alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Y Byd

Am ein planed, gweler Y Ddaear.
Cynllun i greu papur newydd dyddiol, cyntaf yn y Gymraeg oedd Y Byd, na welodd olau dydd. Roedd yna fwriad i ddechrau cyhoeddi ar 3 Mawrth, 2008. Cafodd y cynllun i sefydlu papur dyddiol Cymraeg ei grybwyll yn 2001, ac ar ôl rhai amheuon llwyddodd i gyrraedd ei nod o werthu £300  o gyfranddaliadau. Ond fe ddatganodd Dyddiol Cyf ar 15 Chwefror, 2008, na fydden nhw'n ceisio sefydlu papur dyddiol bellach, ar ôl i'r llywodraeth ddatgan mai dim ond £200,000 y flwyddyn a fyddai ar gael fel nawdd, llai na draean o'r maint roedd y cynllun busnes wedi gobeithio ei gael.

Newyddiaduraeth
Roedd Y Byd i fod yn cynnig newyddion a sylwebaeth ar faterion cyfoes, yn canolbwyntio ar Gymru yn bennaf, ond hefyd yn rhoi gwybodaeth a barn ar faterion rhyngwladol a Phrydeinig pwysig. Bwriadwyd i gadw archif o holl erthyglau'r papur ar ei wefan. Byddai'r papur wedi cyflogi staff o 24, tua hanner ohonynt yn newyddiadurwyr, ym mhrif swyddfa'r papur ym Machynlleth.

Cefnogaeth
Roedd nifer yn cefnogi amcan Y Byd fel hwb i'r Gymraeg. Fe roddodd llawer o enwogion Cymru eu cefnogaeth i'r papur, gan gynnwys Archesgob Cymru ac aelodau o bob plaid yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Y Byd

Byd, Y
Byd, Y
Myfanwy Talog

Actores o Gymraes oedd Myfanwy Talog (31 Mawrth 1944 – 11 Mawrth 1995).

Bywyd cynnar
Ganwyd Myfanwy Talog Williams yng Nghaerwys, gogledd-ddwyrain Cymru. Roedd ganddi frawd iau, Gwilym.

Hyfforddodd fel athrawes yng Nghaerdydd cyn cychwyn ar ei gyrfa ym myd y cyfryngau.

Gyrfa

Ymddangosai ar y rhaglen Gymraeg i blant, Teliffant, yn ystod y 1970au, yn ogystal â chwarae rhan Phyllis Doris yn y gyfres gomedi boblogaidd Ryan and Ronnie ar y BBC. Yn y 1980au ymddangosai yn yr opera sebon Gymraeg, Dinas, ar S4C, ac mewn sawl cyfres gomedi Saesneg ar y BBC, gan gynnwys Bread a The Magnificent Evans. Yn ddiweddarach, roedd yn fwy cyfarwydd i'r genhedlaeth ifanc fel lleisydd y gyfres cartŵn Wil Cwac Cwac.

Mae plac ar wal y tŷ yn Stryd Fawr Caerwys lle roedd hi'n byw.

Bywyd personol
Roedd yn bartner i Syr David Jason ers i'r ddau gyfarfod yn y 1970au. Roedd Jason yn adnabod yr actores o Gymraes Olwen Rees wedi iddynt gyd-actio mewn addasiad ffilm o Under Milk Wood (1972). Yn 1977 daeth Jason i Gaerdydd i berfformio mewn drama a daeth Olwen Rees i wylio gyda'i ffrind Myfanwy. Syrthiodd y ddau mewn cariad a bu'r ddau yn bartneriaid am dros 18 mlynedd tan ei marwolaeth o ganser y fron.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1944
Marwolaethau 1995
Actorion teledu Cymreig
Actorion llais Cymreig
Pobl o Sir y Fflint
Pobl fu farw o ganser y fron
Merched yr 20fed ganrif
Robert Recorde

Mathemategydd a meddyg Cymreig oedd Robert Recorde (tua 1512 – 1558). Ef oedd y cyntaf i ddefnyddio'r hafalnod '=', a hynny yn  1557. Ef hefyd oedd y cyntaf i gyflwyno'r symbol 'adio' neu 'plws' (+) i siaradwyr Saesneg, hefyd yn 1557.

Fe'i ganwyd i deulu parchus yn Ninbych-y-Pysgod, Sir Benfro, ac fe aeth ymlaen i astudio ym mhrifysgolion Rhydychen a Chaergrawnt.

Ymgartrefodd yn Llundain fel meddyg a dywedir fod y brenin a'r frenhines ymhlith ei gleifion. Cafodd ei benodi'n bennaeth y bathdy ym Mryste yn 1549. Roedd yn gyfaill i'r mathemategydd, alcemydd ac athronydd Cymreig John Dee.

Bu farw yng Ngharchar Mainc y Brenin yn Southwark, wedi iddo fynd i ddyled.

Llyfrau
The Grounde of Artes, teachings the Worke and Practise, of Arithmeticke, both in whole numbers and fractions (c. 1540)The Pathway to Knowledge, containing the First Principles of Geometry ... bothe for the use of Instrumentes Geometricall and Astronomicall, and also for Projection of Plattes (Llundain, 1551)The Castle of Knowledge, containing the Explication of the Sphere both Celestiall and Materiall, etc. (Llundain, 1556)The Whetstone of Witte, which is the second part of Arithmetike, containing the Extraction of Rootes, the Cossike Practice, with the Rules of Equation, and the workes of Surde Numbers. (Llundain, 1557). Dyma'r llyfr a gyflwynodd yr hafalnod a'r llyfr Saesneg cyntaf ar algebra.The Urinal of Physick''; Reynolde Wolfe; Llundain (1548).

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1512
Marwolaethau 1558
Mathemategwyr Cymreig
Ffisegwyr Cymreig
Gwyddonwyr Cymreig
Pobl o Sir Benfro
Brian David Josephson

Ffisegydd Cymreig yw'r Athro Brian David Josephson (ganwyd 4 Ionawr 1940), sydd yn arbenigo mewn tra-ddargludedd a hefyd yn ddadleuwr amlwg dros y posibilrwydd o fodolaeth ffenomena paranormal. Ganwyd ef yng Nghaerdydd lle y mynychodd Ysgol Uwchradd y Bechgyn Caerdydd cyn mynd i Goleg y Drindod, Caergrawnt.

Yng Nghaergrawnt, pan oedd yn 22 oed, darganfu Effaith Josephson, sef y ffenomenon o lif cerynt ar draws dau dra-ddargludwr a wahenir gan ynysydd tenau iawn. O ganlyniad i'r darganfyddiad, enillodd Wobr Ffiseg Nobel yn 1973 ar y cyd â Leo Esaki ac Ivar Giaever.

Ar hyn o bryd, mae'n athro ym Mhrifysgol Caergrawnt lle mae'n bennaeth ar y prosiect uniad meddwl a mater o fewn grŵp ymchwil Theori Mater Cyddwysedig.

Dolenni Allanol
 Tudalen Gartref Brian Josephson ar wefan Prifysgol Caergrawnt
 Gwobr Ffiseg Nobel 1973

Cyfeiriadau

Enillwyr Gwobr Ffiseg Nobel
Genedigaethau 1940
Ffisegwyr Cymreig
Gwyddonwyr Cymreig
Pobl o Gaerdydd
Enillwyr Cymreig y Wobr Nobel
Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Caerdydd
Jane Seymour

Jane Seymour (1507/1508 – 24 Hydref 1537) oedd trydedd gwraig Harri VIII, brenin Lloegr, a brenhines Lloegr ers Mai 1536. Rhoddodd enedigaeth i fab, Edward (Edward VI yn ddiweddarach) ond fe drawyd yn wael a bu farw chwe diwrnod wedyn.

Cafodd ei geni yn Swydd Wilton, merch Syr John Seymour a'i wraig Margaret. Chwaer Thomas Seymour, Arglwydd Seymour o Sudeley, ac Edward Seymour, Dug Gwlad yr Haf, oedd hi.

Gwragedd Harri VIII, brenin Lloegr
Marwolaethau 1537
Merched yr 16eg ganrif
Creol Haiti

Creoliaith yw Creol wedi ei sylfaenu ar Ffrangeg. Mae creolieithoedd eraill wedi sylfaenu ar Saesneg, Sbaeneg, Iseldireg a Phortiwgaleg hefyd. Mae ambell i greolieithoedd seiliedig ar Ffrangeg yn India'r Gorllewin a hefyd yn ynys Réunion yng Nghefnfor India.

Ffrangeg yw iaith swyddogol Haiti, ond mae 90% o'r boblogaeth yn siarad Creol Haiti (rhyw 8 miliwn).

