alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2003

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau ar safle Fferm Mathrafal ym Meifod, pentref bychan ym Maldwyn, Powys, rhwng 2 a 9 Awst 2003.

Anrhydeddau'r Orsedd

Gwisg Wen
Enillwyr Llwyfan Eisteddfod Genedlaethol Sir Benfro, Tyddewi 2002

 Lyndsey Vaughan Parry, Deiniolen (Enillydd yr Unawd Cerdd Dant dros 21 oed)
 Alice James, Crymych (Enillydd Gwobr Goffa Llwyd o'r Bryn)
 Glenys James, Tyddewi (Cadeirydd Pwyllgor Llywio ac Is-gadeirydd Eisteddfod Genedlaethol Sir Benfro)
 Y Prif Lenor Angharad Price (Enillydd Y Fedal Ryddiaith Eisteddfod Genedlaethol Sir Benfro, Tyddewi 2002)
 Cefin Roberts (Enillydd cystadleuaeth Y Ddrama Hir Eisteddfod Genedlaethol Sir Benfro, Tyddewi 2002)
 Y Prifardd Aled Jones Williams (Bardd Coron Eisteddfod Genedlaethol Sir Benfro, Tyddewi 2002)

I'w derbyn i Urdd Derwydd er anrhydedd ar gyfrif gwasanaeth maith ac arbennig i'r Orsedd a'r Eisteddfod
 William John Davies (W.J.), Llanbrynmair
 Dr Prydwen Elfed-Owens (Prydwen Elfed), Trefnant

 Urdd Derwydd er Anrhydedd

 Jayne Davies, Y Drenewydd 
 R. Karl Davies, Caerdydd 
 Heini Gruffudd, Abertawe 
 Ioan Gruffudd, Caerdydd 
 John Hefin, Y Borth, Aberystwyth 
 Edward Morus Jones a Gwyneth Morus Jones, Llandegfan 
 Huw Jones, Betws, Rhydaman 
 Pat Jones, Chwilog
 Y Parchedig Gareth Maelor Jones, Dinas, Caernarfon 
 Eddie Jones, Bow Street, Ceredigion 
 Dafydd Morgan Lewis, Aberystwyth 
 Y Barnwr Wyn Rees, Pentyrch 
 Huw Roberts, Pwllheli 
 Haydn Thomas, Y Fenni 
 Dr Peter Wyn Thomas, Caerdydd 
 Sulwyn Thomas, Caerfyrddin 
 Derec Williams, Llanuwchllyn 
 John Eric Williams, Pwllheli 
 Y Diweddar Athro Dr Phil Williams, Aberystwyth

Gwisg Werdd
 Carys Ann Evans, Abergwaun. (Urdd Cerdd Ofydd, Telynores)
 William Michael Hughes, Carno. (Urdd Iaith Ofydd)
 Cecil Vernon Jones, Yr Hôb. (Urdd Iaith Ofydd)
 Brian William Baldwin, Prestatyn. (Urdd Llên Ofydd)
 Anne Sims Williams, Glanymôr, Llanelli. (Urdd Llên Ofydd)

 Urdd Ofydd er Anrhydedd

 Eirlys Cawdrey, Casnewydd 
 Mair Lloyd Davies, Tregaron 
 Janet Maureen Hughes, Llanrwst
 Ben Jones, Caerffili 
 Lona Jones, Penrhyncoch 
 Edith Macdonald, Chubut 
 Owain Aneurin Owain, Llansannan 
 Laura Richards, Y Foel 
 Nansi Selwood, Penderyn 
 Gareth Williams, Llanbrynmair 
 Dafydd Wyn Jones, Glantwymyn, Machynlleth

Gwisg Las
 Bethan Mair Jenkins (Bethan Penderyn), Rhydychen (Urdd Cerddor)
 Mary Howell-Pryce (Mair Maldwyn), New Marston, Rhydychen (Urdd Cerddor)
 Alecs Peate (Telynores Powys), Llanfair Caereinion. (Urdd Cerddor, Telynores)

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod ym Maldwyn

Cyfeiriadau

Maldwyn 2003
Maldwyn a'r Gororau 2003
2003
Hanes Powys
2003 yng Nghymru
Davíð Oddsson

Gwleidydd a chyn Brif Weinidog o Gwlad yr Iâ yw Davíð Oddsson (ganwyd 17 Ionawr 1948); treuliodd gyfnod hirach fel Prif Weinidog y wlad nag unrhyw berson arall. Rhwng 2004-5 gwasanaethodd fel y Gweinidog dros Faterion Tramor.

Graddiodd yn ygsol Menntaskólinn í Reykjavík yn 1970 ac oddi yno yn Adran y Gyfraith Prifysgol Gwlad yr Iâ yn 1976. Gwasanaethodd Oddsson fel Maer Reykjavík rhwng 1982 a 1991.

Bu hefyd yn Gadeirydd Banc Canolog Gwlad yr Iâ rhwng 2005 a 2009 ond aeth yr hwch drwy'r siop a galwyd am ei ymddiswyddiad gan drigolion y wlad a'r Prif Weinidog newydd Jóhanna Sigurðardóttir. Fe'i gwnaed yn Olygydd y Morgunblaðið, un o bapurau newydd mwyaf Gwlad yr Iâ, ond unwaith eto, bu cryn anniddigrwydd ac ymddiswyddodd o fewn misoedd.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1948
Pobl o Wlad yr Iâ
Gwleidyddion o Wlad yr Iâ
Prif Weinidogion Gwlad yr Iâ
Anialwch

Ardal heb lawer o law yw anialwch (diffeithwch). Ceir anialwch iâ a thwndra mewn ardaloedd oer, ac anialwch sych mewn ardaloedd poeth. Ceir anialwch sych mewn nifer o ardaloedd: mewn ardaloedd isdrofannol (e.e. Sahara, Gobi a Kalahari), mewn ardaloedd arfordirol (e.e. Atacama a Namib), mewn basnau mawr yn y mynyddoedd (e.e. y Great Basin), neu y tu hwnt i fynyddoedd. Mewn llawer ohonynt does dim ond tywod, cerrig neu halen.

Byw yn yr anialwch 
Ychydig iawn o drigfannau a geir yn yr anialwch. Yn draddodiadol mae nifer o'i drigolion yn byw bywyd nomadaidd neu led-nomadaidd. Ond lle ceir dŵr ceir gwerddonau ffrwythlon ac mae'r enghreifftiau mwyaf ohonynt yn cynnal trefi a phentrefi pur sylweddol, yn arbennig yn y Sahara ac Anialwch Arabia.

Anialeiddio 
Erbyn hyn mae diffeithdiro (desertification) yn broblem byd-eang. Oherwydd erydiad ac amaethyddiaeth gor-ddyfal, mae anialwch yn ehangu pob blwyddyn, yn bennaf yng ngogledd Affrica (y Sahel), ond hefyd yn ardaloedd eraill yn Affrica, canolbarth a de Asia, Awstralia, gogledd a de America a de Ewrop.

Deg anialwch ehangaf y byd 
 8,700,000 km² - Sahara (Affrica)
 1,560,000 km² - Anialwch Awstralia
 1,300,000 km² - Anialwch Arabia (Asia)
 1,040,000 km² - Gobi (Asia)
  715,000 km² - Kalahari (Affrica)
  676,000 km² - Patagonia (De America)
  330,000 km² - Takla Makan (Asia)
  312,000 km² - Sonora (Gogledd America)
  273,000 km² - Karakum (Asia)
  273,000 km² - Tharr a Cholistan (Asia)

Amgylchedd
 
Daearyddiaeth
Gregor Mendel

Mynach Awstriaidd oedd Gregor Johann Mendel (22 Gorffennaf 1822 – 6 Ionawr 1884). Mae'n enwog am ei ddamcaniaeth ar etifeddiaeth ar gyfer pys.

Ganwyd Mendel yn Heinzendorf, Awstria (heddiw: Hyncice, y Weriniaeth Tsiec). Roedd wedi bod yn gweithio fel garddwr pan yn ifanc. Ar ôl astudio yn Olmutz Philosophical Institute daeth yn fynach Awstiniaidd yn Brno ym 1843. Mae'n debygol iddo astudio ym Mhrifysgol Fienna hefyd.

Roedd e'n astudio planhigion yn y fynachlog a rhwng 1856 a 1863 roedd e'n meithrin rhyw 28,000 o blanhigion pys ac yn datblygu ei ddamcaniaeth ar etifeddiaeth. Dechreuodd Syr Ronald Fisher, ystadegydd enwog, amau canlyniadau ei ymchwil gan ddweud eu bod nhw'n anghredadwy.

