alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Enceladws (lloeren)

Enceladws yw'r wythfed o loerennau Sadwrn a wyddys:

Cylchdro: 238,000 km oddi wrth Sadwrn
Tryfesur: 498 km
Cynhwysedd: 7.30e19 kg

Ym mytholeg Roeg roedd Enceladws yn gawr a gafodd ei orchfygu a'i gladdu dan Fynydd Etna gan Athena. Un o'r "Gigantes" oedd Enceladws, a "sŵn daeargryn" ydy ystyr ei enw yn y Roeg.

Darganfuwyd y lloeren ym 1789 gan Herschel.

Mae gan Enceladws yr albedo uchaf o unrhyw gorff yn ein cysawd ni (>0.9). Mae ei harwyneb wedi ei orchuddio gan iâ croyw glân.

Mae pum math o dirwedd wedi cael eu darganfod ar y lloeren. Yn ychwanegol i graterau ceir gwastadeddau llyfn, craciau llinellol eang a chribau. Mae rhan o'i harwyneb o leiaf yn ifanc, o bosib yn llai na 100 miliwn o flynyddoedd.

Mae hynny'n dangos bod Enceladws wedi bod yn actif yn ddiweddar (ac o bosib yn dal yn actif heddiw). Gallai rhyw fath o "folcaniaeth dŵr" fod ar waith.
Mae Enceladws yn rhy fach i gael ei chynhesu gan ddadfeiliad defnydd ymbelydrol o'i mewn. Byddai'r gwres wedi hen ddiflannu erbyn hyn.

Mae Enceladws wedi ei chau mewn cyseiniant 1:2 gyda Dione. Gallai hynny greu mecaniaeth cynhesu, ond un sydd yn annigonol i doddi iâ dŵr. Oherwydd hynny gallai Enceladws fod wedi ei chyfansoddi gan rhyw ddefnydd gyda a chanddo bwynt toddi isel yn hytrach na dŵr pur.

Gallai Enceladws fod yn darddiad i ddefnydd modrwy E Sadwrn.

Lloerennau Sadwrn
Mytholeg Roeg

Mytholeg Roeg yw chwedloniaeth Gwlad Groeg a'r byd Groeg ei iaith yn y cyfnod Clasurol a chynt. Mae'n ymwneud â duwiau ac arwyr y Groegiaid, natur y byd, a dechreuadau a phwysigrwydd eu harferion a'u defodau eu hunain. Roeddent yn rhan o grefydd yng Ngroeg yr Henfyd. Mae ysgolheigion cyfoes yn cyfeirio at y chwedlau ac yn eu hastudio gyda'r bwriad o hybu gwell dealltwriaeth o sefydliadau crefyddol a gwleidyddol byd Groeg, eu gwareiddiad, ac i feithrin eu dealltwriaeth o'r arfer o greu chwedlau ei hunan. Mae rhai diwynyddwyr wedi awgrymu fod y Groegiaid cynnar wedi creu chwedlau er mwyn medru esbonio popeth ac i sicrhau fod rhesymeg tu ôl i bopeth.

Gweler hefyd
Groeg yr Henfyd
Mytholeg Rufeinig

Cyfeiriadau

 
Groeg yr Henfyd
Hen Oes y Cerrig

Hen Oes y Cerrig neu'r Paleolithig yw'r cynharaf o dri chyfnod Oes y Cerrig, sy'n cael ei dilyn gan Oes Ganol y Cerrig ac yna Oes Newydd y Cerrig: rhwng 227,000 CP (Cyn y Presennol) a 10,000 CP sef yn fras, chwarter ola'r cyfnod daearegol a elwir yn Pleistosen. Dyma'r Oes ble gwelwyd offer carreg yn cael ei datblygu e.e. pen saeth neu waywffon, cerfiadau o asgwrn i gau clogyn, crafwyr lledr o garreg, neu fwyell i dorri coed. Ceir nifer o'r rhain ledled Cymru gan gynnwys Ogof Lyncs ger Eryrys, Dyffryn Clwyd lle cafwyd pen picell a wnaed o asgwrn ac a ddyddiwyd i tua 11,700 CP.

Mae Hen Oes y Cerrig yn rhychwantu cyfnod hir o amser 227,000 - 11.700 CP, ac mae felly wedi cael ei rannu'n dair rhan pellach:
 Hen Oes y Cerrig Isaf (Lower Paleo) - 2.5 miliwn CP - dyfodiad dyn (225,000 yng Nghymru)
 Hen Oes y Cerrig Canol (Middle) - 225,000-50,000
 Hen Oes y Cerrig Uchaf (Upper) - 50,000-10,000

Rhaid cofio fod yr hinsawdd yn newid, fel mae wedi gwneud ers dechrau amser. O ganlyniad mae'r tyfiant wedi newid. Roedd ynys Prydain bryd hyn yn ymdebygu i'r Artig gyda lefel y môr 100 metr yn is nag yw heddiw a'i thir yn cysylltu gydag Ewrop. Yn ystod yr adegau rhyng-rhewlifol, codai lefel y môr a deuai Prydain unwaith eto'n ynys. Ar adegau byddai Prydain fwy neu lai wedi'i gorchuddio dan rew, er bod rhan ohoni'n dir. Wrth i'r tywydd newid, fel hyn, cafwyd cryn fynd a dod: pan waethygai'r tywydd, ciliant i'r de. Oherwydd y rhewlifau enfawr, mae'r rhan fwyaf o'r dytiolaeth o fywyd wedi'i sgwrio nes diflannu am byth. Dim ond ers y 18,000 o flynyddoedd diwethaf (yr oes rhew diwethaf) y gwelir tystiolaeth gadarn. Un o'r eithriadau yw Ogof Bontnewydd ger Llanelwy yn Nyffryn Clwyd lle ceir olion dynol sy'n dyddio'n ôl i tua 225,000 CP, sef dechrau Hen Oes y Cerrig.

Ogof Paviland
Bu hon yn gartref i bobl yn ystod Hen Oes y Cerrig Uchaf: tua 26,000 o flynyddoedd cyn y presennol (CP). Mae'n adnabyddus fel y man lle darganfuwyd sgerbwd "Arglwyddes Goch Pen-y-Fai", y ffosil dynol cyntaf i'w darganfod (1823). Caiff yr ogof hefyd ei hystyried fel yr ogof "gyfoethocaf o'r cyfnod hwn (Hen Oes y Cerrig Uchaf) yn Ynys Prydain", oherwydd natur defodol y claddu. Prin fod unrhyw dystiolaeth o fywyd yr adeg yma drwy ynys Prydain ar wahân i Ogof Paviland.

Gweler hefyd 
 Ogofâu Altamira
 Diwylliant Aurignac
 Dyn Cro-Magnon
 Dyn Neanderthal
 Hen Oes y Cerrig yng Nghymru
 Homo
 Ogofâu Lascaux

Cyfeiriadau

 
Cynhanes
Archaeoleg
Oes Ganol y Cerrig

Oes Ganol y Cerrig neu'r Mesolithig yw'r cyfnod yn Oes y Cerrig sy'n gorwedd rhwng Hen Oes y Cerrig ac Oes Newydd y Cerrig. Fel rheol cyfyngir y defnydd o'r term i gynhanes gogledd a gorllewin Ewrop; yma mae'r oes neolithig yn cychwyn gyda chyfnod o hinsawdd cynnes yr Holosen tua 11,660 CP ac yn diweddu gyda dyfodiad ffermio - tua 4,000 CP. Yn Oes Ganol y Cerrig newidiwyd llawer o'r tirwedd gan yr heliwr-gasglwr gan, er enghraifft glirio coed. Roedd y dyn yma'n medru cynnau tân a defnyddio offer carreg, pren ac asgwrn fwy cywrain na chynt (e.e. microlithau) ac yn bennaf yn medru cyfathrebu a'i gilydd.

Cymru
Prif erthygl: Oes Ganol y Cerrig yng Nghymru
Mae'r dystiolaeth cyntaf o fywyd yn yr oes hon yng Nghymru i'w chanfod yn Nab's Head ym Mhenfro sy'n dyddio'n ôl i 9,200 CP. wedi 10,000 CP cynhesodd yr hinsawdd gryn dipyn a gwelwyd lawer o goed bedw, meryw (juniper) a phinwydd; ceir tystiolaeth fod y gollen yn ymddangos ym Mhrydain tua 8,200 CP. Eryn 4,500 CP tyfai'r dderwen, llwyfen, y wernen a'r onnen.

Tua 7,000 o fewn cyfnod o 200 mlynedd cododd lefel y môr 7 metr, gan foddi llawer o'r tiroedd gwastad, a llawer o dystiolaeth o fywyd, gan gynnwys Bae Ceredigion ac i'r gogledd o Rhyl. Roedd y tymeredd, bellach, yn gynhesach ac yn wlypach; mae'r ffaith fod cynifer o goed gwern yma'n dystiolaeth o hyn.

