alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Idwal Foel

Idwal Foel ab Anarawd (bu farw 942), Brenin Gwynedd o 916 hyd ei farwolaeth.

Bywgraffiad
Etifeddodd Idwal orsedd Gwynedd ar farwolaeth ei dad, Anarawd ap Rhodri, yn 916. Bu'n rhaid iddo dalu teyrnged i Aethelstan Brenin Lloegr. Yn dilyn marwolaeth Athelstan, cododd Idwal a'i frawd Elisedd mewn gwrthryfel yn erbyn y Saeson, ond lladdwyd y ddau mewn brwydr yn 942.

Gellid disgwyl y byddai teyrnas Gwynedd yn awr yn cael ei rhannu rhwng meibion Idwal, Iago ab Idwal ac Idwal, a elwir yn y croniclau yn Ieuaf ab Idwal. Fodd bynnag ymosododd Hywel Dda, Brenin Deheubarth ar Wynedd a gyrru meibion Idwal ar ffo. Ar ôl marw Hywel yn 950, llwyddodd meibion Idwal i gael y deyrnas yn ôl.

Cyfeiriadau

Cymry'r 10fed ganrif
Marwolaethau 942
Llinach Aberffraw
Teyrnoedd Gwynedd
Bleddyn Williams

Chwaraewr Rygbi'r Undeb a enillodd 22 o gapiau dros Gymru, fel canolwr yn bennaf, ac a adnabyddid fel "Tywysog y Canolwyr" oedd Bleddyn Llewellyn Williams, MBE (22 Chwefror 1923 - 6 Gorffennaf 2009).

Ganed ef yn Ffynnon Taf ger Caerdydd. Roedd yn un o chwaraewyr mwyaf nodedig Clwb Rygbi Caerdydd. Ef oedd capten tim Caerdydd pan gawsant fuddugoliaeth dros y Crysau Duon yn 1953 a ffurfiai bartneriaeth effeithiol dros ben i Gaerdydd ac i Gymru gyda’r canolwr arall, Jack Matthews. Chwaraeodd pob un o’i saith brawd i Gaerdydd hefyd.

Chwaraeodd nifer o weithiau drost dîm Cymru mewn gemau answyddogol yn ystod yr Ail Ryfel Byd cyn ennill ei gap cyntaf dros Gymru yn erbyn Lloegr ym Mharc yr Arfau yn 1947. Yn 1953 yr oedd yn gapten tîm Cymru pan gurwyd y Crysau Duon. Chwaraeodd ei gêm olaf dros Gymru yn erbyn Lloegr yn 1955. Sgoriodd saith cais dros Gymru a bu’n gapten y tîm bum gwaith i gyd, gyda Chymru’n ennill pob un o’r gemau hyn.

Aeth ar daith i Seland Newydd ac Awstralia gyda’r Llewod Prydeinig yn 1950, ac fe’i dewiswyd yn is-gapten. Chwaraeodd mewn pedair gêm brawf yn erbyn y Crysau Duon a dwy yn erbyn Awstralia, un o’r ddwy fel capten.  Derbyniodd yr MBE am ei wasanaethau i rygbi.

Dolenni allanol
 BBC Cymru: Cyn-gapten Cymru Williams yn marw

Chwaraewyr rygbi'r undeb Cymreig
Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Pobl o Gaerdydd
Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Genedigaethau 1923
Marwolaethau 2009
Pobl addysgwyd yn Rydal Penrhos
Planhigyn blodeuol

Grŵp mawr o blanhigion yw'r planhigion blodeuol neu planhigion blodeuog (hefyd angiosbermau). Maent yn cynnwys tua 254,000 o rywogaethau ledled y byd, mwy nag unrhyw grŵp arall o blanhigion tir. Maent yn cynhyrchu blodau sy'n cael eu peillio gan bryfed neu'r gwynt gan amlaf. Mae hadau planhigion blodeuol yn eu ffrwythau, a'u hofwlau mewn carpelau. Ymddangosodd y planhigion blodeuol cyntaf tua 140 miliwn o flynyddoedd yn ôl yn ystod y cyfnod Cretasaidd.

Rhennir y planhigion blodeuol yn ddau grŵp yn draddodiadol: y deugotyledonau a'r monocotyledonau. Mae astudiaethau diweddar yn awgrymu hollti'r deugotyledonau yn sawl grŵp megis yr ewdicotau a'r magnoliidau.

Gweler hefyd 
 Rhestr blodau

Cyfeiriadau 

Planhigion
Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Seland Newydd

Y Crysau Duon yw'r enw a ddefnyddir ar gyfer tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Seland Newydd.

Defnyddiwyd y term am y tro cyntaf yn ystod taith 1905-06 i Ynysoedd Prydain gan y tîm cenedlaethol cyntaf o Seland Newydd. Maent yn gwisgo yn gyfangwbl mewn du ar y maes chwarae, gyda rhedynnen arian ar y crys. Cyn dechrau'r gêm mae'n draddodiad fod y tîm yn perfformio'r haka, sef dawns ryfel draddodiadol y Maori. Mae'n medru bod yn brofiad i ddychryn gwrthwynebwyr.

Mae'r Crysau Duon bob amser ymhlith y timau cryfaf yn y byd, a maen nhw wedi ennill Cwpan Rygbi'r Byd tair waith, yn 1987, 2011 a 2015, y rhif fwyaf o deitlau yn hanes y gystadleuaeth. Maent yn cystadlu yn flynyddol yn erbyn Awstralia a De Affrica ym Mhencampwriaeth y Tair Gwlad, a'r Crysau Duon enillodd y gystadleuaeth hon yn 2005.

Canylyniadau 
(cywir ar 26 Tachwedd 2016):

Rhai chwaraewyr enwog

Cyfeiriadau

Timau rygbi'r undeb cenedlaethol
Rygbi'r undeb yn Seland Newydd
Rhestr o dimau clwb rygbi'r undeb yng Nghymru

Rheolir rygbi'r undeb yng Nghymru gan Undeb Rygbi Cymru. Yr haen uchaf o rygbi Cymru yw'r pedwar tim rhanbarthol a ffurfiwyd yn 2003, sy'n chwarae yn y Gynghrair Geltaidd.

O dan y rhain mae'r Principality Premiership, yna Adran Un Asda. Rhennir Adran 2 Asda yn ddaearyddol i Adran 2 Dwyrain ac Adran 2 Gorllewin. Rhennir Adran 3 yn bedwar: Dwyrain, De-ddwyrain, De-orllewin a Gorllewin tra mae Adran 4 a 5 ill dau yn cael eu rhannu yn bump, Dwyrain, De-ddwyrain, De-orllewin, Gorllewin a Gogledd. Dyma'r sefyllfa ar gyfer y tymor  2005-06 ond disgwylir y bydd newidiadau ar gyfer 2006-07.

Guinness Pro12

 Scarlets Llanelli
 Y Gweilch
 Dreigiau Casnewydd Gwent
 Gleision Caerdydd

Principality Premiership

 Aberafan
 Abertawe
 Bedwas
 Caerdydd
 Casnewydd
 Castell Nedd
 Cigfrain Penybont-ar-Ogwr
 Cross Keys
 Glyn Ebwy
 Llanymddyfri
 Llanelli
 Maesteg
 Crwydriaid Morgannwg
 Pontypridd

Adran Un Asda 

 Beddau
 Blackwood
 Bonymaen
 Builth Wells
 Caerffili
 Caerfyrddin
 Cwmllynfell
 Fleur De Lys
 Llangennech
 Llanharan
 Merthyr
 Narberth
 Newbridge
 Pontypŵl
 UWIC
 Waunarlwydd
 Hen Dy Gwyn ar Daf
 Ystrad Rhondda

 
Timau clwb rygbi'r undeb yng Nghymru
Timau clwb rygbi'r undeb yng Nghymru
Llyn Ogwen

Mae Llyn Ogwen (Llyn Ogwan ar lafar yn lleol) yn llyn yn Eryri, uwchben pen uchaf Nant Ffrancon, rhyw bedair milltir i'r de-ddwyrain o bentref Bethesda, Gwynedd a thair milltir a hanner o bentref Capel Curig i'r dwyrain. Mae'n gorwedd mewn dyffryn mynyddig agored rhwng mynyddoedd y Carneddau i'r gogledd a'r Glyderau i'r de. Mae'n darddle i Afon Ogwen, sy'n rhedeg allan o ben gorllewinol y llyn.

