alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Englyn

Math arbennig o bennill sy'n unigryw i ddiwylliant Cymru a llenyddiaeth Gymraeg yw'r englyn. Mae ei wreiddiau'n hen gyda'r enghreifftiau ysgrifenedig cynharaf yn dyddio o tua'r 9g. Ar lafar, mae englyn yn tueddu i fod yn gyfystyr ag englyn unodl union, ond mae sawl math arall. Nid englynion unodl union mo'r enghreifftiau cynharaf, ond yn hytrach englynion milwr ac englynion penfyr, sef Canu Llywarch Hen a'r enghreifftiau yn Llawysgrif Juvencus.

O ail-drefnu rhai o linellau'r Gododdin a briodolir i Aneirin, gellir ffurfio englyn unodl union. Ceisiodd yr ysgolhaig John Rhŷs brofi mai o'r Lladin y daeth mesur yr englyn, felly mae'n fesur hen iawn.

Erbyn hyn, gall englyn sefyll ar ben ei hun fel cyfanwaith. Tueddai Beirdd y Tywysogion a Beirdd yr Uchelwyr ganu gosteg, cadwyn neu gyfres o englynion yn hytrach nag englyn unigol, ond ceir eithriadau, fel englyn Guto'r Glyn i'w henaint. Canodd Cynddelw Brydydd Mawr dri englyn unodl union coffa i'w fab, Dygynnelw, yn ogystal.

Roedd englynion yn rhannau pwysig o gyfarwyddyd, a thybir mai gweddillion cyfarwyddyd yw'r englynion a briodolir i Lywarch Hen a Heledd. Mae Efnisien yn canu englyn yn Ail Gainc y Mabinogi.

Mathau o englynion
Englyn cyrch
Englyn lleddfbroest
Englyn milwr
Englyn penfyr
Englyn proest cadwynog
Englyn proest cyfnewidiog
Englyn toddaid
Englyn unodl crwca
Englyn unodl union
Englyn Proest Dalgron
Englyn cil-dwrn

Gosteg Englynion yw cyfres o ddeuddeg o Englynion Unodl Union ar yr un brifodl.

Techneg arall a ddefnyddir yw cadwyno englynion mewn cyfres drwy ddwyn gair o linell olaf yr englyn blaenorol a'i osod yn llinell gyntaf yr englyn newydd. Bydd rhai beirdd yn cloi'r gadwyn drwy gysylltu llinell olaf yr englyn olaf â llinell gyntaf yr englyn cyntaf. Enghraifft enwog o'r dechneg hon yw'r gadwyn o ddeuddeg englyn sy'n agor awdl John Lloyd-Jones, Y Gaeaf, sef awdl fuddugol Eisteddfod Genedlaethol Rhydaman, 1922.

Gweler hefyd
 Englynion Mynwentydd Gwlad Llŷn a'r Cyffiniau gan Gwyn Neale (Gwasg Carreg Gwalch, 2015)

Englynion y Beddau (Llyfr Du Caerfyrddin)
Englynion y Juvencus (Llawysgrif Ladin o'r 9ed ganrif)
Englyn Gwydion (Pedair Cainc y Mabinogi)
Y pedwar mesur ar hugain

Cerdd Dafod
 
Termau llenyddol
Cywydd

Y cywydd oedd un o fesurau mwyaf poblogaidd y beirdd ar ddiwedd yr Oesoedd Canol, cymaint felly fel y cyfeirir at Feirdd yr Uchelwyr fel "Y Cywyddwyr" yn draddodiadol. Mae'r cywydd yn aros yn un o'r mesurau Cerdd Dafod mwyaf poblogaidd heddiw.

Yn ei hanfod, cwpled o ddwy linell saith sillaf yr un yw'r cywydd. Addurnir y cwpledi â'r gynghanedd.

Daw'r cywydd i'r golwg yng ngwaith y beirdd yn hanner cyntaf y 14g. Does dim enghraifft o'r mesur yng ngwaith Beirdd y Tywysogion, ond ni ellir profi na dadbrofi nad oedd yn bodoli ar ryw ffurf fel un o fesurau'r Glêr (beirdd isradd) cyn y 14g. Mae Thomas Parry yn damcaniaethu y cafodd un o fesurau poblogaidd y Glêr a adweinir fel y traethodl ei gywreinio a'i ddatblygu i ffurfio'r cywydd ar ddechrau'r 14g.

Yng Ngramadeg Einion Offeiriad (tua 1330?) dywedir fod pedwar math o gywydd:
 Awdl-Gywydd, hen fesur
 Cywydd Deuair Hirion, y ffurf sy'n fwyaf adnabyddus o lawer heddiw; hoff fesur Beirdd yr Uchelwyr
 Cywydd deuair fyrion
 Cywydd llosgyrnog

Ymhlith meistri mawr y cywydd yn yr Oesoedd Canol gellid crybwyll Dafydd ap Gwilym a Llywelyn Goch ap Meurig Hen, dau o'r arloeswyr cynnar, a Gruffudd Gryg a Iolo Goch; Guto'r Glyn, Dafydd Nanmor a Lewys Glyn Cothi yn y ganrif olynol; a Tudur Aled, Lewys Môn a Wiliam Llŷn yn yr 16g.

Cafwyd adfywiad ar y cywydd yn y 18g, diolch yn bennaf i waith beirdd fel Goronwy Owen a Lewis Morris. Roedd Iolo Morgannwg yn medru cyfansoddi cywyddau campus yn ogystal, er iddo dadogi nifer ohonynt ar feirdd canoloesol fel Dafydd ap Gwilym. Er i'r cywydd golli allan i'r awdl eisteddfodol a'r canu telynegol newydd yn y 19g, adenillodd ei fri yn yr 20g ac mae'n aros yn fesur poblogaidd gan y beirdd caeth cyfoes. Mae'n un o fesurau awdl gosod y Gadair yn yr Eisteddfod Genedlaethol.

Llyfryddiaeth 

 Aneirin Talfan Davies (gol.), Englynion a Chywyddau (Llyfrau'r Dryw). Ceir traethawd byr ond pwysig gan Thomas Parry ar hanes y cywydd.
 Donald Evans (gol.), Y Flodeugerdd o Gywyddau (1981)
 Iwan Llwyd a Myrddin ap Dafydd (gol.), Cywyddau Cyhoeddus (Gwasg Carreg Gwalch, 1994)

Cerdd Dafod

Mesurau caeth
Termau llenyddol
Y Traddodiad Barddol
Senana

Y Dywysoges Senana (neu Senena) ferch Caradog ap Thomas (fl. 1210 - 1260) oedd gwraig Gruffudd ap Llywelyn, Tywysog Gwynedd.

Tras
Trwy ei thad Caradog roedd hi'n orwyres i Owain Gwynedd. Roedd hi'n fam i Lywelyn Ein Llyw Olaf a'i frawd Dafydd. Roedd hi hefyd yn fam i Rodri ac Owain ynghyd â dwy ferch, Gwladus a Margaret.

Bywgraffiad
Mae'r ychydig sy'n hysbys am Senana yn deillio o'r cyfeiriadau amdani yng nghofnodion y cyfnod, a hynny am ei bod yn chwarae rhan bwysig yng ngwleidyddiaeth Gwynedd ac yn y berthynas rhwng Gwynedd a choron Lloegr. Yn Awst 1241 aeth o Wynedd i gyfarfod â Harri III o Loegr yn Amwythig i geisio amodau am ryddhau ei gŵr o garchar ei frawd Dafydd ap Llywelyn, Tywysog Gwynedd. Pan garcharwyd ei gŵr Gruffudd gan Harri yn Nhŵr Llundain âi Senana yno i ymweld ag ef a cheisio ei gynorthwyo. Er mwyn gwneud hynny llwyddodd i gael caniatad y brenin. Mae ei diwedd yn anhysbys.

Cyfeiriadau

Cymry'r 13eg ganrif
Genedigaethau'r 13eg ganrif
Merched y 13eg ganrif
Tywysogesau Gwynedd
Teyrnas Gwynedd
Marwolaethau'r 1260au
Rhodri ap Gruffudd

Un o bedwar mab Gruffudd ap Llywelyn a'i wraig Senana oedd Rhodri ap Gruffudd (m. tua 1315). Ei frodyr oedd Llywelyn ap Gruffudd, Dafydd ac Owain. Roedd ganddo ddwy chwaer, Gwladus ferch Senana a Margaret.

Priododd ddywaith. Ei wraig gyntaf oedd Beatrice, ferch Dafydd o Falpas. Mae enw ei ail wraig yn anhysbys. Trwy'r ail briodas cafodd fab, Thomas ap Rhodri (m. 1363), tad Owain ap Thomas (Owain Lawgoch) (m. 1378).

