alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Constantius Chlorus

Gaius Flavius Valerius Constantius (250 – 306) oedd ymerawdwr Rhufain yn y gorllewin o 305 hyd 306. Cafodd y llysenw Chlorus (gwelw). Ef oedd tad yr ymerawdwr Cystennin I.

Roedd Constantius yn wreiddiol o Illyria. Fe'i ganwyd yn nhalaith Dardania, yn fab i Eutropius, ond ni wyddir llawer am ei ieuenctid. Yn ôl Sieffre o Fynwy yn ei Historia Regum Britanniae, dechreuodd Constantius ei yrfa fel seneddwr ieuanc a orfododd Hispania i ildio i'r Ymerodraeth Rufeinig, ond ni ellir ystyried hyn fel hanes dibynadwy.

Yn 272 priododd a Helena a ganed Cystennin iddynt. Gwnaeth Constantius enw iddo'i hun fel milwr ac fel llywodraethwr Dalmatia dan yr ymerawdwr Carus. Dywedir fod Carus wedi ystyried penodi Constantius fel ei olynydd, yn hytrach na'i fab ei hun Carinus. Ar 1 Mawrth 293 enwyd ef fel "Cesar" (is-ymerawdwr) a mabwysiadwyd ef gan yr ymerawdwr Maximianus. Roedd wedi priodi Theodora, merch Maximianus yn 289, ar ôl ysgaru Helena. Fel Cesar, yr oedd yn gyfrifol am daleithiau Gâl a Phrydain.

Roedd Prydain a gogledd Gâl yn ymerodraeth annibynnol ers 286, pan gyhoeddodd Carausius ei hyn yn ymerawdwr. Llwyddodd Constantius i orchfygu byddin Carausius ger Bononia ac adfeddiannu gogledd Gâl. Daliodd Carausius ei afael ar Brydain, ond yn fuan wedyn llofruddiwyd ef gan ei ddirprwy Allectus. Bu Allectus yn rheoli Prydain hyd 296, pan yrrodd Constantius bennaeth Gard y Praetoriwm, Asclepiodotus, i'r ynys i'w hadfeddiannu. Gorrchfygwyd Allectus gan Asclepiodotus, a lladdwyd ef, gan adfer Prydain i'r ymerodraeth.

Yn 298 gorchfygodd yr Alemani yn nhiriogaeth y Lingones (Langres) a chryfhaodd amddiffynfeydd y ffin ar Afon Rhein. Ar 1 Mai 305 daeth yn "Augustus" (prif ymerawdwr) y gorllewin pan ymddeolodd Maximianus. Bu farw y flwyddyn wedyn yn Eboracum (Efrog) yn ystod ymgyrch yn erbyn y Pictiaid a'r Sgotiaid. Cyhoeddodd ei fyddin ei fab Cystennin yn Augustus yn ei le.

Genedigaethau 250
Marwolaethau 306
Ymerodron Rhufeinig
Orion

Gall Orion gyfeirio at:
Orion (mytholeg), heliwr ym mytholeg Roegaidd.
Orion (cytser)
Nifwl Mawr Orion
Orion (Star Trek), planed a hil o estroniaid yn Star Trek.

Gweler hefyd
Gwregys Orion
Dalmatia

Mae Dalmatia yn diriogaeth ar lannau'r Mor Adriatig, yn awr yn Croatia. Daw'r enw o dalaith Rufeinig Dalmatia.

Ardal fynyddig o tua 12,000 km2 yw Dalmatia, yn cynnwys rhan o'r Alpau Dinarig. Oherwydd hyn mae'r rhan fwyaf o'r boblogaeth o tua 900,000 yn byw yn agos i'r glannau. Mae nifer fawr o ynysoedd hefyd yn perthyn i'r diriogaeth. Y brifddinas ranbarthol yw Split, ac mae dinasoedd pwysig eraill yn cynnwys Dubrovnik, Zadar a Sibenik.

Yn y cyfnod cyn y Rhufeiniaid, poblogid Dalmatia gan yr Iliriaid. Creodd y Rhufeiniaid deyrnas ddibynnol, ac yna tua chanol yr 2g CC daeth y diriogaeth yn dalaith Rufeinig dan yr enw Dalmatia. Yn ddiweddarach daeth yn rhan o'r Ymerodraeth Fysantaidd ac yn nes ymlaen o'r 14eg hyd y 18g daeth yn eiddo Fenis. Wedi cwymp Napoleon daeth yn rhan o Awstria.

Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf bu cystadlu rhwng Yr Eidal a Yugoslavia am y diriogaeth, ac yn 1921 daeth yn rhan o Yugoslavia. Pan rannwyd Yugoslavia daeth Dalmatia yn rhan o Croatia.