Darllenodd Mendel ei draethawd Arbrofion ar gyfer planhigion croesryw i Cymdeithas Hanes Naturiol Brünn yn Bohemia ym 1865 (cafodd y traethawd ei gyhoeddi y flwyddyn canlynol, ond ni wnaeth pobl sylweddoli pwysigrwydd ei ddamcaniaeth ar y pryd.. Ym 1900 gwnaeth Hugo de Vries, Carl Correns ac Erich von Tschermak ail-ddarganfod ei draethawd gan ddatblygu damcaniaeth modern ar gyfer esblygiad.

Bu Mendel farw ar 6 Ionawr 1884 yn Brno/Brünn, Awstria-Hwngari (sydd heddiw yn y Weriniaeth Tsiec).

Genedigaethau 1822
Gwyddonwyr Awstriaidd
Marwolaethau 1884
Mynachod
Y Berfeddwlad

Yr enw canoloesol ar y rhan o ogledd Cymru sy'n gorwedd rhwng Afon Conwy ac Afon Dyfrdwy oedd Y Berfeddwlad. Mae'n gyfateb yn fras i'r hen sir Clwyd. Enw arall arno oedd Gwynedd Is Conwy.

Fe'i gelwid Y Berfeddwlad (perfedd, "canol") nid am ei fod yn y canol rhwng Gwynedd Uwch Conwy, prif diriogaeth tywysogion Gwynedd, a'r Y Mers Normanaidd, ond am ei fod yn newid dwylo'n aml rhwng Gwynedd a Phowys, ac yn neilltuol felly rhwng Gwynedd a Phowys Fadog.

Cantrefi a chymydau
Rhennid y Berfeddwlad yn bedwar cantref a deudddeg cwmwd, sef:
Cantref Rhos
Y Creuddyn
Uwch Dulas
Is Dulas
Cantref Rhufoniog
Uwch Aled
Is Aled
Ceinmeirch
Cantref Dyffryn Clwyd
Dogfeiling
Colion
Llannerch
Cantref Tegeingl
Rhuddlan
Prestatyn
Cwnsyllt

Daearyddiaeth hanesyddol Cymru
Hanes Conwy
Hanes Sir Ddinbych
Hanes Sir y Fflint
Hanes Wrecsam
Teyrnas Gwynedd
Teyrnas Powys
Gogledd Cymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Glyn Ebwy a'r Cylch 1958

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Glyn Ebwy a'r Cylch 1958 yn nhref Glyn Ebwy, Sir Fynwy (Blaenau Gwent bellach). Er bod y rheol Gymraeg wedi'i sefydlu, bu eithriadau yn yr Eisteddfod hon; fe siaradodd Aneurin Bevan, yr aelod seneddol lleol o 1929 tan 1960, yn y Saesneg, gan na throsglwyddodd ei rieni'r iaith Gymraeg iddo, a oedd yn arferiad cyffredin y dyddiau hynny. Disgrifiodd Bevan yr Eisteddfod fel "conglfaen gwareiddiad", ac anogodd beidio â chyfeirio at "Gymru a Mynwy" mwyach gan mai nodweddion Cymreig oedd i bobl Mynwy.

Bu cryn ddadlau yn y wasg ynglŷn â'r rheol Gymraeg; roedd y Western Mail yn dadlau am lai o Gymraeg yn yr Eisteddfod, er mwyn y di-Gymraeg, ond yr oedd eraill yn poeni y byddai'r Eisteddfod yn dychwelyd i fod yn ddwyieithog unwaith yn rhagor. Roedd y rheol Gymraeg yn golygu bod cannoedd o bobl yng Nglyn Ebwy wedi eu diddori yn y Gymraeg ac yn awyddus i'w dysgu.

T. Llew Jones oedd enillydd y gadair, bardd ac awdur nifer fawr o lyfrau darllen i blant. Testun yr awdl oedd Caerllion-ar-Wysg. Yn yr awdl, mae tad-cu yn poeni bod ei ŵyr yn cyfeillachu gyda'r Rhufeiniaid, gan ddysgu eu hiaith a'u diwylliant ac yn troi'i gefn ar Gymru a'r Gymraeg. Roedd y neges hon yn hynod o berthnasol i'r hyn oedd yn digwydd yng Nghymru ym 1958 a hyd yn oed heddiw.

Bu dadleuon eraill hefyd yn Baner ac Amserau Cymru; beirniadodd R. Gerallt Jones y beirniaid am eu dibyniaeth ar chwaeth bersonol a'u safon isel, a beirniadodd Kate Roberts yr Eisteddfod am beidio â thalu sylw teilwng i'r nofel a diffyg urddas seremoni'r fedal ryddiaith.

Ymwelodd Paul Robeson â'r Eisteddfod hon.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Blaenau Gwent a Blaenau'r Cymoedd 2010

Glyn Ebwy 1958
1958
Glyn Ebwy 1958
Hanes Blaenau Gwent
1958
Llandybïe

Pentref diwydiannol a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Llandybïe (hefyd Llandybie; weithiau hefyd Llandebie). Mae'n un o'r pentrefi mwyaf yn y sir. Sir ger Rhydaman. Mae Gorsaf reilffordd Llandybïe ar llinell Rheilffordd Calon Cymru.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Yn ôl traddodiad, sefydlwyd eglwys yn Llandybïe gan y Santes Dybïe (Tybïe), un o blant niferus Brychan, brenin Brycheiniog.

Sefydlwyd Llyfrau'r Dryw yn Llandybïe gan y brodyr Aneirin Talfan Davies ac Alun Talfan Davies yn 1940.

Mae'n gartref i Gôr Meibion Llandybïe.

Cymuned Llandybïe
Mae ardal Cyngor Cymuned Llandybïe yn fawr hefyd, gydag 8,700 o drigolion - dros 6,000 ohonynt yn Gymraeg eu hiaith - ac yn cynnwys pentrefi Saron, Blaenau, Cae'r-bryn, Cwmgwili, Pen-y-banc, Capel Hendre, Pentregwenlais a Phen-y-groes.

Addysg
Lleolir Ysgol Gynradd Llandybïe yn y pentref. Mae'n ysgol ddwyieithog.

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Llandybie ym 1944. Am wybodaeth bellach gweler:
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandybie 1944

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan Côr Meibion Llandybïe
Gwefan Ysgol Gynradd Llandybîe  (Saesneg yn bennaf)

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
AT&T

Cwmni telegyfathrebu Americanaidd yw AT&T Inc. Ffurfiodd y cwmni cyfredol, a leolir yn San Antonio, Texas, yn 2005 pan brynodd SBC Communications ei riant-gwmni, AT&T Corp.

Cyfeiriadau

Cwmnïau a leolir yn San Antonio, Texas
Cwmnïau a restrir ar fynegai Dow Jones Industrial Average
Cwmnïau a restrir ar Gyfnewidfa Stoc Efrog Newydd
Cwmnïau telegyfathrebu'r Unol Daleithiau
Cyflenwyr gwasanaeth rhyngrwyd yr Unol Daleithiau
Gwasanaethau cyhoeddus (cwmnïau) yr Unol Daleithiau
Cwmnïau a sefydlwyd ym 1983
Watcyn Wyn

Pregethwr, bardd, nofelydd, emynydd ac ysgolfeistr enwog iawn yn ei ddydd oedd Watcyn Wyn, enw llawn Watkin Hezekiah Williams (1844 – 1905), a aned ger Brynaman yn Sir Gaerfyrddin.

Bywgraffiad
Glowr oedd ar ôl gadael ysgol yn gynnar, ond fe aeth ati i addysgu ei hun. Sefydlodd ysgol, sef Ysgol y Gwynfryn, Rhydaman a roddodd gyfle i nifer fawr o fechgyn fedru mynd i'r weinidogaeth.

Roedd Watcyn Wyn yn eisteddfodwr brwd ac yn adnabod nifer o ffigyrau mawr yr oes. Er nad oes llawer o werth parhaol i'r rhan fwyaf o'i gerddi, ysgrifennodd hunangofiant - Adgofion Watcyn Wyn - sy'n cynnwys adrannau am ei blentyndod a llencyndod yn ardal Brynaman.

Ar y cyd ag Elwyn Thomas ysgrifennodd ddwy nofel ramantaidd yn ogystal.

