alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
William Wallace

Roedd Syr William Wallace (tua 1270 – 23 Awst 1305; ) yn ffigwr allweddol yn y gwrthwynebiad Albanaidd i ymgais brenin Lloegr, Edward I, i goncro'r Alban.

Mae ansicrwydd lle ganed Wallace; yn ôl y traddodiad fe'i ganed yn Elderslie, gerllaw Paisley. Ymddengys ei fod o deulu o'r boneddigion llai; yn ôl traddodiad roedd yn fab i Syr Malcolm Wallace o Elderslie, ond enwir ei dad fel Alan Wallace hefyd. Awgrymwyd fod y cyfenw "Wallace" yn dynodi fod y teulu yn ddisgynyddion aelodau o un o deyrnasoedd Brythonaidd yr Hen Ogledd.

Pan fu farw Alexander III, brenin yr Alban yn 1286, dechreuodd cyfnod o ansicrwydd yn yr Alban. Ei aeres oedd ei wyres Margaret, nad oedd ond pedair oed ac yn byw yn Norwy. Bu Margaret farw yn 1290 ar ei ffordd i'r Alban o Norwy. Roedd nifer o bobl yn hawlio'r orsedd ar farwolaeth Margaret, a gofynnwyd i Edward I, brenin Loegr, farnu rhyngddynt. Dewisodd ef John Balliol, a choronwyd ef yn frenin. Fodd bynnag manteisiodd Edward ar y cyfle i ymosod ar yr Alban. Erbyn Gorffennaf 1296 yr oedd wedi goresgyn y wlad, a gorfododd Balliol i ildio'r goron.

Rywbryd tua'r adeg yma, dechreuodd Wallace ei ymgyrchoedd. Lladdodd ef a'i deulu William Heselrig, Siryf Seisnig Lanark, ym mis Mai 1297, ac enillodd nifer o fuddugoliaethau yn ystod y flwyddyn. Ar 11 Medi 1297, enillodd Wallace fuddugoliaeth dros y Saeson ym Mrwydr Pont Stirling, pan geisiodd y cadfridog Seisnig, Iarll Surrey, groesi pont gul. Ymosododd Wallace pan oedd y fyddin Seisnig ar hanner croesi, a bu lladdfa fawr.

Yn 1298 gorchfygwyd Wallace gan y Saeson ym Mrwydr Falkirk. Llwyddodd Wallace ei hun i ddianc, ond penderfynodd ymddiswyddo fel Gwarcheidwad yr Alban. Ymddengys iddo fynd i Ffrainc tua diwedd 1298 i geisio cefnogaeth gan frenin Ffrainc. Dychwelodd i'r Alban yn 1303. Roedd yr Alban yn llwyr ym meddiant Edward I, a bu'r Saeson yn ymdrechu'n ddyfal i ddal Wallace. Ar 5 Awst 1305 daliwyd ef trwy frad, a throsglwyddodd John de Menteith ef i ddwylo Edward. Aed ag ef i Lundain a'i roi ar brawf am deyrnfradwriaeth. Ateb Wallace oedd na allai fod yn fradwr i Edward, gan na fu Edward erioed yn frenin arno. Cafwyd ef yn euog, ac ar 22 Awst 1305, dienyddiwyd ef yn Smithfield. Chwarterwyd ei gorff a gyrru'r rhannau i'w harddangos yn Newcastle, Berwick, Stirling, ac Aberdeen, tra gosodwyd ei ben ar bicell ar Bont Llundain.

Wallace, William
Wallace, William
Wallace, William
Patmos

Patmos (Groeg: Πάτμος; Eidaleg: Patmo) yw'r fwyaf gogleddol o ynysoedd y Dodecanese, Gwlad Groeg. Mae'n gorwedd ym Môr Aegea oddi ar arfordir de-orllewin Twrci. Ynys fechan ydyw (15 milltir sgwâr) ond mae'r baeau niferus a'i siâp afreolaidd yn ffurfio arfordir hir. Mae'r pridd yn folcanig. Fe'i rhennir yn dair rhan gyda dau isthmws o dir yn eu cysylltu yn y canol. Ar un o'r gyddfau o dir hyn saif y brif ddinas a phorthladd Skala, safle dinas hynafol. I'r de mae tref Patmos a gysylltir â Sant Ioan, awdur traddodiadol Llyfr y Datguddiad yn y Beibl.

Cyfeirir at Batmos yng ngwaith Thucydides, Strabo a Pliny. Doriaid oedd y trigolion cynharaf ac yna daeth Ioniaid i ymsefydlu yno. Arferai'r Rhufeiniaid alltudio carcharorion gwleidyddol iddi. Un o'r rhain oedd Sant Ioan, a alltudiwyd i'r ynys yn 95 yn ystod teyrnasiad Domitian. Am ganrifoedd bu'n ganolfan i forladron. Yn 1088 sefydlwyd mynachlog er anrhydedd Sant Ioan yn nhref Patmos; mae'n un o'r prif atyniadau twristaidd heddiw. Yn 1207 cipiwyd yr ynys o ddwylo'r Ymerodraeth Fysantaidd gan Fenis. Daeth yn rhan o Ymerodraeth yr Otomaniaid yn 1537. Fel yn achos gweddill y Dodecanese, ni ddaeth yn rhan o'r Wlad Groeg fodern tan ar ôl yr Ail Ryfel Byd.

Ffynhonnell 
 Stuart A. Rossiter (gol.), Greece (Llundain: Blue Guides)

Dodecanese
Ynysoedd Gwlad Groeg
Y Môr Aegeaidd
873

8g - 9g - 10g
820au 830au 840au 850au 860au - 870au - 880au 890au 900au 910au 920au 
868 869 870 871 872 - 873 - 874 875 876 877 878

Digwyddiadau 
 Y Llychlynwyr yn ymosod ar Dorestad.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 abu al-Kindi, gwyddonydd Arabaidd

873
872

8g - 9g - 10g
820au 830au 840au 850au 860au - 870au - 880au 890au 900au 910au 920au 
867 868 869 870 871 - 872 - 873 874 875 876 877

Digwyddiadau 
Rhodri Mawr yn ychwanegu Seisyllwg at ei deyrnas, ac yn dod yn frenin rhan helaeth o Gymru
Brwydr Parciau
Brwydr Hafrsfjord yn Norwy
Gascwyn yn dod yn deyrnas annibynnol gyda Sancho I Mitarra fel y brenin cyntaf.
14 Rhagfyr - Pab Ioan VIII yn olynu Pab Adrian II fel y 107fed pab.
Louis II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig yn cael ei goroni am yr ail dro.

Genedigaethau 
Abaoji, sylfaenydd ymerodraeth y Khitan

Marwolaethau 
Fujiwara no Yoshifusa, rheolwr Siapan
Pab Adrian II
Ivar Ddiasgwrn, pennaeth Llychlynnaidd

872
871

8g - 9g - 10g
820au 830au 840au 850au 860au - 870au - 880au 890au 900au 910au 920au 
868 867 868 869 870 - 871 - 872 873 874 875 876

Digwyddiadau 
 Cyfres o naw o frwydrau rhwng Wessex a'r Daniaid
 Alffred Fawr yn dod yn frenin Wessex

Genedigaethau

Marwolaethau 
Gwgon ap Meurig, brenin Seisyllwg (boddwyd)
8 Ionawr - Bagsecg, brenin Llychlynnaidd (lladdwyd mewn brwydr)
23 Ebrill - Ethelred, brenin Wessex (lladdwyd mewn brwydr)

871
Datguddiad Ioan

Datguddiad Ioan neu Llyfr y Datguddiad (talfyriad: Dat.) yw'r llyfr olaf yn y Testament Newydd a'r Beibl Cristnogol awdurdodedig. Mae ar ffurf proffwydoliaeth a briodolir i Sant Ioan, un o apostolion Crist yn y Beibl (nid yw pawb yn derbyn hyn). Mae'n llyfr apocalyptaidd sy'n cynnwys saith weledigaeth symbolaidd iawn sy'n olrhain hanes yr eglwys Gristnogol o'i dechreuad hyd at Ddydd y Farn ar ddiwedd y byd. Mae'n bosibl i'r llyfr gael ei ysgrifennu fel ymateb i'r erledigaeth ar Gristnogion yn nheyrnasiad yr ymerodr Domitian. Credir iddo gael ei gyfansoddi gan Ioan ar ynys Patmos ar ôl iddo gael ei alltudio yno yn 95. Yn y llyfr mae'n ysgrifennu i saith eglwys gwahanol i'w hannog.

