alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Wyn Roberts

Gwleidydd Ceidwadol o Gymro oedd Ieuan Wyn Pritchard Roberts, Arglwydd Roberts o Gonwy (10 Gorffennaf 1930 – 13 Rhagfyr 2013).

Fe'i ganwyd yn Llansadwrn, yn fab i'r Parchedig E.P. Roberts, gweinidog Methodist Calfinaidd ac awdur. Roedd ganddo frawd hŷn, Eifion Roberts. Enillodd ysgoloriaeth i Ysgol Harrow pan oedd yn 14 oed. Ef oedd yr unig Gymro yno yr ysgol ar y pryd a gwnaeth enw iddo'i hun yn actio mewn dramâu. Enillodd ysgoloriaeth pellach i Goleg y Brifysgol, Rhydychen a chymerodd radd anrhydedd mewn hanes. Yn ystod ei wasanaeth milwrol bu'n gwasanaethu gyda'r "Special Intelligence" yn Awstria. Yn 1964 roedd rhaid i TWW gymryd dros masnachfraint Teledu Cymru a daeth Wyn yn reolwr Cymru i TWW.

Gyrfa

Darlledu
Yn ei yrfa cynnar hyfforddodd fel newyddiadurwr ar y Liverpool Daily Post. Ymunodd â'r BBC yn 1954 fel cynorthwyydd newyddion. Yn 1958 ymunodd â gorsaf newydd TWW fel cynhyrchydd a gweithiodd ar y rhaglen gyntaf y gyfres Amser Te a ddarlledwyd ar noson agoriadol y sianel. Erbyn 1960 roedd yn rheolwr cynhyrchu y rhaglenni Cymraeg ar TWW, ac yn un o brif swyddogion ieuengaf y sianel. Bu hefyd yn cyflwyno y rhaglen Pwy Fase’n Meddwl.

Gwleidyddiaeth
Enillodd sedd ymylol Conwy yn 1970 gan ei chipio o'r Blaid Lafur. Parhaodd fel Aelod Seneddol yr etholaeth am 27 mlynedd cyn iddo sefyll lawr cyn etholiad 1997. Yn 1998 cafodd ei wneud yn arglwydd am oes fel Barwn Roberts o Gonwy a bu'n llefarydd y Ceidwadwyr ar Gymru yn yr ail siambr tan 2007. Am gyfnod hir gwasanaethodd fel Is-Ysgrifennydd Cymru yn y Swyddfa Gymreig. Er waetha' ei deyrngarwch i Mrs Thatcher, chafodd e ddim ei ddyrchafu i'r cabinet. Ef oedd yn bennaf gyfrifol am gyflwyno Deddf yr Iaith Gymraeg 1993.

Bu'n lefarydd y Ceidwadwyr ar faterion Cymreig yn yr Ail Siambr o 1997 tan  y 27 Mehefin 2007.

Bywyd personol
Roedd yn briod ag Enid a cawsant tri mab, Huw a Geraint a Rhys (bu farw yn 2004).

Llyfryddiaeth
Wyn Roberts, Pymtheng Mlynedd yn y Swyddfa Gymreig (Llyfrgell Genedlaethol Cymru, 1995)
Wyn Roberts, Right from the Start (Gwasg Prifysgol Cymru, 2005). Cyfrol hunangofiannol.

Dolen allanol 
 Dyddiaduron Wyn Roberts yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Cyfeiriadau

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Aelodau Tŷ'r Arglwyddi
Darlledwyr Cymreig
Genedigaethau 1930
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Marwolaethau 2013
Pobl o Gonwy
Pobl addysgwyd yn Ysgol Harrow
Conwy (etholaeth seneddol)

Gweler hefyd Conwy (etholaeth Cynulliad).

Roedd Conwy yn etholaeth i San Steffan o 1950 hyd 2010.

Aelodau Seneddol 
 1950 – 1951: William Elwyn Edwards Jones (Llafur)
 1951 – 1966: Peter Thomas (Ceidwadol)
 1966 – 1970: Ednyfed Hudson Davies (Llafur)
 1970 – 1997: Syr Wyn Roberts (Ceidwadol)
 1997 – 2010: Betty Williams (Llafur)

Etholiadau yn y 1950au

Etholiadau yn y 1960au

Etholiadau yn y 1970au

Etholiadau yn y 1980au
 retrieved 23 Sept 2013

Etholiadau yn y 1990au

Etholiadau yn y 2000au

Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Conwy
Gwynedd
Conwy (etholaeth Cynulliad)

Gweler hefyd Conwy (etholaeth seneddol) a Conwy (gwahaniaethu).

Roedd Conwy yn etholaeth Cynulliad Cenedlaethol Cymru yng ngogledd Cymru rhwng 1999 a 2007. Roedd hefyd yn rhan o etholaeth rhanbarthol Gogledd Cymru i'r Cynulliad. Newidiwyd y ffiniau erbyn etholiad mis Mai 2007 pan aeth Bangor yn rhan o etholaeth Arfon ac ategwyd Nan Conwy i'r etholaeth gan greu etholaeth newydd Aberconwy.

Denise Idris-Jones (Llafur) oedd Aelod Cynulliad Conwy hyd 2007, ar ôl cipio'r sedd oddi ar Gareth Jones (Plaid Cymru).

Aelodau Cynulliad 
 1999 – 2003: Gareth Jones (Plaid Cymru)
 2003 – 2007: Denise Idris-Jones (Llafur)

Canlyniad etholiadau

Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Conwy
Aberconwy (etholaeth Senedd Cymru)

Gweler hefyd Aberconwy.

Etholaeth Senedd Cymru o fewn Rhanbarth Gogledd Cymru yw Aberconwy. Fe'i ffurfiwyr ar gyfer etholiad 2007 ac mae'n seiliedig ar hen etholaeth Conwy ond yn cynnwys rhan o ddwyrain Arfon hefyd.

Enillodd Gareth Jones y sedd yn 2007 i Blaid Cymru gyda 7,983 o bleidleisiau. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yw .

Aelodau o'r Cynulliad 

 2007  – 2011: Gareth Jones (Plaid Cymru)
 2011  – 2020: Janet Finch-Saunders (Ceidwadwyr)

Ym Mai 2020 newidiwyd yr enw i 'Senedd Cymru'.

Aelodau o'r Senedd 
 2007  – 2011: Gareth Jones (Plaid Cymru)
 2011  – presennol: Janet Finch-Saunders (Ceidwadwyr)

Etholiadau

Canlyniad etholiad 2021

Canlyniad etholiad 2016

Canlyniad etholiad 2011

Canlyniadau Etholiad 2007

|- style="background-color:#F6F6F6"
! style="background-color: " |
| colspan="2"   | Etholaeth newydd:  yn ennill.
| align="right" | Gogwydd
| align="right" | +2.91
||
|-

1Amcanol yn Unig

Gweler hefyd
Aberconwy (etholaeth seneddol)

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd Cymru
Conwy
Gwynedd
Denise Idris Jones

Gwleidydd Cymreig ac aelod o'r Blaid Lafur oedd Denise Idris-Jones (7 Rhagfyr 1950 – 24 Gorffennaf 2020).

Bu'n Aelod Cynulliad  dros Gonwy, pan enillodd y sedd ym Mai 2003. Ond collodd y sedd newydd Aberconwy yn Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007 i Gareth Jones (Plaid Cymru), gan dod yn drydydd y tu ôl i'r ymgeisydd Ceidwadol.

Fe'i ganed yn Rhosllanerchrugog. Bu'n athrawes cyn dod yn aelod o'r Cynulliad lle roedd yn aelod o'r pwyllgorau diwylliant, Cymraeg ac addysg y cynulliad. Roedd ganddi ddau o blant.

Cyfeiriadau

Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Genedigaethau 1950
Marwolaethau 2020
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Pobl o Wrecsam
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
1470au

14g - 15g - 16g
1420au 1430au 1440au 1450au 1460au - 1470au - 1480au 1490au 1500au 1510au 1520au
1480 1481 1482 1483 1484 1485 1486 1487 1488 1489

Digwyddiadau a Gogwyddion
1470
Brwydr Lipnic wedi ennill gan Ştefan cel Mare
Brwydr Negropont
12 Mawrth Brwydr Maes Lose-coat
1471
14 Mawrth - Brwydr Ravenspur
14 Ebrill -Brwydr Barnet - marwolaeth yr Iarll Warwick
4 Mai - Brwydr Tewkesbury - marwolaeth Edward o San Steffan, Tywysog Cymru
 Brwydr Brunkeberg - October 10 - Denmark vs. Sweden.
1474
Brwydr Héricourt wedi colli gan Bwrgwyn
1475
10 Ionawr - Brwydr Vaslui
Tachwedd - Brwydr y Planta (Rhyfel Bwrgwyn)
1476
2 Mawrth - Brwydr Grandson
2 Mehefin - Brwydr Morat
26 Gorffennaf - Brwydr Valea Albă rhwng Mehmed II a Ştefan cel Mare
1477
5 Ionawr - Brwydr Nancy - Marwolaeth Siarl le Téméraire o Bwrgwyn
1478
Brwydr Macomer
1479
Hydref - Brwydr Câmpia Pâinii

Arweinwyr y Byd
Pab Sixtws IV (ers 1471)
Brenin Edward IV o Loegr
Brenin Iago III o'r Alban
Brenin Louis XI o Ffrainc
Brenin Siôn II o Aragon
Brenin Ferdinand II o Aragon (ers 1479)
Brenin Harri IV o Gastile
Brenhines Isabella o Gastile (ers 1474)
Brenin Cristian I o Ddenmarc, Norwy a Sweden
Dug Ifan III o Rwsia
Ymerawdwr Chenghua (Tsieina)

1470au
Gareth Jones (gwleidydd)

Gweler hefyd y tudalen gwahaniaethu Gareth Jones.