Llyfryddiaeth

Gwaith Watcyn Wyn
Caneuon (1871)
Hwyr Ddifyrion (1883)
Cân a Thelyn (1895)
(gyda Elwyn Thomas) Nansi merch y pregethwr dall (1906)
(gyda Elwyn Thomas) Irfon Meredydd (1907)
Adgofion Watcyn Wyn, golygwyd gan Gwili (Y Cwmni Cyhoeddiadol Addysgol, Merthyr Tudful, 1907)

Astudiaethau
Bryan Martin Davies, Rwy'n gweld o bell (1980). Astudiaeth.
Pennar Griffiths, Cofiant Watcyn Wyn (1915)

Beirdd Cymraeg
Genedigaethau 1844
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Nofelwyr Cymraeg
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Marwolaethau 1905
Vasco da Gama

Fforiwr Portiwgalaidd oedd Vasco da Gama (1469?-24 Rhagfyr 1524), y fforiwr cyntaf i hwylio rhwng Ewrop ac India.

Fforwyr y 15fed ganrif
Fforwyr yr 16eg ganrif
Fforwyr Portiwgalaidd
Genedigaethau 1469
Marwolaethau 1524
Morwyr Portiwgalaidd
Ynys Bŷr

Ynys fechan yn y môr ar ymyl Bae Caerfyrddin i'r de o Ddinbych y Pysgod yn Sir Benfro yw Ynys Bŷr (Saesneg: Caldey Island o'r Hen Norseg Keld-Eye 'Ynys Oer'). Mae'n cael ei henwi ar ôl y mynach cynnar Pŷr (digwydd ei enw yn ail ran enw tref Maenorbŷr, ar y tir mawr cyferbyn â'r ynys, yn ogystal). Mae'r ynys tua tair milltir o hyd, ac o hinsawdd fwyn gyda'r awel gynnes yn dod i mewn o'r Iwerydd.

Hanes
Mae'r ynys wedi bod yn lle i fyw ers canrifoedd. Mae archaeolegwyr wedi darganfod olion pobl oedd yn byw yn Hen Oes y Cerrig yn Ogof Nana ar yr ynys.

Mae'n debyg ei bod fwyaf adnabyddus am ei mynachlog. Adeiladwyd y gyntaf gan Sant Dyfrig yn y chweched ganrif. Clas Cymreig oedd y sefydliad hwnnw. Yn ôl un traddodiad, claddwyd Sant Cathen, sefydlydd Llangathen, yno. Yn amser y Normaniaid adeiladwyd priordy ar safle'r hen fynachlog ac mae rhan o'r hen adeilad yno o hyd. Roedd y Benedictiaid yno o 1136 tan i Harri VIII o Loegr ddiddymu'r mynachlogydd yn 1536. Sefydlodd grŵp Benedictiaid Anglicanaidd fynachlog ar yr ynys yn 1906, a derbyniwyd hwy i'r Eglwys Gatholig yn 1913. Oherwydd trafferthion ariannol, gwerthwyd yr ynys i’r Sistersiaid, a gyrhaeddodd yn 1929 ac sydd yno hyd heddiw..

Mewn capel heb fod ymhell o'r priordy mae carreg gyda ysgrifen Ogam ac ysgrifen Ladin arni. Mae'r ogam yn darllen - 'Dyma (golofn) Moel Dolbrochion mab .......', a'r Lladin: 'Rwyf i wedi ei ddarpar â chroes. Gofynnaf i bawb a gerddo y ffordd hon weddïo dros enaid Cadwgan.'

Adeiladwyd goleudy ar yr ynys yn 1828.

Mynediad
Mae llongau yn hwylio drosodd i'r ynys o Ddinbych y Pysgod yn rheolaidd yn nhymor yr haf.

Gweler hefyd
Maenor Bŷr
Pŷr

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Gwefan swyddogol yr ynys

Clasau
Hanes Sir Benfro
Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Tai crefydd Cymru
Byr
Byr
Robin Llywelyn

Nofelydd Cymraeg yw Robin Llywelyn (ganed 24 Tachwedd 1958). Mae wedi ennill y Fedal Ryddiaith yn yr Eisteddfod ddwywaith, a Gwobr Goffa Daniel Owen unwaith am y nofel Un Diwrnod yn yr Eisteddfod.

Fe yw rheolwr-gyfarwyddwr pentre Portmeirion. Mae'n ŵyr i Clough Williams-Ellis, pensaer Portmeirion.

Gweithiau
 Seren Wen ar Gefndir Gwyn (Medal Ryddiaith, 1992)
 O'r Harbwr Gwag i'r Cefnfor Gwyn (Medal Ryddiaith, 1994)
 Y Dŵr Mawr Llwyd (straeon byrion, 1995)
 Un Diwrnod yn yr Eisteddfod (Gwobr Goffa Daniel Owen, 2004)

Llyfryddiaeth
Angharad Price, Llên y Llenor: Robin Llywelyn (Gwasg Pantycelyn, 2000)

Cyfeiriadau 

 
Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen
Enillwyr y Fedal Ryddiaith
Genedigaethau 1958
Nofelwyr Cymraeg
Pobl o Feirionnydd
Y Fedal Ryddiaith

Un o brif wobrau Eisteddfod Genedlaethol Cymru, am gyfrol o ryddiaith yw'r Fedal Ryddiaith. Mae'r seremoni wobrwyo yn digwydd ar ddydd Mercher yr Eisteddfod Genedlaethol. Mae'r gyfrol lwyddiannus yn cael ei chyhoeddi yn ystod yr Eisteddfod ac mae'r llenor llwyddiannus yn cael ymuno â'r Orsedd, yn Urdd y Wisg Wen, y flwyddyn ganlynol, os nad yw eisoes yn aelod. Fe gyflwynwyd y fedal hon am y tro cyntaf ym 1937.

Rhestr enillwyr y Fedal Ryddiaith

Cyfeiriadau

Dolennau allanol 
 "Enillwyr y Fedal Ryddiaith", Gwefan yr Eisteddfod Genedlaethol 

 

Gwobrau llenyddol Cymraeg
Rhestrau enillwyr eisteddfodol
Rhestrau llyfrau Cymraeg
Gwobr Goffa Daniel Owen

Un o brif wobrau Eisteddfod Genedlaethol Cymru yw Gwobr Goffa Daniel Owen. Mae'r seremoni wobrwyo yn digwydd ar ddydd Mawrth yr Eisteddfod. Rhoddir gwobr o £5000 am nofel yn Gymraeg sydd heb ei chyhoeddi o'r blaen.

Hanes
Sefydlwyd y wobr yn 1978 ac fe'i enwyd ar ôl y nofelydd Cymraeg nodedig Daniel Owen (1836-1895). Y wobr yn y flwyddyn gyntaf oedd £500, yn rhoddedig gan HTV Cymru. Yn y blynyddoedd cynnar nid oedd y wobr yn cael seremoni ar lwyfan y Pafiliwn ond fe gychwynwyd wneud hynny yn 1999, er nad yw'n seremoni orseddol lawn. Yn 2000, cododd y wobr ariannol i £5000, gan roi fwy o statws ac amlygrwydd i'r gystadleuaeth.

Rhestr enillwyr

Cyfeiriadau

Dolennau allanol 
 "Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen", Gwefan yr Eisteddfod Genedlaethol 

 
Daniel Owen

Daniel Owen, Gwobr Goffa
Rhestrau enillwyr eisteddfodol
Rhestrau llyfrau Cymraeg
Gorsedd y Beirdd

Cymdeithas o feirdd, llenorion, cerddorion a phobl nodedig eraill y byd diwylliannol Cymraeg yw Gorsedd Cymru neu Yr Orsedd. Fe'i sefydlwyd fel Gorsedd Beirdd Ynys Prydain gan Iolo Morganwg yn Llundain yn 1792 ac mae'r enw llawn yn parhau fel enw seremonïol. Yn Awst 2019 penderfynwyd arddel yr enw Gorsedd Cymru yn hytrach na Gorsedd y Beirdd.

Mae tair carfan o aelodau yn perthyn i'r orsedd ac mae gan bob grŵp ei liw. Daw'r Archdderwydd bob amser o blith y rhai sy'n gwisgo gwyn. Gellir dod yn aelod drwy lwyddo mewn arholiad, cael eich dewis i ddod yn aelod neu drwy ennill y gadair, y goron neu'r Fedal Ryddiaith mewn Eisteddfod Genedlaethol. Yn ogystal ag ar lwyfan yr Eisteddfod Genedlaethol mae'r Orsedd yn cyfarfod yng Nghylch yr Orsedd. Unwaith, cynhaliwyd cyfarfod o'r orsedd yn Llydaw.

Fe anrhydeddir bob blwyddyn Gymry amlwg sydd wedi gwneud cyfraniad i Gymru drwy eu gwahodd i ddod yn aelod o'r orsedd.

Cynhaliwyd Eisteddfod Caerfyrddin 1819 yng ngwesty'r Llwyn Iorwg (neu'r Ivy Bush) yng Nghaerfyrddin, a phenderfynwyd cynnwys yr Orsedd fel rhan o'r defodau.  Ers hynny mae'r Orsedd wedi dod yn fwyfwy cyfystyr â seremonïau'r Eisteddfod Genedlaethol, yn arbennig seremonïau'r Cadeirio, y Coroni a'r Fedal Ryddiaith. Mae ambell i Archdderwydd wedi defnyddio ei safle i wneud datganiadau gwleidyddol.

