alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Hydref (tymor)

Y tymor sy'n dilyn yr haf ac yn rhagflaenu'r gaeaf yw'r hydref. Cyfatebai, yn yr hen Galendr Gwyddelig, i fisoedd Awst, Medi a Hydref — ond heddiw mae'r tymor yn cael ei ystyried gan meteorolegwyr fel y cyfnod rhwng 1 Medi a 30 Tachwedd yn hemisffer y gogledd.

Geirdarddiad
Daw'r gair hydref o'r Proto-Celtaidd *sido-bremo a olygai "brefu'r hyddod", yn debyg gan mai'r adeg hon o'r flwyddyn yw tymor paru ceirw. Yn Gernyweg defnyddir yr enw kynyav (cynhaeaf) ar gyfer y tymor hwn, ac yn Llydaweg defnyddir diskar-amzer (amser dirywio) neu dibenn-hañv (diwedd yr haf).

Cyfeiriadau

Tymhorau
Amgylchedd
Bwrddhwylio

Fath o chwareon dŵr ar lyn neu ar y môr yw bwrddhwylio (hefyd: hwylfyrddio a hwylforio). Defnyddir bwrdd tua 2 - 4.7m o hyd a chanddo hwyl. Mae'r sgìl yn debyg iawn i hwylio, ond mae'r bwrdd yn symlach na chwch hwylio ac i'w lywio, mae'n rhaid newid yr ongl rhwng yr hwylbren a'r bwrdd.

Mae bwrddhwylio hefyd yn bosib ar donnau ac mewn gwynt cryf iawn, ond y cryfder gwynt delfrydol yw rhwng Beaufort 3 a 5.

Chwaraeon byrddau
Chwaraeon dŵr
Cludiant dŵr
Pysgota

Y weithred o ddal pysgod yw pysgota. Gall fod yn ddiddordeb, neu gall fod yn alwedigaeth. Gellir pysgota mewn afon, camlas, llyn neu ar y môr. Weithiau defnyddir cwch neu llong i bysgota ac mae'r cwrwgl yn gwch pysgota hynafol a ddefnyddir yn arbennig  mewn rhannau o Gymru ers canrifoedd. Yn y rhan fwyaf o wledydd, bellach, mae'n rhaid cael trwydded i bysgot a gelwir pysgotwyr anghyfreithlon yn 'botsiar'.

Mathau o bysgota

Pysgota â gaff a thryfar

Dyma ddau erfyn dieflig y potsiar afon wedi eu gwneud yn yr efail gan of yn ôl pob tebyg. Mae'r gaff (uchod) yn dal yn erfyn sydd yn cael ei ddefnyddio heddiw ynghyd â gwialen wrth gwrs ond wedi ei wneud â metel llawer ysgafnach a llyfnach a heb yr adfach (barb) arno. Wedi dal yr eog gyda gwialen byddai'r gaff yn cael ei ddefnyddio i godi'r eog i'r lan. Ond yn ôl pob tebyg byddai’r un yn y llun isod yn cael ei ddefnyddio mewn ffordd anghyfreithiol, sef bachu pysgodyn a fyddai yn cuddio o dan dorlan o fewn cyrraedd y potsiar a byddai'r adfach yn rhwystro i'r eog ddianc.

Y dryfar wedyn yn erfyn ciaidd - rhoddid coes hir ar hwn a byddai yn cael ei drywanu i'r eog fel na fyddai dim cyfle i'r creadur ddianc oddi wrtho. Byddai hwn yn gwneud tipyn o lanast ar y pysgodyn. Mae’n anghyfreithlon i'w gario heb son am eu defnyddio.

Roedd rhai ffrindiau [ac o hyd am wn ni] yn pysgota’r ‘pysgots tryfar’ ar draeth Llanelli, sef cerdded yn droednoeth a theimlo symudiad dan draed yna fforchio a dal wrth gwrs. Byddai rhai o'r staff yn mynd ar ôl yr Ysgol a dal y pysgod yn gyson.

Oriel

Cyfeiriadau
Cwrwgl

Cwch pysgota bychan a syml iawn yw cwrwgl neu corwgl (enw gwrwyaidd; lluosog: cwryglau, cyryglau neu coryglau). Mae cwrwgl yn ysgafn iawn. Roedd yn cael ei ddefnyddio ar afonydd Cymru a Lloegr oesoedd yn ôl ac hyd yn oed cyn cyfnod y Rhufeiniaid. Bellach dim ond ar ychydig o afonydd Cymru y gwelir y cwrwgl heddiw, sef afon Tywi, afon Teifi ac Afon Tâf.

Ysgafnder oedd prif rinwedd y corwgl. Roedd hefyd yn hawdd i'w wneud. Gwneir ef o groen anifail a gwiail. Fel arfer, mae dau berson yn pysgota gyda'i gilydd pan yn defnyddio cwrwgl, pob un ohonyn mewn cwrwgl ei hun a defnyddir rhwyd rhwng y ddau i ddal y pysgod.

Mae'r curach neu curragh a ddefnyddir yn Iwerddon a'r Alban yn debyg iawn, ond yn fwy. Ardaloedd eraill lle defnyddir badau tebyg yw America (Bullboat yr Indiaidd), Irac (y Gufa), ac India (y Parisal).

Hanes a thraddodiad 
Dangosa gerfiadau i gwryglau gael eu defnyddio gan y Brythoniaid. Disgrifiodd Gerallt Gymro gwryglau yng Nghenarth ym 1188. Yn debyg, croen buwch oedd gorchudd gwreiddiol y cwrwgl, ac o hynny ddaeth maint bychan y cwch.

Wedi i'r cwrwglwr gymryd ei gwch o'r dŵr, bydd yn ei droi drosodd ar y gwair ac yn rhoi cerrig yn bwysau wrtho. Unwaith i'r cwrwgl sychu, cariodd y pysgotwr y cwch ar ei gefn. O'r traddodiad hwn daw'r dihareb Cymraeg llwyth dyn ei gorrwg.

Adeiladu 
Heddiw, defnyddir cynfas yn amlach na chroen anifail, a'i ddiddosir â thar neu byg. Mae'r cwrwgl arferol yn pwysgo saith i 15 o bwysi, ac yn mesur tua chwe throedfedd o hyd a phedair troedfedd o led. Mae gwaelod y cwch yn wastad, ac mae'r ochrau fel arfer yn llai nag un droedfedd ac yn codi'n berpendicwlar i'r gwaelod. Mae un ben o'r cwrwgl yn bigfain.

Cyfeiriadau

Dolenni  allanol 

  Tudalen am cwryglau ar Data Wales 

Cludiant yng Nghymru
Cychod
Diwylliant gwerin Cymru
Talacharn

Am y cwmwd canoloesol o'r un enw, gweler Talacharn (cwmwd).

Tref yng nghymuned Treflan Lacharn, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Talacharn neu Lacharn (Saesneg: Laugharne). Mae'n fwyaf enwog fel y lle y treuliodd Dylan Thomas lawer o amser tua diwedd ei oes, ac mae'r Boathouse lle roedd yn ysgrifennu yn fyd-enwog. Roedd ei gartref cyntaf yn Gosport Street.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Codwyd Gastell Talacharn gan Rhys ap Gruffudd yn y ddeuddegfed ganrif.

Ym 1307 rhoddodd y Normaniaid siarter i'r dref, sydd mewn grym hyd heddiw. Fel mewn llawer o drefi a oresgynnwyd gan y Normaniaid ac sydd wedi parhau'n Seisnig hyd heddiw, does fawr o Gymraeg i'w chlywed yn Nhalacharn.

Yma roedd tŷ Madam Bevan a gysylltir ag Ysgolion Cylchynol Griffith Jones Llanddowror. Safai rhwng Neuadd y Dref a Cliff Chapel ond fe'i tynnwyd i lawr ym 1859. Yn y tŷ hwn y bu Griffith Jones farw ym 1761.

Pobl o Dalacharn 
 Agnes Mason (1849-1941),  lleian, sylfaenydd yr urdd grefyddol Anglicanaidd, Cymuned y Teulu Sanctaidd

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Gwefan y dref 

 
Treflan Lacharn
Trefi Sir Gaerfyrddin
David Charles

Emynydd Cymraeg oedd David Charles (11 Hydref 1762 – 2 Medi 1834), Caerfyrddin, a ystyrir yn un o brif emynwyr Cymru. Ymhlith ei emynau enwocaf mae "O fryniau Caersalem ceir gweled" ac "O Iesu Mawr".