Gwleidydd Cymreig, aelod o Blaid Cymru a chyn Aelod Cynulliad yw Gareth Jones OBE (ganed 14 Mai 1939).

Mae'n un o dri aelod Panel Cynghori cyntaf Comisiynydd y Gymraeg, gyda'i benodiad yn rhedeg o 1 Ebrill 2012 hyd 31 Mawrth 2015.

Ganed Gareth Jones ym Mlaenau Ffestiniog ac mae'n byw yng Nghonwy. Mae'n gyn brifathro Ysgol John Bright, Llandudno. Mae'n gynghorydd lleol ac yn arweinydd Grŵp Plaid Cymru ar Gyngor Bwrdeistref Sirol Conwy. Mae'n aelod o Bwyllgor Gweithredol Cenedlaethol y Blaid. Roedd yn AC Conwy o 1999 hyd 2003 a Gweinidog yr Wrthblaid dros Addysg yn y Cynulliad. Yn dilyn hynny, etholwyd yn Aelod Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn etholaeth newydd Aberconwy ar ôl cipio'r sedd gyda mwyafrif o 1,693 yn etholiad Mai, 2007. Ni safodd i gael ei ail-ethol yn 2011.

Mae ei ddiddordebau gwleidyddol yn cynnwys cyfiawnder cymdeithasol, yr iaith Gymraeg ac addysg.

Dolenni allanol
Proffeil ar wefan Plaid Cymru

Cyfeiriadau 

Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Genedigaethau 1939
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion Plaid Cymru
Pobl o Feirionnydd
Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
920

9g - 10g - 11g
870au 880au 890au 900au 910au - 920au - 930au 940au 950au 960au 970au
915 916 917 918 919 - 920 - 921 922 923 924 925

Digwyddiadau 
 Hywel Dda yn uno teyrnasoedd Dyfed a Seisyllwg i greu Teyrnas Deheubarth
 Y brenin Almaenaidd Henri y Ffowliwr yn cipio Utrecht, oedd wedi bod ym meddiant y Llychlynwyr am 70 mlynedd
 Oes aur Ymerodraeth Ghana yn dechrau yn Affrica

Genedigaethau 
 10 Medi - Louis IV, brenin Ffrainc (m. 954)
 Haakon I, brenin Norwy (tua'r flwyddyn yma; m. 961)
 Dunash ben Labrat, sylwedydd Iddewig o Sbaen (m. 990)

Marwolaethau 

920
Seisyllwg

Roedd Seisyllwg yn deyrnas yn ne-orllewin Cymru, fu'n bodoli o tua 730 hyd 920.

Ar ddechrau'r 8g rheolai'r brenin Seisyll ap Clydog yng Ngheredigion. Tua'r flwyddyn 730 cipiodd Seisyll Ystrad Tywi oddi wrth Rhain ap Cadwgan, brenin Dyfed, a'i ychwanegu at ei deyrnas ei hun. Rhoddwyd yr enw Seisyllwg ar y deyrnas estynedig newydd. Cofnodir fod ei fab, Arthen ap Seisyll, wedi marw yn 807.

Yn 872 boddwyd trwy ddamwain Gwgon ap Meurig, brenin Seisyllwg, ac ychwanegodd Rhodri Mawr ei deyrnas at ei feddiannau trwy ei briodas ag Angharad, chwaer Gwgon a gor-gor-gor-wyres Seisyll ap Clydog. Roedd Rhodri yn awr yn frenin ar y rhan fwyaf o Gymru. Ar farwolaeth Rhodri etifeddwyd Seisyllwg gan Cadell ap Rhodri ac fe'i ail-sefydlwyd am gyfnod fel teyrnas annibynnol. Llwyddodd Cadell i goncro Dyfed yn 904/905, a'i rhoi i'w fab Hywel Dda i'w llywodraethu.

Pan etifeddodd Hywel Seisyllwg hefyd yn 920 unodd y ddwy deyrnas i greu Teyrnas Deheubarth.

Brenhinoedd
Seisyll ap Clydog
Arthen ap Seisyll (-807)
Dyfnwal ap Arthwyr (807-825/841)
Meurig ap Dyfnwal (825/841-850/871)
Gwgon ap Meurig - brenin olaf Ceredigion (871-872)
Cadell ap Rhodri (872-909)
Clydog ap Cadell (909-920)
Meurig ap Cadell (909-?)
Hyfaidd ap Clydog (920-939)
Hywel Dda ap Cadell (909-950)

Llyfryddiaeth
 John Edward Lloyd (1911) A history of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, Green & Co)

8fed ganrif yng Nghymru
9fed ganrif yng Nghymru
10fed ganrif yng Nghymru
Hanes Ceredigion
Teyrnasoedd Cymru
919

9g - 10g - 11g
860au 870au 880au 890au 900au - 910au - 920au 930au 940au 950au 960au
914 915 916 917 918 - 919 - 920 921 922 923 924

Digwyddiadau 
 Tatadim yn dod yn rheolwr Ethiopia
 Brwydr Kilmashoge (ger Rothfarham; lladd Niall Glúndub, Uchel Frenin Iwerddon
 Ethol Henri y Ffowliwr yn Frenin yr Almaenwyr

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Cystennin VII, Ymerawdwr yr Ymerodraeth Fysantaidd
 Mara Takla Haymanot, brenin Ethiopia
 Zaka Al-A'war, rheolwr Abbasid Yr Aifft
 Hydref - Niall Glúndub, Uchel Frenin Iwerddon

919
918

9g - 10g - 11g
860au 870au 880au 890au 900au - 910au - 920au 930au 940au 950au 960au
913 914 915 916 917 - 918 - 919 920 921 922 923

Digwyddiadau

Genedigaethau 
 Minamoto no Hiromasa, uchelwr o Siapan (bu farw 980)

Marwolaethau 
 10 Medi - Baldwin II, Cownt Fflandrys (ganed c. 865)
 23 Rhagfyr - Conrad o Franconia
 William I o Aquitaine
 Ashot Kukhi, Eristavt Eristavi, tywysoges o Georgia
 Ethelfleda, Arglwyddes y Mersiaid

918
917

9g - 10g - 11g
860au 870au 880au 890au 900au - 910au - 920au 930au 940au 950au 960au
912 913 914 915 916 - 917 - 918 919 920 921 922

Digwyddiadau 
 20 Awst - Brwydr Anchialus: Tsar Simeon I o Fwlgaria yn ymosod ar Thrace a'i chipio oddi wrth yr Ymerodraeth Fysantaidd

Genedigaethau 
 Patriarch Theophylactus o Gaergystennin (bu farw 956)

Marwolaethau 
 Frederonne

917
916

9g - 10g - 11g
860au 870au 880au 890au 900au - 910au - 920au 930au 940au 950au 960au
911 912 913 914 915 - 916 - 917 918 919 920 921

Digwyddiadau 
 Aethelflaed, brenhines Mersia yn ymosod ar Gymru
 Idwal Foel yn dod yn frenin Gwynedd
 Sefydlu dinas Mahdia yn Tiwnisia

Genedigaethau

Marwolaethau 
 25 Mai Fland Sinna mac Maele Sechnaill, Brenin Mide
 27 Gorffennaf Sant Kliment Ohridski, Archesgob cyntaf Bwlgaria
 Sant Clement o Ohrid
 Anarawd ap Rhodri, brenin Gwynedd

916
915

9g - 10g - 11g
860au 870au 880au 890au 900au - 910au - 920au 930au 940au 950au 960au
910 911 912 913 914 - 915 - 916 917 918 919 920

Digwyddiadau 
 Brwydr Garigliano, y Cynghrair Cristnogol yn gorchfygu'r Saraseniaid

Genedigaethau 
 William III o Aquitaine
 Abu Shakur Balkhi, bardd Persaidd
 Vratislaus I, brenin Bohemia
 Ahmad ibn-al-Husayn al-Mutanabbi, bardd Arabaidd

Marwolaethau 
 Sunyer II o Ampurias
 Spytihněv I, brenin Bohemia
 Regino o Prüm, croniclydd Almaenig

915
Ystrad Tywi

Roedd Ystrad Tywi yn diriogaeth yn ne-orllewin Cymru, yn cyfateb yn fras i ran helaeth o Sir Gaerfyrddin heddiw.