Gwaith dychymyg Iolo Morganwg yw'r Orsedd. Bathodyn yr Orsedd yw'r Nod Cyfrin sydd ar holl regalia'r Orsedd. Ymhlith y rhai sy'n cael eu gwisgo gan yr Archdderwydd mae coron, dwyfronneg a theyrnwialen. Yn perthyn i'r orsedd hefyd mae Baner yr Orsedd, Cleddyf yr Orsedd a'r Hanner Cleddyf. Bydd cleddyf yr orsedd yn cael ei ddefnyddio i agor a chau'r Orsedd ac yn ystod seremonïau'r Eisteddfod. Cleddyf heddwch yw hi a dyna pam na fydd byth yn cael ei thynnu'r holl ffordd o'r wain.

Cyflwynir y Corn Hirlas i'r Archdderwydd gan un o famau'r fro i estyn croeso'r ardal i'r eisteddfod. Yn hanesyddol roedd yr hen gorn yfed yn llys y tywysogion yn estyn croeso i'r gwahoddedigion i'r llys. Bydd un o forynion yr ardal yn rhoi Aberthged i'r Archdderwydd sef ysgub o ŷd, gwair a blodau'r maes yn arwydd o roddion Duw i'r ardal.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd

Gorsedd
Gorseth Kernow - Gorsedd Cernyw
Goursez Vreizh - Gorsedd Llydaw

Llyfryddiaeth
 Hanes Gorsedd y Beirdd gan Geraint Bowen a Zonia Bowen . Cyhoeddiadau Barddas, Dinbych 1991

Dolenni allanol
 Lluniau hanesyddol o'r Orsedd, o ddechrau'r 20fed ganrif 
 Lluniau o'r Orsedd fodern
 Rhagarweiniad i'r Eisteddfod ar wefan Amgueddfa Werin Cymru 

Eisteddfodau

Llenyddiaeth Gymraeg
Diwylliant Cymru
Iolo Morganwg
Sefydliadau Cymru
Sefydliadau 1792
Llancarfan

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig ym mwrdeistref sirol  Bro Morgannwg, Cymru, yw Llancarfan. Saif rhwng Y Bont-faen a'r Barri.

Ganwyd yr hynafiaethydd a llenor Iolo Morganwg ym mhentref Pennon yn y plwyf.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Geirdarddiad
Ymddengys mai'r hen enw oedd Nant Carfan a chyn hynny, o bosib, Nant Carw-fan, sef y tarddiad carw. Ceir sawl nant neu afon gydag enwau anifeiliaid cyflym, sy'n disgrifio llif yr afon, gan gynnwys Afon Ceirw, Carnant a Maescar gyda cyfeiriad at y carw, Afon Garw (nail ai o 'carw' neu 'garw'), Yr Wybrnant (gwiber nant), Afon Caseg, Afon Arth, Afon Iwrch, Afon Twrch ayb.

Clas Llancarfan
Roedd Llancarfan yn adnabyddus yn y Gymru gynnar am ei glas (ar safle eglwys Llancarfan heddiw) neu fynachlog gynnar a sefydlwyd gan Sant Cadog yn y 6g. Ceir carreg ag arni arysgrif Ladin o'r 11g neu ddechrau'r ganrif olynnol yn yr eglwys. Yn ôl traddodiad, cedwid llyfr efengylau Gildas yma. Yma hefyd yr ysgrifennwyd Buchedd Sant Cadog yn Lladin gan y mynach Lifris ac ymddengys y bu'n ganolfan dysg bwysig yn yr Oesoedd Canol Cynnar. Yr enwocaf o lenorion mynachaidd Llancarfan yw Caradog o Lancarfan (fl. 1135), awdur nifer o fucheddau saint. Awgrymwyd o gyfnod y Dadeni ymlaen mai ef a ysgrifennodd Llyfr Llandaf a fersiwn gynharaf Brut y Tywysogion, ond diweddar yw'r traddodiadau hyn ac yn achos y Brut gwyddys bellach ei fod yn ffrwyth sawl awdur a chanolfan yn hytrach na gwaith unigolyn.

Cofnodir anrheithio'r clas gan fôr-ladron Llychlynaidd yn y flwyddyn 988, yn ôl yr Annales Cambriae. Pan feddianwyd Morgannwg gan y Normaniaid rhoddwyd Llancarfan i fynachlog Pedr Sant yng Nghaerloyw a darfu am y clas Cymreig.

Y gorffennol disglair hwn a barodd i Iolo Morgannwg lunio rhai o'i ffugiadau enwocaf sy'n rhoi ffug hanes Sant Cadog a'i fynachlog.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolen allanol
  Gwefan y pentref 

Clasau
Cymunedau Bro Morgannwg
 
Pentrefi Bro Morgannwg
Catrin Parr

Brenhines Lloegr rhwng 12 Gorffennaf 1543 a 28 Ionawr 1547 oedd Catrin Parr (Saesneg: Catherine Parr) (tua 1512 - 7 Medi, 1548), chweched gwraig Harri VIII.

Priodasau
Edward, Lord Borough (1527-1529)
John Neville, Lord Latimer (1530-1542)
Y brenin Harri VIII
Thomas Seymour (1547-1548)

Plant
Mair Seymour

Genedigaethau 1512
Marwolaethau 1548
Merched yr 16eg ganrif
Gwragedd Harri VIII, brenin Lloegr
William Morgan (esgob)

Yr Esgob William Morgan  (1545 - 10 Medi 1604) oedd y gŵr a gyfieithodd y Beibl yn gyflawn i'r Gymraeg am y tro cyntaf. Cyhoeddwyd ei Feibl ym 1588. Credir yn gyffredinol mai hynny gymaint a dim arall fu'n gyfrifol i'r Gymraeg oroesi, a hynny am nad oedd gan yr iaith unrhyw statws na defnydd swyddogol o gwbl fel arall am ganrifoedd dan y drefn a osodwyd ar Gymru gyda'r "Deddfau Uno".

Bywyd cynnar ac addysg 
Ganwyd William Morgan yn Nhŷ Mawr y Wybrnant, ger Penmachno, yn fab i denant ar ystad Gwydir. Mae'n debyg i dirfeddianwr yr ystad, Morys Wyn, ddarparu addysg ar gyfer rhai o feibion ei denantiaid trwy ei gaplan personol. Ymddengys i'r bardd Edmwnd Prys fod yn gyd-fyfyriwr yr un pryd a William Morgan. Aeth y ddau wedyn i Goleg Sant Ioan, Caergrawnt.

Yng Nghaergrawnt fe astudiodd athroniaeth, mathemateg a Groeg gan raddio'n faglor yn y celfyddydau ym 1568 ac yn feistr ym 1571. Treuliodd William Morgan dair blynedd ar ddeg yn y brifysgol i gyd, gan feistroli Lladin, Hebraeg, Aramaeg, Ffrangeg ac Almaeneg yn ogystal â gweithiau Tadau'r Eglwys a diwinyddion Protestannaidd y cyfnod. Graddiodd yn faglor mewn diwinyddiaeth ym 1578 ac yn ddoethur ym 1583.

Clerigwr 
Cafodd William Morgan ei ordeinio'n glerigwr yn Eglwys Loegr ym 1568 gan Esgob Ely. Apwyntiwyd ef yn ficer Llanbadarn Fawr ym 1572, yna'r Trallwng ym 1575 a Llanrhaeadr-ym-Mochnant ynghyd â Llanarmon Mynydd Mawr ym 1578. Yn yr un flwyddyn apwyntiwyd ef hefyd yn Bregethwr y Brifysgol yng Nghaergrawnt. Yn ystod ei gyfnod yn Llanrhaeadr-ym-Mochnant priododd â Catherine ferch George ac yno hefyd y gwnaeth llawer o'i waith cyfieithu, gan weithio yno hyd at ei ddyrchafiad yn Esgob Llandaf ym 1595. Ym 1601 daeth yn Esgob Llanelwy lle y bu hyd at ei farwolaeth ym 1604.

Cyfieithu'r Beibl
Roedd cyfieithiad William Salesbury o'r Testament Newydd wedi bod ar gael ers 1567, ac er fod yna dipyn o feirniadu ar Gymraeg hwnnw, roedd cyfieithiad Salesbury yn rhoi sail hynod werthfawr i gyfieithiad newydd William Morgan. Erbyn 1587 roedd wedi gorffen cyfieithu'r Hen Destament, y Testament Newydd a'r Apocrypha, ac fe aeth y cyfan drwy'r wasg ym 1588.