Ymadroddion cyffredin
 Kreyol - Creol
 Gallois (GAL-wa) - Cymraeg
 Angle (ANG-le) - Saesneg
 Bonjou - Helo / bore da / prynhawn da
 Byenvini - Croeso
 Bon nuit - Nos da
 Silvouple / souple (sw-ple) - Os gwelwch yn dda
 Remèsye - Diolch
 De ryen - Da chi (atebwch remèsye gyda de ryen)
 Wi - Ie / do / oes ayyb.
 No - Nage / naddo / nag oes ayyb.
 Okenn - Na (= dim un)

Ieithoedd Romáwns
Haiti
Dihareb

Dywediad byr, poblogaidd yw dihareb, sy'n mynegi gwiredd yn seiliedig ar brofiad o fywyd cyffredin. Nid yw dihareb yn ddyfyniad o eiriau un person, yn hytrach, mae'n tarddio o draddodiad llafar fel rheol, ac yn crynhoi doethineb canrifoedd. Mae gan bob iaith a diwylliant ei diarebion unigryw ei hun er y ceir rhai diarebion sy'n "rhyngwladol" ac a geir mewn sawl iaith a diwylliant. Mae'r wireb yn perthyn yn agos i'r ddihareb ond er bod diarebion yn cynnwys elfen wirebol yn aml nid yw pob gwireb yn ddihareb.

Yn aml, mae dihareb yn cynnwys trosiad, er enghraifft, "Nid aur yw popeth melyn" a "Gorau cannwyll pwyll i ddyn". Ond ceir diarebion heb drosiadau hefyd, e.e. "Trech Duw na phob darogan".

Llyfryddiaeth
 T. O. Jones, gol. J. Hughes, Diarebion y Cymry (Conwy, 1891)
 O. M. Edwards, Diarhebion Cymru (Wrecsam, 1897)
 Evan Jones, Doethineb Llafar (Abertawe, 1925)
 William Hay, Diarhebion Cymru (Lerpwl, 1925)
 J. J. Evans, Diarhebion Cymraeg / Welsh Proverbs (Gwasg Gomer, 1965)
 Mary Williams, Dawn Ymadrodd (Gwasg Gomer, 1978; 2/2016)

Gweler hefyd
 Llyfr y Diarhebion, un o lyfrau'r Hen Destament
Englynion y Clywaid, cyfres o englynion Cymraeg Canol sy'n cynnwys diarebion
 Epigram
 Gwireb

Dolenni allanol 
Rhestr anghyflawn o ddiarebion Cymraeg

Diwylliant poblogaidd
Llenyddiaeth
Termau llenyddol
Wlpan

Cwrs Cymraeg dwys i ddechreuwyr yw Wlpan. Fe ddaw o'r gair Hebraeg am stiwdio (אולפן, wlpán), gan fod cyrsiau Hebraeg yn Israel wedi bod yn ysbrydoliaeth i'r cwrs.  Elwyn Hughes oedd un o arloeswyr y cwrs, a threfnir gwersi yn defnyddio'r dull hwn gan Ganolfannau Cymraeg i Oedolion ledled Cymru. Mae'r pwyslais ar Gymraeg llafar, a'r bwriad yw dysgu sylfeini'r iaith mewn amser byr. Mae gwahanol fersiynau o'r cwrs yn adlewyrchu tafodieithoedd gwahanol ardaloedd yng Nghymru.

Ymysg lladmeryddion a gweithredwyr cynharaf y cwrs oedd Chris Rees a Gwilym Roberts a ddechreuodd ddysgu'r cwrs yng Hen Ganolfan yr Urdd, Heol Conwy, Caerdydd yn 1973.

Gweler hefyd
 Trochi iaith

Dolenni allanol
 WLPAN: O Israel i Gymru: Hanes cyrsiau Cymraeg i Oedolion erthygl ar-lein ddwyieithog
E-wlpan ar wefan Prifysgol Abertawe 
Manylion cyrsiau'r gogledd
Cardiau fflach Wlpan y gorllewin
 Profiadau myfyriwr

Cyfeiriadau

Cyrsiau Cymraeg
Sefydliadau 1973
Ffilm yng Nghymru

Mae ffilm yng Nghymru, ai mewn Cymraeg neu Saesneg, wedi bod yn symbol o ddiwylliant y wlad ers blynyddoedd, ac wedi hyrwyddo enw Cymru ar draws y byd. Mae nifer o actorion a chyfarwyddwyr enwog wedi dod o Gymru, yn cynnwys Richard Burton a Peter Greenaway.

Ffilm Gymraeg

Mae ffilm yn y Gymraeg yn mynd yn ôl i Y Chwarelwr ym 1935, ffilm ddu-a-gwyn, gyda thrac sain Cymraeg ar riliau ar wahân, yn dangos agweddau ar fywyd chwarelwr ym Mlaenau Ffestiniog, yn cynnwys ei fywyd cartref, gwaith a'r capel. Cafodd ei chynhyrchu gan Syr Ifan ab Owen Edwards, sylfaenydd yr Urdd, a'i hysgrifennu a'i chyfarwyddo gan John Ellis Williams. Cafodd y ffilm ei dangos mewn nifer o sinemâu cludadwy ar hyd a lled Cymru rhwng 1935 ac 1940, ac roedd hi'n llwyddiannus iawn yn y Gogledd. Dywedwyd mewn llythyr yn Y Cymro ym Mawrth 1936:
Mewn byd lle mae'r ffilmiau Saesneg yn cael eu perffeithio, teimlad rhyfedd oedd eistedd i lawr i edrych ar blentyn cyntaf-anedig y sinema Gymraeg. Pan sylweddolir fod y 'talkie' Americanaidd wedi bod mewn bri ers tua deuddeng mlynedd a'r ffilm ddistaw o flaen hynny rhaid cyfaddef bod rhywbeth o'i le pan sylweddolir fod Cymru wedi gorfod aros tan 1935 am enedigaeth ffilm genedlaethol.
Erbyn heddiw, mae dwy ffilm wedi cael eu henwebu am Oscar: Hedd Wyn a Solomon & Gaenor.

Cymry Ym Myd Y Ffilmiau

Cymru fel lleoliad i saethu ffilmiau

Cafodd Cymru ei darganfod gan Hollywood yn gyntaf yn 1913 – ffilmiwyd Ivanhoe ger Castell Cas-Gwent a chyflogwyd 500 o bobl lleol fel rhodwyr.

Mae Bollywood hefyd wedi dangos diddordeb mewn saethu ffilmiau yng Nghymru.

Gwyliau ffilm

Abertoir - Gŵyl Ffilmiau Arswyd Genedlaethol Cymru
Cynhelir Abertoir yn Aberystwyth bob mis Hydref ers 2009.

Gŵyl Ffilm a Cherddoriaeth Ryngwladol Soundtrack
Cynhelir Gŵyl Ffilm a Cherddoriaeth Soundtrack - yng Nghaerdydd bob mis Tachwedd. Cynhaliwyd yr Ŵyl gyntaf yn 2008.

Ffresh - Gŵyl Delwedd Symudol Myfyrwyr Cymru
Cynhelir Ffresh - Gŵyl Delwedd Symudol Myfyrwyr Cymru yn Aberystwyth bob mis Chwefror. Cynhaliwyd yr Wyl gyntaf yn 2003 a cheir cystadleuthau ym maesydd ffilm, teledu ac animeiddio ar gyfer myfyrwyr addysg bellach yng Nghymru.

Cyfeiriadau

Ffynonellau
Amanda Thomas, A Welsh Miscellany (Zymurgy Publishing, 2004)
Berry, David, Wales and Cinema: The First Hundred Years (Gwasg Prifysgol Cymru, 1994)

Dolenni allanol
Asiantaeth Ffilm Cymru 
Archif Genedlaethol Sgrin a Sain Cymru 
Ffresh - Gŵyl Delwedd Symudol Myfyrwyr Cymru
Comisiwn Ffilm cymru 
Ffilm-Fap Gogledd Cymru 
BBC Cymru'r Byd - Ffilm
Yn y Ffrâm

 
Adloniant yng Nghymru
Y celfyddydau yng Nghymru
Cymru
 Cymru
Cymru
Cwpan y Byd Pêl-droed 1958

Cynhaliwyd Cwpan y Byd Pêl-droed 1958 yn Sweden rhwng 8 Mehefin a 29 Mehefin 1958. Dyma oedd y chweched tro i'r gystadleuaeth gael ei chynnal. Llwyddodd Sweden i ennill yr hawl i gynnal y bencampwriaeth yn ystod cyfarfod Cyngres Fifa yn Rio de Janeiro yn ystod Cwpan y Byd 1950 yn Brasil gan ddod â'r arfer o symud y twrnament rhwng yr Americas ac Ewrop am yn ail, i ben.