Llyfrau'r Testament Newydd
Agora

Yr agora (yn llythrennol 'lle agored') oedd canolbwynt bywyd cyhoeddus yn y dinas-wladwriaethau Groeg, yn arbennig yn achos y rhai gyda llywodraethau oligarchiaidd neu ddemocrataidd. Llecyn agored o dir gwastad, o ffurf sgwâr fel rheol, yng nghanol y ddinas oedd yr agora ac yno y trafodid pob mater o bwys gwleidyddol neu fasnachol. Yno hefyd gallai gwŷr ymgynnull i hamddena a sgwrsio.

O gwmpas yr agora ceid rhai o brif adeiladau'r ddinas (ac eithrio'r acropolis). Roedd y 'stoa', math o bortico neu gysgodfa agored rhag gwres yr haul neu gawodydd o law, yn rhan hanfodol o bensaernïaeth yr agora. Y tu ôl i golonadau'r stoas arferai athronwyr y ddinas ddysgu. Yma hefyd y ceid siopau o bob math, swyddfeydd, banciau a stondinau amrywiol.

Yr agora enwocaf oedd honno yn Athen. Roedd wedi datblygu'n fympwyol, fel bron pob agora arall tan y cyfnod Helenistaidd, ac wedi ei amgylchu â stoas, rhai ohonyn wedi eu cyflwyno i'r ddinas gan reolwyr neu fasnachwyr (e.e. gan Attalos II o ddinas Pergamon yn yr 2g CC). O blith yr adeiladau eraill yr oedd y Bouleuterion yn gartref i Gyngor y Pum Cant. Ar un adeg roedd Cynulliad Athen yn arfer ymgynnull yn yr agora ei hyn cyn iddo symud i adeilad pwrpasol ar y Pnyx. Arferid cynnal sioeau cyhoeddus o bob math yno hefyd yn y dyddiau cynnar cyn i'r Groegiaid ddechrau codi theatrâu, 'gymnasiau' a stadiwmau ('stadia').

Groeg yr Henfyd
Adeiladau ac adeiladwaith
Wessex

Un o brif deyrnasoedd yr Eingl-Sacsoniaid, yn ne Lloegr, oedd Wessex. Teyrnas y Sacsoniaid Gorllewinol oedd Wessex (West Sax[ons]). Yn y nawfed ganrif unwyd y Lloegr Eingl-Sacsonaidd ganddi. Ei chanolbwynt oedd basn uchaf Afon Tafwys. O'r 6g ymlaen ymledodd i'r de-orllewin. Daeth i wrthdrawiad â theyrnas Mersia, teyrnas bennaf Lloegr y pryd hynny, a bu brwydro am oruchafiaeth rhyngddynt tan 825 pan lwyddodd Egbert, brenin Wessex (802-839) i osod ei awdurdod ar Fercia. Ar sail y goruchafiaeth hynny unodd Alffred Fawr (849-899) Loegr (ac eithrio tiriogaeth y Daniaid yn nwyrain Lloegr, sef y Danelaw).

Rhestr o Frenhinoedd a Thywysogion Wessex 

 Cerdic mab Elesa (495 - 540)
 Creodin mab Caradog (540 - 544)
 Cynwrig mab Creodin (544 - 560)
 Coelin mab Cynwrig (560 - 591/593)
 Ceol mab Cutha mab Cynwrig (591 - 597)
 Ceolwulf mab Cutha mab Cynwrig (597 - 611)
 Cuneglas mab Ceolric (611 - 643)
 Cwichelm mab Ceolric (626 - 636)
 Cenwalh mab Cuneglas (643 - 672)
 Baldrad mab Cenwalh (672 - 674)
 Cenfus mab Cwdeglas mab Ceolwulf (674)
 Aescwine mab Cenfus (674 - 676)
 Centwine mab Cuneglas (676 - 685)
 Cadwallon mab Cenbert mab Ceda mab Cadfan mab Coelin (685 - 688)
 Ine mab Conrad mab Ceolwal mab Ceolwulf (688 - 726)
 Ithelheard mab Ine (726 - 740)
 Cuthred mab Cynewulf mab Cuthred mab Cwichelm (740 - 756)
 Sigeberht (756 - 757), mab Sigeric Essex
 Cynewulf mab Ealdbert mab Centwine (757 - 786)
 Beorhtric (786 - 802), Mersia
 Egbert mab Ealmund mab Offa mab Eoppa mab Ingild mab Conrad mab Ceolwal mab Ceolwulf (802 - 839)
 Ithelwulf mab Egbert (839 - 858)
 Ithelbald mab Ithelwulf (856 - 860)
 Ithelbert mab Ithelbald (858 - 866)
 Ithelred mab Ithelbald (866 - 871)
 Alurd mab Ithelbald (871 - 899)
 Iorwerth mab Alurd (899 - 924)
 Ithelweard mab Iorwerth (924)
 Ithelstan mab Alurd (924 - 939)
 Ednyfed mab Iorwerth (939 - 946)
 Idred mab Iorwerth (946 - 955)
 Idwig mab Idmund (955 - 959)
 Idgar mab Idmund (959 - 975)
 Iorwerth mab Idgar (975 - 978)
 Ithelred mab Idgar (978 - 1013)
 Sweyn I, brenin Denmarc (1013 - 1014)
 Ithelred mab Idgar (1014 - 1016)
 Ednyfed mab Ithelred (1016)
 Canute Fawr (1016 - 1035)
 Harold Paw Cwningen (1035 - 1040)
 Harthacanute (1040 - 1042)
 Iorwerth mab Ithelred (1042 - 1066)
 Harold mab Cadfan mab Wulfnot mab Ithelmor mab Ithelweard mab Idric mab Iddonfrith mab Ithelhelm mab Ithelred mab Ithelbald (1066)
 Idgar mab Iorwerth mab Idmund mab Ithelred (1066)

Gweler hefyd
Plaid Ranbarthiaethol Wessex

Wessex
Teyrnasoedd Lloegr
Oligarchiaeth

Oligarchiaeth neu Oligarchi (Groeg: oligarches, olig- 'ychydig' + -arches 'rheolw(y)r, arweinydd(ion)') yw llywodraethu gwlad neu wladwriaeth gan grŵp bychan o bobl. Daw'r gair o'r cyfnod yn hanes Groeg yr Henfyd pan welid grwpiau bychain o ddinesyddion pwerus yn cymryd awennau'r llywodraeth i'w dwylo eu hunain, e.e. yn Athen yn nyddiau Aristophanes ac Ewripedes.

O'r un gwraidd daw'r gair i ddisgrifio reolaeth ar farchnad gan grŵp bychan o fusnesau, sef oligopoli.

Anghydraddoldeb
Ffurfiau llywodraeth
Groeg yr Henfyd
Priapus

Un o dduwiau'r maes a ffrwythlondeb planhigion a diadellau ym mytholeg Glasurol oedd Priapus. Yn ôl traddodiad roedd yn fab i Aphrodite (Gwener y Rhufeiniaid) a Dionysus (neu Mercher). Fe'i portreadir fel rheol fel ffigwr lled-gomig a chanddo bidyn anferth. Roedd garddio, gwinllanoedd, bugeilio defaid a geifr, cadw gwenyn a hefyd pysgota (yn ôl rhai ffynonellau) i gyd dan ei nawdd.

Duw lleol yn Asia Leiaf oedd Priapus ar y dechrau, a addolid yn ninasoedd Groeg yr Hellespont, yn arbennig Lampsacus, ei dref enedigol yn ôl mytholeg Roeg. Cafodd ei gymhathu â'r duwiau Olympaidd ac ymledodd ei gwlt drwy Roeg a de'r Eidal. Fel rheol codid cerfluniau ohono mewn gerddi, yn arbennig ar ffurf hermau cyntefig o bren neu garreg yn dangos ei ffalws, pastwn a chryman. Offrymid iddo blaenffrwythau'r ardd a'r maes. Ceir tystiolaeth fod asynod yn cael eu hoffrymu iddo weithiau yn ogystal. Roedd y llawryf yn gysegredig iddo.