Disgrifiad
Mae'n llyn tua 78 erw o faint ond nid yw'n ddwfn iawn, rhyw ychydig dros ddeg troedfedd yn y man dyfnaf. Codwyd argae isel ym mhen gorllewinol y llyn ar ddechrau'r ugeinfed ganrif ar gyfer cyflewni dŵr i waith Chwarel Penrhyn. Ceir golygfeydd gwych o fynyddoedd y Carneddau a'r Glyderau o Lyn Ogwen, gan ei fod yn gorwedd rhwng y ddau. Ar un ochr i'r llyn mae Pen yr Ole Wen a'r ochr arall Tryfan. Ceir llwybrau i ddringo'r mynyddoedd hynny o lan y llyn. Mae'r ffordd A5 yn mynd heibio glan ddeheuol y llyn, ac mae llwybr cyhoeddus tu arall, sy'n golygu ei bod hi'n bosib cerdded o gwmpas y llyn.

Mae Llyn Ogwen yn lle poblogaidd gan ymwelwyr. Mae'r llyn hefyd yn weddol boblogaidd gyda physgotwyr, sy'n dal brithyll yno.

Yn nhermau daearyddiaeth llywodraeth leol, mae Llyn Ogwen mewn sefyllfa anghyffredin. Amgylchynir y llyn yn gyfangwbl bron gan dir sy'n gorwedd yn Sir Conwy, ond mae'r llyn ei hun a mymryn o dir o gwmpas ceg Afon Ogwen yn gorwedd yng Ngwynedd.

Llafar, llên a llyfr
Ogwan yw ffurf wreiddiol yr enw Ogwen a dyna'r ffurf ar geir ar lafar hyd heddiw. Ystyr yr enw, yn ôl pob tebyg, yw "banw neu borchell buan" (gweler yma am esboniad).

Ceir nifer o gyfeiriadau at Lyn Ogwen yn y nofel seicolegol Un Nos Ola Leuad gan Caradog Prichard.

Cofnododd Richard Llewelyn Headley am sglefrio ar y llyn ar yr 8 Chwefror 1895, blwyddyn Yr Heth Fawr: Went up to the lake with Dunlop [Dunlop Morgan] Skating going on there.. Mae Llyn Ogwen yn fas iawn (10m. heb ddim thermocline) ac yn uchel, sydd yn ei ragdueddu i rewi'n gynt na llynnoedd mawr eraill yr ardal. Ei bellter o Bethesda oedd efallai yn milwrio yn erbyn y math hwn o hamddena ond absenoldeb llyn mwy cyfleus agosach fyddai wedi ei ffafrio.

Cyfeiriadau

Ogwen
Bethesda
Capel Curig
Eryri
Linux

Mae Linux yn system gweithredu cyfrifiadurol a gafodd ei greu gan Linus Torvalds yn 1991. Mae Linux wedi gwasgaru ar draws y byd, ac mae canran uchel o weinyddion gwe'r byd yn rhedeg arno.

Dolenni allanol 
 Gwefan Alan Cox — Dyddiadur un o brif gyfranwyr tuag at brosiect Linux (archifwyd o'r gwreiddiol ).
 Prosiect Agored Kyfieithu Penbwrdd Cymraeg
 CymruX  Fersiwn Gymraeg Linux
 Ubuntu Cymraeg  - Blog am wahanol raglenni Linux a rhai sydd ar gael yn Gymraeg

 
Systemau gweithredu
Trevelin

Tref yn Nhalaith Chubut, yr Ariannin, yw Trevelin (weithiau Trefelín). Mae ganddi boblogaeth o tua 5,000  Mae'r enw yn deillio o'r felin gyntaf o'r enw "Los Andes" a sefydlwyd gan John Daniel Evans yn 1889.

Trevelin oedd canolbwynt y gwladychiad Cymreig yng Nghwm Hyfryd. Enw Sbaeneg yr ardal yw Valle 16 de Octubre, gan iddo gael ei sefydlu ar y 16eg o Hydref, 1888. Yn 1902, yn dilyn anghydfod rhwng Ariannin a Tsile ynghylch perchenogaeth yr ardal, pleidleisiodd disgynyddion y Cymry i fod yn rhan o'r Ariannin.

Mae Trevelín yn y rhan gwlyb o Batagonia. Ymhlith y mannau o ddiddordeb mae'r Museo Histórico Regional yn hen felin John Evans, a Museo Cartref Taid lle gellir gweld nifer o gelfi oedd yn perthyn i John Daniel Evans. Gerllaw, mae bedd ceffyl John Evans, Malacara, a achubodd ei fywyd trwy neidio i lawr dibyn serth pan ymosodwyd arno gan Indiaid.

Aneddiadau Talaith Chubut
Y Wladfa
Porth Madryn

Tref yn Nhalaith Chubut, yr Ariannin, yw Porth Madryn (Sbaeneg: Puerto Madryn). Roedd ganddi boblogaeth o 45,047 yn 1991 a oedd wedi tyfu i 57,571 yn 2001. Mae'r dref wedi'i gefeillio gyda Nefyn.

Daearyddiaeth
Saif Puerto Madryn ar lan y môr ar y Golfo Nuevo, y bae rhwng Gorynys Valdés a Punta Ninfas. I dwristiaid, mae'n bwysig fel y dref fwyaf cyfleus ar gyfer ymweliad a Gorynys Valdés, sy'n nodedig am ei adar a bywyd gwyllt arall. Mae'r hinsawdd yn sych ac yn oer, gyda rhwng 150 a 200 mm o wlybaniaeth y flwyddyn.

Hanes
Gwelwyd yr Ewropeaid cyntaf yn y cylch yn 1779 pan laniodd Juan de la Piedra. Sefydlwyd y dref ar y 28 Gorffennaf 1865 pan gyrhaeddodd 150 o Gymry yn y llong Mimosa. Hwy a roes yr enw "Porth Madryn" i anrhydeddu Love Jones-Parry o Fadryn a oedd wedi bod o gymorth mawr iddynt. Tyfodd y dref o ganlyniad i fewnfudwyr Cymreig, Sbaeneg ac Eidaleg adeiladu rheilffordd i'w chysylltu â Threlew.

Economi
Mae'r dref yn dibynnu yn bennnaf ar dri diwydiant, cynhyrchu alwminiwm, pysgota a thwristiaeth. Cyflogir tua 1,700 o weithwyr yn y gwaith ALUAR Aluminio Argentino. Yn yr haf mae llawer o dwristiaid yn dod i fwynhau'r traethau, tra yn y gaeaf trefnir teithiau o'r dref i weld morfilod, pengwiniaid a bywyd gwyllt arall.

Gefeilldrefi
  Puerto Montt, Tsile
  Pisco, Periw
  Paula (yr Eidal), yr Eidal
  Nefyn, Cymru

Aneddiadau Talaith Chubut
Y Wladfa
Gaiman

Tref yn Nhalaith Chubut, yr Ariannin, yw Gaiman. Mae ganddi boblogaeth o tua 6,000. Gaiman yw'r man lle gwelir y dylanwad Cymreig cryfaf yn Y Wladfa.

Sefydlwyd Gaiman yn 1874 ar lannau Afon Camwy tua 17 kilomedr o Drelew. Mae'r enw yn dod o'r iaith Tehuelche, a'r ystyr yw "maen hogi". Mae'n boblogaidd iawn gyda thwristiad, yn arbennig y Tai Tê Cymreig sydd yn bur niferus ymo. Yn yr amgueddfa, y Museo Histórico Regional, gellir gweld dogfennau yn Gymraeg a Sbaeneg yn cofnodi sefydlu'r Wladfa. Gellir gweld nifer o gapeli Cymreig hefyd; Capel Bethel yw'r mwyaf ohonynt.

Rhyw 10 km i'r de o Gaiman mae Bryn Gwyn, lle gellir gweld nifer fawr o ffosilau.

Dolenni allanol
 Video: Wales in Patagonia - Welsh Tea Room in Gaiman

Aneddiadau Talaith Chubut
Sefydliadau 1874
Y Wladfa
Aderyn to

Rhywogaeth o adar yw aderyn to (sy'n enw gwrywaidd; enw lluosog: adar to) neu aderyn y to a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Passer domesticus; yr enw Saesneg arno yw House sparrow. Mae'n perthyn i deulu'r Golfanod (Lladin: Ploceidae) sydd yn urdd y Passeriformes. Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn P. domesticus, sef enw'r rhywogaeth. Dyma aderyn sydd i'w gael yng ngwledydd Prydain ac mae i'w ganfod yng Nghymru.

Mae'r rhywogaeth hon i'w chanfod yn Ne America, Asia, Ewrop, Affrica ac Awstralia.
Mae Aderyn y To yn gyffredin yn Ewrop ac ar draws rhan fawr o Asia, ac mae hefyd wedi ei gyflwyno i Ogledd a De America, Deheubarth Affrica, ac Awstralia a Seland Newydd.