Canmolwyd y cyfieithiad gan lenorion cyfoes, yn cynnwys Siôn Tudur, Siôn Dafydd Rhys, Ieuan Tew a Morris Kyffin.

Cerflun ar fur Eglwys Gadeiriol Llandaf

Llyfryddiaeth
Ceir bywgraffiadau o William Morgan gan Charles Ashton (1891), W. Hughes (1891), T. Evan Jacob, G. J. Roberts (1955) ac R. T. Edwards (1968).

Astudiaethau:
Isaac Thomas, William Morgan a'i Feibl (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1988)
Prys Morgan, Beibl i Gymru (Pwyllgor Dathlu Pedwarcanmlwyddiant Cyfieithu'r Beibl/Gwasg Cambria, 1988)

Dolenni allanol
Llyfrgell Genedlaethol Cymru: copi digidol gyda chyflwyniad 

Bro Machno
Cristnogaeth yng Nghymru
Cyfieithwyr y Beibl
Cyfieithwyr Cymreig
Cymry'r 16eg ganrif
Cymry'r 17eg ganrif
Esgobion Llanelwy
Esgobion Llandaf
Genedigaethau 1545
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 16eg ganrif
Llenorion Cymreig yr 17eg ganrif
Marwolaethau 1604
Pobl o Fetws-y-Coed
Pobl o Gonwy
Ysgolheigion Cymraeg
Un Diwrnod yn yr Eisteddfod

Nofel gan Robin Llywelyn yw Un Diwrnod yn yr Eisteddfod. Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2004. Hon oedd cyfrol fuddugol Gwobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 2004. Yn 2020 roedd y gyfrol ar gael i'w harchebu yn ôl y galw.

Disgrifiad byr
Mae'r darllenydd yn treulio diwrnod yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2003 yng nghwmni Wil Chips, cyn filwyr ag oedd wedi cael ei anfon adre o ryfel Irac am iddo wrthod ymladd mwy pan saethwyd teulu diniwed a oedd ar eu ffordd i'r ysbyty.

Botwm Crys yn cadw lle

Gweler hefyd
Rhestr llyfrau Cymraeg
Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau

Llyfrau Cymreig 2004
Nofelau 2004
Nofelau Cymraeg gan awduron o Gymru
Nofelau a enillodd Wobr Goffa Daniel Owen
Robin Llywelyn
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd a'r Cylch 2004

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd a'r Cylch 2004 ym Mharc Ty Tredegar, Casnewydd rhwng 31 Gorffennaf a 7 Awst 2004.

Gwnaed y goron gan Helga Prosser. Fe'i cyflwynwyd er cof am John Nicholas Evans gan Heulwen Davies, W. John Jones a'r Dr Eric Sturdy.

Nofel arall a ddaeth yn agos iawn i ennill Gwobr Goffa Daniel Owen oedd Carnifal gan Robat Gruffudd. 

Rhoddwyd y Wobr Gwyddoniaeth a Thechnoleg i'r Athro Glyn O Phillips.

Dewiswyd Lois Arnold yn enillydd Tlws Dysgwr y Flwyddyn. 

Hon oedd yr eisteddfod gyntaf i ganiatau gwerthu alcohol ynddi ar y maes.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yng Nghasnewydd

Llyfryddiaeth
 Cyfansoddiadau a Beirniadaethau, Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd a'r Cylch 2004

Cyfeiriadau

Casnewydd (sir)
Casnewydd 2004
Casnewydd 2004
2004
2004 yng Nghymru
Egni (pryddest)

Pryddest a enillodd y goron i Jason Walford Davies yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 2004 yw Egni. Ysgrifennodd y bryddest er cof am ei dad-cu Brinley Powell, 1912-1986 a streic y glowyr, 1984-5. Mae talp o lo yn troi'n yn garreg goffa i ddioddefaint y glowyr ac i'r gymuned y gwnaeth Llywodraeth Margaret Thatcher ddifetha wrth ddifa'r pyllau glo.

Cerddi Cymraeg
Cerdd Dafod
Gweithiau 2004
Llên Cymru yn yr 21ain ganrif
Jason Walford Davies

Beirniad llenyddol a bardd yw Jason Walford Davies (ganwyd yn Aberystwyth yn 1971). Bu'n ddarlithydd yn Adran Gymraeg Prifysgol Cymru, Bangor, cyn ei benodi'n Athro. Mae ei waith ymchwil wedi arbenigo ar ddylanwad y traddodiad llenyddol Cymraeg ac ar R. S. Thomas. Mae'n Gyd-gyfarwyddwr Canolfan Ymchwil R. S. Thomas. Roedd ei gyfrol Gororau'r Iaith: R. S. Thomas a'r Traddodiad Llenyddol Cymraeg, ar restr fer Llyfr y Flwyddyn yn 2004.

Enillodd ei bryddest, Egni, y goron iddo yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Casnewydd 2004.

Mae'n efaill i Damian Walford Davies.

Llyfryddiaeth
 Gororau'r Iaith: R. S. Thomas a'r Traddodiad Cymraeg  (Gwasg Prifysgol Cymru, Gorffennaf 2003)
 Cof ac Arwydd - Ysgrifau ar Waldo Williams, golygydd ar y cyd efo Damien Walford Davies (Cyhoeddiadau Barddas, Tachwedd 2006)

Academyddion Cymreig
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau 1971
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Pobl o Aberystwyth
Ysgolheigion Cymraeg
Si Hei Lwli

Nofel gan Angharad Tomos a enillodd y Fedal Ryddiaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug 1991 yw Si Hei Lwli. Cyhoeddwyd  y llyfr yn wreiddiol gan Y Lolfa ym 1991. Yn 2017 roedd y gyfrol mewn print.

Mae'n nofel am ferch ifanc a merch hen hen iawn yn teithio mewn car – ond mae amser yn golygu rhywbeth gwahanol iawn i'r ddwy ohonyn nhw.

Cyfieithiwyd y nofel i'r Almaeneg gan Sabine Heinz fel Eia popeia (Lewiston, NY: Edwin Mellen Press, 1995) ac i'r Saesneg gan Elin ap Hywel fel Twilight Song (Gwasg Gomer, 2004).

Gweler hefyd
Rhestr llyfrau Cymraeg
Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau

Angharad Tomos
Cyfrolau'r Fedal Ryddiaith
Llyfrau Cymreig 1991
Nofelau 1991
Nofelau Cymraeg i oedolion
Semtecs

Nofel yn Gymraeg gan Geraint V. Jones yw Semtecs. 
Gwasg Carreg Gwalch a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 1998. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.. Dyma oedd y nofel fuddugol ar gyfer Gwobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Ogwr 1998.

Disgrifiad
Nofel dditectif, gyda chyn-aelod o'r S.A.S. yn arwr iddi.

Mae hi'n gyntaf o dair nofel yn dilyn anturiaethau "Semtecs" - sef Samuel Tecwyn Turner - ditectif yr heddlu yn Nhrecymer, pentref dychmygol yng ngogledd Cymru. Teitl yr ail nofel yw Asasin, a'r drydedd yw Omega.

Roedd Semtecs yn yr SAS cyn dod i Drecymer i weithio i'r heddlu ac i osgoi hunllefau ei waith blaenorol. Mae'r nofel yn thriller sydd yn dilyn digwyddiadau anghredadwy yn Nhrecymer yn ogystal â gwaith blaenorol Semtecs a'r problemau gafodd ef yno. Mae'r nofel yn dechrau gyda byrgleriaeth mewn bwyty, ond mae problemau eraill yn y pentref hefyd, er enghraifft mae yna byrglediaethau eraill a ty wedi llosgi.

Ar waethaf bod yn y fyddin, ei wybodaeth eang o ieithoedd, a'i brofiad o fyw mewn gwledydd tramor, mae Semtecs yn frodor eithaf cyffredin yn y pentref. Mae e'n byw mewn hen sgubor wedi ei hadnewyddu ac mae'n mwynhau teithio ar ei feic modur. Mae ffrindiau Semtecs a bywyd yn y  pentref bychan yng ngogledd Cymru yn cael eu cyflwyno yn ddigon manwl yn y llyfr hwn.
Botwm Crys yn cadw lle

Gweler hefyd
Rhestr llyfrau Cymraeg
Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau

Llyfrau Cymreig 1998
Nofelau 1998
Nofelau a enillodd Wobr Goffa Daniel Owen
Llenyddiaeth

Mae llenyddiaeth yn cynnwys rhyddiaith, barddoniaeth a drama wedi ei sgrifennu mewn iaith goeth neu afaelgar a mewn arddull arbennig.