Roedd Sweden yn sicr o'u lle yn y rowndiau terfynol fel y sawl oedd yn cynnal y twrnament, gyda Gorllewin Yr Almaen hefyd yn ymuno â nhw yn y rowndiau terfynol fel y deiliaid. Cafwyd 53 o wledydd eraill yn ceisio am 14 lle yn y rowndiau terfynol - y nifer fwyaf ers sefydlu'r gystadleuaeth ym 1930.

Dyma oedd y tro cyntaf i  Gymru,  Gogledd Iwerddon a'r Undeb Sofietaidd gyrraedd y rowndiau terfynol a hefyd y tro cyntaf - a hyd yma yr unig dro - i bedair gwlad Ynysoedd Prydain - Cymru,  Gogledd Iwerddon, Lloegr ac  Yr Alban - ymddangos yn yr un twrnament.

Detholi'r grwpiau

Am y tro cyntaf, penderfynodd Pwyllgor Trefnu Fifa ddetholi'r grwpiau ar sail daearyddiaeth yn hytrach nag ar sail cryfder y timau, gan sicrhau byddai un tîm o Orllewin Ewrop, un tim o ddwyrain Ewrop, un tîm o Ynysoedd Prydain ac un tîm o'r Americas ym mhob grŵp.

Canlyniadau

Y Grwpiau

Grŵp 1

Grŵp 2

Grŵp 3

Gêm Ail Gyfle

Grŵp 4

Rownd yr Wyth Olaf

Rownd Gynderfynol

Gêm y Trydydd Safle

Rownd Derfynol

Cyfeiriadau

1958
Cwpan y Byd Pêl-droed yn ôl blwyddyn
Capel y Bedyddwyr Cymraeg, Tabernacl, Caerdydd

Mae Capel y Bedyddwyr Cymraeg, Tabernacl yn gapel Cristnogol sydd wedi bod yn gwasanaethu Bedyddwyr Cymraeg yng nghanol Caerdydd ers 1821. 
Cafodd y capel ei ymestyn ym 1865, ac mae'n dal bron i 1,000 o addolwyr. 
Ceir ffenestri lliw ar hyd y capel gan gynnwys dwy ffenestr o fedydd yr Iesu gan Goodwin Lewis a chopi o'r Swper Olaf gan Leonardo Da Vinci. Yn 1907 gosodwyd organ newydd gan gwmni Griffiths & Stroud o Gaerfaddon.

Gweinidogion
Ers 1821 bu 11 o weinidogion yno, sef y Parchgn. Griffith Davies, Robert Pritchard, Christmas Evans, David Jones, Charles Davies, J. William Hughes, Myrddin Davies, Raymond William a Denzil John. Y gweinidog ers 2022 yw'r Parch. Ddr Risa Hunt.

Llyfryddiaeth
Owen, D. Huw, Capeli Cymru (Talybont: Y Lolfa, 2005), tt.53–4

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Gwefan y capel 

Adeiladau rhestredig Gradd II* Caerdydd
Tabernacl
Pensaernïaeth Fictoraidd yng Nghymru
Al Capone

Gangster oedd Alphonse Gabriel Capone (17 Ionawr, 1899 – 25 Ionawr, 1947), a adnabyddir yn well fel Al "Scarface" Capone. Arweiniodd criw o ddynion i smyglo
gwirodydd yng nghyfnod y gwaharddiad alcohol yn UDA yn ystod y 20au a'r 30au.
Fe'i ganwyd yn Brooklyn, Efrog Newydd i ddau fewnfudwr o'r Eidal. Ar ôl symud i Chicago daeth yn ben ar griw annystywallt a alwyd yn Chicago Outfit - er fod ei gerdyn busnes yn ei ddisgrifio fel 'Gwerthwr Hen Ddodrefn'.
Tua diwedd y 1920au roedd gan yr Federal Bureau of Investigation ddiddordeb yn ei weithgareddau ac erbyn 1931 fe'i cafwyd yn euog mewn llys barn o osgoi talu'r dreth incwm.
Yn 1929 trefnodd yr hyn a alwyd yn Cyflafan Sant Ffolant (St. Valentine's Day Massacre) pan arweiniodd dau o'i brif ddynion (sef Jack "Machine Gun" McGurn a'r Cymro Murray the Hump griw o'i ddynion wedi'u gwisg fel heddweision, a lladd saith o ddynion ei elyn mawr "Bugs" Moran.
Un o'r pethau sydd wedi ei wneud yn 'gangster' rhamantus, erbyn heddiw, ydy ei steil unigryw. Er enghraifft, yn aml iawn danfonai gwerth cannoedd o bunnoedd o flodau i deulu'r dyn roedd wedi ei ladd! Gwerth $5,000 ar un adeg! Mewn digwyddiad arall, pan anafwyd merch cwbwl ddieuog heb gyswllt â'r cwerlya, talodd Capone holl filiau ei thriniaeth yn yr ysbyty. Cytunai llawer o drigolion lleol â'i wrthwynebiad i'r Gwaharddiad. Daeth un o'i glybiau nos, y Cotton Club, yn gyrchfan poblogaidd iawn i sêr ifanc megis Charlie Parker a Bing Crosby.
Ond dyn treisgar ydoedd yn y bôn ac ar un achlysur trywanodd dau o'i brif ddynion gyda batiau pêl-fâs, gan eu lladd. Yn 1932 cafodd ei ddanfon i Garchar Atlanta ac yna i Alcatraz.

Americanwyr Eidalaidd
Genedigaethau 1899
Marwolaethau 1947
Pobl a gafwyd yn euog o osgoi treth
Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Troseddwyr Americanaidd
Asgwrn

Mae asgwrn yn feinwe gyswllt ddwys galcheiddiedig fandyllog a lled-anhyblyg sy'n ffurfio'r rhan fwyaf o sgerbwd mewnol fertebratau. Mae'n hen air Celtaidd; fe'i ceir yn ysgrifenedig yn Gymraeg am y tro cyntaf oddeutu'r 12ed ganrif yn Llyfr Du yr Waun. Eu diben yw cynorthwyo'r corff i symud, ei gynnal ac amddiffyn yr organau mewnol. Mae hefyd yn gyfrifol am gynhyrchu celloedd amrywiol y gwaed ac am storio mwynau. Mae 'na esgyrn o siapau amrywiol hefyd ac fe'i gwneir i fod yn du hwnt o ysgafn, ond eto'n gryf.

Un o'r meinweoedd sy'n creu'r asgwrn yw'r 'meinwe'r asgwrn' sy'n rhoi iddo'r priodwedd arbennig o gryfder oherwydd ffurf crwybr gwenyn sydd iddynt (ffurf chweonglog tri dimensiwn). Y mathau eraill o feinwe y gellir ei ganfod yn yr asgwrn yw'r mêr, yr endostëwm, y periostëwm, y nerfau, y pibellau gwaed a'r cartilag. Mae 206 asgwrn gwahanol yn y sgerbwd oedolyn a 270 mewn babi.

 
System ysgerbydol
66ain seremoni wobrwyo yr Academi

Cynhaliwyd 66ain seremoni wobrwyo yr Academi ar 21 Mawrth 1994. Cafodd y ffilm Gymraeg Hedd Wyn ei henwebu am wobr y ffilm orau mewn iaith dramor.

Gwobrau Mawr

Ffilm

Actio

Ysgrifennu

Cyfarwyddo

Gwobrau'r Academi
Seremonïau Gwobrau'r Academi
Catrin o Valois

Gwraig Harri V, brenin Lloegr, oedd Catrin o Valois (27 Hydref 1401 – 3 Ionawr 1437).

Roedd Catrin yn ferch i'r brenin Siarl VI, brenin Ffrainc. Priododd Harri V ar 2 Mehefin, 1420 a chawsant fab a ddaeth yn frenin Harri VI, brenin Lloegr; ganwyd 6 Rhagfyr, 1421.

Wedi marwolaeth ei gŵr, priododd y Cymro Owain Tudur yn 1429 yn dilyn newid deddfwriaethol i ganiatáu i weddw brenin briodi eilwaith. Dyma ddechrau llinach y Tuduriaid yn Lloegr.

Bu Catrin yn wael am gryn amser a symudodd i Abaty Bermondsey ble y bu farw. Symudwyd ei chorff i Abaty Westminster ble mae ei chorffddelw i'w gweld heddiw.

Plant
Cafodd chwech o blant, gyda'i hail ŵr, Owain Tudur:
Edmwnd Tudur
Siasbar Tudur
Owain Tudur
Margaret (lleian)

Cyfeiriadau

Breninesau Lloegr
Genedigaethau 1401
Marwolaethau 1437
Merched y 15fed ganrif
Lancastriaid
Siarl VI, brenin Ffrainc

Siarl VI (Ffrangeg: Charles VI) (3 Rhagfyr 1368 – 21 Hydref 1422) oedd brenin Ffrainc o 1380 hyd ei farwolaeth. Yn ystod ei deyrnasiad, arwyddwyd gytundeb gydag Owain Glyn Dŵr, Tywysog Cymru. Llysenw: Charles VI le Bien-Aimé neu le Fol.