Yn aml iawn mae perthynas glos rhwng yr aderyn to ac anheddau dynol, ac mae'n medru bod yn brin lle mae'r boblogaeth ddynol yn denau. Yn ddiweddar tynnwyd sylw at y ffaith fod niferoedd yr aderyn yma wedi cwympo mewn rhai rhannau o Ewrop, yn enwedig yn nhrefi Lloegr, lle mae'r aderyn to bron wedi diflannu o Lundain. Yng Nghymru ar y llaw arall mae ei niferoedd wedi cynyddu yn y blynyddoedd diwethaf.

Hanesyddol
Dywedir i'r nyth aderyn-to hwn fod o fewn ffram ffenestr (sash window) ers 1896 (y flwyddyn godwyd y tŷ) yn Llanfaglan. Preswylydd y tŷ Frank Jones dynnodd sylw rhaglen Galwad Cynnar (Radio Cymru) iddo. 

Cymerodd Kelvin Jones (swyddog Cymru y BTO) y nyth i’w dadansoddi gan arbenigwyr. Tybed pa weiriau oedd ar gael i adar-to yn 1896? Diolch i waith arloesol prifysgolion Cymru, mae DNA holl blanhigion Cymru bellach wedi ei gofnodi gan yr Ardd Genedlaethol, ac fe anfonwyd y nyth iddynt gan obeithio adnabod pob gwelltyn ynddo (mae Prosiect Llên Natur yn aros y canlyniadau o hyd).

Cyn anfon y nyth cafodd y ddau fotanegydd, Nigel Brown a Trefor Dines, gyfle i edrych yn fanwl ar y nyth. Mi oedd TD yn gobeithio buasai rhywfaint o gen neu ffwng wedi sychu arno ond ni fu. Cytunodd y ddau ar y rhestr yma:

Soft Brome Bromus hordeaceus, pawrwellt cyffredin, Crested Dog's tail rhonwellt y ci, Fescue (Red/sheep) peiswellt coch/peiswellt y defaid, Yorkshire fog maswellt penwyn a'r hen rhywogaeth rygwellt [rye].

Meddai TD, “fysai'r rhain yn rhan o hen borfeydd ac yn gyffredin iawn yn yr amser cafodd y nyth ei godi. Mae yna lawer o hadau yn waelod y box a sawl math o wreiddiau.

Cyfeiriadau

Adar Affrica
Adar Asia
Adar Awstralia
Adar De America
Adar Ewrop
Adar Gogledd America
Adar Seland Newydd
Passeridae
Rhywogaethau o bryder lleiaf yn ôl Rhestr Goch yr IUCN
Esquel

Tref yn Nhalaith Chubut, yr Ariannin, yw Esquel. Saif 
yn agos i'r ffin a Tsile. Yn ôl cyfrifiad 2001 roedd y boblogaeth yn 30,000.

Sefydlwyd y dref ar y 25 Chwefror 1906, fel estyniad i'r gorllewin o'r sefydliad Cymreig Colonia 16 de Octubre o gwmpas Trevelín 25 km i'r de. Mae'r llethrau oddi amgylch yn cynnig sgio da, yn enwedig La Hoya. Rhyw ddeng milltir i'r gorllewin mae'r brif fynedfa i Barc Cenedlaethol Los Alerces. Mae dau Dy Tê Cymreig yn y dref, a chapel o'r enw Capel Seion.

Mae'r tren bach La Trochita yn atyniad mawr i ymwelwyr, ac fe'i disgrifir gan Paul Theroux yn ei lyfr The Old Patagonian Express.

Meteoryn
Yn dilyn ei ddarganfyddiad wrth gloddio ffynnon yn yr ardal yn 1951, mae hefyd meteoryn o'r enw Esquel. Mae darn ohono ar ddangos yng nghasgliad meteorynnau Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.

Cyfeiriadau

Aneddiadau Talaith Chubut
Y Wladfa
Dolavon

Tref fechan yn Nhalaith Chubut, yr Ariannin, yw Dolavon, sy'n 
rhan o'r Wladfa.

Saif Dolavon tua 18 km o Gaiman ar y ffordd i Esquel. Mae dylanwad Cymreig yn gryf yma, ac ymhlith yr adeiladau o ddiddordeb mae'r capel Cymraeg, Capel Carmel, a'r Hen Felin. Mae nifer o enwogion y Wladfa megis y bardd Glan Caeron, wedi eu claddu yn y fynwent.

Dolenni allanol 
Gwefan Dolavon 

Aneddiadau Talaith Chubut
Y Wladfa
Lewis Jones, Patagonia

Roedd Lewis Jones (30 Ionawr 1836 - 24 Tachwedd 1904) yn un o brif sylfaenwyr Y Wladfa ym Mhatagonia.

Ganed Lewis Jones yng Nghaernarfon a bu'n gweithio fel argraffydd yng Nghaergybi lle bu'n cyd-olygu Y Punch Cymraeg (1858-60). Yn ddiweddarach symudodd i Lerpwl. Daeth yn un o brif arweinwyr y Mudiad Gwladfaol, ac yn 1862 aeth ef a'r Capten Love Jones-Parry i Batagonia i weld a oedd yr ardal yn addas ar gyfer sefydlwyr Cymreig. Dychwelodd gyda adroddiad ffarfriol dros ben - rhy ffafriol fel y gwelwyd yn nes ymlaen.

Aeth Lewis Jones ac Edwin Cynrig Roberts i Batagonia i baratoi ar gyfer y sefydlwyr, ac roedd yno i'w croesawu pan laniodd y Mimosa. Bu cweryl pan gwynodd rhai o'r fintai nad oedd y wlad mor addas ag roedd Lewis Jones wedi ei adrodd, a symudodd yntau i Buenos Aires i weithio fel argraffydd am gyfnod. Pan oedd rhai o'r Cymry yn bwriadu gadael Patagonia yn 1867 dychwelodd i'w perswadio i aros. Dechreuodd wasg argraffu yn y Wladfa, a chyhoeddodd ddau bapur newydd yno, Ein Breiniad ac Y Drafod. Bu yn rhaglaw dros lywodraeth Ariannin am gyfnod, ond bu hefyd yng ngharchar am amddiffyn hawliau'r Cymry.

Rhoddodd Lewis Jones ei enw i un o sefydliadau cyntaf y Cymry ym Mhatagonia, sef Trelew. Daeth ei ferch, Eluned Morgan, yn un o lenorion amlycaf y Wladfa.

Y person

Lluniau eraill

Gweler hefyd
Lewis Jones a'r Wladfa Gymreig; Cymdeithas Cymru Ariannin, 2005.

Cyfeiriadau
Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940 (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion)

Dolenni allanol
Bywgraffiad Lewis Jones ar safle we swyddogol Trelew (Sbaeneg)

Genedigaethau 1836
Marwolaethau 1904
Archentwyr Cymreig
Pobl o Gaernarfon
Y Wladfa
Mathemateg bur

Y rhan honno o Fathemateg sy'n studiaeth o gysyniadau hollol haniaethol, heb ystyried sut i'w cymhwyso nhw, yw mathemateg bur. Fe'i hadnabyddir fel un o ddwy gangen o fewn mathemateg ers y 19g, pan sylweddolwyd ei bod yn wahanol i fathemateg gymhwysol a oedd yn datblygu i gyrraedd dibenion ymarferol yn ymwneud â hyd, arwynebedd a chyfaint mewn fforio, seryddiaeth, ffiseg a pheirianneg.

Cred eraill nad yw mathemateg bur o reidrwydd yn fathemateg gymhwysol: mae'n bosibl astudio endidau haniaethol mewn perthynas â'u natur gynhenid heb boeni sut maen nhw'n amlygu yn y byd go iawn. Er bod y safbwyntiau pur a chymhwysol yn safleoedd athronyddol gwahanol, yn ymarferol mae llawer o orgyffwrdd rhyngddynt.

Hyd y 19g, ni wahaniaethwyd rhyw lawer rhwng y gwahanol fathau o fathemateg, ond fe ddatblygodd mathemateg bur fel maes annibynnol yng ngwaith Karl Weierstrass ar ddadansoddi a Bertrand Russell yn yr 20g. Cyn y 19g gelwid y ddisgyblaeth hon yn "fathemateg rhagfynegiol" (speculative mathematics).

I ddatblygu modelau cywir ar gyfer disgrifio'r byd go iawn, mae llawer o fathemategwyr cymwys yn tynnu ar offer a thechnegau sy'n aml yn cael eu hystyried yn fathemateg "bur". Ar y llaw arall, mae llawer o fathemategwyr pur yn tynnu ar ffenomenau naturiol a chymdeithasol fel ysbrydoliaeth ar gyfer eu hymchwil haniaethol.

Hanes 

Roedd mathemategwyr hynafol Groeg ymhlith y cynharaf i wneud gwahaniaeth rhwng mathemateg pur a chymhwysol. Helpodd Plato i greu'r bwlch rhwng "rhifyddeg", a elwir bellach yn "theori rhif", a "logisteg", a elwir heddiw yn "rhifyddeg".