Gyda thalaidd hanesyddol perfeddwlad Croatia, Istria a Slavonia mae'n creu pedair talaith hanesyddol sy'n ffurfio gweriniaeth annibynnol Croatia gyfoes.

Hanes Croatia
Daearyddiaeth Croatia
Taleithiau Rhufeinig
Pictiaid

Pobloedd hynafol a drigai yng ngogledd yr Alban oedd y Pictiaid. Mae tarddiad yr enw arnynt yn ansicr. Mae'r gair Lladin Picti (yn llythrennol ‘pobl paentiedig’) yn cyfeirio at eu harfer o liwio a thatwio eu cyrff. Cyffelyb eu hystyr yw'r enwau ar eu gwlad yn Gymraeg - Prydyn - a Gwyddeleg, Cruithin. Mae'n bosibl hefyd fod cysylltiad ag enw Galeg llwyth Galaidd y Pictavi (neu'r Pictones). Picteg oedd iaith y Pictiaid ac mae ei pherthynas â'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd a Cheltaidd yn ansicr. Un hen enw ar eu gwlad oedd Pictavia. Ymddengys mai pobl gyn-Geltaidd oeddyn nhw yn wreiddiol. Yr enw Cymraeg Canol arnyn nhw oedd Brithwyr (13g) neu Ffichti(aid) (14g), yn arbennig yn y Brutiau a'r Canu Darogan. Mewn un o Drioedd Ynys Prydain mae'r Pictiaid yn un o ‘Dair Gormes a ddaeth i'r ynys hon ac nid aeth yr un drachefn’, ynghyd â'r Coraniaid a'r Saeson (Rachel Bromwich, gol., Trioedd Ynys Prydein, triawd 36).

Hanes cynnar
Ceir y cyfeiriadau hanesyddol cynharaf at y Pictiaid gyda'r Scotti yn y 3g pan ymosodasant ar diriogaeth Rufeinig yn ardal Mur Hadrian. Creuwyd teyrnas ganddyn nhw i'r gogledd o Foryd Forth. Ar adegau roedden nhw'n brwydro yn erbyn Manaw Gododdin ac Ystrad Clud, y ddwy deyrnas mwyaf gogleddol yn yr Hen Ogledd, ond ar adegau eraill roedd perthynas da rhyngddyn nhw a Gwŷr y Gogledd. Yn y 6g aeth Sant Columba i genhadu iddyn nhw, gyda chaniatad eu brenin. Unwyd teyrnasoedd y Pictiaid a'r Scotti gan Kenneth mac Alpin tua 850 i greu teyrnas yr Alban.

Teyrnasoedd cynnar
Mae hanes cynnar gwlad y Picitiaid yn aneglur, fel y gwelir. Yn ddiweddarach ceir tystiolaeth fod sawl brenin yn rheoli teyrnasoedd annibynnol a bod un neu ragor ohonyn nhw wedi llwyddo ar adegau i fod yn fath o uchel-frenhinoedd ar y lleill. Mae'n bosibl dadlau dros fodolaeth saith teyrnas ymhlith y Pictiaid, gan ddilyn tystiolaeth archaeolegol a'r cyfeiriadau yn y testun De Situ Albanie, y "Cronicl Pictaidd" Duan Albanach, a chwedlau Gwyddeleg. Dyma nhw:

Cait, yn Caithness a Sutherland heddiw
Ce, ym Mar a Buchan
Circinn, yn Angus a'r Mearns efallai
Fib, Fife heddiw
Fidach, lleoliad anhysbys
Fotla, yn cyfateb i Atholl (Ath-Fotla) heddiw
Fortriu, yn cyfateb i'r Verturiones y Rhufeiniaid ac i'r Hen Saesneg Werteras yn Northymbria; o gwmpas ardal Moray

Llyfryddiaeth ddethol
A. Small, The Picts (Dundee, 1987)
Elizbaeth Sutherland, In Search of the Picts (Llundain, 1994)
F.T. Wainwright (gol.), The Problem of the Picts'' (1956)

 
Hanes yr Alban
Pobloedd hynafol
Hanes Prydain
Trioedd Ynys Prydain

Trioedd Ynys Prydain (hen ffurf: Trioedd Ynys Prydein) yw'r enw ar gasgliad arbennig o drioedd sy'n ffurfio math o fynegai neu wyddionadur llawfer o wybodaeth y beirdd Cymraeg am hanes a thraddodiadau cynnar Cymru ac Ynys Prydain. Fel yn achos trioedd eraill, mae'r deunydd yn cael ei ddosbarthu yn unedau o dri, gan restru enwau arwyr traddodiadol a digwyddiadau, ac mae gan bob triawd ei deitl. Mae 96 triawd wedi goroesi. Ceir llawer o'r Trioedd hyn yn Llyfr Coch Hergest yn dyddio i'r 14g ac a gedwir yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen gyda'r cyfeirnod MS 111. Roedd yr arferiad o ddosbarthu pethau yn drioedd, fel hyn, yn ddyfais bwysig yn niwylliant Celtaidd Ynysoedd Prydain ac Iwerddon. Credir i'r Trioedd gael eu casglu at ei gilydd yn y 12g , gyda llawer o'r triawdau yn llawer hŷn na hynny.