Yn ôl y chwedl ffrwyth cyfathrach rhwng Aphrodite a Bacchus/Dionysus pan ddychwelodd y duw hwnn o India oedd Priapus. Roedd yn edrych mor hyll, am fod Hera wedi difetha ei goesau wrth ei dynnu i'r byd, fel bod ei fam wedi rhoi'r baban allan ar y mynydd i gael gwared ohono. Cafodd ei achub gan fugeiliaid. Cafodd ei alltudio o Lampsacus am fod yn rhy rydd efo gwragedd y ddinas ond dychwelodd i achub y trigolion o bla a chodwyd nifer o demlau iddo yno.

Roedd "Priapus" yn enw ar dref ger Lampsachus hefyd, yn ôl Strabo, yn ogystal â bod yn enw ar ynys fechan ger Ephesus.

Cyfeiriadau
J. Lempriere, A Classical Dictionary (Llundain, d.d.)
Oskar Seyffert, A Dictionary of Classical Antiquities (Llundain, 1902)

Duwiau
Mytholeg Roeg
Mytholeg Rufeinig
Dardanelles

Culfor sy'n gorwedd rhwng rhan Ewropeaidd Twrci a'r rhan Asiaidd (Asia Leiaf) yw'r Dardanelles (hen enw Groeg Hellespont; Tyrceg Çannakale Boğazi). Mae'n ffurfio sianel morwrol rhwng Môr Aegea a Môr Marmara sydd o bwys strategol mawr ers canrifoedd. Ei hyd yw tua 60 km (37 milltir). Ar ei letaf mae 3½ milltir yn gwahanu'r ddwy lan, ond dim ond tua hanner milltir yn y man cyfyngaf.

Yr Hellespont (Hellespontos) oedd ei enw yn Hen Roeg, ar ôl y cymeriad chwedlonol Helle, ferch Athamas a Nephele. Roedd yn enwog yn yr Henfyd am ei gysylltiad â chwedl Hero a Leander ac am y bont o gychod a godwyd gan Xerxes er mwyn i'w fyddin ei groesi. Roedd y wlad ar y lan Asiaidd yn dwyn yr un enw.

Yn y Rhyfel Byd Cyntaf gwelwyd brwydro mawr rhwng y Cynghreiriaid a lluoedd Twrci yn y Dardanelles, yn arbennig ar orynys Gallipoli.

Y Môr Canoldir
Culforoedd Asia
Culforoedd Ewrop
Arfordiroedd Twrci
Oligopoli

Rheolaeth ar farchnad economaidd gan grŵp bychan o fusnesau yw oligopoli. Mae'n gorwedd hanner ffordd rhwng monopoli a marchnad rydd berffaith. Mae'r rhan fwyaf o farchnadoedd rhydd y byd yn oligopolïau mewn ffaith os nad gair. Yng ngwledydd Prydain er enghraifft mae llond dwrn o gwmnïau mawr yn rheoli'r sector archfarchnadau. Y term cyfatebol mewn gwleidyddiaeth yw oligarchiaeth.

Gweler hefyd
Marchnad rydd
Monopoli
Cyfalafiaeth

Geirfa economeg
Strwythur y farchnad a phrisio
Warrington

Tref yn sir seremonïol Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, yw Warrington. Fe'i lleolir yn Sir Gaer ar lannau Afon Merswy, gynt roedd hi'n ran o Swydd Gaerhirfryn hyd at 1974 pan symydwyd y ffîn. Rhed Camlas Bridgewater drwy'r dref.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Warrington boblogaeth o 165,456.

Mae Caerdydd 216.1 km i ffwrdd o Warrington ac mae Llundain yn 268.4 km. Y ddinas agosaf ydy Salford sy'n 22.3 km i ffwrdd.

Gweler hefyd
 Gorsaf reilffordd Cei Banc Warrington

Cyfeiriadau

Bwrdeistref Warrington
Trefi Swydd Gaer
Culfor

Sianel forol sy'n cysylltu dau fôr neu ddwy ran o fôr yw culfor. Yn aml bydd culfor yn dramwyfa bwysig i longau ac felly o bwysigrwydd economaidd a stragegol. Yr unig enghraifft o gulfor yng Nghymru yw Afon Menai, rhwng Môn ac Arfon.

Rhai culforoedd enwog 
Culfor Bab el-Mandeb, rhwng y Môr Coch a Chefnfor India
Culfor Bass, rhwng Tasmania a thir mawr Awstralia
Culfor Bering, rhwng Alaska, UDA a Siberia, Rwsia
Bosphorus, rhwng Môr Marmara a'r Môr Du
Culfor Cook, rhwng Ynys y De ac Ynys y Gogledd yn Seland Newydd
Culfor Corea, rhwng De Corea a Siapan
Culfor Davis, rhwng Yr Ynys Las ac Ynys Baffin, Canada
Dardanelles (Hellespont yr Henfyd), rhwng Môr Marmara a'r Môr Aegeaidd
Culfor Denmarc, rhwng Yr Ynys Las a Gwlad yr Iâ
Culfor Dover, rhwng Caint a Fflandrys yn y Môr Udd
Culfor Fflorida, rhwng Fflorida a Chiwba a'r Bahamas
Culfor Gibraltar, rhwng Cefnfor Iwerydd a'r Môr Canoldir
Culfor Hormuz, rhwng Y Gwlff a Gwlff Oman
Culfor Magellan, De America
Culfor Makassar, rhwng Borneo a Sulawesi
Culfor Melaca, rhwng Môr Andaman a moroedd Indonesia yn ne-ddwyrain Asia
Culfor Messina, rhwng tir mawr Yr Eidal a Sisili
Culfor Palk, rhwng India a Sri Lanca
Culfor Yucatan, rhwng Yucatan (Mecsico) a Chiwba

 
Cyrff dŵr
Tirffurfiau arfordirol a chefnforol
Coron yr Eisteddfod Genedlaethol

Mae Coron yr Eisteddfod Genedlaethol yn un o ddwy brif wobr yr Eisteddfod Genedlaethol am farddoniaeth. Y Gadair yw'r llall. Mae'r seremoni wobrwyo yn digwydd ar ddydd Llun yr Eisteddfod gyda'r Orsedd yn bresennol ar y llwyfan. Dyfernir y goron am bryddest (cerdd hir) neu ddilyniant o gerddi yn y mesurau rhydd neu'r wers rydd.

Rhestr enillwyr

Gweler hefyd
 Cadair yr Eisteddfod Genedlaethol

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 "Enillwyr y Goron", Gwefan yr Eisteddfod Genedlaethol 

Barddoniaeth Gymraeg
Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Gwobrau llenyddol Cymraeg
Rhestrau enillwyr eisteddfodol
Shelley

Gallai Shelley gyfeirio at:

Lleoedd 
 Shelley, Essex, Lloegr
 Shelley, Gorllewin Swydd Efrog, Lloegr
 Shelley, Idaho, Unol Daleithiau
 Shelley, Suffolk, Lloegr

Pobl 
Percy Bysshe Shelley, bardd
Mary Shelley, llenores
Edmund Ignatius Rice

Edmund Ignatius Rice (1 Mehefin 1762 - 29 Awst 1844) oedd sylfaenwr Catholig y Brodyr Cristnogol.

Bywyd Cynnar
Cafodd Rice ei eni ym 1762, yng Nghallan, Waterford, Iwerddon. Am nad oedd Gwyddelod Catholig yn medru cael addysg Gatholig ar y pryd (oherwydd y "Ddeddf Gosbol" Brydeinig), cafodd Rice ei addysgu gan offeiriaid Catholig yn y cartref teuluol.

Priododd Mary Elliott tua 1786, ond bu farw Mary mewn damwain wrth farchogaeth yn fuan ar ôl eu priodas.

Cynulleidfa y Brodyr Cristnogol
Ar ôl marwolaeth Mary, ystyriodd symud i Rufain i ymuno ag Awstiniaid, ond roedd ei gyfeillion wedi ei argyhoeddi i helpu pobl tlawd Iwerddon. Agorodd ei ysgol gyntaf ar gyfer bechgyn yn stabl ceffylau dau lawr, yn New Street, Waterford, ym 1802. Ym 1808, sylfaenwyd urdd "Brodyr y Cyflwyniad" (yn Saesneg, "Presentation Brothers") ganddo i addysgu bechgyn Catholig difreintiedig. Agorodd ei urdd lawer o ysgolion dros Iwerddon, a thros y byd hefyd ar ôl marwolaeth Edmund Rice.