Rhannwyd Ystrad Tywi yn dri chantref, gyda'u cymydau eu hunain, sef y Cantref Mawr a'r Cantref Bychan ac Eginog.

Collwyd y cantref olaf i'r Normaniaid yn yr 11g ac am weddill yr Oesoedd Canol Cantref Mawr a Chantref Bychan yn unig a ffurfiai Ystrad Tywi.

Ar ddechrau'r 8g yr oedd Ystrad Tywi yn rhan o Deyrnas Dyfed. Tua'r flwyddyn 730 cipiodd Seisyll ap Clydog, brenin Ceredigion, Ystrad Tywi oddi wrth Rhain ap Cadwgan, brenin Dyfed, a'i ychwanegu at ei deyrnas ei hun. Rhoddwyd yr enw Seisyllwg ar y deyrnas estynedig newydd. Yn 920 unodd Hywel Dda Seisyllwg a Dyfed i greu Teyrnas Deheubarth.

Yn y gainc gyntaf o Bedair Cainc y Mabinogi, chwedl Pwyll Pendefig Dyfed dywedir i fab Pwyll, Pryderi, ddilyn ei dad ar orsedd Dyfed ac ychwanegu tri chantref Ystrad Tywi a phedwar cantref Ceredigion at ei deyrnas.

Cantrefi a chymydau
 
Y Cantref Mawr
Mabelfyw
Mabudryd
Gwidigada (Widigada)
Catheiniog
Maenor Deilo (Maenordeilo)
Mallaen
Caeo
Y Cantref Bychan
Hirfryn
Cwmwd Perfedd
Is Cennen
Cantref Eginog
Cydweli
Carnwyllion
Gŵyr

Llyfryddiaeth
 John Edward Lloyd (1911) A history of Wales: from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, Green & Co)

Daearyddiaeth hanesyddol Cymru
Daearyddiaeth Sir Gaerfyrddin
Hanes Sir Gaerfyrddin
Teyrnas Dyfed
Teyrnas Deheubarth
914

9g - 10g - 11g
860au 870au 880au 890au 900au - 910au - 920au 930au 940au 950au 960au
909 910 911 912 913 - 914 - 915 916 917 918 919

Digwyddiadau 
 Y Llychlynwyr yn concro rhan helaeth o Iwerddon
 Yr Ymerodraeth Fysantaidd a Bwlgaria yn ymladd am feddiant dinas Adrianople
 Ail-adeiladu dinas Nanjing yn Tsieina
 Sefydlu Waterford, dinas gyntaf Iwerddon ar lan Afon Suir
 Mawrth/Ebrill - Pab Ioan X yn olynu Pab Lando fel y 122il pab

Genedigaethau

Marwolaethau 
Pab Lando

914
913

9g - 10g - 11g
860au 870au 880au 890au 900au - 910au - 920au 930au 940au 950au 960au
908 909 910 911 912 - 913 - 914 915 916 917 918

Digwyddiadau 
Gorffennaf - Pab Lando yn olynu Pab Anastasius III fel y 121ed pab

Genedigaethau 
 Ismail al-Mansur, trydydd Caliph y Fatimid yn Ifriqiya

Marwolaethau 
 Alexander III, Ymerawdwr Bysantaidd
 Hatto I, archbesgob Mainz
 Pab Anastasius III

913
Harri I, brenin yr Almaen

Dug Sacsoni o 912 a Brenin yr Almaen o 919 hyd ei farwolaeth oedd Harri I yr Adarwr (Almaeneg: Heinrich der Finkler neu Heinrich der Vogler; Lladin: Henricius Auceps, 876 – 2 Gorffennaf 936). Ef oedd y cyntaf o frenhinoedd ac ymerodron yr Almaen i ddod o'r frenhinllin Ottonaidd.

Ystyrir mai ef oedd sefydlydd a brenin cyntaf teyrnas yr Almaen, oedd yn cael ei galw yn  Ffrancia Ddwyreinol cyn hynny. Roedd yn heliwr brwd, a chafodd yr enw "yr Adarwr" oherwydd y stori ei fod wrthi'n gosod rhwydi i ddal adar pan gyrhaeddodd negeswyr i'w hysbysu ei fod wedi ei ethol yn frenin.

Genedigaethau 876
Marwolaethau 936
Brenhinoedd yr Almaen
Dugiaid Sacsoni
Beriah Gwynfe Evans

Awdur yn y Gymraeg a'r Saesneg, dramodydd, newyddiadurwr a gwleidydd Cymreig oedd Beriah Gwynfe Evans (12 Chwefror 1848 – 4 Tachwedd 1927).

Bywgraffiad
Cafodd ei eni yn Nant-y-glo, Sir Fynwy yn fab i'r Parch. Evan Evans o Nant-y-glo a Mary Valentine ond symudodd i fyw i bentref Gwynfe, Sir Gaerfyrddin, gan fabwysiadu Gwynfe fel ei enw canol. Bu'n brifathro yng Ngwynfe ac yna yn Llangadog, Sir Gaerfyrddin. Yng Ngwynfe y cychwynnodd y cylchgrawn poblogaidd Cyfaill yr Aelwyd, yn 1880.

Roedd yn arfer cystadlu yn yr eisteddfodau ac yn 1879 gwobrwywyd ei ddrama, 'Owain Glyndwr' yn eisteddfod Llanberis a bu'n un o arloeswyr mudiad y ddrama yng Nghymru. Wedi marw'r bardd 'Eifionydd' yn 1922 dewiswyd Beriah yn olynydd iddo fel Cofiadur yr Orsedd.

Ymunodd â staff y South Wales Daily News yng Nghaerdydd yn 1887; bu'n golygu adran Gymraeg y Cardiff Times and South Wales Weekly News ac yn 1892 aeth i Gaernarfon fel rheolwr a phrif olygydd cwmni'r 'Genedl Gymreig' a'i wahanol bapurau - cwmni gwladgarol roedd David Lloyd George yn ymddiddori ynddo. Gadawodd gwmni'r Genedl yn 1895 a bu'n ohebydd i'r Liverpool Mercury a sawl papur arall, gan barhau i fyw yng Nghaernarfon. Yn 1917 penodwyd ef yn olygydd Y Tyst, cylchgrawn wythnosol yr Annibynwyr.

Ymddiddorai'n fawr mewn gwleidyddiaeth gan gymryd safbwynt cenedlaetholgar Rhamantus, fel nifer o'i gyfoeswyr. Beriah oedd ysgrifennydd cyntaf y mudiad gwladgarol Cymru Fydd ac yn ddiweddarach, Cymdeithas yr Iaith Gymraeg (1885).

Llyfryddiaeth

Amdano

 Ceir hefyd ysgrifau amdano gan E. Morgan Humphreys yn Gwŷr Enwog Gynt (1953) a John Gwilym Jones yn Swyddogaeth Beirniadaeth (1977).

Cyfeiriadau

Dramodwyr Cymraeg
Genedigaethau 1848
Gwleidyddion Cymreig y 19eg ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Golygyddion Cymreig
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1927
Newyddiadurwyr Cymreig
Nofelwyr Cymraeg
Pobl o Sir Fynwy
Rhyddfrydiaeth

Ideoleg ac athroniaeth wleidyddol a'i gwreiddiau yn yr Oleuedigaeth yw rhyddfrydiaeth, a rhyddid personol a gwelliant cymdeithasol yn greiddiol iddi. Mewn gwleidyddiaeth fodern, ystyrir fod amcanion tebyg i ryddfrydiaeth a democratiaeth, sef newid y gyfundrefn gymdeithasol â chefnogaeth y bobl. Yn wahanol i radicaliaeth, lle caiff newid cymdeithasol ei ystyried yn nod sylfaenol, a seilir yr athroniaeth ar egwyddorion newid awdurdod, mae rhyddfrydiaeth yn anelu at newid cymdeithasol yn raddol, ystwyth ac addasol.

Rhyddfrydiaeth ddiwylliannol 

Canolbwyntia rhyddfrydiaeth ddiwylliannol ar hawliau'r unigolyn yn nhermau cydwybod a dull o fyw, gan gynnwys rhyddid rhywiol, crefyddol a gwybyddol, a diogelwch rhag ymyrraeth lywodraethol yn y bywyd personol. Cafwyd gan John Stuart Mill driniaeth arloesol o'r cysyniad o ryddfrydiaeth ddiwylliannol yn ei draethawd On Liberty. Yn gyffredinol, mae rhyddfrydiaeth ddiwylliannol yn gwrthwynebu rheolaeth neu sensoriaeth lywodraethol yng nghyd-destun llenyddiaeth, celf, gamblo, rhyw, puteindra, rheoli cenhedlu, erthylu, ewthanasia, alcohol, a rhai cyffuriau eraill. Mae'r mwyafrif o ryddfrydiaid yn gwrthwynebu ymyrraeth mewn o leiaf rai o'r materion hyn, a weithiau'r cyfan.