Cynnwys
Mae'n debyg fod gwreiddiau Trioedd Ynys Prydain yn hen iawn. Ynddyn nhw ceir math o grynodeb o ddysg y beirdd, fel math o lawlyfr cryno i hanes traddodiadol y Cymry. Diau mai rhan o'i bwrpas yw gwasanaethu fel cymorth i gofio chwedlau a thraddodiadau a'r berthynas rhyngddyn nhw. Dylid cofio fod y bardd cynnar yn gyfarwydd (adroddwr chwedlau, chwedleuydd) yn ogystal â bod yn brydydd. Roedd dysg y beirdd yn cael ei throsglwyddo ar lafar ac felly roedd angen ffurf a fyddai'n hawdd i'w gofio.

Craidd Trioedd Ynys Prydain yw chwedlau neu draddodiadau am gymeriadau Cymreig neu Frythonaidd sy'n perthyn i fyd mytholeg, hanes traddodiadol Cymru, Iwerddon ac Ynys Prydain o safbwynt Cymreig gyda'r pwyslais ar Gaswallon, Gwrtheyrn a Macsen Wledig a'u cylch, a chymeriadau a digwyddiadau sy'n gysyllteidig â'r Hen Ogledd ac Oes Arwrol y 6ed a'r 7g. Yn perthyn i'r dosbarth olaf y mae traddodiadau Cymreig am Arthur a'i lys.

Llyfryddiaeth
Y golygiad safonol yw:
 Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, 1978). Ceir y testunau Cymraeg gyda chyfieithiadau Saesneg, rhagymadrodd helaeth a nodiadau llawn.

Gweler hefyd
Tri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain‎
Ynys Prydain

Cyfeiriadau

 
Hanes traddodiadol Cymru
Rhyddiaith Cymraeg Canol
Llawysgrifau Cymreig
Llyfr Coch Hergest
Y Traddodiad Barddol
Llyfr Gwyn Rhydderch

Llyfr Gwyn Rhydderch yw un o'r llawysgrifau Cymreig pwysicaf a mwyaf cynhwysfawr sydd wedi goroesi. Tybir i'r rhan fwyaf ohono gael ei ysgrifennu yn ne-orllewin Cymru tua 1350. Dyma'r casgliad cynharaf o destunau rhyddiaith yn y Gymraeg, ond eto'n cynnwys rhai enghreifftiau o farddoniaeth gynnar. Oherwydd ei dafodiaith tybir fod y copïwr yn ŵr o Ddeheubarth ac mae'n bosibl fod cysylltiad rhyngddo a mynachlog Ystrad Fflur. Daw'r enw o'r ffaith i'r llyfr gael ei ysgrifennu ar gyfer y noddwr Rhydderch ab Ieuan Llwyd, o Lyn Aeron, Ceredigion ac mai gwyn yw lliw'r clawr. Fe'i cedwir yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth mewn dwy ran, llawygrif Peniarth 4 a Pheniarth 5 (rhanwyd y llawysgrif yn ddau tua diwedd yr Oesoedd Canol), fel rhan o'r casliad a enwir yn Llawysgrifau Peniarth.

Cynnwys
Yn y llyfr ceir nifer o gyfieithiadau Cymraeg o destunau Lladin a Ffrangeg, gan gynnwys Delw y Byd, Efengyl Nicodemus, Proffwydoliaeth Sibli Ddoeth, bucheddau'r saint fel Buchedd Mair Wyry, Buchedd Sant Catrin, Buchedd Fargred a Mair o'r Aifft, testunau crefyddol eraill fel Purdan Padrig, ynghyd â chwedl Siarlymaen (Ystorya de Carolo Magno) ac Ystorya Brown o Hamtwn. Cedwir y rhain yn llawysgrif Peniarth 5.

Ond y deunydd pwysicaf o lawer yw'r testunau o'r chwedlau Cymraeg Canol a adnabyddir fel y Mabinogion (yn gamarweiniol), sef Pedair Cainc y Mabinogi, Y Tair Rhamant, Breuddwyd Macsen Wledig, Cyfranc Lludd a Llefelys a chwedl Culhwch ac Olwen (dim ond testun o Breuddwyd Rhonabwy sydd eisiau). Dyma'r casgliad pwysicaf a chynharaf o chwedlau Cymraeg Canol ac eithrio Llyfr Coch Hergest. Cedwir y rhain yn llawysgrif Peniarth 4.