Yng Ngogledd Cymru ceir nifer o olion o'r cyfnod hwn gan gynnwys: matog carw 38 cm o hyd a ganfyddwyd yn Splash Point, y Rhyl ac a garbon-ddyddiwyd i 7,000 CP. O bwys hefyd y mae'r ddau ficrolith (13mm) a ganfyddwyd yn Ogof y Lyncs, Eryrys a safleoedd megis Llyn Aled Isaf a Llyn Brenig, Moel Arthur a Phrestatyn. Yn y Maerdy, ger y Rhondda, cafwyd hyd i ddarn o bren a gerfiwyd gyda llinellau igam ogam ac ofal arno a ddyddiwyd i 6,000 CP. Mae'r darn pren yn mesur 1.7 metr ac wedi'i biclo ers hynny mewn mawnog ac ystyrir ef yn un o'r darnau celf cynharaf drwy Ewrop. Mae'n bosib mai postyn i nodi ffin ydoedd. Cafwyd hyd i farciau tebyg ar garreg yn Gavrinis, Llydaw ac ym Marclodiad y Gawres, Ynys Môn.

Safleoedd Mesolithig
Mae rhai o'r safleoedd, diwylliannau ac arteffactau Mesolithig mwyaf nodedig yn cynnwys:

Eilun Shigir, Rwsia - 7500 CC
Lepenski Vir, Serbia — 7000 CC
Star Carr, Lloegr a Tŷ Star Carr — 8700 CC
Aneddiad Pulli, Estonia — 9000 CC
Ogof Franchthi, Gwlad Groeg — 20,000–300 CC
Cramond, yr Alban — 8500 CC
Mynydd Sandel, Iwerddon — 7010 CC
Tŷ Howick, Lloegr — 7000 CC
Newbury, Lloegr
Diwylliant Swifterbant, yr Iseldiroedd
Aveline's Hole, Gwlad yr Haf, Lloegr — 8000 CC
Mwyngalwdd Ngwenya, Gwlad Swasi - 42,000 CC
 Cors Nanzhuangtou, Tsieina - 8500-7700 CC
Cysgodfannau carreg Bhimbetka, India

Claddiad Mesolithig o Theviec, yn Amgueddfa Toulouse

Gweler hefyd 
 Oes Ganol y Cerrig yng Nghymru

Cyfeiriadau

 
Archaeoleg
Cynhanes
Tethys (lloeren)

Tethys yw'r nawfed o loerennau a wyddys:

Cylchdro: 294,660 km oddi wrth Sadwrn
Tryfesur: 1060 km
Cynhwysedd: 6.22e20 kg

Ym mytholeg Roeg roedd Tethys yn ditanes, yn dduwies y môr ac yn chwaer a gwraig i Oceanos.

Cafodd y lloeren ei darganfod gan Cassini ym 1684.

Mae dwysedd isel Tethys yn dangos ei bod wedi ei chyfansoddi bron yn gyfan gwbl gan iâ dŵr, yn debyg i Ddione a Rhea.

Mae hemisffer y gorllewin yn cael ei oruchafu gan grater enfawr o'r enw Odysews gyda thryfesur o 400 km, sydd bron yn 2/5 o dryfesur Tethys ei hun. Mae'r ffaith na wnaeth y trawiad a achosodd y crater ddinistrio Tethys yn llwyr yn awgrymu iddi fod yn hylifol ar y pryd neu o leiaf nid yn solet iawn. Mae'r crater bellach yn fflat (neu, mewn geiriau eraill, mae'n cydffurfio i siap sfferigol Tethys), heb mynyddoedd uchel yn ei gylchio na fannau canolog fel ar y Lleuad ac ar Fercher.

Yr ail nodwedd a welir ar Dethys ydy'r Ithaca Chasma, dyffryn a chandddo ddyfnder o 3–5 km, lled o 100 km, a hyd o 2000 km (neu 3/4 o gylchyn y lloeren).

Mae'n amlwg felly nad oedd Tethys yn solet yn y gorffennol. Mae'r craterau wedi cael eu llyfnu wrth i Dethys rewi ac ehangu ac mae'r arwyneb wedi cracio i ffurfio'r Ithaca Chasma.

Lloerennau Sadwrn
Pwynt Lagrange

Dangosodd Joseph-Louis Lagrange fod tri chorff yn gallu gorwedd ar frigau triongl hafalochrog sy'n troi yn ei blaen. Os ydy un o'r cyrff yn ddigon enfawr o'i gymharu â'r lleill, yna fe fydd y ffurfweddiad trionglog yn sefydlog. Gelwir y fath gorff yn "Trojan". Mae brig mwyaf blaenllaw'r triongl yn cael ei adnabod fel y pwynt Lagrange arweiniol neu L4; y pwynt Lagrange llusgol neu l5 ydy'r brig olaf. Cyd-linellol gyda'r ddau gorff mawr ydy L1, L2 a L3, pwyntiau cyfantoledd ansefydlog.

Seryddiaeth
Telesto (lloeren)

Telesto yw'r ddegfed o loerennau Sadwrn a wyddys:

Cylchdro: 294,660 km oddi wrth Sadwrn
Tryfesur: 29 km (34 x 28 x 36)
Cynhwysedd: ?

Merch Oceanos a Tethys oedd Telesto ym mytholeg Roeg, un o'r Oceanidau.

Darganfuwyd y lloeren Telesto gan Smith, Reitsema, Larson a Fountain ym 1980.

Pwynt Lagrange arweiniol Tethys yw Telesto.
Mae'n un o loerennau lleiaf Cysawd yr Haul.

Lloerennau Sadwrn
Calypso (lloeren)

Calypso yw'r unfed ar ddeg o loerennau Sadwrn a wyddys:

Cylchdro: 294,660 km oddi wrth Sadwrn
Tryfesur: 26 km (34 x 22 x 22)
Cynhwysedd: ?

Ym mytholeg Roeg roedd Calypso yn nymff o'r môr a achosodd i Odysëws oedi ar ei hynys am saith mlynedd.

Cafodd y lloeren ei darganfod gan Pascu, Seidelmann, Baum a Currie ym 1980 gyda chamerâu prototeip a fyddai wedyn yn cael eu defnyddio gan y Telesgop Gofod Hubble.

Pwynt Lagrange llusgol Tethys yw Calypso.

Un o loerennau lleiaf Cysawd yr Haul yw Calypso.

Lloerennau Sadwrn
Llifon

Un o ddau gwmwd Cantref Aberffraw ym Môn yn Oes y Tywysogion oedd Llifon. Roedd yn gorwedd i'r gogledd o'r cwmwd arall, Malltraeth ac yn ffinio hefyd â rhan o gwmwd Menai (cantref Rhosyr) a chantref Cemais yn y dwyrain. Roedd rhan ddeheuol Ynys Gybi yn y cwmwd yn ogystal.

Roedd y cwmwd yn cynnwys sawl treflan ac aneddle ond ni wyddys i sicrwydd pa un oedd y maenor (prif dref y cwmwd).

Ganed y bardd Lewys Môn (fl. 1485 - 1527) yng nghwmwd Llifon tua chanol y 15g.

Plwyfi
Roedd tri phlwyf ar ddeg yn y cwmwd:
Bodwrog
Ceirchiog (Betws y Grog)
Llanbeulan
Llandrygarn
Llanfaelog
Llanfair-yn-Neubwll (Llanfair)
Llanfihangel-yn-Nhywyn
Llanynghenedl
Llanllibio
Llantrisant
Llechgynfarwy
Llechylched
Rhodogeidio

Gweler hefyd
 Cantrefi a chymydau Cymru
 Cwmwd

Cymydau Cymru
Daearyddiaeth Ynys Môn
Hanes Ynys Môn
Teyrnas Gwynedd
Dione (lloeren)

Dione yw'r ddeuddegfed o loerennau Sadwrn a wyddys:

Cylchdro: 377,400 km oddi wrth Sadwrn
Tryfesur: 1120 km
Cynhwysedd: 1.05e21 kg

Ym mytholeg Roeg roedd Dione yn fam i Aphrodite gan Zews.

Darganfuwyd y lloeren gan Cassini ym 1684.

Dione yw'r fwyaf dwys o loerennau Sadwrn (ac eithrio Titan: cynyddir dwysedd Titan gan wasgedd dwysterol). Mae Dione wedi ei chyfansoddi'n bennaf gan iâ dŵr ond rhaid iddi hefyd gynnwys cryn dipyn o ddeunydd mwy dwys fel craig silicaidd.