Llinach

Cymry'r 13eg ganrif
Cymry'r 14eg ganrif
Genedigaethau'r 13eg ganrif
Llinach Aberffraw
Marwolaethau 1315
Parthia

Roedd y Parthiaid (hen Berseg Partawa, Lladin Parthi) yn bobl a sefydlodd ymerodraeth yn y wlad sydd nawr yn Iran o'r 3g CC hyd yr 2g OC.

Rhwng 250 CC a 238 CC, dan eu brenin Arsaces, llwyddodd y Parthiaid i gipio tiriogaeth Persia oddi wrth yr ymerodron Seleucid. Yn 141 CC, pan oedd Mithridates I yn frenin, ychwanegasant Fesopotamia at eu hymerodraeth. Cymerodd y brenin y teitl "Sháh an Sháh" (Brenin y Brenhinoedd). Dan Mithridates II (124/123 - 88/87 CC) agorwyd Llwybr y Sidan yn 115 CC a derbyniwyd llysgenhadaeth gan ymerawdwr Tsieina, Wu Ti.

Yn fuan wedyn daeth y Parthiaid i gysylltiad a'r Ymerodraeth Rufeinig. Bu llawer o ymladd rhwng yr ymerodraethau hyn dros y blynyddoedd. Ym mrwydr Carrhae yn 53 CC cafodd y Parthiaid fuddugoliaeth ysgubol dros fyddin Rufeinig dan Marcus Licinius Crassus, gan ladd 20,000 o filwyr Rhufeinig a chymeryd 10,000 yn gaethion. Yn 20 CC, dan Augustus, cytunwyd i dderbyn Afon Ewffrates fel ffin. Bu ymladd eto yn ystod teyrnasiad Nero ac enillodd yr ymerawdwr Trajan fuddugoliaethau pwysig dros y Parthiaid, gan gipio'r brifddinas Ctesiphon yn 116, a chymeryd y cyfenw "Parthicus" i'w nodi. Bu heddwch yn ystod teyrnasiad Hadrian ond yna bu ymladd eto dan Marcus Aurelius pan adenillodd y Parthiaid y tiroedd a gollasant i Trajan. Prif gryfder y Parthiaid mewn rhyfel oedd eu marchogion, oedd yn gallu saethu â'r bwa tra'n carlamu.

Yn ystod y ganrif gyntaf a'r ail OC, gwanychwyd ymerodraeth y Parthiaid gan ryfeloedd cartref. Yn 200 cododd y Persiaid mewn gwrthryfel dan Ardashir I, ac yn 224 lladdwyd Artaban V, brenin olaf y Parthiaid. Coronwyd Ardashir yn frenin, a sefydlwyd tŷ brenhinol y Sassanid.

 

en:Parthia
eo:Partoj
es:Partos
fr:Parthie
hr:Parti
ko:파르티아
lt:Partai
pl:Partia (kraina)
ru:Парфия
vi:Người Parthia
zh:帕提亚
Mithridates I, brenin Parthia

Brenin Parthia oedd Mithridates I neu Mithridates (195 CC - 138 CC), a deyrnasai fel "Brenin Mawr" y wlad o tua 171 CC hyd 138 CC, gan ddilyn ei frawd Phraates I o Parthia (176 CC - 171 CC). Roedd yn fab i'r brenin Phriapatius o Parthia (191 CC - 176 CC). Dan Mithridates tyfodd Parthia yn rym gwleidyddol mawr a lledaenwyd i'r gorllewin i gynnwys Mesopotamia. Cipiwyd Babylonia (144 CC), Media (141 BC) ac yna Persia (139 BC), pan ddaliodd Mithridates y brenin Seleucid Demetrius II o Syria (146-139 CC a 129-126 CC). Yn ddiweddarach priododd Demetrius II Rhodogune ferch Mithridates.

Ymledodd ffiniau Parthia i'r dwyrain hefyd, i Margiana, Aria a Bactria yng Nghanolbarth Asia, gan sefydlu rheolaeth Parthia ar Lwybr y Sidan. Galwai Mithridates ei hun yn philhellene (cyfaill y Groegiaid) a defnyddiai arian bath yn dilyn patrymau Groegaidd.

Mae ei enw yn dynodi ei fod dan amddiffyn a nawdd y duw Mithra ac yn rhoi iddo ei awdurdod i ryw raddau. Fe'i olynwyd ar ei farwolaeth gan ei fab Phraates (teyrnasodd 138 CC - 128 CC).

Brenhinoedd Parthia
Genedigaethau 195 CC
Hanes Iran
Marwolaethau 138 CC
Parthia
Macrinus

Marcus Opellius Macrinus neu Macrinus (164–218) oedd Ymerawdwr Rhufain o 11 Ebrill 217 hyd ei farwolaeth.

Ganed Macrinus yn Iol Caesarea yn nhalaith Mauretania Caesariensis. Roedd o deulu bonheddig ond yn ôl pob tebyg heb fod yn gyfoethog. Pan oedd yn ŵr ifanc bu Macrinus yn gweithio fel negesydd, fel heliwr proffesiynol a hyd yn oed fel gladiator. Aeth i Rufain i weithio fel cyfreithiwr, a phenododd Plautanius, pennaeth Gard y Praetoriwm ef fel ei asesydd cyfreithiol personol. Wedi i Plautanius gael ei lofruddio yn 205, bu Macrinus yn gweinyddu eiddo'r ymerawdwr, ac yn 212 penodwyd ef yn bennaeth Gard y Praetoriwm. Yn y flwyddyn 217 roedd yn un o arweinwyr y cynllwyn yn erbyn yr ymerawdwr Caracalla, ac wedi llofruddiaeth Caracalla cyhoeddwyd ef yn ymerawdwr gan ei filwyr.

Addawodd Macrinus deyrnasu yn ysbryd Marcus Aurelius yn hytrach na Caracalla. Ei brif broblem oedd y rhyfel yn erbyn y Parthiaid oedd wedi ei gychwyn yn nheyrnasiad Caracalla. Yn dilyn brwydr gyfartal yn Nisibis, cytunodd yr ymerawdwr i roi diwedd ar yr ymladd trwy dalu 200,000,000 sesterce i'r Parthiaid a gadael Armenia iddynt. Ariannwyd y taliadau hyn trwy leihau cyflog y milwyr, a throes hyn y fyddin yn ei erbyn. Aeth pethau'n waeth pan ymddangosodd Varius Avitus (Heliogabalus) yn honni bod yn etifedd i Caracalla. Ar fore'r 16 Mai 218 cyhoeddodd y llengoedd y bachgen 14 oed hwn yn ymerawdwr. Ar yr 8 Mehefin 218 bu brwydr rhwng milwyr Macrinus a milwyr Heliogabalus, a gorchfygwyd Macrinus. Bu raid i Macrinus ffoi, ond cafodd ei adnabod yn Calcedonia, yn disgwyl llong i groesi'r Bosphorus, a daliwyd ef. Dienyddiwyd ef yn ystod Mehefin neu Gorffennaf 218 yn Archelais. Dilynwyd ef fel ymerawdwr gan Heliogabalus.

Cyfreithwyr
Genedigaethau 164
Marwolaethau 218
Ymerodron Rhufeinig
Bactria

Rhanbarth hynafol a theyrnas hanesyddol yng Nghanolbarth Asia oedd Bactria (hefyd Bactriana, Bākhtar yn Mherseg, Bhalika yn Arabeg ac ieithoedd Indiaidd, a Ta-Hsia yn Tsieinïeg). Roedd yn gorwedd i'r dwyrain o'r Môr Aral. Ar ei lletaf roedd Bactria yn cynnwys tiriogaethau presennol y Canolbarth Asia Rwsiaidd, Affganistan a Phacistan, gyda'i chanol rhwng yr Hindu Kush ac afon Amu Darya (yr Oxus hynafol). Ei phrifddinas oedd Bactra neu Balhika (Balkh yn Affganistan heddiw). I'r de-orllewin yr oedd yn ffinio â Phersia tra bod hen deyrnas Gandhara yn gorwedd i'r de-ddwyrain. Mae Bactreg yn iaith Iranaidd yn yr is-deulu Indo-Iranaidd yn y teulu Indo-Ewropeaidd o ieithoedd. Ymhlith disgynyddion y Bactriaid heddiw y mae'r Pashtun a'r Tajikiaid.

Roedd yn dalaith Achaemeniaidd o tua 600 CC hyd ei goncwest gan Alecsander Fawr. Am gyfnod ar ôl hynny bu dan reolaeth y Bersia Seleuciaidd ac wedyn Parthia dan Mithridates I ar ôl cyfnod byr fel teyrnas annibynnol dan Diodotus I. O'r ganrif gyntaf OC meddianwyd Bactria gan nomadiaid o Kushan. Dan eu rheolaeth nhw blodeuai diwylliant unigryw a oedd yn cynnwys elfennau Bwdhydd o Ganolbarth Asia (ardal Turfan, er enghraifft), Iranaidd a Groegaidd-Rufeinig. Hyd tua 600 roedd Bactria yn parhau i fod yn groesffordd ddiwyllianol a masnachol rhwng y Gorllewin a'r Dwyrain.

