alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Copr

Metel coch yw copr sy'n gynhwysyn pres ac efydd. Mae e'n elfen gemegol yn y tabl cyfnodol ac iddo'r symbol Cu a'r rhif atomig 29.

Copr yw'r prif fetel mewn efydd, gydag ychydig o dun wedi ei ychwanegu i'w galedu. Gwneir defnydd sylweddol o gopr mewn electroneg, gan ei fod yn ei ffurf bur yn dargludo gwres a thrydan yn dda.

Mae'r enw yn dod o'r ynys Cyprus, lle cafodd copr ei gloddio yn ystod yr Ymerodraeth Rufeinig. Mwyngloddiwyd copr ers c. 8000 CC a'i mwyndoddi a'i siapio tua c. 5000 CC.

Mae galwad uchel am gopr wedi achosi codiad mawr mewn pris copr ar y marchnadoedd rhyngwladol ers 2000.

Lliw
Mae i fetel copr lliw coch, oren neu frown fel arfer, am fod haen o amhureddau (megis ocsidau copr) yn ffurfio lle mae copr yn dodi gyswllt ag aer. Er hyn, lliw pinc hufenog sydd gan gopr pur. Ynghyd ag Osmiwm (glas) ac Aur, mae'n un o'r unig dri metel elfennol nad yw'n llwyd neu'n arian ei liw; daw'r lliw llwyd o'r môr electronau sy'n gallu amsugno ac ail-allyrru golau ar ystod o donfeddi. Mae lliw anarferol Copr yn ganlyniad i'w strwythr electronig unigryw. Yn ôl rheol Madelung, dylid llenwi'r is-blisgyn 4s cyn llenwi'r plisgyn 3d, ond mae Copr yn eithriad i'r rheol gan fod ganddo'r strwythur (Ar) 3d 10  4s 1 (hynny yw, mae'r is-blisgyn 4s yn hanner llawn, a'r 3d yn llawn). Mae lefel egni un photon o olau glas neu fioled yn cyfateb i'r naid rhwng y plisgyn 3d a'r plisgyn 4s. Felly mae'n amsugno golau glas a fioled wrth ddyrchafu electronnau i blisgyn 4s, gan rhoi lliw coch iddo gan fod y golau coch yn cael ei adlewyrchu. Mae effaith tebyg i'w weld gydag electronau 5s/4d mewn Aur. Yn eu cyflyrau hylifol, mae arwyneb copr ac aur yn ymddangos yn wyrdd os nad oes golau yn disgleirio arno o'r tu allan, ond dan olau cryf mae lliw pinc copr yn dal i'w weld.

Gweler hefyd 
 Diwydiant copr Cymru
 Oes y Copr

Elfennau cemegol
Metelau
Ofari

Mae rhannau o Ffrwythau a phlanhigion blodeuol o'r un enw mewn erthygl arall.

Ofari, neu wygell (hefyd wyfa; neu hadlestr am blanhigion), yw'r organ mewn bodau benywaidd sy'n cynhyrchu wyau a dillwng hormonau. Mae dau ofari hirgrwn gan fenyw, tua 3 cm wrth 1.5 cm o ran maint.

Mewn dyn, yr organau tebyg yw'r ceilliau. Mae'r term gonad yn cyfeirio at yr ofari neu'r ceilliau.

System atgenhedlu
Oes yr Haearn

Cyfnod cynhanes sydd yn dilyn Oes yr Efydd yw Oes yr Haearn. Fe'i gelwir felly am fod haearn yn cael ei ddefnyddio ar raddau helaeth am y tro cyntaf. Er fod offer wedi eu gwneud o efydd yn cryfach, mae'n haws cael gafael ar haearn ac felly roedd yn cael ei defnyddio'n aml.

Oes yr Haearn ym Mhrydain 

Cychwynnodd Oes yr Haearn ym Mhrydain tua'r 5 CC, ond mae rhai yn dadlau bod hi'n cychwyn llawer hwyrach, tua'r ganrif gyntaf CC. Roedd hi'n parhau hyd at y bedwaredd ganrif OC. Mae adeiladau amddiffynnol a godid yn ystod y cyfnod hwn yn cynnwys, er enghraifft, y Brochau yn yr Alban a bryngaerau fel Castell Dinas Brân (ger Llangollen).

Canolbarth Ewrop 
Gelwir cyfnod cynnar Oes yr Haearn yng nghanolbarth Ewrop y Diwylliant Hallstatt (Hallastat C a D, 800-450 CC). Ar ôl hynny daeth y cyfnod a adwaenir fel cyfnod Diwylliant La Tène (yn cychwyn tua 450 CC).

Cyswllt allanol 
 Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys: Oes yr Haearn

Gweler hefyd 
 Oes yr Haearn yng Nghymru

 
Archaeoleg
Cynhanes
Oes yr Efydd

Cyfnod sydd yn dilyn Oes y Cerrig mewn llawer o wledydd pan ddefnyddid y metel efydd oedd Oes yr Efydd a cham-enwir yn "Yr Oes Efydd" weithiau yn Gymraeg. Ar ôl Oes yr Efydd daeth Oes yr Haearn.

Mae efydd yn aloi o gopr. Arfau milwrol ac offer ydyw'r rhan fwayf o olion y cyfnod hwn, ond mae nifer o arteffactau defodol wedi goroesi hefyd.

Oes yr Efydd ym Mhrydain 

Mae'n debyg y dechreuodd Oes yr Efydd tua 2200 CC a daeth i ben tua 700 CC. Yn ystod y cyfnod hwn daeth pobl newydd o gyfandir Ewrop i Brydain ac mewn canlyniad newidiodd diwylliant Prydain yn gymharol gyflym. Roedd yr hinsawdd yn gwaethygu ar yr un pryd â'r bobl yn y dyffrynnoedd yn magu anifeiliaid a gwelwyd twf yn yr economi. Ar yr un pryd cafodd llawer o goed eu cymynu.

Daeth llawer o dun Ewrop o Gernyw a llawer o gopr o Gymru, yn bennaf o Ben y Gogarth. Yn ne Lloegr datblygodd diwylliant cyfoethog iawn, y diwylliant Wessex a daeth strwythr cymdeithas yn fwy cymhleth. 

Yn groes i'r arfer y Neolithig, gyffredin, cafodd pobl eu claddu'n unigol; cyn Oes yr Efydd roedd tuedd i'w claddu gyda'i gilydd. Gellir gweld olion o'r cyfnod hwn ym Moel Eithinen, un o Fryniau Clwyd.

Gweler hefyd 
 Oes yr Efydd yng Nghymru
 Diwylliant y Meysydd Wrnau
 Dyn Brymbo

Oes Efydd
Oes Efydd
Oes y Cerrig

Cyfnod cynhanesyddol yn ystod yr hyn yr oedd dyn yn defnyddio offer wedi'u gwneud o gerrig (yn bennaf callestr) oedd Oes y Cerrig. Ceid offer wedi'u gwneud o bren ac esgyrn, hefyd. Defnyddid offer carreg fel cyllyll neu arfau. Ar ôl Oes y Cerrig cychwynnodd Oes yr Efydd.

Fel arfer rhennir y cyfnod hwn yn dri chyfnod:
 Hen Oes y Cerrig (Paleolithig)
 Oes Ganol y Cerrig (Mesolithig)
 Oes Newydd y Cerrig (Neolithig)

Gweler hefyd 
 Maen hir
 Cylch cerrig
 Cylch pridd
 Bedd pydew
 Carnedd
 Cofadail hengor (e.e. Côr y Cewri)
 Cromlech
 Siambr gladdu
 Tomen cregyn Neolithig

 
Archaeoleg
Cynhanes
Y diwylliant Hallstatt

Enwir y diwylliant Hallstatt ar ôl Hallstatt, pentref yn ardal Salzkammergut yn Awstria lle darganfuwyd mynwent gynhanesyddol enfawr oedd yn cynnwys 1045 o feddau. Fe'i darganfuwyd gan Ramsauer yn hanner olaf y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Roedd y bobl yn Hallstatt yn cloddio am halen o'r wythfed ganrif Cyn Crist hyd y bumed. Mae arddull y nwyddau yn y beddau yn nodedig iawn a cheir gwrthrychau o'r un arddull ledled Ewrop.

Rhennir diwylliant Hallstatt yn Hallstatt Dwyreiniol a Hallstatt Gorllewinol. Mae tiriogaeth y diwyyllaint dwyreinol yn cynnwys Croatia, Slofenia, gorllewin Hwngari, Awstria, Morafia, a Slofacia, ac yn wahanol iawn i'r un gorllewinol sydd yn cynnwys yr Eidal, y Swistir, dwyrain Ffrainc, de'r Almaen, a Bohemia. Ond roedd diwylliant yn newid gyda'r canrifoedd, a hefyd mewn canlyniad yr arfau, y crochenwaith a'r tlysau a gyplysir ag ef.