Mae Dione yn debyg iawn i'r lloeren Rhea, er bod Rhea yn fwy. Mae gan ill dwy gyfansoddiadau tebyg, nodweddion albedo (nodweddion tywyll neu rai golau ar yr arwyneb sydd ddim o reidrwydd yn nodweddion daearyddol neu dopograffig) a thirweddau amrywiol. Mae'r ddwy loeren yn cylchdroi'n gydamserol (hynny yw: bydd yr un hemisffer yn wynebu Sadwrn trwy'r amser, fel mae'r un hemisffer o'r Lleuad bob amser yn wynebu'r Ddaear. Bydd yr un hemisffer bob amser yn wynebu cyfeiriad symudiad y lloeren -yr hemisffer arweiniol- tra bo'r hemisffer arall -yr hemisffer llusgol- bob amser yn wynebu'r tu ôl) ac mae ganddynt hemisfferau arweiniol sydd yn wahanol iawn i'w hemisfferau llusgol.

Ar hemisffer llusgol Dione ceir rhwydwaith o resi disglair ar gefndir tywyll a cheir ychydig iawn o graterau gweladwy.

Mae ffotograffau a dynnwyd gan y chwiliedydd Cassini yn 2004 yn dangos bod y rhesi'n rhwydwaith cymhleth o doriadau tectonig sydd yn iau na'r rhan fwyaf o'r craterau.

Ar hemisffer arweiniol Dione ceir craterau ym mhobman ac mae'r cefndir yn ddisglair.

Mae Helene yn bwynt Lagrange arweiniol i Ddione. Mae'r lloeren fach Polydeuces, a ddarganfuwyd gan y chwiliedydd Cassini yn 2004, yn bwynt Lagrange llusgol i Ddione.

Lloerennau Sadwrn
Helene (lloeren)

Helene yw'r drydedd ar ddeg o loerennau Sadwrn a wyddys:

Cylchdro: 377,400 km oddi wrth Sadwrn
Tryfesur: 33 km
Cynhwysedd: ?

Ym mytholeg Roeg roedd Helene yn Amason a ymladdodd ag Achilles.

Darganfuwyd y lloeren gan Laques a Lecacheux ym 1980.

Pwynt Lagrange arweiniol Dione yw Helene. Cyfeirwyd ati weithiau fel "Dione B".

Lloerennau Sadwrn
Pwyll Pendefig Dyfed

Chwedl Pwyll Pendefig Dyfed yw'r gainc gyntaf o Bedair Cainc y Mabinogi. Mae hefyd yn enw ar un o brif gymeriadau'r chwedl, cymeriad sydd wedi'i seilio ar dduw Celtaidd, cynharach.

Mae Pwyll, brenin Dyfed allan yn hela un diwrnod yng Nglyn Cuch, heb fod ymhell o'i lys yn Arberth, pan mae'n llithio ei gŵn hela ar garw a laddwyd gan gŵn heliwr arall. Arawn brenin Annwn yw'r heliwr arall, ac mae'n cyhuddo Pwyll o ymddwyn yn anghwrtais tuag ato. Dywed y gall Pwyll wneud iawn am y sarhad trwy newid lle ag ef am flwyddyn. Cymer Pwyll bryd a gwedd Arawn a mynd yn frenin Annwn, tra mae Arawn yn teyrnasu ar Ddyfed ar ffurf Pwyll. Tra yn Annwn mae Pwyll yn ymladd â Hafgan, gelyn Arawn, ac yn ei drechu. Caiff Pwyll y teitl "Pen Annwfn".

Prioda Pwyll a Rhiannon, a genir mab iddynt. Y noson ar ôl ei eni mae'r baban yn diflannu, a chyhuddir Rhiannon o'i ladd. Er iddi wadu hyn mae'r llys yn pwyso ar Pwyll i'w hysgaru. Gwrthyd Pwyll wneud hyn, ond mae Rhiannon yn gorfod gwneud penyd. Bedair blynedd yn ddiweddarach mae Teyrnon Twrf Liant, brenin Gwent Is Coed, yn dod â'r mab i lys Pwyll. Roedd y bachgen wedi ei gymeryd trwy hud i lys Teyrnon, lle magwyd ef dan yr enw "Gwri Wallt Eurin". Caiff yr enw Pryderi o eiriau Rhiannon pan glyw fod ei mab yn fyw: "Oedd esgor fy mhryder im, pe gwir hynny."

Wedi marwolaeth Pwyll mae Pryderi yn ei ddilyn ar orsedd Dyfed. Mae'n ychwanegu tri chantref Ystrad Tywi a phedwar cantref Ceredigion at ei deyrnas, ac mae'n priodi â Chigfa ferch Gwyn Gohoyw.

Llyfryddiaeth

Y testun
Ifor Williams (gol.), Pedeir Keinc y Mabinogi (Caerdydd, 1930; sawl argraffiad newydd ers hynny)

Cyfeiriadau

Pedair Cainc y Mabinogi
Mytholeg Gymreig
Teyrnas Dyfed
Llyfr Gwyn Hergest
Malltraeth (cwmwd)

Am y pentref o'r un enw gweler Malltraeth (pentref)

Un o ddau gwmwd Cantref Aberffraw ym Môn yn Oes y Tywysogion oedd Malltraeth. Roedd yn gorwedd i'r gogledd o'r cwmwd arall, Llifon ac yn ffinio hefyd â rhan o gwmwd Menai (cantref Rhosyr) yn y de. I'r gorllewin roedd yn wynebu'r môr ac Iwerddon.

Mae Afon Cefni yn rhedeg yn araf trwy'r cwmwd gan mor wastad y tir, gan ffurfio Cors Ddyga. Un enw ar dir felly oedd mall ('pwdr, budr'). Felly 'traeth budr, mwdlyd' yw ystyr yr enw.

Roedd y cwmwd yn cynnwys sawl tref ac amlwd. Ei faenor (prif dref y cwmwd) oedd Aberffraw, safle prif lys hanesyddol brenhinoedd a thywysogion Gwynedd. Ystîl arferol rheolwyr Gwynedd ym mhob cyfnod oedd "Tywysog Aberffraw ac Arglwydd Eryri".

Plwyfi
Ceid wyth plwyf yn y cwmwd:
Llangwyfan
Llanbeulan
Heneglwys
Cerrigceinwen
Llangristiolus
Trefdraeth
Llangadwaladr
Aberffraw

Cymydau Cymru
Daearyddiaeth Ynys Môn
Hanes Ynys Môn
Teyrnas Gwynedd
Hyperion (lloeren)

Hyperion yw'r unfed ar bymtheg o loerennau Sadwrn a wybyddir.
Cylchdro: 1,481,100 km oddi wrth Sadwrn
Tryfesur: 286 km (410 x 260 x 220)
Cynhwysedd: 1.77e19 kg

Un o'r Titaniaid oedd Hyperion ym mytholeg Roeg, yn fab i Gaia (Y Ddaear) ac Wranws, ac yn dad i Helios (yr Haul).

Darganfuwyd y lloeren Hyperion gan Bond a Lassel ym 1848.

Corff afreolaidd (sef un sydd ddim yn gronnell) mwyaf Cysawd yr Haul yw Hyperion. Mae Protëws yn fwy ond mae hi bron yn gronnell. Mae'n debyg bod Hyperion yn dalch sy'n hanu o gorff mwy a gafodd ei dorri gan ardrawiad mawr yn y gorffennol pell.

Fel y rhan fwyaf o loerennau eraill Sadwrn mae dwysedd isel yn awgrymu iddi fod wedi ei chyfansoddi gan iâ dŵr gyda dim ond swm bach o graig.

Ond yn wahanol i loerennau eraill Sadwrn, mae gan Hyperion albedo isel (.2-.3), sy'n awgrymu iddi fod wedi ei gorchuddio gan haen o ddefnydd tywyll. Gallai hyn fod yn ddefnydd sydd wedi dod oddi wrth Phoebe (sydd yn fwy tywyll) ac sydd wedi llwyddo i fynd heibio Iapetws.

Mae lluniau Voyager ynghyd â ffotometreg ddilynol yn dangos bod Hyperion yn cylchdroi mewn ffordd anhrefnus, h.y. bod ei hechel yn ysgwyd cymaint fel mae gogwydd Hyperion yn y gofod yn hollol anrhagweladwy. Mae gan Hyperion ffurf afreolaidd, cylchdro echreiddig, ac mae hi'n agos i loeren fawr arall (Titan): gallai'r ffactorau hyn gyfuno i rwystro'r amodau dan y rhai gallai cylchdro sefydlog fod yn bosibl.Gallai'r cyseiniant cylchdroadol o 3:4 rhwng Hyperion a Titan hefyd greu cylchdro anhrefnus.