Cafodd ei eni ym Mharis. Roedd yn fab i Siarl V, brenin Ffrainc a'i frenhines Jeanne de Bourbon.

Teulu

Gwraig 
 Isabeau o Bafaria

Plant 
 Siarl (1386)
 Jeanne (1388–1390)
 Isabelle o Valois, brenhines Rhisiart II, brenin Loegr
 Jeanne (1391–1433)
 Siarl (1392–1401)
 Marie (1493–1438)
 Michelle (1395–1422)
 Louis, Duc de Guyenne (1397–1415)
 Jean, Duc de Touraine (1398–1417)
 Catrin o Valois (1401–1437), brenhines Harri V, brenin Lloegr
 Siarl VII (1403–1461), brenin Ffrainc 1422–1461
 Philippe (1407)

Brenhinoedd Ffrainc
Ffrancod y 14eg ganrif
Ffrancod y 15fed ganrif
Genedigaethau 1368
Marwolaethau 1422
Pobl o Baris
Stuart Burrows

Canwr opera yw Stuart Burrows (ganwyd 7 Chwefror 1933)

Mae'n un o brif gerddorion opera'r byd sydd yn recordio yn y Gymraeg ac ieithoedd eraill.  Ganwyd Stuart yn William Street, yng Nghilfynydd, sef yr un stryd  â'r seren arall y byd opera - y diweddar Syr Geraint Evans.

Gweler hefyd
Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Stuart Burrows

Cantorion Cymreig
Genedigaethau 1933
Kenneth Griffith

Actor a gwneuthurwr ffilmiau dogfen o Gymru oedd Kenneth Ewen Griffith (12 Hydref 1921 – 25 Mehefin, 2006). Cafodd ei eni yn Ninbych-y-Pysgod ac mae wedi ei gladdu ym mynwent Penalun, Sir Benfro.

Actor
Ymddangosodd mewn dwsinau o ffilmiau.  Ef oedd y cymeriad 'Jack Phillips' a oedd yn gweithio'r radio ar y Titanic yn y ffilm "A Night to Remember", ac ef oedd 'Whitey' y meddyg hoyw yn "Wild Geese" (1978). Gwerthfawrogir ei waith ar y rhaglen teledu "The Prisoner" gan feirniaid ffilm. Ef yw'r 'hen ddyn dwl' yn "Four Weddings and a Funeral" (1994), y Parch Jones yn "The Englishman Who Went Up a Hill But Came Down a Mountain" (1995) a'r 'gweinidog' yn "Very Annie Mary" (2001).

Gwneuthurwr Ffilmiau Dogfen
O'r chwedegau ymlaen daeth yn adnabyddus am greu ffilmiau dogfen, rhai ohonoynt yn ddadleuol iawn. Gwnaeth ffilm ddogfen am fywyd a marwolaeth y gweriniaethwr Gwyddelig Michael Collins o'r enw Hang up your Brightest Colours; mae'r teitl yn tarddu o linell allan o lythyr oddi wrth George Bernard Shaw at un o chwiorydd Collins. Gwaharddwyd y ffilm am 20 mlynedd.

Dogfen arall a gynhyrfodd y dyfroedd oedd dogfen am Zola Budd, y rhedwraig o Dde Affrica.

Galwodd ei dŷ yn Llundain yn "Michael Collins House"

Ffilmiau
Blue Scar (1949)
Private's Progress (1956)
A Night to Remember (1958)
I'm All Right Jack (1959)
Only Two Can Play (1962)
The Wild Geese (1978)
The Sea Wolves (1980)
Four Weddings and a Funeral (1994)
The Englishman Who Went Up a Hill But Came Down a Mountain (1995)
Very Annie Mary (2001)

Teledu
Buddenbrooks (1965)
The Prisoner (1968)
Hang Up Your Brightest Colours
Curious Journey
The Perils of Pendragon (1974)

Dolennau allanol
 erthygl BBC
 rhestr marwolaethau BBC
 Ceir erthyglau am Kenneth Griffith yn rhifyn Gorffennaf / Awst 2006 o'r cylchgrawn Cymreig Saesneg ei hiaith, Cambria

Cyfeiriadau 

Actorion Cymreig
Genedigaethau 1921
Gwneuthurwyr ffilmiau dogfen
Marwolaethau 2006
Methodistiaid Cymreig
Arfbais Irac

Mae arfbais Irac, sy'n dyddio yn ôl i gyfnod Saladin, yn dangos aderyn ysglyfaethus gyda chorff lliw aur ac adenydd du. Mae tarian ar ei flaen sy'n dangos baner Irac, ac oddi tanddo mae'n dweud جمهورية العراق, sef yr Arabeg am "Weriniaeth Irac". Mae'n debyg iawn i arfbais yr Aifft.

Hyd at i Irac ddod yn weriniaeth yn 1959 roedd arfbais teyrnas Irac yn dilyn dyluniad tebyg i arfbais Gwlad Iorddonen gyfredol. Roedd hyn yn cynnwys rhoi'r brif arfbais megis ar lwyfan wedi ei fframio gan leni naill ochr. Gan fod y ddwy deyrnas yn cael eu rheoli gan ganghenau o'r brenhinllin Hashimitaidd dydy hyn ddim yn syndod.

Irac
Irac
Baner Wcráin

Baner ddeuliw lorweddol gyda stribed uwch glas i gynrychioli'r awyr a stribed is melyn i gynrychioli caeau grawn y wlad yw baner Wcráin. Baner swyddogol y wlad oedd hi yn 1918 a 1919 yn ystod cyfnod byr o annibyniaeth. Ar ôl goresgyniad y Fyddin Goch daeth y wlad yn weriniaeth Sofietaidd a chafodd y faner ei gwahardd nes meddiannaeth Almaenig o 1941 i 1944. Gwaharddwyd eto gan yr Undeb Sofietaidd yn dilyn y rhyfel; mabwysiadwyd ar 4 Medi, 1991 pan enillodd y wlad annibyniaeth unwaith eto.

Ffynonellau
Complete Flags of the World, Dorling Kindersley (2002)

Wcrain
Diwylliant Wcráin
Amedeo Avogadro

Cemegydd o'r Eidal oedd Lorenzo Romano Amedeo Carlo Avogadro di Quaregna e Cerreto (9 Awst 1776 – 9 Gorffennaf 1856).

Cemegwyr Eidalaidd
Genedigaethau 1776
Marwolaethau 1856
Dielw

Band rap Cymraeg yw Dielw, o'r dref chwedlonol Abergwaed. Ffurfiwyd y band yn ystod Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 2001. Mae eu dilynwyr yn cynnwys y DJ Huw Stephens a'r newyddiadurwraig Gwen Harri.

Gweithiau'r band
Mae eu gwaith hyd yn hyn yn cynnwys y senglau "Iâr mewn Car", "V methi llysafu" ,"Rhwng Gwaith a Gwely", a'r rap hynod arbrofol "Sud mae dy Bid". Maent ar fin cwblhau albwm dwbl.

Aelodau 
Rhestrwyd aelodau'r band ar Myspace fel a ganlyn: Bryn Oerfel, Quail X, D.Enw, Gwen Harri, Dielw Jones, MC Cadair Olwyn, Dic Pric.

Dolen allanol
Tudalen rhwydweithio'r band 

Bandiau Cymraeg
Bandiau Cymreig
Llanddeusant

Ceir dau bentref o'r enw Llanddeusant yng Nghymru:

 Llanddeusant, Ynys Môn
 Llanddeusant, Sir Gaerfyrddin

Gweler hefyd 
Llantrisant
Llanpumsaint
Coweit

Gwlad Arabaidd yng ngorllewin Asia a'r Dwyrain Canol ar arfordir Gwlff Persia yw Coweit (Arabeg: الكويت‎). Yn swyddogol, ei henw yw "Gwladwriaeth Coweit" (Dawlat al-Kuwayt). Fe'i lleolir rhwng de-orllewin Irac a gogledd-ddwyrain Sawdi Arabia yng ngorllewin Asia, ar ben eithaf Gwlff Persia.

Mae'r enw'n tarddu o'r Arabeg  ākwāt,  kūt, sy'n golygu "Caer a godwyd ar fin y dŵr". Mae ei harwynebedd yn 17,820 cilometr sgwâr (6,880milltir sgwâr) ac mae ei phoblogaeth fymryn yn llai na Chymru: 2.8 miliwn.