Gweler hefyd 
 Rhyddfrydiaeth glasurol
 Rhyddfrydiaeth (damcaniaeth cysylltiadau rhyngwladol)

 
Ideolegau gwleidyddol
Unigolyddiaeth
912

9g - 10g - 11g
860au 870au 880au 890au 900au - 910au - 920au 930au 940au 950au 960au
907 908 909 910 911 - 912 - 913 914 915 916 917

Digwyddiadau 
 Patriarch Nicholas I Mysticus yn dod yn batriarch Caergystennin
 Harri yr Adarwr yn dod yn Ddug Sacsoni

Genedigaethau 
 23 Tachwedd - Otto I, Ymerawdwr Glân Rhufeinig
 Nicephorus II, Ymerawdwr Bysantaidd
 Abd-ar-Rahman III, Emir a Caliph Córdoba
 Xue Juzheng, hanesydd Sineaidd

Marwolaethau 
 11 Mai - Leo VI, Ymerawdwr Bysantaidd
 Rudolph I o Fwrgwyn
 Notker o St Gall, cerddor a bardd Benedictaidd
 Abdallah ibn Muhammad, o frenhinllin yr Umayyad
 Oleg o Novgorod
 Ahmed ibn Yusuf, mathemategydd Eifftaidd

912
Nâzım Hikmet

Bardd a dramodydd comiwnyddol o Dwrci oedd Nazım Hikmet Ran (IPA:nɑːˌzɯm hikˈmɛt) (20 Rhagfyr 1901 – 3 Mehefin 1963). Cyfieithwyd ei waith i sawl iaith.

Bywyd
Fe'i ganwyd yn Selânik yn Ymerodraeth yr Otomaniaid (Thessaloniki, Gwlad Groeg erbyn hyn).  Daeth yn aelod o'r blaid gomiwnyddol TKP, a chafodd ei alltudio a'i garcharu sawl gwaith achos o'i egwyddorion gwleidyddol.

Wedi gyfnod o fyw yn Moskva, fe ddychwelodd i Dwrci ym 1928 ar ôl ymweld â chynhadledd yn Wien, a chafodd ei garcharu am dri mis. Fe'i carcharwyd eto ym 1933, a chafodd ei ryddhau mewn amnest yn 1934. Ym  1938, fe'i cafwyd yn euog o annog gwrthryfel ymysg myfyrwyr y byddin (am iddynt ddarllen ei farddoniaeth), ac fe'i dedfrydiwd i wyth mlynedd ar hugain a phedwar mis o garchariad gyda llafur caled. Cafodd ei ryddhau o'r diwedd ym 1950 (eto fel rhan o amnest gyffredinol), wedi iddo fynd ar streic ympryd ac i lawer ymgyrchu drosdo. Roedd yn sal erbyn hynny, gyda phroblemau gyda'i iau a'i galon. Derbyniodd yr Wobr Heddwch Rhyngwladol a ddyfarnwyd gan Gyngor Heddwch y Byd ym 1950, ynghyd â Pablo Picasso, Paul Robeson, Wanda Jakubowska a Pablo Neruda. Bu'n rhaid iddo adael Twrci ym 1951, ac ni ddychwelodd wedi hynny. Treuliodd rhan fwyaf o gyfnod olaf ei fywyd yn Yr Undeb Sofietaidd, er iddo ymweld â Tsieina a Paris. Bu farw ym Moskva ym 1963.

Bu iddo briodi tair gwaith, yn gyntaf i Pirayé İçin, yna i Münevver Andaç (cawsant fab, Mehmet), ac yna i Vera Tulyakova.

Ei farddoniaeth 

Er i'w gerddi cynnar defnyddio mesurau sillafog, roedd cysyniadau ei farddoniaeth yn anghonfensiynol o'r dechrau. Weithiau ysgrifennodd mewn gwers rhydd, weithiau fe gymerodd ffurf traddodiadol fel y rubaiyat a'i addasu i'w anghenion. Manteisiau'n gyson ar sain gyfoethog y Tyrceg. Fe'i dylanwadwyd gan Mayakovski a'r beirdd Sofietaidd hynny a hyrwyddodd dyfodoliaeth. Gosododd Zülfü Livaneli llawer o'i gerddi i gerddoriaeth.

Dolenni allanol 
 Nâzım Hikmet Ran Poet du monde  ;
 N.Hikmet yn darllen ei gerdd Kerem Gibi
 Nâzım Hikmet; casgliad o gerddi, hanesion, lluniau ac yn y blaen, yn Dyrceg a Saesneg.
 Zülfü Livaneli.
  Artistiaid yn gwynebu'r gwaharddiad ar waith Nazım .
http://nazimusta.com/ 

Genedigaethau 1902
Marwolaethau 1963
Beirdd Tyrceg
Penrhyn Sounion

Pwynt mwyaf deheuol gorynys Attica yn ne-ddwyrain Gwlad Groeg yw Penrhyn Sounion. Mae'n enwog am ei deml hynafol gysegredig i'r duw Poseidon a'r golygfeydd rhamantus dros Gwlff Saronica ac ynysoedd y Cyclades i'r de. Mae trwyn y penrhyn yn codi 200 troedfedd uwchben y môr. Mae gwddw o dir cul yn cysylltu'r penrhyn a'r tir mawr. Ceir adfeilion gwasgaredig y dref glasurol 'Sounion' gerllaw ar lan Bae Sounion.

Saif adfeilion trawiadol 'Teml Poseidon' ar ben eithaf y penrhyn, gan roi iddo ei enw amgen yn yr iaith Roeg, Capo Kolones 'Penrhyn y Colofnau'. Mae'n rhan o'r hen acropolis (dinas gaerog). Roedd mur amdiffynnol yn rhedeg dros yr isthmws ac oddi fewn i hynny y codwyd dinas fechan. Ei phrif addurn oedd Teml Poseidon, a godwyd tua 444 CC. Yma hefyd y cafwyd hyd i ddau gerflun kouros anferth (sydd bellach yn Amgueddfa Genedlaethol Gwlad Groeg yn Athen). Ceir olion nifer o adeiladau llai ac mae'r ardal gyfan yn barc archaeolegol yng ngofal y llywodraeth.

Arfordiroedd Gwlad Groeg
Attica
Groeg yr Henfyd
Pentiroedd
Temlau Groegaidd
Cyclades

Grŵp o ynysoedd yng Ngwlad Groeg yw'r Cyclades (Groeg: Κυκλάδες) neu Ynysoedd Cyclades. Fe'i lleolir i'r de-ddwyrain o Attica ar dir mawr Groeg ac ynys Euboea ym Môr Aegea yn nwyrain y Môr Canoldir. Maen nhw hanner ffordd fwy neu lai rhwng tir mawr Gwlad Groeg, ynys Crete ac arfordir de-orllewin Twrci. Mae'r ynysoedd yn ffurfio cylch bron o gwmpas ynys Delos. Ceir tua 30 o ynysoedd o faint amrywiol yn y grŵp (heb gyfrif y mân ynysoedd niferus). Y ganolfan weinyddol yw Ermoupolis ar ynys Siros. Mae rhai o ynysoedd deheuol y Sporades yn cael eu cyfrif yn rhan o nome (uned weinyddol) y Cyclades hefyd. Mae tua 100,000 o bobl yn byw yn y nome.

Ynysoedd y Cyclades

Amorgos (Αμοργός)
Anafi (Ανάφη)
Andros (Άνδρος)
Antiparos (Αντίπαρος)
Delos (Dilos) (Δήλος)
Folegandros (Φολέγανδρος)
Gyaros (Γυάρος)
Ios (Ίος)
Kea (Κέα)
Kimolos (Κίμωλος)
Kithnos (Κύθνος)
Mikonos (Μύκονος)
Milos (Μήλος)
Naxos (Νάξος)
Paros (Πάρος)
Santorini (Thera) (Σαντορίνη)
Serifos (Σέριφος)
Sifnos (Siphnos) (Σίφνος)
Sikinos (Σίκινος)
Siros (Σύρος)
Tinos (Τήνος)

 
Ynysoedd Gwlad Groeg
Groeg yr Henfyd
Y Môr Aegeaidd
Sifnos

Ynys ffrwythlon yn ne-orllewin ynysoedd Cyclades, Gwlad Groeg, yw Sifnos. Mae'n gorwedd rhwng Serifos i'r gogledd, Milos i'r de ac Andiparos i'r dwyrain. Yn wahanol i nifer o ynysoedd eraill ym Môr Aegea mae yna ddigonedd o ddŵr croyw ar yr ynys. Mae'n ynys fynyddig sy'n codi i 2936 troedfedd gyda chopa 'Profitis Ilias', un o sawl bryn yng Ngwlad Groeg a enwir ar ôl y proffwyd Elias. Ceir adfeilion tua deuddeg o dyrau o'r cyfnod clasurol ar yr ynys a nifer o fynachlogydd Uniongred.