Roedd yr hen chwedlau Cymreig yn cael eu hadrodd ar lafar cyn iddynt gael eu copio ar lawysgrif; chwedlau fel Pwyll Pendefig Dyfed, Math Fab Mathonwy. Breuddwyd Rhonabwy.

Cyhoeddir llenyddiaeth mewn llyfr neu - ers rhai blynyddoedd - mewn e-lyfr neu ar wefan ar y rhyngrwyd.

Gwobrau, medalau a rhestri Llên Cymru

Gwobrau 
 Gwobr Goffa Daniel Owen - gwobr am nofel a gyflwynir yn y gystadleuaeth hon yn yr Eisteddfod Genedlaethol
 Gwobr Gwasg Gomer
 Gwobr Mary Vaughan Jones - gwobr llyfrau plant
 Gwobr Tir na n-Og
 Gwobr John Tripp

Medalau 
 Y Fedal Ryddiaith - gwobr am ryddiaith a gyflwynir i'r gystadleuaeth hon yn yr Eisteddfod Genedlaethol (ers 1937)

Rhestri llyfrau 
 Llyfr y Flwyddyn
 Nofel y Mis

Gweler Hefyd 
 Enillwyr Gwobr Llenyddiaeth Nobel
 Termau Llenyddol

 
Y celfyddydau
Ysgrifennu
Llyfr

Fel arfer, mae llyfr yn golygu testun wedi ei sgrifennu neu ei argraffu ar bapur sydd wedi ei rwymo mewn clawr. Ers rhai blynyddoedd mae e-lyfrau ar gael, sef llyfrau ar ffurf meddalwedd y gellir eu darllen gan beiriant arbennig. Daw'r enw Cymraeg "llyfr" o'r Lladin "liber".

Hanes 

Sgrifennwyd y "llyfrau" cyntaf ar glai, papurfrwyn neu femrwn. Cyn dyfeisio'r wasg argraffu, roedd pob llyfr yn llawysgrif a felly yn gostus iawn i'w gynhyrchu ac fel arfer wedi eu hysgrifennu gan fynachod. O ganlyniad, dim ond eglwysi, prifysgolion a phobl cyfoethog oedd yn berchen ar lyfrau. Un o lawysgrifau hynaf Cymru i oroesi yw Llyfr Du Caerfyrddin (12g).

Dyfeisiwyd y wasg argraffu gyntaf yn y Dwyrain Pell ganrifoedd cyn i Ewrop ei dyfeisio. Y llyfr argraffedig hynaf yw'r Swtra Diemwnt. Roedd rhaid cerfio'r dudalen cyfan ar astedd bren, a oedd yn waith caled iawn. Pi Sheng a ddefnyddiodd llythrennau symudol gyntaf tua 1045 yn Tsieina, ond does dim un o'r llyfrau a argraffodd wedi goroesi.

Yn Ewrop, dyfeisiwyd yr argraffwasg gyntaf gan Johannes Gutenberg (tua 1450). O ganlyniad, roedd llyfrau yn rhatach nac erioed ac o ganlyniad roedd yn haws dosbarthu gwybodaeth.

Mathau o lyfrau 
 e-lyfr
 Llyfr clawr meddal
 Llyfr clawr caled
 llyfr llafar

Gweler hefyd 
 Argraffu
 Llawysgrif
 Llyfrgell
 Rhif Llyfr Safonol Rhyngwladol (ISBN)
 Sgrôl

Ffynonellau
Rhif Llyfr Safonol Rhyngwladol

Rhif cofrestru a ddefnyddir yn y fasnach lyfrau yw'r Rhif Llyfr Safonol Rhyngwladol (ISBN o'r Saesneg International Standard Book Number). Fe'i defnyddir yn helaeth gan siopau llyfrau a llyfrgelloedd er enghraifft. Rhoddir rhif arbennig i bob llyfr a gyhoeddir, ond nid i gyfnodolion (defnyddir ISSN).

Rhoddir un Rhif Llyfr Safonol Rhyngwladol unigol wedi ei gofrestri i bob llyfr, a dydy'r rhif ddim yn newid pan adargraffir - heblaw mewn argraffiad newydd â testun wedi newid yn sylweddol - ond mae rhif llyfr clawr meddal yn wahanol i un clawr caled. Beth bynnag, nid oes Rhif Llyfr Safonol Rhyngwladol ar bob llyfr am nad yw llawer o wasgau bychain yn cofrestru eu llyfrau.

Hanes 
Roedd pobl yn Ewrop yn ystyried cyflwyno rhif cofrestru llyfrau ers y 1960au ac ym 1968 cychwynnodd y Sefydliad Safonau Rhyngwladol (ISO) weithgor i gynllunio rhif felly. Ym 1972 daeth ISO 2108 ar gyfer y Rhif Llyfr Safonol Rhyngwladol i rym.

Cyn 2007 defnyddiwyd rhif cofrestru wahanol yn Unol Daleithiau, ond ers 1 Ionawr 2007
newidiodd hynny gyda'r cynllun i ddefnyddio rhifau hirach 13 digid (safon EAN-13).

Ystyr y rhif 
Mae'r Rhif Llyfr Safonol Rhyngwladol yn cynnwys côd ar gyfer gwlad, gwasg a teitl y llyfr yn ogystal â swm prawf (checksum). Fel arfer, mae cysylltnod (-) rhwng pob côd.

 Y rhif cyntaf yw rhif yr ardal, er enghraifft mae "0" neu "1" yn rhif gwledydd ble siaredir Saesneg (y Deyrnas Unedig, Unol Daleithiau, Awstralia, India), "2" yn rhif gwledydd ble siaredir Ffrangeg a "3" yn rhif gwledydd ble siaredir Almaeneg. 
 Yr ail rhif yw rhif y wasg sydd yn cael ei ddosbarthu gan Asiant ISBN Cenedlaethol neu Leol.
 Y trydydd rhif yw rhif y teitl. Gall y gwasg dewis y rhif hon. Mae'n rhaid i'r Rhif newid ar gyfer clawr newydd, tomenau sydd ar werth ar wahân ac ati.
 Y rhif olaf yw'n swm prawf (checksum). Gall fod yn rhif neu yn "X".

Llyfrau
Louis XVIII, brenin Ffrainc

Roedd Louis XVIII (17 Tachwedd 1755 – 16 Medi 1824) yn Frenin Ffrainc o 6 Ebrill 1814 i 20 Mawrth 1815 ac o 8 Gorffennaf 1815 i 16 Medi 1824.

Brenhinoedd Ffrainc
Ffrancod y 18fed ganrif
Ffrancod y 19eg ganrif
Genedigaethau 1755
Marwolaethau 1824
Teyrnoedd y 19eg ganrif
Matthew Stevens

Mae Matthew Stevens (ganwyd 11 Medi 1977) yn chwaraewr snwcer adnabyddus.

Cafodd ei eni yng Nghaerfyrddin.

Chwaraewyr snwcer Cymreig
Genedigaethau 1977
Pobl o Gaerfyrddin
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Bro Myrddin
Llawysgrif

Llyfr neu destun sydd ddim wedi ei argraffu yw llawysgrif. Cyn dyfeisio'r wasg argraffu roedd pob llyfr a thestun mewn llawysgrif, fel arfer wedi eu hysgrifennu ar glai, papurfrwyn neu femrwn.

Gweler hefyd 
Llawysgrifau Cymreig

Dogfennau
 
Llenyddiaeth
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Cwm Rhymni 1990

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Cwm Rhymni 1990 yng Nghwm Rhymni, Morgannwg Ganol (Bwrdeistref Sirol Caerffili bellach).

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol

Cwm Rhymni 1990
1990
1990
William Carlos Williams

Bardd o Americanwr oedd William Carlos Williams (17 Medi 1883 – 4 Mawrth 1963) a gysylltir yn agos gyda'r mudiadau celf: moderniaeth a delweddiaeth. Roedd ei gariad at luniau celf hefyd yn un angerddol, a gwelir hyn yn ei gerddi.

Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Pennsylvania. Pediatrydd ydoedd yn ei waith bob dydd, a hynny yn ysbytu Passaic, New Jersey, a adnabyddir heddiw fel 'St. Mary's General Hospital'. Roedd yn bennaeth yr adran rhwng 1924 a'i farwolaeth.

Roedd yn gyfaill i'r beirdd Ezra Pound a Hilda Doolittle ac i'r peintiwr Charles Demuth.