Fe'i ganwyd  mewn ffermdy o'r enw Pant-dwfn, ger Sanclêr, Sir Gaerfyrddin, yn fab i Rees a Jael Charles, ac yr oedd Thomas Charles o'r Bala yn frawd iddo. Cafodd brentisiaeth fel triniwr llin a gwnaethurwyr rhaffau yng Nghaerfyrddin, ac am gyfnod bu draw ym Mryste yn derbyn hyfforddiant pellach.  Trwy ddarllen Night Thoughts Edward Young a phregethau Ralph Erskine, fe'i argyhoeddwyd o'r gwirionedd, a dychwelodd i Gaerfyrddin i ddilyn ei alwedigaeth.  Priododd Sarah, merch Samuel Levi Phillips o'r Hwlffordd ac ymunodd á'r Methodistiaid yn Heol y Dwr, ble'i gwnaethpwyd yn flaenor.  Cyfranodd at waith y Methodistiaid yn y De, gan gynnwys sefydlu'r genhadaeth gartref a llunio'r Gyffes Ffydd.  Aeth ati i bregethu o 1808 ymlaen, ac yn Ordeiniad Cyntaf y Methodistiaid, Llandeilo Fawr, yn 1811, fe'i hordeiniwyd yn weinidog.  Nid yn annhebyg i'w frawd, fe'i hystyrid yn emynwr a diwynydd rhagorol, a chyhoeddodd ei fab-yng-nghyfraith, Hugh Hughes yr arlunydd, lawer o'i bregethau, tra daeth ei emynau i'r amlwg mewn casgliadau bychain eraill o'r cyfnod.

Ymadawodd á'i ysbryd ar 2 Medi 1834, a chladdwyd ei gorff yn mynwent Llangynnwr.

Llyfryddiaeth
Hugh Hughes, Deg a Thri Ugain o Bregethau, ynghyd ag Ychydig Emynau, Caerlleon, (1840).
Hugh Hughes, Sermons etc. (cyfrol), London (1846)
Hugh Hughes, Pregethau etc. Wrecsam (1860)
David Charles, Detholion o Sgrifeniadau, Wrecsam (1879)
Evan Dafydd, Anthem y Saint... gan Evan Dafydd, Caerfyrddin (1807)
anhysbys, Hymnau ar Amrywiol Achosion, Caerfyrddin (1823)
E. Wyn James, 'David Charles (1762–1834), Caerfyrddin: Diwinydd, Pregethwr, Emynydd', Cylchgrawn Hanes (Cymdeithas Hanes y Methodistiaid Calfinaidd)/Journal of the Historical Society of the Presbyterian Church of Wales, 36 (2012), 13–56. ISSN 0141-5255.

Emynwyr Cymraeg
Gweinidogion Methodist Cymreig
Genedigaethau 1762
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 18fed ganrif
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1834
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Crymych

Pentref a chymuned yng ngogledd Sir Benfro, Cymru, yw Crymych. I'r gogledd saif bryn y Frenni Fawr (1269 troedfedd). Mae Afon Nyfer yn llifo trwy Grymych ar ddechrau ei thaith i'r môr ym Mae Ceredigion.

Mae'r gymuned hefyd yn cynnwys pentref Eglwyswen.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Datblygodd yn bennaf oherwydd ei leoliad ar linell rheilffordd y Cardi Bach, a oedd yn rhedeg rhwng Hendy-gwyn ar Daf ac Aberteifi. Yn ystod dechrau'r 20g, datblygodd i fod yn ganolfan drafnidiaeth a gwasanaethau ar gyfer cylch amaethyddol eang yn nwyrain y Preseli. Ym 1958, cadarnhawyd statws Crymych fel 'prifddinas y Preseli' pan agorwyd ysgol uwchradd yn y pentref, sef Ysgol y Preseli. Ym 1991, cafodd Ysgol y Preseli ei gwneud yn ysgol gyfun ddwyieithog gyntaf Sir Benfro, gan adlewyrchu hunaniaeth gref Crymych a'r cylch fel cymuned naturiol Gymraeg ei hiaith er gwaethaf yr holl fewnfudo o Loegr ers dechrau'r 1970au.

Enwogion
Ymhlith enwogion a fagwyd o fewn ychydig filltiroedd i Grymych gellid crybwyll:
 y Prifathro Thomas Rees
 T. E. Nicholas sef "Niclas y Glais"
 y prifardd D. J. Davies (Davies Capel Als)

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Sir Benfro
Pentrefi Sir Benfro
John Tripp

Bardd o Gymro yn ysgrifennu yn Saesneg oedd John Tripp (22 Gorffennaf 1927 – 16 Chwefror, 1986). Cafodd ei eni ym Margoed.

Llyfryddiaeth
Cerddi
The Province of Belief
The Inheritance File
Collected Poems (1978)

Astudiaeth
 Nigel Jenkins - Writers of Wales: John Tripp (1989)

Cyfeiriadau

Beirdd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1927
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1986
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhydaman a'r Cylch 1970

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhydaman a'r Cylch 1970 yn Rhydaman, Sir Gaerfyrddin.

Dai Jones y darlledwr enillodd y Rhuban Glas, ac fe enillodd Leah Owen bedair gwobr gyntaf.

Fe gynhyrchodd Norah Issac basiant y plant Gwilym a Beni Bach.
Dyma'r tro cyntaf erioed i'r Eisteddfod ddarparu maes carafannau swyddogol, a leolwyd ar gaeau chwarae yr hen ysgol eilradd.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhydaman 1922 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Rhydaman

1970
Rhydaman 1970
1970, Rhydaman
Rhydaman
Hanes Sir Gaerfyrddin
Rhydaman
Llong

Defnyddir llong i deithio neu i gludo nwyddau dros y môr, afonydd, camlesi a llynnoedd. Gelwir llong fechan yn gwch neu bad.

Mathau o longau a chychod 
 Bad achub
 Ceufad
 Canŵ
 Cwch camlas
 Cwch pysgota
 Cwrwgl
 Fferi
 Ffrigad
 Iôl
 Iot
 Llong awyrennau
 Llong danfor
 Llong gynwysyddion (hefyd cynhwyslong)
 Llong hwylio
 Llong nwyddau (hefyd llwythlong)
 Llong rhyfel
 Sgwner
 Agerlong
 Tancer olew

Gweler hefyd
Rhestr llongau a gofrestrwyd ym Mhorthladd Aberystwyth

 
Cerbydau dŵr
Cwch camlas

Math o gwch a ddefnyddir ym Mhrydain i hwylio ar gamlesi cul yw cwch camlas. Fel arfer, dydy hi ddim ond rhyw 2.08m o led (6 troedfedd 10 modfedd), ond gall fod hyd at 22m o hyd (72 troeddfed). Mae rhai lociau yn methu derbyn cychod hirach na 18m (60 troedfedd), neu hyd yn oed 12m (40 troeddfed).

Hanes

Yn ystod y Chwyldro Diwydiannol defnyddiwyd cychod camlas yn bennaf i gludo nwyddau. Roedd y rhai hynaf wedi eu gwneud o bren ac roedd ceffylau yn eu tynnu. Daeth camlesi i fod yn llai pwysig ers y 1830au oherwydd datblygiad y rheilffyrdd, a daeth perchnogion tlawd y cychod i fyw arnynt. Cafodd llawer o'r cychod hyn eu haddurno'n lliwgar, fel arfer gyda lluniau cestyll a rhosod.

Heddiw, defnyddir cychod camlas i fyw arnynt neu i dreulio gwyliau arnynt; y dyddiau hyn fe'u gyrrir gan beiriant diesel. Caiff rhai cychod eu haddurno yr un fath â'r rheini a fodolai fwy na chanrif yn ôl.

Ar hyn o bryd mae tua 48,000 o gychod trwyddedig ar ddyfrffyrdd Prydain (Dyfrffyrdd Prydain, 2004), y mwyafrif ohonynt yn gychod camlas, a thua 5,000 heb eu trwyddeddu ar angorfeydd preifat.

Camlesi
Camlas
Cwch

Llestr bychan, llai na llong, ar gyfer symud ar hyd wyneb y dŵr yw cwch neu fad. Fe'i defnyddir i gludo pobl neu nwyddau ar ddŵr trwy ddefnyddio padlau, rhwyfau, polyn, hwyl neu fodur.

Am fathau o gychod gweler yma.

 
Cerbydau dŵr
John Milton

Bardd o Sais yn yr iaith Saesneg oedd John Milton (9 Rhagfyr 1608 – 8 Tachwedd 1674). Piwritan radicalaidd oedd Milton. Ei waith mwyaf adnabyddus yw Coll Gwynfa, cerdd hir a gafodd ddylanwad mawr ar lenyddiaeth Cymru a Lloegr.