Yn Ngroeg yr Henfyd roedd yr ynys yn ewnog am ei aur. Daeth natur dwyllodrus y mwyngloddwyr yn ddihareb. Yn ôl un chwedl dinistrwyd y mwyngloddiau gan Apollo am i'r ynyswyr gynnig ŵy euraidd 'gilt' i deml y duw ar ynys Delos yn lle un wedi'i wneud o aur.

Tref 'Apollonia' yw prifddinas yr ynys. Mae'n gorwedd yn uchel yn y mynyddoedd ar dri bryn terasog.

Ger pentref Kastro ceir adfeilion dinas fechan Siphnos sy'n dyddio o'r cyfnod Clasurol. Does dim llawer yn sefyll heddiw ond mae'r safle'n ddeniadol. Codwyd caer gan y Fenisiaid yno yn y 14g i amddiffyn y llwybr morol i ynys Rhodes.

Cyclades
Groeg yr Henfyd
Y Môr Aegeaidd
Haen osôn

Haen yn atmosffêr y Ddaear sy'n cynnwys crynodiadau gymharol uchel o osôn (O3) yw'r haen osôn. Golyga "cymharol uchel" ychydig o rannau y miliwn – llawer yn uwch na chrynodiadau'r is-atmosffer ond dal yn fach o'i gymharu â phrif gyfansoddion yr atmosffêr.

Amgylchedd
Atmosffer
Ocsigen
Isthmws Corinth

Isthmws Corinth yw'r gwddw o dir sy'n gorwedd rhwng y Peloponnese ac Attica yng Ngwlad Groeg. Mae Camlas Corinth yn torri trwyddo i gysylltu Gwlff Corinth a Gwlff Saronica.

Roedd amddiffyn yr isthmws yn bwysig yng ngwleidyddiaeth a strategaeth filwrol Groeg yr Henfyd. Codwyd y 'Mur Isthmiaidd' gan ddinas Corinth dros rhan gulaf yr isthmws yn y cyfnod Clasurol, efallai tua 270 CC; rhedai o Isthmia yn y dwyrain i lan Gwlff Corinth yn y gogledd-orllewin. Roedd yn dilyn llinell o greigiau isel. Gwelir olion o'r mur yma ac acw hyd heddiw.

Corinth
Daearyddiaeth Gwlad Groeg
Groeg yr Henfyd
911

9g - 10g - 11g
860au 870au 880au 890au 900au - 910au - 920au 930au 940au 950au 960au
906 907 908 909 910 - 911 - 912 913 914 915 916

Digwyddiadau 
Ebrill - Pab Anastasius III yn olynu Pab Sergius III fel y 120fed pab
Sefydlu tref Drogheda yn Iwerddon gan y Daniaid
Oleg, Tywysog Novgorod yn ymosod ar yr Ymerodraeth Fysantaidd

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Wilfred II Borrel, cownt Barcelona
 Pab Sergius III
 Aethelred. Iarll Mersia
 Hugh Hallman, Dug Tempe

911
910

9g - 10g - 11g
860au 870au 880au 890au 900au - 910au - 920au 930au 940au 950au 960au
905 906 907 908 909 - 910 - 911 912 913 914 915

Digwyddiadau 
Sefydlu abaty Benedictaidd Cluny

Genedigaethau 
Hedwig o Sacsoni, mam Huw Capet, brenin Ffrainc

Marwolaethau 
23 Rhagfyr - Naum o Preslav, ysgolhaig Bwlgaraidd
Alfonso III, brenin Leon

910
909

9g - 10g - 11g
850au860au 870au 880au 890au - 900au - 910au 920au 930au 940au 950au
904 905 906 907 908 - 909 - 910 911 912 913 914

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
 9 Mai - Adalgar, archbesgob Hamburg-Bremen
 Gerald o Aurillac, sant Ffrengig
 Cerball mac Muirecáin, brenin Leinster
 Cadell ap Rhodri, brenin Seisyllwg
 Fujiwara no Tokihira, uchelwr Siapaneaidd
 Luo Yin, gwleidydd a bardd o Tsieina

909
908

9g - 10g - 11g
850au860au 870au 880au 890au - 900au - 910au 920au 930au 940au 950au
903 904 905 906 907 - 908 - 909 910 911 912 913

Digwyddiadau 
Brwydr Belach Mugna

Genedigaethau 
Yn ystod y flwyddyn - Al-Muttaqi, caliph Baghdad

Marwolaethau 
3 Awst 
Burchard, Dug Thuringia
Rudolf I, esgob Würzburg
13 Awst - Al-Muktafi, caliph y frenhinllin Abbasid
Yn ystod y flwyddyn
Abdullah ibn al-Mu'tazz, bardd, ac am un diwrnod, caliph y frenhinllin Abbasid yn dilyn marwolaeth Al-Muktafi
Aidi (Zhaoxuan), ymerawdwr olaf Brenhinllin Tang
Asser, mynach ac ysgolhaig Cymreig (neu 909)

908
907

9g - 10g - 11g
850au860au 870au 880au 890au - 900au - 910au 920au 930au 940au 950au
902 903 904 905 906 - 907 - 908 909 910 911 912

Digwyddiadau 
 Oleg yn arwain Rus Kiev yn erbyn Caergystennin
 Abaoji yn cael ei gyhoeddi'n Khan Mawr y Khitan
 Diwedd Brenhinllin Tang yn Tsieina
 Sefydlu Brenhinllin Liang Ddiweddar gan Zhu Wen, y gyntaf o Bum Brenhinllin gogledd Tsieina

Genedigaethau 
26 Tachwedd - Sant Rudesind, esgob Mondoñedo (m. 977)

Marwolaethau 
2 Mai - Boris I, Tsar Bwlgaria
yn ystod y flwyddyn - Alan I, brenin Llydaw

Events 

907
906

9g - 10g - 11g
850au860au 870au 880au 890au - 900au - 910au 920au 930au 940au 950au
901 902 903 904 905 - 906 - 907 908 909 910 911

Digwyddiadau 
 Synod Scone yn yr Alban
 Brwydr Fritzlar; y Conradiaid yn sefydlu eu hunain fel dugaid Ffranconia

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Dae Wihae, brenin Balhae (Corea - Manchuria)

906
905

9g - 10g - 11g
850au 860au 870au 880au 890au - 900au - 910au 920au 930au 940au 950au
900 901 902 903 904 - 905 - 906 907 908 909 910

Digwyddiadau 
 Y Califfat Abbasid yn ad-ennill Yr Aifft oddi wrth y Tulunid
 Yr Ymerawdwr Daigo yn gorchymyn i bedwar bardd baratoi y Kokin Wakashū, antholeg o farddoniaeth
Berengar o Friuli yn olynu Louis Ddall fel Brenin yr Eidal
Sancho I yn olynu Fortun I fel Brenin Pamplona ac yn creu teyrnas Fasgaidd yn Navarre
Cadell ap Rhodri, brenin Seisyllwg, yn concro Teyrnas Dyfed a'i rhoi i'w fab Hywel Dda i'w rheoli

Genedigaethau

Marwolaethau 
Ealhswith, gwraig Alffred Fawr o Loegr

905
Baner De Affrica

Mabwysiadwyd baner De Affrica ar 27 Ebrill, 1994 yn dilyn diwedd apartheid a chynnal etholiadau rhydd cyntaf y wlad. Daw'r lliwiau du, gwyrdd a melyn o faner Cyngres Genedlaethol Affrica (ANC) (du am y bobl, gwyrdd am y tir a melyn am gyfoeth) a'r coch, gwyn a glas o liwiau gweriniaethau'r Boeriaid. Mae'r siâp-Y yn cynrychioli cydgyfeiriant hen draddodiadau gyda'r newydd a gwelliant y wladwriaeth unedig yn y dyfodol.

ffynonellau 
Complete Flags of the World, Dorling Kindersley (2002)

De Affrica
De Affrica
Dafydd Dafis (nofel)

Nofel gan Beriah Gwynfe Evans, cyhoeddwyd yn 1898, yw Dafydd Dafis. Mae'n nofel ddychanol am wleidyddiaeth y dydd trwy lygaid gwleidydd ifanc diniwed yn Llundain.