Gweithiau 
Barddoniaeth
Poems (1909)
Spring and All (1923)
An Early Martyr (1935)
Broken Span (1941)
The Wedge (1944)
Clouds, Aigeltinger, Russia, &c. (1948)
The Desert Music and Other Poems (1954)
Pictures from Brueghel (1962)
Paterson (1963)
Imaginations (1970)

Rhyddiaith
Kora in Hell (1920)
The Great American Novel (1923)
In the American Grain (1925)Novelette and Other Prose (1932)Autobiography (1951)Selected Essays (1954)Embodiment of Knowledge'' (1974)

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1883
Marwolaethau 1963
Beirdd Saesneg
Llên yr Unol Daleithiau
John Nash

Am y mathemategwr o Unol Daleithiau America gweler John Forbes Nash, Jr.
Pensaer o Loegr a fu'n byw yng Nghymru am gyfnod oedd John Nash (18 Ionawr 1752 – 13 Mai 1835). Adeiladodd llawer o adeiladau enwog yn Llundain.

Cafodd ei eni yn Llundain ac astudiodd i fod yn bensaer o dan Syr Robert Taylor, ond heb fod yn llwyddiannus iawn. Ar ôl etifeddu ffortiwn mawr symudodd ef i Gymru. methodd a buddsoddi'n ddoeth a doedd dim arian ar ôl erbyn 1783. O ganlyniad bu rhaid iddo weithio eto fel pensaer gan gynllunio plastai yn y wlad, a chydweithio gyda Humphry Repton, cynllunydd gerddi tirlun. 
Aeth Nash yn ôl i weithio yn Llundain ym 1792.

Bu'n byw ar Ynys Wyth am flynyddoedd a chafodd ei gladdu yn Cowes.

Gwaith yng Nghymru

Aberaeron
Cynorthwyodd John Nash i gynllun tref Aberaeron a chynlluniodd  blasdy Llannerch Aeron (1794) ac eglwys Llanerchaeron yn nyffryn Aeron.

Eglwys Gadeiriol Tyddewi

Cafodd Eglwys Gadeiriol Tyddewi ei difrodi'n ddifrifol gan Oliver Cromwell a chynllunodd John Nash y talcen gorllewinol.

Ffynnone
Cynlluniodd ran o blasdy Ffynone (Ffynhonnau) yng Ngogledd Sir Benfro.

Gwaith yn Lloegr

Llundain

Yn ôl yn byw a gweithio yn Llundain, nodwyd ei waith gan y Rhaglyw Dywysog (yn hwyrach Brenin Siôr IV) a gorchymynnodd ef Nash i ddatblygu Parc Marylebone. Gan help llaw Repton datblygodd Nash master plan yr ardal sydd yn cynnwys Regent Street, Regent's Park a strydoedd ac adeiladau cain o gwmpas y rheini. Dechreuwyd adeiladu ym 1818, ond doedd dim pob cynllun adeilad gan Nash: roedd penseiri fel James Pennethorne a Decimus Burton yn gwneud llawer o'r waith hyn.

Roedd Nash yn cyfarwyddwr the Regent's Canal Company a sefydlwyd ym 1812 i adeiladu camlas o Lundain gorllewin i Afon Tafwys yn y dwyrain. Roedd Nash yn penderfynu ble adeladu'r gamlas, ond mae'r cynllun manwl gan James Morgan. Agorwyd rhan cyntaf y camlas ym 1816.

Prosiect mawr arall yn Llundain roedd ail-adeiladu Buckingham House i fod yn Buckingham Palace (1825–35) yn ogystal â darllunio'r Royal Mews a Marble Arch (symydwyd Marble Arch o'r Royal Mews i Stryd Rhydychen ym 1851).

Nifer o brosiectau enwog eraill:
Sgwâr Trafalgar
Parc Iago Sant
Theatr Haymarket (1820)
Eglwys All Souls, Langham Place (1822–25)
Carlton House Terrace (1827–33)
Cumberland Terrace (1827)

Tu allan i Lundain
Ail-adeiladu'r Pafiliwn Brenhinol Brighton (1815–22)
Castell East Cowes ar Ynys Wyth, ble roedd ef yn byw am flynyddoedd
Blaise Hamlet
Grovelands Park, Enfield, Middlesex

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1752
Marwolaethau 1835
Penseiri Seisnig
Pobl o Lundain
Rachel Roberts

Actores o Gymraes oedd Rachel Roberts (20 Medi 1927 – 26 Tachwedd 1980).

Cafodd ei geni yn Llanelli, yn ferch i weinidog gyda'r Bedyddwyr. Gwrthryfelodd yn erbyn ei thad yn ifanc. Astudiodd yng Ngholeg Prifysgol Cymru, Aberystwyth ac yna yn RADA. Gwnaeth ei marc fel actores pan gymerodd ran yn y ffilm Saturday Night and Sunday Morning. Priododd Alan Dobie (1955–1961) yn gyntaf ac yna rhwng 1962 a 1971 bu'n briod i'r actor Rex Harrison. Wedi ei phriodas i Harrison cafodd iselder meddwl, gan na fedrai gael plant na rhan actio.

Derbyniodd Wobr yr Academi Ffilm Prydeinig am ei rhan yn actio Brenda yn ffilm Karel Reisz Saturday Night and Sunday Morning (1960). Ac am ei rôl fel Mrs Hammond yn This Sporting Life (1963), derbyniodd BAFTA ac enwebwyd hi am Oscar.

Cyflawnodd hunanladdiad yn ei chartref yn Los Angeles ar 26 Tachwedd 1980 drwy lyncu cemegolion a chyffuriau.

Ffilmiau 
 The Limping Man (1953)
 Valley of Song (1953)
 Our Man in Havana (1959)
 Saturday Night and Sunday Morning (1960), gyda Albert Finney
 This Sporting Life (1963)
 A Flea in Her Ear (1968)
 Doctors' Wives (1971)
 Wild Rovers (1972)
 O Lucky Man! (1973)
 Murder on the Orient Express (1974)
 Picnic at Hanging Rock (1975)
 Foul Play (1978)
 When a Stranger Calls (1979)
 Yanks (1979)
 Charlie Chan and the Curse of the Dragon Queen (1980)

Cyfeiriadau

Pobl o Sir Gaerfyrddin
Actorion Cymreig
Genedigaethau 1927
Marwolaethau 1980
Merched yr 20fed ganrif
Carnifal (nofel)

Nofel yn Gymraeg gan Robat Gruffudd yw Carnifal. Daeth o fewn trwch blewyn i ennill Gwobr Goffa Daniel Owen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 2004.
Y Lolfa a gyhoeddodd y gyfrol a hynny yn 2004. Yn 2013 roedd y gyfrol mewn print.

Disgrifiad
Nofel ddychanol ydy hi am wleidyddiaeth Cymru ymhen rhyw ugain mlynedd pan lywodraethir Cymru gan Blaid Cymru. Mae'n canolbwyntio ar fywyd byrlymus llywydd (dychmygol) Plaid Cymru a'i berthynas â nifer o ferched y mae'n eu cyfarfod yn ystod teithiau niferus ar draws Ewrop.

Botwm Crys yn cadw lle

Gweler hefyd
Rhestr llyfrau Cymraeg
Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau

Llyfrau Cymreig 2004
Nofelau Cymraeg
Nofelau 2004
Robat Gruffudd

Cyhoeddwr ac awdur yw Robat Gruffudd (ganed Robert Paul Griffiths, 27 Chwefror 1943) a sefydlodd wasg Y Lolfa, un o'r gweisg mwyaf dylanwadol yng Nghymru. Mae'n fab i Kate Bosse Griffiths a'r Athro John Gwyn Griffiths, ac yn frawd i Heini Gruffudd. Ganed yn 1943 yn y Rhondda, a'i fagu yn Abertawe. Yn 1964 graddiodd yng ngholeg Prifysgol Cymru, Bangor mewn athroniaeth a seicoleg. Ond gwrthododd dderbyn y radd fel protest yn erbyn gwrthgymreigrwydd awdurdodau'r coleg.

Gyrfa
Sefydlodd y cylchgrawn dychanol Lol gyda Penri Jones yn 1965, a gwasg gyhoeddi ac argraffu Y Lolfa yn Nhal-y-bont, Ceredigion, yn 1967. Dau o'i feibion, Garmon Gruffudd a Lefi Gruffudd, yw rheolwyr presennol y wasg. Mae ei fab hynaf, Einion, yn Reolwr Clyweled ac Archif Ddarlledu yn Y Llyfrgell Genedlaethol.

Mae wedi cyhoeddi pedair nofel. Enillodd ei nofel Y Llosgi Wobr Goffa Daniel Owen yn  1986, ac roedd ei ail nofel Crac Cymraeg ar restr fer Llyfr y Flwyddyn yn 1996. Cyhoeddodd y nofel, Carnifal yn 2004, ac yn 2013 enillodd Wobr Goffa Daniel Owen eto gyda'i nofel Afallon. Mae hefyd wedi cyhoeddi dwy gyfrol o farddoniaeth, Trên y Chwyldro (1974) ac A Gymri di Gymru? (2009). Yn 2016, cyhoeddodd Lolian, y dyddiadur anffurfiol a gadwodd dros yr hanner canrif diwethaf.