Llyfryddiaeth
J. Gwenogvryn Evans (gol.), The White Book Mabinogion (Pwllheli, 1907). Testun diplomatig.
R.M. Jones (rhagymadrodd): J. Gwenogvryn Evans (gol.), Llyfr Gwyn Rhydderch: Y Chwedlau a'r Rhamantau (Caerdydd, 1973).

Dolen allanol
Hanes a Chynnwys Llyfr Gwyn Rhydderch (Llyfrgell Genedlaethol Cymru)

Llyfrau'r 14eg ganrif
Llawysgrifau Cymreig
Llawysgrifau Peniarth
Rhyddiaith Cymraeg Canol
Thomas Gray

Bardd Saesneg oedd Thomas Gray (26 Rhagfyr 1716 – 30 Gorffennaf 1771). Fe'i ganwyd yn Llundain. Roedd yn gyfaill i Horace Walpole.

Cyfieithwyd ac addaswyd ei waith mwyaf adnabyddus, Elegy Written in a Country Churchyard, i'r Gymraeg sawl gwaith yn y 18fed a'r 19g.

Dyma gyfieithiad John Morris-Jones o linellau agoriadol y gerdd:
The curfew tolls the knell of parting day,
The lowing herd wind slowly o'er the lea, ....

Cân y ddyhuddgloch gnul i dranc y dydd, 
Try'r araf yrr dan frefu dros y ddôl; ....

Gwaith adnabyddus arall gan Gray yw ei gerdd The Bard, sy'n seiliedig ar yr hanesyn am "gyflafan y beirdd". Cafodd Gray yr hanes yn y gyfrol History of England (1747–55) gan y hanesydd o Sais Thomas Carte. Daeth hanes y 'gyflafan' yn enwog diolch i gerdd Gray, sy'n portreadu'r bardd olaf yn melltithio Edward I o Loegr ac yn proffwydo dinistr ar ei ddisgynyddion. Cafodd Gray yr hanesyn o lyfr Carte yn 1755 ac ysgrifennwyd y gerdd ganddo yn 1757 ar ôl clywed Edward Jones (Bardd y Brenin) yn canu alawon Cymreig ar ei delyn.

Llyfryddiaeth
Elegy Written in a Country Churchyard (1751)
The Bard (1757)

Cyfeiriadau

Beirdd Saesneg
Beirdd Seisnig
Genedigaethau 1716
Llenorion Seisnig y 18fed ganrif
Marwolaethau 1771
Pobl o Lundain
Cystennin II

Flavius Claudius Constantinus, a adnabyddir fel Cystennin II (c. 316 – Ebrill 340), oedd ymerawdwr Rhufain rhwng 9 Medi 337 a'i farwolaeth.

Cystennin oedd ail fab Cystennin I, a'r mab hynaf o'i briodas a Fausta. Ganed ef yn Arles, a chafodd ei fagu fel Cristion.

Ar 1 Mawrth 317 cyhoeddwyd ef yn "Gesar", ac yn 323, yn saith oed, cymerodd ran yn ymgyrch ei dad yn erbyn y Sarmatiaid. Yn ddeg oed cafodd ei benodi'n llywodraethwr Gâl. Cymerodd ran fel pennaeth y gwersyll yn ymgyrch ei dad yn erbyn y Gothiaid yn 332.

Wedi marwolaeth ei dad yn 337, daeth Cystennin II yn ymerawdwr ynghyd â'i ddau frawd, Constantius II a Constans. Rhannwyd yr ymerodraeth rhwng y tri brawd yn Panonia ym mis Medi yr un flwyddyn, a chafodd Cystennin Gâl, Prydain a Hispania.

Bu gan Cystennin ran yn nadleuon crefyddol y dydd, gan amddiffyn uniongrededd Cyngor Nicea a gwrthwynebu Ariaeth. Rhyddhaodd Athanasius o Alexandria, prif amddiffynnydd uniongrededd, a gadael iddo ddychwelyd i'w esgobaeth. Roedd ei frawd Constantius II, ar y llaw arall, yn cefnogi yr Ariaid.

Ar y cychwyn yr oedd Cystennin yn gyfrifol am ofalu am fuddiannau ei frawd iau, Constans, oedd wedi derbyn Italia, Affrica ac Iliria. Pan gyrhaeddodd Constans i oed yn 340, gwrthododd Cystennin drosglwyddo grym iddo. Gorchfygwyd Cystennin gan Constans ym mrwydr Aquileya yn yr Eidal, a lladdwyd Cystennin yn y frwydr.