Rhyfel y Gwlff

Enwau eraill ar y rhyfel yw "Rhyfel Irac 1" neu "Operation Desert Storm" a gafodd ei ymladd gan 34 o genhedloedd yn erbyn Irac rhwng 2 Awst 1990 a 28 Chwefror 1991. Unwyd y gwledydd hyn gan y Cenhedloedd Unedig o dan arweiniad Unol Daleithiau America. Digwyddodd y rhyfel fel ymateb i ymosodiad Irac ar Goweit ar 2 Awst 1990. Ar unwaith digwyddodd dau beth: symudodd yr Unol daleithiau ei llynges arfog i'r ardal ac yn ail ymatebodd nifer o genhedloedd gyda sancsiynau economaidd yn erbyn Irac.

Cyfeiriadau

 
Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Aelod-wladwriaethau'r Cynghrair Arabaidd
Aelod-wladwriaethau OPEC
Emiradau
Gwledydd Asia
Gwledydd a thiriogaethau Arabeg
Gwledydd y Dwyrain Canol
Mitocondria

Organyn allgnewyllol sfferig neu hirfaith yn sytoplasm bron pob gell ewcaryotig yw mitocondrion (lluosog: mitocondria).

Swyddogaeth y mitocondria yw i greu egni (ATP) o fwyd trwy resbiradaeth – ac maent yn gwneud hyn trwy adweithiau cymhleth biocemegol. Wedi ei ddosbarthu o amgylch y corff, mae nifer y mitocondria yn dibynnu ar faint o egni sydd angen ar y gell hwy. Er enghraifft, ar gell gyhyr mae angen mwy o fitocondria am ei fod yn cael ei ddefnyddio trwy’r amser, weithiau o dan straen mawr, nid oes angen gymaint o fitocondria ar gell storio braster, er enghraifft, gan nad yw’r gell dan straen i wneud gymaint o bethau.

Organynnau
Michael Moritz

Dyn busnes Cymreig yw Syr Michael Moritz (ganwyd 12 Medi 1954)), mae'n gyfalafwr menter (venture capitalist) gyda chwmni Sequoia Capital, Menlo Park, Califfornia, yn Nyffryn Silicon.

Mae ganddo arbenigedd yn y sector dechnoleg gwybodaeth, ac mae'n adnabyddus am ei fuddsoddiadau mewn cwmnïau rhyngrwyd yn UDA, gan gynnwys Google, Yahoo!, PayPal, Webvan, PlanetRx, ac eToys.

Cyn ymuno â Sequoia ym 1986, treuliodd gyfnod fel newyddiadurwr i gylchgrawn Time ac ysgriefnnodd lyfr ym 1984 o'r enw The Little Kingdom: the Private Story of Apple Computer. Roedd hefyd yn gyd-sylfaenydd Technologic Partners, cwmni cyhoeddi cylchlythyrau a threfnu cynadleddau technoleg.

Ganwyd Moritz yng Nghaerdydd lle mynychodd Ysgol Uwchradd Howardian. Enillodd radd MA mewn hanes o goleg Eglwys Crist, Rhydychen, ac ym 1978 derbyniodd radd Athro mewn Gweinyddu Busnes (MBA) gan Ysgol Fusnes Wharton, Prifysgol Pennsylvania.

Mae'n briod â'r nofelydd Americanaidd Harriet Heyman ac mae ganddynt ddau fab.

Cafodd ei urddo'n farchog ar 30 Hydref 2013.

Cyfeiriadau 

Biliwnyddion
Genedigaethau 1954
Pobl busnes Cymreig
Pobl o Gaerdydd
Ymfudwyr Cymreig i'r Unol Daleithiau
Richard Bebb

Actor oedd  Richard Bebb (Richard Bebb Williams) (12 Ionawr, 1927 - 12 Ebrill, 2006).  Priododd yr actores Gwen Watford ym 1952.

Gwaith

Radio
Under Milk Wood (1954)

Teledu
A Time of Day (1957)
Compact (1962)
Blakes 7 (1979)
The Barchester Chronicles (1982)

Ffilmiau
Pope Joan (1972)
King Ralph (1991)

Genedigaethau 1927
Marwolaethau 2006
Actorion ffilm Seisnig
Actorion theatr Seisnig
Actorion teledu Seisnig
Huw Wheldon

Roedd Syr Huw Wheldon (7 Mai 1916 – 14 Mawrth 1986) yn ddarlledwr a chynhyrchydd ar rwydwaith cenedlaethol y BBC yn ystod y 1950au a'r 1960au. Ganwyd ef ym Mhrestatyn ac fe'i magwyd ym Mangor, lle y mynychodd Ysgol Friars.

Yn ffigwr blaenllaw ym myd darlledu'r celfyddydau yn ystod y cyfnod, dechreuodd ei yrfa ddarlledu fel cyflwynydd ar y rhaglen i blant, All Your Own. O 1958 i 1964 roedd yn olygydd ar y rhaglen gelfyddydau, Monitor, lle yr ymddangosodd fel y prif gyfwelydd, yn arwain tîm a oedd y cynnwys David Jones, Ken Russell a Melvyn Bragg.

Ym 1962 daeth yn bennaeth rhaglenni dogfen y BBC, rôl a ehangodd i fod yn bennaeth cerddoriaeth a rhaglenni dogfen y flwyddyn ganlynol. Ym 1965 apwyntiwyd ef yn reolwr rhaglenni a cafodd ei ddyrchafu i swydd rheolwr gyfarwyddwr Teledu'r BBC ym 1968. Parhaodd yn y swydd hon hyd ei ymddeoliad ym 1975. Oherwydd ei oed, ni chafodd olynu Charles Curran fel cyfarwyddwr cyffredinol y BBC.

Cafodd ei urddo'n farchog ym 1976 am ei wasanaethau i'r byd darlledu. Roedd Wheldon yn briod â'r nofelydd Jacqueline Wheldon ac roedd ganddynt dri o blant.

Darlledwyr Cymreig
Genedigaethau 1916
Marwolaethau 1986
Newyddiadurwyr Cymreig
Pobl addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor
Pobl o Brestatyn
Twin Town

Ffilm gomedi dywyll o 1997 yw Twin Town. Lleolwyd y ffilm yn Abertawe a defnyddiwyd y ddinas honno ar gyfer y gwaith ffilmio, ynghyd â thref Port Talbot. Cafodd y ffilm ei chyfarwyddo gan Kevin Allen a'r bwriad gwreiddiol oedd enwi'r ffilm yn Hot Dog, oherwydd bod fan cwn poeth yn cael ei weld mewn nifer o olygfeydd y ffilm.

Mae'r ffilm yn serennu Rhys Ifans, Llŷr Evans, Dougray Scott, Keith Allen, Brian Hibbard, Huw Ceredig, Dorien Thomas, Ronnie Williams. Mae Rhys Ifans yn chwarae cymeriad Jeremy Lewis a'i frawd Llŷr Evans yn actio rhan ei frawd, Julian Lewis. Gan ddefnyddio techneg sy'n atgoffa'r gwyliwr o ffilmiau Hitchcock, mae'r cyfarwyddwr i'w weld yn y ffilm fel cyflwynydd ar set deledu, yn y garafan lle mae'r efeilliaid yn byw.

Ym mis Ebrill 2009 fe ddwedodd y cyfarwyddwr ei fod yn bwriadu gwneud 'Twin Town 2'.

Cyfeiriadau

Ffilmiau 1997
Ffilmiau comedi Saesneg o Gymru
Ffilmiau a leolir yn Abertawe
Huw Garmon

Actor yw Huw Garmon (ganwyd Hydref 1966 ar Ynys Môn), a adnabyddir yn bennaf am actio'r brif ran yn y ffilm lwyddiannus Hedd Wyn. Bu hefyd yn un o'r cymeriadau sefydlog ar Pobol y Cwm am gyfnod. Mae'n fab i'r hanesydd Richard Cyril Hughes.

Ffilmiau
Hedd Wyn
Pum Cynnig i Gymro

Actorion Cymreig
Genedigaethau 1966
Cwymp Wall Street

Cwymp marchnad stoc Cyfnewidfa Stoc Efrog Newydd (NYSE) yn Hydref 1929 oedd Cwymp Wall Street. Daeth hyn ag ymchwydd economaidd Unol Daleithiau America yn y 1920au i ben, ac arweiniodd at y Dirwasgiad Mawr.

Dechreuodd y cwymp ar 24 Hydref (Dydd Iau Du) a pharhaodd nes 29 Hydref (Dydd Mawrth Du).

Achosion

Ymchwydd y Cyfranddaliadau

Yn ystod yr ychwydd economaidd, wrth i elw cwmnïau'r Unol Daleithiau gynyddu, gwelwyd prynu cyfranddaliadau fel ffordd di-risg o wneud arian, sef hapfasnachu. Cyn bo hir, roedd gan yr holl wlad obsesiwn gyda'r farchnad stoc, a dechreuodd banciau dderbyn cyfranddaliadau fel gwariant am fenthyciadau. Wrth i fuddsoddwyr golli hyder a gwerthu'u cyfranddaliadau, effeithiodd hyn ar economi'r Unol Daleithiau i gyd.