Gallai cylchdro od Hyperion fod yn gyfrifol am unffurfedd arwyneb Titan, gan nad oes ganddi hemisfferau arweiniol a llusgol sefydlog fel yn achos y lloerennau eraill.

Lloerennau Sadwrn
Malltraeth (pentref)

Pentref yng nghymuned Bodorgan, Ynys Môn, yw Malltraeth (). Saif ar arfordir gorllewinol yr ynys ar lan ogleddol aber Afon Cefni. Er ei fod yn bentref cymharol fychan mae yno ddwy dafarn, y Royal Oak a'r Joiners, a swyddfa'r post sydd hefyd yn siop. Hefyd mae yna siop sglodion yn y pentref.

Ar un adeg roedd y llanw'n cyrraedd ymhell i'r tir yma, gan greu ardal gorsiog Cors Ddyga. Adeiladwyd Cob Malltraeth yn y 19g, ac yn awr rheolir y llanw a dyfroedd Afon Cefni gan lifddorau.

Mae Malltraeth yn lle da i wylio adar, yn enwedig ar y pwll sydd ar ochr y tir i'r cob, sy'n un o'r safleoedd gorau ar Ynys Môn i weld rhydyddion a hwyaid. Ym Malltraeth roedd yr arlunydd adar adnabyddus Charles Tunnicliffe yn byw, a gellir gweld llawer o'i luniau o adar o amgylch y cob yn Oriel Ynys Môn yn Llangefni.

Gweler hefyd
Cwmwd Malltraeth

Ffynhonnell
 The Place Names of Anglesey, gol. G. J. Jones a Tomos Roberts (2004)

Cyfeiriadau

Bodorgan
Pentrefi Ynys Môn
Rhufoniog

Cantref yn y Berfeddwlad yng ngogledd-ddwyrain Cymru oedd Rhufoniog. Rhyngddo a Môr Iwerddon gorweddai cantref Rhos. Cyfeirir at y ddau gantref gyda'i gilydd weithiau fel 'Rhos a Rhufoniog' ac maent yn cyfateb yn fras i diriogaeth yr hen Sir Ddinbych. Yn y gogledd a'r dwyrain roedd Afon Elwy, Afon Clwyd ac Afon Clywedog yn ffurfio ffin naturiol. Fel heddiw roedd y tir yn llwm ac anghysbell.

Roedd tri o gymydau yn Rhufoniog, sef Uwch Aled ac Is Aled gydag Afon Aled yn ffin rhyngddyn nhw, a chwmwd Ceinmeirch (hefyd 'Cymeirch' neu 'Ystrad') yn y de-ddwyrain rhwng Afon Lliwen ac Afon Clywedog.

Mae hanes cynnar y cantref yn anhysbys. Yn ôl traddodiad cafodd ei enwi ar ôl Rumaun, un o feibion Cunedda. Roedd yn rhan o diriogaeth y Deceangli yn y cyfnod Rhufeinig. Roedd llawer o'r tir yn nwylo esgobion Bangor a Llanelwy. Erbyn yr Oesoedd Canol, Dinbych oedd ei ganolfan. Rhoddwyd y cantref i'r tywysog Dafydd ap Gruffudd yn 1277 a phum mlynedd yn ddiweddarach, ar ôl marwolaeth Dafydd, fe roddwyd i Henry Lacy, Iarll Lincoln. Gyda chantref Rhos, lluniwyd arglwyddiaeth Dinbych.

Heddiw mae'r rhan fwyaf o'r diriogaeth yn gorwedd yn Sir Ddinbych, gyda rhannau gorllewinol yn sir Conwy.

Gweler hefyd
 Cantrefi a chymydau Cymru
 Y Berfeddwlad

Cantrefi Cymru
Daearyddiaeth Conwy
Daearyddiaeth Sir Ddinbych
Dyffryn Clwyd (cantref)

Mae hon yn erthygl am y cantref Dyffryn Clwyd: gweler hefyd Dyffryn Clwyd (gwahaniaethu).

Roedd Dyffryn Clwyd yn gantref yn gorwedd yng nghanol y Berfeddwlad mewn ardal sy'n rhan o dde-ddwyrain Sir Ddinbych heddiw.

Ffiniai Dyffryn Clwyd ag Edeirnion a Dinmael yn y de, cantref Rhufoniog yn y gorllewin, Tegeingl yn y gogledd-ddwyrain a chymydau Powys Fadog yn y de-ddwyrain.

Roedd yn gantref pur gyfoethog gan fod cymaint o dir amaeth da yno. Yn gynnar yn yr Oesoedd Canol Dogfeiling oedd ei enw, ar ôl Dogfael neu Dogmael, un o feibion Cunedda. Ond gyda threigliad amser cyfyngid yr enw Dogfeiling i gornel ogleddol y cantref a ddaeth yn un o'i dri chwmwd ynghyd â chymydau Colion a Llannerch yn y de. Rhuthun, yn Nogfeiling, oedd canolfan y cantref. Ceir stryd yn Rhuthun o'r enw 'Lôn Dogfael' (Saesneg; Dog Lane).

Mae ei hanes cynnar yn dywyll. Roedd llawer o'r tir yn perthyn i esgob Bangor ac roedd y cantref ei hun yn rhan o esgobaeth Bangor tan ddiwedd yr Oesoedd Canol. Roedd ym meddiant Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn Ein Llyw Olaf, yn nhrydedd chwarter y 13g.

Arglwyddiaeth Rhuthun
Ar ôl goresgyniad Tywysogaeth Cymru yn 1282-3, cymerodd Edward I o Loegr feddiant o'r cantref, wedi iddo ddienyddio Dafydd ap Gruffudd yn Amwythig, a'i roi i'r arglwydd de Grey, ac felly y crëwyd Arglwyddiaeth Rhuthun. Cododd de Grey Gastell Rhuthun fel canolfan i reoli'r arglwyddiaeth newydd. Yr anghydfod rhwng ei ddisgynnydd Reginald Grey (neu 'de Grey'), arglwydd Rhuthun, ac Owain Glyndŵr, oedd un o brif achosion gwrthryfel y Cymry yn 1400.

Gweler hefyd
 Cantrefi a chymydau Cymru
 Dyffryn Clwyd
 Y Berfeddwlad

Cantrefi Cymru
Arglwyddiaethau'r Mers
Hanes Sir Ddinbych
Dyffryn Clwyd (etholaeth seneddol)

Mae hon yn erthygl am etholaeth seneddol Dyffryn Clwyd. Gweler hefyd Dyffryn Clwyd (gwahaniaethu).

Etholaeth seneddol yw Dyffryn Clwyd, sy'n ethol un cynrychiolydd i San Steffan.  yw'r Aelod Seneddol presennol.

Aelodau Seneddol 
 1997 – 2015: Chris Ruane (Llafur)
 2015 - 2017:  James Davies (Ceidwadol)
 2017: Chris Ruane (Llafur)

Ffiniau 
Mae'r etholaeth yn cynnwys y trefi Y Rhyl, Prestatyn, Dinbych a Llanelwy.

Etholiadau

Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au

Canlyniadau Etholiad 2005

Canlyniadau Etholiad 2001

Canlyniadau Etholiad 1997

|- style="background-color:#F6F6F6"
! style="background-color: " |
| colspan="2"   | Etholaeth newydd:  yn ennill.
| align="right" | Swing
| align="right" | 
||
|-

Gweler hefyd
Dyffryn Clwyd (etholaeth Cynulliad)

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Sir Ddinbych
Christiaan Huygens

Mathemategydd, ffisegydd a seryddwr o'r Iseldiroedd oedd Christiaan Huygens (14 Ebrill 1629 – 8 Gorffennaf 1695), sydd yn adnabyddus am ei gyfraniad at faes opteg. Huygens oedd y cyntaf i ddisgrifio natur cylchoedd Sadwrn. Ef hefyd a ddarganfyddodd y lloeren Titan.

Ffisegwyr Iseldiraidd
Genedigaethau 1629
Marwolaethau 1695
Mathemategwyr Iseldiraidd
Pobl o Den Haag
Seryddwyr Iseldiraidd
Johann Elert Bode

Roedd Johann Elert Bode (19 Ionawr 1747 - 23 Tachwedd 1826) yn seryddwr o Hamburg, yr Almaen. Bode yw awdur Anleitung zur Kenntnis des gestirnten Himmels (1768), lle mynegodd reolau ynglŷn â phellterau planedau, wedi eu galw bellach Deddf Bode neu Deddf Titus-Bode. Darganfu lawer o niwloedd a chlystyrau sêr newydd.