Llyfrau Cymreig 1898
Nofelau 1898
Nofelau Cymraeg gan awduron o Gymru
Nofelau dychanol
Thessaloníci

Dinas ail fwyaf Gwlad Groeg, a phrif ddinas rhanbarth Macedonia yw Thessaloníci neu Thesalonica (Groeg: Θεσσαλονίκη; ceir hefyd y ffurf Salonika; Thessalonica y Testament Newydd). Mae'n brifddinas y nome llywodraeth leol o'r un enw. Mae'n sedd esgobaeth fetropolitaidd yn Eglwys Uniongred Roeg ac esgobaeth Gatholig.

Hanes
Mae'r ddinas yn gorwedd ar Fae Salonica ar ffurf ammffitheatr ar lethrau Mynydd Khortiatis. Dioddefodd dân mawr dinistriol ar 5 Awst, 1917. Yn yr hen ddinas, ar lethrau isaf y mynydd, ceir nifer o henebion pwysig o gyfnod yr Ymerodraeth Fysantaidd yn y ddinas sydd yn cael ei rhestri fel Safle Treftadaeth y Byd oherwydd hynny.

Adeiladau a chofadeiladau
Arc Galerius
Eglwys Panayia Halkeion
Eglwys Sant Grigor Palamas
Tŵr Gwyn
Tŵr OTE

Enwogion
Sant Mitre (433-455), merthyr
Stavros Damianides (1941-2001), cerddor
Katia Dandoulaki (g. 1948), actores
Nikolas Asimos (1949-1988), cerddor a chyfansoddwr

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Lluniau o Thessaloníci 

 
Dinasoedd Gwlad Groeg
Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Ngwlad Groeg
904

9g - 10g - 11g
850au 860au 870au 880au 890au - 900au - 910au 920au 930au 940au 950au
899 900 901 902 903 - 904 - 905 906 907 908 909

Digwyddiadau 
 Distrywio Chang'an, prifddinas Brenhinllin Tang a'r ddinas fwyaf yn y byd
 29 Ionawr - Pab Sergius III yn olynu Pab Leo V fel y 119fed pab
 Thessalonica yn cael ei chipio gan y Saraseniaid

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Ionawr - Christoffer, y Gwrth-bab
 Zhaozong, 19eg ymerawdwr y frenhinllin Tang

904
903

9g - 10g - 11g
850au 860au 870au 880au 890au - 900au - 910au 920au 930au 940au 950au
898 899 900 901 902 - 903 - 904 905 906 907 908

Digwyddiadau 
Llychlynwyr yn ymosod ar Loegr
Gorffennaf/Awst - Leo V yn olynu Benedict IV fel yr 118fed pab

Genedigaethau 
7 Rhagfyr - Abd-al-Rahman Al Sufi, seryddwr Persaidd

Marwolaethau 
26 Mawrth - Sugawara no Michizane, bardd Siapaneaidd

903
902

9g - 10g - 11g
850au 860au 870au 880au 890au - 900au - 910au 920au 930au 940au 950au
897 898 899 900 901 - 902 - 903 904 905 906 907

Digwyddiadau 
 Caliph Córdoba yn goresgyn ynys Mallorca
 Poblogaeth y byd tua 240 miliwn
 Daniaid Dulyn dan arweiniad Ingimund yn ymosod ar Ynys Môn ond yn cael eu gorchfygu gan Anarawd ap Rhodri, brenin Gwynedd

Genedigaethau

Marwolaethau 
Al-Mu'tadid, Caliph Baghdad

902
901

9g - 10g - 11g
850au 860au 870au 880au 890au - 900au - 910au 920au 930au 940au 950au
896 897 898 899 900 - 901 - 902 903 904 905 906

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
18 Chwefror - Thabit ibn Qurra, seryddwr a mathemategydd Arabaidd

901
870

8g - 9g - 10g
820au 830au 840au 850au 860au - 870au - 880au 890au 900au 910au 920au
865 866 867 868 869 - 870 - 871 872 873 874 875

Digwyddiadau 
Sefydlu castell Prâg
Byddin Ddaniaidd yn ymosod ar Loegr ac yn cipio Anglia Ddwyreiniol
31 Rhagfyr - Y Daniaid yn cael eu gorchfygu fan fyddin Sacsonaidd Wessex yn Englefield.

Genedigaethau 
Al-Farabi, athronydd a gwyddonydd Persaidd
Zwentibold, brenin Lotharingia

Marwolaethau 
20 Tachwedd - Edmund, brenin Anglia Ddwyreiniol
al-Bukhari, casglwr Hadith Persaidd

870
900

9g - 10g - 11g
850au 860au 870au 880au 890au - 900au - 910au 920au 930au 940au 950au
895 896 897 898 899 - 900 - 901 902 903 904 905

Digwyddiadau 
 Chwefror - Pab Benedict IV yn olynu Pab Ioan IX fel y 117fed pab
 Llywelyn ap Merfyn yn dod yn frenin Powys

Genedigaethau 
Abu Jafar Khazeni, seryddwr a mathemategydd Persaidd

Marwolaethau 
13 Awst - Zwentibold, brenin olaf Lotharingia (g. 870)
Domnall II, brenin y Pictiaid

900
899

8g - 9g - 10g
840au 850au 860au 870au 880au - 890au - 900au 910au 920au 930au 940au
894 895 896 897 898 - 899 - 900 901 902 903 904

Digwyddiadau 
 Edward yr Hynaf yn dod yn frenin Lloegr
 Gorm Hen yn dod yn frenin Denmarc

Genedigaethau

Marwolaethau 
 26 Hydref - Alffred Fawr, brenin Lloegr
 9 Rhagfyr - Arnulf o Karantania, brenin y Ffranciaid Dwyreiniol

899
Never Mind the Buzzcocks

Rhaglen deledu ar ffurf gêm banel gomig gyda'r thema cerddoriaeth boblogaidd a roc yw Never Mind the Buzzcocks, a gynhyrchir gan talkbackTHAMES ar gyfer BBC Two. Daw'r enw o gyfuniad o'r albwm Never Mind the Bollocks gan Sex Pistols a'r band Buzzcocks. Dechreuodd y rhaglen yn 1996 gyda Mark Lamarr yn ei chyflwyno, a daeth Simon Amstell yn gyflwynydd yn 2006. Ers dechrau'r sioe mae Phill Jupitus wedi bod yn gapten un o'r timau; o 1996 i 2002 Sean Hughes oedd capten y tîm arall, Bill Bailey o 2002 i 2008, ac yna capteiniaid gwadd wedi i Bailey adael.

Cysylltiadau allanol
 Gwefan swyddogol 

Comedi teledu'r BBC
Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1996
Gemau panel
Rhaglenni teledu'r 2000au
898

8g - 9g - 10g
840au 850au 860au 870au 880au - 890au - 900au 910au 920au 930au 940au 
893 894 895 896 897 - 898 - 899 900 901 902 903

Digwyddiadau 
 Ionawr - Pab Ioan IX yn olynu Theodore II fel y 116ed pab.
 Kasyapa IV yn dod yn frenin Sri Lanca
 Bologna yn ymuno â Theyrnas yr Eidal
 Diwedd cyfnod Yodit yn Ethiopia
 Sefydlu Bhaktapur yn Nepal

Genedigaethau

Marwolaethau 

898
897

8g - 9g - 10g
840au 850au 860au 870au 880au - 890au - 900au 910au 920au 930au 940au 
892 893 894 895 896 - 897 - 898 899 900 901 902

Digwyddiadau 
 Awst- Pab Romanus yn olynu Pab Steffan VI fel y 114ydd pab.
 Tachwedd - diorseddu Pab Romanus.
 Rhagfyr - Pope Theodore II yn olynu Pope Romanus fel y 115ed pab, ond yn marw ugain diwrnod wedyn.
 Diwedd teyrnasiad yr Ymeradwr Uda, ymerawdwr Siapan. Dilynir ef gan yr Ymerawdwr Daigo.

Genedigaethau 
 Abu al-Faraj al-Isfahani, bardd a hanesydd

Marwolaethau 
 Pab Steffan VI
 Pab Theodore II
 Zhaozhou, meistr Zen Tsineaidd

897
896

8g - 9g - 10g
840au 850au 860au 870au 880au - 890au - 900au 910au 920au 930au 940au 
891 892 893 894 895 - 896 - 897 898 899 900 901

Digwyddiadau 
 Y Bwlgariaid, dan Simeon I, yn gorchfygu'r Ymerodraeth Fysantaidd yn Bulgarophygon.
 Y Ffranciaid Dwyreiniol yn cipio'r Eidal dan Arnulf o Carinthia.
 Ebrill - Pab Boniface VI yn olynu Pab Fformosws fel y 112fed pab.
 Mai - Pab Steffan VI yn olynu Pab Boniface VI fel y 113fed pab.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 4 Ebrill - Pab Fformosws
 Pab Boniface VI

896
895

8g - 9g - 10g
840au 850au 860au 870au 880au - 890au - 900au 910au 920au 930au 940au 
890 891 892 893 894 - 895 - 896 897 898 899 900

Digwyddiadau 
 Bohemia yn torri'n rhydd oddi wrth Morafia Fawr
 Arnulf o Carinthia yn ymosod ar yr Eidal
 Tua'r dyddiad yma y cyfansoddwyd y Musica enchiriadis, dechrau'r traddodiad poliffonig gorllewinol

Genedigaethau 
 Athelstan, brenin Lloegr
 Eric I, brenin Norwy

Marwolaethau 

895
894

8g - 9g - 10g
840au 850au 860au 870au 880au - 890au - 900au 910au 920au 930au 940au 
889 890 891 892 893 - 894 - 895 896 897 898 899

Digwyddiadau 
Mojmír II yn dod yn frenin Morafia Fawr
 Anrheithio Ceredigion ac Ystrad Tywi gan Anarawd ap Rhodri, brenin Gwynedd, a llu o Eingl.

Genedigaethau 
Emma o Ffrainc, brenhines Ffrainc (bu farw 934)

Marwolaethau 
Svatopluk I, brenin Morafia Fawr

894
893

8g - 9g - 10g
840au 850au 860au 870au 880au - 890au - 900au 910au 920au 930au 940au 
888 889 890 891 892 - 893 - 894 895 896 897 898

Digwyddiadau 
 Brwydr Tal-y-bont
 Simeon I yn olynu Vladimir fel brenin Bwlgaria.
 Galindo II Aznárez yn olynu Aznar II Galíndez fel Cownt Aragon.
 Nicholas Mysticus yn dod yn Batriarch Caergystennin
 Asser yn ysgrifennu Buchedd y Brenin Alffred.

Genedigaethau 
 Louis y Plentyn, teyrn Carolingaidd olaf y Ffranciaid Dwyreiniol

Marwolaethau 
Aznar II Galíndez brenin Aragon
Stephen I, Patriarch Cargystennin

893
Gododdin (teyrnas)

Roedd y Gododdin yn llwyth ac yn deyrnas Frythonig yn Yr Hen Ogledd, sy'n awr yn ne-ddwyrain Yr Alban a gogledd-ddwyrain Lloegr. Maent yn fwyaf adnabyddus fel pwnc y gerdd Y Gododdin, a briodolir i Aneirin.

Mae'r gair Gododdin (Hen Gymraeg Guotodin) yn tarddu o'r gair Brythoneg Votadini. Roedd canolfan y deyrnas yn Din Eidyn (Caeredin heddiw). I'r gogledd roedd yn ffinio ar diroedd y Pictiaid ac i'r gorllewin ar deyrnas Frythonig arall, Ystrad Clud. Yn y de, roedd yn ffinio ar Bryneich.

Yn 638 ymosodwyd ar Din Eidyn gan yr Angliaid, ac ymddengys i'r Gododdin ddod dan reolaeth yr Angliaid tua'r adeg yma.

Rhestr o Frenhinoedd a Thywysogion Gododdin 

 Tegid
 Padarn Beisrudd
 Edern ap Padarn
 Cunedda
 Typiawn/Tybion ap Cunedda
 Meridawn
 Ysgyran
 Mynyddog Mwynfawr
 Coleddog ap Morgan Bryneich
 Dyfnwal ap Mynyddog
 Morgan ap Coleddog

Hanes yr Alban
Yr Hen Ogledd
Llwythau Celtaidd yr Alban
892

8g - 9g - 10g
840au 850au 860au 870au 880au - 890au - 900au 910au 920au 930au 940au 
887 888 889 890 891 - 892 - 893 894 895 896 897

Digwyddiadau 
Arnulf o Carinthia yn ymosod ar Morafia Fawr

Genedigaethau 
Matilda o Ringelheim, gwraig Harri I, brenin yr Almaen
Saadia Gaon, rabbi o'r Aifft

Marwolaethau 
al-Tirmidhi, casglwr hadith

892
Rhestr baneri Cymru

Dyma restr baneri Cymru. Am faneri eraill a ddefnyddir yng Nghymru yn ogystal â gweddill y Deyrnas Unedig, gweler Rhestr baneri y Deyrnas Unedig. Ceir hefyd: Rhestr o arfbeisiau hanesyddol Cymru a baneri'r Eglwys yng Nghymru.

Y faner genedlaethol

Baner Tywysogion Cymru

Baneri rhyfel

Baneri'r tywysogaethau

Siroedd (traddodiadol)

Baneri eraill

Gweler hefyd
 Rhestr o arfbeisiau hanesyddol Cymru
 Rhestr baneri'r Alban
 Baneri bro Llydaw

 
Cymru
Banereg
Cadair yr Eisteddfod Genedlaethol

Un o brif wobrau yr Eisteddfod Genedlaethol yw'r Gadair. Yn draddodiadol, gwobr ydyw am yr awdl orau o dan 300 llinell, er bod tueddiad diweddar i gwtogi nifer y llinellau i 200. Mae'r seremoni wobrwyo yn digwydd ar ddydd Gwener yr Eisteddfod gyda'r Orsedd yn bresennol ar y llwyfan.

Er bod Cadair yr Eisteddfod Genedlaethol yn greadigaeth gymharol ddiweddar (ffrwyth gweithgareddau Iolo Morgannwg ac eraill), mae'r arfer o gadeirio bardd yn deillio o'r Oesoedd Canol pan arferid neilltuo cadair arbennig i'r pencerdd yn llys y brenin, yn ôl Cyfraith Hywel Dda.

Rhestr enillwyr

Gweler hefyd 
 Cadair eisteddfodol
 Coron yr Eisteddfod Genedlaethol

Cyfeiriadau

Dolennau allanol 
 "Enillwyr y Gadair", Gwefan yr Eisteddfod Genedlaethol 
"Cadeiriau yr Eisteddfod Genedlaethol", Y Dydd, 1899

Barddoniaeth Gymraeg
Gwobrau llenyddol Cymraeg
Rhestrau enillwyr eisteddfodol
Gogledd-orllewin Lloegr

Un o naw rhanbarth swyddogol Lloegr yw Gogledd-orllewin Lloegr (Saesneg: North West England). 

Mae'n cynnwys pum sir seremonïol: 
Cumbria
Swydd Gaerhirfryn
Manceinion Fwyaf
Glannau Merswy
Swydd Gaer

Mae Gogledd-orllewin Lloegr yn ffinio â Môr Iwerddon i'r gorllewin a'r Pennines i'r dwyrain, ac mae'n ymestyn o Ororau'r Alban yn y gogledd i fynyddoedd Cymru yn y de. Scafell Pike yn Cumbria, sef copa uchaf Lloegr (978m), yw'r pwynt uchaf yn y rhanbarth.

Mae dwy ardal drefol fawr, wedi eu canoli ar ddinasoedd Lerpwl a Manceinion, yn llenwi de'r rhanbarth – dyma'r ardal fwyaf poblog. Mae gogledd y rhanbarth, gan gynnwys gogledd Swydd Gaerhirfryn a Cumbria, yn wledig gan mwyaf.

Yng Nghyfrifiad y Deyrnas Unedig 2011 roedd gan Gogledd-orllewin Lloegr boblogaeth o 7,052,177.

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
  Swyddfa'r Llywodraeth ar gyfer Gogledd-orllewin Lloegr 

Rhanbarthau Lloegr
891

8g - 9g - 10g
840au 850au 860au 870au 880au - 890au - 900au 910au 920au 930au 940au 
886 887 888 889 890 - 891 - 892 893 894 895 896

Digwyddiadau 
6 Hydref - Pab Fformosws yn olynu Pab Steffan V fel y 111eg pab.
Arnulf o Carinthia yn gorchfygu'r Normaniaid ym Mrwydr Leuven

Genedigaethau 
 Abd ar-Rahman III, emir a Chaliph cyntaf Córdoba

Marwolaethau 
6 Chwefror - Photius, Patriarch Caergystennin
Fujiwara no Mototsune, rheolwr Siapan
Pab Steffan V

891
890

8g - 9g - 10g
840au 850au 860au 870au 880au - 890au - 900au 910au 920au 930au 940au 
885 886 887 888 889 - 890 - 891 892 893 894 895

Digwyddiadau 
 Anarawd ap Rhodri, brenin Gwynedd yn ymweld a llys Alffred Fawr, brenin Wessex.
 Lusatia yn dod yn rhan o Morafia Fawr.

Genedigaethau 
 Sant Ulrich o Augsburg, esgob Almaenig

Marwolaethau 

890
879

8g - 9g - 10g
820au 830au 840au 850au 860au - 870au - 880au 890au 900au 910au 920au 
874 875 876 877 878 - 879 - 880 881 882 883 884

Digwyddiadau 
Wilfred Flewog, Cownt Barcelona, yn sefydlu abaty yn Ripoll.
Pab Ioan VIII yn cydnabod annibyniaeth Dugiaeth Croatia.