Yn 2007 enillodd wobr Cwlwm Cyhoeddwyr Cymru am gyfraniad oes i'r byd llyfrau Cymraeg. Bu am gyfnod ar fwrdd Dyddiol Cyf., y cwmni oedd wedi gobeithio sefydlu papur dyddiol Cymraeg, Y Byd. Mae'n aelod o fwrdd Dyfodol i'r Iaith ac yn parhau i weithio yng ngwasg Y Lolfa.

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Cyhoeddwyr Cymreig
Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen
Genedigaethau 1943
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Nofelwyr Cymraeg
Pobl o Geredigion
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergwaun a'r Fro 1986

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergwaun a'r Fro 1986 yn Abergwaun, Sir Benfro.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergwaun 1936 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Abergwaun

Abergwaun
Abergwaun 1986
Abergwaun
1986
Hanes Sir Benfro
1986
Robert Clive

Milwr a gweinyddwr enwog o Sais oedd Robert Clive neu'r Barwn Clive o Plassey (29 Medi 1725 - 22 Tachwedd 1774), a aned ger Market Drayton yn Swydd Amwythig. Ei enw poblogaidd o "Clive o India".

Chwareai ran bwysig yn hanes cynnar Cwmni Dwyrain India. Treuliodd dri chyfnod yn India. Yn ei ail dymor yn y wlad (1753–1760) daeth yn enwog am ei ran yn ail-gipio dinas Calcutta o ddwylo'r gwrthryfelwyr ac yn ddiweddarach am ei fuddugoliaeth enwog yn erbyn Surajah Dowlah, Nawab Bengal, ym Mrwydr Plassey (1757). Am gyfnod roedd yn rheolwr de facto ar Fengal i gyd. Ar ôl dychwelyd i Loegr yn 1760 cafodd ei ethol yn Aelod Seneddol dros Amwythig yn 1761 a'i urddo'n farwn gan William Pitt "yr Iau". Yn ei drydydd dymor yn India gosododd sylfeini rheolaeth Prydain ar y wlad i gyd. Cyflawnodd hunanladdiad yn 1774 yn sgîl ffrae hir-dymor am ei weinyddiaeth ar y Cwmni.

Llyfryddiaeth 
Burhan Ibn Hasan, Tuzak-I-Walajahi (Prifysgol Madras, 1934)
H.E.Busteed, Echoes from Old Calcutta (Calcutta, 1908)
A. Mervyn Davies, Clive of Plassey (Llundain, 1939)
Michael Edwardes, The Battle of Plassey and the Conquest of Bengal (Llundain, 1963)
Mark Bence-Jones, Clive of India (Llundain, 1974)
Thomas Babington Macaulay, "Lord Clive" yn Essays (Llundain: Longman's, Green & Co, 1891), tt. 502-547.
P.J. Marshall, Bengal, The British Bridgehead: Eastern India 1740-1828 (Caergrawnt, 1988)

Genedigaethau 1725
Hanes India
Marwolaethau 1774
Milwyr Seisnig
Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Yr Ymerodraeth Brydeinig
Sputnik I

Y lloeren artiffisial gyntaf i gylchdroi'r ddaear oedd Sputnik I. Lansiwyd hi'n llwyddiannus gan yr Undeb Sofietaidd ar 4 Hydref 1957. Cynhaliwyd y lansiad o ystod ymchwil Tyura-Tam ar roced cludwr Sputnik, a grëwyd ar sail taflegryn balistig rhyng-gyfandirol R-7.

Gwyddonwyr M. V. Keldysh, M. K. Tikhonravov, M. S. Ryazansky, O. G. Ivanovsky, N. S. Lidorenko, G. Yu. Maksimov, Vi Lappo, Ki Gringauz, B. S. Chekunov, A. V. bukhtiyarov, n. yn gweithio ar greu lloeren artiffisial o'r Ddaear, dan arweiniad sylfaenydd cosmonautics ymarferol S. P. Korolev.. Bereskov a llawer o rai eraill.

Dyddiad lansio Sputnik-1 yw dechrau oes ofod dynoliaeth, ac yn Rwsia mae'n cael ei ddathlu'n flynyddol fel diwrnod cofiadwy O Filwyr Gofod. Mae plaen ar wyneb Plwton wedi'i enwi ar ôl lloeren artiffisial gyntaf Y Ddaear.

Cerbydau gofod
Ambr

Ffosil resin sydd ddim yn mwyn ond yn cael ei ddefnyddio i wneud tlysau yw ambr (Cymraeg Canol: gwefr). Yn ogystal ag ambr naturiol mae ambr artiffisial neu ffug sydd yn yml iawn i'r hyn naturiol.

Mae'r Môr Baltig yn enwog iawn am ei ambr. Heddiw, ceir llawr ohono ei cloddio ar pentir mawr ger Kaliningrad (Rwsia), yn bennaf ger Jantarnij. Mae ambr y Môr Baltig wedi ffurfio o resin conwydd hyd at 260 miliwn o flynyddoedd yn ôl a weithiau mae'n cynnwys ffosiliau planhigion neu anifeiliaid - yn bennaf pryfed - oedd yn sefyll ar y coeden pan ddaeth y resin allan.

Nodweddion
Fel arfer mae ambr yn melyn neu lliw arian, ond mae rhai sydd yn dipyn o goch neu brown, hefyd. Gall e fod yn dryloyw neu yn gymylog, ond mae ambr sydd yn dipyn o las yn brin iawn. Mae lliw wyneb ambr yn newid ac yn tywyllu trwy ocsigen a goleuni. O'r diwedd, mae ei hwyneb yn caledu ac yn cracio.

Mae'n bosib llosgi ambr naturiol a mae'r fflam yn ddilglair iawn, ond yn cynhyrchu llawer o huddygl. Er fod ambr yn meddal iawn mae e'n troi i mater du, caled wedi ei llosgi.

Mae ambr yn ysgafn iawn a mae ei dwysedd yn isel. Am hynny, mae e'n arnofio ar dŵr halen er yn boddi mewn dŵr ffres.

Pan yn rwbio ambr gan brethyn gwlân neu lledr, ceir gwefr electrostatig ar ambr ac o ganlyniad mae'n atynnu llwch a darnau papur.

Ffosiliau mewn ambr 

Mae priodoleddau ambr yn unigryw ar gyfer cadw olion a gweddau organebau byw (anifeiliaid, planhigion a microbau) am filiynau o flynyddoedd. Ym mis Awst 2012 cyhoeddwyd darganfyddiad olion widdon 230 miliwn (Ma) oed. Ar y pryd y rhain oedd y ffosilau ambr anifail hynaf.   Yn 2016 cyhoeddwyd darganfyddiad olion adenydd adar mewn ambr 99 miliwn blwydd (Ma) oed o ogledd-ddwyrain Myanmar. O fanylion y llaw, deallir mai o ddosbarth yr enantiornithin y dônt. Y rhain oedd un o ddosbarthiadau mwyaf yr adar yn ystod y cyfnod Cretasaidd. Diflannodd yr enantiornithin gyda'r dinosoriaid 66 miliwn o flynyddoedd yn ôl.

Cyfeiriadau 

Gemwaith
Ffosiliau
Resinau
Pythagoras

Athronydd a mathemategwr Groegaidd enwog oedd Pythagoras (582 CC - 496 CC), a aned yn Samos.

Roedd gan Pythagoras ddiddordeb mewn seryddiaeth, cerddoriaeth (darganfu ef sut mae cynganeddion yn gweithio) ac, yn bwysicaf, mathemateg.

Mae'n fwyaf enwog am ei Theorem: fod hyd yr hypotenws mewn triongl ongl sgwâr wedi'i sgwario yn hafal i'r hydoedd y ddau ochr arall wedi'i sgwario a'i adio at ei gilydd (a²+b²=c²).

Darganfu Pythagoras hefyd na all ail isradd 2 fod yn rhif cymarebol.

Roedd gan Pythagoras nifer o ddisgyblion a oedd yn dilyn ei ddysgeidiaeth a'i gredoau. Roeddent yn casáu ffa a chredai Pythagoras iddo fod yn rhyfelwr o Gaerdroea mewn bywyd cynharach.

Gweler hefyd
Geodedd: cangen o fathemateg gymhwysol

Athronwyr Groeg yr Henfyd
Genedigaethau 582 CC
Marwolaethau 496 CC
Mathemategwyr Groeg yr Henfyd