Gyda newidiadau mewn dulliau a symudiad poblogaeth ehangodd y diwylliant Hallstatt tua'r gorllewin: Penrhyn Iberia, Prydain ac Iwerddon. Mae'n debyg i o leiaf rhan o'r ymlediad hwn gael ei wneud gan bobl oedd yn siarad ieithoedd Celtaidd. Darganfuwyd crochenwaith du o Attica mewn beddau Hallstatt sy'n tystio i fasnach rhwng Gwlad Groeg a'r ardal Hallstatt, trwy Marseille, mae'n debyg. Nwyddau eraill a fewnforiwyd oedd ifori ac (efallai) gwin.

Yn yr ardalodd Hallstatt canolog adeiladid beddau moethus iawn ar un cyfnod. Cleddid unigolion o statws uchel o dan twmwli enfawr ger bryngaerau, e.e. ym Magdalenenberg yn ne'r Almaen. Roedd llawer o'r beddau hyn yn cynnwys cerbydau rhyfel a ieuau ceffylau, er enghraift yn Bycí Skalá, Vix a Hochdorf, ond mae enghreifftiau yn Swydd Efrog yn Lloegr hefyd. Darganfuwyd model o gerbyd rhyfel wedi ei wneud o blwm mewn bedd yn Frögg, Carinthia.

Fel arfer, ceir gweithdai gofaint efydd, arian ac aur yng nghaerau'r cyfnod, er enghraifft yn yr Heuneburg ar Afon Donwy, Mont Lassois ger Chatillon-sur-Seine yn nwyrain Ffrainc ac yn Molpir yn y Weriniaeth Tsiec.

Mae celfyddyd y cyfnod yn cynnwys gemwaith wedi ei gwneud o efydd ac aur a cherfluniau wedi eu gwneud o garreg.

Ffynhonnell y testun Saesneg gwreiddiol 
 F.E. Barth, J. Biel, et al., Vierrädrige Wagen der HallstattzeitVierrädrige Wagen der Hallstattzeit (Mainz: RGZM, 1987)

Archaeoleg Awstria
Celf gynhanesyddol
Cynhanes
Oes yr Efydd
Oes yr Haearn
Y Celtiaid
1732

17g - 18g - 19g
1680au 1690au 1700au 1710au 1720au - 1730au - 1740au 1750au 1760au 1770au 1780au
1727 1728 1729 1730 1731 - 1732 - 1733 1734 1735 1736 1737

Digwyddiadau 

Llyfrau
Benjamin Franklin - Poor Richard's Almanack
Isaac Watts - A Short View of the Whole Scripture History
Cerddoriaeth
Johann Sebastian Bach - Cantata Coffi
Giovanni Battista Pergolesi - Lo frate 'nnamorato: Sinfonia in D major

Genedigaethau 
24 Ionawr - Pierre de Beaumarchais, dramodydd
22 Chwefror - George Washington, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1799)
31 Mawrth - Josef Haydn, cyfansoddwr (m. 1809)
5 Ebrill - Jean-Honoré Fragonard, arlunydd (m. 1806)
6 Rhagfyr - Warren Hastings, gwleidydd
23 Rhagfyr - Richard Arkwright, difeisiwr

Marwolaethau 
24 Medi - Reigen, ymerawdwr Japan, 79
31 Hydref - Victor Amadeus II, brenin Sardinia, 66
4 Rhagfyr - John Gay, bardd a dramodydd, 47
Haearn

Metel o liw llwyd yw haearn, sy'n elfen gemegol yn y tabl cyfnodol ac iddo'r symbol Fe (o'r Lladin ferrum 'haearn') a'r rhif 26. Elfen chweched gyffredinaf y bydysawd ydyw, sy'n bodoli mewn pedwar isotop sefydlog: 54Fe (5.845%), 56Fe (91.754%), 57Fe (2.119%), a 58Fe (0.282%).

Metel ydyw, ond anaml y'i ceir mewn ffurf fetelig ar wyneb y ddaear, gan ei fod yn ocsideiddio ym mhresenoldeb ocsigen a gwlybwr. Defnyddir y mwyn hematit (Fe2O3) yn amlaf i gynhyrchu haearn. Gall priodweddau haearn eu newid gan greu aloion ohono gydag amryw o fetelau eraill (a rhai an-fetelau, yn enwedig carbon a silicon) i ffurfio duroedd.

Mae haearn yn rhan anhepgor o ddeiet achos y'i ddefnyddir i ffurfio hemoglobin yn y gwaed. Serch hynny, gall gormodedd o haearn fod yn wenwynig ac mae'n un o'r achosion tocsicolegol cyffredinaf o farwolaeth plant dan 6 oed.

Gweler hefyd 
 Oes yr Haearn
 Dur
 Haearn bwrw
 Haearn smwddio
 Diwydiant haearn Cymru

Dolenni allanol 

 Hanes smeltio haearn

 
Elfennau cemegol
Metelau
Rhestr brwydrau

Am frwydrau yng Nghymru, gweler Rhestr brwydrau Cymru.
Dyma restr o frwydrau.

A
Brwydr Aachen - 1944
Brwydr Aboukir - 1798
Brwydr Actium - 31 CC
Brwydr Adwalton Moor 1643
Brwydr Agincourt - 1415
Brwydr Alesia - 52 CC
Brwydr Algeciras - 1344
Brwydr Amwythig - 1403
Brwydr Alma - 1854
Brwydr yr Ardennes (1914)
Brwydr yr Ardennes (1944)
Brwydr Arnhem - 1944
Brwydr Arras - 1917
Brwydr Austerlitz - 1805
Brwydr Aylesbury, Caint - c. 455

B
Brwydr Bannockburn - 1314
Brwydr Borodino - 1812
Brwydr Maes Bosworth - 1485
Brwydr y Boyne - 1690
Brwydr Bryn Bunker - 1775

C 
Brwydr Caer - c 615
Brwydr Clontarf - 1014
Brwydr Coed Llathen - 1257
Brwydr Cwnsyllt - 1157
Brwydr Camlan - 573
Brwydr Cambrai - 1917
Brwydr Cannae - 216 BC
Brwydr Caporetto - 1917
Brwydr Coed Mametz - 1916
Catraeth - c600
Brwydr y Chesapeake - 1781
Brwydr Copenhagen (1801)
Brwydr Copenhagen (1807)
Brwydr Crecy - 1346
Brwydr Crug Mawr - 1136
Brwydr Culloden - 1746

D
Brwydr Dresden - 1813
Brwydr Dunkirk - 1940
Brwydr Dunbar (1296)
Brwydr Dunbar (1650)

E
Brwydr Edgehill - 1642
Brwydr Evesham - 1265

F
Brwydr Falkirk (1298)
Brwydr Falkirk (1746)
Brwydr Fontenoy - 1745

G
Brwydr Bryn Glas - 1402
Brwydr Bryn y Glo
Brwydr Goose Green - 1982
Brwydr Gallipoli - 1915
Brwydr Gettysburg - 1863
Brwydr Guadalcanal - 1942

H
Brwydr Hastings - 1066
Brwydr Hattin - 1187
Brwydr Hexham - 634

I
Brwydr Gyntaf Ieper - 1914
Ail Frwydr Ieper - 1915
Brwydr Inkerman - 1854

J 
Brwydr Jutland - 1916

K
Brwydr Kadesh - 1472 CC

L
Brwydr Leipzig - 1813
Brwydr Lepanto (1499)
Brwydr Lepanto (1500)
Brwydr Lepanto (1571)
Brwydr Lewes - 1264
Brwydr Loos

Ll
Brwydr Llanllieni (Leominster) 1052

M
Brwydr Maes Maidog - 1295
Brwydr Magenta - 1859
Brwydr Malplaquet - 1709
Brwydr Marathon
Brwydr Marengo - 1800
Brwydr Marston Moor - 1644
Brwydr Meicen (Hatfield) - 632
Brwydr Mons Badonicus - 500
Brwydr Mons Graupius - 84

N
Brwydr Naseby - 1645
Brwydr y Nil - 1799

O
Brwydr Orléans - 1429
Brwydr Oudenarde - 1708

P
Brwydr Passchendaele - 1917
Brwydr Pavia (1525)
Brwydr Pharsalus - 48 CC
Brwydr Philippi - 42 CC
Brwydr Plassey - 1757
Brwydr Poitiers - 1356

Q
Brwydr Quatre Bras - 1815

R
Brwydr Ramillies - 1706
Brwydr Ramoth-Gilead - 953 CC

S
Brwydr Salamanca - 1812
Brwydr Sain Ffagan - 1648
Brwydr Salamis - 480 CC
Brwydr Sedgemoor - 1685
Brwydr Shiloh - 1862
Brwydr Solférino - 1859
Brwydr y Somme 1916
Brwydr y Somme (1918)
Brwydr Pont Stirling - 1297
Brwydr Maes Stoke - 1487

T
Brwydr Talavera - 1809
Brwydr Tewkesbury - 1491
Brwydr Thermopylae - 480 CC
Brwydr Ticonderoga - 1758, 1759, 1775, 1777
Brwydr Towton - 1461
Brwydr Trafalgar - 1805

V
Brwydr Verdun - 1916
Brwydr Vimeiro - 1808
Brwydr Vimy Ridge - 1917

W
Brwydr Waterloo - 1815
Brwydr Yorktown - 1781

Z
Brwydr Zama - 202 CC

Brwydrau
Brwydrau
Georg Philipp Telemann

Cyfansoddwr o'r Almaen oedd Georg Philipp Telemann (14 Mawrth 1681 – 25 Mehefin 1767).