Ar ddechrau'r 20g, fe fabwysiadodd mathemategwyr y dull gwirebol (Axiomatic method), dan ddylanwad David Hilbert (1862–1943) ac eraill. Edrychodd y damcaniaethau hyn yn fwyfwy rhesymol, wrth i waith Bertrand Russell ac Alfred North Whitehead osod llawer o fathemateg ar y sylfaen hwn.

Israniadau o fewn y ddisgyblaeth 

Dadansoddi
Algebra haniaethol
Geometreg
Damcaniaeth rhifau
Topoleg 
Cyfuniadeg (combinatorics)

Cyfeiriadau

 
Haniaethau
Pur
Llwyd y Gwrych

Mae Llwyd y Gwrych, Prunella modularis, yn gyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a rhan o Asia. Hwn yw'r unig aelod o'r teulu Prunellidae sydd i'w gael ar dir isel - mae'r gweddill yn adar mynydd. Mae tua'r un faint a Robin Goch, 13.5–14 cm o hyd.

Mae bywyd rhywiol yr aderyn hwn yn gymhleth a diddorol. Gall yr iar baru gyda dau geiliog neu hyd yn oed fwy na dau, ac mae'r un peth yn wir am y ceiliogod. Gall fod yn aderyn mudol mewn rhai gwledydd lle ceir gaeafau oer, ond yng Nghymru mae'n aros trwy'r flwyddyn.

Passeriformes
Gofod metrig

Ym mathemateg, mae gofod metrig yn set sydd â diffiniad o bellter rhwng ei elfennau. Y gofod metrig sy'n cyd-fynd yn agosaf a'n dealltwriaeth greddfol o ofod yw'r gofod Ewclidaidd 3-dimensiwn. Mae metrig ewclidaidd y gofod hwn yn diffinio'r pellter rhwng dau bwynt fel hyd y linell syth sy'n eu cysylltu. Mae geometreg gofod yn dibynnu ar ba metrig yr ydym yn ei dewis, ac trwy ddefnyddio gwahanol metrigau, gallwn adeiladu geometrigau an-Ewclidaidd, mae'r rhai a defnyddir yn theori cymaroldeb cyffredinol yn enghraifft

Mae gofod metrig yn anwytho priodweddau topologaidd megis setiau agored a setiau cauedig, sy'n arwain i astudiaeth o ofodau topolegol, sydd yn fwy cyffredinol.

Hanes
Cyflwynodd Maurice Fréchet gofodau metrig yn ei waith Sur quelques points du calcul fonctionnel, Rendic. Circ. Mat. Palermo 22(1906) 1-74.

Diffiniad 

Mae gofod metrig yn bâr trefniedig (X,d), lle mae X yn set a d yn fetrig ar X, hynny yw, yn ffwythiant

d : X × X → R

sy'n bodlonni

 d(x, y) ≥ 0     (an-negatif)
 d(x, y) = 0   os, a dim ond os   x = y     (unfathiant annirnadwyon)
 d(x, y) = d(y, x)      (cymesuredd)
 d(x, z) ≤ d(x, y) + d(y, z)      (anhafeledd triongl).

Gelwir d hefyd yn ffwythiant pellter, neu'n gryno, yn bellter. Yn aml, mae natur d yn amlwg o'r cyd-destyn, fe ellir hepgorir d, gan galw y gofod yn X.

Enghreifftiau 

 Mae'r rhifau real a'i ffwythiant pellter d(x, y) = |y - x| a roddir gan y ffwythiant modwlws, ac yn fwy cyffredinol Gofod Ewclidaidd a'i Pellter Ewclidaidd, yn ofodau metrig "complete".
 Y plân hyperbolig.

Gofodau Metrig fel Gofodau topologaidd

Mewn unrhyw ofod metrig M fe allem ddiffinio'r peli agored fel setiau o'r ffurf
B(x; r) = {y yn aelod o M fel bod d(x,y) < r},
lle mae x yn aelod o M ac r yn rhif real, positif, a gelwir yn radiws y bêl.
Gelwir is-set o M sy'n uniad o beli agored (gall fod nifer feidrol neu anfeidrol ohonynt) yn set agored.
Gelwir set sy'n gyflenwad o set agored yn set caëdig.
Yn anorfod, mae gofod metrig yn ofod topologaidd, gan gymryd fel topoleg y set o'r setiau agored i gyd. Gelwir gofod topologaidd o'r fath, hynny yw, un y mae'n bosib diffinio metrig arno, yn ofod medradwy.

Gan fod ofodau metrig yn ofodau topologaidd, anwythir cysyniad o ffwythiannau di-dor rhwng ofodau metrig. Ond, yn ogystal, mae'n bosib diffinio'r cysyniad o ddi-doredd heb gyfeirio i'r topoleg, trwy ystyried terfannau dilyniannau.

Ffinedigaeth a chrynoder
Ffinedigaeth (boundedness) a chrynoder (compactness).

Cyswllt allanol
"Far and near" — sawl enghraifft o ffwythiannau pellter.

Mathemateg bur
Bhwtan

Mae Teyrnas Bhwtan neu Bhwtan yn wlad ynghanol mynyddoedd yr Himalaya. Mae'n ffinio ag India i'r de a Thibet (Tsieina) i'r gogledd. Thimphu yw prifddinas y wlad.

Crefydd
Y grefydd swyddogol yw Bwdiaeth Mahayana.

Dinasoedd a threfi
Y prif ddinasoedd a threfi yn nhrefn eu poblogaeth yw:

 Thimphu - 62,500
 Phuntsholing - 60,400
 Punakha - 21,500
 Samdrup Jongkhar - 13,800
 Geylegphug - 6,700
 Paro - 4,400
 Tashigang - 4,400
 Wangdiphodrang - 3,300
 Taga Dzong - 3,100
 Tongsa - 2,300

Cludiant
Mae'r unig faes awyr rhyngwladol yn y wlad yn Paro.

Cyfeiriadau

 
Gwledydd Asia
Pengő

Y pengő (neu pengo) oedd hen arian cyfredol Hwngari, o 21 Ionawr 1927 hyd 31 Gorffennaf 1946, pan gafodd ei ddisodli gan y Forint ar ôl amser o chwyddiant ofnadwy. Roedd 100 fillér mewn pengő.

Rhaglith 
Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf, roedd y Goron Awstria-Hwngari wedi cael cyfradd uchel o chwyddiant. Yn Hwngari cyflwynwyd arian newydd, y pengő, oedd yn werth 12,500 coron, gyda 3800 pengő i un cilogram o aur. Y papur banc cyntaf oedd argraffiad ar ben hen bapurau coron, yn cynnwys yr 8 fillér wedi argraffu ar hen nodyn 1000 coron hon.

Diwedd y pengő 
Collodd y pengő ei werth yn gyfangwbl ar ôl yr Ail Ryfel Byd, pan ddioddefwyd y chwyddiant gwaethaf yn y byd erioed yn Hwngari. Cafodd y pengő ei adbrisio, ond yn anffodus roedd hwn yn aflwyddiannus i stopio'r gorchwyddiant, a roedd prisiau'n ddal i ddringo allan o reolaeth. Roedd nodiadau banc gyda gwerthau mwy a mwy yn gael eu hargraffu, y mwyaf am 100,000,000,000,000,000,000 pengő (Százmillió B.-pengő = cant miliwn biliwn pengő) (biliwn Hwngareg = miliwn miliwn) (1020) (gwelwch delwedd hon). Y nodyn gwerthmwyaf, ond ddim wedi cyhoeddi, oedd am 1021 pengő - 1,000,000,000,000,000,000,000 (Egymilliárd B.-pengő = un miliard (=biliwn, mil miliwn) biliwn pengő) (gwelwch delwedd hon).

Arian
Hwngari
Phil Bennett

Roedd Phil Bennett (24 Hydref 1948 – 12 Mehefin 2022) yn gyn-chwaraewr Rygbi'r Undeb a enillodd 29 o gapiau dros Gymru rhwng 1969 a 1978, fel maswr yn bennaf.

Ganed Bennett yn Felinfoel a chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Lanelli yn 1966. Bu'n gapten ar dîm Llanelli am chwech tymor yn olynol rhwng 1973 a 1979. Chwaraeodd 16 tymor i Lanelli i gyd, gan sgorio mwy na 2,500 o bwyntiau mewn dros 400 gêm. Treuliodd 16 mlynedd ym Mharc y Strade gan chwarae 413 o weithiau i'r Scarlets cyn dod yn llywydd anrhydeddus i'r rhanbarth wedi iddo ymddeol. 

Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Gymru ar 22 Mawrth 1969 yn erbyn Ffrainc gan ddod ar y maes i gymeryd lle Gerald Davies. Chwaraeodd mewn nifer o safleoedd ar y mas, gan cynnwys cefnwr cyn ennill ei le fel maswr Cymru. Fel olynydd Barry John yn y safle yma, roedd ganddo dasg anodd, ond datblygodd i fod yn un o'r maswyr gorau yn hanes y gêm. Roedd yn gapten Cymru pan enillwyd y Goron Driphlyg ddwywaith a'r Gamp Lawn unwaith. Yn ei 29 gêm dros Gymru sgoriodd 166 o bwyntiau.

Aeth ar daith i Dde Affrica gyda'r Llewod Prydeinig yn 1974, a sgoriodd 103 o bwyntiau yn ystod y daith. Yn ddiweddarach, ef oedd capten y Llewod ar eu taith i Seland Newydd yn 1977.

Ysgrifennodd hunangofiant dan y teitl Everywhere for Wales, ac wedi ymddeol bu'n sylwebydd rygbi ar gyfer BBC Cymru. Bu hefyd yn lywydd clwb rhanbarthol y Scarlets.

Ym mis Tachwedd 2005, fe gafodd ei dderbyn i Oriel yr Anfarwolion Rygbi Rhyngwladol, ac yn 2007 fe gafodd ei gynnwys yn Oriel Anfarwolion Chwaraeon Cymru.

Yn Ebrill 2022, dadorchuddiwyd cerflun o Bennett ym mhentre Felinfoel - ar Ffordd Millfield (ochr draw i Eglwys y Drindod). Daeth y syniad o greu'r cerflun gan ysgrifennydd clwb rygbi Felinfoel, Clive Richards. Cododd y gymuned £7,500 tuag at greu a gosod y cerflun yn ei le.

Marwolaeth
Cafwyd teyrngedau i farwolaeth Phil Bennett gan bobl o bob cefndir. Yn eu mysg oedd Mark Drakeford, Prif Weinidog Cymru, Dafydd Iwan a'i alwodd yn "athrylith diymhongar", a chyn-chwaraewr Lloegr, Brian Moore a'i alwodd yn "true legend of rugby and a humble and generous man".

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
 
 

Genedigaethau 1948
Marwolaethau 2022
Chwaraewyr rygbi'r undeb Cymreig
Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru
Y Llewod Prydeinig a Gwyddelig
Clwb Rygbi Llanelli
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Mervyn Davies

Chwaraewr Rygbi'r Undeb a enillodd 38 o gapiau dros Gymru fel wythwr yw Thomas Mervyn Davies (9 Rhagfyr 1946 - 15 Mawrth 2012).

Cafodd Davies ei eni yn Abertawe.  Ymunodd Davies â Chymry Llundain ym 1968, ac yn ddiweddarach symudodd i Abertawe. Enillodd ei gap cyntaf i Gymru ym 1969 yn erbyn yr Alban, ac aeth ymlaen i chwarae mewn 38 gêm yn olynol i Gymru gan sgorio dau gais. Yn ystod y cyfnod yma enillodd Cymru'r Gamp Lawn ddwywaith a'r Goron Driphlyg deirgwaith.

Aeth ar daith gyda'r Llewod Prydeinig i Seland Newydd ym 1971 ac i Dde Affrica ym 1974, gan chwarae mewn wyth gêm brawf i gyd. Mewn cyfanswm o 46 gêm ryngwladol i Gymru a'r Llewod, dim ond naw gwaith y bu mewn tîm a gollodd.

Diweddwyd ei yrfa gan waedlif y tu mewn i'w graniwm, anaf a ddioddefodd pan oedd yn gapten Abertawe yn erbyn Pontypŵl mewn gêm ym 1976.

Ystyrir Mervyn Davies fel yr wythwr gorau fu'n chwarae i Gymru erioed, ac un o chwaraewyr gorau Cymru mewn unrhyw safle.

Cyfeiriadau 

Chwaraewyr rygbi'r undeb Cymreig
Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Genedigaethau 1946
Marwolaethau 2012
Love Jones-Parry

Roedd Syr Thomas Duncombe Love Jones-Parry (5 Ionawr 1832 – 18 Rhagfyr 1891) yn Aelod Seneddol Rhyddfrydol dros etholaeth Caernarfon ac yn un o sefydlwyr y Wladfa Gymreig ym Mhatagonia.

Bywyd Personol
Ganwyd Love Jones Parry ym 1832 yn fab i Syr Love Parry Jones-Parry a'i ail wraig Elizabeth Caldescott merch Thomas Caldescott,  Holton Lodge,  Swydd Lincoln. Derbyniodd ei addysg yn Ysgol Rugby a Choleg y Brifysgol, Rhydychen gan raddio ym 1850.

Priododd Mrs Charlotte Bell Elliot, gweddw Fredrick A Elliot yn Llundain ym 1886, ni chawsant blant.

Ei yrfa gyhoeddus
Etifeddodd Love Jones-Parry stâd Madryn, gerllaw Nefyn ar ôl ei dad, Syr Love Parry Jones-Parry. Bu’n Uchel Siryf Sir Gaernarfon yn 1854. Roedd yn amlwg mewn cylchoedd eisteddfodol, lle’r adwaenid ef dan ei enw barddol "Elphin".

Daeth i amlygrwydd gwleidyddol pan enillodd sedd Sir Gaernarfon yn etholiad 1868, gan guro’r ymgeisydd Torïaidd, George Sholto Gordon Douglas-Pennant (yn ddiweddarach Barwn Penrhyn). Collodd y sedd hon yn yr etholiad nesaf, ond enillodd sedd Bwrdeistrefi Caernarfon yn 1882, a daliodd y sedd hyd 1886. Fe’i gwnaed yn Farwnig gan Gladstone am ei wasanaethau i’r Rhyddfrydwyr.

Y Wladfa
Yn niwedd 1862 aeth Capten Love Jones-Parry gyda Lewis Jones i Batagonia i weld a oedd yn addas ar gyfer ymfudwyr Cymreig. Ariannwyd hyn yn bennaf gan Jones-Parry, a dalodd o leiaf £750 o'i boced ei hun. Cyraeddasant mewn llong fechan o’r enw "Candelaria", a gyrrwyd hwy gan storm i fae a enwyd ganddynt yn "Borth Madryn" ar ôl cartref Jones-Parry. Heddiw gelwir y dref a dyfodd gerllaw’r man y glaniodd y ddau yn Puerto Madryn. Yn dilyn adroddiad ffafriol gan Jones-Parry a Lewis Jones, hwyliodd mintai o 162 o Gymry yn y Mimosa yn 1865. Yn ddiweddarach bu beirniadu fod yr adroddiad wedi rhoi darlun camarweiniol o’r ardal; beirniadaeth ar Lewis Jones yn bennaf yn hytrach na Love Jones-Parry.

Marwolaeth

Bu farw Syr Love Jones-Parry yn ei gartref Plas Madryn, Pwllheli ar 18 Rhagfyr 1891 yn 59 mlwydd oed  a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Llanbedrog.

Llyfryddiaeth
Trebor Evans Teulu Madryn (Pwllheli: Clwb y Bont, 1993)

Cyfeiriadau

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1832
Gwleidyddion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1891
Pobl o Nefyn
Y Wladfa
J. P. R. Williams

Mae John Peter Rhys Williams (ganed 2 Mawrth 1949 yng Nghaerdydd) yn gyn-chwaraewr Rygbi'r Undeb a enillodd 55 o gapiau i Gymru rhwng 1969 a 1981. Ystyrir ef yn un o'r cefnwyr gorau a welodd y gêm erioed. Adnabyddir ef fel rheol fel JPR.

Roedd yn chwaraewr tenis addawol iawn pan yn ieuanc, ac enillodd bencampriaeth ieuenctid Wimbledon yn 1966 cyn penderfynu canolbwyntio ar rygbi gan y byddai'n cyd-fynd yn well a'i astudiaethau meddygol. Chwaraeodd i glybiau Pen-y-bont ar Ogwr a Chymry Llundain.

Enillodd ei gap cyntaf dros Gymru yn 19 oed yn 1969, a chwaraeodd yn y timau a gyflawnodd Y Gamp Lawn yn 1971, 1976, a 1978. Mewn deg gêm ryngwladol yn erbyn Lloegr sgoriodd bum cais ac ni chollwyd yr un o'r gemau.

Aeth ar daith gyda'r Llewod Prydeinig i Seland Newydd yn 1971 a De Affrica yn 1974. Roedd y teithiau yma yn ddwy o'r teithiau mwyaf llwyddiannus yn hanes y Llewod, a chwaraeodd JPR ran fawr yn y llwyddiant.