Dolenni allanol
Aur Bactriaidd
Bactria erthyglau ar Bactria yn yr Encyclopædia Iranica

 
Canolbarth Asia
Hanes Asia
Hanes Affganistan
Hanes Pacistan
Yr Henfyd
Peter Prendergast

Arlunydd oedd Peter Prendergast (27 Hydref 1946 – 14 Ionawr 2007).

Cafodd ei eni yn Abertridwr, Morgannwg ond a ymsefydlodd ym Methesda.

Dolennau allanol
Cofiant , The Independent, 17 Ionawr 2007
Martin Tinney Gallery 
Art Cymru
Oriel ei gwaith o Art Cymru
Works exhibited at the Boundary Gallery
 Tributes paid to 'unique' artist, BBC News, 15 Ionawr 2007

Arlunwyr Cymreig
Genedigaethau 1946
Marwolaethau 2007
Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Pobl o Forgannwg
John Marek

Gwleidydd Cymreig yw John Marek (ganwyd 24 Rhagfyr 1940). Cynrychiolodd Wrecsam yn San Steffan ar ran y Blaid Lafur am 18 mlynedd. Cynrychiolodd Wrecsam yn y Cynulliad Cenedlaethol ar ran plaid Cymru Ymlaen ar ôl iddo gael ei ethol am y tro cyntaf yn 1999 ond collodd y sedd i'r ymgeisydd Llafur yn etholiad Mai 2007. Mae'n cefnogi datganoli a'r galw am Senedd i Gymru. Ym Mawrth 2010 ymunodd Marek â'r Blaid Geidwadol

Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Cymru Ymlaen
Genedigaethau 1940
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion annibynnol
Y Blaid Geidwadol (DU)
Pobl o Lundain
Arweinwyr pleidiau gwleidyddol yng Nghymru
Heliogabalus

Sextus Varius Avitus Basianus, mwy adnabyddus fel Heliogabalus (c. 204 – 222) oedd ymerawdwr Rhufain o 218 hyd 222.

Ganed Heliogabalus yn Emesa, Syria, yn fab i Sextus Varius Marcellus a Julia Soaemias Bassiana. Roedd yn aelod trwy ei fodryb Avita Mamaea o deulu'r Severaid, a sefydlwyd gan yr ymerawdwr Septimius Severus. Roedd ei hynafiaid wedi bod yn offeiriaid y duw El-Gabal yn Emesa (Homs) heddiw). O hyn y daeth yr enw Heliogabalus.

Daeth yn ymerawdwr trwy fod ei nain, Julia Maesa, wedi llwgrwobrwyo y milwyr a lledaenu'r stori fod Heliogabalus yn fab gordderch i Caracalla. Cyhoeddodd y milwyr ef yn ymerawdwr ar 16 Mai 218. Ym mis Mehefin yr un flwyddyn gorchfygodd milwyr oedd yn cefnogi Heliogabalus filwyr yr ymerawdwr Macrinus mewn brwydr. Dienyddiwyd Macrinus, a daeth Heliogabalus yn ymerawdwr.

Roedd Heliogabalus yn ddilynydd y duwiau Ffenicaidd El-Gabal a Baal, a daeth a seremoniau i'w hanrhydeddu i Rufain. Ceisiodd sefydlu El-Gabal fel prif dduw y pantheon Rhufeinig dan yr enw Sol invictus ("Yr haul anorchfygol"). Priododd bum gwaith, gan gynnwys priodi un o'r gwyryfon Vestal, ond credir mai nid am resymau rhywiol y priododd. Roedd yn hoyw, a dywedir ei fod wedi cynnig swm mawr o arian i unrhyw lawfeddyg a allai ei droi yn ferch. Fodd bynnag ni allodd ddarganfod unrhyw lawfeddyg oedd yn barod i ymgymeryd a'r gwaith. Dywedir iddo syrthio mewn cariad a chaethwas o faintioli anferth o'r enw Heracles, ac ystyried penodi Heracles yn ymeradwr yn ei le, gydag ef ei hun ym ymerodres.

Roedd syniadau yr ymeradwr yn annerbyniol gan y mwyafrif o drigolion yr ymerodraeth a bu nifer o gynllwynion yn ei erbyn. Penderfynodd Julia Maesa ei bod yn bryd i'w ddiorseddu. Roedd gan Julia Maesa ferch arall, Julia Avita Mamaea, ac roedd ganddi hi fab 13 oed Alexander Severus. Llwyddodd i berswadio Heliogabalus i'w enwi ef fel ei etifedd, yna ceisiodd gynyddu poblogrwydd Alexandrus ymhlith y boblogaeth. Sylweddolodd Heliogabalus beth oedd ei bwriad, a gorchymynodd lofruddio Alexander, ond roedd Julia Maesa eisoes wedi llwgrwobrwyo'r milwyr. Lladdwyd Heliogabalus a'i fam Julia Soaemias ar 11 Mawrth 222, a thaflwyd eu cyrff i Afon Tiber.

Genedigaethau 203
Marwolaethau 222
Ymerodron Rhufeinig
Alexander Severus

Marcus Aurelius Severus Alexander (1 Hydref 208 – 19 Mawrth 234), a adnabyddir yn gyffredin fel Alexander Severus, oedd ymerawdwr Rhufain o 222 hyd 234.

Ganed Alexander Severus yn ninas Ffenicaidd Arca Cesarea yn Syria. Roedd yn fab i Gessius Marcianus a Julia Mammaea ac yn ŵyr i Julia Maesa. Ei enw gwreiddiol oedd Alexandrus Basianus. Roedd Julia Maesa wedi cynorthwyo i wneud Heliogabalus yn ymerawdwr, ond pan ddaeth yn amlwg na allai hi ei reoli a'i fod yn amhoblogiaidd, dechreuodd Julia weithio i wneud Alexander yn ymerawdwr. Llwyddodd i wneud i Heliogabalus ei enwi fel ei olynydd ar 16 Mehefin 221, a newidiodd Alexander ei enw i Severus Alexander.

Wedi i Heliogabalus gael ei lofruddio yn 222 llwyddodd ei fam a'i nain i berswadio'r Senedd a'r bobl y dylid cyhoeddi Alexander, oedd ddim ond 13 oed, yn ymerawdwr. Ei fam ac yn arbennig ei nain Julia Maesa oedd yn rheoli mewn gwirionedd yn y blynyddoedd cynnar. Llwyddwyd i roi cyllid y wladwriaeth ar seiliau mwy diogel, ond arweiniodd toriadau yn y gyllideb filitaraidd at anesmwythyd yn y fyddin. Alexander oedd yr ymerawdwr cyntaf i fod a chydymdeimlad a'r Cristnogion, a dywedir ei fod yn meddwl codi temlau iddynt ac addoli Crist fel un o'r duwiau yn y pantheon Rhufeinig.

Priododd Alexander a Sallustia Barbia Orbiana yn 225 neu 226, ond ni bu ganddynt blant. Ddwy flynedd yn ddiweddarach alltudiwyd Sallustia i Affrica, ar orchymyn Julia Mammaea yn ôl pob tebyg. Yn ystod terynasiad Alexander yr oedd y Sassaniaid, oedd wedi cipio ymerodraeth Persia oddi ar y Parthiaid, yn magu nerth. O 230 ymlaen dechreuasant ymosod ar daleithiau Mesopotamia. Cododd Alexander fyddin i'w gwrthwynebu yn 231, ac wedi colledion enbyd ar y ddwy ochr penderfynodd y brenin Aradshir ddychwelyd y tiriogaethau yr oedd wedi eu concro.

Y flwyddyn wedyn ymosododd yr Almaenwyr ar ffiniau'r ymerodraeth yn y gogledd. Cychwynodd Alexander yn eu herbyn gyda'i fyddin, ond er mwyn ennill amser gyrrodd roddion i'r Almaenwyr. Teimlai ei filwyr fod hyn yn warth, ac mewn gwersyll gerllaw Maguncia lladdwyd Alexander ganddynt. Cyhoeddodd y llengoedd Maximinus Thrax yn ymerawdwr yn ei le.

