alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Porthaethwy

Tref a chymuned ar Ynys Môn yng ngogledd-orllewin Cymru yw Porthaethwy. Mae'n edrych dros Afon Menai ac yn gorwedd ger Pont Menai, a adeiladwyd yn 1826 gan Thomas Telford, ychydig dros y dŵr o Fangor. Saif ar lan Afon Menai ac mae'r bont Menai yn ei gysylltu i lan Cymru. Mae ganddi boblogaeth o  3,376 sef y pumed dref fwyaf ar ynys Môn.

Hanes
Daw’r enw o Porth + Daethwy, yr olaf yn enw llwyth Celtaidd lleol (gweler hefyd Dindaethwy, enw'r cwmwd lleol yn yr Oesoedd Canol). Sefydlwyd trigfan yma ers canrifoeddd oherwydd hwn yw pwynt culaf Afon Menai, felly yn le croesi cyfleus. Yn y 9g dyma lle daeth Tysilio i fyw fel meudwy ar yr ynys fechan sydd bellach yn dwyn ei enw a sefydlu’r eglwys.

Bu fferi yn croesi’r Fenai yma ers canrifoedd: y cofnod cyntaf ohono yn 1292. Parhaodd felly fel un o’r croesfannau pennaf.

Pan agorwyd Pont Y Borth ym 1826, ‘daeth oes y fferi i ben, ond parhaodd cysylltiadau’r Borth a’r môr, gyda masnachwyr yn mewnforio ac allforio, a diwydiant adeiladu llongau lleol. Y llongfasnachwyr pennaf yn y 19g oedd teulu Davies o Dreborth.  

Cafodd Ynys Môn ei wahanu o Gymru ar ôl llanw uchel tua 8,000 i 9,000 o flynyddoedd yn ôl.  

Mae'r afon sydd yn rhedeg drwy Borthaethwy yn rhedeg am 16 milltir o Biwmares i Abermenai.

Pan gafodd Pont y Borth, ei hadeiladu, yn 1826 gan Thomos Telford, y bont oedd yr un mwyaf yn ei chyfnod.

Ffair y Borth
24 Hydref yw diwrnod Ffair y Borth.

Mae’r ffair yn dyddio’n ôl i 1691. Roedd yn ffair geffylau i ddechrau, ac roedd mart prynu a gwerthu anifeiliaid yn rhan annatod o’r ffair hyd at yr 1970au. Bu yn ffair gyflogi hefyd. Roedd yn un o achlysuron mawr y flwyddyn i lawer o werin bobl Môn ac Arfon. Dyma hen bennill amdani:
'Mae Ffair y Borth yn nesu,
Caf deisen wedi ei chrasu,
A chwrw poeth o flaen y tân,
A geneth lân i'w charu.'
(Hen Benillion, gol. T. H. Parry-Williams, rhif 218)

Heddiw, mae’r ffair yn parhau i’w chynnal yn flynyddol, fel ffair bleser yn bennaf, sydd yn ôl traddodiad yn cael ei gynnal ar dir cyffredin sy'n gwasanaethu fel maes parcio gweddill y flwyddyn. Ar Hydref 24, diwrnod y ffair, bydd ffyrdd ar gau er mwyn cynnal nifer o stondinau.

Y Borth Heddiw
Mae’r dref yn gartref i Ysgol Gwyddorau Eigion Prifysgol Cymru, Bangor sydd yn defnyddio’r pier i gartrefu’r llong ymchwil, Prince Madog, ac i ysgol uwchradd fwyaf Ynys Môn, Ysgol David Hughes.

Lleolir rhaglen deledu S4C, Rownd a Rownd yma, a’r dref yn cynnwys siopau ffug sy’n setiau deledu pwrpasol ar gyfer y gyfres. Mae’n gartref i fand pres Porthaethwy.

Aiff Llwybr Arfordirol Ynys Mon drwy'r dref.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Pobl nodedig
 Wayne Hennessey (gôl-geidwad tim pêl-droed dynion Cymru)
 Rhun ap Iorwerth (aelod o Gynulliad Cymru)
 Thomas Telford (adeiladwr Pont y Borth)
 Jane Helen Rowlands (ysgolhaig a chenhadwr)
 Dafydd Rhys ap Thomas (ysgolhaig beiblaidd)

Gweler hefyd
 Canolfan Thomas Telford, Porthaethwy
 Capel Moreia, Porthaethwy

Llyfryddiaeth
Davies, J. M., "Porthaethwy", yn Nabod Môn, gol. Jones a Thomas (Gwasg Carreg Gwalch, 2003)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Safle’r BBC
 Prosiect Menai 
 Safle We Rownd a Rownd

Cymunedau Ynys Môn
 
Trefi Ynys Môn
Llangefni

Tref a chymuned yng nghanol Ynys Môn ydy Llangefni. Mae wedi bod yn dref farchnad bwysig i'r ynys. Llangefni yw tref sirol Môn a lleolir pencadlys Cyngor Sir Ynys Môn yma. Mae Caerdydd 211.6 km i ffwrdd o Llangefni ac mae Llundain yn 344.7 km.  O'i tharddle ger Llyn Cefni rhed Afon Cefni trwy'r dref, sy'n cymryd ei enw o'r afon. Y ddinas agosaf ydy Bangor sy'n 11.7 km i ffwrdd.

Y prif dref fasnachol ac amaethyddol yn Ynys Môn ydy Llangefni. Cafodd marchnad gyntaf y dref ei chynnal yn 1785 ac mae'n dal i gael ei chynnal bob dydd Iau a dydd Sadwrn. Ers talwm roedd Llangefni yn gartref i farchnad wartheg fwyaf yr ynys. Bellach mae yna ystâd ddiwydiannol gymharol fawr, sy'n cynnwys ffatri brosesu cyw iâr fawr, y gweithrediad diwydiannol sengl mwyaf yn y dref, yn ogystal â nifer o fusnesau bach eraill.

Yn y dref ceir Oriel Môn, gydag amgueddfa sy'n olrhain hanes yr ynys ac oriel i ddangos gwaith yr arlunydd bywyd gwyllt Charles Tunnicliffe.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan cymuned Llangefni boblogaeth o 5,499. Mae 83.8% o'r boblogaeth honno'n rhugl yn y Gymraeg gyda'r canran uchaf yn yr oedran 10-14 mlwydd gyda 95.2% yn medru'r Gymraeg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o gwmwd Menai, cantref Aberffraw.

Mae eglwys y plwyf, Eglwys Cyngar Sant,yn sefyll mewn coed yn y Dingle. Un o enwau'r dref yn y gorffennol oedd 'Llangyngar',hen enw'r eglwys.

Yng nghanol y dref mae cloc, talwyd gan gyfeillion a pherthnasau yr lefftenant George Pritchard-Rayner, un o dirffeddianwyr mawr Ynys Môn a drigai yn Nhre Ysagwen.
Mae'r cloc wedi wneud o garreg clach o Dreath Bychan ger Marian-Glas ar arfodir dwyreiniol Ynys Mon. Adeiladwyd yn y bynyddoedd 1902/03. Cyn hynny yn yr 1880au adeiladwyd neuadd y dref o'r un deunydd a'r cloc ac agorwyd ar Fawrth y 10fed,1884. 

Ymladdwyd Rhyfel Eingl-Boer rhwng Prydain a gweriniaethau Boer. Fe ddaru Lefftenant George Pritchard-Rayner ymladd yno a farwodd yn Ysbyty Bloemfontein yn 1900.

Addysg
Prif ysgol y cylch yw Ysgol Gyfun Llangefni. Ar safle yng ngorllewin y dref.

Ceir campws lleol Coleg Menai yn y dref.  Mae ysgolion cynradd yn Llangefniyn cynnwys Ysgol Corn Hir ag Ysgol y Graig. Hefyd, ysgol ar gyfer plant anabaleddau or enw Ysgol y Bont.

Chwaraeon
Mae Clwb Pêl-droed Llangefni yn chwarae yng Nghynghrair Undebol y Gogledd.

Ceir Clwb Rygbi Llangefni hefyd.

Enwogion
John Elias. Bu'r pregethwr enwog yn byw yn Llangefni o 1830 hyd 1841.
Christmas Evans. Bu'r pregethwr yn byw yn y dref yn y cyfnod 1791–1826.
Hywel Gwynfryn, cyflwynydd radio a aned yn y dref.
Kyffin Williams, arlunydd a aned yn y dref yn 1908.

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Llangefni ym 1957 a 1983. Am wybodaeth bellach gweler:
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llangefni 1957
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Môn 1983

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Oriel

Gweler hefyd
Gorsaf reilffordd Llangefni

Cyfeiriadau

Cymunedau Ynys Môn
 
Trefi Ynys Môn
Niwbwrch

Tref yng nghymuned Rhosyr, Ynys Môn, ydy Niwbwrch (Saesneg: Newborough). Saif ar lôn yr A4080 rhwng Porthaethwy ac Aberffraw.

Yr eglwys
Mae'r eglwys, sy'n gysegredig i Bedr a Phaul, yn hen. Adeilad â chorff hir a chul ydyw, a godwyd yn y 14g ar safle hŷn. Mae'r bedyddfaen hefyd yn dyddio o'r 12g ac o waith Cymreig lleol. Ychwanegwyd porth i'r eglwys yn y 15g. Ceir dau feddfaen hynafol yno, un ohonyn nhw gyda cherfwaith blodeuog a'r llall gyda'r arysgrif Hic jacet Dns Mathevs ap Ely arno ('Yma mae'r Arglwydd Mathew ap Eli yn gorffwys').

Hanes
Creuwyd y fwrdeistref newydd (ystyr llythrennol 'Niwbwrch') ar ddiwedd y 13g ar gyfer y Cymry a orfodwyd i ymadael â Llan-faes gan y Saeson. Cyn hynny roedd treflan fach yno ger Llys Rhosyr, un o brif lysoedd Tywysogion Gwynedd yn Oes y Tywysogion. Rhosyr oedd enw'r cantref hefyd.

Ar ganol y 14g ymwelodd Dafydd ap Gwilym â Niwbwrch a chanodd gywydd i foli'r dref a'i drigolion. Dyma'r llinellau agoriadol:

Hawddamawr, mireinmawr maith,
Tref Niwbwrch, trefn iawn gobaith,
A'i glwysdeg deml a'i glasdyr,
A'i gwin a'i gwerin a'i gwŷr,
A'i chwrw a'i medd a'i chariad,
A'i dynion rhwydd a'i da'n rhad.

Arglwydd Newborough

Dylid nodi nad oes gan y teitl hwn ddim byd i'w wneud yn uniongyrchol â Niwbwrch. Fe enwyd aelodau o deulu Glynllifon, Sir Gaernarfon yn arglwyddi Newborough wedi i Syr Thomas Wynn gael ei ddyrchafu i farwnyddiaeth Iwerddon yn y 18g. Fe ddewisodd y teitl "Arglwydd Newborough" sef arglwydd tref Newborough yn Contae Loch Garmon (swydd Llwch Garmon); erbyn heddiw, newidiwyd enw Newborough i Guaire neu 'Gorey'. Mae'n debyg mai oherwydd i Thomas Wynn fod yn berchen ar ychydig o leiniau o dir ym mhlwyf Niwbwrch y dewisodd yr enw, trwy weld hwylustod y cyd-ddigwyddiad o ran enw'r ddau le. Cwbl anghywir felly yw cyfeirio at "Arglwydd Niwbwrch".

Natur
Mae Niwbwrch yn cynnwys llawer o flodau fel clychau'r gog, blodyn ymenyn a pabi coch. Mae gan Niwbwrch y systymau twyni gorau yn Mhrydain

Atyniadau
Llys Rhosyr - un o lysoedd Tywysogion Gwynedd
Cwningar Niwbwrch - gwarchodfa natur
Ynys Llanddwyn - a gysylltir â'r Santes Dwynwen

Pobl
Thomas Jones, tyddynwr Cwningar, a dyddiadurwr. Mae Dyddiaduron teulu Thomas Jones, Cwningar, Niwbwrch yn rhoi blas (weithiau’n rhwystredig o anghyflawn) o fywyd ei gyfnod yn y gongl fach hon o Fôn. Mae’r detholiad helaeth o gofnodion am fywyd pob dydd ef a’i fab i’w gweld yn fan hyn  yn Nhywyddiadur gwefan Prosiect Llên Natur.

Oriel

Cyfeiriadau

Rhosyr
 
Trefi Ynys Môn
Swydd Gaergrawnt

Sir seremonïol a sir hanesyddol yn Nwyrain Lloegr yw Swydd Gaergrawnt (Saesneg: Cambridgeshire). Mae'r sir hanesyddol yn ffinio â Swydd Lincoln a Norfolk yn y gogledd, Suffolk yn y dwyrain, Essex yn y de-ddwyrain, a Swydd Northampton a Swydd Huntingdon yn y gorllewin. Caergrawnt yw'r dref sirol. Roedd Peterborough yn rhan o Swydd Gaergrawnt yn weinyddol o 1974 tan 1998, a hi oedd ei dinas fwyaf, ond bellach mae'n cael ei gweinyddu fel awdurdod unedol. Cafodd sir hanesyddol Caergrawnt ei huno gyda Swydd Huntingdon, a Peterborough sydd yn hanesyddol yn rhan o Swydd Northampton, yn weinyddol yn 1974 i ffurfio sir weinyddol o'r un enw ond yn fwy o faint o lawer.

Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth

Ardaloedd awdurdod lleol
Rhennir y sir yn bum ardal an-fetropolitan ac un awdurdod unedol:

Dinas Caergrawnt
Ardal De Swydd Gaergrawnt
Huntingdonshire
Ardal Fenland
Ardal Dwyrain Swydd Gaergrawnt
Dinas Peterborough – awdurdod unedol

Etholaethau seneddol
Rhennir y sir yn saith etholaeth seneddol yn San Steffan:
 Caergrawnt
 De Swydd Gaergrawnt
 De-ddwyrain Swydd Gaergrawnt
 Gogledd-ddwyrain Swydd Gaergrawnt
 Gogledd-orllewin Swydd Gaergrawnt
 Huntingdon
 Peterborough

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Cyngor Sir

 
Siroedd seremonïol Lloegr
Rhestr moroedd, baeau a phentiroedd Cymru

Dyma restr o foroedd, baeau a phentiroedd Cymru.

Moroedd a chulforoedd

Afon Menai
Y Môr Celtaidd
Môr Hafren (Sianel Bryste)
Môr Iwerddon
Môr Iwerydd
Sianel San Siôr

Baeau

Bae Abergwaun
Bae Abertawe
Bae Caerfyrddin
Bae Caernarfon
Bae Ceredigion
Bae Conwy
Bae Lerpwl
Bae Rhosili
Bae Sain Ffraid
Bae Tremadog
Porth Neigwl
Traeth Coch

Pentiroedd

Llŷn
Y Parlwr Du
Pen-Caer (Pen Strwmbl)
Penmaendewi
Pen Pyrod
Pen y Gogarth
Pentir Linney
Pen St Gofan
Trwyn Carmel

Daearyddiaeth Cymru
 
 
Moroedd, baeau a phentiroedd Cymru
Rhestr mynyddoedd Cymru

I weld rhestrau o fynyddoedd mewn rhannau eraill o'r byd, gweler Rhestrau mynyddoedd.
I weld rhestr o holl copaon Cymru (710 ohonyn nhw) gweler: Rhestr o gopaon Cymru

Gelwir mynyddoedd sydd dros 2,000 troedfedd ac sydd ag amlygrwydd o dros 15 metr yn Nuttalls. O safbwynt cerddwyr a dringwyr mynydd, mae hyn yn ddiffiniad eitha da o fynydd. Cyhoeddwyd rhestr ohonynyt gan John ac Anne Nuttall, sef The Mountains of England & Wales. Dyma ffynhonnell y rhestr ganlynol o holl fynyddoedd Cymru:

Gogledd Cymru

Y Carneddau

Y Glyderau

Yr Wyddfa

Moel Hebog, Mynydd Mawr a Chrib Nantlle

Moel Siabod a'r Moelwynion

Clwstwr yr Arennig

Mynyddoedd y Berwyn

Clwstwr yr Aran

Rhinogydd

Cader Idris a'r Darren

Y Canolbarth

Pumlumon

Fforest Clud

Dyffryn Elan

De Cymru

Mynydd Du

Bannau Brycheiniog

Gweler hefyd 
 Rhestr o gopaon Cymru
 Copaon uchaf siroedd Cymru

Cyfeiriadau

Cymru
Afon Wysg

Gweler hefyd: Afon Wysg (Dyfnaint).

Afon sy'n llifo o lethrau gogleddol y Mynydd Du yn Sir Gaerfyrddin i foryd Afon Hafren ger Casnewydd yw Afon Wysg.