Genedigaethau 1747
Llenorion Almaenig yn yr iaith Almaeneg
Marwolaethau 1826
Pobl o Hamburg
Seryddwyr Almaenig
William Herschel

Seryddwr oedd Syr William Herschel (15 Tachwedd 1738 - 25 Awst 1822). Efallai'n seryddwr enwocaf y 18g, darganfu Syr William Herschel y blaned Wranws, nifer o loerennau, llawer o niwloedd sêr newydd, clystyrau sêr a sêr deuol. Roedd hefyd yr unigolyn cyntaf i ddisgrifio'n gywir ffurf ein galaeth ni, Galaeth y Llwybr Llaethog, yn ogystal â darganfodd ymbelydredd isgoch o'r haul. Roedd yn enedigol o Hannover yn yr Almaen; roedd ei chwaer, Caroline Herschel, yn seryddwr o fri hefyd.

Roedd ei fab, Syr John Herschel, yntau'n seryddwr nodedig; enwir Mynydd Herschel yn yr Antarctig ar ei ôl, yn ogystal â chrater ar y lloeren Mimas, un o'r lloerennau mwyaf i gylchu'r blaned Sadwrn.

Genedigaethau 1738
Marwolaethau 1822
Pobl o Hannover
Seryddwyr Almaenig
Seryddwyr Seisnig
Galileo Galilei

Seryddwr a ffisegydd o Eidalwr oedd Galileo Galilei (15 Chwefror 1564 – 8 Ionawr 1642), y seryddwr cyntaf i ddefnyddio telesgop i astudio'r sêr. Dywedodd y gwyddonydd Stephen Hawking, "Galileo, perhaps more than any other single person, was responsible for the birth of modern science."

Darganfu pedwar lloeren mwyaf y blaned Iau - Io, Ewropa, Ganymede a Challisto. Ef oedd y dyn cyntaf i ddarganfod cyrff allfydol a chaiff y pedwar hyn eu hadnabod heddiw fel Lloerennau Galileaidd. 

Galileo hefyd oedd y dyn cyntaf i weld y blaned Neifion, ond wnaeth o fethu gwireddu pwysigrwydd y gwrthrych, yn meddwl ei bod yn seren. O ganlyniad, ni chafodd y blaned ei chydnabod tan 1846.

Roedd Galileo'n gefnogwr o theori heliosentrig Copernicus. O ganlyniad, cafodd ei ddistewi gan yr Eglwys Gatholig.

Llyfryddiaeth 
 La Billancetta (1586)
 Le Meccaniche (c.1600)
 Le operazioni del compasso geometrico et militare (1606)
 Sidereus Nuncius ("Y negesydd serennog", 1610)
 Il Saggiatore ("Y profwr", 1623)
 Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo ("Deialog ynglŷn â dwy brif system y byd", 1632)
 Discorsi e dimostrazioni matematiche, intorno a due nuove scienze (1638)

Cyfeiriadau 

Seryddwyr
Genedigaethau 1564
Marwolaethau 1642
Ffisegwyr Eidalaidd
Joseph-Louis Lagrange

Seryddwr a mathemategwr Ffrengig oedd Joseph-Louis Lagrange (25 Ionawr 1736 – 10 Ebrill 1813). Fe wnaeth gyfraniadau sylweddol i feysydd ddadansoddi, haniaeth rhifau a mecaneg seryddol.

Fe'i ganwyd ar y pumed ar hugain o Ionawr, 1736 yn Torino. Fe'i bedyddiwyd yn Giuseppe Lodovico Lagrangia. Fe fu farw ar y degfed o Ebrill, 1813.

Pethau a enwyd ar ei ôl 
Mecaneg Lagrangaidd
Ffwythiant Lagrange
Pwynt Lagrange (mecaneg seryddol)
Lluosogion Lagrange
Polynomialau Lagrange
Theorem Lagrange (Haniaeth grŵpiau)
Theorem pedwar-sgwâr Lagrange
Theorem cilyddu Lagrange
Theorwm gwrthdroi Lagrange
Lagrange (crater)

Gwyddonwyr Ffrengig
Genedigaethau 1736
Marwolaethau 1813
Mathemategwyr Ffrengig
Pobl o Torino
Seryddwyr Ffrengig
William Cranch Bond

William Cranch Bond (9 Medi 1789 – 29 Ionawr 1859) oedd un o'r seryddwyr cyntaf o Unol Daleithiau America. Serch cael ei eni'n dlawd a diffyg addysg ffurfiol daeth i fod yn rheolwr cyntaf  Arsyllfa Coleg Harvard lle (gyda Lassel) bu iddo ddarganfod y lloeren Hyperion.

Genedigaethau 1789
Marwolaethau 1859
Seryddwyr Americanaidd
William Lassell

Roedd William Lassell (18 Mehefin 1799 – 5 Hydref 1880) yn seryddwr o Sais a ddarganfu Triton, Ariel a (gyda'r Americanwr William Cranch Bond) Hyperion. Roedd yn fragwr llwyddiannus cyn troi'n seryddwr.

Genedigaethau 1799
Marwolaethau 1880
Seryddwyr Seisnig
Microlensio dwysterol

Mae microlensio dwysterol yn ddull newydd o ddarganfod planedau sy'n cylchio cysodau sêr eraill. Mae'r dull hwn yn defnyddio rhwydwaith o delesgopau i ddarganfod planedau neu wrthrychau eraill yn y gofod nad ydynt yn creu golau. Gall y dull hwn hefyd gael ei ddefnyddio i ddarganfod: gwrthrychau tywyll e.e. corachod brown, tyllau du, smotiau ar yr haul, cylchdroadau'r sêr ac archwilio cwasarod.

Cyfeiriadau

Seryddiaeth
Thomas Merton

Americanwr o dras gymysg a ddaeth yn gomiwnydd, yna'n Babydd, wedyn yn fynach Trapydd, ac yn olaf yn Fwdhydd Zen oedd Thomas Merton (31 Ionawr 1915 – 10 Rhagfyr 1968).

Ganed Thomas Merton yn Ffrainc ar 31 Ionawr 1915, yn nhref Prades (Pyrénées-Orientales). Gŵr o Seland Newydd oedd ei dad ac Americanes o dras Seisnig oedd ei fam.

Mae'n oleuol hyd synedigaeth i siarad â Bwdhydd Zen o Japan a darganfod fod gen ti fwy yn gyffredin gydag ef na chyda dy gydwladwyr dy hun sydd heb lawer iawn o ddiddordeb mewn crefydd, neu sydd ddim ond yn ymddiddori mewn arferion allanol crefydd.

Mewn gwirionedd doedd Thomas Merton byth yn feudwy. Roedd ganddo gyfeillion ar hyd a lled y byd - Bwdhyddion o Fietnam, mynachod Hindŵ, Meistri Zen o Japan, cyfrinwyr Swffi Mwslemaidd, athrawon crefydd a chyfriniaeth o Brifysgol Caersalem, athronwyr Ffrengig, celfyddwyr a beirdd o Ewrop, De America a'r Unol Daleithiau, ysgolheigion Arabaidd, cymdeithasegwyr Mecsicanaidd, ac yn y blaen. Ysgrifennai'r rhain ato yn rheolaidd gan ymddangos wrth ei ddrws ar ôl cerdded miloedd o filltiroedd i'w weld. Er fod profiad a safwbynt gwahanol gan gyfrinwyr Cristnogol, Bwdhyddion Zen, Mwslemiaid Swffi, dedlir y dengys digwyddiadau o'r fath eu bod yn gallu croesi ffiniau archddyfarniadau, trosgynnu dogma diwinyddiaeth, ac ennill y gallu i weld Duw trwy fyw, caru a bod, a chanfod Duw ym mhopeth.

Llyfrau Thomas Merton

Detholiad:
 The Seven Storey Mountain (1948)
Mystics and Zen Masters (1967)
Zen and the Birds of Appetite (1968)

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1915
Marwolaethau 1958
Bwdhaeth Zen
Catholigion Americanaidd
Llenorion Americanaidd
Pobl o Pyrénées-Orientales
Eifftoleg

Yr astudiaeth o archaeoleg, anthropoleg a hanes yr Hen Aifft yw Eifftoleg.

Mae Eifftolegwyr enwog yn cynnwys Syr Flinders Petrie, Margaret A. Murray, E. A. Wallis Budge, Giovanni Battista Belzoni, Howard Carter a George Maspero.

 
Disgyblaethau academaidd
Anthropoleg
Hanes
Konkaneg

Iaith ardal Konkan yng ngorllewin India yw Konkaneg (ಕೊಂಕಣಿ कोंकणी ). Ei thiriogaeth yw ardal Konkan sy'n cynnwys Goa, de arfordir Maharashtra, arfordir Karnataka a Kerala. Mae tua 7.6 miliwn o bobl yn siarad yr iaith.