Genedigaethau 208
Marwolaethau 234
Syriaid
Ymerodron Rhufeinig
Yr Asiantaeth Ynni Atomig Ryngwladol

Sefydlwyd yr Asiantaeth Ynni Atomig Ryngwladol (IAEA, Saesneg: International Atomic Energy Agency) ar 29 Gorffennaf 1957 i ehangu a chryfhau cyfraniadau ynni atomig i heddwch, iechyd a ffyniant. Mae'n cynorthwyo aelod-gwladwriaethau, yn enwedig gwledydd datblygol, trwy ddarparu cyfleusterau ar gyfer gwyddoniaeth a thechnoleg niwclear, yn cynnwys adweithyddion niwclear, arian i gyllido ymchwil, a chymorth a gwybodaeth gyffredinol ynglŷn â defnyddiau heddychlon ynni atomig. Mae'r IAEA hefyd yn ymchwilio i ffynonellau ynni i ddisodli tanwyddau ffosil.

Aelodau 
Mae pob un o aelod-gwladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig, gan gynnwys Dinas y Fatican, yn aelodau'r IAEA ar wahân i'r canlynol:
 Andorra
 Antigwa a Barbiwda
 Bahamas
 Bahrein
 Barbados
 Bhwtan
 Bwrwndi
 Cabo Verde
 Cambodia (aelod 1958-2003)
 Ciribati
 Comoros
 Dominica
 Dwyrain Timor
 Fanwatw
 Ffiji
 Gaiana
 Y Gambia
 Gini
 Gini Bisaw
 Gini Gyhydeddol
 Gogledd Corea (aelod o 1974-1994)
 Grenada
 Gweriniaeth Congo
 Gwlad Swasi
 Laos
 Lesotho
 Maldives
 Nawrw
 Nepal
 Oman
 Palaw
 Papua Gini Newydd
 Rwanda
 Samoa
 San Marino
 Sant Kitts-Nevis
 Sant Lwsia
 Sant Vincent a'r Grenadines
 São Tomé a Príncipe
 Somalia
 Swrinam
 Taleithiau Ffederal Micronesia
 Togo
 Tonga
 Trinidad a Thobago
 Twfalw
 Tyrcmenistan
 Ynysoedd Selyf

Cyfarwyddwyr Cyffredinol 
 W. Sterling Cole (1957–1961)
 Sigvard Eklund (1961–1981)
 Hans Blix (1981–1997)
 Mohamed ElBaradei (1997–presennol)

Dolenni allanol 
  Gwefan yr IAEA

Amlhau niwclear
Cysylltiadau tramor Awstria
Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Sefydliadau 1957
Sefydliadau a leolir yn Fienna
Sefydliadau niwclear
Sefydliadau rhyngwladol
Amnest

Am y corff hawliau dynol, gweler Amnest Rhyngwladol.
Yng nghyfraith ryngwladol, amnest, pardwn cyffredinol, neu anghofraith yw'r weithred o lywodraeth yn dileu ac anghofio troseddau ar gyfer y bobl sy'n euog o'r troseddau hynny. Mae'n wahanol i bardwn gan ei fod yn anghofio'r drosedd yn gyfangwbl, tra bod pardwn yn esgusodi'r troseddwr rhag fwy o gosb. Fel arfer rhoddir amnest i grŵp o bobl er mwyn adfer llonyddwch o fewn gwlad mewn amser arbennig.

Cyfeiriadau 

Cyfraith ryngwladol
Maddeuant yn y gyfraith
Pennar Davies

Bardd, awdur a diwinydd oedd William Thomas Pennar Davies (12 Tachwedd 1911 - 29 Rhagfyr 1996) BA BLitt PhD. Cafodd ei eni yn Aberpennar, Cwm Cynon (Rhondda Cynon Taf).

Roedd yn aelod o Blaid Cymru ac fe sefodd dros y blaid honno ar gyfer sedd seneddol San Steffan yn Llanelli yn etholiadau 1964 a 1966. Ymgyrchodd dros gael sianel deledu Gymraeg.

Tad y bardd Meirion Pennar oedd ef.

Llyfryddiaeth

Barddoniaeth
Cinio'r Cythraul (1946)
Naw Wfft (1957)
Yr Efrydd o Lyn Cynon (1961)
Y Tlws yn y Lotws (1971)
Llef (Cyhoeddiadau Barddas, 1987)

Nofelau
Meibion Darogan (1968)
Mabinogi Mwys (1979)
Gwas y Gwaredwr (Tŷ John Penri, 1991)

Storïau
Caregl Nwyf (1966)

Arall
Rhwng Chwedl a Chredo (1966)

Astudiaethau
 Huw Ethall, Pennar Davies: Y Dyn a'i Waith (Eisteddfod Genedlaethol Cymru, 1998)
 D. Densil Morgan, Pennar Davies, Dawn Dweud (Gwasg Prifysgol Cymru, 2003)

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Diwinyddion Cymreig
Genedigaethau 1911
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1996
Nofelwyr Cymraeg
Pobl o Aberpennar
Border Country

Nofel 1960 gan Raymond Williams yw Border Country.

Lleolir yn Ne Cymru gwledig, yn agos i'r ffin â Lloegr. Pan gaiff y gŵr rheilffordd Harry Price strôc sydyn daw ei fab Matthew, sy'n ddarlithydd yn Llundain, 'nôl i Glynmawr ar y gororau. Wrth i Matthew a Harry ymgodymu â'u hatgofion o newidiadau cymdeithasol a phersonol, meithrinnir cwlwm o gariad agos rhwng y tad a'r mab. Mae ôl-fflachiau aml i'r 1920au a'r 1930au, gan gynnwys y Streic Gyffredinol yn 1926. Trwy ffuglen, mae gan y nofel nifer o bwyntiau sy'n gyffredin â cefndir Raymond Williams ei hun.

Ail-gyhoeddwyd y nofel ym mis Rhagfyr 2005 fel rhan o grŵp o deitlau yng nghyfres Library of Wales, ar ôl bod allan o argraffiad am nifer o flynyddoedd.

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth

Llenyddiaeth Saesneg Cymru
Llyfrau Cymreig 1960
Nofelau 1960
Nofelau Saesneg
François Mitterrand

Gwleidydd Sosialaidd Ffrengig oedd François Maurice Adrien Marie Mitterrand (26 Hydref 1916, Jarnac - 8 Ionawr 1996, Paris). Fe'i etholwyd fel Arlywydd Ffrainc ym mis Mai 1981, gan gael ei ailethol ym 1988 ac yn dal y swydd tan 1995. Bu'n arlywydd am 14 blynedd, y tymor hwyaf o bob arlywydd Ffrainc hyd yn hyn.

Fe'i ganed yn Jarnac, yn département Charente.

Arlywyddion Ffrainc
Gwleidyddion Ffrengig yr 20fed ganrif
Genedigaethau 1916
Marwolaethau 1996
Pobl o Charente
Pobl fu farw ym Mharis
Pobl fu farw o ganser y prostad
Maximinus Thrax

Gaius Julius Verus Maximinus (c.173 – 238), mwy adnabyddus fel Maximinius Thrax (Maximinius y Thraciad), oedd ymerawdwr Rhufain rhwng 235 a 238.

Ganed ef tua 173 i deulu gwledig yn Moesia neu Thrace. Goth oedd ei dad, tra roedd ei fam o dras Alanaidd. Mae rhai yn credu ei fod wedi ei eni'n ddiweddarach, tua 183. Ymddengys ei fod wedi cymryd ei enw oddi wrth Gaius Julius Maximinus, rhaglaw talaith Dacia yn 208, ef efallai mai yr adeg honno y gafodd Maximinius ddinasyddiaeth Rhufeinig. Dywedir ei fod o daldra eithriadol, wyth troedfedd a chwe modfedd yn ôl un ffynhonnell.

Dechreuodd ar ei yrfa yn y fyddin dan yr ymerawdwr Septimius Severus, ac oherwydd ei faint a'i gyfder anarferol dringodd trwy'r rhengoedd yn gyflym. Erbyn 232 roedd yn arwain lleng, yn Yr Aifft yn ôl pob tebyg. Dan yr ymerawdwr Alexander Severus bu'n ymladd yn erbyn y Parthiaid. Yn 235 ef oedd yn gyfrifol am y llengoedd ar y ffin gyda'r Almaen pan ddaeth yr ymerawdwr i arwain ymgyrch yn eu herbyn, gwrthryfelodd y milwyr, lladdwyd Alexander Severus gerllaw Maguncia) a chyhoeddodd y llengoedd Maximinius yn ymerawdwr. Llwyddodd Maximinius i orchfygu'r Almaenwyr.

Efallai oherwydd ei fod ef ei hun o deulu tlawd, roedd Maximinius yn ddrwgdybus iawn o'r Senedd a'r uchelwyr. Newidiodd bolisi Alexander Severus, oedd wedi cefnogi'r Cristionogion, a bu llawer o erlid arnynt.

Yn 236 aeth i Pannonia i ryfela yn erbyn y Daciaid. Er mwyn ariannu'r byddinoedd, ychwanegodd at y trethi ar y cyfoethogion. Tra'r oedd yng nghyffiniau Afon Donaw, bu gwrthryfel gan y boneddigion, a cyhoeddasant broconswl Affrica, Sempronianus Gordianus (Gordian I) yn ymerawdwr. Cyhoeddodd y Senedd fod Maximinius yn elyn Rhufain. Cyhwynnodd Maximinius a'i fyddin am Rufain, ond roedd y boblogaeth yn elyniaethus ac yn gwrthod bwydo ei filwyr.