Gweithiau cerddorol
 Der Geduldige Socrates ("Socrates amyneddgar") (1721)
 Der Schulmeister ("Yr Ysgolfeistr")
 Der Tod Jesu ("Marwolaeth Iesu")
 Die Donner-Ode ("Awdl y daran")
 Die Tageszeiten ("Amseroedd y dydd")
 Der Tag des Gerichts ("Dydd y Farn")

Cyfansoddwyr Almaenig
Genedigaethau 1681
Marwolaethau 1767
Bryngaer

Caer a adeiladwyd ar ben bryn fel adeilad amddiffynnol yw bryngaer. Mae ei ffurf yn dilyn ffurf y bryn a fel arfer mae rhagfur a ffos o'i gwmpas. Codwyd bryngaerau mewn cyfnodau wahanol ac i bwrpas wahanol (nid yn unig am amddiffyn, ond i gadw anifeiliaid, hefyd), ond yng Nghymru adeiladwyd mwyafrif ohonynt yn yr Oes Haearn, er enghraifft Bryngaer Llwyn Bryn-dinas ger Llangedwyn, y Breiddin, Moel y Gaer, Llandysilio a'r mwyaf drwy ogledd-orllewin Ewrop, sef Tre'r Ceiri. Mae bryngaerau ledled Ewrop a chyfandiroedd eraill hefyd, er enghraifft codwyd rhai yn Seland Newydd gan y Maori.

Bryngaerau Canolbarth Ewrop
Mae bryngaerau hynaf canolbarth Ewrop yn dyddio o'r oes Neolithig, ond mae'r mwyafrif yn dyddio o gyfnod y diwylliant Urnfield yn Oes yr Efydd) a'r diwylliant Hallstatt yn Oes yr Haearn, ond adeiladwyd rhai ar ôl goruchafiaeth yr Ymerodraeth Rufeinig, hefyd. Roedd Iŵl Cesar yn crybwyll y bryngaerau Celtaidd a welodd yn ystod ei ymgyrchoedd o dan yr enw oppida.

Bryngaerau Prydain ac Iwerddon
Cartrefi a gwersyllfeydd milwrol o Oes yr Haearn cyn y goresgyniad Rhufeinig yw bryngaerau Prydain. Defnyddiwyd rhai eto yng nghyfnod  y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur y bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43. Yn yr ardaloedd lle na chafwyd dylanwad Rhufeinig (e.e. yn Iwerddon a gogledd yr Alban) adeiladid bryngaerau am ganrifoedd ar ôl hynny. Defnyddiodd yr Eingl-Sacsoniaid rhai o'r hen fryngaerau yn Lloegr yn ystod goresgyniad y Llychlynwyr.

Cymru
Gweler hefyd: Rhestr o fryngaerau Cymru a Rhestr o fryngaerau Cymru yn ôl eu maint.

Mae bron i 600 o fryngaerau yng Nghymru yn amrywio'n fawr o ran maint o'r caerau bychain yn ne Cymru i gaerau aferthol gororau gogledd Cymru. Roeddent yn cael eu datblygu gan y brodorion o amser eu codi (sy'n amrywio hefyd) a thros y blynyddoedd ychwanegwyd tiroedd ac amddiffynfeydd atynt. Mae rhai'n dyddio'n ôl i'r Oes Efydd diweddar gyda'r rhan fwyaf o fryngaerau Cymru'n perthyn i'r cyfnod 500-100 CC, sef yr Oes Haearn.

Roedd llawer ohonynt e.e. Bryngaer Dinorben (Abergele) yn dal i gael eu defnyddio yn y cyfnod Rhufeinig.

Lloegr
Ceir dros 1,350 bryngaer yn Lloegr gyda'r rhan fwyaf ohonynt yn y de a'r dwyrain, yn enwedig yng Nghernyw a Dyfnaint lle ceir 285 ohonynt. Er i rai ohonyn nhw gael eu cloddio yn ystod yr Oes Efydd, yn Oes yr Haearn y codwyd y rhan fwyaf ohonynt h.y. am yr wyth ganrif cyn dyfodiad y Rhufeiniaid. Un o'r mwyaf yw Maiden Castle (Dorset) sy'n 44 erw (18 ha)

Iwerddon

Ceir 40 o fryngaerau yn Iwerddon, gyda'r rhan fwyaf ohonyn nhw rhwng 5 - 10 erw.

Bryngaerau yn Ffrainc
Mae Bibracte (Mont Beuvray) a Mont St. Odile (Mur Païen) yn fryngaerau enwog yn Ffrainc ac mae gwarchae bryngaer Alesia lle cafodd Vercingetorix ei orchfygu gan Iŵl Cesar yn enwog iawn hefyd.

Gweler hefyd
 Rhestr o fryngaerau Cymru
 Rhestr o fryngaerau wedi'u cofrestru
 Rhestr o fryngaerau Cymru yn ôl eu maint
 Cylch cerrig
 Rhestr o fryngaerau wedi'u cofrestru gan CADW

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
William Thomson, Barwn 1af Kelvin

Ffisegydd o Iwerddon oedd William Thomson (26 Mehefin 1824 - 17 Rhagfyr 1907).  Dyfeisiodd y raddfa Kelvin.

Gweler hefyd
 tymheredd

Ffisegwyr Gwyddelig
Genedigaethau 1824
Marwolaethau 1907
Callestr

Carreg gref iawn yw callestr (neu fflint). Mae'n garreg waddod silica ac yn edrych fel gwydr. Mae cerrig callestr yn gallu bod yn llwyd tywyll, glas, du neu frown tywyll. Mae llawer ohonyn nhw i'w cael fel cnapau mewn sialc neu galchfaen.

Defnyddir callestr i godi tân ac erbyn y ddeunawfed ganrif mewn arfau tân yn ogystal. Fe'i defnyddid i wneud arfau ac offer eraill fel cyllyll yn ystod Oes y Cerrig.

Creigiau gwaddod
1730


17g - 18g - 19g
1680au 1690au 1700au 1710au 1720au - 1730au - 1740au 1750au 1760au 1770au 1780au
1725 1726 1727 1728 1729 - 1730 - 1731 1732 1733 1734 1735

Digwyddiadau
29 Ionawr - Mae Anna Ivanovna yn dod Anna, tsarina Rwsia

Llyfrau
William Wotton (gol.) - Leges Wallicae

Drama
Voltaire - Brutus

Barddoniaeth
James Thomson - The Seasons

Cerddoriaeth
George Frideric Handel - Ormisda (opera)

Genedigaethau
26 Mehefin - Charles Messier, seryddwr (m. 1817)
12 Gorffennaf - Josiah Wedgwood, crochenydd (m. 1795)

Marwolaethau
Rhagfyr (dechrau) - Owen Gruffydd, bardd, hynafiaethydd, ac achyddwr, ?87
23 Chwefror - Pab Benedict XIII, 82
23 Mai – John Evans, diwinydd, tua 50
27 Mai - Leonardo Vinci, cyfansoddwr, ?39

Cyfeiriadau
Carw

Mamal sy'n perthyn i'r teulu Cervidae yw carw. Mae e'n byw mewn coedwigoedd a chaiff ei hela. Mae pâr o reiddiau gyda gwryw bron pob rhywogaeth.

Hyd at yr 16g parhâi'r carw coch (enw gwyddonol: Cervus elaphus) a'r iwrch (C. capreolus) yn gyffredin yn yr ucheldiroedd, ond yn sgîl clirio coedwigoedd a dyfodiad y gwn prinhaodd y ddau, gan ddiflannu o'r gwyllt ddechrau'r 18g. Cawsant loches mewn parciau stadau, o ble y dihangodd amryw o bryd i'w gilydd. Ceir cofnodion gwasgaredig o'r carw coch tra cynydda ac ymleda'r iwrch o'r dwyrain.

Enwau lleoedd: Cerrig yr Iwrch (Meirion), Llyn Carw (Brycheiniog).

Cyflwynwyd y danas (Dama dama) i Brydain gan y Normaniaid a daeth i barciau stadau yng Nghymru tua 1600. Dihangodd rhai, e.e. o'r Gelli Aur yn y 1950au a Nannau yn 1962 gan sefydlu'n llwyddiannus yn y gwyllt. Erbyn hyn fe'u ceir ym Meirion, Clwyd, y Gororau, Morgannwg a Chaerfyrddin.

Yn hanner ola'r 20g ymledodd y carw mwntjac (Muntiacus reevesi) i Gymru. Daeth i Barc Woburn o Tsieina yn nechrau'r 20g o ble y dihangodd ac ymledu'n gyflym.

Carw Coch Cervus elaphus
Y mwyaf o’r ceirw sy’n gynhenid neu sydd wedi eu cyflwyno i Brydain. Rhywogaeth Holarctig wedi ei ddosbarthu dros Ewrop, y rhan fwyaf o fynydd-dir Asia, Siberia, y Dwyrain Pell  a Gogledd America. Wedi ei gyflwyno i Iwerddon, Chile, Ariannin, Awstralia a Seland Newydd. Yn Ewrop ymhobman ac eithrio gogledd Scandinafia, y Ffindir a rhai ynysoedd Môr y Canoldir. Mae’n ddiflanedig yn Albania.

Cynefin
Yn wreiddiol trigai mewn coetiroedd collddail ond heddiw mynycha amrywiol gynefinoedd o goedwigoedd, fforestydd mynydd neu weundir agored (yr Alban). Anifail nosol gan fwyaf, yn ymborthi trwy bori a brig-bori.

Ffordd o fyw
Rhywogaeth gymdeithasol, yn byw mewn gyrroedd, y ddau rhyw ar wahan am y rhan fwyaf o’r flwyddyn. Maint y libart yn amrywio yn ôl tymor a rhyw ac yn gallu ymestyn dros gannoedd o hectarau mewn dwysder o 5 i 45 unigolyn y cilomepdr sgwâr.

Statws yng Nghymru
Mae hanes y carw coch yn cychwyn yn ar ôl enciliad olaf y rhew yn ôl tystiolaeth olion archaeolegol mewn mawndir. Nid oes poblogaeth hyfyw yma ers rhai canrifoedd ond mae’r cofnod hanesyddol canlynol yn awgrymog o’r anawsterau wrth geisio dirnad gwir statws y carw coch yn y cyfnod hanesyddol hyd y presennol. Cofnod yw gan ddyddiadurwr o’r enw Owen Edwards, Penmorfa, Sir Gaernarfon yn cychwyn yn y flwyddyn 1820:
 Elin a minau yn mynd yn y Prydnhawn i Dy Mr. Owen Aberglaslyn yn gweled yno ddarn o asgwrn pen Carw a dau gorn y’nghlwm [sic] ynddo yn ddwy droedfedd o hyd a phedair Caingc [sic] ar bob un ac yn ddwyfodfeddarbymtheg a hanner o led o flaen i flaen wedi eu cael yn llyn Cerrigyrhwydwr wrth dynnu rhwyd ychydig o ddyddiau yn ôl gan Richd. William Tailiwr sydd yn byw yn Aberglaslyn. tebygyd ar yr olwg oedd arno ei fod yno er’s amryw flynyddau!!! Yn dyfod adref cyn naw o’r gloch.
Mae trafodaeth am arwyddocâd y cofnod hwn gan y daearegydd y Dr. Math Williams
 yn amlygu’r anawsterau hyn.

Cyfeiriadau

Mamaliaid
Cwningen Ewropeaidd

Mae'r gwningen Ewropeaidd (Oryctolagus cuniculus) yn rhywogaeth o gwningen sy'n frodorol i Dde Ewrop, ond mae'n byw ledled Ewrop ac Awstralia, ble mae'n achosi problemau ecolegol heddiw.

Cwningod ac ysgyfarnogod
Mamaliaid Ewrop
Rhywogaethau o geinachffurfiaid
Alfonso V, brenin Aragón

Alfonso V (1396 – 27 Mehefin, 1458) oedd brenin Aragón o 1416 hyd ei farwolaeth.

Cyfeiriadau

Aragón
Genedigaethau 1396
Marwolaethau 1458
Teyrnoedd y 15fed ganrif
1729

17g - 18g - 19g
1670au 1680au 1690au 1700au 1710au - 1720au - 1730au 1740au 1750au 1760au 1770au
1724 1725 1726 1727 1728 - 1729 - 1730 1731 1732 1733 1734

Digwyddiadau 

Llyfrau
Rowland Vaughan - Carolau a Dyriau Duwiol
Cerddoriaeth
Antonio Caldara - Vicino a un rivoletto
Jean-Joseph Mouret - Symphony de Fanfare

Genedigaethau 
12 Ionawr - Edmund Burke, athronydd (m. 1797)
22 Ionawr - Gotthold Ephraim Lessing, awdur (m. 1781)
2 Mai - Catrin II, tsarina Rwsia (Catrin Fawr) (m. 1796)

Marwolaethau 
19 Ionawr - William Congreve, llenor
5 Awst - Thomas Newcomen, dyfeisiwr, 65
1 Medi - Syr Richard Steele, llenor
Yn ystod y flwyddyn:
Thomas Baddy, emynydd a chyfieithydd
Richard Steele

Llenor o Iwerddon oedd Richard Steele (bedyddiwyd 12 Mawrth 1672 – 1 Medi 1729). Cymraes oedd ei wraig, Mary (neu Prue).

Cafodd Steele ei eni yn Ddulyn, yn fab i'r cyfreithiwr Richard Steele, a'i wraig Elinor Symes (née Sheyles). Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Charterhouse, yn Eglwys Crist, Rhydychen, ac yng Ngholeg Merton, Rhydychen.

Aelod y Clwb Kit-Kat oedd Steele. Gyda'i ffrind, Joseph Addison, sefydlodd y cylchgrawn The Spectator ym 1711.

Bu farw yng Nghaerfyrddin, lle roedd wedi ymddeol. Claddwyd ef yn yr eglws Sant Pedr.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1672
Marwolaethau 1729
Llenorion Gwyddelig
Llenorion Saesneg
Lafant

Llysieuyn blodeuol yn nheulu'r mintys yw lafant (Lladin: Lavandula; Saesneg: Lavender). Mae 39 math ohonynt a gellir eu canfod drwy Ewrop, gogledd Affrica ac India. Y math mwyaf poblogaidd yw'r Lavandula angustifolia (a arferid ei alw'n L. officinalis). Mae math o'r enw L. stoechas hefyd yn boblogaidd yn enwedig pan fo'n cael ei blannu i'r llygad yn hytrach na'r gegin.

Defnydd
Mae'r mathau Lavandula intermedia a'r Lavendin yn cael eu tyfu a'u cynaeafu'n fasnachol er mwyn eu holew gan fod eu blodau'n eithriadol o fawr. Defnyddir yr olew ar gyfer aromatherapi ac fel antiseptig. Cânt hefyd eu defnyddio mewn Potpourri oherwydd sawr hyfryd y planhigyn. Ers canrifoedd fe'u rhoddid mewn sachau bychan er mwyn arogl da, gan gynnwys eu rhoi mewn cwpwrdd dillad i gadw'r gwyfyn i ffwrdd.

Yn y gegin
Gan fod peth wmbredd o neithdar yn y blodau mae'r wenynen yn hoff iawn o lafant. Defnyddir y perlysieuyn hwn yn aml mewn pwdinau, yn enwedig siocled, a'i wneud yn "siwgr lafant" ac yn "syryp lafant" hefyd. Caiff ei ddefnyddio mewn te llysieuol megis te gwyrdd neu du er mwyn ei arogl ffres sy'n ymlacio person. Fe'i defnyddid yn ardal Provence i felysu bwyd a chaiff ei baru'n aml gyda chawsiau megis caws gafr a chaws dafad. Yr egin (sy'n cael ei galw'n "flodau") yw'r brif ran sy'n cael ei ddefnyddio yn y gegin gan mai ynddyn nhw mae'r olew. Mae rhai cogyddion o Ffrainc yn arbrofi gyda'r dail, hefyd. Ystyr y gair Lladin lavare yw "ymolchi" - sy'n cysylltu'r planhigyn hwn gyda'r arferiad Rhufeinig o'i roi mewn bath er myn yr arogl da a'i allu i ymlacio'r person. Gall dyfu hyd at 60 cm o uchder.

Rhinweddau meddygol
Arferid ei ddefnyddio yn ystod yr Ail Ryfel Byd i olchi lloriau a waliau gan ei fod yn 'antiseptig' mor wych. Caiff ei ddefnyddio'n aml ar bigiadau pryfaid i leddfu'r boen ac i gadw pryfaid i ffwrdd. Mae rhoi ychydig ar eich talcen yn help i leddfu cur pen hefyd ac mae ynddo rinweddau sy'n eich ymlacio ac yn help i berson gysgu'n well. Gellir rhoi'r hadau a'r blodau yn y gobennydd. Er mwyn ymlacio cyn gwely, dylid rhoi tri blodeuyn bach mewn mwg a'i lenwi gyda dŵr poeth. Honnir fod yr olew yn help i gliri acne hefyd.

Dywedir y dylid defnyddio olew pur gan fod llai o sgil effeithiau iddo.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Meddygon Myddfai
Llysiau Rhinweddol
Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Llysiau rhinweddol
Perlysiau
Lamiaceae
Ffured

Mae ffured (Mustela putorius furo) yn famal o'r genws Mustela. Mae'n greadur meingorff gyda blew melynwyn sy'n perthyn i dylwyth y ffwlbart a'r wenci. Credir iddo gael ei led-ddofi am y tro cyntaf tua 2,500 o flynyddoedd yn ôl. Mae'n cael ei ddefnyddio i hela cwningod a llygod mawr trwy ei dychryn allan o'u tyllau. Erbyn heddiw mae'n anifail mynwes eithaf cyffredin yn ogystal.

Gelwir rhywun sy'n defnyddio ffuredau i hela yn ffuredwr.

Ffured
Aristophanes a soniodd gyntaf am ‘’ffured’’ yn 450 CC ac wedyn Aristotl yn 350BC. Ysgrifenwyr Groeg a Rhufain yr Henfyd yn y ganrif gyntaf AD oedd y cyntaf i dystio am ddefnyddio ffuredi i hel cwningodo’u tyllau. Daeth y disgrifiadau cysàct cyntaf o ffuredi o Strabo tua 200 AD, pan y rhyddhawyd ffureti ar Ynysoedd y Balearig i reoli cwningod. O gofio bod y gwningen yn frodorol i Benrhyn Iberia ac gogledd-orllewin Affrica, yn y parthau hynny y cafodd y ffwlbart ei hyweddu..

Mae’r ffured a’r ffwlbart yn debyg iawn i’w gilydd o ran maint a chyfrannedd, i’r graddau nad yw’n bosib gwahaniaethu ffuredi o flew tywyll oddi wrth eu cefndryd gwyllt, er fod penglog y ffured gyda chyfaint llai na’r ffwlbart a gwasgfa post-orbitaidd llymach. O gymharu a’r ffwlbart mae gan y ffured ymennydd syweddol lai, er na wnaethpwyd y gymhariaeth honno gyda ffwlbartod Môr y Canoldir sef hynafiaid uniongyrchol y ffured. Atgyfnerthir y theori o darddiaid Mediteranaidd y ffured gan y ffaith ei fod yn llai goddefol o oerfel nag isrywogaethau gogleddol y ffwlbart. Mae’r ffured yn fwy ffrwythlon hefyd na’r ffwlbart; mae’n cynhyrchu dau dorllwyth y flwyddyn neu fwy, o’i gymharu ag un y ffwlbart. Yn wahanol i is-rywogaethau eraill, sydd yn greaduriaid unig, mae’r ffured yn barod iawn i fyw mewn grwpiau cymdeithasol. Mae’r ffured yn fwy araf ei holl symudiadau na’r ffwlbart, ac ni ddefnyddia braidd byth chwarennau drewllyd ei sawr rhefrol Overall, the ferret represents a neotenous form of polecat..

Cyfeiriadau

Anifeiliaid anwes
Anifeiliaid dof
Carlymoliaid
Mochyn daear

Am y caerau a elwir wrth yr yn un enw yn yr Alban, gweler Broch (caer)

Mae'r Broch Ewrasiaidd neu Fochyn Daear (Meles meles) yn byw ledled Ewrop ac mewn llawer o lefydd yn Asia. Mae'n arbennig o niferus yng ngwledydd Prydain ac Iwerddon.

Mamaliaid
Dwrgi

Mae'r dwrgi neu ddyfrgi yn anifail cigysol â chanddo gôt o flew llwydfrown tywyll, traed gweog i'w alluogi i nofio, a chynffon lydan i'w lywio mewn dŵr. Mae'n perthyn yn agos i'r wenci ac mae'n byw yn rhannol mewn dŵr - dŵr ffres neu ddŵr hallt. Maen' nhw'n bwyta pysgod yn bennaf. Bu bron i'r dyfrgi ddiflannu o wledydd Prydain yn y 1960au.

Ffeithiau difyr
Casglwyd y ffeithiau canlynol am y dyfrgi gan blant Ysgolion Llangoed a Biwmares
Mae wisgers y dyfrgi yn hir ac yn helpu'r dyfrgwn i ddod o hyd i fwyd o dan y dŵr. 
Mae ganddyn nhw goesau cryf a byr ar gyfer nofio. 
Mae dyfrgwn yn cadw at ei gilydd. 
Mae dyfrgwn yn bwyta anifeiliaid eraill. 
Maent yn byw mewn gwâl (den neu holt) ac yn bwyta pysgod. 
Mae dyfrgwn yn cysgu ty mewn i ceilp i stopio nhw rhag arnofio. 
Mae dyfrgwn yn hela am ceilp. 
Mae dyfrgwn mawr yn brin iawn.

Y dwrgi yn y cyfreithiau Cymreig 
Yn ôl y Gyfraith Gymreig (Cyfraith Hywel Dda) yn yr Oesoedd Canol roedd y dwrgi yn un o dri anifail yr oedd gan bawb yr hawl i'w hela. "Tri hela ryd yssyd y bop dyn ar tir dyn arall: hela iwrch, a chatno, a dyfyrgi" (Llyfr Blegywryd, t.119, ll.7); "Tryded hele ryd, heyt wenyn ar wrysgen a llvynauc a dyuyrgy, canyt oes adlam udunt vrth ev bot ar kerdet en wastat" (Llyfr Iorwerth, adran 135). Roedd ei groen yn werth wyth geiniog, wyth gwaith mwy na chroen dafad (ibid., adran 137).

Llenyddiaeth
Aled Rhys Wiliam (gol.), Llyfr Iorwerth (Caerdydd, 1960). ISBN 0708301142
Stephen J. Williams a J. Enoch Powell (gol.), Cyfreithiau Hywel Dda yn ôl Llyfr Blegywryd (Caerdydd, ail arg., 1961).

Cyfeiriadau

be-x-old:Выдра

Carlymoliaid
Is-deuluoedd o famaliaid
Jack Lemmon

Actor o'r Unol Daleithiau oedd John Uhler Lemmon III neu Jack Lemmon (8 Chwefror 1925 - 27 Mehefin 2001).

Ffilmiau
Some Like It Hot
Glengarry Glen Ross
The Apartment
The Odd Couple
Days of Wine and Roses
The Fortune Cookie
Save the Tiger
The China Syndrome
The Out-of-Towners
Dad
Grumpy Old Men
Missing
My Fellow Americans

Actorion Americanaidd
Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Harvard
Genedigaethau 1925
Marwolaethau 2001
Pobl fu farw o ganser y bledren
Pobl fu farw o ganser y colon, y rectwm, neu'r coluddyn
George Stephenson

Peiriannydd o Loegr oedd George Stephenson (9 Mehefin 1781 – 12 Awst 1848). Ynghyd a'i fab, Robert Stephenson, adeiladodd y locomotif stêm cyntaf a oedd yn gweithio yn iawn, sef y Rocket ym 1829. Roedd Richard Trevithick wedi adeiladu'r locomotif stêm cyntaf ym 1804, ond roedd hi wedi bod yn rhy drwm i'r rheiliau ac felly ddim yn gweithio'n effeithiol.

Bywgraffiad
Ganwyd George Stephenson ym mhentref Wylam ger Newcastle upon Tyne lle roedd rhywbeth fel rheilffordd yn rhedeg o'r pwll glo i'r Afon Tyne a'r wagen yn cael ei dynnu gan geffyl/au.

O 1802 hyd 1812 roedd Stephenson yn gweithio fel peiriannydd mewn pwll glo lle dysgodd lawer am beiriannau ager. Adeiladodd ei locomotif cyntaf o'r enw Blucher ym 1814 ac roedd yn gallu cludo 30 tunnell o lo ac roedd y rheillffordd yn 13 km (8 milltir) o hyd o Hetton i Sunderland.

Dechreuodd adeiladu Rheilffordd Stockton a Darlington ym 1812. Ym mis Medi 1825 cwblhaodd Stephenson ei locomotif cyntaf o'r enw Active (ond newidiwyd yr enw mewn ychydig i fod yn Locomotion) i gludo glo a blawd ond yn ystod ei thaith cyntaf yr oedd yn cario teithwyr am y tro cyntaf.

Hwyrach, mai fe adeiladodd y Bolton and Leigh Railroad a'r Liverpool and Manchester Railway. Pan gwblhawyd yr olaf ym 1829, roedd cystadleuaeth i benderfynu pa locomotif iw defnyddio ar yr rheilffordd newydd: Treialon Rainhill enwog ym mis Hydref 1829 ac enillodd y Rocket, locomotif a adeiladwyd gan Stephenson, yn hawdd.

Tua 1827, tra'n adeiladu Rheilffordd Lerpwl a Manceinion, fe gafodd alwad i gynghori cwmni newydd Rheilffordd Nantlle ar y ffordd orau i osod y trac, wedi i gynlluniau'r peiriannydd camlesi, Roger Hopkins, ar gyfer adeiladu plat-ffordd neu plateway brofi'n anymarferol. Anfonodd George ei frawd, Robert Stephenson (yr hynaf) i Ogledd Cymru i wneud arolwg o'r hyn oedd ei angen, a'r canlyniad oedd gwerthu'r platiau a brynwyd eisoes ar gyngor Hopkins a phrynu cledrau ochr (oedd ddim yn annhebyg i'r rhai ar reilffyrdd modern) o ffowndri Bedlington yn eu lle.

Roedd seremoni y daith gyntaf ar y rheilffordd ar 15 Medi 1830 yn grand iawn. Daeth pobl enwog y llywodraeth a diwydiant gan gynnwys y Prif Weinidog, Dug Wellington ar y daith. Ond bu damwain a lladdwyd Aelod Seneddol Lerpwl, William Huskisson pan gafodd ei darro gan y Rocket.

Fodd bynnag, roedd Stephenson yn dal i fod yn llwyddiannus iawn a bu farw yn ddyn cyfoethog ar 12 Awst, 1848.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1781
Marwolaethau 1848
Peirianwyr sifil Seisnig
Dyfeiswyr Seisnig
Pobl o Tyne a Wear
Rheilffyrdd
Saeson y 18fed ganrif
Saeson y 19eg ganrif
Y Rhyfel Saith Mlynedd

Yn ystod y Rhyfel Saith Mlynedd (1756-1763) roedd Teyrnas Prydain Fawr, Prwsia a Hanofer ar y naill ochr yn brwydro yn erbyn Ffrainc, Awstria, Sweden a Sacsoni ar y llall. Am fod y mwyafrif o wledydd mawr Ewrop yn ymrwymedig i'r rhyfel a bod brwydrau ledled Ewrop yn ogystal ac yn ardaloedd sydd heddiw yn rhan o Ganada, Unol Daleithiau America, India a'r Môr Caribî, gellir dweud fod hi wedi bod y wir "rhyfel byd cyntaf". Hwyrach, roedd Sbaen a Portiwgal yn cymryd rhan hefyd ac oedd ymosodiad ar byddyn yr Iseldiroedd yn India, er roedden nhw ei hunain yn amhleidiol.

Roedd y rhyfel hwn yn dilyn Rhyfel Olyniaeth Awstria, a adawodd nifer o broblemau heb eu datrys, er bod Ewrop yn newid yn gyflym gyda Ffrainc, Awstria a Rwsia, oedd wedi bod yn elynion ers ganrifoedd, yn cydweithio. Roedd hynny yn fygythiad i Brwsia - a roedd Prydain yn ddechrau poeni am Hanofer. Oblegid hynny, roedd yn naturol fod Prydain a Phrwsia yn cydweithio, hefyd. Achos arall y rhyfel roedd cystadleuaeth rhwng Prydain a Ffrainc ar gyfer gwladfeydd.

Yn wyneb ymosodiadau Awstria a Rwsia, enillodd Ffrederic Fawr, brenin Prwsia, nifer o fuddugoliaethau syfrdanol, ond gan fod adnoddau Awstria a Rwsia gymant mwy na'r eiddo ef, roedd ar fin cael ei orchfygu. Achubwyd ef pan fu farw tsarina Rwsia, Elisabeth I yn 1761. Roedd ei holynydd, Pedr III, yn edmygu Ffrederic yn fawr, a gwnaeth gytundeb heddwch ag ef.

O ganlyniad i'r cytundebau heddwch a arwyddwyd ar 10 Chwefror, 1763 ym Mharis rhwng Prydain a Portiwgal ar y naill ochr a Ffrainc a Sbaen ar y llall, roedd pethau yn newid yn y gwladfeydd. Cafodd Prydain Fflorida o Sbaen a gorfodwyd i Ffrainc rhoi'r ardal i'r gorllewin i Afon Mississippi i Sbaen. Collodd Ffrainc Ganada, a'r ardaloedd i'r dwyrain i Afon Mississippi a'r ardaloedd o amgylch y Llynnoedd Mawr i Brydain. Fel hynny, doedd dim ond New Orleans, rhan gorllewinol Hispaniola (heddiw Haiti) a rhai ynysoedd eraill yn aros yn ddiriogaethau Ffrengig ar ôl y rhyfel. A chollodd Ffrainc ei thiriogaethau yn India, Senegambia (heddiw: Senegal a Gambia) ac ati i Brydain, hefyd.

Ar 15 Chwefror, 1763 arwyddwyd cytundeb heddwch rhwng Prwsia a'i elynion oedd yn gwrthdroi y ffiniau i'r hyn yr oeddent o flaen y rhyfel.

O ganlyniad i'r rhyfel hwn daeth Prwsia i fod yn un o'r pum gwlad gryfaf Ewrop. Collodd Ffrainc bron ei holl wladfeydd ac felly daeth yn awyddus iawn i geisio dial ar Brydain. A daeth Prydain i fod y wlad gryfaf yn y byd, yn arbennig ar y môr, a chanddi'r gwladfeydd ehangaf.

 
Hanes milwrol Ewrop
Saith Mlynedd
Y Chwyldro Ffrengig

Roedd y Chwyldro Ffrengig (o 1789 hyd 1799) yn gyfnod yn hanes Ffrainc pan wnaeth y gweriniaethwyr ddymchwel y frenhiniaeth ac fe aeth yr Eglwys Gatholig Rufeinig mewn canlyniad trwy gyfnod o ailstrwythuro sylfaenol yn Ffrainc. Tra y bu Ffrainc yn cyfnewid yn ôl ac ymlaen rhwng gweriniaeth, ymerodraeth a brenhiniaeth am 75 mlynedd yn dilyn cwymp y Weriniaeth Gyntaf i law Napoleon Bonaparte, roedd y chwyldro er hynny yn arwyddo diwedd yr ancien régime gan roi y rhai a ddilynodd yn y cysgod yn nychymyg pobl Ffrainc.

Effeithiodd y Chwyldro Ffrengig nid yn unig ar Ffrainc ond ar weddill Ewrop hefyd, a chafodd gryn effaith ar y tiroedd Almaenaidd. Roedd yr hyn a ddechreuodd fel protest gan yr aristocratiaid yn erbyn Louis XVI, brenin Ffrainc a’i frenhiniaeth absoliwt, i ragflaenu chwyldro mawr a newidiodd hanes a golwg Ewrob.

Daeth grŵp o'r enw y Girondistes, o ardal Bordeaux, i rym ond fe’u gwrthwynebwyd gan grŵp y Jacobins. Disodlwyd y Jacobins gan y Directoire, sef grŵp o’r dosbarth canol a oedd wedi uno â’r Girondistes, ac fe gafwyd llywodraeth newydd gymedrol. Daethant i bwer ym 1794 ond erbyn 1799 ystyriwyd hwy yn llygredig ac fe gymerodd Napoleon yr awenau. Daeth Napoleon i bwer a chymorth y fyddin ac fe lywodraethodd fel teyrn. Yr angen am sefydlogrwydd a gwarediad y chwyldro llygredig a barodd parodrwydd y bobl i dderbyn Napoleon er ei fod yn unben. Daeth Napoleon a threfn newydd ond ailsefydlodd llawer o hen sefydliadau’r chwyldro a oedd wedi dirywio hefyd. Er yn unben, yr oedd yn ddyn goleuedig, a chyflwynodd system weinyddol ddiwygiedig. Diwygiodd y system addysg gan fynnu i bawb gael addysg. Diwygiodd y system gyfreithiol i greu y Code Napoleon, a oedd yn cynnwys datganiad o hawliau dynol.

Adwaith yng Nghymru 
Cymysg fu'r ymateb yng Nghymru. Ar y dechrau datganwyd cefnogaeth frwd i'r chwyldro gan rhai llenorion a radicaliaid - e.e. Jac Glan-y-gors, awdur Seren Tan Gwmmwl a Iolo Morgannwg - ond roedd eraill yn ei erbyn. Mae'n debyg mai cyfyng oedd gwybodaeth y werin bobl am y digwyddiadau yn Ffrainc a'r Amerig oherwydd diffyg newyddiaduron Cymraeg. Ond dychrynwyd y rhan fwyaf o gefnogwyr y Chwyldro gan y tro gwaedlyd y cymerodd a'r anhrefn a ddilynodd.

Llyfryddiaeth 
 John James Evans, Dylanwad y Chwyldro Ffrengig ar Lenyddiaeth Cymru (Hugh Evans a'i Feibion, Lerpwl, 1928)

 
1780au
1790au
Ffrainc
Gweriniaetholdeb
Elizabeth Barrett Browning

Roedd Elizabeth Barrett Browning (6 Mawrth 1806 - 29 Mehefin 1861) yn fardd o Saesnes.

Ei gŵr oedd Robert Browning, yntau yn fardd hefyd.

Llyfryddiaeth 
 Sonnets from the Portuguese (1847)
 Casa Guidi Windows (1851)
 Aurora Leigh (1855)
 Poems Before Congress (1860)

Beirdd benywaidd Seisnig
Beirdd Seisnig y 19eg ganrif
Beirdd Seisnig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1806
Llenorion benywaidd Seisnig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1861
Pobl o Swydd Durham
Pobl fu farw yn Fflorens
Sonedwyr
Ymfudwyr o'r Deyrnas Unedig i'r Eidal
BSE

Clefyd marwol gwartheg yw BSE (BovPrPsc: Enseffalopathi Sbyngffurf Buchol, Ymenyddglwyf Sbungfurff Gwartheg neu Clefyd Gwartheg Gwallgof). Achosir gan prionau, sef ddarnau o brotein afiach sydd yn effiethio ar ymenydd y fuwch. Dinistrir yr ymenydd gan ei wneud fel sbwng gyda llawer o dyllau ynddo. Mae clefyd tebyg ar anifeiliaid eraill, hefyd—er enghraifft clefyd tebyg iawn ar cathod, clefyd y crafu (ShPrPsc) ar defaid a geifr ac afiechyd Creutzfeld-Jacob (CJD) a Kuru ar bobl.

Achoswyd yr epidemig presennol gan bwyt sydd yn cynnwys y protein asiant. Ers y 1970au diheintiwyd pryd cig ac asgyrn a porthiwyd i gwartheg ddim yn ddigon dda. Fel arfer mae'r afiechyd yn dechrau ar buwch sydd yn 4-5 blwydden oed. Mae prawf ar gyfer BSE heddiw, ond mae'n rhaid lladd y buwch er mwyn gwneud hynny. Achos does dim ffordd gwella'r afiechyd hon ac achos pryderon ar gyfer trosglwyddiad i fuchod eraill mae rhaid lladd a llosgi cyrff y gwartheg gan yr afiechyd arnynt. Fel arfer, ceir yr holl gyr ei lladd a'i llosgi.

Dechreuodd yr afiechyd hon yn y 1980au ym Mhrydain. Ym 1985 a 1986 darganfodwyd BSE ar deg buwch yng Nghaint, De-ddwyrain Lloegr, achos gallen nhw ddim cerdded yn iawn. Ond mae'n bosib mai afiechyd fel hynny yn digwydd ers meitin heb cael ei cydnabod.

Trosglwyddiad i bobl 
Yn 2003 roedd afiechyd tebyg iawn ar 152 o bobl ym Mrydain. Ar gyfer llawer ohonyn oes prawf ar gyfer eu wedi bwyta cig buwch gan yr afiechyd arnynt. Yn bennaf mae'n rhaid osgoi bwyta meinwe nerfol a meinwe lymffatig yn ogystal ag esgyrn cefn gwartheg afiach.

Dolenni allanol 
 Gwybodaeth am BSE mewn ffurf pdf 
 Offerynnau Statudol: Rheoliadau Monitro BSE (Cymru) 2001 

Afiechydon
Rheilffordd

Dull o gludo nwyddau neu bobl ar drên a wagenau sy'n mynd ar gledrau yw rheilffordd a hynny ar daith bendant gan nad yw'r trên yn gwyro o'r daith (yn wahanol i gar neu feic). Gellir dosbarthu'r gwahanol fathau o reilffyrdd yn sawl dosbarth gan gynnwys Rheilffyrdd Bach ar gyfer yr ymwelydd a'r rheilffyrdd a ddefnyddir yn ddyddiol gan gymudwyr.

Cledrau dur a ddefnyddir bellach er bod cledrau haearn wedi cael eu defnyddio ers y 18g, a wagenau yn cael eu tynnu gan geffylau ar gledrau pren hefyd. Daeth rheilffyrdd yn bwysig iawn i gludo glo, haearn a nwyddau eraill yn ystod y Chwyldro Diwydiannol.

Y peiriant stêm cyntaf i redeg ar gledrau oedd un Richard Trevithick ar 12 Chwefror 1804. Tynnodd cerbyd Trevithick ddeg tunnell o haearn a 70 o ddynion o waith haearn Penydarren Merthyr Tudful mor bell ag Abercynon, ond yr oedd yn rhy drwm ac felly ddim yn effeithiol iawn. Ni dderbyniwyd y syniad a bu farw yn fethdalwr. Y rheilffordd stêm lwyddiannus gyntaf oedd Rheilffordd Stockton and Darlington. Dilynwyd hon yn fuan gan Rheilffordd Lerpwl a Manceinion gyda pheiriant enwog o'r enw Rocket gan George Stephenson

Mae'r rheilffyrdd yn defnyddio ynni yn llawer mwy effeithlon nag unrhyw fodd o gludiad peirianyddol arall - car, awyren neu llong. Mae trên yn defnyddio rhyw 50 - 70% yn llai o ynni i gludo pwysau penodedig o gymharu â thrafnidiaeth ffordd. Y prif rheswm dros hyn yw bod llai o ffrithiant rhwng olwynion a chledrau o gymharu â'r hyn a geir ar ffordd.Yn ogystal, mae arwynebedd blaen trên yn llai na'r hyn a geir ar gerbydau eraill, gan leihau'r gwrthiant aer. Mae'r effeithlonrwydd hwn yn golygu fod gan drafnidiaeth trên ôl troed ecolegol llai, ac yn gyfrannu llai at newid hinsawdd, na thrafnidiaeth ffordd. Er hynny, fe all brisiau uchel arwain at siwrneau lle mae trên yn eithaf wag, gan leihau'r effeithlonrwydd.

Rheilffyrdd Cymru 

Adeiladwyd y rheiffordd gyntaf yng Nghymru yn 1842 rhwng Merthyr Tudful a Chaerdydd. Yn y can mlynedd a ddilynodd, fe dyfodd rwydwaith o rheilffyrdd dros Gymru gyfan, gan hwyluso trafnidiaeth pobl a nwyddau i ac o Loegr, yn ogystal ag o fewn Cymru. Mae rhai o'r rheilffyrdd hyn yn dal i redeg, ond fe fu i eraill gau, y rheilffyrdd mawr yn sgîl adroddiad Dr Beeching yn 1963, a'r rheilffyrdd bychain yn sgîl dirywiad diwydiant. Erbyn hyn, mae'r tri prif llwybr yng Nghymru fel a ganlyn: Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru (o Gaergybi i Gaer a Crewe), Prif Lein y De (o Abertawe i Gasnewydd a Bryste), ac ar hyd y Gororau (o Gasnewydd i Amwythig). Yn ogystal, mae yna lwybrau gwledig, gan gynnwys Rheilffordd Dyffryn Conwy rhwng Blaenau Ffestiniog a Llandudno yn y gogledd, Rheilffordd Calon Cymru, Rheilffordd y Cambrian, a Rheilffordd Gorllewin Cymru o Abertawe i Gaerfyrddin, Penfro, Aberdaugleddau ac Abergwaun.

Mae Cymru yn adnabyddus am ei rheilffyrdd hanesyddol lled cul, er enghraifft Rheilffordd Corris a Rheilffordd Dyffryn Rheidol.

Cyfeiriadau
Gwobr Ffiseg Nobel

Rhestr o'r bobl sydd wedi ennill Gwobr Ffiseg Nobel, un o'r Gwobrau Nobel.

Cyfeiriadau

Ffiseg
Rhestrau gwyddonwyr
Ffiseg
Ffiseg
Olew

Hylif na ellir ei gymysgu â dŵr yw olew. Mae pris olew petroliwm yn effeithio ar economi gwledydd y byd.

Ceir gwahanol fathau o olew, gan gynnwys:

 Olew ffosil sydd yn adnodd naturol ac a ddefnyddir fel ffynhonnell ynni neu wres, megis petroliwm, disel a paraffin. Fe'i ceir mewn creigiau.
 Olew organig sy'n cynnwys hanfod blodau neu blanhigion eraill megis blodau haul; mae'r gwyddonydd yn defnyddio'r term lipids am y rhain.

Ceir llawer o ddefnyddiau i olew, gan gynnwys:

 Olew cosmetig i wella ansawdd y croen
 Olew ar gyfer iro, a roddir i beiriant neu injan er mwyn iddi hi droi yn iawn, heb ffrithiant
 Paratoi bwyd, er enghraifft olew'r olewyddan (Saesneg: olive oil)
 Tanwydd ar gyfer cynesu adeiladau neu yrru cerbyd
 Paent-olew; defnyddir paent olew ers 15g
 Seremoniau crefyddol (i eneinio'r corff hefyd)

Y Gynghrair Arabaidd yw prif gynhyrchydd olew'r byd, gyda Sawdi Arabia yn ail, a Rwsia'n drydydd.

Cymru

Er ymchwilio eitha sylweddol yn y 1990au, yn enwedig ym Mae Ceredigion, ni chanfuwyd cyflenwadau masnachol. Agorwyd y burfa olew cyntaf yng Nghymru yn Llandarcy yn 1919 a hon oedd y fwyaf o'i bath drwy wledydd Prydain. Cludwyd yr olew yno ar loriau, o ddociau Abertawe. Bomiwyd Abertawe'n ddidrugaredd gan yr Almaen er mwyn torri'r cyflenwad olew hwn. Erbyn hyn o ddociau Aberdaugleddau y daw'r cyflenwad o olew crai, yna'i gludo drwy bibell 97 km o hyd i Landarcy.

Gweler hefyd
 Ffracio

Cyfeiriadau

Adnoddau naturiol
Hylifau
Nwy naturiol

Tanwydd ffosil yw nwy naturiol. Mae'n cynnwys cymysgedd o nwyon, ond methan yw'r pennaf. Mae'r nwy yn casglu o dan y ddaear mewn creigiau athraidd (e.e. tywodfaen), fel arfer mewn meysydd olew. Caiff y nwy ei storio fel nwy naturiol cywasgedig (CNG) neu nwy naturiol hylifedig (LNG).

Ffurfiant 
Fel olew a glo, ffurfir y nwy o bydredd anaerobig gwastraffoedd organig dros filiynnau o flynyddoedd. Yn wahanol i lo, ffynhonnell y deunydd organig yw micro-organebau morol fel plancton, ac mae pob maes nwy wedi bod o dan moroedd twym pan casglodd y deunydd organig. Gan fod nwy naturiol ac olew yn medru llifo, maent yn ymgasglu mewn creigiau athraidd fel tywodfaen. Pan mae haen o dywodfaen yn cael ei gorchuddio gan haen o graig anathraidd fel sial, gall olew a nwy gael eu dal mewn man lle mae'r haenau yn cael eu plygu gan newidiadau daearegol.

Priodweddau'r nwy 
Mae nwy naturiol yn nwy di-liw a di-arogl. Er mwyn osgoi ffrwydradau os mae'r nwy yn dianc, ychwanegir cyfansoddyn sylffwr er mwyn achosi arogl cryf. Mae'r nwyon yn fflamadwy iawn ac yn gallu creu cymysgeddau ffrwydradol gydag ocsigen neu aer.

Cludir nwy mewn llong fel tancer nwy neu drwy beipen cludo nwy.

Llosgir nwy naturol am ei ynni, er enghraifft mewn injan bysiau a nifer o moduron eraill ac i gynhyrchu trydan.

Ystadegau 

Yn ystod 2003, treuliwyd 2.470 biliwn m³ nwy naturiol ledled y byd (tua 25% yr ynni a treuliwyd yn ystod y flwyddyn hon). Yn ystod yr un flwyddyn, cynhyrchwyd y rhan fwyaf o nwy naturiol yn Rwsia (23%), Unol Daleithiau America (20%), Canada (7%) a'r Deyrnas Unedig (4%).

Yn 2003 fuodd hi'n debyg fod tua 154.000 biliwn m³ o nwy naturol yn dal i fod o dan daeaer ledled y byd: 
 Ewrop a gwledydd y Gymanwlad Gwladwriaethau Annibynnol: 60.360 biliwn m³
 Asia ac Awstralia: 12.470 biliwn m³
 Affrica: 11.710 biliwn m³
 Dwyrain Canol: 55.430 biliwn m³
 Gogledd America: 7.160 biliwn m³
 De America: 7.000 biliwn m³

Tanwyddau
Nwyon
Lithiwm

Metel alcalïaidd gwyn eithaf meddal yw lithiwm (tarddiad: , "carreg"); mae'n elfen gemegol yn y tabl cyfnodol ac fe'i gynrychiolir gan y symbol Li a'r rhif atomig 3. Dyma'r metel ysgafnaf ac fel pob un o'r grwp mae'n adweithio'n sydyn ac mae'n fflamadwy iawn. Oherwydd hyn, caiff ei storio fel arfer mewn olew. Pan gaiff ei dorri, mae'n lliw metalig, ond mae'r lliw'n pylu'n sydyn pan ddaw i gyffyrddiad gyda'r aer o'i gwmpas, gan droi'n ddu.

Oherwydd ei adweithiad uchel, nid yw ar gael mewn ffurf naturiol ar y blaned, dim ond mewn yn rhan o gymysgedd o fetalau eraill, a'r rheiny fel arfer yn eionig. Fe'i ceir hefyd yn nŵr y môr a gellir ei gynaeafu ohono ac o glai. Mewn diwydiant defnyddir electrolysis i'w insiwleiddio (ei wahanu) oddi wrth cymysgedd o lithiwm clorid a potasiwm clorid.

Defnyddir tri chwarter y lithiwm a gynhyrchir yn fydeang ar gyfer batris lithiwm a batri lithiwm-ion. Defnyddir y rhain yn gynyddol i yrru ceir trydan fel rhai Tesla, ffonau clyfar a thabledi digidol. Mae un o'r chwareli mwyaf sy'n echdynnu'r metalau o'r ddaear yng Ngogledd Mecsico.

Elfennau cemegol
Metelau alcalïaidd
Beriliwm

Metel daear alcalïaidd, llwyd a chryf yw beryliwm (neu beriliwm); mae'n elfen gemegol yn y tabl cyfnodol a chaiff ei gynrychioli gan y symbol Be. Ei rif atomig yw 4. Mae emrallt yn cynnwys beriliwm.

Mae'n elfen gymarol brin, ac nid oes ei angen gan anifail na phlanhigyn. Caiff ei ddefnyddio mewn diwydiant mewn rhannau o beiriant Pelydr-X.

Elfennau cemegol
Metelau daear alcalïaidd
Boron

Elfen gemegol yn y tabl cyfnodol sy'n cael ei gynrychioli gan y symbol B a'r rhif atomig 5 yw boron. Mae'n perthyn i'r grŵp hwnnw a elwir yn metaloidau.

Mae boron naturiol yn bodoli ar ffurf dau isotop sefydlog, Boron-10 a Boron-11. Ond mae'n fetel prin iawn, yn ei ffurf naturiol.

Elfennau cemegol
Nitrogen

Nwy di-liw yw nitrogen. Mae'n elfen gemegol yn y tabl cyfnodol a chaiff ei gynrychioli gan y symbol N a'r rhif atomig 7. Mae nitrogen yn nwy cyffredin iawn, ac yn ffurfio rhan sylweddol o'r atmosffer (78% o aer sych).

Ffurf elfennol 
Mae nitrogen yn bodoli ar ffurf nwy o foleciwlau deuatomig, N2 ar TGS (pwynt berwi -196 C). Mae'r rhain yn anadweithiol iawn, gan bod ganddynt bond triphlyg rhyngddynt. Mae angen llawer o ynni i'w dorri, sy'n gweud ynni actifadu unrhyw adwaith yn uchel iawn.

Y gylchred nitrogen

Y gylchred nitrogen (o'r gair 'cylch') yw'r gylched bioddaeargemegol pan gaiff y nwy nitrogen ei drawsnewid i wahanol ffurfiau sy'n ddefnyddiol mewn prosesau cemegol. Gall y trawsnewid hwn ddigwydd mewn prosesau ffisegol a biolegol.

 Mewn organebau byw, defnyddiwyd nitrogen i wneud proteinau.
 Mae'r aer yn 79% nitrogen.
 Ni all anifeiliaid a phlanhigion ddefnyddio nitrogen sydd ar ffurf nwy.
 Er mwyn i blanhigion ddefnyddio nitrogen, mae angen troi'r nwy yn nitradau.

Gweler hefyd
Bond hydrogen

 
Elfennau cemegol
Nwyon
Fflworin

Nwy melyn gwenwynig iawn yw fflworin. Mae'n elfen gemegol yn y tabl cyfnodol a chaiff ei gynrychioli gan y symbol F a'r rhif atomig 9. Hon yw'r elfen gyda'r electronegatifedd uchaf o'r holl elfennau, gyda gwerth 4.0 ar raddfa Pauling.

Moleciwlau deuatomig, F2, yw ffurf arferol yr elfen.

Elfennau cemegol
Halogenau
Nwyon
Neon

Elfen gemegol sy'n bodoli ar ffurf nwy di-liw monatomig yw neon. Mae hi ymysg y nwyon nobl yng nghrŵp 0 o'r tabl cyfnodol gyda symbol Ne a rhif atomig 10. Cafodd ei darganfod (yngŷd â krypton a xenon) yn 1898.

Daw'r enw o'r gair Groeg νέον, [neos], sy'n golygu 'newydd'.

Elfennau cemegol
Nwyon nobl