Ieithoedd Indo-Ewropeaidd
Ieithoedd India
Clynnog Fawr

Pentref a chymuned (wrth yr enw swyddogol Clynnog) yng Ngwynedd, Cymru, yw Clynnog Fawr () neu Clynnog-fawr. Saif ar arfordir gogleddol Penrhyn Llŷn. Mae Clynnog Fawr ar ffordd yr A499 rhwng Caernarfon a Pwllheli, cyfeiriad OS SH415500. Yn 1991 yr oedd y boblogaeth yn 130.

Hanes
Saif Clynnog mewn safle strategol bwysig, ar ben gogleddol y llwybr hawddaf trwy'r mynyddoedd rhwng arfodir deheuol ac arfordir gogleddol Llŷn. Bu nifer o frwydrau yn y cylch, yn cynnwys Brwydr Bron yr Erw yn 1075 pan orchfygwyd ymgais gyntaf Gruffudd ap Cynan i ddod yn frenin Gwynedd gan Trahaearn ap Caradog a Brwydr Bryn Derwin yn 1255 pan orchfygodd Llywelyn ap Gruffudd ei frodyr Owain a Dafydd i gymeryd meddiant o holl deyrnas Gwynedd.

Mae siambr gladdu Neolithig Bachwen rhwng y pentref a'r môr.

Eglwys Sant Beuno

Y prif adeilad o ddiddordeb yn y pentref yw Eglwys Sant Beuno, sy'n adeilad anarferol o fawr i bentref o faint Clynnog. Dywedir fod clas mynachol wedi ei sefydlu gan Beuno yma yn nechrau'r 7c. Datblygodd i fod yn sefydliad pwysig, ac mae rhai o lawysgrifau Cyfraith Hywel Dda yn nodi fod gan abad Clynnog hawl i sedd yn llys brenin Gwynedd. Cofnodir fod yr eglwys wedi ei llosgi gan y Daniaid yn 978 ac yn ddiweddarach llosgwyd hi eto gan y Normaniaid. Erbyn diwedd y 15g yr oedd yn eglwys golegol, un o ddim ond chwech yng Nghymru. Roedd yr eglwys yn arosfan bwysig i bererinion ar eu ffordd i Ynys Enlli, ac mae'n cynnwys Cyff Beuno, hen gist bren wedi ei naddu o un darn o onnen, a ddefnyddid i gadw rhoddion y pererinion. Yma hefyd mae "Maen Beuno" sydd yn ôl yr hanes yn dwyn olion bysedd Beuno ei hun. Tu allan yn y fynwent mae deial haul sy'n cael ei ddyddio rywbryd rhwng diwedd y ddegfed ganrif a dechrau'r ddeuddegfed ganrif.

Enwogion
Ymhlith enwogion o Glynnog mae dau a fu'n Gatholigion blaenllaw yn yr 16g, sef:
Morys Clynnog
Sant John Jones

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Hanes Clynnog Fawr ar Wefan Dyffryn Nantlle

 
Clasau
Cymunedau Gwynedd
Dyffryn Nantlle
Pentrefi Gwynedd
Gnosis (ocwlt)

Mae hon yn erthygl am y cysyniad ocwlt modern o'r enw Gnosis. Gweler hefyd Gnosis a Gnostigiaeth.

Cysyniad a gafodd ei gyflwyno gan Peter James Carroll yw gnosis. Mae hyn yn cael ei ddiffinio fel cyflwr arbennig o ymwybyddiaeth sydd yn ei ddamcaniaeth ef o ddewiniaeth yn angenrheidiol i weithio'r rhan fwyaf o ffurfiau o ddewiniaeth. Mae hynny'n wahanol i gysyniadau hŷn oedd yn disgrifio egnion, ysbrydion neu weithredoedd arwyddluniol fel tarddiad pwerau dewinol. Mae'r cysyniad yn tarddu o Fwdhaidd o Samadhi, a ddaeth yn boblogaidd yn ocwltiaeth y Gorllewin trwy waith Aleister Crowley a fforio pellach Austin Osman Spare. Mae gnosis yn cael ei sylweddoli pan fo'r meddwl yn cael ei ganolbwyntio ar un pwynt, meddwl, neu gyrchnod yn unig a dim byd arall. Mae pob ymarferwr dewiniaeth Caos yn datblygu ei ffordd ei hun i gyrraedd y cyflwr yma. Mae pob dull yn seiliedig ar y gred bod meddwl syml neu gyfeiriad a brofir yn ystod gnosis ac sydd yn cael ei anghofio'n fuan wedyn yn cael ei anfon i'r isymwybod, yn hytrach na'r meddwl ymwybodol, lle gall gael ei ddeddfu trwy foddion sydd yn anhysbys i'r meddwl ymwybodol.

Dewiniaeth
Caosffer

Mae'r Caosffer (Saesneg: Chaosphere) a elwir hefyd y Seren Caos a'r Rhawd Caos, sydd wedi ei chymryd oddi wrth nofelau ffantasi Michael Moorcock, yn cael ei defnyddio'n aml gan ddewiniaid Caos ac fe'i gwelir heddiw fel symbol o "bosibiliadau annherfynol" dewiniaeth Caos.

Hud Chaos
Symbolau crefyddol
Howard Phillips Lovecraft

Awdur yn yr iaith Saesneg o'r Unol Daleithiau oedd Howard Phillips "H. P." Lovecraft (20 Awst 1890 – 15 Mawrth 1937).

Wedi ei gredydu fel creawdwr traddodiad y nofel arswyd fodern, ailgreuodd H. P. Lovecraft y ffurf lenyddol honno yn yr ugeinfed ganrif gynnar, gan gael gwared o ysbrydion a gwrachod a rhoi yn eu lle byd lle mae dynoliaeth yn agored i niwed gan rymoedd aml-ddimensiynol mewn bydysawd maleisus.

Genedigaethau 1890
Llenorion arswyd Americanaidd
Llenorion ffantasi Americanaidd
Marwolaethau 1937
Nofelwyr Americanaidd yn yr iaith Saesneg
Pobl fu farw o ganser y colon, y rectwm, neu'r coluddyn
Garn Boduan

Bryn 280 metr o uchder gerllaw Nefyn ar Benrhyn Llŷn, Gwynedd, yw Garn Boduan gyda bryngaer o Oes yr Haearn ar ei gopa (). Mae'r gaer yn un o'r rhai mwyaf yng Nghymru gydag arwynebedd o tua deg hectar; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 107metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Gellir cyrraedd Garn Boduan trwy ddilyn llwybr oddi ar y B4354, rhyw 300 metr o'r briffordd A497.

Y copa
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd). Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 279m (915tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Y fryngaer
Mae'r Garn, hefyd, yn safle bryngaer Geltaidd sy'n perthyn i Oes yr Haearn, ac sydd wedi'i lleoli ger Buan; cyfeirnod OS: SH313393.

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: CN009. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru. O ran cynllun mae'n weddol debyg i Tre'r Ceiri gerllaw, gyda muriau cerrig yn amgylchynu arwynebedd o tua 10 hectar. Tu mewn i'r muriau mae gweddillion o leiaf 170 o dai crwn. Ar yr ochr ddwyreiniol mae caer fechan arall a allai fod yn ddiweddarach o ran dyddiad.

Fel arfer, fel mae'r gair yn ei awgrymu, ar fryn y codwyd y caerau hyn, er mwyn i'r amddiffynwyr gael mantais milwrol. Un o'r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru ydy Tre'r Ceiri, a hon yw'r fryngaer Oes Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae ei harwynebedd  oddeutu 2.5ha. Y mwyaf o ran maint (arwynebedd), fodd bynnag ydy Bryngaer Llanymynech sydd ag arwynebedd o 57 hectar.

Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd eu pwrpas felly, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonynh nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod  y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

Gweler hefyd
 Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
 Rhestr o fryngaerau Cymru
 Rhestr copaon Cymru
 Llwythau Celtaidd Cymru

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map 

Bryngaerau Gwynedd
Buan
Copaon Marilyn
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Llŷn
Cressida

Erthygl am y cymeriad yw hon. Am y lloeren a enwir ar ei hôl, gweler Cressida (lloeren).

Cymeriad sy'n ymddangos yn llenyddiaeth yr Oesoedd Canol a'r Dadeni mewn chwedlau a cherddi sy'n adrodd hanes chwedlonol Rhyfel Caerdroea yw Cressida (hefyd Cresyd, Criseida, Cresseid neu Criseyde). Merch o Gaerdroea ydyw, a bortreadir fel merch i Chryses neu Calchas. Mae hi'n syrthio mewn cariad â'r arwr Troilus, un o feibion y brenin Priam, ond ar ôl cael ei anfon fel gwystl at y Groegiaid sy'n gwarchae Caerdroea mae hi'n syrthio mewn cariad â Diomedes. Mae enw'r cymeriad yn dod o enw'r ferch Roegaidd chwedlonol Chryseis.