Gorchfygwyd Gordianus a'i fab gan raglaw Mauritania, oedd yn parhau'n deyrngar i Maximinius, ond yna enwodd y Senedd Pupienus y Balbinus yn gyd-ymerodron. Gerllaw dinas Aquileia gwrthryfelodd milwyr Maximinius a'i ladd ef a'i fab. Aed a'u pennau i Rufain.

Maximinius oedd y cyntaf o'r "ymerodron milwrol", oedd yn dibynnu ar y fyddin i'w cadw mewn grym. Ef oedd yr ymerawdwr cyntaf o dras "barbaraidd" a'r ymerawdwr cyntaf na fu erioed yn Rhufain.

Genedigaethau 173
Marwolaethau 238
Ymerodron Rhufeinig
Dacia

Roedd Dacia yn dalaith Rufeinig, yn cyfateb i diriogaeth Rwmania a Moldofa heddiw, yn gorwedd i'r gogledd o Afon Donaw.

Bu ymladd yn Dacia yn ystod teyrnasiad yr ymerawdwr Domitian, ond gorchfygwyd byddinoedd Rhufeinig yn 87 ac eto yn 88 gan Decebalus, brenin Dacia. Bu raid i Rufain dalu i'r Daciaid am heddwch. Fodd bynnag bu'r ymerawdwr Trajan yn fwy llwyddiannus. Yn fuan ar ôl dod yn ymerawdwr yn 98 dechreuodd gyfres o ymgyrchoedd a arweiniodd at ymgorfforiad Dacia fel talaith o'r ymerodraeth yn 107. Rhannodd yr ymerawdwr Hadrian Dacia yn ddwy dalaith, Dacia Inferior a Dacia Superior. Yn 159 crewyd trydydd talaith, Dacia Porolisense, ac ail-enwyd y ddwy arall yn Dacia Apulensis a Dacia Malvensis, Yn 168 dan yr ymerawdwr Marcus Aurelius unwyd hwy yn un dalaith unwaith eto.

Prifddinas y dalaith oedd Sarmizegetusa, a enwyd y Ulpia Traiana am gyfnod. Bu rhyfela cyson ar y ffin, gyda'r Sarmatiaid yn ymosod yn barhaus. Ildiodd Rhufain y dalaith yn 275.

 
Hanes Moldofa
Hanes Rwmania
Taleithiau Rhufeinig
Ton-du

Pentref yng nghymuned Ynysawdre, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw Ton-du (weithiau Tondu). Saif ar briffordd yr A4063.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Ynysawdre
Cwlen

Pedwaredd dinas fwyaf yr Almaen yw Cwlen (Almaeneg: Köln , Ffrangeg a Saesneg: Cologne) ar ôl Berlin, Hambwrg a München, gyda tua un filiwn o drigolion. Mae wedi'i lleoli yn nhalaith Nordrhein-Westfalen, ar lan Afon Rhein. Mae hi'n adnabyddus iawn am ei heglwys gadeiriol yn y dull Gothig.

Hanes 
Dechreuodd yr hanes Cwlen tua dwyfil o flynyddoedd yn ôl gan sefydliad y ddinas gan y Rhufeinwyr yn 19 OC. Enw cyntaf y ddinas oedd "Oppidum Ubiorum" tan 50 OC, pan codwyd y dref i ddinas gan ymerawdwr Rhufain Claudius ar ôl i'w wraig e Agrippina, sydd fod wedi ceni yn Oppidum Ubiorum ac yn wnes ymlaen wedi mynd i Rufain, erchi iddo fe am hynny. Newidiwyd enw'r ddinas i "Colonia Claudia Ara Agrippinensium", neu CCAA yn fyr wedyn. Datblygwyd enw diwedda'r ddinas, Köln o'r gair Lladin Colonia, sy'n golygu gwladfa. Mae'r enwau yn llawer o ieithiau eraill, fel Cologne yn y Saesneg a Ffrangeg, Kolonia yn y Pwyleg, a hefyd Cwlen yn y Gymraeg yn dod o honna.

Santes Ursula 
Roedd Ursula yn dywysgoges o deyrnas Dumnonia (Dyfnaint). Ar gais ei thad, hwyliodd am Lydaw at ei darpar-ŵr Cynan Meiriadog, gyda 11,000 o wyryfon fel gweinyddesau. Gyrrodd storm wyrthiol hwy yr holl fordd i draethau Gâl mewn diwrnod, a phenderfynodd Ursula fynd ar bererindod. Aeth i ddinas Rhufain, ac yna ymlaen i Gwlen, oedd dan warchae gan yr Hyniaid. Merthyrwyd y gwyryfon i gyd, a saethwyd Ursula ei hun yn farw gan arweinydd yr Hyniaid. Dywedir i hyn ddigwydd tua 383. Ym Masilica y Santes Ursula yng Nghwlen, ceir creiriau y dywedir eu bod yn weddillion Ursula a'r gwyryfon. Daeth Cwlen yn ganolfan pererindod o bwys mawr yn yr Oesoedd Canol gyda phobl yn tyrru yno o bob rhan o Ewrop. Ceir delwedd o'r Santes Ursula ar arfbais Baner Ynysoedd Morwynnol Prydain yn y Caribî.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Amgueddfa Römisch-Germanisches 
 Amgueddfa Wallraf-Richartz   
 Colonius 
 Eglwys gadeiriol
 Hansa Hochhaus 
 Kölner Philharmonie 
 Kölnturm 
 Lanxess Arena 
 Messeturm Köln 
 RheinEnergieStadion

Enwogion 
 Carl Bosch (1874-1940), cemegydd
 Jacques Offenbach (1819-1880), cyfansoddwr
 Konrad Adenauer (1876-1967), gwladweinydd
 Heinrich Böll (1917–1985), Awdur Almaeneg

Gefeilldrefi

Gweler hefyd
 Y Tri Brenin o Gwlen - un'r dramâu mirag cynharaf

Cyfeiriadau

 
Dinasoedd yr Almaen
Aneddiadau Nordrhein-Westfalen
Germania Inferior

Roedd talaith Rufeinig Germania Inferior yn cynnwys rhan o diriogaeth Yr Iseldiroedd a gogledd orllewin Yr Almaen heddiw. Ei ffin ddwyreiniol oedd Afon Rhein (Lladin Rhenus).

Iŵl Cesar oedd y cadfridog Rhufeinig cyntaf i ddod a byddin i'r ardal yma. Yn 57 CC gorchfygodd y Nervii oedd yn byw yn y diriogaeth sy'n awr yn Fflandrys. Roedd llwythau Almaenaidd y Tencteri a'r Usipetes yn dymuno sefydlu ar lan orllewinol y Rhein, ond ynghanol trafodaethau a hwy, ymosododd Cesar arnynt. Adeiladodd bont dros y Rhein, ond y flwyddyn wedyn gwrthryfelodd Ambiorix brenin yr Eburones a dinistriodd leng Rufeinig. Ymosododd Cesar ar yr Eburones a'i difa.

Crewyd y dalaith rufeinig Gallia Belgica gan Augustus yn 27 CC. Yn 17 CC gorchfygwyd rhaglaw y dalaith hon, Marcus Lollius, gan y Sugambri a chipiasant eryr y bumed Lleng. Gyrrodd Augustus Tiberius a Drusus i gryfhau'r ffin ar y Rhein, a rhannwyd y tiriogaethau oedd wedi eu concro yn ddwy dalaith, Germania Superior a Germania Inferior. Roedd llengoedd XVII a XVIII yn gyfrifol am ddiogelwch Germania Inferior.

Am gyfnod dan Drusus llwyddodd y llengoedd i orchfygu yr Almaen hyd ar Afon Elbe, ond wedi i'r Almaenwyr ddinistrio byddin Varus ym mrwydr y Teutoburgerwald, dychwelwyd at Afon Rhein fel ffin. Roedd tair lleng yn gwarchod Germania Inferior, sef Legio I Germanica, Legio V Alaudae, XX Valeria Victrix a XXI Rapax. Yn 69 cyhoeddodd llengoedd y dalaith eu cadfridog Vitellius yn ymerawdwr. Llwyddasant i'w sefydlu yn Rhufain fel ymerawdwr, ond yn fuan wedyn gorchfygwyd hwy gan lengoedd Vespasian.

Am gyfnod yr oedd y ddwy dalaith dan reolaeth rhaglaw Gallia Belgica, ond yn 83 cyhoeddodd yr ymerawdwr Domitian hwy yn daleithiau hollol annibynnol. Y prif ganolfanau milwrol yn Germania Inferior oedd Noviomagus Batavorum (Nijmegen heddiw) a Castra Vetera (Xanten heddiw).