Genedigaethau 316
Marwolaethau 340
Ymerodron Rhufeinig
Anne, y Dywysoges Frenhinol

Mae'r erthygl hon am ferch Elisabeth II; am ferch Siôr II, gweler Anne o Hannover

Merch Elisabeth II, brenhines y Deyrnas Unedig yw'r Dywysoges Anne, y Dywysoges Frenhinol (Anne Elizabeth Alice Louise; ganwyd 15 Awst 1950). Fel ei mam, mae hi'n hoff iawn o geffylau.

Priodasau
Capten Mark Phillips (14 Tachwedd 1973 - Ebrill 1992)
Timothy Laurence (ers 12 Rhagfyr 1992)

Plant
Peter Phillips (ganwyd 15 Tachwedd 1977)
Zara Phillips (ganwyd 15 Mai 1981)

Genedigaethau 1950
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Teulu Mountbatten-Windsor
Tywysogesau Lloegr
Puteindra

Mae 'putain' a 'hwran' yn ailgyfeirio yma.

Y weithred o gael cyfathrach rywiol neu wasanaethau rhywiol eraill am arian yw puteindra. Fe'i gelwir yn aml "yr alwedigaeth hynaf yn y byd" am fod gan yr arfer hanes hir iawn. Mae'r sefyllfa gyfreithiol yn amrywio'n fawr o wlad i wlad ac mae wedi newid hefyd o gyfnod i gyfnod; mewn rhai gwledydd mae'n gyfreithlon ond mewn ambell wlad mae'n drosedd ddifrifol. Cysylltir puteindra â merched sy'n cynnig eu gwasanaethau i ddynion yn bennaf, ond ceir puteiniaid gwrywaidd hefyd, naill ai'n hoyw neu fel cwmni i ferched. Gelwir y rhain yn "jigolos".

Ceir sawl enw Cymraeg i ddisgrifio rhywun sy'n puteinio ei hunan. Y mwyaf cyffredin yw putain, hwr a hwran.

O ran lleoliad, ceir puteiniaid sy'n gweithio ar y stryd (puteindra stryd), mewn adeiladau neilltuol (puteindai), neu drwy asiantaethau hebrwng/escort). Mae lleoliadau eraill yn cynnwys tafarnau, clybiau nos a sawnau.

Cymru

Hanesyddol 
Mae testunau Cyfraith Hywel yn cydnabod bodolaeth puteindra yng Nghymru yn yr Oesoedd Canol. Ceir cymalau yn y llyfrau cyfraith am statws y butain, gan ddefnyddio'r gair hwnnw; o blith merched a gwragedd, dim ond y butain sydd heb yr hawl i iawndal os caiff ei threisio. Ceir cyfeiriadau hefyd at "ferched perth a llwyn" (cymharer y dywediad "plentyn perth a llwyn" am "blentyn siawns"), ond mae'n aneglur os oedd y merched hynny yn cael eu hystyried yn buteiniaid fel y cyfryw gan fod cariadon yn cwrdd yn y goedwig hefyd - sy'n olygfa ystrydebol yng nghanu serch y cyfnod - er bod awgrym fod rhai ohonynt yn buteiniaid. Mae gan y bardd Prydydd Breuan (fl. canol y 14g) gerdd filain a phersonol iawn ei naws i ferch anhysbys o'r enw Siwan Morgan o Aberteifi. Mae'n gerdd syfrdanol o fras a masweddus sy'n darlunio Siwan fel putain flonegog aflan, dwyllodrus, sydd wedi cael "saith cant cnych" (sef 'saith can cnychiad') neu ragor.

Yn fwy diweddar, roedd ardal Bae Caerdydd (a dinas Caerdydd yn gyffredinol) yn adnabyddus am ei phuteiniaid. Yn y ddeunawfed ganrif, yn ôl Iolo Morganwg, roedd "puteiniaid Caerdydd" yn ddywediad cyffredin ym Mro Morgannwg.

Cyfoes 
Mewn adroddiad gan BBC Cymru yn 2000, honnir fod tua 30 o buteiniaid ifainc, rhai ohonynt dan oed, yn gweithio ar y stryd mewn un ardal yng nghanol Caerdydd. Yn 2007, cafodd tri pherson eu deddfrydu i garchar am redeg puteindai mewn tai preifat yn Rhuddlan, Penmaenmawr a Bae Colwyn yng ngogledd Cymru. Merched o dde-ddwyrain Asia, yn cynnwys Tsieina, oedd yn gweithio yno, ac roedd y busnes yn cael ei rhedeg gan Gymro, Sais a merch o dras Tsieineaidd.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd 
 Ardal golau coch
 Diwydiant rhyw
 Puteindy

 
Diwydiant rhyw
Yr Arglwyddes Jane Grey

Roedd yr Arglwyddes Jane Grey (Hydref 1537 – 12 Chwefror, 1554) yn Frenhines Lloegr ac Iwerddon am 9 diwrnod yn 1553.