Gorgynhyrchu
Roedd polisïau'r llywodraeth Weriniaethol o hybu diwydiant yr Unol Daleithiau, trwy ddefnyddio polisi laissez-faire a chwtogi ar gynnyrch tramor, yn un o brif achosion ychwydd yr 1920au, ond arweiniodd hyn at orgynhyrchu a llai o alw am gynnyrch. Wrth i elw cwmnïau gwympo a swm y stoc heb ei werthu gynyddu, rhuthrodd pobl i werthu eu cyfranddaliadau.

Gweler hefyd
 Y Dirwasgiad Mawr

Darllen pellach 
 Galbraith, John Kenneth. The Great Crash 1929 (Llundain, Penguin, 2009 [1954]).

1929 yn yr Unol Daleithiau
Wall Street
Y Dirwasgiad Mawr
Wetzlar

Dinas yn yr Almaen yw Wetzlar, gyda phoblogaeth o 51,000. Saif y ddinas ar lan Afon Lahn yn nhalaith Hesse.

Dinasoedd yr Almaen
Aneddiadau Hessen
Oslo

Prifddinas Norwy yw Oslo (hen enw: Christiania). Oslo yw dinas fwyaf y wlad o ran ei phoblogaeth, gyda 541,822 o drigolion (1 Ebrill, 2006).

Yma yn Oslo y cychwynodd y negydu cyfrinachol rhwng Mudiad Rhyddid Palesteina a Llywodraeth Israel a roddodd fodolaeth i'r Gytundebau Oslo.

Adeiladau a chofadeiladau
Abaty Hovedøya 
Amgueddfa Fram
Amgueddfa Ibsen
Amgueddfa Kon-Tiki
Dinas Akershus
Eglwys gadeiriol
Tŷ Opera Oslo

Enwogion
Trygve Lie (1896-1968), gwleidydd
Mariella Frostrup (g. 1962), cyflwynwr teledu

Cyfeiriadau

Dinasoedd Norwy
 
Prifddinasoedd Ewrop
The Automatic

Band roc o'r Bontfaen ym Mro Morgannwg yw The Automatic, ond mae'r grwp nawr wedi symud i Gaerdydd.

Gwaith cerddorol 
 Not Accepted Anywhere (albwm) (2006)

Cyfeiriadau

Automatic
Y Bont-faen
Edmund Blunden

Bardd ac awdur Saesneg oedd Edmund Charles Blunden, MC (1 Tachwedd 1896 – 20 Ionawr 1974).  Ffrind yr awdur Siegfried Sassoon oedd ef.

Fe'i ganwyd yn Llundain, yn fab i'r athrawon Charles Edmund Blunden (1871–1951) a'i wraig, Georgina Margaret née Tyler.  Cafodd ei addysg yn Christ's Hospital ac yng Ngholeg y Frenhines, Rhydychen.

Ef oedd yn briod tair gwaith:
Mary Daines 1913-31
Sylvia Norman 1933-45
Claire Margaret Poynting 1945-1974

Llyfryddiaeth

Barddoniaeth
The Harbingers (1916)
The Shepherd and Other Poems of Peace and War (1922)
Near and Far (1929)
An Elegy and Other Poems (1937)
A Hong Kong House (1962)
The Midnight Skaters (1968)

Arall
Christ’s Hospital: a Retrospect (1923)
Undertones of War (1928)
Leigh Hunt (cofiant) (1930)
Cricket Country (1944)
Charles Lamb (cofiant) (1954)

Beirdd Saesneg
Beirdd Seisnig
Genedigaethau 1896
Marwolaethau 1974
Pobl addysgwyd yn Christ's Hospital
Libanus

Am y pentref yng Nghymru, gweler Libanus, Powys; am ddefnyddiau eraill, gweler Libanus (gwahaniaethu).

Gwlad fach fynyddig yn y Dwyrain Canol ar lan ddwyreiniol y Môr Canoldir yw Gweriniaeth Libanus neu Libanus (Arabeg: الجمهورية اللبنانية). Mae'n ffinio â Syria i'r gogledd a'r dwyrain a gyda Israel i'r de. Mae baner Libanus yn cynnwys delwedd cedrwydden Libanus yn wyrdd yn erbyn cefndir gwyn gyda stribed coch llorweddol ar y brig a'r gwaelod.

Cafodd y wlad ei henw oddi wrth gadwyn Mynydd Libanus, sy'n ymestyn o'r gogledd i'r de am tua 160 km i'r dwyrain o'r arfordir. Mae "Laban" yn golygu "gwyn" mewn Aramaeg.

Prif ddinasoedd 
 Beirut, y brifddinas
 Tripoli
 Sidon
 Tyrus

Hanes Ddiweddar 
Cyhoeddodd Libanus ei hanibyniaeth 22 Tachwedd 1943, gan gadw ffiniau Libanus Fawr (1920 - 1926), wedi misoedd o brotestio. Ymddangosodd arweinwyr megis Béchara el-Khoury a Riad El Solh, a datblygodd y syniad o gyfamod cenedlaethol ble fyddai'r system wleidyddol yn gweithio'n drawsgymunedol, gyda'r Arlywydd yn dod o'r gymuned fwslemaidd a'r Prif Weinidog o'r gymuned gristnogol er enghraifft.

Cyfeirid at y wlad fel "Swistir y Dwyrain Canol" rhwng y 1950au a'r 1970au, oherwydd presenoldeb nifer o fanciau, wrth i economi Libanus ddatblygu'n gyflym ochr yn ochr ag isadeiladwaith a'r wladwriaeth, yng nghyfnodau Camille Chamoun a Fouad Chéhab yn arlywyddion.

Ar yr un pryd, roedd Libanus hefyd yn wynebu tensiynau cymdeithasol, ynghyd â chanlyniadau creu gwladwriaeth Israel. Mudodd 120,000 o Balesteiniaid i'r wlad o 1948 ymlaen. Tynnwyd Libanus fesul dipyn i'r Gwrthdaro Israelaidd-Palesteinaidd, yn enwedig wedi diwedd y 1960au gyda Chytundeb Cairo a Mis Medi Du. Ystyrir i'r cytundeb gwthio'r wlad tua'r rhyfel cartref a barodd rhwng 1975 a 1990, gyda chymysgedd o ffactorau gwleidyddol, crefyddol a'r maffia.

Meddianwyd Libanus gan Syria wedi Cytundeb Taëf ym 1989, gan barhau felly nes 2005. Ansefydlog bu hanes cynnar Ail Weriniaeth Libanus, gyda'r gwrthdaro yn 2007 a 2008, ac eto yn 2014-2016 cyn ethol Michel Aoun yn arlywydd. Ochr yn ochr â hynny, mae'r wlad yn parhau i wynebu problemau sylweddol o'i hamgylch, gan gynnwys rhyfel gydag Israel yn 2006 yn ogystal â Gwrthryfel Syria.

Diwylliant 
Arabeg yw'r brif iaith gyda Ffrangeg yn ail iaith swyddogol. Mae Libanus yn adnabyddus yn y Dwyrain Canol am ei chymdeithas gymysg, ond mae'n wlad a rwygir gan wahaniaethau crefyddol hefyd, gyda tua hanner y boblogaeth yn Gristnogion o sawl enwad a'r hanner arall yn Fwslimiaid.

Ar un adeg cyfeirid at Beirut fel "Paris y Lefant" a nodweddid gan ei bywyd cosmopolitaidd, soffistigedig. Mae'n aros yn un o ganolfannau diwylliannol pwysicaf y Byd Arabaidd, yn enwedig ym myd llenyddiaeth, cerddoriaeth a newyddiaduraeth.

Mae coginio a bwyd Libanus yn enwog hefyd.

Gweler hefyd 
 Crefydd yn Libanus
 Mynydd Libanus
 Senedd Libanus
 Rhyfel Libanus 2006
 Gwrthdaro Gogledd Libanus 2007

Lefant
 
Gwledydd Asia
Gwledydd y Dwyrain Canol
Isomer

Mewn Cemeg, isomerau yw molecylau sydd â'r un fformiwla foleciwlaidd ganddynt ond adeiledd cemegol gwahanol. Hynny yw, mae cyfansoddiad y molecylau'n unfath, ond mae trefniant yr atomau yn wahanol. Mae hyn yn medru achosi molecylau sy'n debyg i'w gilydd o ran fformiwla i gael nifer o briodweddau ffisegol a chemegol gwahanol.

Gweler Hefyd
Isomeredd geometrig

Cemeg
Traian Băsescu

Gwleidydd Rwmanaidd yw Traian Băsescu (ganwyd 4 Tachwedd 1951). Ef yw arlywydd cyfredol Rwmania. Enillodd etholiad arlywyddol 2004 a chafodd ei urddo ar 20 Rhagfyr 2004.