Yn y 3g gostyngodd poblogaeth y dalaith, ac yn 256 a 258 bu ymosodiadau gan y Ffranciaid. Rhwng 259 a 260, cyhoeddodd Postumus, rhaglaw y dalaith, ei hun yn ymerawdwr. Ail-feddiannwyd y tiriogaethau gan yr ymerawdwr Aurelian yn 273, ond erbyn hyn yr oedd ymosodiadau parhaus gan y llwythau Almaenaidd. Yn y 4g newidiodd y dalaith ei henw i Germania Secunda, a rhoddodd y rhaglaw Rhufeinig ganiatâd i'r Ffranciaid ymsefydlu yn y rhannau oedd wedi eu diboblogi. Yn 406 a 407 ymosododd yr Alaniaid a'r Fandaliaid ar yr ymerodraeth. Parhaodd y Ffranciaid yn deyrngar i'r ymerodraeth, ond fel yr oedd y llywodraeth ganolog yn dadfeilio daethant hwy i lywodraethu'r tiriogaethau hyn.

Germania Inferior
Hanes yr Almaen
Hanes yr Iseldiroedd
Y Rheindir

Y Rheindir (Almaeneg: Rheinland) yw'r rhanbarth yng ngorllewin yr Almaen sy'n cynnwys yr holl wlad i'r gorllewin o Afon Rhein.

Rhanbarthau'r Almaen
Yr Oleuedigaeth

Mudiad diwylliannol a deallusol a flodeuodd yn ystod y ddeunawfed ganrif yn Ewrop a threfedigaethau Gogledd America oedd yr Oleuedigaeth (hefyd Cyfnod yr Ymoleuo). Roedd ei ddilynwyr yn pwysleisio rhesymeg a'r unigolyn yn hytrach na thraddodiad fel ffyrdd i gyrraedd oes newydd mewn byd wedi'i seilio ar wyddoniaeth, llywodraeth a dyneiddiaeth.

Prif ffigurau'r Oleuedigaeth yn ôl gwlad

Yr Alban 
 Joseph Black
 James Boswell
 Adam Ferguson
 David Hume
 Thomas Reid
 Adam Smith

Cymru
 David Williams

Yr Eidal 
 Cesare Beccaria

Ffrainc 
 Jean le Rond d'Alembert
 Buffon
 Étienne Bonnot de Condillac
 Condorcet
 Denis Diderot
 Helvétius
 Paul-Henri Thiry d'Holbach
 Montesquieu
 François Quesnay
 Jean-Jacques Rousseau
 Marquis de Sade
 Voltaire

Lloegr 
 Edward Gibbon
 Thomas Hobbes
 Samuel Johnson
 John Locke
 Isaac Newton
 Mary Wollstonecraft

Portiwgal 
 Sebastião José de Carvalho e Melo

Prwsia a Saxe-Weimar 
 Johann Wolfgang von Goethe
 Johann Gottfried Herder
 Immanuel Kant
 Gotthold Ephraim Lessing
 Moses Mendelssohn
 Friedrich von Schiller

Sbaen 
 Benito Jerónimo Feijoo
 Gaspar Melchor de Jovellanos
 Antonio de Ulloa

Unol Daleithiau 
 Benjamin Franklin
 Thomas Jefferson
 James Madison
 Thomas Paine

Llyfryddiaeth ddethol 
 Jonathan Hill, Faith in the Age of Reason, Lion/Intervarsity Press 2004
 Ernst Cassirer, The Philosophy of the Enlightenment, Princeton University Press 1979
 Mark Hulluing, Autocritique of Enlightenment: Rousseau and the Philosophes 1994
 Peter Gay, The Enlightenment: An Interpretation. Efrog Newydd: W. W. Norton & Company, 1996
 Benjamin Redkop, The Enlightenment and Community, 1999
 Roy Porter, The Enlightenment 1999
 Margaret Jacob, Enlightenment: A Brief History with Documents 2000
 Thomas Munck, Enlightenment: A Comparative Social History, 1721-1794
 Arthur Herman, How the Scots Invented the Modern World: The True Story of how Western Europe's Poorest Nation Created Our World and Everything in It 2001
 Stuart Brown, gol., British Philosophy in the Age of Enlightenment 2002
 Alan Charles Kors, gol. Encyclopedia of the Enlightenment. 4 cyfrol. Rhydychen: Oxford University Press, 2003
 James Buchan, Crowded with Genius: The Scottish Enlightenment: Edinburgh's Moment of the Mind 2003
 Louis Dupre, The Enlightenment & the Intellctural Foundations of Modern Culture 2004
 Gertrude Himmelfarb, The Roads to Modernity: The British, French, and American Enlightenments, 2004
 Stephen Eric Bronner, Interpreting the Enlightenment: Metaphysics, Critique, and Politics, 2004
 Stephen Eric Bronner,  The Great Divide: The Enlightenment and its Critics
 Henry F. May, The Enlightenment in America (Efrog Newydd: Oxford University Press, 1976)

 
Oleuedigaeth, Yr
Oleuedigaeth, Yr
Pêl-droed yn yr Alban

Pêl-droed yw'r gêm fwyaf poblogaidd yn yr Alban. Mae yna draddodiad hir o chwarae gemau pêl-droed mewn sawl rhan o'r wlad honno, a bu i agweddau o'r gêm fodern ddatblygu yn yr Alban yn ogystal ag yng Nghymru a Lloegr.

Cynghreiriau
Uwch Gynghrair yr Alban
Cynghrair Pêl-droed yr Alban
Adran Gyntaf yr Alban
Adran Dau yr Alban
Adran Tri yr Alban
Cynghrair Pêl-droed yr Ucheldiroedd
Cynghrair Pêl-droed Dwyrain yr Alban
Cynghrair Pêl-droed De yr Alban
Cynghreiriau Cymdeithas Iau Pêl-droed yr Alban

Cwpanau
Cwpan yr Alban
Cwpan Cynghrair yr Alban
Cwpan Her yr Alban
Cwpan Iau yr Alban

Cymdeithas cenedlaethol
Cymdeithas Pêl-droed yr Alban

Tîm cenedlaethol
Tîm pêl-droed cenedlaethol yr Alban

 
Chwaraeon yn yr Alban
Alban, Yr
Arthur Jenkins (gwleidydd)

Aelod Seneddol Pont-y-pŵl o 1935 hyd ei farwolaeth oedd Arthur Jenkins (1884 – 25 Ebrill, 1946).

Ef oedd tad Roy Jenkins.

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Genedigaethau 1884
Marwolaethau 1946
Gordian I

Marcus Antonius Gordianus Sempronianus Romanus Africanus (159 – 12 Ebrill 238) oedd ymerawdwr Rhufain am ran o'r flwyddyn 238.

Ychydig a wyddir am ei fywyd personol, ond credir bod ei deulu'n hannu o Frigia (Anatolia). Roedd o deulu ecwestraidd cyfoethog, a llwyddodd i godi ei safle ddigon i ddod yn aelod o'r Senedd. Roedd ganddo ddau blentyn, Marcus Antonius Gordianus (Gordian II) a Maecia Faustina a ddaeth yn fam Gordian III.

Astudiodd rethreg a llenyddiaeth yn ei ieuenctid cyn ymuno a'r fyddin a dod yn bennaeth Lleng IV Escita yn Syria. Yn 216 penodwyd ef yn rhaglaw Britannia, yna'n gonswl yn ystod teyrnasiad Heliogabalus. Ysgrifennodd gerdd epig dan y teitl Antoninias i anrhydeddu'r ymerawdwr Caracalla.

Yn ystod teyrnasiad Alexander Severus, penodwyd Gordian (oedd eisoes yn 80 oed) yn broconswl Affrica. Tra'r oedd yn y swydd hon, lladdwyd Alexander Severis gan Maximinus Thrax, a gyhoeddwyd yn ymerawdwr. Nid oedd Maximinus yn ymerawdwr poblogaidd, a bu gwrthryfel yn Affrica yn 238, a gychwynodd yn ninas El Jem, cartref Gordian ar y pryd. Cyhoeddwyd Gordian yn ymerawdwr gyda'r teitl Africanus ar 22 Mawrth y flwyddyn honno, gan gymeryd ei fab yn gyd-ymerawdwr fel Gordian II. Cararnhaoedd y Senedd yn Rhufain ef fel ymerawdwr.

Fodd bynnag, roedd Capelianus, rhaglaw Numidia, yn parhau'n ffyddlon i Maximinus, ac ymosododd ar Affrica. Gorchfygwyd Gordian, a lladdwyd ei fab Gordian II yn y frwydr. Lladdodd Gordian ei hun yn fuan wedyn trwy grogi ei hun â'i wregys, wedi teyrnasiad o ddim ond 36 díwrnod.

Genedigaethau 159
Marwolaethau 238
Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Pobl fu farw trwy grogi
Ymerodron Rhufeinig
Baner Armenia

Baner drilliw lorweddol o stribedi coch (i gynrychioli gwaed yr Armeniaid a gollwyd yn y frwydr am annibyniaeth), glas (i gynrychioli gobaith ac awyr Armenia) ac oren (am fendithion gwaith caled) yw baner Armenia. Cafodd ei defnyddio yn 1920 ac 1921, pan oedd Armenia'n wlad annibynnol, ond daeth yn weriniaeth Sofietaidd yn 1922. Mabwysiadwyd eto ar 24 Awst, 1990 wrth i'r Undeb Sofietaidd cwympo.

ffynonellau 
 Complete Flags of the World, Dorling Kindersley (2002)

Armenia
Armenia
Cyfathrach rywiol

Math o ymddygiad rhywiol rhwng pobl neu anifeiliaid yw cyfathrach rywiol neu ymrain. Y modd mwyaf cyffredin o gael rhyw yw i'r gwryw osod ei bidyn yn fagina'r fenyw. Esblygodd cyfathrach rywiol fel rhan o'r broses atgenhedlu, ond mae agweddau emosiynol a chymdeithasol i gyfathrach rywiol yn ogystal â rhai biolegol. Yn wir, yn aml mae pobl yn cael rhyw fel rhan o berthynas, neu er mwyn y cyffro a'r pleser corfforol yn unig, heb gael plant.

Y broses 
Yn aml, mae gweithredoedd megis fflyrtian, cusanu, cyffwrdd, mwytho, a dadwisgo yn rhagarweiniad i gyfathrach rywiol. Wrth i hyn ddigwydd, mae pidyn y dyn yn ehangu a'n caledu (codiad), ac mae organau cenhedlu'r ddynes yn cynhyrchu hylifau llithrigol.
Pan osodir y pidyn o fewn y fagina, mae'r dyn neu'r ferch neu'r ddau yn symud eu morddwydydd, fel bod y pidyn yn symud nôl ac ymlaen tu fewn i'r fagina, sy'n creu ffrithiant a phleser gan  ymgyffroi'r ddau ag arwain at orgasm ac alldafliad, fel arfer.

Atgenhedlu rhywiol 
Cyfathrach rywiol faginaidd yw'r modd sylfaenol o atgenhedlu ymysg bodau dynol. Mae'n arwain at alldafliad, lle mae cyfangiad nifer o gyhyrau cludo semen o'r pidyn i gromgell y fagina (fel arfer, mae'r dyn yn cael orgasm wrth i hyn ddigwydd). Mae'r semen yn cynnwys miliynau o gelloedd sberm, y gametau gwrywaidd. Gall sberm nofio wefyn trwy geg y groth i'r groth, ac o'r groth i'r tiwbiau Ffalopaidd. Os yw'r ddynes yn cael orgasm wrth i'r dyn alldaflu, neu'n fuan wedyn, fe all y lleihad dros dro yn maint y fagina, a chyfyngiadau cyhyrol yn y groth, yn cynorthwyo i'r sberm cyrraedd y tiwbiau ffalopaidd (er hynny, mae'n bosib i ddynes mynd yn feichiog heb iddi gael orgasm). Os yw ŵygell ffrwythlon (gamet benywaidd) yn bresennol yn y tiwbiau ffalopaidd, mae'r sberm yn uno â hi, proses o'r enw ffrwythloniad sy'n creu embryo newydd. Pan mae embryo o'r fath yn mewnblannu ar fur y groth, mae'r ddynes yn feichiog. Mae beichiogrwydd yn parhau am dua naw mis, ac yna mae plentyn yn cael ei eni.

Os yw'r dyn a'r ddynes yn ffrwythlon, mae beichiogrwydd pob tro yn ganlyniad posib i gyfathrach rywiol. Gellir defnyddio dulliau effeithlon o atal-cenhedlu i osgoi hyn.

Mathau arall o gyfathrach rhywiol 
Yn ogystal â chyfathrach rywiol faginaidd, ceir sawl fath arall. Mewn gweinlyfu a chalyfu, defnyddir y geg a'r tafod i gyffroi'r organau cenhedlu. Mewn cyfathrach refrol, fel arfer, mae dyn yn gosod ei bidyn yn anws ei gymar. Hunan-leddfu ar y cyd yw'r ffurf fwyaf diogel o gael rhyw mae'n debyg.

Dolenni allanol 

 Canllaw i bobl ifanc; yn bennaf gan Uned Hybu Iechyd Powys a Cheredigion 
 Canllaw yn canolbwyntio ar gyfathrach gyfunrywiol (bechgyn) 
 Canllaw yn canolbwyntio ar gyfathrach gyfunrywiol (merched) 
 Geirfa anffurfiol

Gweler hefyd 
 Rhyw diogel
 Orgasm
 Atgenhedlu
 Tuedd rhywiol
 Hunaniaeth rhywiol
 Rhestr o gyfuniadau rhywiol
 Hunan-leddfu
 Chwantau anniferol
 Trais rhywiol
 Organau cenhedlu
 Gweinlyfu
 Calyfu
 69 (soixant-neuf)

Rhyw
Bywyd personol
Ymddygiad
Bioleg
Rhyw

Cyfeiria'r erthygl hon at y cysyniad biolegol o ryw. Gweler hefyd cenedl (rhyw), cyfathrach rywiol.

Deuoliaeth fiolegol rhwng gwryw a benyw yw rhyw; mae'r gair hefyd yn golygu pa un ai 'benyw' 

neu 'gwryw' yw'r person neu'r anifail, a cheir rhai yn y canol rhwng y ddau begwn.

Gwybodaeth 
Yn wahanol i organebau sy'n atgenhedlu'n ddi-ryw, mae rhywogaethau a rhennir yn wrywaidd a benywaidd yn atgenhedlu wrth i ddau unigolyn gyfrannu celloedd arbenigol o'r enw 'gametau, sy'n cynnwys DNA, i greu unigolyn newydd.

Mae'r bod dynol gwryw yn cario cromosomau XY, fel arefr, a'r fenyw yn cario cromosomau XX. Mae systemau eraill ar gael e.e. mae adar yn cario cromosomau ZW a phryfid yn defnyddio system X).

Mae'r gametau sy'n caeul eu gwneud gan organeb yn wahanol o fenyw i wryw. Mae'r fenyw yn creu gametau benywaidd: ofwm neu wy a'r gwryw yn creu gametau gwrywaidd: sberm mewn anifail a paill mewn planhigyn. Weithiau mae unigolyn yn creu'r ddau, a'r enw am y math yma ydy deurywiad. Yn amal iawn mae na gwahaniaeth corfforol rhwng y ddau ryw.

Gweler hefyd

 Cyfathrach rywiol
 Atgenhedlu
 Trais rhywiol

Cyfeiriadau

Bioleg
Rhyw
Senedd Rhufain

Senedd Rhufain (Lladin: Senatus, o'r gair senex "hynafwr", felly yn llythrennol "Cyngor yr Hynafwyr") oedd prif gyngor gwladwriaethol y Rhufain hynafol. Yn ôl traddodiad fe'i sefydlwyd gan Romulus. Gellir dosbarthu ei hanes yn ddwy ran, yn fras. Yn ystod y Weriniaeth Rufeinig, o 509 CC ymlaen, roedd y rhan fwyaf o'i haelodau'n gyn-farnwyr. Ei rôl pennaf oedd cynghori barnwyr ond roedd yn ddylanwadol iawn mewn materion fel polisi tramor, cyllid a chrefydd. Yng nghyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig daeth aelodaeth o'r Senedd yn swydd etifeddol yn bennaf a'i phrif ddyletswydd oedd cadarnhau penderfyniadau ymherodrol. Roedd y Senedd yn parhau i gyfarfod ar ôl cwymp yr ymerodraeth yn y gorllewin (476), hyd at hanner olaf y chweched ganrif.

Yr Ymerodraeth Rufeinig
Gweriniaeth Rhufain
Rhufain
Romulus a Remus

Yn ôl y chwedl, sefydlwyr dinas Rhufain a thrwy estyniad yr Ymerodraeth Rufeinig oedd Romulus a Remus. Gefeilliaid oeddynt, meibion Mars a Rhea Silvia, merch chwedlonol Numitor, brenin Alba Longa. Cafodd yr efeilliaid ifainc eu taflu i Afon Tiber gan Amulius, oedd wedi diorseddu Numitor. Cawsant eu golchi i'r lan a'u magu gan fleiddes. Yn ddiweddarach fe'u darganfuwyd gan fugail a'u mabwysiadu ganddo.