Genedigaethau 
Olga o Kiev

Marwolaethau 
Rurik, rheolwr Novgorod
Aed Finliath, Uchel Frenin Iwerddon

879
878

8g - 9g - 10g
820au 830au 840au 850au 860au - 870au - 880au 890au 900au 910au 920au 
873 874 875 876 877 - 878 - 879 880 881 882 883

Digwyddiadau 
 Anarawd ap Rhodri yn dod yn frenin Gwynedd
 Merfyn ap Rhodri yn dod yn frenin Powys
 Cadell ap Rhodri yn dod yn frenin Seisyllwg
 Cytundeb Wedmore yn rhannu Lloegr rhwng yr Eingl-Sacsoniaid a'r Daniaid
 Eochu MacRunn a Girig MacDungal yn olynu Aed I, brenin yr Alban.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Rhodri Mawr, brenin rhan helaeth o Gymru
 Aedh MacRunn, brenin y Sgotiaid a'r Pictiaid

878
John Lennon

Cerddor, canwr, cyfansoddwr, awdur ac ymgyrchydd heddwch Seisnig oedd John Winston Ono Lennon, MBE (ganwyd John Winston Lennon) (9 Hydref, 1940 – 8 Rhagfyr, 1980). Daeth i ymlygrwydd fel un o aelodau'r band "The Beatles". Gyda Paul McCartney, ffurfiodd Lennon un o bartneriaethau cyfansoddi caneuon mwyaf llwyddiannus a dylanwadol yr 20g gan "ysgrifennu peth o'r gerddoriaeth mwyaf poblogaidd yn hanes roc a rol". Caiff ei ystyried fel yr ail gyfansoddwr mwyaf llwyddiannus yn hanes siart sengl y Deyrnas Unedig ar ôl McCartney. Cafodd ei eni yn Lerpwl. Roedd ef o dras Gwyddelig (Lennon, o Mac Leannain efallai). Cafodd ei ladd yn Efrog Newydd.

Arddangosodd Lennon ei natur wrthryfelgar a'i ffraethineb yn ei gerddoriaeth, ei ffilmiau, ei lyfrau ac mewn cyfweliadau a chynhadleddau i'r wasg. Roedd yn ddadleuol fel ymgyrchydd heddwch ac artist gweledol. Ar ôl The Beatles, cafodd Lennon yrfa unigol lewyrchus gydag albymau clodwiw megis "John Lennon/Plastic Ono Band" ac Imagine a'i ganeuon eiconig fel "Give Peace a Chance" ac "Imagine". Pan "ymddeolodd" er mwyn magu ei fab Sean, dychwelodd Lennon gydag albwm newydd, Double Fantasy, ond cafodd Lennon ei lofruddio llai na mis wedi i'r albwm gael ei rhyddhau. Aeth yr albwm i ymlaen i ennill Gwobr Grammy am Albwm y Flwyddyn ym 1981.

Yn 2002, mewn arolwg barn y BBC o'r 100 o Brydeinwyr Gorau, rhoddwyd Lennon yn yr wythfed safle. Yn 2004, rhoddodd cylchgrawn Rolling Stone Lennon ar rif 38 ar eu rhestr "The Immortals: The Fifty Greatest Artists of All Time" (Rhoddwyd The Beatles ar rif un). Yn yr un cylchgrawn yn 2008, cafodd ei ystyried y pumed canwr gorau erioed. Ar ôl ei farwolaeth, cafodd ei gyflwyno i'r "Songwriters Hall of Fame" ym 1987 ac i'r Rock and Roll Hall of Fame ym 1994.

Gwragedd 
 Cynthia Powell (rhwng 1962 a 1968)
 Yoko Ono (ers 1969)

Plant 
 Julian Lennon (ganwyd 8 Ebrill 1963)
 Sean Lennon (ganwyd 9 Hydref 1975)

Disgograffiaeth

Gyda'r Beatles 
 Please Please Me (1963)
 With the Beatles (1963)
 Beatles for Sale (1964)
 Rubber Soul (1965)
 Revolver (1966)
 Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band (1967)
 The Beatles (1968)
 Abbey Road (1969)
 Let it be (1970)

Gwaith Unigol 
 Imagine
 Mind Games
 Walls and Bridges (1974)

Gyda Yoko Ono 
 Double Fantasy

Llyfryddiaeth 
 In His Own Write (1964)
 A Spaniard in the Works (1965)

Cyfeiriadau 

Genedigaethau 1940
Marwolaethau 1980
Cantorion Seisnig
Cerddorion Seisnig
Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Pobl fu farw yn Ninas Efrog Newydd
877

8g - 9g - 10g
820au 830au 840au 850au 860au - 870au - 880au 890au 900au 910au 920au 
872 873 874 875 876 - 877 - 878 879 880 881 882

Digwyddiadau 
 Rhodri Mawr yn cael ei orchfygu mewn brwydr yn erbyn y Daniaid a'i orfodi i ffoi i Iwerddon.
 Y Daniaid yn cipio Caerwysg.
 Indravarman II yn olynu Jayavarman III fel rheolwr Ymerodraeth y Khmer.

Genedigaethau 
Wang Kon, ymerawdwr Coreaidd

Marwolaethau 
6 Hydref: Siarl Foel, brenin y Ffranciaid Gorllewinol
Cystennin I, brenin y Sgotiaid a'r Pictiaid
Halfdan Ragnarsson

877
876

8g - 9g - 10g
820au 830au 840au 850au 860au - 870au - 880au 890au 900au 910au 920au 
871 872 873 874 875 - 876 - 877 878 879 880 881

Digwyddiadau

Genedigaethau 
Harri yr Adarwr, brenin yr Almaen

Marwolaethau 
Louis yr Almaenwr, brenin Ffrancia Ddwyreiniol

876
875

8g - 9g - 10g
820au 830au 840au 850au 860au - 870au - 880au 890au 900au 910au 920au 
870 871 872 873 874 - 875 - 876 877 878 879 880

Digwyddiadau 
 29 Rhagfyr - Siarl Foel, brenin Ffrancia Orllewinol, yn cael ei goroni'n ymerawdwr
 Y Daniaid yn cipio Lindisfarne a chyrraedd Caergrawnt.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 12 Awst - Louis II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig

875
874

8g - 9g - 10g
820au 830au 840au 850au 860au - 870au - 880au 890au 900au 910au 920au 
869 870 871 872 873 - 874 - 875 876 877 878 879

Digwyddiadau 
 13 Mawrth - Esgyrn Sant Nicephorus yn cael eu claddu yn Eglwys yr Apostolion, Caergystennin.
 Ingólfur Arnarson, y gwladychwyr Llychlynnaidd cyntaf yng Ngwlad yr Ia, yn ymsefydlu yn Reykjavík.
 Y Daniaid yn ymosod ar Mersia.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 1 Ionawr - Hasan al-Askari, 11eg Imam y Shia

874
Dodecanese

Grŵp o ynysoedd yn nwyrain Gwlad Groeg yw'r Dodecanese (Groeg: Δωδεκάνησα) neu Y Deuddeng Ynys. Ystyr yr enw Groeg yw "Y Deuddeg Ynys" ond mae'n enw camarweiniol braidd. Ceir 15 prif ynys yn y grŵp heddiw a cheir trigfannau ar ambell ynys lai yn ogystal. Yn ddiwylliannol ac yn wleidyddol maent yn perthyn i Wlad Groeg ond yn ddaearyddol maen nhw'n perthyn i Asia Leiaf am eu bod yn gorwedd yn agos iawn i'w harfordir de-orllewinol. Mae'r enw 'Dodecanese' yn deillio o 1908 pan unodd deuddeg ynys mewn protest yn erbyn colli eu breintiau traddodiadol dan lywodraeth yr Otomaniaid, a roddwyd iddynt yn y 16g gan Suleiman y Mawreddog. Ystyrir ynys Rhodes, nad oedd yn un o'r deuddeg ynys gwreiddiol, fel y pennaf o'r Dodecanese heddiw gyda dinas Rhodes yn brifddinas y grŵp. Twristiaeth sy'n dominyddu'r economi lleol erbyn heddiw.

Y prif ynysoedd

Agathonisi (Αγαθονήσι)
Astypalaia (Αστυπάλαια)
Kalymnos (Κάλυμνος)
Karpathos (Κάρπαθος)
Kastellorizo (Καστελλόριζο)
Kasos (Κάσος)
Kos (Κως)
Khalki (Χάλκη)
Leros (Λέρος)
Lipsos (Λειψοί)
Nisiros (Νίσυρος)
Patmos (Πάτμος)
Rhodes (Rodos) (Ρόδος)
Simi (Σύμη)
Tilos (Τήλος)

Cyfeiriadau 

Dodecanese
Ynysoedd Gwlad Groeg