Ei farwolaeth a'i gysegru'n sant 
Bu farw Rice ar 29 Awst, 1844, ym Mount Sion, Waterford. Yn ystod ei fywyd galwai pobl Waterford Edmund Rice y “Sant sy'n Cerdded”. Ym 1996, datganodd Pab Ioan Pawl II fod Edmund Rice yn Beatus, y cam cyntaf cyn dod yn sant yn yr Eglwys Gatholig Rufeinig.

Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Gwyddelod
Genedigaethau 1762
Marwolaethau 1844
859

8g - 9g - 10g
800au 810au 820au 830au 840au - 850au - 860au 870au 880au 890au 900au
855 856 856 857 858 - 859 - 860 861 862 863 864

Digwyddiadau 
 Sefydlu Prifysgol Al Karaouine yn Fès, Moroco, y brifysgol hynaf yn y byd

Genedigaethau

Marwolaethau 

859
858

8g - 9g - 10g
800au 810au 820au 830au 840au - 850au - 860au 870au 880au 890au 900au
854 855 856 856 857 - 858 - 859 860 861 862 863

Digwyddiadau 
Patriarch Ignatius yn cael ei garcharu a'i ddiorseddu; olynir gan Patriarch Photius I o Gaergystennin.
Louis yr Almaenwr yn ymosod ar Ffrancia Orllewinol, gan obeithio cipio Aquitaine, ond ym methu
Ymerawdwr Seiwa yn dod yn ymerawdwr Siapan
Donald I, brenin yr Alban yn dod i'r orsedd
24 Ebrill - Pab Nicholas I yn olynu Pab Benedict III fel y 105ed pab

Genedigaethau

Marwolaethau 
13 Ionawr - Æthelwulf, brenin Wessex
13 Chwefror - Cináed mac Ailpín, brenin yr Alban
7 Ebrill - Pab Benedict III
Ymerawdwr Montoku o Siapan (g. 827)
Li Shangyin bardd Tsineaidd
Alffred Fawr

Alffred Fawr (848/849 - 26 Hydref 899) oedd Brenin Wessex rhwng 871 a c.886 a Brenin yr Eingl-Sacsoniaid rhwng c. 886 a 899. Ef oedd mab ieuengaf y Brenin Æthelwulf o Wessex. Bu farw ei dad pan oedd yn ifanc, a bu tri brawd Alffred, Æthelbald, Æthelberht ac Aethelred, yn rheoli o flaen Alffred.

Wedi iddo ddod i’r orsedd, treuliodd Alffred sawl blwyddyn yn brwydro yn erbyn ymosodiadau gan y Llychlynwyr. Enillodd fuddugoliaeth bwysig ym Mrwydr Edington yn 878 a lluniodd gytundeb gyda’r Llychlynwyr, gan sefydlu Cyfraith y Daniaid yng ngogledd Lloegr yn y pen draw. Arolygodd Alffred hefyd droedigaeth grefyddol yr arweinydd Llychlynnaidd, Guthrum, i Gristnogaeth. Llwyddodd i amddiffyn ei deyrnas rhag ymosodiadau ac ymdrechion y Llychlynwyr i goncro ei deyrnas, ac oherwydd hynny datblygodd i fod yn brif lywodraethwr Lloegr. Mae gwybodaeth am ei fywyd wedi ei chynnwys yng ngwaith yr esgob a’r ysgolhaig Asser.

Roedd Alffred yn enwog am fod yn ddyn dysgedig a thrugarog, gyda natur hawddgar a phwyllog a oedd yn hyrwyddo addysg a dysg. Un o’i awgrymiadau yn y maes hwn oedd cynnig bod addysg gynradd yn cael ei chyflwyno mewn Hen Saesneg yn hytrach na Lladin. Bu hefyd yn unigolyn pwysig o ran sicrhau bod gwelliannau'n digwydd o fewn y gyfundrefn gyfreithiol a milwrol, ac ymdrechodd i wella cyflwr bywyd cyffredinol ei bobl. Rhoddwyd y teitl ‘Fawr’ iddo yn ystod ac ar ôl Diwygiad y 16g.  Ef, ynghyd â’r Brenin Danaidd, Cnut Fawr neu Canute, yw’r unig frenhinoedd yn hanes Lloegr sydd wedi cael eu hanrhydeddu gyda’r ansoddair hwn.

Bywyd Cynnar 
Ganwyd Alffred rhwng 847 ac 849 O.C. yn Wantage. Roedd yn fab i bumed Brenin Wessex, Ethelwulf, a’i wraig gyntaf, Osburga. Dywedir bod Alffred wedi mynd i Rufain pan oedd yn bump oed, ac iddo ymweld â Siarl, Brenin Ffrainc, gyda’i dad rhwng 854 ac 855. Bu farw Ethelwulf yn 858, a rheolwyd Wessex gan dri brawd Alffred, un ar ôl y llall. Am flynyddoedd, bu'n rhaid iddynt dalu'n ddrud i'r Daniaid am adael llonydd i'w pobl, ond yn 870 glaniodd llu enfawr ohonynt a chafwyd blynyddoedd o frwydro. Cofnodir i o leiaf 9 brwydr ddigwydd, gydag Alffred yn cael y llaw uchaf ar 5 Ionawr 871 gerllaw Reading, a phum diwrnod yn ddiweddarach ym Mrwydr Ashdown (Berkshire), ond ar 22 Mawrth lladdwyd ei frawd Ethelred ym Mrwydr Merton yn Wiltshire.

Brenin Wessex 
Coronwyd Alffred yn frenin Wessex ac aeth ati i geisio heddwch.

Cofiant 
Ysgrifennodd yr esgob Asser y Vita Ælfredi regis Angul Saxonum yn 893.

Alffred mewn celfyddyd 
Mae opera enwog gan Thomas Arne am Alffred sy'n cynnwys y gân Rule Britannia gan James Thomson fel ffinale. Mae'r gân yn ymgais fwriadol i asio hanes brenin Lloegr gyda'r enw Prydain.

Cyfeiriadau 

Brenhinoedd Wessex
Hanes Lloegr
Marwolaethau 899
Prosiect WiciAddysg
857

8g - 9g - 10g
800au 810au 820au 830au 840au - 850au - 860au 870au 880au 890au 900au
853 854 855 856 856 - 857 - 858 859 860 861 862

Digwyddiadau 
Y Llychlynwyr yn ymosod ar Dorestad
Michael III o'r Ymerodraeth Fysantaidd yn alltudio ei fam Theodora dan ddylanwad ei ewythr Bardas. Bardas yn awr yw'r person mwyaf pwerus yn yr ymerodraeth.

Genedigaethau 
Choe Chi-won, athronydd a bardd Coreaidd

Marwolaethau 
Tachwedd - Erispoe, brenin Llydaw
Ziryab, cerddor a chyn-gaethwas
Dae Ijin, brenin Balhae

857
856

8g - 9g - 10g
800au 810au 820au 830au 840au - 850au - 860au 870au 880au 890au 900au
851 852 853 854 855 - 856 - 857 858 859 860 861

Digwyddiadau 
Rhodri Mawr, brenin Gwynedd a Phowys, yn gorchfygu byddin o Ddaniaid, gan ladd eu harweinydd Gorm
Ethelbald yn cipio gorsedd Wessex oddi wrth ei dad Ethelwulf
Tachwedd - Daeargryn yn ninas Corinth, yn lladd tua 45,000
23 Rhagfyr - Daeargryn yn Damghan, Iran, yn lladd tua 200,000
Bardas yn dod yn rheolwr yr Ymerodraeth Fysantaidd dros yr ymerawdwr Michael III

Genedigaethau

Marwolaethau 
7 Ionawr - Sant Aldric , esgob Le Mans (ganed c. 800).
4 Chwefror - Rabanus Maurus, Esgob Mainz

856
10fed ganrif

9g - 10g - 11g
900au 910au 920au 930au 940au 950au 960au 970au 980au 990au

Digwyddiadau 
 909: Sefydlu Brenhinllin y Fatimidiaid
 911: Siarl III, brenin Ffrainc yn rhoi Normandi i Rollo, arweinydd grŵp o Lychlynwyr
 965-969: Rws Kiefaidd yn trechu'r Khazariaid