Ysgrifennodd nifer o sonedau, gan gynnwys "When I Consider How My Light is Spent".

Bywgraffiad
Cafodd ei eni yn Stryd Bara, Llundain, yn fab y cyfansoddwr John Milton a'i wraig Sarah Jeffrey.

Priododd Mary Powell ym 1643.  Ei phlant oedd: Anne (g. 7 Gorffennaf 1646); Mary (g. 25 Hydref 1648); John (16 Mawrth 1651 – Mehefin 1652); a Deborah (g. 2 Mai 1652).  Bu farw ei wraig Mary ym 1652.  Priododd Katherine Woodcock ym 1656; bu farw Katherine ym 1658.  Priododd Elizabeth Mynshull ym 1662.

Bu farw Milton yn Llundain.

Llyfryddiaeth 
 Areopagitica, (1644)
 Comus
 Paradise Lost (Coll Gwynfa)
 Paradise Regained
 The Doctrine and Discipline of Divorce
 Education
 The Tenure of Kings and Magistrates (1649)
 Pro populo Anglicano defensio (1651) ("Er amddiffyn y Saeson")
 Defensio secunda (1654) ("Ail amddiffyniad")
 Pro se defensio ("Mewn hunan-amddiffyniad")
 Samson Agonistes (1671)
 Civil Power in Ecclesiastical Causes 
 Considerations touching the Likeliest Means to Remove Hirelings out of the Church (1659)
 Lycidas
 On the Morning of Christ's Nativity
 Eikonoklastes, (1649)

Cyfeiriadau 

Beirdd Cristnogol
Beirdd Seisnig yr 17eg ganrif
Beirdd Seisnig yn yr iaith Saesneg
Cyn-fyfyrwyr Coleg Crist, Caergrawnt
Genedigaethau 1608
Llenorion Seisnig yn yr iaith Ladin
Llenyddiaeth Ladin ddiweddar
Marwolaethau 1674
Piwritaniaid Seisnig
Pobl o Lundain
Sonedwyr
Ysgrifwyr a thraethodwyr Seisnig yr 17eg ganrif
Ysgrifwyr a thraethodwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Gwenynen

Pryfyn sydd yn hel ac yn bwyta neithdar a phaill yw gwenynen. Mae ganddo gysylltiadau agos gyda gwenyn meirch a morgrugyn, ac mae'n fod pwysig iawn i blanhigion, gan eu bod yn eu peillio. Mae ganddynt golyn fel arf i amddiffyn eu hunain drwy bigo.

Mae mwy nag 16,000 math o rywogaethau wedi eu cofnodi hyd heddiw, ac amcangyfrifir bod o gwmpas 30,000 o rywogaethau'n bodoli drwy'r byd. Mae rhai rhywogaethau o wenyn yn byw ar eu pennau eu hunain ac eraill, megis y gwenyn mêl, yn byw mewn boncyffion coed neu wag ac adeiladir cychod gwenyn gan bobl yn arbennig er hwylustod i gynaeafu'r mêl.

 

kk:Пчела (Ямбол облысы)
Oscar Wilde

Bardd, nofelydd a dramodydd Gwyddelig yn ysgrifennu yn Saesneg oedd Oscar Fingal O'Flahertie Wills Wilde (16 Hydref 1854 – 30 Tachwedd 1900). Roedd yn enwog am ei ffraethineb a datblygodd i fod yn un o ddramodwyr mwyaf llwyddiannus diwedd y cyfnod Fictorianaidd yn Llundain ac yn un o ser mwyaf ei gyfnod. Mae nifer o'i ddramâu yn parhau i gael eu perfformio, yn arbennig The Importance of Being Earnest. Fe'i cafwyd yn euog o "anweddusdra difrifol" gyda dynion eraill ac fe'i dedfrydwyd i ddwy flynedd o lafur caled. Pan ryddhawyd Wilde o'r carchar, hwyliodd liw nos i Dieppe ar y fferi. Ni ddychwelodd i Brydain.

Cafodd ei eni yn 21 Westland Row, Dulyn, Iwerddon ac astudiodd yng Ngholeg Y Drindod, Dulyn ac yng Ngholeg Magdalen, Rhydychen.

Bu farw Wilde ym Mharis, Ffrainc a chladdwyd ef ym mynwent Pere-Lachaise yno.

Llyfryddiaeth 
Barddoniaeth
Poems (1881)
The Ballad of Reading Gaol (1898)
 
Drama
 Salomé (Iaith Ffrangeg) (1893)
 Lady Windermere's Fan (1893)
 A Woman of No Importance (1894)
 Salomé: A Tragedy in One Act (1894)
 The Importance of Being Earnest (1899)  
 An Ideal Husband (1899)  
 A Florentine Tragedy (1908)

Eraill
 The Canterville Ghost (1887)
 The Happy Prince and Other Stories (1888)
 The Portrait of Mr. W. H. (1889)
 Lord Arthur Saville’s Crime and other Stories (1891)
 Intentions (1891)
 The Picture of Dorian Gray (1891)
 House of Pomegranates (1891)
 The Soul of Man Under Socialism
 De Profundis (1905)
 The Letters of Oscar Wilde (1962)

Dyfyniadau
 A cynic is a man who knows the price of everything and the value of nothing
 Art never expresses anything but itself
 Anyone can be good in the country
 A thing is not necessarily true because a man dies for it
 He hasn't an enemy in the world and none of his friends like him
 I have nothing to declare but my genius
 Experience is the name everyone gives to their mistakes
 We all live in the gutter but some of us are looking at the stars
 Work is the curse of the drinking classes

Cerfluniau
 Maes Merrion, Dulyn, Iwerddon
 Stryd Street, Charing Cross, Llundain, Lloegr (gan Maggi Hambling)
 Tartu, Estonia

Anarchwyr
Beirdd Gwyddelig yn yr iaith Saesneg
Dramodwyr Gwyddelig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1854
Llenorion Gwyddelig y 19eg ganrif
Llenorion LHDT
Llenorion straeon byrion Gwyddelig yn yr iaith Saesneg
Marwolaethau 1900
Nofelwyr Gwyddelig yn yr iaith Saesneg
Pobl o Ddulyn
Pobl fu farw ym Mharis
Mêl

Hylif melys a gynhyrchir gan wenyn yw mêl. Mae lliw a blas mêl yn dibynnu ar y blodau yr ymwelodd y gwenyn â nhw yn ystod eu gwaith hel neithdar.

Mae mêl yn gymysgedd o nifer o siwgrau (yn bennaf ffrwctos a glwcos) ac mae'n cynnwys fitaminau (B6 ac eraill), mwynau (calsiwm, copr, haearn, magnesiwm, manganîs, ffosfforws, potasiwm, sodiwm a sinc), rhai asidau amino ac ensymau.

Bwyd 
Fel arfer, defnyddir mêl i goginio a phobi neu i'w ledaenu ar fara neu dost. Defnyddir mêl hefyd i roi blas ar ddiodydd fel te.

Diod feddwol wedi'i wneud o fêl yw medd. Ar un adeg ystyrid mai medd oedd y ddiod orau y gellid ei chael; sonnir yn y Gododdin mai dyna a gâi milwyr yr Hen Ogledd i'w yfed cyn mynd i'r gad.

Ymhlith y blasau mwyaf poblogaidd y mae Blodeuyn Acasia (yn bennaf o Ddwyrain Ewrop), Blodeuyn Afal a Cheirios (o Brydain) a Chneuen gastan (De Ewrop).

Gall mêl fod yn hylif neu yn hufen, gan fod crisialau siwgwr yn ffurfio ar ôl peth amser. Mae mêl crwybr, mêl â darnau o grwybr a mêl talpiau yn cynnwys darnau o grwybr cwyr sydd yn fwytadwy hefyd.

Meddygol 
Mae rhai pobl yn meddwl fod mêl yn gwneud lles i'ch iechyd.

Nid yw'n iachusol bob tro, fodd bynnag. Gall mêl achosi afiechyd peryglus iawn (infant botulinism) i blant dan ddeunaw mis oed.