Ymddeolodd o rygbi rhyngwladol yn 1981 i ganolbwyntio ar ei yrfa fel llawfeddyg, er iddo barhau i chwarae rygbi clwb am gyfnod.

Fel cefnwr roedd yn enwog am ei ddewrder wrth amddiffyn ac am y ffordd y byddai'n dod i mewn i'r llinell wrth ymosod i greu bylchau.

Ar hyn o bryd mae JPR yn byw ym mhentref Llansanwyr, ger y Bont-faen, Bro Morgannwg.

Genedigaethau 1949
Chwaraewyr rygbi'r undeb Cymreig
Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Pobl o Gaerdydd
Pobl addysgwyd yn Ysgol Brynteg
Afon Camwy

Mae Afon Camwy (Sbaeneg, Río Chubut) yn afon ym Mhatagonia, Ariannin. Mae'r enw Sbaeneg yn dod o'r gair Tehuelche chupat, sy'n golygu 'tryloyw', ond gan fod gair Sbaeneg chupar sy'n golygu "sugno", newidiwyd yr enw i Chubut. Mae talaith Chubut yn cael ei enw o'r afon.

O'i tarddiad yn yr Andes ger Carreras, mae'r afon yn llifo am tua 800 kilometr tua'r dwyrain gan gyrraedd y môr gerllaw Rawson. Tua 120 km i'r gorllewin o Drelew mae argae a adeiladwyd yn 1963 i greu llyn o tua 70 cilometr sgwar.

Ar lan Afon Camwy y sefydlodd y Cymry gyntaf pan ddaethant i sefydlu'r Wladfa yn 1865. Ymhlith y trefi a'r pentrefi yn Nyffryn Camwy mae Trelew, Rawson, Gaiman a Dolavon.

Y Wladfa
Camwy
Dyfnallt Morgan

Llenor, beirniad llenyddol, bardd a chyfieithydd oedd Dyfnallt Morgan (4 Mai 1917 – 6 Hydref 1994), a aned yn Nowlais, Merthyr Tudful, Morgannwg.

Ffrae Steddfod '53
Dyfnallt Morgan oedd awdur y bryddest eisteddfodol Y Llen, ond nid hi oedd y bryddest fuddugol yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhyl 1953. Er i un o'r beirniaid, Saunders Lewis, fod eisiau coroni Dyfnallt Morgan, yr oedd y ddau feirniad arall, J. M. Edwards a T. H. Parry-Williams, yn unfryd yn ei herbyn. Yn ôl Saunders Lewis, mae'r gerdd yn disgrifo "terfyn gwareiddiad Cymraeg mewn cwm diwydiannol a'r llen haearn rhwng yr hen fywyd Cymreig a'r bywyd di-Gymraeg sy'n ei ddisodli." (Cyfansoddiadau 1953, t. 73). Ceir pwyslais ar yr elfen lafar a cheir enghraifft o dafodiaith Morgannwg. Ceir testun Y Llen yn unig gyfrol barddoniaeth Dyfnallt Morgan, Y Llen a Myfyrdodau Eraill.

Llyfryddiaeth ddethol
Gwŷr Llên y Ddeunawfed Ganrif (1966)
Y Llen a Myfyrdodau Eraill (1967)
Gwŷr Llên y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg (1968)
Rhyw hanner ieuenctid : astudiaeth of gerddi ac ysgrifau T.H. Parry-Williams rhwg 1907 a 1928 (1971)
Y Ferch o Ddolwar Fach (1977). Astudiaeth o waith a bywyd yr emynes Ann Griffiths
Y Wlad sy' Well (1984). Hunangofiant.

Beirdd Cymraeg
Beirniaid llenyddol Cymraeg
Cyfieithwyr Cymreig
Genedigaethau 1917
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1994
Ysgolheigion Cymraeg
Egmont

Gosodwyd Egmont, ail ddrama Goethe, yn yr 16g. Dewisiodd y cyfnod hwn am ei fod yn credu bod mwy o gyfle i fod yn arwrol yn y cyfnod hwnnw nac yn ei gyfnod ei hun. Wrth osod y ddrama yn yr 16g 'mae Goethe yn cadw'n driw at hanes. Yn hanesyddol, arwr rhyddid cenedlaethol Yr Iseldiroedd yn erbyn rheolaeth Sbaenaidd oedd Egmont. Digwyddiadau chwyldroadol yn Yr Iseldiroedd ym 1786 sy'n ganolog i'r ddrama. Ni chadwodd Goethe yn gaeth at hanes wrth ysgrifennu'r ddrama fodd bynnag er iddo geisio. Fel y dywedodd mewn llythyr, "Ich hielt mich sehr treu an die Geschichte  und strebte nach möglichster Wahrheit"  (E.T.Larkin, Goethe's Egmont:  Political Revolution and Personal Transformation, (Michigan Germanic Studies, 1991)).

Yn ddiamheuaeth, 'mae Egmont yn arwr milwrol. Yn yr olygfa gyntaf, canmolir Egmont ar ei ddewrder a'i allu milwrol mewn brwydrau.  Ei arwroldeb a'i rym militaraidd yw'r pethau cyntaf a gyflwynir i ni.
Gwelwn fod ganddo ffafr ac ewyllys da ei ddynion ac y maent yn yfed ei iechyd yn aml. 'Mae  milwyr yn ysu i'w wasanaethu ac y mae'n filwr cryf ac effeithiol.

Ceir hyd yn oed awgrym eu bod am iddo ef, fel Iseldirwr yn hytrach na Sbaenwr, i'w rheoli ac y maent yn datgan eu casïneb tuag at y Sbaenwyr. 'Maent oll mewn cariad â'r ffigwr cyhoeddus o Egmont, fel y mae Klärchen ei gariad hefyd. Mae wrth ei bodd pan wêl Egmont wedi'i wisgo yn ei wisg milwrol a'i fedalau. 'Mae'n fonheddwr sydd wedi derbyn y Cnu Aur gan y brenin sy'n dangos ei awdurdod absoliwt. 'Mae'r werin yn derbyn ac yn edmygu ei awdurdod. Yn yr ail act, gwelwn ef yn tawelu'r bobl rhag dechrau terfysgu a chredu mewn protestaniaeth.

Cyfansoddodd Beethoven agorawd a cherddoriaeth achlysurol i'r ddrama ym 1809.

Dramâu 1788
Dramâu Almaeneg
Girondistes

Amcan y Girondistes oedd cael gwared â'r aristocratiaid yn Ffrainc ar ddiwedd y 18g a chael llywodraeth mwy cymedrol.

18fed ganrif yn Ffrainc
Hanes gwleidyddol Ffrainc
Jacobin

Tueddiad neu fudiad gwleidyddol radicalaidd a chwaraeodd ran amlwg yng ngwleidyddiaeth Ffrainc adeg y Chwyldro Ffrengig oedd y Jacobiniaid.

Tueddai'r Jacobiniaid i fod yn fwy adain chwith a’u nod oedd cael newid radicalaidd o fewn cymdeithas. Y Jacobiniaid a sefydlodd y gilotin (guillotine), ac fe greuwyd calendr yn cynnwys enwau misoedd newydd a’r blynyddoedd wedi’u hailrifo, gan gyfrif 1789 fel y flwyddyn gyntaf ('Y Flwyddyn I').

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Jacquerie

1780au
1790au
18fed ganrif yn Ffrainc
Y Chwyldro Ffrengig
Gweriniaetholdeb yn Ffrainc
Hanes gwleidyddol Ffrainc
Fyrsil

Roedd Publius Vergilius Maro, Fyrsil neu Fferyll yn Gymraeg (15 Hydref 70 CC – 21 Medi 19 CC) yn fardd yn yr iaith Ladin sydd yn fwyaf adnabyddus am gyfansoddi'r arwrgerdd Yr Aeneid. Mae'r gerdd yn efelychu arwrgerddi'r bardd Groeg cynnar Homeros ac yn adrodd hanes yr arwr Aeneas, a ddihangodd o Gaerdroea i sefydlu dinas a oedd yn rhagflaenydd i Rufain. Comisiynwyd y gerdd gan yr ymerawdwr Cesar Awgwstws er mwyn hyrwyddo'r Ymerodraeth Rufeinig newydd. Mae gweithiau eraill Fyrsil yn cynnwys yr Eclogae a'r Georgicon.

Gwaith Fyrsil 
 Bucolica, neu'r Eclogae, mewn 10 llyfr, sy'n fugeilgerddi.
 Georgicon, mewn 4 llyfr, sy'n ymdrin ag amaethyddiaeth.
 Aeneidos, mewn 12 llyfr.