Gyrfa wleidyddol 
Cyn dod yn wleidydd, roedd Băsescu yn gapten llongau masnachol llwyddiannus, yn gweitho i gwmni llongau'r wladwriaeth Navrom o 1976 tan y 1990au cynnar. 
Roedd e'n aelod o'r Blaid Gomiwnyddol yr adeg honno, ond mae wedi gwadu nifer o weithiau iddo weithio i'r Securitate, yr heddlu cudd, yn ystod y cyfnod hwn. Ymunodd â'r Blaid Ddemocrataidd amser ei sefydliad ym 1992. Cyn dod yn arlywydd, roedd yn Weinidog Cludiant o 1991 tan 1992 ac o fis Tachwedd 1996 tan mis Mehefin 2002, ac roedd yn Faer Bucureşti o Fehefin 2000 nes Rhagfyr 2004.  Roedd ei benderfyniad ym mis Awst 2006 i agor ffeiliau'r Securitate yn ddadleuol iawn.

Dolenni allanol 

  Basescu.ro: Gwefan ymgeisyddiaeth swyddogol 
  Bywgraffiad Traian Băsescu ar wefan Arlywyddiaeth Rwmania

Arlywyddion Rwmania
Genedigaethau 1951
Meiri Bwcarést
Pab

Y Pab (o'r Eidaleg papa "tad") yw arweinydd yr Eglwys Gatholig Rufeinig. Preswylfa'r Pab yw Dinas y Fatican, yn Rhufain.

Gweler hefyd
Rhestr Pabau

Cristnogaeth yn yr Eidal
Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Hanes y Pabaeth
 
Teitlau eglwysig
Arlywydd Rwmania

Pennaeth gwladwriaeth Rwmania yw Arlywydd Rwmania. Yr arlywydd cyfredol (2020) yw Klaus Iohannis, sydd yn y swydd ers 2014. Ion Iliescu oedd yr arlywydd cyntaf o dan y drefn bresennol, gydag Emil Constantinescu a Traian Băsescu wedi cael cyfnodau wrth y llyw hefyd.

Gweler hefyd
Rhestr Arlywyddion Rwmania

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol arlywyddiaeth Rwmania

 
Llywodraeth Rwmania
Rhestr Arlywyddion Rwmania

Dyma restr Arlywyddion Rwmania:

DS: Nid oedd swyddogaeth "Arlywydd Rwmania" yn bod yn swyddogol hyd at 29 Mawrth, 1974. Cyn hynny, llywydd Pwyllgor y Wladwriaeth oedd pen y wladwriaeth.

 
Arlywyddion
Rwmania

ca:President de Romania
da:Rumæniens præsidenter
fi:Romanian presidentti
gl:Presidente de Romanía
ja:ルーマニアの大統領
ka:რუმინეთის პრეზიდენტი
ko:루마니아의 대통령
pl:Prezydenci Rumunii
ro:Președintele României
ru:Президент Румынии
simple:President of Romania
sr:Председници Румуније
szl:Prezydynty Růmůńije
zh:罗马尼亚总统
Bob Marley

Cerddor a chanwr reggae o Jamaica oedd Robert Nesta 'Bob' Marley (6 Chwefror 1945 - 11 Mai 1981). Fe'i ganed yn ninas Kingston, Jamaica.

Ceir amgueddfa i Bob Marley yn ei hen gartref yn Kingston.

Discograffi 

 The Wailing Wailers (1965)
 Soul Rebels (1970)
 Soul Revolution (1971)
 The Best of The Wailers (1971)
 Catch a Fire (1973)
 Burnin' (1973)
 Natty Dread (1974)
 Live! (1975 - live)
 Rastaman Vibration (1976)
 Exodus (1977)
 Kaya (1978)
 Babylon by Bus (1978 - yn fyw)
 Survival (1979)
 Uprising (1980)
 Confrontation (1983)

Cantorion Jamaicaidd
Cantorion Saesneg
Cerddorion reggae
Genedigaethau 1945
Marwolaethau 1981
Pobl fu farw o ganser y croen
Pobl o Kingston, Jamaica
Honoré de Balzac

Llenor o Ffrainc oedd Honoré de Balzac (20 Mai 1799 – 18 Awst 1850) a arbenigai yn y ddrama a'r nofel. Ei ' fagnwm opws' oedd nofel-ddilyniant o storiau byrion a nofelau a gasglwyd ynghyd dan y teitl La Comédie humaine, sy'n cynnig panorama o fywyd Ffrengig yn dilyn marw Napoleon Bonaparte yn 1815.

Roedd Balzac yn hoff o'r manylyn lleiaf a disgrifiadau cignoeth o gymdeithas, gelwir ef yn un o bobl blaenllaw'r mudiad 'Realaeth' o fewn llenyddiaeth Ewropeaidd. Mae sawl ochr i'w gymeriadau, haenau o gymhlethdodau - sy'n aml yn bobl ag iddynt foesau amwys, anghonfensiynol. Dylanwadodd ar lawer, gan gynnwys y nofelwyr: Marcel Proust, Émile Zola, Charles Dickens, Anthony Trollope, Edgar Allan Poe, Eça de Queirós, Fyodor Dostoyevsky, Oscar Wilde, Gustave Flaubert, Benito Pérez Galdós, Marie Corelli, Henry James, William Faulkner, Jack Kerouac, a Italo Calvino, a'r athronwyr Friedrich Engels a Karl Marx. Trowyd llawer o'i waith yn ffilmiau ac fe'i cyfieithwyd i nifer o ieithoedd.

Llyfryddiaeth ddethol

Nofelau 
 La Peau de chagrin (1831)
 Eugénie Grandet (1833)
 Le Père Goriot (1835)
 Les Illusions perdues (I, 1837; II, 1839; III, 1843)
 La Cousine Bette (1846)
 Splendeurs et misères des courtisanes (1847)

Dramâu 
 Cromwell (1820)
 Ressources de Quinola (1842)
 Paméla Giraud (1843)
 La Marâtre (1848)
 Mercadet ou le Faiseur (1848)

Dolen allanol 
 Testun Ffrangeg Le Père Goriot 

Dramodwyr Ffrengig yn yr iaith Ffrangeg
Genedigaethau 1799
Llenorion Ffrengig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1850
Nofelwyr Ffrengig yn yr iaith Ffrangeg
Pobl o Tours
Victoria, Gozo

Victoria yw prif ddinas Gozo, ynys sy'n rhan o ynysfor Malta ym Môr y Canoldir ac roedd ganddi boblogaeth o 6,414 yn 2005.

Mae Mdina a Rabat (Malta) yn bentref yng nghanolbarth Malta ac roedd ei phoblogaeth yn 2005 yn 11,462.

Aneddiadau Malta
Gozo
Rasputin (band)

Band Cymraeg o Landysul, Ceredigion yw Rasputin.  Aelodau'r band aelod:

Ifan Rees (llais, gitâr)
Dafydd Driver (gitâr flaen, llais, organ geg)
Deiniol Glyn (gitâr, hammond)
Rhys Ifans (bas)
Dylan Jones (drymiau)

Enw eu EP cyntaf oedd Popeth Yn Hynci-Dori (Rasp, 2005).  Mae'n cynnwys y traciau canlynol:
'Yr Estron'
'Sycamorwydden'
'Dannedd Miniog'
'Sharabang'

Dolenni allanol
BBC Cymru - Rasputin y Band Roc

Bandiau Cymreig
Prosiect Wicipop
Super RTL

Sianel teledu i blant yn bennaf yn yr iaith Almaeneg sy'n rhan o grwpiau RTL a'i hanner ym meddiant Disney yw Super RTL. Cychwynodd ar 28 Ebrill 1995 yng Nghwlen.

Sianeli teledu
Teledu yn yr Almaen
VOX

Sianel teledu yn yr iaith Almaeneg o'r Almaen sy'n dangos ffilmiau a rhaglenni dogfen yw VOX.

Mae'n darlledu yn y Swistir ac Awstria yn ogystal.

Sianeli teledu
Teledu yn yr Almaen
Teledu yn y Swistir
Teledu yn Awstria
RTL5

Sianel Iseldireg sy'n rhan o grŵpiau RTL yw RTL5. Fe'i hanelir at bobl ifainc 20-49 oed.

Sianeli teledu
Teledu yn yr Iseldiroedd
Yorin

Sianel deledu Iseldireg ar gyfer pobol ifanc rhwng 20-34 oedd Yorin. Daeth y sianel i ben yn 2005, gyda'r rhan fwyaf o'r rhaglenni'n cael eu symud i sianel RTL 5. Symudwyd y rhan fwyaf o raglenni RTL 5 i sianel newydd RTL 7.