Mae'r afon yn tarddu ychydig i'r gogledd o gopaon Bannau Sir Gâr ac yna'n rhedeg i lawr yn syrth i gronfa dŵr Llyn Wysg. Mae'n rhedeg i lawr i gyfeiriad y dwyrain o'r llyn trwy bentref Pontsenni i Aberhonddu. Rhwng y llyn ac Aberhonddu mae sawl afon llai yn ymuno â hi, fel Afon Crai, Afon Senni ac Afon Tarell o'r de ac Afon Brân o'r gogledd.

O Aberhonddu try'r afon i'r de-ddwyrain i lifo trwy Llangynidr a phasio Crughywel a Glangrwyne, lle mae ffrwd Afon Grwyne Fawr yn ymuno â hi, i'r Fenni. O'r dref honno mae cwrs Afon Wysg yn troi i'r de ac mae'r afon yn rhedeg trwy Ddyffryn Wysg yn iseldiroedd Gwent, gan basio trwy Brynbuga, Caerllion a Chasnewydd i aberu yn moryd  Afon Hafren.

Aber Afon Wysg yw'r dyfnaf ym Mhrydain ac mae ganddi'r gwahaniaeth mwyaf rhwng ei llanw a'i thrai nag unman yn y byd ac eithrio Bae Fundy (Bay of Fundy) yng Nghanada.

Safleoedd cadwraeth
Ceir ambell Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig sy'n gysylltiedig a'r afon e.e. Afon Wysg (isafonydd).

Wysg
Wysg
Wysg
Wysg
Wysg
Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Afon Clwyd

Mae Afon Clwyd yn afon yng Ngogledd Cymru. Enwyd yr hen sir Clwyd ar ôl yr afon, sy'n rhedeg trwy ei chanol, a'r dyffryn. Mae'n llifo o gyffiniau Melin y Wig i aberu ym Môr Iwerddon yn Y Foryd, ger Y Rhyl. Mae Rhuthun a Llanelwy ymhlith y trefi ar lannau'r afon.

Cwrs
Gorwedd tarddle Afon Clwyd ar ucheldiroedd llym rhan ddwyreiniol Mynydd Hiraethog, yn ne Sir Ddinbych. Yno, tua 1650 troedfedd i fyny yng nghoedwig gonifferaidd Fforest Clocaenog, mae'r afon yn tarddu i'r gogledd o bentref bach Bod Petrual ac yn llifo ar gwrs i'r de. Ym Melin y Wig mae'n gwneud tro pedol i'r gogledd-ddwyrain a heibio i gymunedau Derwen a Llanelidan gan droi ar gwrs gogleddol. Rhwng y pentrefi hynny mae lôn yr A494 yn ei chroesi am y tro cyntaf.

Wrth i Afon Clwyd lifo i mewn i ran uchaf Dyffryn Clwyd a'r tir ddechrau mynd yn fwy gwastad ar ei glannau, mae Afon Alyn yn ymuno â hi o'r de-ddwyrain. Saif pentref hanesyddol Llanfair Dyffryn Clwyd ar aber Alyn a Chlwyd. Erbyn iddi gyrraedd tref Rhuthun a'i gastell canoloesol mae'r afon wedi chwyddo'n sylweddol ac yn cymryd cwrs mwy hamddenol bron yn syth i gyfeiriad y gogledd a'r môr. Mae hi'n gadael Rhuthun ar ei glan ddwyreiniol ac mae'r A494 yn ei chroesi am yr ail dro ar ymyl y dref. Mae nifer o ffrydiau llai yn ymuno â hi wrth iddi fynd yn ei blaen, gan gynnwys Afon Ystrad o gyfeiriad Nantglyn i'r gorllewin. Rhed yr afon heibio i Langynhafal a Llandyrnog, i'r dwyrain, a thref Dinbych i'r gorllewin. Hanner milltir cyn y dref olaf honno mae Afon Clywedog, hithau'n codi yn Fforest Clocaenog hefyd, yn ymuno â hi.

Am draean olaf ei siwrnai mae'r afon yn llifo'n urddasol trwy ffermdir cyfoethog a dolydd braf Dyffryn Clwyd, heibio i Fodfari, gyda Bryniau Clwyd i'r dwyrain. Ar gyrrion dwyreiniol dinas eglwysig Llanelwy mae'r A55 yn croesi'r afon ar bont newydd. Mae'r tir ar ei glannau'n wastad iawn erbyn i Afon Elwy lifo i mewn iddi ychydig i'r gogledd o Lanelwy. Mae hi'n llifo trwy ganol Rhuddlan ac yn fuan wedyn yn ymagor i'r Foryd, ei haber cysgodlyd ger Y Rhyl, ac yn cyrraedd y môr.

Gweler hefyd
Dyffryn Clwyd
Rhestr afonydd Cymru

Clwyd
Clwyd
Dyffryn Clwyd
Llanelidan
Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig

Safle natur sy'n dod dan lefel isaf cadwraeth yng ngwledydd Prydain yw Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SDGA neu SoDdGA). Mae'n dynodi safle sydd â bywyd gwyllt, planhigion, daeareg neu forffoleg arbennig. Yn 2006 roedd 1,019 SoDdGA yng Nghymru: cyfanswm o 257,251 hectar (12.1% o holl arwynebedd Cymru).

Cymru
Yng Nghymru Cyfoeth Naturiol Cymru sy'n gyfrifol am sefydlu a chadw Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig. Y corff cyfatebol yn Lloegr yw Natural England, yn yr Alban: y Scottish Natural Heritage, ac yng Ngogledd Iwerddon: yr Environment and Heritage Service. Mae'r safle lleiaf (0.004ha) ym Mhenfro mewn hen fwthyn 150 mlwydd oed a ddynodwyd er mwyn gwarchod yr ystlum pedol lleiaf  Rhinolophus hipposideros. Mae'r safle mwyaf (24,321 ha) ar Fynydd y Berwyn: rhostir enfawr lle ceir adar ucheldir prin.

Sylfaen cyfreithiol penodi'r safleoedd hyn yw Deddf Bywyd Gwyllt a Chefn Gwlad 1981 a 1985 yn ogystal â Deddf Cefn Gwlad a Hawliau Tramwy 2000.

Rhestr o safleoedd
 Gweler Ardal ymchwil

Dolen allanol
 Tudalen SDGA 'Cefn Gwlad' Cymru 

 
Cadwraeth yn y Deyrnas Unedig
Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol

Mae Ardaloedd o Harddwch Naturiol Eithriadol (AOHNE) yn cael eu dynodi gan Gyfoeth Naturiol Cymru (cynt: Cyngor Cefn Gwlad Cymru) ar ran Llywodraeth Cymru. Yng Nghymru, mae yna bum Ardal o Harddwch Naturol Eithriadol:

Arfordir Môn
Bryniau Clwyd a Dyffryn Dyfrdwy
Penrhyn Gŵyr
Penrhyn Llŷn
Dyffryn Gwy

Penrhyn Gŵyr oedd yr ardal gyntaf i gael ei phenodi'n Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol yng Nghymru. Mae’r rhain wedi’u neilltuo
oherwydd eu harddwch naturiol eithriadol ond yn wahanol i’r Parciau Cenedlaethol, nid yw hamdden yn un o'r rhesymau dros eu neilltuo hwn.

Ceir 14 Arfordir Treftadaeth yng Nghymru hefyd sy'n cynnwys dros 40% o arfordir Cymru. Nid oes unrhyw sail statudol iddyn nhw ond
mae’r sustem gynllunio’n eu cydnabod yn swyddogol.

Lloegr

Gogledd Iwerddon

 Arfordir Antrim a'r Glens
 Arfordir Causeway
 Dyffryn Lagan
 Mynyddoedd Mourne
 Binevenagh
 Ring of Gullion
 Sperrins
 Strangford Lough a Penrhyn Lecale

Yr Alban
Nid ydyw Deddf 1949 ddim yn ymestyn i'r Alban; yn hytrach, mae gan y genedl "Ardal Deniadol, Cenedlaethol" (Saesneg: National Scenic Area).

Dolenni allanol
 Tudalen AOHNE ar wefan Llywodraeth y Cynulliad

Cadwraeth yn y Deyrnas Unedig
Daearyddiaeth Cymru
Cyngor Cefn Gwlad Cymru

Cyngor Cefn Gwlad Cymru (), oedd awdurdod gofal am fywyd gwyllt yng Nghymru hyd at 31 Mawrth 2013. Roedd yn gorff a noddwyd gan Lywodraeth Cymru ac yn gweithredu fel corff ymgynghorol statudol gyda'r amcan o warchod prydferthwch naturiol a bywyd gwyllt.

Fe'i gyfunwyd gyda'r Comisiwn Coedwigaeth ac Asiantaeth yr Amgylchedd Cymru i ffurfio Cyfoeth Naturiol Cymru, un corff yn rheoli amgylchedd ac adnoddau naturiol Cymru, ar 1 Ebrill 2013 

Mae gan Gymru dri Pharc Cenedlaethol a phum 
Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol. Cyngor Cefn Gwlad Cymru sydd a'r hawl i ddynodi Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru.

Cynghorau eraill yn y DU
Natural England (Lloegr)
Scottish Natural Heritage (Yr Alban)
Environment and Heritage Service (Gogledd Iwerddon)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan Cyngor Cefn Gwlad Cymru 

Cadwraeth yng Nghymru
Sefydliadau Cymru
Sefydliadau 1990
Dadsefydliadau 2013
Camlas Llangollen

Camlas yng ngogledd-ddwyrain Cymru yw Camlas Llangollen, sy'n cysylltu Llangollen a Nantwich, yn Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, ac sy'n gangen o Gamlas Undeb Swydd Amwythig. Hen enw Camlas Llangollen oedd Camlas Ellesmere. Mae’r gamlas yn mynd trwy Ellesmere a Whitchurch ar ei ffordd o Langollen i Gyffordd Hurleston, ei man cysylltu â’r Shropshire Union. Adeiladwyd y gamlas yn 19g gan Thomas Telford ac mae hi'n 44 milltir o hyd gyda 21 o lociau.. Mae cyffordd Welsh Frankton yn gysylltiad gyda Chamlas Drefaldwyn, sydd wedi ailagor yn rhannol erbyn hyn. Mae hefyd 3 cangen lai; chwarter milltir i Ellesmere (agor), i Prees (milltir a hanner wedi ailagor a dwy filltir heb ei hadfer) ac i Eglwyswen (chwarter milltir wedi ailagor, tri chwarter milltir sy heb ei hadfer hyd yn hyn).

Pwrpas y gamlas roedd cludo glo, briciau, calchfaen a haearn o ardal ddiwydiannol Rhiwabon i'r glannau a dinasoedd Lloegr. Hefyd, mae’r gamlas yn cario dŵr  rhwng Raeadr Bwlch yr Oernant a Chamlas y Shropshire Union ac yn cario 50 miliwn liter i Swydd Gaer yn ddyddiol.

Mae'r draphont gamlas, sef Traphont Pontcysyllte, sy'n croesi dyffryn Dyfrdwy ger Cefn Mawr, yn enwog iawn a cheir traphont camlas arall dros Afon Ceiriog ger Y Waun, lle ceir twneli camlas hefyd. Mae'r gamlas yn cael ei dŵr o Raeadr Bwlch yr Oernant, rhaeadr artiffisial ar Afon Ddyfrdwy. Yn 2009, daeth 11 milltir o’r gamlas, rhwng Pont Gledrid a Rhaeadr Bwlch yr Oernant, yn Safle Treftadaeth y Byd

Oriel

Cyfeiriadau

Llangollen
Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Ddinbych
Adeiladau ac adeiladwaith yn Wrecsam
Cludiant yn Sir Ddinbych
Cludiant yn Wrecsam
Llangollen
Camlas

Dyfrffordd wedi ei gwneud gan ddyn rhwng llynnoedd, afonydd neu foroedd yw camlas. Pwrpas camlas yw cludo nwyddau neu bobl mewn cwch neu long. Mae camlesi hefyd yn cael eu creu er mwyn dod â dŵr i ddyfrhau tiroedd sychion. Mae rhai pobl yn byw mewn cychod ar gamlesi.

Yng Ngorllewin Ewrop roedd camlesi yn bwysig iawn cyn dyfodiad y rheilffyrdd adeg y Chwyldro Diwydiannol ond pan ddaeth y rheilffyrdd collasant eu pwysigrwydd, a defnyddiwyd llawer ohonynt fel llwybr i'r rheilffordd ar ôl ailgyfeirio'r dŵr.

Gyda tyfiant twristiaeth defnyddir cychod ar gamlesi fel lle i ymwelwyr gysgu ac aros ynddynt tra yn teithio ar hyd y gamlas. Ond mewn rhai gwledydd, e.e. yn Tsieina a De-ddwyrain Asia, mae nifer o bobl yn dal i fyw a gweithio ar eu cychod ar y camlesi.

Camlesi Enwog 
 Camlas Panama
 Camlas Suez
 Camlas Corinth
 Camlesi Fenis

Camlesi Cymru 

Y gamlas gyntaf i'w hadeiladu yng Nghymru oedd Camlas Morgannwg. Dechreuwyd ei hadeiladu yn 1790 ac fe'i hagorwyd yn 1794. Roedd hon, fel nifer o'r camlesi, yn allweddol i gludo haearn a glo i borthladdoedd Casnewydd, Caerdydd ac Abertawe. Cyn hyn yr unig ffordd i'w cludo oedd gyda merlod a cheffylau. Roedd y cymoedd serth yn ei gwneud yn anodd i gloddio'r camlesi yng Nghymru.

Camlas Aberdâr
Camlas Abertawe
Camlas Castell-nedd
Camlas Llangollen
Camlas Morgannwg
Camlas Mynwy ac Aberhonddu
Camlas Tennant
Camlas Trefaldwyn

 
Y Chwyldro Diwydiannol
Camlas Morgannwg

Camlas Morgannwg oedd y gamlas gyntaf i'w hadeiladu yng Nghymru. Roedd iddi 50 lloc ac roedd yn cysylltu Merthyr Tudful a Chaerdydd.

Dechreuwyd ei hadeiladu  ym 1790. Roedd meistri haearn Merthyr yn ariannu'r gamlas am ei bod hi'n hanfodol iddynt gael ffordd i gludo haearn i'r môr. Yr adeiladwr oedd Thomas Dadford, disgybl i'r peiriannydd James Brindley.

Cwblhawyd y gwaith rhwng Merthyr Tudful a Phontypridd ym 1792, a rhwng Pontypridd a Chaerdydd ym 1794. Gorffennwyd y gamlas yn gyfangwbl wrth agor lloc môr ym 1798. Costiodd y  cyfan £103,600.

Prynodd Ardalydd Bute gyfranddaliadau'r gamlas ym 1883.

Collodd y gamlas ei bri ar ôl agor Rheilffordd Dyffryn Taf. Erbyn heddiw does dim ond rhai olion (pontydd a llociau) yn aros.

Morgannwg
Morgannwg
Maamme/Vårt land

Maamme (Ffinneg) neu Vårt land (Swedeg) ("Ein gwlad") yw anthem genedlaethol y Ffindir.

Fredrik Pacius ysgrifennodd yr alaw a Johan Ludvig Runeberg y geiriau (yn Swedeg). Cafodd y gân ei pherfformiad cyntaf ar 13 Mai 1848. Cyfieithiodd Paavo Cajanderi y geiriau i'r Ffinneg hwyrach yn y ganrif, yn 1889.

Maamme 
(Cyfieithiad gan Paavo Cajander) 
Oi maamme, Suomi, synnyinmaa!
Soi sana kultainen!
Ei laaksoa, ei kukkulaa,
ei vettä rantaa rakkaampaa
kuin kotimaa tää pohjoinen,
maa kallis isien.

Sun kukoistukses kuorestaan
kerrankin puhkeaa;
viel' lempemme saa nousemaan
sun toivos, riemus loistossaan,
ja kerran laulus, synnyinmaa
korkeemman kaiun saa.

Vårt land 
(y cân wreiddiol gan Johan Ludvig Runeberg)
Vårt land, vårt land, vårt fosterland,
ljud högt, o dyra ord!
Ej lyfts en höjd mot himlens rand,
ej sänks en dal, ej sköljs en strand,
mer älskad än vår bygd i nord,
än våra fäders jord!

Din blomning, sluten än i knopp,
Skall mogna ur sitt tvång;
Se, ur vår kärlek skall gå opp
Ditt ljus, din glans, din fröjd, ditt hopp.
Och högre klinga skall en gång
Vår fosterländska sång.

Ein Gwlad 
(cyfieithiad answyddogol)
Ein gwlad, ein gwlad, ein mamwlad,
Swniwch yn uwch, O enw werthfawr!
Nid yw unrhyw mynydd sy'n cyfarfod band y nefoedd,
Dim dyffryn cuddiad, dim traeth molchiad gan y tonnau,
Mor cariad nag ein Gogledd brodorol,
Tir ein cyndadau ni.

Dy flodau, rhoi lawr yn yr imp,
Ond wedi aeddfed fydd yn codi.
Gwelwch! Oddiwrth ein cariad unwaith eto fydd yn tyfu
Dy olau, dy llawenydd, dy obaith, dy tywyn!
Ac yn glirach unrhyw dydd
Fydd cân ein gwlad yn canu yn modrwyo.

Cyswllt allanol
Maamme, gan y Côr Polytech (ffeil Real Audio) 

Anthemau cenedlaethol
Y Ffindir
Mu isamaa, mu õnn ja rõõm


Mu isamaa, mu õnn ja rõõm (Fy ngwlad, fy malchder a'm llawenydd) yw anthem genedlaethol Estonia. Mae gan y gân yr un tôn â Maamme/Vårt land, anthem y Ffindir.

Geiriau

Nodyn
Mae hi'n bwysig cofio bod yr 'acenion' yn newid yr ynganiad - mae "õnn ja rõõm" yn golygu "balchder a llawenydd" ond mae "onn ja room" yn golygu "bwthyn bach ag ymlusgo".

Cyswllt allanol
Ffeil MP3

Anthemau cenedlaethol
Estonia
Conwy (tref)

Tref a chymuned ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Conwy. (Fe'i hadwaenir yn draddodiadol yn Saesneg fel Conway.) Roedd cynt yng Ngwynedd a Sir Gaernarfon cyn hynny. Mae'n enwog fel tref gaerog, am ei chastell, ac am y pontydd ar draws Afon Conwy. Mae ganddi boblogaeth o tua 14,208, sydd hefyd yn cynnwys Deganwy a Chyffordd Llandudno. Mae'n un o brif atyniadau twristaidd Gogledd Cymru.

Daearyddiaeth
Saif y dref ar lan orllewinol Afon Conwy, gan wynebu Deganwy, sydd ar ochr arall yr afon.

Hanes
Codwyd y castell a'r waliau gan Edward I, brenin Lloegr, rhwng 1283 a 1289. Fe'u gosodwyd ar restr Safleoedd Treftadaeth y Byd UNESCO yn 1986, fel rhan o'r safle Cestyll a Muriau Trefi'r Brenin Edward yng Ngwynedd. 
Yma hefyd y safai Mynachdy Aberconwy, a sefydlwyd gan Llywelyn Fawr.

Ers dros 700 mlynedd, cynhelir Ffair Fêl Conwy ar strydoedd y dref ar 15 Medi bob blwyddyn.

Adeiladau
Bodysgallen
Castell Conwy
Plas Mawr
Y Tŷ Lleiaf yng ngwledydd Prydain
Tŷ Aberconwy

Atyniadau yn y cylch
Morfa Conwy - morfa a thraeth
Caer Seion - bryngaer
Gyffin - pentref hanesyddol

Cludiant
Mae gan Conwy orsaf ar Reilffordd Arfordir Gogledd Cymru sy'n ei chysylltu â Chaergybi a Chaer.

Rhed nifer o wasanaethau bysiau rhwng Conwy a threfi a phentrefi Dyffryn Conwy ac ardaloedd eraill. Mae ar brif lwybr bws arfordir Gogledd Cymru yn ogystal.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Oriel

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Conwy
Trefi Conwy
1755


17g - 18g - 19g
1700au 1710au 1720au 1730au 1740au - 1750au - 1760au 1770au 1780au 1790au 1800au
1750 1751 1752 1753 1754 - 1755 - 1756 1757 1758 1759 1760

Digwyddiadau 

 Llyfrau
Geiriadur Samuel Johnson
Mémoires de Madame de Maintenon
 Cerddoriaeth
Johann Christian Bach - Artaserse (opera)
Carl Heinrich Graun – Der Tod Jedu
 Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfen gemegol Magnesiwm gan Joseph Black

Genedigaethau 
 5 Gorffennaf - Sarah Siddons, actores (m. 1831)
 14 Hydref - Thomas Charles o'r Bala, gweinidog a llenor (m. 1814)
 2 Tachwedd - Marie Antoinette, brenhines Ffrainc (m. 1793)
 17 Tachwedd - Louis XVIII, brenin Ffrainc (m. 1824)

Marwolaethau 
 10 Chwefror - Charles de Secondat, Baron de Montesquieu, awdur, 66
 13 Chwefror - Edward Cresset, Esgob Llandaf, 57
 12 Gorffennaf - Zachariah Williams, difeisiwr, 81
 13 Awst - Francesco Durante, cyfansoddwr, 71

Cyfeiriadau
Geomorffoleg

Astudiaeth o ffurf y ddaear yw geomorffoleg, yn enwedig ei wyneb. Mae'n un disgyblaeth o fewn daearyddiaeth ffisegol sy'n ceisio esbonio sut mae'r ffurfiau ffisegol hyn yn datblygu nawr ac yn y gorffennol. Mae daeareg yn gymorth i esbonio ffurf wyneb y ddaear hefyd, ac erydiad a gwaddodiad yw'r ffactorau pennaf. Oherwydd ein gwybodaeth gynyddol am wyneb y lleuad a'r blaned Mawrth, mae morffoleg erbyn hyn yn cwmpasu ffurf y cyrff hyn hefyd.

Er fod morffoleg yn golygu astudiaeth ffurf tirwedd cyffredin fel ystumiau afon, ffurf bryniau neu baeau, mae'n anodd esbonio hanes y ffurfiad. Dros y milenia newidiwyd siap y tirffurfiau hyn, yn bennaf gan rym blatiau tectonig ynghyd â chyfuniad o brosesau megis effaith dŵr, gwynt, iâ, tân, organebau byw, a newidiadau drwy adweithiau cemegol sy'n gyfrifol am ffurfio pridd a deunyddiau eraill. Cafodd yr hinsawdd, felly, gryn effaith ar geomorffoleg y Ddaear, a chafodd dyn hefyd ddylanwad, yn enwedig ers y Chwyldro Diwydiannol. O ran geoleg, yr effaith fwyaf ar y Ddaear yw'r grymoedd a ffurfiodd y mynyddoedd, ffurfio llosgfynyddoedd, newidiadau isostatig i'r tirffurfiau a chreu basnau gwaddodol tyfn ble mae wyneb y Ddaear yn gostwng ac yn cael ei lenwi gan ddeunydd o rannau eraill. Mae wyneb y Ddaear, felly, yn groesdoriad o weithredoedd hinsoddol, hydrolegol a biolegol.

Geirdarddiad
Mae dwy ran i'r gair: 'geo' (Groeg: γῆ' neu gê, "daear" a 'morff': 'μορφή' neu  morphḗ'', "ffurf". Mae'r terfyniad Cymraeg 'eg' yn cael ei roi ar ddiwedd astudiaethau fel hyn i ddynodi ei fod yn faes academaidd.

Hanes morffoleg
Yn y blynyddoedd cynnar, roedd morffoleg yn wyddionaeth daearegol. Y cylchred erydiad, a ddatblygwyd gan Morris Davis rhwng 1884 a 1899, oedd y model morffolegol cyntaf, ond roedd yn syml iawn.

Datblygwyd model newydd a mwy cymhleth gan Walther Penck yn y 1920au.

Daearyddiaeth ffisegol
Daeareg
Gwyddorau daear
Erydiad

Proses morffolegol yw erydiad. Mae'n byloriant cerrig a symudiad mwd neu tywod trwy proses ffisegol, cemegol neu biolegol. Mae'r gwynt, dŵr (e.e. glaw neu afonnydd), rhewlifau neu disgyrchiant yn symud y gwaddod sy'n ffurfio yn ystod erydiad.

Prosesau ffisegol 
Mae'n bosib fod dŵr sy'n rhewi yn achosi erydiad achos fod y dŵr yn casglu mewn wagle tir neu gerrig ac yn ehangu yn ystod rhewi a felly yn achosi crac. Proses felly yw crisialiad halen.

Mae'r hinsawdd yn achosi erydiad, hefyd. Yn ystod y dydd mae'r cerrig yn boeth a felly yn ehangu. Pryd maen nhw yn oeri yn sydyn mae'n bosib fod y cerrig yn cracio. A mae'r gwynt yn achosi erydiad wyneb y cerrig neu y ddaear.

Achos arall erydiad yw dŵr sy'n llifo: afonnydd, tonnau y môr a rhewlifau.

Mae'n bosib fod daeargryn yn achos erydiad trwy achosi crac mewn cerrig.

Prosesau cemegol 
Mae'n bosib fod gwanediad yn achosi erydiad. Er enghraifft, mae'n bosib fod dŵr yn achosi gwanediad halen a felly yn achosi gwagle sy'n cwympo o'r diwedd. Mae gwanediad yn achosi carst, hefyd.

Mae ocsidiaid yn achosi craciau a felly erydiad hefyd, er enghraifft gyda cerrig sy'n cynnwys haearn neu manganîs.