Gweler hefyd 
 Ffair Fêl Conwy

Cyswllt allanol 
Tudalennau am wenyn a mêl (BBC)

Cyfwydydd
Cynnyrch anifeiliaid
Gwenynyddiaeth
Melysyddion
Lycaenidae

{{Blwch tacson
| lliw = pink
| enw = Lycaenidae
| delwedd = Polyommatus icarus.jpg
| maint_delwedd = 250px
| neges_delwedd = Glesyn Cyffredin (Polyommatus icarus)
| regnum = Animalia
| phylum = Arthropoda
| classis = Insecta
| ordo = Lepidoptera
| familia = Lycaenidae
| awdurdod_familia = Leach, 1815
| rhengoedd_israniadau = Is-deuluoedd
| israniad = 
Lycaeninae
Polyommatinae 
Theclinae
Miletinae
}}
Mae rhyw 16 o'r gloyn sy'n perthyn i Lycaenidae neu deulu'r gleision''' i'w gweld yng ngwledydd Prydain.
Mae'r gwrywod yn fwy llachar na'r fenyw, ac mae'r wyau'n fflat gyda phatrymau lês o amgylch yr ymylon. Mae ganddynt chwarren sy'n gollwng hylif melys ym mhen ôl y corff er mwyn denu morgrug.

Mae'r Glesyn Cyffredin a Glesyn yr Eiddew yn perthyn i deulu'r gleision.

Gloynnod byw
Glesyn cyffredin

Glöyn byw sydd yn gyffredin ar dir agored caregog gwyllt, yn enwedig ar arfordir gogledd a gorllewin Cymru yw'r Glesyn cyffredin sy'n enw gwrywaidd; yr enw lluosog ydy Gleision cyffredin; yr enw Saesneg yw Common  blue, a'r enw gwyddonol yw Polyommatus icarus. Mae'r wyau yn llwyd-wyrdd a'r lindysyn yn deor ymhen naw diwrnod.

Fel arfer mae'r fenyw yn frown, ond mae ffurf yn bodoli sy'n las.

Yn yr un teulu mae'r Glesyn serennog a'r Glesyn bach.

Cynefin
Ei gynefin arferol ydy gogledd Ewrop, Asia a gogledd Affrica, ond rhwng 2005 a 2008 cafodd y glöyn hwn ei ddarganfod a'i arsylwi yn Mirabel, Quebec, Canada gan entomolegydd amatur o'r enw Ara Sarafian.

Bwyd
Mae'r siani flewog yn bwyta dail Lathyrus spp., Vicia spp., Vicia cracca, Oxytropis campestris, Lotus corniculatus, Trifolium pratense,  Oxytropis pyrenaica, Astragalus aristatus, Astragalus onobrychis, Astragalus pinetorum, Medicago romanica, Medicago falcata a Trifolium repens.

Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.

Wedi deor o'i ŵy mae'r glesyn cyffredin yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Cyfeiriadau

Gloynnod byw Cymru
Gloynnod byw glas
Gloynnod byw gwyn
Medd

Diod feddwol wedi ei gwneud yn bennaf o fêl, dŵr, a burum yw medd. Dywedir ei fod yn un o ddiodydd alcoholaidd hynaf Ewrop sydd wedi bod yn boblogaidd yn bennaf yn y gogledd, lle na ellir magu grawnwin yn llwyddiannus at ddiben cynhyrchu gwin.

Ceir llawer o gyfeiriadau at fedd mewn barddoniaeth Gymraeg, cyn belled yn ôl â'r Gododdin.

Gweler hefyd
Chouchen
Llannerch-y-medd

Diodydd alcoholaidd
Tân yn Llŷn

Defnyddir yr ymadrodd Tân yn Llŷn am y weithred o losgi'r Ysgol Fomio ym Mhenyberth, ffermdy hynafol ger Penrhos, Pwllheli, ar 8 Medi 1936 gan D. J. Williams, Lewis Valentine, a Saunders Lewis. Ar ôl gweithredu, aeth y tri i orsaf yr heddlu i ddweud wrthyn nhw beth oeddan nhw wedi wneud.

Cefndir

Roedd y llywodraeth Brydeinig eisiau adeiladu ysgol fomio, canolfan i hyfforddi peilotiaid i ollwng bomiau o'r awyr, ac eisoes wedi ceisio codi un yn Northumberland ac yn Dorset ond fe ildiodd i brotestiadau a dadleuon gan naturiaethwyr a hynafiaethwyr lleol a hefyd ledled Lloegr. Roedd gwrthwynebiad i adeiladu'r ysgol fomio yng Nghymru hefyd ar seiliau heddychaeth, diwylliannol ac amgylcheddol, ond fe roddodd Saunders Lewis y lle blaenaf i genedlaetholdeb. Gwrthododd y Prif Weinidog hyd yn oed dderbyn dirprwyaeth Gymreig, yn gwbl groes i'w agwedd tuag at y protestiadau yn Lloegr.

Ffermdy cyffredin oedd Penyberth i'r awdurdodau Prydeinig, ond i'r Cymry diwylliedig roedd ganddo le arbennig fel plasdy a fu'n gartref i lenyddiaeth a diwylliant Cymraeg yn Llŷn. Ganed y reciwsant o Gymro ac awdur Cymraeg Robert Gwyn (tua 1540/1550 - 1592/1604) ym Mhenyberth. Cred rhai ysgolheigion mai ef yn lle ei gymrodor Gruffydd Robert oedd awdur Y Drych Cristianogawl, y llyfr cyntaf i gael ei gyhoeddi yng Nghymru. Roedd yn fab i Siôn Wyn ap Thomas Gruffudd o Benyberth a'i wraig Catrin.

Yr achos llys
Methodd y rheithgor ddod i benderfyniad yn y prawf yng Nghaernarfon a bu rhaid cael achos arall yn Lloegr, yn yr Old Bailey yn Llundain, lle y cafwyd nhw yn euog ac fe ddedfrydwyd y tri i naw mis o garchar. Pan gawsant eu rhyddhau ar 27 Awst 1937 roedd torf o dros bymtheg mil ar y Maes yng Nghaernarfon yn ei croesawu yn ôl i Gymru.

Cyhoeddwyd pamffled enwog Paham y Llosgasom yr Ysgol Fomio (1937) gan y blaid i ddathlu rhyddhau "Y Tri"; ystyrir annerchiad gwleidyddol Saunders Lewis yn y llyfryn yn un o'i bwysicaf. Cyhoeddwyd pamffled arall, Coelcerth Rhyddid yn ogystal, i'w dosbarthu i'r cefnogwyr a'r cyhoedd ar 27 Awst, 1937, pan ddychwelasant i Gymru ar ôl cael eu rhyddhau o garchar Wormwood Scrubs.

Yn cynorthwyo'r tri ar y noson roedd pedwar gŵr; ni chyhoeddwyd eu henwau tan yr 1980au ac ni chawsant mo'u herlyn. Y pedwar oedd: O. M. Roberts, J. E. Jones, Victor Hampson Jones a Robin Richards.

Llyfryddiaeth
D. Hywel Davies, The Welsh Nationalist Party 1925-1945 (1983)
Dafydd Jenkins, Tân yn Llŷn (1937; argraffiad newydd, Caerdydd, 1975)

Cyfeiriadau

1936
20fed ganrif yng Nghymru
Cenedlaetholdeb Cymreig
Hanes Gwynedd
Heddychaeth
Llŷn
Protestiadau
Llŷn
Idwal Iwrch

Brenin Gwynedd oedd Idwal ap Cadwaladr (c.650-720) (Lladin: Ituvellus; Saesneg: Judwald). Ei lysenw oedd Idwal Iwrch.

Bywgraffiad
Yr roedd Idwal yn fab i'r brenin Cadwaladr ap Cadwallon (teyrnasodd c. 655 - 682) ac yn dad i'r brenin Rhodri Molwynog. Does dim llawer o gofodion wedi goroesi o'r cyfnod hwn. Ymddengys enw Idwal dim ond mewn achau brehinoedd ganrifoedd yn ddiweddarach ac mewn darogan a gysylltir â dwy lawysgrif sy'n dyddio o'r 14g, sy'n dweud y byddai'n dilyn ei dad fel brenin.

Cyfeiriadau

Cymry'r 7fed ganrif
Cymry'r 8fed ganrif
Genedigaethau'r 650au
Llinach Cunedda
Marwolaethau'r 720au
Teyrnoedd Gwynedd
Sue Noake

Athrawes ac athletwraig oedd Dr Sue Noake (c. 1952 - 10 Medi, 2004). Roedd yn brifathrawes yn Ysgol Ferched Lewis yn Ystrad Mynach ac yn aelod o Gyngor Chwaraeon Cymru. Enwyd canolfan hamdden ar ei hôl yng Nghaerffili, fel coffa amdani.

Bu farw'n 52 oed gan adael gŵr a dau o blant.