Cafodd ei dienyddio yn y Gwynfryn yn Llundain ar ôl cael ei chyhuddo o gynllwynio gyda'i chyn-briod yr Arglwydd Guildford Dudley a'i thad yn erbyn y Goron. Dim ond 16 oed oedd hi.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1537
Marwolaethau 1554
Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Merched yr 16eg ganrif
Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Thetford

Tref farchnad a phlwyf sifil yn Norfolk, Dwyrain Lloegr, yw Thetford. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Breckland.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 24,340.

Mae'n dref hanesyddol ers cyfnod yr Eingl-Sacsoniaid. Ar un adeg bu ganddi ugain o eglwysi ac wyth mynachlog. Mae ganddi boblogaeth o 21,588 (2001).

Mae Caerdydd 289.4 km i ffwrdd o Thetford ac mae Llundain yn 116.3 km. Y ddinas agosaf ydy Ely sy'n 33.1 km i ffwrdd.

Enwogion
Tom Paine - ganwyd awdur The Rights of Man yn y dref ar 29 Ionawr, 1737

Cyfeiriadau

Ardal Breckland
Plwyfi sifil Norfolk
Trefi Norfolk
Blodeugerdd

Detholiad o gerddi wedi'u casglu ynghyd yw blodeugerdd. Fel rheol mae rhyw thema neu berthynas rhwng y cerddi hynny, er enghraifft cerddi serch, cerddi ar yr un mesurau, neu gerddi gan feirdd sy'n perthyn i'r un genedl neu gyfnod, ac ati.

Rhai o'r blodeugerddi cynharaf oedd anthologia''' y Groegiaid, gan gynnwys y casgliad o epigrammau a elwir Y Flodeugerdd Roegaidd. Ceid blodeugerddi mewn sawl iaith a diwylliant arall yn ogystal, gan gynnwys Tsieina, Siapan, Persia a'r byd Arabaidd.

Un o'r blodeugerddi Cymraeg cynharaf yw Gorchestion Beirdd Cymru'', a olygwyd gan Rhys Jones o'r Blaenau a'i chyhoeddi yn 1773.

Gweler hefyd
Blodeugerddi Cymraeg

 
Termau llenyddol
Llenyddiaeth
Constantius II

Flavius Julius Constantius, mwy adnabyddus fel Constantius II (7 Awst 317 – 3 Tachwedd 361), oedd ymerawdwr Rhufain o 337 hyd ei farwolaeth.

Roedd Constantius yn drydydd mab Cystennin I a’i wraig Fausta. Ganed ef yn Illyricum (Hwngari heddiw) a cyhoeddwyd ef yn “Gesar” (is-ymerawdwr). Pan fu farw ei dad yn 337, llwyddodd i gael gwared o holl ddisgynyddion Constantius Chlorus o’i ail wraig Theodora, gan ei adael ef ei hun a’i frodyr Cystennin II a Constans, disgynyddion .gwraig gyntaf Constantius Chlorus, Helena. Rhannwyd yr ymerodraeth rhyngddynt, gyda Constantius yn cael Caergystennin a dwyrain yr ymerodraeth. Cymerodd Constantius ran yn nadleuon diwinyddol y cyfnod, gan gefnogi Ariaeth.

Yn 340 lladdwyd Cystennin II wrth ymosod ar Constans yn yr Eidal, gan adael Constans yn feistr rhan orllewinol yr ymerodraeth. Yn 350 lladdwyd Constans mewn brwydr yn erbyn Magnentius oedd yn ceisio hawlio’r ymerodraeth. Enwodd Constantius ei gefnder Gallus fel “Cesar”, ac yn 351 llwyddasant i orchfygu Magnentius ym mrwydr Mursa Major, un o frwydrau mwyaf gwaedlyd Rhufain. Lladdodd Magnentius ei hun yn 353, a chan nad oedd angen Gallus bellach, trefnodd Constantius i’w ladd yn fuan wedyn.

Penododd Constantius yn unig aelod gwrywaidd o’r teulu oedd yn dal yn fyw, Julian, fel Cesar, a rhoddodd ei chwaer Helena yn wraig iddo. Fodd bynnag, gwrthryfelodd Julian a chyhoeddwyd ef yn Augustus gan ei filwyr. Roedd byddinoedd y ddau yn bur gyfartal, ond ar 3 Tachwedd 361 bu Constantius farw o dwymyn gerllaw Tarsus, gan adael Julian yn ymerawdwr.