Prosesau biolegol 
Mae gwreiddiau planhigion yn achosi craciau a felly achosi erydiad. A mae'n bosib fod baw anifeiliaid yn achosi proses cemegol mewn cerrig.

Canlyniadau i'r amgylchedd 
Problem mawrach yw erydiad tir caeau trwy gwynt neu glaw. Achos fod tir gyda llawer o maetholynnau yn diflannu o achos erydiad, mae hynny yn achosi problemau i'r ffermwyr. Mae coedwig yn cryfaf yn erbyn erydiad: mae gwreiddiau'r coed yn gafael ar tir a mae'r coed yn cadw'r tir o wynt a glaw. Felly mae cwympiad coed yn goryrru erydiad, er enghraifft yn fforestydd law mewn ardaloedd trofannol.

Gweler hefyd 
Sgrafelliad (daeareg)
Gwaddodiad

Daeareg
Gwaddodiad

Proses morffolegol yw gwaddodiad. Yn ystod gwaddodiad mae defnydd (gwaddod) sy'n cael ei cario mewn dŵr yn suddo i lawer. Mae gwaddod yn ffurfio haenau gyda defnydd trwm yn fod haen o dan defnydd ysgafn.

Mae gwaddod yn casglu ar traed mynyddoedd, ar lan y môr (twyni), mewn afonnydd, ar ôl rhewlif (marian) ac ati.

Mewn pyll a llynnoedd, mae gwaddod trwm yn casglu yn ystod yr haf, ond dim ond gwaddod ysgafn yn casglu yn ystod y gaeaf pryd mae wyneb y dŵr yn rhewi. Fel hynny, mae'r haenau yn dangos oes y gwaddod.

Mae'r gwaddod yn casglu mewn afonnydd a phorthladdoedd a felly yn achosi problemau i longau. Weithiau, mae gwaddoidiad yn achosi problemau mewn ecosystemau, hefyd, er enghraifft mewn riff cwrel.

Gweler hefyd
 Erydiad

Daeareg
1754


17g - 18g - 19g
1700au 1710au 1720au 1730au 1740au - 1750au - 1760au 1770au 1780au 1790au 1800au
1749 1750 1751 1752 1753 - 1754 - 1755 1756 1757 1758 1759

Digwyddiadau 
Ebrill-Mai - Etholiad cyffredinol yn y Deyrnas Unedig.  Mae Robert Wynne yn dod aelod seneddol Caernarfon.
28 Mai - Dechreuad y Frwydr Jumonville Glen yng Ngogledd America.
13 Rhagfyr - Osman III yn dod yn Swltan Ymerodraeth yr Otomaniaid.

Llyfrau
Charles Bonnet - Essai de psychologie
Samuel Richardson - The History of Sir Charles Grandison

Cerddoriaeth
François-Joseph Gossec – Symffoni rhif 1
Pietro Locatelli - La foresta incantata (ballet)

Genedigaethau 
 2 Chwefror - Charles Maurice de Talleyrand, gwleidydd (m. 1838)
 11 Gorffennaf - Thomas Bowdler, awdur (m. 1825)
 23 Awst - Louis XVI, brenin Ffrainc (m. 1793)
 24 Rhagfyr - George Crabbe, bardd (m. 1832)

Marwolaethau 
 28 Ionawr - Ludvig Holberg, dramodydd, athronydd a hanesydd, 69
 Mawrth - Sir Henry Vaughan, uchelwr, 33 (llofruddiaeth)
 2 Ebrill - Thomas Carte, hanesydd, 67
 6 Mawrth - Henry Pelham, gwleidydd, 59
 8 Hydref - Henry Fielding, nofelydd, 47

Cyfeiriadau
Croen

Croen yw haen o feinwe sydd yn amddiffyn cyhyrau a organau gwaelodol.

Swyddogaethau y croen
 ynysu y corff
 cynhyrchu fitamin D o olau'r Haul
 synhwyro cyffyrddiad
 ysgarthu chwys

Clefydau'r croen
 Canser
 Brechau
 Acne
 Tarwden y troed

Llysiau rhinweddol
(a ddefnyddir i wella anhwylderau ar y  croen)

 Croen sensitif
Camri, Lafant, Neroli

 Croen sych
Lafant, Rhosyn, Sandalwydd

 Croenlid (Ecsema)
Camri, Lafant, Gwenynddail, Saets y waun

Gweler arall
 Man geni

System bilynnol
Llosgnwy

Mae llosgnwy, neu methan, yn nwy sy'n hydrocarbon symlaf ac a ddynodir gan y fformiwla gemegol CH4.

Cemeg organig
Nwyon
Tanwyddau
Corwen

Tref fach a chymuned yn Sir Ddinbych, yw Corwen. Saif yn Nyffryn Edeirnion ar lôn yr A5 rhwng Betws-y-Coed (23 milltir) a Llangollen (11 milltir). I'r gogledd mae Rhuthun (13 milltir) ac i'r de y mae'r Bala (12 milltir).

Mae Afon Dyfrdwy yn llifo heibio i'r dref. Yn yr Oesoedd Canol roedd Corwen yn rhan o gwmwd Dinmael. Mae gan y dref gysylltiadau ag Owain Glyndŵr; cymysg fu'r ymateb i'r cerflun cyntaf o'r arwr a godwyd ar y sgwâr, ond mae'r Tywysog ar ei farch (gweler y llun) wedi'i dderbyn gyda breichiau agored. Yn flynyddol ers 2009 ceir gorymdaith drwy'r dref a dathliadau dros gyfnod o ddeuddydd i ddathlu Diwrnod Glyn Dŵr (Medi 16). Ceir hefyd hen domen neu fwnt sef Castell Glyndŵr tua kilometr i'r dwyrain, i gyfeiriad y Waun.

Dyma ble'r oedd Pafiliwn Corwen.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Pobl o Gorwen
Mary Lloyd (1819–96), ffeminist, cerflunydd a lesbiad Cymreig arloesol o deulu Plas Rhagad
Elena Puw Morgan (1900-73), nofelydd
D. Tecwyn Lloyd (1914-92), awdur a golygydd

Eisteddfodau
 Cynhaliwyd Eisteddfod Corwen gan y Gwyneddigion ym 1789.
 Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Corwen  ym 1919.

Atyniadau yn y cylch
Caer Drewyn - bryngaer o Oes yr Haearn ar Fynydd y Gaer a gysylltir ag Owain Gwynedd ac Owain Glyn Dŵr
Mwnt Owain Glyndŵr - 3 milltir i'r dwyrain
Y Rug - plasdy'r Salbriaid a'r Wynniaid ar ei hôl hwy, lle ceir Capel y Rug (yng ngofal Cadw).
Rheilffordd Llangollen

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Oriel

Gweler hefyd
Croes Corwen: croes eglwysig
Gorsaf reilffordd Corwen

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Sir Ddinbych
Trefi Sir Ddinbych
Dinbych

Am ystyron eraill gweler Dinbych (gwahaniaethu).

Tref hanesyddol a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw Dinbych (Saesneg: Denbigh). "Caer fechan" yw ystyr ei enw ac ymddengys gyntaf mewn dogfen yn 1211  gyda'r silafiad: "Dunbeig" ac yna "Tynbey" yn 1230 a "Dymbech" yn 1304-5. Ceir Dinbych y Pysgod yn ne Cymru hefyd.

Yn 1290 derbyniwyd Dinbych fel bwrdeistref, a chafodd y dref gyfan ei chynnwys o fewn muriau allanol y castell. Pan gododd Madog ap Llywelyn a'i wŷr rhwng 1294 a 1295, roedd y dref yng nghanol y gwrthryfel. Llwyddodd Madog i gipio'r castell ym mis hydref 1294 a phan ddaeth catrawd o filwyr Saesnig i'w ailfeddiannu, fe drechedwyd y rheiny hefyd. Ond er hynny, cipiodd Edward I y castell ym mis Rhagfyr.

Yn 1400, ymledodd gwreichion gwrthryfel Glyn Dŵr ar draws y dyffryn ac fel sawl tref arall yn y cyffiniau, llosgwyd y rhannau Saesnig o'r dref i'r llawr, cyn i'r gwrthryfelwyr fynd yn eu blaen i ymosod ar Ruddlan.

Hanes
Tua thri-chwarter milltir i'r de o'r castell presennol y sefydlwyd y gaer yn wreiddiol a hynny ar dir Llywelyn ap Iorwerth a roddodd yn anrheg i'w ferch Gwenllian ac fe elwyd am flynyddoedd fel 'Llys Gwenllian'. (Cyfeirnod OS: SJ06SE1).Yn yr'Hen Ddinbych' codwyd Castell mwnt a beili yno cyn  yn 1283 y rhoddodd Edward 1af orchymun i godi'r castell presennol.