Cyfeiriadau

Athletwyr Cymreig
Marwolaethau 2004
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Robert Louis Stevenson

Nofelydd a bardd o'r Alban oedd Robert Louis Balfour Stevenson (13 Tachwedd 1850 – 3 Rhagfyr 1894).

Cafodd ei eni yng Nghaeredin.

Llyfryddiaeth
 Treasure Island (1883)
 The Black Arrow (1884)
 Kidnapped (1886)
 Catriona (1893)
 The Strange Case of Dr. Jekyll and Mr. Hyde (1886)
 The New Arabian Nights (1882)
 The Body Snatcher (1885)
 The Wrong Box (1892) (gyda Lloyd Osbourne)
 The Master of Ballantrae (1888)
 Wier of Hermiston (1896)
 A Child's Garden of Verses (1885) (barddoniaeth)
 An Inland Voyage (1878)
 Travels with a Donkey in the Cévennes (1879)
 Silverado Squatters (1883)
 The Beach at Falesa
 An Island Night's Entertainment
 The Wrecker  (gyda Lloyd Osbourne)
 The Ebb Tide (gyda Lloyd Osbourne)

Beirdd Albanaidd yn yr iaith Saesneg
Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caeredin
Genedigaethau 1850
Llenorion Albanaidd y 19eg ganrif
Llenorion plant Albanaidd
Llenorion straeon byrion Albanaidd yn yr iaith Saesneg
Marwolaethau 1894
Nofelwyr Albanaidd yn yr iaith Saesneg
Pobl o Gaeredin
Pobl fu farw o dwbercwlosis
Ysgrifwyr a thraethodwyr Albanaidd yn yr iaith Saesneg
Owen Sheers

Bardd, awdur ac actor o'r Fenni ydy Owen Sheers (ganwyd 20 Medi 1974, Suva, Ffiji). Addysgwyd yn Ysgol Brenin Harri VIII y Fenni cyn mynychu Coleg Newydd, Rhydychen a Prifysgol Dwyrain Anglia

Enillodd wobr Llyfr y Flwyddyn yn 2005 am ei lyfr The Dust Diaries, ac ymddangosodd ei lyfr Skirrid Hill ar restr hir Llyfr y Flwyddyn 2006.

Llyfryddiaeth

Barddoniaeth
The Blue Book, Hydref 2000 (Seren)
Skirrid Hill, Hydref 2005 (Seren)

Nofelau
Resistance (2007)
White Ravens (2009)

Drama
If I Should Go Away (radio)
The Two Worlds of Charlie F (2012)

Eraill
The Dust Diaries, Chwefror 2004 (clawr meddal Ebrill 2005) (Faber)
Calon: A Journey to the Heart of Welsh Rugby
Pink Mist (2013)

Dolenni allanol
  owensheers.co.uk

Actorion Cymreig
Beirdd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1974
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Nofelwyr Cymreig
Morfuwch

Un o famaliaid mawr y dŵr yw'r forfuwch (teulu Trichechidae, genws Trichechus). Mae'r Trichechidae yn wahanol i'r Dugongidae o ran siâp y penglog a'r gynffon. Mae cynffon y forfuwch ar ffurf rhwyf; cynffon fforchog sydd gan y dwgong. Llysysydd yw'r forfuwch, yn treulio llawer o'i hamser yn pori mewn dyfroedd beision.

Ceir y forfuwch ym morfeydd beision arfordiroedd Gogledd, Canol a De America, a Môr y Caribî.

Mae un rhywogaeth (Trichechus senegalensis) yn byw ar arfordir gorllewinol Affrica, un arall (T. inunguis) i'w chael ar arfordir dwyreiniol De America, a thrydedd rhywogaeth (T. manatus) yn India'r Gorllewin yn y Caribî. Cred rhai fod Morfuwch Florida yn rhywogaeth wahanol, ond yn ôl yr Integrated Taxonomic Information System isrywogaeth i T. manatus ydyw; dyma'r farn gyffredin bellach. Gall dyfu i 4.5 medr (15 troedfedd) o hyd, ac mae'n byw mewn dŵr croyw a dŵr hallt. Ar un adeg câi'r creadur ei hela oherwydd ei gnawd a'i olew, ond mae cyfraith yn ei warchod erbyn hyn.

Mae Morfuwch y Caribî yn rhywogaeth mewn perygl. Er nad oes ganddi ysglyfaethwr naturiol, mae ymlediad dyn wedi lleihau maint ei chynefin yn y morfeydd arfordirol, a chaiff llawer o forfuchod eu clwyfo gan felinau gyrru cychod modur. Yn aml bydd morfuchod yn llyncu offer pysgota (bachau, pwysi metel a.y.b.) wrth fwyta. Ymddengys nad yw'r deunyddiau estron hyn yn niweidio morfuchod, oni bai am gortynnau wedi'u gwneud o unffibryn: gall y rhain fynd yn sownd yn sustem dreulio'r anifail, a'i ladd yn araf bach.

Yn aml iawn mae morfuchod yn ymgasglu o gwmpas pwerdai, sy'n cynhesu'r dyfroedd. Maent wedi dod i ddibynnu ar y ffynhonnell hon o wres annaturiol, ac wedi peidio mudo i ddyfroedd cynhesach gan fod y dŵr hwn yn gynnes o hyd. Mae rhai pwerdai wedi cael eu cau; gan wybod mor ddibynnol mae'r morfuchod arnynt erbyn hyn, mae Gwasanaeth Pysgod a Bywyd Gwyllt yr Unol Daleithiau yn ceisio dod o hyd i ffyrdd eraill o gynhesu'r dŵr i'r morfuchod.

Mamaliaid morol
Yasser Arafat

Arweinydd gwleidyddol Palesteinaidd oedd Yasser Arafat (24 Awst 1929 – 11 Tachwedd 2004). Ganwyd yn ninas Cairo, yr Aifft, ac ystyriwyd ef yn ymladdwr dros ryddid Palesteina gan ei gefnogwyr ac fel terfysgwr gan eraill megis Israel. Roedd yn gyd-sefydlydd Mudiad Rhyddid Palesteina (y PLO) a'i gadeirydd o 1969 ymlaen, ac o dan faner y mudiad hwnnw bu'n gyfrifol am lu o ymosodiadau ar dargedau Israelaidd ac Arabiaidd fel ei gilydd. Daeth wedyn yn Llywydd Awdurdod Cenedlaethol Palesteina trwy fod yn Arlywydd Cyngor Deddfwriaethol Palesteina, ac yn gyd-enillydd Gwobr Heddwch Nobel yn 1994, gyda Shimon Peres a Yitzhak Rabin.

Trwy'r rhan fwyaf o'i yrfa, bu'n brwydro dros ddileu'r Wladwriaeth Iddewig, ac er iddo gydnabod hawl Israel i fodoli yn yr 1990au cynnar, roedd llawer o Iddewon yn dal i fod yn ddrwgdybus ohono. Bu hefyd yn gorfod brwydro gydag arweinwyr rhai gwledydd Arabaidd eraill, fel yr Aifft a Gwlad Iorddonen, a oedd yn gweld ei fudiad yn fygythiad i'w hawdurdod.

Mynnodd Bassam Abu Sharif, sef cyn ymgynghorydd Arafat i Mossad wenwyno Arafat drwy roi gwenwyn yn ei fedyginiaeth. Ond mynnodd rhai Israeliaid blaenllaw mai gwenwyn bwyd oedd yr achos dros ei farwolaeth.

Gweler hefyd 
 Maes Awyr Rhyngwladol Yasser Arafat
 Mudiad Rhyddid Palesteina

Cyfeiriadau

Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Genedigaethau 1929
Gwleidyddion Palesteinaidd
Hanes y Dwyrain Canol
Marwolaethau 2004
Groeg (iaith)

Iaith Gwlad Groeg yw Groeg (Groeg: Ελληνικά), sydd yn aelod o deulu'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd, ac yn gangen ynddi'i hun. Mae ganddi hanes ysgrifenedig o ryw 3,500 o flynyddoedd, sy'n hwy nag unrhyw iaith arall yn y teulu hwn. Ysgrifennir yr iaith yn yr Wyddor Roeg.

Mae 24 llythyren yn yr wyddor, a chan bob un ffurf fawr a ffurf fechan.

Ymadroddion 

 Cwrw, os gwelwch yn dda: μια μπύρα παρακαλώ
 Ouzo, os gwelwch yn dda: ένα ούζο παρακαλώ

 
Ieithoedd Gwlad Groeg
Ieithoedd Cyprus
Mortimer Wheeler

Un o archaeolegwyr enwocaf yr ugeinfed ganrif yng ngwledydd Prydain oedd Syr Robert Eric Mortimer Wheeler (10 Medi 1890 – 22 Gorffennaf 1976). Ysgrifennodd nifer o gyfrolau academaidd a phoblogaidd ar archaeoleg.

Fe'i ganwyd yn Glasgow yn 1890, a mynychodd Brifysgol Llundain.

Yn 1920 fe'i penodwyd fel cyfarwyddwr Amgueddfa Genedlaethol Cymru, Caerdydd.

Gwaith archaeolegol
Mae ei waith cloddio yn cynnwys safleoedd Celtaidd o'r cyfnod Rhufeinig ym Mhrydain, er enghraifft Maiden Castle, gwaith ar isgyfandir India fel cyfarwyddwr Arolwg Archaeolegol India (1944 - 1948), er enghraifft ym Mohenjo-daro, un o brif safleoedd Gwareiddiad Dyffryn Indus, ac ym Mesopotamia (er enghraifft yn Ur).

Llyfryddiaeth
Llyfrau Wheeler
The Indus Civilization (Caergrawnt, 1963)
The excavation of Maiden Castle, Dorset : second interim report (1936).
Five thousand years of Pakistan; an archaeological outline (1950).
Reports of the Research Committee of the Society of Antiquaries of London No.XVII: The Stanwick Fortifications, North Riding of Yorkshire (1954).
Archaeology from the earth (1954).
Roman art and architecture (1964).
Civilizations of the Indus Valley and beyond (1966).
Still Digging (Michael Joseph Ltd., 1955; argraffiad newydd, Pan Books, Llundain, 1958)

Bywgraffiad
Clark, Ronald William Sir Mortimer Wheeler (Roy Publishers, New York, 1960)

Cyfeiriadau

Amgueddfa Cymru
Archaeolegwyr Albanaidd
Indolegwyr
Genedigaethau 1890
Marwolaethau 1976
Pobl o Glasgow
Bryn Terfel

Mae Syr Bryn Terfel (ganwyd 9 Tachwedd 1965) yn fariton ac yn ganwr opera byd-enwog. Fe'i ganwyd ym Mhant Glas, Gwynedd. Bu'n canu a chystadlu mewn eisteddfodau ers pan oedd yn ifanc iawn. Fe'i cysylltwyd ef yn fuan iawn yn ei yrfa gyda gwaith Mozart, yn enwedig Figaro a Leporello, ond ehangwyd ei repertwâr i gynnwys gwaith trymach o lawer megis gwaith Wagner.

Graddiodd o'r Ysgol Gerdd a Drama y Guildhall yn 1989, ac enillodd Wobr Lieder yng Nghystadleuaeth Canwr y Byd, Caerdydd yn 1989.

Ers hynny mae wedi canu prif rannau ym mhrif dai opera'r byd gyda chlod uchel. Bryn Terfel yw sefydlydd Gŵyl y Faenol, a gynhelir bob mis Awst ar Stâd y Faenol, ger Bangor.

Roedd hefyd yn un o'r Jonesiaid a dorrodd record y byd Jones Jones Jones am gasglu ynghyd y nifer fwyaf o bobl yn rhannu’r un cyfenw yn Stadiwm y Mileniwm yn 2006, gan fod yn un o 1,224 Jones a gymerodd rhan.

Cafodd Syr Bryn ei urddo’n farchog yn rhestr Anrhydeddau Blwyddyn Newydd Brenhines y Deyrnas Unedig ar 31 Rhagfyr 2016.

Bywyd personol
Priododd Terfel yn briod a'i gariad o'i blentyndod, Lesley, yn 1987 ond gwahanodd y ddau yn 2013 gan ysgaru yn ddiweddarach. Mae ganddynt tri o fechgyn.

Cychwynnodd berthynas gyda'r delynores Hannah Stone yn 2014. Mae hi'n gyn-delynores swyddogol i Dywysog Siarl. Dyweddïodd y cwpl yn 2016 ac yn Mai 2017 ganwyd merch iddynt. Priododd y cwpl ar 26 Gorffennaf 2019 nghapel y Bedyddwyr, Caersalem Newydd yn Abertawe, tref enedigol Stone.

Repertwâr operatig 
Dyma'r gwaith a'r cymeriadau mae Bryn wedi eu perfformio ar lwyfan

Disgyddiaeth

Something Wonderful (1996)
We'll Keep a Welcome (2000)
Some Enchanted Evening (2001)
Bryn (2003)
Simple Gifts (2005)
Tutto Mozart (2006)
First Love: Songs from the British Isles (2008)
Carols and Christmas Songs (2010)
Homeward Bound (gyda Chôr Tabernacl y Mormoniaid; Mormon Tabernacle Choir) (2013)

Cyfeiriadau

BBC Canwr y Byd Caerdydd
Cantorion Cymreig
Cantorion opera Cymreig
Cantorion Cymraeg
Genedigaethau 1965
Pobl o Wynedd
Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Nantlle
Molière

Dramodydd  o Ffrancwr oedd Jean-Baptiste Poquelin, neu Molière (15 Ionawr, 1622 - 17 Chwefror, 1673).

Cafodd ei eni ym Mharis. Bu'n teithio Ffrainc gyda'r actores Madeleine Béjart a'u cwmni, l'Illustre Théâtre am nifer o flynyddoedd. Ei ddrama olaf oedd Y Claf Diglefyd (Le Malade imaginaire), a  berfformiwyd gyntaf yn gynnar yn 1673. Cymerwyd yr awdur yn wael yn ystod y pedwerydd perfformiad, ar 17 Chwefror, 1673, a bu farw yn fuan wedyn.

Cyfeirir at y Ffrangeg, ac yn benodol Ffrangeg coeth, weithiau fel la langue de Molière (iaith Molière), yn yr un ffordd ag y cyfeirir at y Gymraeg fel iaith Dafydd ap Gwilym, neu'r Eidaleg fel iaith Dante.

Prif weithiau
 Le Médecin volant (1645)
 La Jalousie du barbouillé (1650)
 L'Étourdi ou les Contretemps (1655)
 Le Dépit amoureux (1656)
 Le Docteur amoureux (1658; collwyd)
 Les Précieuses ridicules (1659)
 Sganarelle ou le Cocu imaginaire (1660)
 Dom Garcie de Navarre ou le Prince jaloux (1661)
 L'École des maris (1661)
 Les Fâcheux (1661)
 L'École des femmes (1662)
 La Jalousie du Gros-René (April 15th 1663) (= "La Jalousie du Barbouillé")
 La Critique de l'école des femmes (1663)
 L'Impromptu de Versailles (1663)
 Le Mariage forcé (1664)
  Gros-René, petit enfant  (1664; collwyd)
 La Princesse d'Élide (1664)
 Tartuffe ou l'Imposteur (1664)
 Dom Juan ou le Festin de pierre (1665)
 L'Amour médecin (1665)
 Le Misanthrope ou l'Atrabilaire amoureux (1666)
 Le Médecin malgré lui (1666)
 Mélicerte (1666)
 Pastorale comique (1667)
 Le Sicilien ou l'Amour peintre (1667)
 Amphitryon (1668)
 George Dandin ou le Mari confondu (1668)
 L'Avare ou l'École du mensonge (1668)
 Monsieur de Pourceaugnac (1669)
 Les Amants magnifiques (1670)
 Le Bourgeois gentilhomme (1670)
 Psyché (1671)
 Les Fourberies de Scapin (1671)
 La Comtesse d'Escarbagnas (1671)
 Les Femmes savantes (1672)
 Y Claf Diglefyd (Le Malade imaginaire) (1673)

Yn Gymraeg 
Mae fersiwn Gymraeg o ddrama olaf Molière, y Claf Diglefyd, gan Bruce Griffiths. Mae'r Opera Serch yw'r Doctor gan Arwel Hughes yn defnyddio addasiad gan Saunders Lewis o L'amour Médecin.

 
Dramodwyr Ffrangeg
Dramodwyr Ffrengig
Genedigaethau 1622
Llenorion Ffrengig yr 17g
Marwolaethau 1673
Pobl o Baris
John Dryden

Bardd a dramodydd o Sais oedd John Dryden (19 Awst 1631 – 12 Mai 1700). Fe'i ganwyd yn Swydd Northampton.

Fe'i penodwyd yn Fardd Llawryfog gan Siarl II ym 1668. A ôl y Chwyldro Gogoneddus o 1688 gwrthododd gymryd y llw teyrngarwch i Wiliam a Mari, a collodd ei swydd.

Llyfryddiaeth 
 Astraea Redux (1660)
 The Indian Emperor (1665)
 Annus Mirabilis (1667)
 An Essay of Dramatick Poesie (1668)
 Tyrannick Love (1669)
 Marriage A-la-Mode (1672)
 The Conquest of Granada (1670)
 All for Love (1677)
 Oedipus (1679)
 Absalom and Achitophel (1681)
 The Hind and the Panther (1687)
 Amphitryon (1690)
 Don Sebastian (1690)
 Amboyna

Beirdd Llawryfog y Deyrnas Unedig
Beirdd Seisnig yn yr iaith Saesneg
Dramodwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1631
Llenorion Seisnig yr 17eg ganrif
Marwolaethau 1700
Pobl addysgwyd yn Ysgol Westminster
Gwylan y Penwaig

{{Blwch tacson
| enw = Gwylan y Penwaig
| delwedd = Larus argentatus ad.jpg
| maint_delwedd = 225px
| neges_delwedd = 
| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Charadriiformes
| familia = Laridae
| genus = Larus
| species = ''L. argentatus| enw_deuenwol = Larus argentatus| awdurdod_deuenwol = Pontopiddan, 1763
}}

Un o'r gwylanod mwyaf ei maint yw Gwylan y Penwaig (Lladin: Larus argentatus; Saesneg: Herring Gull''), sydd weithiau cyhyd â 66 cm o ran hyd, a hefyd sy'n un o'r gwylanod mwyaf rheibus ac ysglyfaethus, gan wledda ar bob math o bethau, gan gynnwys cywion gwylanod eraill. Mae ganddi enwau eraill gan gynnwys Gwylan Lwyd, Gwylan Frech a Gwylan Ysgadan'''. Mae'n byw yng ngogledd a gorllewin Ewrop; ceir rhywogaethau tebyg yn ne Ewrop, Gogledd America ac Asia. Gallant ymdopi a bywyd trefol hefyd, yn enwedig mewn dymps.

Sgrech
Mae eu sŵn (neu swn) yn ymdebygu i sgechian chwerthin yn hemisffer y gogledd. Gallant hefyd wneud swn neu gri perygl a thro arall swn isel tebyg i gyfarth ci pan maent mewn argyfwng.

Mae'r cywion yn gwneud swn unigryw sy'n cael ei ailadrodd: swn uchel tebyg i 'pîîp', gan fflicio eu pennau yr un pryd - yn enwedig pan maen nhw'n mofyn bwyd gan eu rhieni. Yn rhyfedd iawn, mae oedolion y gwylanod hefyd yn gwneud hyn pan cânt eu bwydo gan bobl.

Gwylanod
Gwylan Benddu

{{Blwch tacson
| enw = Gwylan Benddu
| delwedd = Larus ridibundus.jpg
| maint_delwedd = 225px
| neges_delwedd = 
| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Charadriiformes
| familia = Laridae
| genus = Chroicocephalus
| species = C. ridibundus
| enw_deuenwol = Chroicocephalus ridibundus
| awdurdod_deuenwol = (Linnaeus, 1766)
| cyfystyron = Larus ridibundus
|image2=Black-headed Gulls (Larus ridibundus) (W1CDR0001402 BD19).ogg}}

Un o'r gwylanod lleiaf, er nad cyn lleied â'r Wylan Fechan yw'r Wylan Benddu'. Nid yw'n benddu o gwbl mewn gwirionedd, gan fod ei phen yn frown yn yr haf ac yn wyn gyda smotyn du tu ôl i'r llygaid yn y gaeaf. Mae hi i'w gweld yn aml yn gaeaf ym mharciau ein trefi ac ar wair agored fel caeau pêl-droed.

Ffenoleg y blufwisg
Ddechrau'r 20ed ganrif roedd John Lorimer Thomas, Tywyn, Abergele, yn un o'r dyddiadurwyr oedd yn cadw cyfrif o ddatblygiad 'mwgwd' yr wylan benddu yn y gwanwyn.

12 Chwefror 1925:... Large nos of Blackhead gulls, (one only with black mwgwd on out of large no. examined, Feb 4).28 Chwefror 1925: Much singing as it was a fine day after a long spell cold & wet. Towyn, quite 1 in 6 Blackhead Gulls had black head...Enwau

Brain duon
Mai 1935 Padog ... “nodi yr wyn, mynd a'r defaid a'r ŵyn i mynydd Hafnant. Ffeindio tua deg i ddeuddeg o nythod llwyd y brwyn  ar hyd y ffordd i fyny at Foel Gopyn a wedyn at yr adwy ddŵr. Mynd a'r defaid i'w cynefin at Llyn Brain Gwynion. Gwylio rhai o'r brain gwynion — y Gwylain Benddu — yn nythu ar ynys ar ganol y llyn a chriw mawr ohonynt uwch ein pennau.

Llais

Mae llais yr wylan benddu wedi cael ei gymharu a llais Punch:
Tywyn 23 Ionawr 1925:  The squawk of a Blackhead is exactly the noise of a Punch & Judy figure when speaking.''

Cyfeiriadau

Gwylanod
Y fantell goch

Mae'r Fantell goch (lluosog: mentyll cochion) yn löyn byw cymharol fawr sy'n perthyn i deulu'r Nymphalidae. Yr enw Saesneg arno yw Red Admiral, a'i enw gwyddonol yw Vanessa atalanta. Mae i'w weld yn Ewrop, Asia a Gogledd America. Daw i Gymru yn ystod yr haf o Fôr y Canoldir, fel arfer tua dechrau Gorffennaf.

Lled yr adenydd ar eu heithaf ydy rhwng 45 – 50 mm (dwy fodfedd). Yn ne Ewrop, mae hefyd i'w weld yn hedfan yn ystod y gaeaf. Fe'i disgrifwyd am y tro cyntaf gan y naturiaethwr Carl Linnaeus yn 1758, yn ei 10fed cyfrol o Systema Naturae.

Gwelir yr oedolyn yn aml yn bwydo ar ddail yr eiddew (neu iorwg) neu'n yfed o flodau'r Buddleia, neu ffrwyth goraeddfed, a hynny fel arfer mewn coedwigoedd llaith. Caiff yr wyau gwyrdd eu dodwy ar ddail y danadl poethion (Urtica dioica), un ddeilen i bob ŵy. Bydd y lindys yn deor a bydd yn creu amddiffynfa iddo ei hunan drwy dynnu ymylon y ddeilen at ei gilydd.

Mae'r oedolion yn gallu gaeafgysgu.

Cylchred bywyd

Tarddiad yr enw
Ystyr 'mantell' ydy 'hugan' neu 'glogyn'. Daw'r enw Lladin Vanessa atalanta o'r Iaith Roeg; roedd Atlanta yn gymeriad mytholegol. Crëwyd y gair Vanessa gan yr awdur Eingl-Wyddelig Jonathan Swift yn 1708.

Cyffredinol
Gellir dosbarthu'r pryfaid (neu'r Insecta) sy'n perthyn i'r Urdd a elwir yn Lepidoptera yn ddwy ran: y gloynnod byw a'r gwyfynod. Mae'r dosbarthiad hwn yn cynnwys mwy na 180,000 o rywogaethau mewn tua 128 o deuluoedd.
Wedi deor o'i ŵy mae'r mantell goch yn lindysyn sy'n bwyta llawer o ddail, ac wedyn mae'n troi i fod yn chwiler. Daw allan o'r chwiler ar ôl rhai wythnosau. Mae pedwar cyfnod yng nghylchred bywyd glöynnod byw a gwyfynod: ŵy, lindysyn, chwiler ac oedolyn.

Gweler hefyd
 Rhestr gwyfynod a gloynnod byw
 Cymdeithas Edward Llwyd a Llên Natur

Cyfeiriadau

Gloynnod byw Cymru
Gloynnod byw brown
Gloynnod byw du
Gloynnod byw oren
Cantref

Roedd cantref yn ardal ddaearyddol ac uned weinyddol yng Nghymru'r Oesoedd Canol, gyda'i chanolfan lys a'i maerdref gysylltiedig. Ystyr yr enw yn llythrennol yw "Cant o drefi" neu "gan trefgordd"; ond nid tref yn yr ystyr ddiweddar a olygir ond 'trefi' Cymreig canoloesol; unedau tebyg i'r plwyf eglwysig a sifil neu i gymunedau Cymru heddiw. Mae'r ffin rhwng rhai cantrefi hefyd yn ffin dafodiaethol, sy'n cadarnhau eu hynafiaeth.