Ymhlith y gweithiau sy'n adrodd hanes Cressida ceir cerdd gan Chaucer, un arall - The Testament of Cresseid -  gan yr Albanwr Robert Henryson, y ddrama Troilus a Chressida gan Shakespeare, a'r ddrama Gymraeg Troelus a Chresyd.

Llenyddiaeth yr Oesoedd Canol
Miranda

Gallai'r enw Miranda gyfeirio at
 Miranda, cymeriad yn y ddrama The Tempest gan Shakespeare.
 Miranda, un o loerennau'r blaned Wranws

Ffilm drosedd llawn cyffro erotig gan y cyfarwyddwr Marc Munden yw Miranda a gyhoeddwyd yn 2002. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd Miranda ac fe’i cynhyrchwyd yn y Deyrnas Gyfunol a'r Almaen. Lleolwyd y stori yn Swydd Efrog a chafodd ei ffilmio yn Pinewood Studios. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Saesneg a hynny gan Rob Young. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad.

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Joanne Froggatt, Christina Ricci, John Hurt, Kyle MacLachlan, John Simm, Julian Rhind-Tutt, Pik-Sen Lim a Tamsin Greig. Mae'r ffilm Miranda (ffilm o 2002) yn 93 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2002. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Harry Potter and the Chamber of Secrets sef ffilm ffantasi Americanaidd-Seisnig i blant gan Chris Columbus. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. 
Ben Davis oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan William Diver sydd ymhlith y golygyddion lleiaf toreithiog.

 Mae ganddi o leiaf 9 ffilm a ystyrir yn nodedig yn fydeang.

Derbyniad

Gweler hefyd
Cyhoeddodd Marc Munden nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

Cyfeiriadau

Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Saesneg
Ffilmiau lliw
Ffilmiau lliw o'r Deyrnas Gyfunol
Dramâu o'r Deyrnas Gyfunol
Ffilmiau Saesneg
Ffilmiau o'r Deyrnas Gyfunol
Ffilmiau trosedd
Ffilmiau trosedd o'r Deyrnas Gyfunol
Ffilmiau 2002
Ffilmiau gyda llai na 10 o actorion lleisiol
Ffilmiau a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad
Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Swydd Efrog
Bethan Gwanas

Awdures boblogaidd sy'n ysgrifennu yn Gymraeg yw Bethan "Gwanas" Evans (ganed 16 Ionawr 1962). Daeth i amlygrwydd yn bennaf yn sgil llwyddiant addasiad teledu o'i nofel am dîm rygbi merched, Amdani!. Mae'n ysgrifennu i oedolion, i blant ac i ddysgwyr ac wedi cyhoeddi dros 28 o weithiau. Mae hefyd wedi bod yn gwneud gwaith teledu, gan gynnwys cyflwyno "Byw yn yr Ardd", "Tyfu Pobl" a "Gwanas i Gbara" ar S4C.

Cefndir 

Fe'i magwyd ar fferm Gwanas yn y Brithdir, ger Dolgellau. Tra'n ifanc, roedd hi'n hoff o ddarllen; dywedai mai Enid Blyton oedd un o'i hoff awduron tra'n blentyn. Wedi'i haddysgu yn Ysgol y Gader, Dolgellau, aeth ymlaen i raddio mewn Ffrangeg ym Mhrifysgol Aberystwyth. Ym 1985 enillodd y Goron yn Eisteddfod yr Urdd, pan oedd yn athrawes Saesneg gyda VSO yn Nigeria. Wedi dwy flynedd gyda Radio Cymru aeth i Fangor i wneud cwrs ymarfer dysgu, ac yna dysgu Ffrangeg yn Ysgol Tryfan ac Ysgol Syr Thomas Jones, Amlwch. Symudodd ymlaen i fod yn ddirprwy bennaeth Gwersyll yr Urdd Glan-llyn, ac yna'n hyrwyddwr llenyddiaeth i Gyngor Gwynedd. Yn 2003, daeth yn awdures llawn amser.

Ei chefndir proffesiynol

Cyhoeddwyd ei llyfrau cyntaf, sef nofel Amdani! a Dyddiadur Gbara, cofnod ffeithiol o'i phrofiadau o weithio gyda VSO yn Nigeria, ym 1997. Ers hynny, mae llawer o'i gweithiau wedi'u darlledu ar y radio ac ar y teledu, ac addaswyd ei nofel Amdani! yn gyfres deledu ar S4C. Bethan ysgrifennodd y tair cyfres gyntaf. Yn sgil llwyddiant Amdani! ysgrifennwyd drama lwyfan hefyd (a ysgrifennwyd gyda Script Cymru, ac a oedd yn cynnwys cerddoriaeth a chaneuon). Derbyniodd Sgript Cymru Wobr Datblygiad Cynulleidfa ACW am waith trwy gyfrwng y Gymraeg.

Enillodd wobr Tir na n-Og ddwywaith am Ffuglen Gorau'r Flwyddyn sef Llinyn Trôns a Sgôr). Dyfernir y wobr hon yn flynyddol gan Gyngor Llyfrau Cymru.

Cyrhaeddodd ei nofel Hi Yw fy Ffrind y rhestr fer ar gyfer Llyfr y Flwyddyn yn 2005.

Hi oedd enillydd cyntaf Gwobr Goffa T. Llew Jones yn 2013.

Mae un o'i nofelau plant mwyaf poblogaidd Pen dafad wedi ei chyfieithu i'r Saesneg dan yr enw Ramboy, a'i nofel oedolion Gwrach y Gwyllt i Sorbeg Uchaf.

Yng Ngorffennaf 2017 daeth yn Olygydd Projectau arbennig i oedolion ifanc gyda Gwasg Gomer.

Gwaith Cyhoeddedig

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Bethan Gwanas: Creu Blodwen Jones
Bethan Gwanas: Awdures ydw i- ond tiwtor Cymraeg i Oedolion hefyd!

Brithdir a Llanfachreth
Genedigaethau 1962
Llenorion teithio Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion teithio Cymreig yr 21ain ganrif
Llenorion teithio Cymreig yn yr iaith Gymraeg
Newyddiadurwyr Cymreig
Nofelwyr Cymraeg
Pobl o Feirionnydd
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Yr Hen Aifft

Roedd yr Hen Aifft yn wareiddiad a ddatblygodd ar hyd canol a rhan isaf afon Nîl o tua 3150 CCC. hyd nes iddi ddod yn dalaith Rufeinig Aegyptus yn 31 CCC. Roedd yn ymestyn tua'r de o aber y Nîl hyd at Jebel Barkal ger y pedwerydd cataract. Ar brydiau roedd yr Aifft yn rheoli tiriogaethau ehangach.

Roedd gwareiddiad yr Aifft yn dibynnu ar y Nîl. Pan fyddai'r glawogydd ymhellach i'r de yn peri i'r afon ddod tros ei glannau a gorchuddio llawer o'r tir, byddai'n dyfrhau ac yn ffrwythloni'r tir ar unwaith. Roedd hyn o bwysigrwydd mawr mewn gwlad lle nad oes bron ddim glaw.

Roedd amaethyddiaeth wedi cyrraedd dyffryn y Nîl erbyn tua 6000 CCC. Erbyn 3300 CCC, yr oedd yr Aifft wedi ei rhannu yn ddwy deyrnas, yr Aifft Uchaf (Ta Shemau) a'r Aifft Isaf (Ta Mehu), gyda'r ffin oddeutu safle Cairo heddiw. Unwyd y ddwy deyrnas gan Menes, brenin cyntaf yr Aifft unedig.