Blynyddoedd a degawdau 
900au 900 901 902 903 904 905 906 907 908 909
910au 910 911 912 913 914 915 916 917 918 919
920au 920 921 922 923 924 925 926 927 928 929
930au 930 931 932 933 934 935 936 937 938 939
940au 940 941 942 943 944 945 946 947 948 949
950au 950 951 952 953 954 955 956 957 958 959
960au 960 961 962 963 964 965 966 967 968 969
970au 970 971 972 973 974 975 976 977 978 979
980au 980 981 982 983 984 985 986 987 988 989
990au 990 991 992 993 994 995 996 997 998 999
1000au 1000

Canrifoedd
10fed ganrif
9fed ganrif

8g - 9g - 10g
800au 810au 820au 830au 840au 850au 860au 870au 880au 890au

Digwyddiadau 
 Cyrchoedd ar draws Ewrop gan y Llychlynwyr
 867: Basileios I yn sefydlu Brenhinllin y Macedoniaid yn yr Ymerodraeth Fysantaidd

Blynyddoedd a degawdau 
800au 800 801 802 803 804 805 806 807 808 809
810au 810 811 812 813 814 815 816 817 818 819
820au 820 821 822 823 824 825 826 827 828 829
830au 830 831 832 833 834 835 836 837 838 839
840au 840 841 842 843 844 845 846 847 848 849
850au 850 851 852 853 854 855 856 857 858 859
860au 860 861 862 863 864 865 866 867 868 869
870au 870 871 872 873 874 875 876 877 878 879
880au 880 881 882 883 884 885 886 887 888 889
890au 890 891 892 893 894 895 896 897 898 899
900au 900

Canrifoedd
9fed ganrif
11eg ganrif

10g - 11g - 12g
1000au 1010au 1020au 1030au 1040au 1050au 1060au 1070au 1080au 1090au

Digwyddiadau 
1054: Y Sgism Fawr rhwng Eglwysi'r Gorllewin a'r Dwyrain
1066: Brwydr Hastings

Blynyddoedd a degawdau 
1000au 1000 1001 1002 1003 1004 1005 1006 1007 1008 1009
1010au 1010 1011 1012 1013 1014 1015 1016 1017 1018 1019
1020au 1020 1021 1022 1023 1024 1025 1026 1027 1028 1029
1030au 1030 1031 1032 1033 1034 1035 1036 1037 1038 1039
1040au 1040 1041 1042 1043 1044 1045 1046 1047 1048 1049
1050au 1050 1051 1052 1053 1054 1055 1056 1057 1058 1059
1060au 1060 1061 1062 1063 1064 1065 1066 1067 1068 1069
1070au 1070 1071 1072 1073 1074 1075 1076 1077 1078 1079
1080au 1080 1081 1082 1083 1084 1085 1086 1087 1088 1089
1090au 1090 1091 1092 1093 1094 1095 1096 1097 1098 1099
1100au 1100

Canrifoedd
11eg ganrif
855

8g - 9g - 10g
800au 810au 820au 830au 840au - 850au - 860au 870au 880au 890au 900au
850 851 852 853 854 - 855 - 856 857 858 859 860

Digwyddiadau 
Rhodri Mawr, brenin Gwynedd yn ychwanegu Powys at ei deyrnas
Creu'r Wyddor Slafig gan Sant Cyril a Sant Methodius
29 Medi - Pab Benedict III yn olynu Pab Leo IV fel y 104ydd pab

Genedigaethau

Marwolaethau 
2 Mawrth - Lothar, ymerawdwr y gorllewin (g. 795)
17 Gorffennaf - Pab Leo IV (g. 790)
31 Gorffennaf - Ahmad ibn Hanbal ysgolhaig Islamaidd. (g. 780)
8 Rhagfyr - Drogo o Metz
Cyngen ap Cadell, brenin Powys

855
854

8g - 9g - 10g
800au 810au 820au 830au 840au - 850au - 860au 870au 880au 890au 900au
849 850 851 852 853 - 854 - 855 856 857 858 859

Digwyddiadau 
 Y Daniaid yn anrheithio Môn
 Cyngen ap Cadell, brenin Powys, yn mynd ar bererindod i Rufain
 Siarl Foel, Louis yr Almaenwr a Lothar yn cyfarfod yn Attigny
 Jayavarman III yn olynu ei dad Jayavarman II fel rheolwr Ymerodraeth y Khmer

Genedigaethau

Marwolaethau 

854
Iemen

Gwlad yn ne-orllewin gorynys Arabia yw Gweriniaeth Iemen neu Iemen (Arabeg: اليَمَن‎ Al Yaman). Y gwledydd cyfagos yw Sawdi Arabia i'r gogledd ac Oman i'r dwyrain. Yn y de mae gan y wlad arfordir ar y Môr Coch a Gwlff Aden. Sana'a yw prifddinas y wlad.

Mae ganddi dros 555,000 km sgwâr o arwynebedd a phoblogaeth o tua 24 miliwn (2010). Mae ei ffiniau yn cwmpasu dros 200 o ynysoedd, y mwyaf o'r rheiny ydy Socotra a leolir tua 415 km i'r de o'r tir mawr, ac i ffwrdd o arfordir Somalia. Hi yw'r unig wlad arabaidd sydd a llywodraeth gweriniaethol.

Daearyddiaeth 
Mae'r wlad, sydd ag arwynebedd o 527,970 km sgwâr: tua'r un faint â Gwlad Tai – ac ychydig mwy na thalaith Califfornia, sy'n ei gwneud y 49fed gwlad mwyaf ei maint. Hyd at arwyddo cytundeb heddwch Iemen-Sawdi Arabia yng Ngorffennaf 2000, roedd ei ffiniau'n annelwig gan na all pobl fyw yn y diffeithwch hwn. Gellir rhannu'r wlad, yn ddaearyddol, yn bedair rhan: gwastatiroedd arfordirol y gorllewin, ucheldiroedd y gorllewin, ucheldiroedd y dwyrain a Rub al Khali yn y dwyrain.

Chwyldro 2011 

Yn dilyn cynnau gwreichionen chwyldro Arabaidd Tiwnisia yn Rhagfyr 2011 a Gwanwyn 2011 ymledodd y protestiadau drwy nifer o wledydd y Dwyrain Canol gan gynnwys protestiadau yn Iemen. Ar yr un pryd gwelwyd chwyldro yn yr Aifft a llefydd eraill. Ar y cychwyn codwyd llais yn erbyn diweithdra, y cyflwr economaidd ac yn erbyn llygredd yn llywodraeth Iemen. Cafwyd protestio hefyd yn erbyn bwriad y llywodraeth i newid cyfansoddiad Iemen. O fewn dyddiau bron, galwyd am ymddiswyddiad y Prif Weinidog Ali Abdullah Saleh. Trodd llawer o filwyr a swyddogion y llywodraeth at ochr y protestwyr. Ar y 23 Ebrill cytunodd Saleh i ymddiswyddo, ond gwrthododd i arwyddo'r cytundebau priodol; gwnaeth hyn dair gwaith.

Cyfeiriadau

 
Gwladwriaethau a thiriogaethau a sefydlwyd yn 1990
Gwledydd Asia
Gwledydd y Dwyrain Canol
8fed ganrif

7g - 8g - 9g
700au 710au 720au 730au 740au 750au 760au 770au 780au 790au

Digwyddiadau
711: Y Mwriaid yn goresgyn Iberia.
750: As-Saffah, califf cyntaf yr Abbasid, yn diorseddu Marwan II, califf olaf yr Ummayad .
768-814: Teyrnasiad Siarlymaen

Blynyddoedd a degawdau
700au 700 701 702 703 704 705 706 707 708 709
710au 710 711 712 713 714 715 716 717 718 719
720au 720 721 722 723 724 725 726 727 728 729
730au 730 731 732 733 734 735 736 737 738 739
740au 740 741 742 743 744 745 746 747 748 749
750au 750 751 752 753 754 755 756 757 758 759
760au 760 761 762 763 764 765 766 767 768 769
770au 770 771 772 773 774 775 776 777 778 779
780au 780 781 782 783 784 785 786 787 788 789
790au 790 791 792 793 794 795 796 797 798 799
800au 800

Canrifoedd
8fed ganrif
6ed ganrif

5g - 6g - 7g
500au 510au 520au 530au 540au 550au 560au 570au 580au 590au

Digwyddiadau 
527-565: Teyrnasiad Justinianus I, ymerawdwr Bysantaidd
531-579: Teyrnasiad Khosrau I, brenin Persia
581: Sefydlu Brenhinllin y Sui yn Tsieina