Daeth sianel Yorin i fod fel deilliedig y sianel deledu cyntaf masnachol Veronica (Holland Media Groep), a oedd yn fenter ar y cyd rhwng Veronica Vereniging a RTL, perchnogion sianeli RTL 4 a RTL 5. Pan adawodd Veronica y fenter, ail-enwyd y sianel yn Yorin, a chadwyd y rhan fwyaf o'r rhaglenni ar yr awyr; roedd gan Veronica hawliau i ond ychydig o'r rhaglenni. Ar y pryd, roedd Veronica yn agos at arwyddo cytundeb gyda SBS broadcasting (roedd 20th Century Fox yn rhannol berchen arni ar y pryd) i lansio sianel deledu Veronica TV gyda rhaglenni SBS ac ymelwad masnachol. Ni ddaeth y cytundeb i fodolaeth, felly cadwyd y sianel, a oedd i fod yn gartref i Veronica, o dan yr enw v8 heb unrhyw frandiau Veronica am gryn amser.

Mae'r gair "Yorin" yn chwarae ar eiriau Saesneg "you're in" (ac enw fersiwn Iseldiraidd The Price is Right, Cash en Carlo, dywedodd Eddy Keur wrth y cystadleuwyr "Yorin the game!"). Ar y pryd, ystyriwyd yr enw "Me" (Fi) hefyd.

Roedd ocsiwn i werthu'r amleddau radio FM o'r enw ZeroBase. Prynodd yr Holland Media Group lawer ohonynt gan eu galluogi i ddarlledu gorsaf radio cerddoriaeth boblogaidd, bron yn genedlaethol. Galwyd yr orsaf yn Yorin FM, y DJs mwyaf adnabyddus oedd Rob Stenders, Robert Jensen a Henk Westbroek. Yn 2006, oherwydd ymateb siomedig, gwerthodd Holland Media Group yr orsaf i SBS Broadcasting, a'i ailenwodd hi'n Caz! a newidiwyd y math o gerddoriaeth a chwaraewyd i fod yn fwy cymhedrol ac apelgar i gynulleidfa ehangach.

Dolenni allanol 
Hen wefan Yorin
Gwefan swyddogol Caz ''

Dadsefydliadau 2005
Sefydliadau 2001
Sianeli teledu
Teledu yn yr Iseldiroedd
RTL (Hwngari)

Sianel teledu Hwngareg ar gyfer pobol ifanc (pobl yn eu harddegau i 49 oed), sy'n rhan o grŵpiau RTL yw RTL KLUB.

Sianeli teledu
Hwngari
RTL Television

RTL Television (RTL plus gynt) yw sianel teledu masnachol mwyaf yr Almaen. Mae ei bencadlys yng Nghwlen, yr Almaen, ac mae'n rhan o Grŵp RTL.

Dolenni allanol 
  Gwefan swyddogol

Sianeli teledu
Teledu yn yr Almaen
Kristen Bell

Actores Pwylaidd-Americanaidd yw Kristen Anne Bell (ganwyd 18 Gorffennaf 1980). Mae hi'n brif actores yn Veronica Mars.

Actorion Americanaidd
Genedigaethau 1980
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Tymheredd a Gwasgedd Safonol

Er mwyn sicrhau cysondeb mewn mesuriadau gwyddonol, defnyddir Tymheredd a Gwasgedd Safonol ar gyfer pob broses. Mae'r rhain yn set o werthoedd ar gyfer amodau unrhyw mesuriad sy'n cael eu diffinio gan IUPAC ar gyfer prosesau cemegol. Y gwerthoedd safonol yw gwasgedd o un bar (100 kPa) a thymheredd o 273.15K (0 °C). Mae'r gwasgedd yn agos iawn at wasgedd un atmosffer (101.325 kPa), gan mai hwn oedd yr hen wasgedd safonol.

Defnyddir gwerthoedd gwahanol gan gyrff safonol gwahanol, ac mae'r BSI (Athrofa Safonau Prydeinig), yr ISO (Athrofa Safonau Rhyngwladol) a'r NIST (Athrofa Cenedlaethol Safonau a Thechnoleg UDA) oll yn defnyddio mwy nag un set o werthoedd tymheredd a gwasgedd safonol ar gyfer pwrpasau gwahanol.

Gwyddoniaeth
Ffiseg
Cemeg

fr:Atmosphère normalisée
pt:Estado-padrão
John Morris-Jones

Bardd, ysgolhaig, gramadegydd a beirniad llenyddol oedd Syr John Morris-Jones (17 Hydref 1864 – 16 Ebrill 1929). Gosododd seiliau cadarn i ysgolheictod Cymraeg a safonau'r iaith Gymraeg fel cyfrwng llenyddol yn yr 20g. Enwir Neuadd John Morris-Jones, neuadd Gymraeg Prifysgol Cymru, Bangor, ar ei ôl.

Bywgraffiad

Cafodd ei eni ym mhentref bychan Trefor, plwyf Llandrygarn, Sir Fôn. Yn fuan wedi hynny, symudodd y teulu i fyw yn Llanfairpwllgwyngyll. Wedi cael ei addysg gynnar yn Ysgol Friars, Bangor, a Choleg Crist, Aberhonddu, enillodd ysgoloriaeth i Goleg Yr Iesu, Rhydychen i astudio mathemateg. Yno cafodd flas ar astudio'r iaith Gymraeg a llenyddiaeth Gymraeg, ac roedd yn un o sylfaenwyr Cymdeithas Dafydd ap Gwilym yn 1880. Aeth ymlaen wedyn i astudio'r Gymraeg yn Rhydychen dan yr Athro Syr John Rhŷs.

Penodwyd Morris-Jones yn ddarlithydd yn y Gymraeg yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor, yn 1888 ac yn 1895 yn athro yn yr Adran Gymraeg newydd; ymhlith ei ddisgyblion oedd Syr Ifor Williams. Fe'i urddwyd yn farchog yn 1918. Bu farw yn 1929 ac fe'i claddwyd yn Llanfairpwllgwyngyll.

Ysgolheictod
Cyn ei amser ef, roedd sillafiad y Gymraeg yn amrywio a'r gramadeg heb ei safoni. Campwaith John Morris-Jones oedd creu safon i orgraff y Gymraeg, yn seiliedig ar ymchwil ieithyddol, ac sydd yn parhau yn yr iaith heddiw.

Gyda'i hen gyfaill John Rhŷs, yntau'n ysgolhaig Celtaidd o fri yn ei ddydd, golygodd John Morris-Jones argraffiad o Llyfr yr Ancr (1894). Ond yn bwysicach na hynny, golygodd argraffiad newydd o glasur Ellis Wynne Gweledigaethau'r Bardd Cwsg sy'n astudiaeth bwysig ond hefyd yn un o'r gweithiau ganddo a ysgogodd lenorion cyfoes i droi yn ôl at arddull coeth rhyddiaith Gymraeg glasurol i godi eu safonau a dadwneud effaith niweidiol dylanwad pobl fel William Owen Pughe ar y Gymraeg fel iaith lenyddol.

Bardd
Dim ond un gyfrol o farddoniaeth a gyhoeddodd ond roedd y gyfrol honno, Caniadau (1907) yn ddylanwadol yn ei dydd. Y cerddi enwocaf ynddi efallai y 'Cân i Famon', 'Cymru Fu: Cymru Fydd' a'r cyfieithiadau o rai o gerddi Heine ac Omar Khayyam. Er nad yw'r cerddi eu hunain o'r safon uchaf efallai, yn rhannol oherwydd y rhamantiaeth ordeimladol a geir ynddynt, roeddent yn boblogaidd yn eu dydd ac yn hwb arall i safonau llenyddol y cyfnod oherwydd cynildeb a mireinder eu mynegiant.

Llyfryddiaeth

Gwaith John Morris-Jones
Welsh Orthography (1893)
Caniadau (1907). Barddoniaeth.
A Welsh Grammar, Historical and Comparative (Rhydychen, 1913)
Taliesin (1918). Cyfrol XXVIII o'r Cymmrodor wedi'i neilltuo yn gyfangwbl i astudiaeth Morris-Jones.
Cerdd Dafod, sef Celfyddyd Barddoniaeth Gymraeg (1925)
Orgraff yr Iaith Gymraeg (1928)
Welsh Syntax (1931)

Ymdriniaethau
 Bedwyr Lewis Jones, Syr John Morris-Jones, yn Bedwyr Lewis Jones (golygydd) Gwŷr Môn (1979).
 Thomas Parry, Syr John Morris-Jones (1958)

Cyfeiriadau

 
Academyddion Cymreig
Beirdd Cymraeg
Beirniaid llenyddol Cymraeg
Genedigaethau 1864
Gramadegwyr Cymraeg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1929
Pobl o Ynys Môn
Ysgolheigion Cymraeg
Pobl addysgwyd yng Ngholeg Crist, Aberhonddu
Pobl addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor