborau yn hytrach na hadau ond mae ganddynt ddail syml, un gell o ran trwch ar fonyn nad yw'n arbennig o dda am dynnu dŵr a maeth.

Fel rheol, maent yn 0.2–10 cm (0.1–3.9 modf.) o daldra, ond mae rhai rhywogaethau'n llawer mwy na hyn: Dawsonia, yw'r math talaf, a gall dyfu i hyd at 50 cm (20 modf.) o uchter.

Defnydd gan y werin

Sebon Teiliwr: "Bu Mrs Heulwen Roberts o Faentwrog yn son wrthym' 'am fwsogl sy’n tyfu ar lannau pyllau a alwai’n “sebon teiliwr. Cofiai deilwriaid yn ei gasglu yn ystod ei ieuenctid i smwddio i mewn i ddillad i'w startsio. Ni wyddom at ba fwsogl y cyfeiriai, os mwsogl o gwbl ond fe gafwyd, ar ôl rhywfaint o ymchwil, ei bod yn bosibl mai cen cerrig oedd y planhigyn, e.e. Ramalina calicaris."
 Mwsoglu - yr arferiad o hel a defnyddio mwsogl gan y werin bobl.
Llyffethair o fwsogl: "Glywoch chi am neud rhaff o'r sidan bengoch [Polytrichum commune]? Mi ddangosodd 'newyrth i fi dros ugain mlynedd yn ôl sut i neud llyffethair ohono - peth handi iawn i allu i neud ar y mynydd. Ar ôl rhyddhau's pishys o sidan bengoch o wrth eu gilydd a'u neud yn bentwr, mi fachodd nhw a bys un llaw trwy'r llaw arall (oedd ar ffurf arwydd 'ok' dros y twmpath). Wrth eu troi a'u plethu, roedd y gorden a nawd yn cael ei dala yng nghanol y llaw oedd yn troi, ar siap malwen (h.y. yn cyfyngu ar ei gallu i droi yn rhydd). I fennu, mi ddyblodd y rhaff (a thrwy hynny wrthwneud grym y troi wrth gwrs) a wedyn agor y bleth er mwyn rhoi un pen trwy blethau'r llall. Wrth feddwl, dim llyffethair sensu stricto oedd e, ond cylch - torch oedd ei enw amdano. Mi'i rhoid rownd gwddwg y ddafad er mwyn rhoi ei throed drwyddi." (Carchar yw'r term am llyffethair yn Arfon)

Cyfeiriadau

 

to:Limuʻuta
Bryopsida

Y dosbarth mwyaf o fwsoglau yw Bryopsida. Mae'n cynnwys tua 11,500 o rywogaethau, mwy na 95% o fwsoglau'r byd. Fe'u nodweddir gan un neu ddau gylch o ddannedd cymalog o gwmpas ceg y capsiwl sy'n cynnwys y sborau.

Dolenni allanol
  Tree of Life: Bryopsida 

Mwsoglau

tr:Yapraklı kara yosunları
Grŵp ethnig

Mae ethnigrwydd a chrefydd yn rhan o ddiwylliant unigolyn. Mae ethnigrwydd yn cyfeirio at y grŵp mae pobl yn credu eu bod yn perthyn iddo, drwy genedl, crefydd, iaith a/neu hil. Er enghraifft, gall trigolion gwlad fod o'r un hil a siarad yr un iaith ond os oes ganddynt wahanol grefyddau efallai byddant yn eu gweld eu hun fel grwpiau ethnig gwahanol.

Yn aml bydd gwahaniaethu’n dylanwadu ar ddatblygiad aelodau o wahanol grwpiau ethnig: e.e. gallant gael eu trin yn annheg oherwydd hil, crefydd neu ffactorau eraill. Efallai na fydd ganddynt cystal mynediad i addysg, neu i nwyddau a gwasanaethau, oherwydd rhwystrau iaith neu wahaniaethau yn eu harferion a'u credau.

Gweler hefyd 
 Grŵp ethnogrefyddol
 Grŵp ethno-ieithyddol

Cyfeiriadau 

 
Bodau dynol
Ethnigrwydd
Ethnig
Prosiect Wici-Iechyd
Yr wyddor Arabeg

Mae'r ieithoedd ganlynol yn defnyddio'r wyddor Arabeg, neu wyddorau sy'n seiliedig arni: Arabeg, Cashmireg, Cwrdeg, Perseg, Sindhi, Urdu. Fe newidiodd Twrceg o'r wyddor Arabeg i'r wyddor Rufeinig yn 1928 ac mae Hausa wedi newid hefyd.

Mae Arabeg yn ei ysgrifennu o'r dde i'r chwith. Does dim priflythrennau ond mae'r llythrennau yn cael eu hysgrifennu yn wahanol ar ganol ac ar ddiwedd gair er mwyn edrych yn daclus, e.e. mae'r llythyren olaf yn dueddol i orffen gyda chynffon.