Blynyddoedd a degawdau 
500au 500 501 502 503 504 505 506 507 508 509
510au 510 511 512 513 514 515 516 517 518 519
520au 520 521 522 523 524 525 526 527 528 529
530au 530 531 532 533 534 535 536 537 538 539
540au 540 541 542 543 544 545 546 547 548 549
550au 550 551 552 553 554 555 556 557 558 559
560au 560 561 562 563 564 565 566 567 568 569
570au 570 571 572 573 574 575 576 577 578 579
580au 580 581 582 583 584 585 586 587 588 589
590au 590 591 592 593 594 595 596 597 598 599
600au 600

Canrifoedd
6ed ganrif
853

8g - 9g - 10g
800au 810au 820au 830au 840au - 850au - 860au 870au 880au 890au 900au
848 849 850 851 852 - 853 - 854 855 856 857 858

Digwyddiadau 
Llynges yr Ymerodraeth Fysantaidd yn dinistrio Damiette yn Yr Aifft

Genedigaethau

Marwolaethau 

853
852

8g - 9g - 10g
800au 810au 820au 830au 840au - 850au - 860au 870au 880au 890au 900au
847 848 849 850 851 - 852 - 853 854 855 856 857

Digwyddiadau 
Boris I, Tsar Bwlgaria yn dod i'r orsedd

Genedigaethau

Marwolaethau 
Abd-ar-rahman II, rheolwr Sbaen (g. 788)
Du Mu, bardd Tsineaidd (g. 803)

852
851

8g - 9g - 10g
800au 810au 820au 830au 840au - 850au - 860au 870au 880au 890au 900au
846 847 848 849 850 - 851 - 852 853 854 855 856

Digwyddiadau 
Y Llychlynwyr yn anrheithio Llundain a Chaergaint
Garcia Iñiguez yn olynu ei dad Iñigo Arista fel brenin Navarra

Genedigaethau

Marwolaethau 
7 Mawrth - Nevenoe (g. 800), brenin Llydaw

851
Helmand

Talaith yn ne-orllewin Affganistan yw Helmand. Mae'n ffinio â thalaith Kandahar i'r dwyrain, Chakhansur i'r gorllewin a Baluchistan (rhan o Bacistan) yn y de. Lashkar Gar yw'r brif ddinas. Mae gan y dalaith boblogaeth o 1,011,600 ac arwynebedd tir o 23,058 milltir sgwar. Pashtuniaid yw'r mwyafrid yno ond ceir lleiafrif sylweddol o Balochiaid hefyd, yn y de. Ers 2001 mae milwyr NATO a'r Unol Daleithiau wedi bod yn ymladd y Taleban a grwpiau eraill yno.

Rhed Afon Helmand drwy'r dalaith. Yn y de ceir bryniau Chagai sy'n codi i 2462m ar y ffin â Pacistan. Yn y gogledd ceir bryniau uchel a chopaon cyntaf yr Hindu Kush. Gwastatir uchel a sych yw'r rhan fwyaf o'r dalaith, sy'n gorwedd rhwng y bryniau hyn.

Helmand
Taleithiau Affganistan
Ffars

Genre llenyddol yw'r Ffars (o'r Lladin farcire, 'llenwi i mewn, stwffio'), math o ddrama ysgafn a fwriedir i ddiddanu yn unig, heb soffistigeiddrwydd a deallusrwydd comedi. Bachwyd y gair yn Ffrainc yn yr Oesoedd Canol i ddisgrifio'r 'anterliwtiau' comig a berfformid i ddiddanu'r dorf rhwng actiau dramâu miragl hirfaith.

Fel rheol mae ffars yn cynnwys elfennau fel sefyllfeydd rhyfedd, cyd-digwyddiadau anghredadwy a gor-bwysleisio abswrd cymeriad a digwyddiad. Cafodd rhai o'r ffarsau gorau eu sgrifennu yn y 19g yn Ffrainc. e.e. gan Feydeau a Labiche.

Mae rhai elfennau'r ffars yn debyg i'r hyn a geir mewn pantomeim.

Drama
Termau llenyddol
850

8g - 9g - 10g
800au 810au 820au 830au 840au - 850au - 860au 870au 880au 890au 900au
845 846 847 848 849 - 850 - 851 852 853 854 855

Digwyddiadau 
 Y cofnod cyntaf o'r Llychlynwyr yn ymosod ar arfordir Cymru

Genedigaethau 
Arnulf o Carinthia, brenin y Ffranciaid Dwyreiniol (bu farw 899)
Ymerawdwr Seiwa, Ymerawdwr Siapan (bu farw 881)

Marwolaethau 
Ymerawdwr Nimmyo, Ymerawdwr Siapan (g. 810)
Ramiro I o Asturias

850
849

8g - 9g - 10g
790au 800au 810au 820au 830au - 840au - 850au 860au 870au 880au 890au
844 845 846 847 848 - 849 - 850 851 852 853 854

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
18 Awst - Walafrid Strabo, mynach a diwinydd Almaenig

849
848

8g - 9g - 10g
790au 800au 810au 820au 830au - 840au - 850au 860au 870au 880au 890au
843 844 845 846 847 - 848 - 849 850 851 852 853

Digwyddiadau 
 Tua'r flwyddyn yma: gorffen teml Borobudur yn Indonesia
 Y Saraseniaid yn dinistrio Leontini.
 Máel Sechnaill mac Maíl Ruanaid, brenin Mide, yn gorchfygu'r Llychlynwyr yn Sciath Nechtain, Iwerddon.

Genedigaethau 
 Tua'r flwyddyn yma: Alffred Fawr, brenin Wessex

Marwolaethau 

848
Borobudur

Mae Borobudur yn deml Fwdhaidd (o'r traddodiad Mahayana) ar ynys Jafa, Indonesia. Mae'n dyddio o'r 9g ac yn cynnwys naw gwahanol lefel, y chwech isaf yn sgwar a'r tri uchaf yn grwn. Mae 2,672 o baneli cerfluniau a 504 cerflun o'r Bwda. Ar ran uchaf y deml mae 72 stwpa, pob un yn cynnwys cerflun o'r Bwdha, yn amgylchynu stwpa mawr canolog, sy'n wag. Saif rhyw 40 km i'r gogledd-orllewin o Yogyakarta yng nghanolbarth yr ynys.

Gall pererinion ddilyn taith o waelod y deml i'r rhan uchaf, gan basio trwy y tair lefel yn y gosmoleg Fwdaidd, sef Kamadhatu (byd y chwantau), Rupadhatu (byd y ffurfiau) ac Arupadhatu (byd y di-ffurf).

Nid oes cofnod ysgrifenedig o bwy a adeiladodd Borobudur na pha bryd, ond ystyrir i'r gwaith ddechrau tua 800 a'i orffen rhyw 75 mlynedd wedyn. Credir na ddefnyddiwyd Borobudur wedi i Fwdiaeth ddirywio ar ynys Jafa yn y 14g a throedigaeth y mwyafrif o'r boblogaeth i Islam. Mae llawer o waith wedi ei wneud i drwsio a diogelu'r deml yn y blynyddoedd diwethaf, a Borobudur yw'r gyrchfan fwyaf poblogaidd i dwristiaid yn Indonesia.

Temlau
Hanes Indonesia
Adeiladau ac adeiladwaith yn Indonesia
Bwdhaeth
847

8g - 9g - 10g
790au 800au 810au 820au 830au - 840au - 850au 860au 870au 880au 890au
842 843 844 845 846 - 847 - 848 849 850 851 852

Digwyddiadau 
Ionawr - Pab Leo IV yn olynu Pab Sergius II fel y 103ydd pab.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Pab Sergius II
Feidlimid mac Cremthanin
al-Wathiq, caliph Abbasid

847
846

8g - 9g - 10g
790au 800au 810au 820au 830au - 840au - 850au 860au 870au 880au 890au
841 842 843 844 845 - 846 - 847 848 849 850 851

Digwyddiadau 
 Y Mwslimiaid yn adennill León yn Sbaen
 Awst: morladron Arabaidd yn anrheithio'r Fatican.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Harald klak, brenin Denmarc

846
845

8g - 9g - 10g
790au 800au 810au 820au 830au - 840au - 850au 860au 870au 880au 890au
840 841 842 843 844 - 845 - 846 847 848 849 850

Digwyddiadau 
 28 Mawrth - Llychlynwyr (efallai o dan Ragnar Lodbrok) yn meddiannu Paris
 Y Llychlynwyr hefyd yn anrheithio Hamburg a Melun.
 22 Tachwedd Nevenoe, Dug Llydaw yn gorchfygu Siarl Foel, brenin y Ffranciaid, ym Mrwydr Ballon.