Y prif gyfnodau yn hanes yr Aifft yw:
 Yr Hen Deyrnas (27ain ganrif CCC hyd yr 22ain ganrif CCC)
 Y Deyrnas Ganol (20g CCC hyd yr 17g CCC)
 Y Deyrnas Newydd (16g CCC hyd yr 11g CCC)

Datblygiadau yn yr Hen Aifft 

 3300 CC : gwaith efydd : gweler Oes yr Efydd
 3200 CC : Hieroglyffau wedi datblygu'n llawn
 3200 CC : Paled Narmer, y ddogfen hanesyddol gyntaf yn y byd
 3100 CC : system ddegol am y tro cyntaf yn y byd hyd y gwyddir
 3050 CC : adeiladu llongau yn Abydos
 3000 CC : allforio gwin o'r Aifft i'r Lefant.
 3000 CC : Papyrws, y papur cyntaf
 2700 CC : Llawfeddygaeth, y dystiolaeth gyntaf
 2700 CC : Hieroglyffau wedi datblygu i greu'r wyddor gyntaf
 2600 CC : Sffincs Mawr Giza, hyd yn oed heddiw y cerflun mwyaf o un darn o garreg
 2600 CC : Pyramid Djoser, y cynharaf o byramidau'r Aifft a'r adeilad carreg cyntaf y gwyddir amdano
 2600 CC : Pyramid Menkaure a'r Pyramid Coch
 2580 CC : Pyramid Mawr Giza, yr adeilad talaf yn y byd hyd 1300 O.C.
 1600 CC : Papyrws Edwin Smith, ysgrifau ar feddygaeth, traddodiad yn ôl i tua 3000 CC
 1500 CC : gwneud gwydr am y tro cyntaf
 1258 CC : y cytundeb heddwch cyntaf y gwyddir amdano, rhwng Ramesses II a'r Hethiaid
 1160 CC: Papyrws Turin, y map cyntaf

Gweler hefyd 
 Brenhinoedd yr Aifft
 Rhestr Eifftiaid Hynafol

 
Hen Aifft
Hen Aifft
Hen Aifft
Gnosis

Gair Groeg sy'n golygu "gwybodaeth" yw gnosis. Daeth i olygu gwybodaeth ddwyfol yn athroniaeth gyfrinol y Gnostigiaid, mudiad crefyddol a ffynnai ochr yn ochr â Christnogaeth yn y canrifoedd cynntaf OC.

Gweler hefyd
Gnostigiaeth
Gnosis (ocwlt)

Gnostigiaeth
Cristnogaeth
Diwinyddiaeth
Cyfriniaeth
Gnostigiaeth

Mudiad crefyddol yn seiliedig ar athroniaeth gyfrinol a flodeai yng nghanrifoedd cyntaf Cristnogaeth oedd Gnostigiaeth. Gelwir ei phleidwyr yn Nostigiaid.

Nodwedd amlycaf y Gnostigiaid oedd eu cred yn y gnosis (gair Groeg sy'n golygu 'gwybodaeth'). Roedd y gnosis yn ddatguddiad cyfrinol o'r realiti dwyfol a roddwyd i ddisgyblion Gnostig gan Dduw. Roedd y gnosis yn sicrhau Iachawdwriaeth i'r credadun hefyd.

Amlygai Gnostigiaeth ei hun mewn sawl ffordd ac roedd yn cynnwys elfennau a fenthyciwyd o arferion a defodau hud paganiaid yr Henfyd ac yn arbennig felly crefydd Mesopotamia, Persia a'r Hen Aifft. Gellid ei hystyried ar un ystyr yn barhâd Cristnogol, neu led-Gristnogol, o gwltiau dirgelwch blynyddoedd olaf yr Ymerodraeth Rufeinig (cyltiau Mithras ac Isis, er enghraifft). Nid un mudiad â chorff canolog yn ei reoli oedd Gnostigaieth ond yn hytrach gasgliad o grwpiau llai. Roedd Cristnogion uniongred a Thadau'r Eglwys fel Tertullian yn eu hystyried yn heretigiaid ac yn eu collfarnu'n hallt.

Roedd ganddynt fyd-olwg deuoliaethol: Duw oedd Daioni a'r byd materol yn Ddrygioni. Roeddynt yn gwrthod dynoldeb Crist ac yn credu yn ei ddwyfoldeb yn unig. Credant fod Crist fel ymgnawdoliad o Dduw wedi'i anfon i'r byd er mwyn achub 'gronynnau' o ysbryd (yr enaid, fwy neu lai) oedd wedi'u dal yn y cnawd a'u dallu ganddo. Credent ar ddiwedd y byd y bydd Duw yn anfon Gwaredwr a fydd yn dryllio teyrnas Drygioni am byth.

Cafodd Gnostigiaeth ddylanwad mawr ar enwad y Manicheiaid a gwelir ei hôl ar rai o heresïau mawr yr Oesoedd Canol yn ogystal.

 Wolfgang Kosack: Geschichte der Gnosis in Antike, Urchristentum und Islam. Texte, Bilder, Dokumente. 525 Seiten. Verlag Christoph Brunner, Basel 2014. ISBN 978-3-906206-06-6

Gweler hefyd 
 Abraxas
 Gnosis

 
Credoau, traddodiadau a mudiadau crefyddol
Cristnogaeth
Athroniaeth
Cyfriniaeth
Sêl (dewiniaeth)

Mae techneg y seliau (Saesneg: Sigil Magic) yn dechneg fodern (o'r 20g) o ddewiniaeth. Cafodd y dechneg ei chreu gan Austin Osman Spare a'i hyrwyddo gan ymarferwyr dewiniaeth caos.

Mae'r ymarferwr yn dewis ymadrodd sy'n mynegi bwriad hudol. Wedyn, mae'n ysgrifennu'r ymadrodd ar bapur ac wedyn yn dileu llythrennau dyblyg sy'n ymddangos yn y frawddeg. Wedyn mae'n creu ailgyfuniad artistig gyda gweddill y llythrennau i ffurfio delwedd y sêl. Yn olaf, mae'n defnyddio'r sêl i gadarnhau'r bwriad hudol  trwy gnosis.

Dewiniaeth
Symbolau
Jalal al-Din Muhammad Rumi

Bardd telynegol a chyfrinydd oedd Jalal al-Din Muhammad Rumi neu Jalaluddin Rumi (Perseg: مولانا جلال الدین محمد رومی‎ , Twrceg: Mevlânâ Celâleddin Mehmed Rumi) ) (Rumi: Mohammed Ibn Mohammed, 1207 - 1273), a aned yn Balkh ym Mhersia Fawr (rhan o Affganistan heddiw). Cafodd y llysenw 'Rumi' ("Rhufeinig") am ei fod yn byw am y rhan fwyaf o'i oes mewn rhan o Asia Leiaf a oedd yn dal i fod dan reolaeth yr Ymerodraeth Fysantaidd ar y pryd. Ei enw poblogaidd yn Nhwrci yw Mevlana.

Ymsefydlodd Rumi yn ninas Iconium (Konya heddiw) yn Twrci
yn 1226 a sefydlu enwad newydd a adnabyddir heddiw fel y
"Derfishiaid Chwyrlïol".

Fel llenor yn yr iaith Berseg cyfansoddai nifer o gerddi telynegol, cyfriniol eu naws, a geir yn y casgliad Divani Shamsi Tabriz. Mae'r rhan fwyaf ar ffurf ghazalau (math o ganeuon serch) i'w feistr cyfriniol Shamsi Tabriz ("Haul Tabriz"); telynegau am gariad wedi'i drawsnewid yn gariad dwyfol ydynt. Ysgrifennodd yn ogystal arwrgerdd ar ddysgeidiaeth y Swffiaid, Masnavi y ma' navi.

Mae ei goleg (medresa) a'i feddrod i'w gweld yn ninas Konya ac yn ganolfan pererindod hyd heddiw.

Rumi
Rumi
Rumi
Rumi
Rumi
Genedigaethau 1207
Marwolaethau 1273
Balkh

Tref yn y dalaith o'r un enw yw Balkh (Perseg: بلخ) heddiw, yng ngogledd Affganistan. Enw arall arni yw Bactra. Mae'n sefyll tuag 20 km i'r gogledd-orllewin o'r brifddinas ranbarthol Mazar-i-Sharif, a thua 74 km (46 milltir) i'r de o afon Amu Darya, Afon Oxus yr Henfyd, ac roedd un o'r ffrydiau sy'n ymuno ynddi yn llifo heibio yn y gorffennol.

Mae'r hanesydd Armenaidd Moses o Khorene, yn y 5g, yn cyfeirio at yr Hunni yn byw yn agos at y Sarmatiaid ac yn dweud iddynt gipio Balkh rhwng 194 a 214.

Yn ddiweddarach, Balkh oedd un o ddinasoedd pwysicaf Khorasan, yn nwyrain Persia Fawr, a Pherseg oedd ei hiaith a'i diwylliant. Ganed y bardd a chyfrinydd enwog Jalal al-Din Muhammad Rumi yno yn 1207.

Balkh oedd un o ddinasoedd hynaf ac enwocaf Persia a Chanolbarth Asia yn yr Oesoedd Canol, ond mae ei gwreiddiau'n ymestyn yn ôl i gyfnod ymerodraeth Bactria. Mae'r enw'n dwyn perthynas â'r enw Sansgrit Bhakri, a roddodd i'r Groegiaid y ffurf Bactra, prifddinas teyrnas Bactria. Yn anffodus mae'r rhan fwyaf o'r hen ddinas yn adfeilion heddiw, erwau eang o ohonyn nhw lleoledig tua 12 km o lan ffrwd dymhorol Afon Balkh, tua 365 metr (1,200 tr) uwchlaw lefel y môr.

Hanes Affganistan
Dinasoedd Affganistan
Hanes Iran
Bactria
Hanes Canolbarth Asia