Yn nes ymlaen sefydlasant ddinas Rhufain ar y llecyn lle cawsant eu golchi i'r lan. Cododd Romulus y ddinas ar allt Palatein. Y dyddiad traddodiadol am ei sefydlu ganddo yn y calendr Rhufeinig oedd 21 Ebrill 753 CC. Romulus oedd brenin cyntaf Rhufain.

Brenhinoedd Rhufain
Gefeilliaid
Mytholeg Rufeinig
Rhufain hynafol
Pupienus

Marcus Clodius Pupienus Maximus (c.164 – 238) oedd ymerawdwr Rhufain am gyfnod byr yn 238.

Yn ôl rhai haneswyr yr oedd Pupienus yn aelod o deulu'r Claudiaid. Dechreuodd ei yrfa dan yr ymerawdwr Septimius Severus a bu'n rhaglaw un o daleithiau Germania ac yn Asia Leiaf. Bu'n gonswl yn 217 a 234 ac yn gyfrifol am weinyddu dinas Rhufain o 230 ymlaen. Pan wrthryfelodd y ddau Gordian yn erbyn Maximinus Thrax yr oedd yn aelod o'r cyngor oedd yn gyfrifol am amddiffyn Italia. Wedi marwolaeth Gordian I a Gordian II enwodd y Senedd ef yn ymerawdwr ar y cyd a Balbinus.

Nid oedd gan y ddau ymerawdwr lawer o ymddiried yn ei gilydd, ac nid oedd yr un o'r ddau yn boblogaidd ymysg y dinasyddion. Cymerodd Pupienus y cyfrifoldeb am wrthwynebu llengoedd Maximinus tra gofalai Balbinus am weinyddu'r wladwriaeth. Cyn i Pupienus orffen ei baratoadau, clywodd fod Maximinus wedi ei ladd gan ei filwyr ei hun. Dychwelodd Pupienus i Rufain fel concwerwr, gan waethygu'r berthynas rhyngddo ef a'i gyd-ymerawdwr ymhellach.

Ers ei gyfnod yn raglaw yn Germania, yr oedd Pupienus yn cadw gwarchodlu o Germaniaid o'i gwmpas. Cymerodd Gard y Praetoriwm hyn fel sarhad, a rhuthrasant i mewn i'r palas a lladd y ddau ymerawdwr. Cyhoeddwyd Gordian III, ŵyr Gordian I, yn ymerawdwr.

Genedigaethau'r 160au
Marwolaethau 238
Ymerodron Rhufeinig
Peter Clarke

Comisiynydd Plant Cymru ers 2001 oedd Peter Clarke (7 Hydref 1948 - 21 Ionawr 2007). Cafodd ei eni yn Llandudno.

Genedigaethau 1948
Marwolaethau 2007
Pobl o Landudno
Gordian III

Marcus Antonius Gordianus (20 Ionawr 225 – 11 Chwefror 244), a adnabyddir fel Gordian III, oedd ymerawdwr Rhufain o 238 hyd 244.

Ganed Gordian III yn fab i Antonia Gordiana, hithau'n ferch i Gordian I a chwaer i Gordian II. Roedd Gordian I, oedd yn broconswl Affrica, wedi codi mewn gwrthryfel yn erbyn yr ymerawdwr Maximinus Thrax, wedi ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr ac wedi ei gadarnhau gan y Senedd fel ymerawdwr. Cymerodd ei fab, Gordian II, fel cyd-ymerawdwr. Fodd bynnag gorchfygwyd hwy gan lengoedd oedd yn parhau'n deyrngar i Maximinus. Lladdwyd Gordian II ar faes y gad, a lladdodd ei dad ei hun.

Enwodd y Senedd ddau ymerawdwr arall, Balbinus a Pupienus. Roedd y ddau yma'n amhoblogaidd yn Rhufain, a gorfodwyd hwy i enwi Gordian III fel olynydd, gan fod ei dad a'i ewythr ef wedi bod yn llawer mwy poblogaidd. Pan laddwyd Balbinus a Pupienus gan filwyr Gard y Praetoriwm daeth Gordian III yn ymerawdwr, yn ddim ond 13 oed, ar 29 Gorffennaf 238.

Penododd Gordian ei diwtor Timesteus yn bennaeth Gard y Praetoriwm, ac yn 241 priododd Furia Sabina Tranquilina, merch Timesteus. Tua'r adeg honno ymosododd yr Almaenwyr ar y ffiniau ar Afon Rhein ac Afon Donaw ac ymosododd y Persiaid dan Sapor I ar dalaith Mesopotamia, gan groesi Afon Ewffrates. Am y tro olaf mewn hanes, agorodd Gordian ddrysau teml Ianws a chychwynnodd tua'r dwyrain gyda'i fyddin. Llwyddodd i orchfygu'r Persiaid a'u gwthio i'r dwyrain o'r Ewffrates. Pan oedd wrthi'n paratoi cynlluniau pellach gyda Timesteus, bu hwnnw farw mewn amgylchiadau anhysbys.

Trosgwyddodd Gordian y swydd o bennaeth y Praetoriaid i Marcus Julius Phillipus (Philip yr Arab) ac aeth ymlaen a'r ymgyrch. Gwrthymosododd y Persiaid, ac yn ôl eu croniclau hwy gorchfygasant Gordian a'i ladd mewn brwydr ger Faluja (Irac). Yn ôl y ffynonellau Rhufeinig, fodd bynnag, nid oedd Gordian yn y cyffiniau hyn. Yn hytrach Philip yr Arab a'i llofruddiodd, a'i gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr.

Genedigaethau 225
Marwolaethau 244
Ymerodron Rhufeinig
Prayagraj

Dinas yn nhalaith Uttar Pradesh yng ngogledd India yw Prayagraj neu Allahabad (Wrdw a Hindi: "Dinas y duwiau"). Saif ar fala Afon Ganges ac Afon Jumna. Mae'r ddinas yn enwog am y Kumbh Mela, gŵyl grefyddol anferth a gynhelir yno'n flynyddol gydag un fawr bob deuddeg mlynedd. Chwaraeodd Allahabad ran flaenllaw yn y mudiad dros annibyniaeth i India ac roedd yn gartref i deulu Nehru.

Enwogion 
 Jawaharlal Nehru
 Indira Gandhi

Dinasoedd India
Uttar Pradesh
Astrofioleg

Astrofioleg yw'r astudiaeth o fywyd yn y gofod sy'n cyfuno elfennau o seryddiaeth, bioleg a daeareg yn ei disgyblaeth. Ei phrif ganolbwynt yw astudio tarddiad, dosraniad ac esblygiad bywyd. Daw'r enw o'r geiriau Groeg αστρον (astron 'seren'), βιος (bios 'bywyd') a λογος (logos 'gair/gwyddoniaeth); enwau arall arni yw allfioleg (exobiology) neu estronfioleg (xenobiology).

Mae meysydd pwysicaf astrofioleg yn cynnwys:

Beth ydy bywyd?
Sut dechreuodd bywyd ar y Ddaear?
Pa fath o amgylcheddau sy'n addas i fywyd?
Sut medrwn ni ddarganfod os oes bywyd ar blanedau eraill? Pa mor aml ydyw'r bywyd hwnnw'n 'gymhleth' (h.y. esblygiedig)?
Pa ffurfiau fydd i fywyd ar blanedau eraill?

Ymchwil am fywyd yn y gofod
Ym Medi 2015 cyhoeddodd NASA fod un o'u cerbydau gofod, Curiosity, wedi darganfod olion dŵr ar ochrau un o geudyllau Mawrth, sef Gale. Ceir cafnau ar ochr y ceudwll (sy'n 154 km (96 mill) mewn diameter sy'n debyg i greithiau a adewir pan fo dŵr wedi llifo. eisoes yn Rhagfyr 2012, roedd gwyddonwyr wedi cyhoeddi fod dadansoddiad o bridd y blaned a analeiddiwyd gan Curiosity'' wedi awgrymu'r posibilrwydd y bu yno ddŵr ar un cyfnod, gan y canfuwyd yno foleciwlau dŵr, swlffwr, clorin a chyfansoddion organig. Mae dŵr yn hanfodol i fywyd, ac yn un o'r pethau pwysicaf mae gwyddonwyr y gofod yn chwilio amdano.

Y pedwar lle mwyaf tebygol o fod a dŵr arnynyt yw Y Blaned Mawrth, Titan (un o leuadau Sadwrn), Ewropa (un o leuadau Iau) ac Enceladus (lleuad arall Sadwrn). Yn y tabl canlynol, edrychir ar y tebygolrwydd; nodir hefyd, er mwy eu cymharu - y Ddaear a'n lleuad:

Gweler hefyd
Astroffiseg
Panspermia
Philae - cerbyd gofod a laniodd ar y comed 67P/Churyumov–Gerasimenko

Cyfeiriadau