Genedigaethau

Marwolaethau 

845
844

8g - 9g - 10g
790au 800au 810au 820au 830au - 840au - 850au 860au 870au 880au 890au
839 840 841 842 843 - 844 - 845 846 847 848 849

Digwyddiadau 
Rhodri Mawr yn dod yn frenin Gwynedd
Ionawr - Pab Sergius II yn olynu Pab Gregory IV fel y 102il pab.
15 Mehefin: Louis II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig yn cael ei goroni.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Merfyn Frych, brenin Gwynedd
11 Ionawr - Michael I Rhangabes, Ymerawdwr Bysantaidd
25 Ionawr - Pab Gregory IV

844
Coets fawr

Cerbyd pedair olwyn a dynnid gan dîm o hyd at bedwar neu chwech o geffylau harnais oedd y goets fawr. Fe'i defnyddid am deithiau hir ar briffyrdd Prydain a Gorllewin Ewrop o ganol yr 17g hyd at ddyfodiad y rheilffordd. Yr enw Saesneg arni oedd stagecoach, am ei bod yn arfer rhannu'r siwrnai'n gyfres o siwrnau llai. Cedwid ceffylau ar gyfer y goets fawr mewn tafarndai arbennig ar hyd y ffordd a byddai'r gyrwyr yn newid y ceffylau yno. Fel rheol yr oedd gan y goets fawr seddi i chwech y tu mewn iddi a lle i deithwyr tlawd ar ben y to. Roedd y goets yn cario nwyddau a llythyrau hefyd. Cludid y post brenhinol ar y coetsys mawr o 1784 ymlaen yng ngwledydd Prydain.

Cyfnod pwysicaf y goets fawr yn Ewrop oedd y 18g. Roedd yn ffordd anghyfforddus iawn o deithio, yn bennaf oherwydd cyflwr echrydus y ffyrdd yr adeg honno ac oherwydd cynifer y lladron penffordd ar y priffyrdd.

Roedd y goets fawr yn gyfrwng cludiant pwysig yn yr Unol Daleithiau ac Awstralia yn y 19g.

Gweler hefyd
Helyntion Beca

Cyfeiriadau

Cerbydau
Cludiant
Cludiant cyhoeddus
Timon o Athen

Am y ddrama gan Shakespeare, gweler Timon of Athens. Gweler hefyd Timon.

Uchelwr o ddinas Athen oedd Timon o Athen (Groeg: Τίμων ὁ Ἀθηναῖος) (fl. 5g CC). Roedd yn gyfoeswr i Socrates. Roedd yn ddyn gwrth-gymdeithasol iawn. Yn ôl y dramodwyr comedi a ymosodasant arno roedd Timon wedi diflasu ar y ddynolryw am fod ei ffrindiau cynnar wedi bod yn anniolchgar iddo ac wedi troi at fyw fel meudwy gan osgoi pawb.

Daeth yn gymeriad stoc yn y comedïau Groeg cyfoes. Yn ddiweddarach cyfansoddodd Lucian (c. 117 - 180) ddeialog amdano. Cynhwysodd William Painter (1540 - 1594) chwedl am Timon yn ei lyfr dylanwadol y Palace of Pleasure. Hon yn ei thro a roddodd ysbrydoliaeth i William Shakespeare i lunio ei ddrama adnabyddus Timon of Athens.

Groeg yr Henfyd
Athen
Maxïmo Park

Band roc o Newcastle, Lloegr yw Maxïmo Park.

Aelodau
 Paul Smith
 Duncan Lloyd
 Archis Tiku
 Lukas Wooller
 Tom English

Albymau
A Certain Trigger (2005)
Missing Songs (2006)
Our Earthly Pleasures (2007)

Bandiau Seisnig
Gwyfyn (ffilm)

Am y pryfed tebyg i loynnod byw gweler Gwyfyn.

Ffilm Gymraeg gan Euros Lyn a gynhyrchwyd gan Fiction Factory ar gyfer S4C yn 2002 yw Gwyfyn. Mae'n adrodd hanes merch o gymoedd de Cymru sy'n ceisio dygymod â mam alcoholig. Lauren Kirby sy'n serennu yn y ffilm.

Yn ôl Robyn Tomos yn y Western Mail, roedd yn "Ffilm hynod sy'n brawf bod y diwylliant teledu Cymraeg wedi aeddfedu".

Cafodd y ffilm ei henwebu ar gyfer gwobr BAFTA Cymru am y coluro gorau gan Meinir Jones Lewis, ac enillodd wobr "Y Ddrama Orau Ar Gyfer Teledu".

Cyfeiriadau 

Ffilmiau 2002
Ffilmiau drama Cymraeg o Gymru
Ffilmiau S4C
Llety Piod

Ffilm fer sy'n serennu Bill Nighy yw Llety Piod, cynhyrchwyd ar gyfer S4C gan Berwyn Rowlands a chyfarwyddwyd gan Ceri Sherlock.

ffynonellau

Ffilmiau Cymraeg
Ffilmiau 1995
S4C
Parc Singleton

Parc ar lannau bae Abertawe yw Parc Singleton, sydd hefyd yn gartref i un o ddau brif ysbyty dinas Abertawe - Ysbyty Singleton - a Phrifysgol Abertawe. Cynhelir nifer o gynherddau yno yn ystod y flwyddyn, gan gynnwys Escape in the Park, Pinc yn y Parc a'r Proms in the Park.

Gerddi 
Mae'r parc wedi'i rannu ac mae'n cynnwys nifer o erddi ac ardaloedd hamdden.

Gerddi Botonegol

Maes Lacrosse

Gerddi Addurnol

Llyn Cychod Singelton

Golf Gwallgo

Coidwyg Taylor

Maes Arddangos

Adeiladau

Porthdy 

Abertawe
Singleton
843

8g - 9g - 10g
790au 800au 810au 820au 830au - 840au - 850au 860au 870au 880au 890au
838 839 840 841 842 - 843 - 844 845 846 847 848

Digwyddiadau 
 Cytundeb Verdun yn rhannu'r Ymerodraeth Garolingaidd rhwng tri mab Louis Dduwiol, sef Siarl Foel, Lothar a Louis yr Almaenwr, felly'n creu Teyrnas Ffrainc fel gwladwriaeth ar wahân.
 Cináed mac Ailpín, Brenin y Sgotiaid, hefyd yn dod yn frenin y Pictiaid, ac felly'n frenin cyntaf yr Alban unedig.

Genedigaethau

Marwolaethau 

843
1350au

13g - 14g - 15g
1300au 1310au 1320au 1330au 1340au - 1350au - 1360au 1370au 1380au 1390au 1400au
1350 1351 1352 1353 1354 1355 1356 1357 1358 1359

Digwyddiadau a Gogwyddion
Y Tyrciaid Otomanaidd yn mynd i mewn i Ewrop

Arweinwyr y Byd

1350au
1390au

13g - 14g - 15g
1340au 1350au 1360au 1370au 1380au - 1390au - 1400au 1410au 1420au 1430au 1440au
1390 1391 1392 1393 1394 1395 1396 1397 1398 1399

Digwyddiadau a Gogwyddion
 Timur yn goresgyn India ac yn anrheithio Delhi

Arweinwyr y Byd

1390au
1400au

14g - 15g - 16g
1350au 1360au 1370au 1380au 1390au - 1400au - 1410au 1420au 1430au 1440au 1450au
1400 1401 1402 1403 1404 1405 1406 1407 1408 1409

Digwyddiadau a Gogwyddion
Gwrthryfel Owain Glyndŵr
Mordeithiau cyntaf Zheng He

Arweinwyr y Byd

1400au
1410au

14g - 15g - 16g
1360au 1370au 1380au 1390au 1400au - 1410au - 1420au 1430au 1440au 1450au 1460au
1410 1411 1412 1413 1414 1415 1416 1417 1418 1419

Digwyddiadau a Gogwyddion
1411-1415: Adnewyddiad Camlas Fawr Tsieina

Arweinwyr y Byd

1410au
1420au

14g - 15g - 16g
1370au 1380au 1390au 1400au 1410au - 1420au - 1430au 1440au 1450au 1460au 1470au
1420 1421 1422 1423 1424 1425 1426 1427 1428 1429

Digwyddiadau a Gogwyddion
1420-1436: Rhyfeloedd yr Husiaid

Arweinwyr y Byd

1420au
1430au

14g - 15g - 16g
1380au 1390au 1400au 1410au 1420au - 1430au - 1440au 1450au 1460au 1470au 1480au
1430 1431 1432 1433 1434 1435 1436 1437 1438 1439

Digwyddiadau a Gogwyddion
 1434-1436: Gwrthryfel Engelbrekt yn Sweden

Arweinwyr y Byd

1430au
842

8g - 9g - 10g
790au 800au 810au 820au 830au - 840au - 850au 860au 870au 880au 890au
837 838 839 840 841 - 842 - 843 844 845 846 847

Digwyddiadau 
14 Chwefror - Siarl Foel a Louis yr Almaenwr yn tyngi Llwon Strasbwrg
Ramiro I, brenin Asturias yn olynu Alfonso II ar yr orsedd.
Michael III, sy'n dair oed, yn dod yn Ymerawdwr Bysantaidd.