Enwogion
Thomas Gee - cyhoeddwr, sefydlwr Gwasg Gee
Henry Morton Stanley - fforiwr
Frank Price Jones (1920 - 1975), hanesydd ac awdur
Kate Roberts - treuliodd y ran olaf o'i hoes yn y dref yn rhedeg Gwasg Gee ac yn llenydda. Bu farw yno yn 1985.
Ieuan Wyn Jones - gwleidydd Plaid Cymru, a aned yn y dref yn 1949
Amber Davies - Ynys Cariad,  2017

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Ninbych ym 1882, 1939 a 2001. Caiff y nesaf ei gynnal ym mIs Awst 2013. Am wybodaeth bellach gweler:

Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 1882
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 1939
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 2001
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Ddinbych a'r Cyffiniau 2013

Gweler hefyd
Brodordy Dinbych
Capel St Hilari
Castell Dinbych
Dyffryn Clwyd

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Dinbych ar wefan BBC Cymru

Cymunedau Sir Ddinbych
 
Dyffryn Clwyd
Trefi Sir Ddinbych
Llangollen

Tref a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw Llangollen. Mae'n enwog am ei phont hynafol a'i hadeiladau deniadol. Saif ar lan Afon Dyfrdwy. Mae priffordd yr A5 yn mynd drwy Langollen. Mae Caerdydd 165 km i ffwrdd o Langollen ac mae Llundain yn 264 km. Y ddinas agosaf ydy Caer, sy'n 31 km i ffwrdd.

Mae'n enwog am ei safle ar lan Afon Dyfrdwy a'r Eisteddfod Ryngwladol a gynhelir yno'n flynyddol ac sy'n denu cantorion a dawnswyr oddi wrth lawer o wledydd y byd. Cymerodd yr ysgol uwchradd, sef Ysgol Dinas Brân ei henw o'r castell lleol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Hanes
Enwir y dref ar ôl Sant Collen (efallai 6g). Cyrhaeddodd Sant Collen y dref mewn cwrwgl, medd traddodiad. Mae enw'r sant i'w gael mewn lleoedd eraill, fel Sant Collen (yng Nghernyw) a Langolen (tref yn Llydaw).

Yn y rhigwm Saesneg o ddiwedd y 18g, mae Pont Llangollen yn un o Saith Rhyfeddod Cymru. Adeiladwyd y bont enwog dros Afon Dyfrdwy ar ddiwedd y 14g neu ddechrau'r 15g gan John Trefor II, Esgob Llanelwy.

Uwchlaw'r dref mae Plas Newydd, lle bu Merched Llangollen yn byw. Dihangodd Eleanor Butler (1739-1829) a Sarah Ponsonby (1755-1831) o deuluoedd aristocrataidd Seisnig yn Iwerddon ac roedden nhw'n byw yn y tŷ am oddeutu hanner canrif.

Yr hen blwyf
Yn hen blwyf Llangollen roedd tri thraean:
 Traean Llangollen: yn cynnwys trefgorddau Bachau, Cysylltau, Llangollen Abad, Llangollen Fawr, Llangollen Fechan, Feifod, Pengwern a Rhisgog.
 Traean Trefor: yn cynnwys trefgorddau Cilmediw, Dinbren, Eglwysegl, Trefor Isaf a Threfor Uchaf.
 Traean y Glyn: yn cynnwys trefgorddau Cilcochwyn, Crogeniddon, Crogenwladus, Erwallo, Hafodgynfor, Nantygwryd, Pennant a Thalygarth.

Roedd Llangollen yn yr hen Sir Ddinbych tan 1974, yn Sir Clwyd rhwng 1974 a 1996, ac mae yn y Sir Ddinbych newydd ers 1996.

Pobl o Langollen
Gruffudd Hiraethog (m. 1564) - bardd
Huw Morus (Eos Ceiriog) - un o feirdd gorau'r 17g, a aned yn Llangollen, yn ôl pob tebyg
Jonathan Hughes (1721 - 1805) - bardd ac anterliwtwr sy'n adnabyddus yn bennaf fel awdur y gyfrol Bardd a Byrddau.
Merched Llangollen - Eleanor Butler a Sarah Ponsonby.

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Llangollen ym 1908. Am wybodaeth bellach gweler:
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llangollen 1908

Caneuon
 Llangollen Market, traddodiadol
 Ladies of Llangollen, Ian Chesterman
 Pastai Fawr Llangollen, Arfon Gwilym

Atyniadau yn y cylch
 Abaty Glyn y Groes, abaty canoloesol
 Castell Dinas Brân, bryngaer a chastell
 Piler Eliseg, cofgolofn gynnar
 Creigiau Eglwyseg, creigiau calchfaen hardd
 Traphont Pontcysyllte, traphont enwog
 Rheilffordd Llangollen, rheilffordd treftadaeth

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Oriel

Gweler hefyd
Llangollen Wledig

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Ddinbych
 
Trefi Sir Ddinbych
Prestatyn

Erthygl am y dref yw hon. Am y cwmwd canoloesol o'r un enw gweler Prestatyn (cwmwd).

Tref a chymuned ar arfordir gogleddol Sir Ddinbych, Cymru, yw Prestatyn. Cyn ail-drefnu llywodraeth leol ym 1974, roedd hi'n rhan o Sir y Fflint. Mae gan y dref orsaf ar Reilffordd Arfordir Gogledd Cymru. Mae Llwybr y Gogledd yn cychwyn/gorffen yn y dref.

Lleolir Prestatyn tua 4 milltir i'r dwyrain o'r Rhyl wrth droed y cyntaf o Fryniau Clwyd. Mae'r pentrefi cyfagos yn cynnwys Talacre a'r Gronant i'r dwyrain ac Allt Melyd a Diserth i'r de. Mae Caerdydd 206.3 km i ffwrdd o Prestatyn ac mae Llundain yn 301.7 km. Y ddinas agosaf ydy Lerpwl sy'n 32.2 km i ffwrdd.

Mae Prestatyn yn dref glan môr poblogaidd gyda thraeth braf sy'n estyniad o draeth enwog Y Rhyl. Gorwedd canol y dref fechan tua hanner milltir i mewn o'r traeth. Erbyn heddiw mae nifer o stadau tai newydd yno ac mae canran uchel o'r boblogaeth yn bobl wedi ymddeol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Tarddiad yr enw 
Tarddiad Hen Saesneg sydd i'r enw Prestatyn a'i ystyr yw 'fferm yr offeiriaid'.

Hanes 
Ceir olion "ffatri" bwyeill carreg o Oes Newydd y Cerrig ar lethrau gorllewinol Cwm Graiglwyd, i'r dwyrain o gopa'r Penmaen-mawr. Ceir tystiolaeth fod bwyeill gwenithfaen o'r Graiglwyd yn cael eu allforio ar raddfa eang 5,000 o flynyddoedd yn ôl; mae enghreifftiau wedi'u darganfod mor bell i ffwrdd ag arfordir de Lloegr. Credir eu bod yn cael eu cludo i safle ger Prestatyn i gael eu gweithio cyn eu hallforio.

Bu'r Rhufeiniaid yn weithgar yn ardal Prestatyn. Roedd ganddynt wersyll yno ar gyfer mwyncloddio am blwm. Gellir gweld rhai gwrthrychau o'r cyfnod Rhufeinig yn y llyfrgell leol. Roedd Clawdd Offa yn cychwyn ger safle Prestatyn, ond er bod Llwybr Clawdd Offa yn cychywn/gorffen yno nid oes llawer o'r clawdd ei hun i'w weld.

Bu'r llecyn ym meddiant Mersia am gyfnod yn yr Oesoedd Canol Cynnar, ac mae'r enw Prestatyn ("Tref yr Offeiriad") yn dyddio o'r dyddiau hynny. Yn yr Oesoedd Canol rhoddodd ei enw i gwmwd Prestatyn, rhan o gantref Tegeingl. Codwyd Castell Prestatyn gan un o arglwyddi Normanaidd y Mers yn y 12g ond cafodd ei gipio a'i ddinistrio gan Owain Gwynedd.

Ond arosodd Prestatyn yn bentref bychan dinod tan ganol y 19g a datblygiad twristiaeth yn y rhan yma o ogledd Cymru gyda dyfodiad y rheilffordd.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Atyniadau 
Traeth y Ffrith, i'r gogledd-orlewin o'r dre
Y Parlwr Du
Graig Fawr, y cyntaf o Fryniau Clwyd

Chwaraeon 
 C.P.D. Tref Prestatyn

Enwogion
Mike Peters (g. 1959), canwr pop

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Ddinbych
Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
 
Traethau Cymru
Trefi Sir Ddinbych
Rhuddlan

Erthygl am y dref yw hon. Gweler hefyd Rhuddlan (gwahaniaethu).