Hanes
Fel rheol yr oedd cantref yn cynnwys dau neu ragor o gymydau. Rhennid Cantref Aberffraw ym Môn yn ddau gwmwd, sef Llifon a Malltraeth, ond roedd ambell gantref mawr yn cynnwys hanner dwsin neu ragor o gymydau, e. e. Cantref Gwarthaf yn Nyfed gyda wyth cwmwd, sef Efelffre, Peuliniog, Talacharn, Amgoed, Ystlwyf, Penrhyn, Derllys ac Elfed. Roedd rhai o'r cantrefi, yn wir, yn deyrnasoedd a lyncwyd gan unedau mwy ac eraill yn unedau gwneud a grewyd yn ddiweddarach. Disodlwyd y rhan fwyaf o gantrefi gan y cwmwd, ond goroesodd llawer hyd at ddiwedd yr Oesoedd Canol.

Credid ar un adeg bod y cymydau hyn yn ddatblygiad diweddarach na'r cantrefi ond y tuedd erbyn hyn ydy ystyried mai'r cymydau yw'r unedau hynaf yn hytrach na'r cantrefi; yn sicr y cymydau oedd yr unedau gweinyddol sylfaenol yn yr Oesoedd Canol. Er hynny, mae rhai o'r cantrefi yn cyfateb i diriogaethau rhai o deyrnasoedd cynnar Cymru, e. e. Rhos yng ngogledd Cymru, neu yn coffau enwau llwythau Celtaidd, e. e. Tegeingl (y Deceangli).

Parhaodd nifer o'r hen gantrefi ar ôl cwymp Cymru annibynnol yn 1282-3. Dan y drefn Seisnig roeddent yn hundreds ("hwndrwd" ar lafar). Ni ddiflanodd yr hundreds hynny fel unedau lleol — yn enwedig ar gyfer ystadegau — tan y 19g.

Gweler hefyd
 Cantrefi a chymydau Cymru; rhestr lawn o gantrefi Cymru, ynghyd â'r cymydau.
 Cwmwd
 Teyrnasoedd Cymru
 
Daearyddiaeth hanesyddol Cymru
Yr Oesoedd Canol yng Nghymru
Castell Rhuddlan

Castell ar ymyl tref Rhuddlan yn Sir Ddinbych yw Castell Rhuddlan. Castell Cymreig oedd Castell Rhuddlan yn wreiddiol ond fe wnaeth y Normaniaid ei adnewyddu a'i atgyweirio a daeth i feddiant coron Lloegr ar ôl hynny.

Saif y castell wrth ryd strategol ar Afon Clwyd. Mae'n bosibl mai yma neu gerllaw yr ymladdwyd Brwydr Morfa Rhuddlan yn 795. Cododd y brenin grymus Gruffudd ap Llywelyn gastell yma yn 1063 a'i wneud yn sedd frenhinol. Ond llosgwyd y castell hwnnw gan y Saeson pan anfonodd Harold, brenin Lloegr, fyddin i ogledd Cymru.

Yn 1073 codwyd castell mwnt a beili yno gan y Normaniaid ar orchymyn Gwilym Gwncwerwr. Tyfodd bwrdeistref fechan yng nghysgod y castell.

Yn 1277 codwyd castell cadarn ar y safle gan Edward I o Loegr, a'i defnyddiodd fel ei brif ganolfan yn y gogledd yn ei ymosodiad ar Wynedd i geisio dymchwel Llywelyn ap Gruffudd. Yno yn 1284, ar ôl gorchfygu Llywelyn, cyhoeddodd Edward I Statud Rhuddlan, a fyddai'n gweddnewid gweinyddiaeth Cymru.

Bu gwarchae ar y castell gan Cymry'r Gogledd dan arweiniad Madog ap Llywelyn yng ngwrthryfel Cymreig 1294. Dros ganrif yn ddiweddarach ymsododd Owain Glyndŵr arno; ni chipiwyd y castell ond llosgwyd y dref gaerog o'i gwmpas.

Oriel

Adeiladau ac adeiladwaith 1073
Adeiladau ac adeiladwaith 1277
Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Ddinbych
Rhuddlan
Rhuddlan
Cestyll y Tywysogion Cymreig

Roedd uchelwyr a thywysogion Cymru wedi dechrau codi cestyll cyn i'r Normaniaid ddod i Gymru. Roedd y cestyll cynnar yn eithaf syml ond o'r 11g ymlaen, dan bwys yr ymosodiadau Normanaidd, dechreuodd y tywysogion godi cestyll mwy sylweddol a chwaraeai ran bwysig ym mywyd Cymru yn ystod yr Oesoedd Canol.

Cestyll Tywysogion Gwynedd
Cafodd y rhan fwyaf o'r cestyll hyn eu codi gan Dywysogion Gwynedd. Mae'r rhestr yn cynnwys ambell gastell o darddiad Normanaidd a feddianwyd ac a addaswyd gan y tywysogion. Nid yw'n cynnwys cestyll yn y canolbarth a'r de a feddiannid o bryd i'w gilydd gan Llywelyn Fawr neu Llywelyn ap Gruffudd.

Castell Bryn Amlwg
Castell Caergwrle
Castell Carndochan
Castell Carn Fadryn
Castell Prysor
Castell y Bere
Castell Carndochan
Castell Cricieth
Castell Cynfael
Castell Cwm Prysor
Castell Degannwy
Castell Deudraeth
Castell Dinas Brân (hefyd ym meddiant Powys)
Castell Dinbych
Castell Deudraeth
Castell Dinas Emrys
Castell Dolbadarn
Castell Dolforwyn
Castell Dolwyddelan
Castell Ewlo
Castell Garth Grugyn
Tomen y Rhodwydd

Mae lleoliad, a bodolaeth, castell Llywelyn ap Gruffudd yn Abergwyngregin yn destun dadlau.

Yn ogystal ceir sawl castell nad oes sicrwydd am ei leoliad heddiw, e.e. y castell a godwyd gan Owain Gwynedd yng Nghorwen yn 1165 a Plas Crug, sef, efallai, y castell a godwyd gan Llywelyn Fawr yn Aberystwyth yn 1208.

Cestyll Tywysogion Deheubarth
Castell Aberdyfi
Castell Aberteifi
Castell Caereinion
Castell Carreg Cennen
Castell Dinefwr
Castell y Dryslwyn
Castell Machen
Castell Nanhyfer
Castell Newydd Emlyn
Castell Rhaeadr Gwy
Castell Trefilan
Castell Ystrad Meurig
Hen Gastell,

Cestyll Tywysogion Powys
Castell Bodyddon
Castell Caereinion
Castell Crogen
Castell Cymer
Castell Dinas Brân (hefyd ym meddiant Gwynedd)
Castell Mathrafal
Castell Tafolwern
Castell y Trallwng

Cestyll tywysogion llai
Cae Castell
Castell Aberafan
Castell Baglan
Castell Bolan
Castell Du
Castell Gelligaer
Castell Meredydd
Castell Morgraig
Castell Nos
Hen Gastell, Llansawel

Gweler hefyd
Rhestr cestyll Cymru
Rhestr brwydrau Cymru

Llyfryddiaeth
Richard Avent, Cestyll Tywysogion Gwynedd (Caerdydd, 1983). ISBN 0116711345
Paul R. Davis, Castles of the Welsh Princes (Abertawe, 1988). ISBN 071540699X
RCAHMW, Glamorgan Early Castles (HMSO  1991) ISBN 0113000359

 Tywysogion Cymreig
Hanes Cymru
Teyrnasoedd Cymru
Indira Gandhi

Prif Weinidog India oedd Indira Priyadarshini Gandhi (इन्दिरा प्रियदर्शिनी गान्धी) (19 Tachwedd 1917 – 31 Hydref 1984).

Cafodd ei geni yn Allahabad, Uttar Pradesh, yn ferch i Jawaharlal Nehru. Roedd yn brif weinidog India o 19 Ionawr 1966 hyd 24 Mawrth 1977 ac o 14 Ionawr 1980 hyd iddi gael ei lladd yn Hydref 1984 gan aelodau o'i gwarchodlu Sikh.

Ar ei marwolaeth cymerodd ei mab hynaf Rajiv Gandhi yr awennau. Heddiw mae Sonia Gandhi, gweddw Rajiv, yn arwain Plaid Congress ac yn brif weinidog India.

Cyn-fyfyrwyr Coleg Somerville, Rhydychen
Prif Weinidogion India
Gwleidyddion Indiaidd
Genedigaethau 1917
Marwolaethau 1984
Merched yr 20fed ganrif