Genedigaethau

Marwolaethau 
5 Ionawr - Al-Mu'tasim, caliph Abbasid (g. 794)
Ymerawdwr Saga o Siapan (g. 786)
Alfonso II o Asturias (g. 759)
Theophilus, Ymerawdwr Bysantaidd (g. 813)

842
841

8g - 9g - 10g
790au 800au 810au 820au 830au - 840au - 850au 860au 870au 880au 890au
836 837 838 839 840 - 841 - 842 843 844 845 846

Digwyddiadau 
25 Mehefin - Brwydr Fontenay; Siarl Foel a Louis yr Almaeenwr yn gorchfygu Lothar.
Sefydlu tref Lychlynnaidd Dyflinn (Dulyn) yn Iwerddon.

Genedigaethau

Marwolaethau 

841
Delyn (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru yw Delyn o fewn Rhanbarth Gogledd Cymru. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw .

Aelodau 

 1999 – 2003: Alison Halford (Llafur)
 2003 - 2016 : Sandy Mewies (Llafur)
 2016 – presennol Hannah Blythyn (Llafur)

Canlyniadau Etholiad

Etholiadau yn y 2020au

Canlyniad Etholiad 2021

Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Gweler Hefyd
Delyn (etholaeth seneddol)

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd Cymru
Sir y Fflint
Caernarfon (etholaeth Cynulliad)

Roedd etholaeth Caernarfon yn ethol aelod i Gynulliad Cenedlaethol Cymru rhwng 1999 a 2007. Yn ddaearyddol, roedd yr etholaeth yn rhan o Wynedd, gan gynnwys Llŷn i gyd.

Ar gyfer etholiadau'r Cynulliad, roedd yr etholaeth yn ran o ranbarth Gogledd Cymru.

Aelodau Cynulliad 

 1999 – 2003: Dafydd Wigley (Plaid Cymru)
 2003 - 2007: Alun Ffred Jones (Plaid Cymru)

Etholiadau

Canlyniadau Etholiad 2003

Canlyniadau Etholiad 1999

|- style="background-color:#F6F6F6"
! style="background-color: " |
| colspan="2"   | Sedd newydd:  yn ennill.
| align="right" | Gogwydd
| align="right" | n/a
||
|-

Gweler Hefyd
Caernarfon (etholaeth seneddol)

Etholaethau hanesyddol yng Nghymru
Gwynedd
Ynys Môn (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru o fewn Rhanbarth Gogledd Cymru ydy Ynys Môn. Mae'n ethol un aelod drwy ddull cyntaf i'r felin. Mae hefyd yn rhan o etholaeth ranbarthol Gogledd Cymru, sydd yn ethol pedwar aelod ychwanegol er mwyn cael cynrichiolaeth mwy cyfrannol ar gyfer y rhanbarth. Yr aelod dros yr etholaeth yw .

Ffiniau 
Crëwyd etholaeth Senedd Cymru Ynys Môn yn 1999, gyda'r un ffiniau ac etholaeth seneddol o'r un enw, a'r un ffiniau a Sir Fôn.

Crëwyd rhanbarth Gogledd Cymru yn ystod yr etholiad cynulliad cyntaf hefyd yn 1999, ac ers 2007 mae hi wedi cynnwys etholaethau Aberconwy, Alun a Glannau Dyfrwy, Arfon, De Clwyd, Dyffryn Clwyd, Gorllewin Clwyd, Delyn, Wrecsam ac Ynys Môn.

Hanes 
Yn Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 1999, yr etholiad cyntaf i'r Cynulliad, enillwyd y sedd gan Ieuan Wyn Jones, a ddaeth yn arweinydd Plaid Cymru rhwng 2000 a 2012. Ar yr 20fed o Fehefin, 2013, ymddiswyddodd Ieuan Wyn Jones, i achosi isetholiad a gynhaliwyd ar y 1af o Awst. Enillwyd yr isetholiad yn gyfforddus gan Rhun ap Iorwerth gyda mwyafrif o dros 9000 o bleidleisiau. Yn yr etholiad Cynulliad canlynol, daliwyd y sedd eto gan Rhun ap Iorwerth gyda mwyafrif tebyg.

Pleidleisio 
Mewn etholiadau Senedd, mae gan bob pleidleisiwr ddwy bleidlais: un ar gyfer ymgeisydd i fod yn Aelod o'r Senedd dros yr etholaeth, a'r llall ar gyfer rhestr pleidiol o ymgeiswyr rhanbarthol. Defnyddir Dull d'Hondt ar gyfer dyrannu seddi rhanbarthol, gan ystyried canlyniadau'r etholaethau yn y rhanbarth.

Aelodau Cynulliad/ Aelodau o'r Senedd

Aelodau o'r Senedd

Etholiadau

Etholiadau yn y 2020au

Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Gweler Hefyd
Ynys Môn (etholaeth seneddol)

Etholaethau Senedd Cymru
Ynys Môn
1440au

14g - 15g - 16g
1390au 1400au 1410au 1420au 1430au - 1440au - 1450au 1460au 1470au 1480au 1490au
1440 1441 1442 1443 1444 1445 1446 1447 1448 1449

Digwyddiadau a Gogwyddion
Cwymp dinas Mayapán yng Ngorynys Yucatán

Arweinwyr y Byd

1440au
1450au

14g - 15g - 16g
1400au 1410au 1420au 1430au 1440au - 1450au - 1460au 1470au 1480au 1490au 1500au
1450 1451 1452 1453 1454 1455 1456 1457 1458 1459

Digwyddiadau a Gogwyddion
1453: Ymerodraeth yr Otomaniaid yn cipio Caergystennin

Arweinwyr y Byd

1450au
1460au

14g - 15g - 16g
1410au 1420au 1430au 1440au 1450au - 1460au - 1470au 1480au 1490au 1500au 1510au
1460 1461 1462 1463 1464 1465 1466 1467 1468 1469

Digwyddiadau a Gogwyddion
Ymerodraeth y Songhai o dan Sonni Ali yn gorchfygu llawer o'i chymdogion

Arweinwyr y Byd

1460au
840

8g - 9g - 10g
790au 800au 810au 820au 830au - 840au - 850au 860au 870au 880au 890au
835 836 837 838 839 - 840 - 841 842 843 844 845

Digwyddiadau 
 Yn dilyn marwolaeth Louis Dduwiol, mae ei feibion Lothar, Siarl Foel a Louis yr Almaenwr ym ymladd am ran o'r Ymerodraeth Lân Rufeinig

Genedigaethau

Marwolaethau 
20 Mehefin - Louis Dduwiol, Brenin y Ffranciaid, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (g. 778)
Ymerawdwr Junna, Ymerawdwr Siapan (g. 786)

840
839

8g - 9g - 10g
780au 790au 800au 810au 820au - 830au - 840au 850au 860au 870au 880au
834 835 836 837 838 - 839 - 840 841 842 843 844

Digwyddiadau 
Louis Dduwiol yn ceisio rhannu'r ymerodraeth rhwng ei feibion.
Ethelwulf yn dilyn Egbert fel brenin Wessex.

Genedigaethau 
Michael III, Ymerawdwr Bysantaidd (bu farw 867)

Marwolaethau 
Aznar I Galíndez, brenin Aragon
Egbert, brenin Wessex

839