Mae nifer o gerddi llai yn cael eu priodoli iddo dan yr enw Appendicis Vergilianae:

 Culex
 Ciris
 Moretum
 Dirae
 Copa
 Catalepton (cerddi Priapic)
 Est et non
 Maecenas
 Aetna

Fyrsil yn yr Oesoedd Canol 
Yn yr Oesoedd Canol ystyrid Fyrsil yn fardd cynddelwrol a osodododd sylfeini'r grefft farddol. Credid yn ogystal ei fod yn fath o ddewin neu broffwyd a ragwelodd ddyfodiad Crist.

Cyfieithiadau 
Ym 1636 cyfieithwyd testun gan Fyrsil gan yr awdur a'r dramodydd Syr John Denham, o'r enw The Destruction of Troy, An Essay upon the Second Book of Virgils Æneis, ond ni chafodd ei gyhoeddi tan 1656.

Beirdd Lladin
Genedigaethau 70 CC
Llenorion Rhufeinig
Marwolaethau 19 CC
John Denham

Bardd a llenor o Sais oedd Syr John Denham (1615 - 10 Mawrth 1669). Wrth gyfieithu yr Enid gan Fyrsil o'r Lladin i Saesneg, defnyddiodd ddulliau o gyfieithu rhydd. Roedd Denham yn frenhinwr tanbaid a defnyddiodd y cyfieithiad hwn i hyrwyddo'i agenda gwleidyddol.

Ailysgrifenodd Denham lawer o waith gwreiddiol Fyrsil a'i addasu at ei ddefnydd ei hun, er enghraifft, yn Llyfr II, newidiodd Denham yr enw Priam gan ddefnyddio "the King" yn unig fel y gallai ei gynulleidfa Seisnig uniaethu â'r sefyllfa. Gellir gweld tebygrwydd rhwng dienyddiad Priam a Siarl I. Gwaneth hefyd adael cymeriadau ac enwau llefydd allan a fyddai'n gosod y stori'n amlwg y tu allan i Loegr. Cafwyd fersiwn arall o'r un testun ym 1656, yn fersiwn fwy rhugl.

Cyfeiriadau

Beirdd Saesneg
Beirdd Seisnig
Cyfieithwyr
Genedigaethau 1615
Llenorion Seisnig yr 17eg ganrif
Marwolaethau 1669
William Jones (ieithegwr)

Am bobl eraill o'r un enw, gweler William Jones.

Ieithegwr, Indolegwr, ysgolhaig, Prif Ustus India a llywydd yr Asiatic Society of Bengal oedd Syr William Jones (28 Medi 1746 – 27 Ebrill 1794). Ganwyd yn Westminster, Llundain, o dras Cymreig: ei dad oedd y mathemategydd Cymreig William Jones.

Jones a chydnabyddiaeth teulu'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd
Cofir William Jones heddiw yn bennaf am gofnodi'r berthynas hanesyddol rhwng mwyafrif ieithoedd Ewrop at ei gilydd ac at ieithoedd gogledd India, hynny yw, am gydnabod teulu'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd. Roedd ieithyddion cynharach, megis James Parsons ym 1767, wedi adnabod y berthynas hon a sylwi arni, ond William Jones oedd y cyntaf i sylwebu arno mewn ffordd flaengar, er iddo ddefnyddio'r term "ieithoedd Japhetig" i'w disgrifio yn hytrach na'r term modern cyfarwydd. Mae ei sylwadau mewn darlith ar ddiwylliant India ym 1786, yn cydnabod i ieithoedd Ewrop a gogledd India, yn enwedig yr iaith Sansgrit, darddu o'r un ffynhonnell, wedi dod yn fydenwog fel cychwyn ieitheg gymharol fodern:

The Sanskrit language, whatever may be its antiquity, is of wonderful structure; more perfect than the Greek, more copious than the Latin, and more exquisitely refined than either; yet bearing to both of them a stronger affinity, both in the roots of verbs and in the forms of grammar, than could have been produced by accident; so strong that no philologer could examine all the three without believing them to have sprung from some common source, which, perhaps, no longer exists. There is a similar reason, though not quite so forcible, for supposing that both the Gothic and Celtic, though blended with a different idiom, had the same origin with the Sanskrit; and the old Persian might be added to the same family.

Seilir gwaith prif ieithegwyr cymharol y 19g, megis Rasmus Rask, Franz Bopp, August Schleicher a Jakob Grimm, ar y sylwadau hyn.

Jones a diwylliant India
Ym marn William Jones, roedd gan bobl Ewrop chwaeth a rheswm, ond roedd yr Asiaid ar y llaw arall wedi esgyn "to loftier heights in the sphere of imagination".

Cyfieithodd Jones ac ysgolheigion eraill lenyddiaeth India mewn ymdrech i ailgipio'r 'oes aur' a gafwyd cyn yr Oesoedd Canol a theyrnasoedd Islamaidd yr isgyfandir. Darparodd ddau gyfieithiad penodol: y Gitagovinda gan Jayadeva o'r 10g a gyfieithiodd ym 1792, a'r ddrama Sakuntala gan Kalidasa ym 1789, testun sy'n dyddio o'r ganrif gyntaf OC. Roedd y ddau gyfieithiad hyn yn boblogaidd iawn yn Ewrop a honnai Jones mai hwy oedd yn bennaf gyfrifol am greu "delwedd" o India a ystyriwyd yn gynrychioliad dilys o'i diwylliant. Fodd bynnag, yn ei gyfieithiadau o destunau Asiaidd, lluniodd Jones a'i gyfoedion y gweithiau i greu "delwedd" a fyddai'n gweddu i'r chwaeth Ewropeaidd.

Cyfeiriadau

Ieithyddion Seisnig
Indolegwyr
Llên India
Genedigaethau 1746
Marwolaethau 1794
Pobl o Lundain
Saeson Cymreig
Gareth Llewellyn

Mae Gareth Llewellyn (ganwyd 24 Chwefror 1969 ym Mhen-y-bont ar Ogwr) yn chwaraewr Rygbi'r Undeb a enillodd 92 o gapaiau dros Gymru fel clo.

Mae Llewellyn wedi chwarae rygbi dros glybiau Gastell Nedd, Harlequins, Y Gweilch a Narbonne, ac ymunodd â Bristol Shoguns ar ddechrau tymor 2005-6.

Chwaraeodd ei gêm gyntaf dros Gymru yn erbyn y Crysau Duon yn 1989 ac aeth yn ei flaen i ennill 92 o gapiau, gan guro'r record o 87 a ddelid gan Neil Jenkins yn y gêm brawf yn erbyn yr Ariannin ar 12 Mehefin 2004. Parhaodd y record yma nes i Gareth Thomas ennill ei 93eg cap yn 2007.

Bu'n gapten Cymru saith gwaith, a chwaraeodd mewn tair Cwpan y Byd - 1995, 1999 a 2003. Chwaraeodd rygbi rhyngwladol mewn tri degawd gwahanol a than wyth hyfforddwr gwahanol. Ar ôl i Gymru ennill Y Gamp Lawn yn 2005, cyhoeddodd ei ymddeoliad o rygbi rhyngwladol.

Mae ei frawd, Glyn Llewellyn, hefyd wedi chwarae rygbi dros Gymru.

Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Chwaraewyr rygbi'r undeb Cymreig
Genedigaethau 1969
Ray Charles

Roedd Ray Charles Robinson (23 Medi 1930 – 10 Mehefin 2004), yn gerddor amryddawn dall ymysg arloeswyr cerddoriaeth soul, a ddaeth yn hynod o boblogaidd ymysg cynulleidfaoedd gwyn a du fel ei gilydd yn hwyr yn y 50au. Y piano oedd ei offeryn ac roedd wrth ei fodd gyda rhythm a blws. Fe'i ganwyd ym 1930 yn Albany, Georgia, UDA.

Cantorion Affricanaidd-Americanaidd
Cerddorion Affricanaidd-Americanaidd
Genedigaethau 1930
Marwolaethau 2004
Pianyddion Americanaidd
Pobl o Georgia
Dur

Aloi caled, cryf a hydrin wedi'i greu o haearn a charbon yw dur. Yng nghanol y 18g dechreuwyd creu dur yn helaeth yn Ne Cymru. Cafwyd yr haearn i greu'r dur o weithfeydd haearn byd enwog Merthyr Tudful: Penydarren, Dowlais, Cyfarthfa a llawer mwy yn ne Cymru.

Geirdarddiad
Gair benthyg o'r Lladin yw "dur", a dardda o'r gair "dūrus" , ansoddair yn golygu 'caled'.

Ffynonellau

Metelau
Haearn
Extremadura

Un o gymunedau ymreolaethol (Sbaeneg: comunidades autonomas) Sbaen yw Extremadura. Fe'i lleolir yng ngorllewin y wlad, yn ffinio â Phortiwgal i'r gorllewin. Saif y cymunedau ymreolaethol Castilla y León i'r gogledd, Castilla-La Mancha i'r dwyrain ac Andalucía i'r de.