Genedigaethau 317
Hwngariaid
Marwolaethau 361
Ymerodron Rhufeinig
Llwythau Celtaidd Cymru

Mae’r rhan fwyaf o’r wybodaeth sydd gennym ynghylch Llwythau Celtaidd Cymru yn deillio o’r cyfnod wedi i’r Rhufeiniaid gyrraedd i’r diriogaeth sy’n ffurfio Cymru fodern tua 48 O.C. Ni wyddom pa mor hir roedd y llwythau hyn wedi bodoli cyn y cyfnod Rhufeinig.

Ymddengys i’r Rhufeiniaid goncro rhai o’r llwythau, megis y Demetae a’r Deceangli heb lawer o drafferth, ond bu’r Silwriaid a’r Ordoficiaid yn brwydro’n hir i amddiffyn eu hanibyniaeth, gan ennill nifer o fuddugoliaethau dros filwyr Rhufeinig. Cymerodd 30 mlynedd cyn i’r llywodraethwr Agricola orchfygu’r Ordoficiaid yn derfynol yn 78 a dwyn y diriogaeth gyfan dan lywodraeth Rhufain.

Y llwythau mae cofnod amdanynt oedd:

Y Silwriaid yn ne-ddwyrain Cymru. Wedi I’r Rhufeiniaid eu gorchfygu crewyd tref Venta Silurum (Caerwent heddiw) yn ganolfan iddynt.
Y Demetae yn y de-orllewin. Credir bod enw Dyfed yn dod o enw’r llwyth yma. Roedd eu canolfan hwy ym Maridunum (Caerfyrddin heddiw)
Yr Ordoficiaid yng nghanolbarth a rhan o ogledd-orllewin Cymru. Daw’r enw 'Dinorwig', a welir yn yr enw lle Porth Dinorwig ac enw'r hen fryngaer Dinas Dinorwig yng Ngwynedd, o enw’r llwyth yma. Hyd y gwyddir, nid oedd ganddynt ganolfan.
Y Gangani ar benrhyn Llŷn. Efallai eu bod yn is-lwyth o’r Ordoficiaid.
Y Deceangli yn y gogledd-ddwyrain (Sir Ddinbych a Sir y Fflint heddiw). Daw’r enw Tegeingl o enw’r llwyth yma.

Mae’n bosibl fod ychydig o diriogaeth y Cornovii , oedd yn bennaf yng nghanolbarth Lloegr, yn ymestyn dros y ffin bresennol rhwng Cymru a Lloegr. Credir fod enw’r llwyth yma wedi goroesi yn yr enw Llanfair-yng-nghornwy, er bod y pentref yma yng ngogledd Ynys Môn ymhell o diriogaeth y llwyth.

Cyfeiria Iŵl Cesar wrth roi hanes ei ymgyrch i dde-ddwyrain Prydain at lwyth o'r enw Segontiaci yn gyrru cenhadon ato i ildio iddo wedi ei fuddugoliaeth dros y Trinovantes. Mae rhai ysgolheigion wedi ceisio cysylltu enw'r llwyth yma a Segontium, y gaer Rufeinig ddiweddarach ger Caernarfon, ond nid ymddengys bod unrhyw dystiolaeth bellach i gefnogi hyn.

 
Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Atom

Mewn cemeg a ffiseg, atom (Hen Roeg átomos (ἄτομος) sy'n cael ei gyfieithu'n ‘anwahanadwy, methu ei dorri’) yw'r gronyn lleiaf mewn elfen gemegol sy'n dal ei briodweddau cemegol. Er yn y gorffennol y credwyd ei fod yn amhosib torri atom, o fewn Cemeg modern rydym yn gwybod fod atom wedi ei gyfansoddi o ronynnau isatomig:

 electronau, sydd â gwefr negatif, maint mor fach y mae'n anfesuradwy, a màs llawer yn llai na'r ddau fath o ronyn isatomig arall.
 protonau, sydd â gwefr bositif, a màs sydd tua 1836 gwaith yn fwy na electron.
 niwtronau, sydd â dim gwefr, a màs sydd tua 1836 gwaith yn fwy na electron.

 
Mae protonau a niwtronau yn dorradwy eu hunan hefyd, ond credir bod electronau yn ronynnau sylfaenol.

Mae'r protonau a niwtronau yn ffurfio niwclews atomig dwys a masfawr, a elwir yn luosogol yn niwcleonau. Mae'r electronnau yn ffurfio cwmwl o electronnau sy'n amgylchynu y niwclews.

Ym mhob sylwedd ac eithrio'r nwyon nobl, mae atomau yn cyfuno i ffurfio moleciwlau.