Tref a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw Rhuddlan. Mae'n adnabyddus am ei gastell hynafol ac fel tref farchnad leol.

Hanes
Ymwelodd Gerallt Gymro â Rhuddlan yn ystod ei daith trwy Gymru yn 1188.

Enwogion
Huw o Ruddlan (bl. 1180-1190), bardd Ffrangeg-Normanaidd
Philip Jones Griffiths, ffotograffydd

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gweler hefyd
Castell Rhuddlan
Morfa Rhuddlan
Ffordd osgoi Rhuddlan

Cyfeiriadau

Oriel

Cymunedau Sir Ddinbych
Dyffryn Clwyd
 
Trefi Sir Ddinbych
1753

17g - 18g - 19g
1700au 1710au 1720au 1730au 1740au - 1750au - 1760au 1770au 1780au 1790au 1800au
1748 1749 1750 1751 1752 - 1753 - 1754 1755 1756 1757 1758

Digwyddiadau 
5 Ebrill - Siarter yr Amgueddfa Brydeinig.
 Llyfrau
 Thomas Richards - Antiquæ linguæ Britannicæ thesaurus (Geiriadur Cymraeg-Saesneg)
 Tobias Smollett - Ferdinand Count Fathom
 Cerddoriaeth
 Jean-Philippe Rameau - Daphne et Eglé (opera)
 Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfen gemegol Bismwth gan Claude Geoffroy le Jeune

Genedigaethau 
 22 Mai - Hubert Robert, arlunydd (m. 1808)
 26 Mehefin - Antoine de Rivarol, awdur (m. 1801)
 10 Medi - Syr John Soane, pensaer (m. 1837)
 3 Rhagfyr - Samuel Crompton, difeisiwr (m. 1827)

Marwolaethau 
 11 Ionawr - Syr Hans Sloane, meddyg, 92
 19 Mai - Jacques Aubert, cyfansoddwr, 63
 19 Awst - Johann Balthasar Neumann, pensaer, 66
Hydrogen

Elfen gemegol gyda'r symbol H a'r rhif atomig 1 yw hydrogen. Yr hen enw Cymraeg amdano oedd: ulai, awyr hylosg a gwyen. Hydrogen yw'r elfen ysgafnaf a mwyaf cyffredin yn y tabl cyfnodol; mae 75% o fater baryonaidd wedi'i wneud ohono, ond dylid cofio, wrth gwrs, y ceir mater arall: mater tywyll. Ar dymheredd arferol y labordy, mae'n nwy di-liw, diarogl, anfetalaidd a fflamadwy iawn, ac fe'i ceir yn ffurf molecylau gyda'r fformiwla H2. Yr isotop mwyaf cyffredin ohono, fodd bynnag, yw protiwm (symbol 1H), sydd ag un proton a dim niwtron. Ar y Ddaear, mae i'w gael fel arfer fel moleciwlau fel dŵr, cyfansoddion organig ac organebau byw. Mae sêr yn cynnwys hydrogen gan amlaf, ond yn ffurf plasma.

Daw'r enw o'r Groeg ὕδωρ (hudôr) (dŵr), a gennen (creawdwr).

Mae gan hydrogen ran bwysig i'w chwarae mewn adweithiau asid-bâs gan fod cyfnewid protonau rhwng moleciwlau hydawdd yn rhan mor bwysig o'r adweithiau hynny. Mewn cyfansoddyn ïonig, mae hydrogen yn cymeryd gwefr negydd (h.y. anion), neu wefr bosydd (cation), a ddynodir gan y symbol H+.

Hanes

Cynhyrchwyd nwy hydrogen mewn labordy am y tro cyntaf yn y 16eg ganrif, drwy gymysgu metalau ag asid. Rhwng 1766–81  Henry Cavendish oedd y cyntaf i ddatgan fod nwy hydrogen yn sylwedd unigryw, ar wahân, a'i fod yn cynhyrchu dŵr pan fo'n llosgi, ac o hyn y tarddodd yr enw (y Crëwr Dŵr).

Gweler hefyd
Hen enwau Cymraeg am yr elfennau
Bond hydrogen

Cyfeiriadau 

 
Elfennau cemegol
Nwyon
Pennsylvania

Mae Pennsylvania (hefyd yn Gymraeg Pensylfania) yn un o daleithiau Unol Daleithiau America. Ei llysenw yw'r Dalaith Maen Clo a'i henw swyddogol yw Cymanwlad Pennsylvania. Y ddwy ddinas fwyaf yw Philadelphia a Phittsburgh.

Gwladychwyd tiroedd eang i'r gogledd a'r gorllewin o Philadelphia gan Grynwyr o Gymru yn yr 17g, ac mae'n debyg y symbylwyd y gwladychiad gan y dyhead i gael rhyddid i addoli yn ôl eu credo. Mae'r nofel gan Marion Eames Y Rhandir Mwyn wedi ei seilio ar hanes y gwladychiad hwn.

Erbyn 1700, roedd un traean (33%) o'r dalaith yn Gymry. Ceir llawer o enwau lleoedd Cymraeg a Chymreig yma hyd heddiw - sy'n dyst i'r gwladychu hwn. Yn niwedd y 18g cafwyd ail don o wladychu, wedi'i arwain gan Morgan John Rhys o'r enw Cambria ac a elwir heddiw Tir Cambria (Cambria Country). Erbyn Cyfrifiad 2003-6 dim ond 1.5% oedd yn galw'u hunain 'o darddiad Cymreig'.

Ar fur dwyreiniol Neuadd y Dref yn Philadelphia, er enghraifft, ceir plac sy'n cynnwys y geiriad hwn:

Ceir ffiniau taleithiau: Delaware i'r de-ddwyrain, Maryland i'r de, Gorllewin Virginia i'r de-orllewin, Ohio i'r gorllewin, Llyn Erie ac Ontario, Canada i'r gogledd-orllewin, Efrog Newydd i'r gogledd a New Jersey i'r dwyrain. Asgwrn cefn y dalaith yw Mynyddoedd Appalachia sy'n gorwedd yng nghanol y dalaith, o'r gogledd i'r de.

Dinasoedd, trefi a'u poblogaeth

Galeri o enwau llefydd Cymraeg a Chymreig

Gwynedd Valley

Bala Cynwyd

Penllyn, Pennsylvania

Bwrdeisdref Sirol Gogledd Cymru

Narberth, Pennsylvania

Berwyn, Pennsylvania

Bryn Mawr

Merion, Pennsylvania

Philadelphia

Whitford, Pennsylvania

Haverford

Golygfeydd

Gweler hefyd
Polygonum pensylvanicum: "Y ganwraidd rosliw"

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Llywodraeth talaith
 Y Cymry yn Pennsylvania 

 
Gogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Bwcle

Tref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw Bwcle (Saesneg: Buckley). Saif hanner ffordd rhwng Penarlâg i'r dwyrain a'r Wyddgrug i'r gorllewin. Mae'n ganolfan siopa gyda saith eglwys. Mae ar yr A494. Yn ôl Cyfrifiad 2001, mae 14,568 o bobl yn byw yno.

Ger Bwcle ceir Castell Ewlo.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gweler hefyd
 Pyllau Clai Bwcle

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Sir y Fflint
Lleoedd yng Nghymru ag enwau o darddiad Saesneg
Trefi Sir y Fflint
Cei Connah

Tref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw Cei Connah (Saesneg: Connah's Quay). Saif ger y ffin â Lloegr, a'r dref fwyaf yn y sir. Saif yn agos at ganolfan ddiwydiannol fwyaf y sir, sef Canolfan Ddiwydiannol Glannau Dyfrdwy. Mae Parc Gwepre gerllaw, sy'n cynnwys Castell Ewlo. Hyd at tua Ewlo, yr enw gwreiddiol oedd Cei Newydd.

Pêl-droed
Cynrychiolir y dref ar y maes pêl-droed gan C.P.D. Cei Connah. Bu i'r clwb ennill Uwch Gynghrair Cymru am y tro cyntaf yn nhymor 2019-20 gan ennill yr hawl i gystadlu yn Ewrop. Yn anffodus bu iddynt golli 0-2 yn erbyn FK Sarajevo o Bosnia a Hertsegofina.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Eglwys Sant Marc

Gweler hefyd
Pyllau a Choetir Cei Connah

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Sir y Fflint
Trefi Sir y Fflint