Gorwedd Extremadura i'r gorllewin o Madrid ac mae'n ffinio â Portiwgal. Nid yw'r boblogaeth yn fawr o ystyried ei arwynebedd. Mérida yw ei phrifddinas. Rhennir Extremadura yn ddwy dalaith: Talaith Badajoz i'r de a Thalaith Cáceres i'r gogledd.

Pobl enwog o Extremadura 
Diego de Almagro
Francisco Pizarro 
Francisco de Orellana 
Hernán Cortés 
Vasco Núñez de Balboa

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Junta de Extremadura
  Biblioteca Virtual Extremeña 

Cymunedau ymreolaethol Sbaen
Catalaneg

Un o'r ieithoedd Romáwns yw Catalaneg (neu Catalwneg; Catalaneg: Català). Heblaw Catalwnia ei hun, siaredir yr iaith yn Andorra, yr Ynysoedd Balearig ac yn ne-orllewin Ffrainc. Mae iaith rhan o Falensia a elwir yn Falensianeg yn debyg iawn, ond mae rhywfaint o ddadl a yw'n dafodiaith Gatalaneg neu'n iaith wahanol. Cyfeirir at y tiriogaethau lle siaredir Catalaneg fel y Països Catalans gan genedlaetholwyr.

Geirfa ac Ymadroddion 

 Catalaneg: Català
 helo: hola
 os gwelwch chi'n dda: si us plau
 diolch: gràcies; mercès
 faint ydyw?: quant val?; quant és?
 ie: sí
 na: no
 Dydw i ddim yn deall: No ho entenc
 "Iechyd Da!": salut!
 Ydych chi'n siarad Cymraeg?: Que parla el gal·lès?
 Ydych chi'n siarad Catalaneg?: Que parla el català?

Dysgu Catalaneg 

Nid oes deunydd i ddysgu Catalaneg ar gael yn Gymraeg ar hyn o bryd, ond gall y rhain fod o ddefnydd:
 Digui, digui... Curs de català per a estrangers. A catalan Handbook. — Alan Yates and Toni Ibarz. — Generalitat de Catalunya. Departament de Cultura, 1993. -- ISBN 84-393-2579-7.
 Teach Yourself Catalan. — McGraw-Hill, 1993. —  ISBN 0-8442-3755-8.
 Colloquial Catalan. — Toni Ibarz ac Alexander Ibarz. — Routledge, 2005. —  ISBN 0-415-23412-3.

Viquipèdia
 
Caiff y Wicipedia Galatlaneg ei hystyried yn un o'r wicis gorau, mewn urhyw iaith. Mae dros 600,000 o erthyglau (Mehefin 2019).

Gweler hefyd
Joan Oliver i Sallarès - un o lenorion mwyaf nodedig Catalwnia yn y 20G.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 

Catalaneg  Mercator Cyfryngau
Learn Catalan online
Geiriadur Cymraeg-Catalaneg 
Geiriadur Catalaneg-Cymraeg 

 
Ieithoedd Romáwns
Cliff Morgan

Roedd Clifford Isaac "Cliff" Morgan (7 Ebrill 1930 – 29 Awst 2013) yn chwaraewr Rygbi'r Undeb fu'n chwarae i Gaerdydd ac a enillodd 29 o gapiau dros Gymru rhwng 1951 a 1958.  Fe'i ganwyd yn Nhrebanog, Cwm Rhondda.

Roedd Morgan o deulu o lowyr, ac ymunodd â chlwb Caerdydd yn syth o'r ysgol yn 1949, yn chwarae fel maswr. Yn ystod tymor 1955 chwaraeodd yn Iwerddon gyda chlwb Bective Rangers, ac erbyn hynny roedd yn ddigon enwog i'r clwb gael ei alw yn  "Morgan Rangers" o ganlyniad. Enillodd ei gap cyntaf dros Gymru yn erbyn Iwerddon yn 1951, a chwaraeodd yn y tîm a gyflawnodd Y Gamp Lawn yn 1952. Ef oedd capten tîm Cymru yn 1956.

Bu ar daith i Dde Affrica gyda'r Llewod Prydeinig yn 1955 ac ef oedd capten y Llewod yn y trydydd gêm brawf ym Mhretoria, gêm a enillwyd gan y Llewod.

Ar ôl iddo ymddeol fel chwaraewr rygbi, daeth yn adnabyddus fel darlledwr a sylwebydd ar gemau rygbi.

Cyfeiriadau

Chwaraewyr rygbi'r undeb Cymreig
Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Genedigaethau 1930
Marwolaethau 2013
Pobl o Forgannwg
Aragón

Un o gymunedau ymreolaethol Sbaen yw Aragón (Sbaeneg ac Aragoneg Aragón, Catalaneg Aragó). Gydag arwynebedd o 47,719 km² a phoblogaeth o 1,217,514 yn 2003. Nid un o'r cymunedau ymreolaethol mwyaf yw hi, ond mae wedi chwarae rhan bwysig yn hanes Sbaen.

Iaith 
Iaith draddodiadol yr ardal yw Aragoneg. Mae ei statws swyddogol yn isel, ac ni ddefnyddir hi at bwrpasau llywodraethol neu weinyddol. Heddiw mae tua 30,000 o bobl yn dal i siarad yr iaith. Iaith mwyafrif y trigolion a'r unig iaith swyddogol yw Sbaeneg (castellano). Siaredir Catalaneg mewn stribyn cul yn nwyrain Aragón (La Franja), er nad oes gan yr iaith unrhyw statws swyddogol o fewn Aragón. Cyn y cyfnod Rhufeinig ac yn ei ystod ef, siaredid iaith Geltaidd mewn llawer o ardaloedd Aragón, Celtibereg neu Hispano-Gelteg. Ceir tystiolaeth am yr iaith Hispano-Celteg oddi wrth nifer o arysgrifau, yn enwedig o safle Botorrita ger Zaragoza.

Aragón
Cymunedau ymreolaethol Sbaen
Zheng He

Roedd Zheng He (1371–1435), neu Cheng Ho fel yr ysgrifir ei enw weithiau, yn forwr o Tsieina a fu'n gyfrifol am nifer o fordeithiau i wahanol rannau o'r byd rhwng 1405 a 1424.

Ei enw gwreiddiol oedd Ma Sanbao a ganwyd ef yn nhalaith Yunnan. Roedd yn Fwslim o ran crefydd. Pan goncrwyd Yunnan gan fyddin y frenhinllin Ming, cafodd Ma Sanbao ei gymeryd yn garcharor a'r wneud yn eunuch. Rhoddwyd yr enw Zheng He iddo yn ddiweddarach, a daeth yn gyfaill i'r Ymerawdr Yongle ac yn llynghesydd.

Aeth ar ei fordaith gyntaf yn 1405 gan alw mewn nifer o wledydd yn Ne-ddwyrain Asia. Un o'r mannau lle glaniodd oedd Semarang ar ynys Java, lle mae heddiw deml Sineaidd wedi ei chysegru iddo. Cynhaliwyd dathliadau yma yn 2005 i nodi chwe chan mlwyddiant ei ymweliad.

Yn y blynyddoedd nesaf bu Zheng He a'r swyddogion dan ei awdurdod yn gyfrifol am gyfres o fordeithiau, gan gyrraedd cyn belled ag India a Sri Lanca, Iran, arfordir dwyreiniol Affrica ac yn ôl pob tebyg arfordir gogleddol Awstralia. Roedd nifer fawr o longau yn hwylio gyda'i gilydd, er enghraifft yn 1405 yr oedd gan Zheng He 27,000 o ddynion mewn 317 o longau, rhai ohonynt yn llongau enfawr tua 120 medr (400 troedfedd) o hyd.

Bu farw'r Ymerawdr Yongle yn 1424 ac yn dilyn hyn bu newid polisi a daeth y mordeithiau mawr i ben. Bu farw Zheng He yn 1435.

Mae rhai awduron, er enghraifft Gavin Menzies, yn credu fod llongau Zheng He wedi cyrraedd yn llawer pellach na hyn, ei fod er enghraifft wedi cyrraedd America cyn Ferdinand Magellan a Christopher Columbus. Mae hyn yn bwnc dadleuol.

Llyfryddiaeth 
 Louise Levathes, When China Ruled the Seas: The Treasure Fleet of the Dragon Throne, 1405-1433, Oxford University Press, 1997, trade paperback, ISBN 0-19-511207-5
 Gavin Menzies, 1421: The Year the Chinese Discovered the World, Morrow/Avon, 2003, hardcover 576 pages, ISBN 0-06-053763-9.

Fforwyr y 15fed ganrif
Fforwyr Tsieineaidd
Genedigaethau 1371
Marwolaethau 1435
Morwyr Tsieineaidd