Y llythrennau 

Llythrennau eraill:

{| border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 123%;"
|-----
! unigol
! cyntaf 
! canol
! olaf 
! Enw
! Cynaniad Cymraeg 
! Trawsgrifiad Rhufeinig
|----- align="center"
| <big>ﺓ || colspan="2" | —  || <big>ﺔ || ta' marbuta || a / at || a / at
|----- align="center"
| <big>ﻯ || colspan="2" | —  || <big>ﻰ || 'alif maq'ura || a || a / e
|----- align="center"
| <big>ﻻ || colspan="2" | —  || <big>ﻼ || lam 'alif (L+A) || la  || la / le
|}

Nodiadau:
Mae 28 llythyren yn yr wyddor. Maen nhw wedi eu gwneud o 18 o ffurfiau. Wrth osod dotiau, mae 2 ffurf yn cael eu defnyddio i wneud 3 llythyren yr un, ac mae 6 ffurf yn cael eu defnyddio i wneud 2 lythyren yr un.
Fe fydd rhai yn cynanu ﺍ fel "a" a rhai fel "e". (Mae hwn yn debyg iawn i frodor Canolbarth Cymru sy'n dweud "cêth fêch" yn hytrach na "cath fach".)
Mae geiriau benywaidd yn gorffen gyda ﺓ , cynaniad "a" (neu "at" os oes gair arall yn dilyn)
Gellir ysgrifennu ﺍ ar ddiwedd gair fel ﺎ neu fel ﻰ
Mae L + A yn cael ei ysgrifennu fel ﻻ yn hytrach na ﺎﻟ , hynny yw; fe fyddyn nhw'n croesi'u gilydd.

Trefn yr wyddor 
Mae'r Abjad (wyddor cytseiniau, lluosog; abjadi) yn y drefn ganlynol fel arfer. Cofiwch ddarllen o'r dde i'r chwith;-

ﻍ ﻅ ﺽ ﺫ ﺥ ﺙ ﺕ ﺵ ﺭ ﻕ ﺹ ﻑ ﻉ ﺱ ﻥ ﻡ ﻝ ﻙ ﻱ ﻁ ﺡ ﺯ ﻭ ﻩ ﺩ ﺝ ﺏ ﺍ
 gh Z D dh kh th t sh r q S f A s n m l k i T H z w h d j b a

Gellir ymadrodd yr abjad yn y ffordd ganlynol;-
 "aabjad haouaz HuTaï kalaman saAfaS qarashat thakhadh DaZagh".
Neu yn Gymraeg;-
 "abjad hawaz HwTaï calaman sâffaS garashat thachadd DaDDagh".
Ffordd arall o ymadrodd yr abjad yw;-
 "abujadin hawazin HuTïa kalman saAfaS qurishat thakhudh DaZugh".
Mae trefn ychydig bach yn wahanol yn cael ei ddefnyddio yn y Maghreb, sef;-
ﺵ ﻍ ﻅ ﺫ ﺥ ﺙ ﺕ ﺱ ﺭ ﻕ ﺽ ﻑ ﻉ ﺹ ﻥ ﻡ ﻝ ﻙ ﻱ ﻁ ﺡ ﺯ ﻭ ﻩ ﺩ ﺝ ﺏ ﺍ
 sh gh Z dh kh th t s r q D f A S n m l k i T H z w h d j b a
Fe fydd hwn yn cael ei adrodd fel;-
 "aabujadin hawazin HuTïa kalman SaAfaD qurisat thakhudh Zaghush".

Aravrit
Yn 2018 dyfeisiodd y dylunydd graffeg Iddewig o Haifa, Liron Lavi Turkenich, 'wyddor' hybrid o'r enw Aravrit sy'n cyfuno gwaelod llythrennau'r wyddor Hebraeg gyda top llythennau'r wyddor Arabeg fel bod modd i berson sy'n darllen yr iaith wyddor neu'r llall ddarllen y gair.

Cyfeiriadau

Arabeg
Gwyddor
Undodiaeth

Athrawiaeth Gristnogol Brotestannaidd yw Undodiaeth neu Sosiniaeth: gelwir y rhai sy'n ei harddel yn Undodiaid. Ceir sawl enwad neu eglwys Undodaidd, yn bennaf yng ngwledydd Prydain a'r Unol Daleithiau, ond roedd llawer o'r Undodiaid cynnar heb berthyn i enwad Undodaidd ond yn hytrach yn arddel y ddysgeidiaeth, neu rannau ohoni. Gelwir Undodiaeth yn Sosiniaeth weithiau am fod y diwinydd Sosin (Socinus, 1525-1562) wedi gosod sylfeini Undodiaeth.

Nid yw'r Undodiaid yn credu yn y Drindod sanctaidd sef y Tad, Y Mab a'r Ysbryd Glân (athrawiaeth a geir yn Ariaeth hefyd). Yn hytrach credant mai dyn da oedd Iesu Grist, gan wrthod credu yn ei dduwdod. Credant yn ogystal nad oes pechod gwreiddiol ac mae rheswm dyn yn unig sydd i esbonio'r Beibl.

Mae credoau ynghylch Crist wedi newid o amser John Biddle, at amser Joseph Priestley.

Cymru 
Yng Nghymru, roedd yr Undodiaid yn gryf yn ardal Llanbedr Pont Steffan a Llandysul yn ardal Dyffryn Teifi yng Ngheredigion ac o ganlyniad fe alwyd yr ardal yn 'Sbotyn Du'. Er bychaned eu nifer, cawsant ddylanwad sylweddol ar wleidyddiaeth a diwylliant y wlad ar ddiwedd y 18fed a dechrau'r 19g.

Mae Christadelphianiaid heddiw dal i ddilyn syniadau o Socinus ynglŷn â Christ.

Undodiaid enwog 
Thomas Evans (Tomos Glyn Cothi)
Gwilym Marles
Iolo Morgannwg

Cristnogaeth
Diwinyddiaeth Gristnogol