Cemeg
Ffiseg
Mater
PH

Mae pH yn cyfeirio at "pŵer Hydrogen" neu "potensial Hydrogen" ac mae'n fesur o asidedd hydoddiant dyfrllyd yn nhermau actifedd hydrogen.  Er hynny, mewn hydoddiannau gwan, mae'n fwy cyfleus i amnewid actifedd yr ïonau hydrogen gyda molaredd (mol dm−3) yr ïonau hydrogen (nid yw hwn o reidrwydd yn fanwl gywir ar grynodiadau uwch). Cai sylwedd ei labelu'n asid os yw ei lefel pH yn is na 7 ac yn alcalïaidd os uwch na 7.

Diffinnir pH fel log negyddol crynodiad y protonau mewn hyddodiant:

pH = -log10[H3O+ (aq)]

yn yr ecwilibriwm:

HA (aq) + H2O (l) ⇌ H3O+ (aq) + A- (aq)

lle A = asid.

Cyflwynwyd y cysyniad hwn o raddfa pH gan y biocemegydd Danaidd Søren Peder Lauritz Sørensen o Labordy Carlsberg, yn 1909.

Asidau
Biocemeg
Cemeg
Hywel Williams

Gwleidydd Plaid Cymru ac Aelod Seneddol dros Arfon yw Hywel Williams (ganwyd 14 Mai 1953 ym Mhwllheli). Cyn hynny deilydd sedd (etholaeth Caernarfon) oedd Dafydd Wigley.

Ymhlith ei gyfrifoldebau oddi fewn i Blaid Cymru mae gwaith, pensiynau, anabledd ac iechyd. Daeth yn arweinydd Plaid Cymru yn San Steffan yn Medi 2015.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol 
 ePolitix.com - Hywel Williams 
 Guardian Unlimited Politics - Hywel Williams AS
 The Public Whip - Hywel Williams AS

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1953
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion Plaid Cymru
Pobl o Eifionydd
Pobl addysgwyd yn Ysgol Glan y Môr
Plaid Ryddfrydol (DU)

Plaid wleidyddol a dyfodd allan o blaid y Wigiaid i fod yn un o dair plaid fawr y DU oedd y Blaid Ryddfrydol. Unodd y blaid â Phlaid y Democratiaid Cymdeithasol (SDP) yn yr wythdegau i ffurfio plaid newydd y Democratiaid Rhyddfrydol.

Uchafbwynt hanes y blaid oedd o ganol y 19g hyd y Rhyfel Byd Cyntaf dan y prif weinidogion Rhyddfrydol William Ewart Gladstone, Sir Henry Campbell-Bannerman, Clement Asquith a David Lloyd George. Yn y cyfnod hwnnw y Rhyddfrydwyr oedd y blaid fwyaf o lawer yng Nghymru ac yn rhan o'r mudiad Radicalaidd oedd yn galw am ymreolaeth i Gymru ac Iwerddon. Arweiniodd anghydfod rhwng Lloyd George ac Asquith at ymraniad yn y blaid ar ôl y Rhyfel Mawr a chollodd y Rhyddfrydwyr dir i'r Blaid Lafur a gymerodd le'r Rhyddfrydwyr fel gwrthblaid yn 1922.

Mwynheodd y blaid gyfnod o adfywiad dan arweinyddiaeth Jo Grimond (1956–1957) ac wedyn Jeremy Thorpe (1967-1976) tan i'r olaf orfod ymddiswyddo yn sgîl sgandal am ei fywyd personol. Dan David Steel daeth y blaid mewn cytundeb â'r Blaid Lafur a ffurfiwyd y Pact Lib-Lab i gadw'r Torïaid allan o lywodraeth (1977–1978). Yn 1981 ffurfiwyd cynghrair gyda'r SDP a arweiniodd yn y pen draw at lawnsio plaid newydd y Democratiaid Rhyddfrydol.

Gweler hefyd 
Plaid Ryddfrydol (DU, 1989)

Plaid Ryddfrydol (DU)
Rhyddfrydol
Pleidiau rhyddfrydol
Ordoficiaid

Roedd yr Ordoficiaid (Lladin: Ordovices) yn un o'r llwythau Celtaidd oedd yn byw yng Nghymru yng nghyfnod y Rhufeiniaid a chyn hynny. Yng nghanolbarth a gogledd-orllewin Cymru yr oedd tiriogaeth y llwyth yma, ac roeddynt yn rhannu ffîn a'r Silwriaid yn y de-ddwyrain a'r Deceangli yn y gogledd-ddwyrain.

Hanes

Credir fod enw'r llwyth yn dod o'r gair Brythoneg sy'n cyfateb i gordd''' yn Gymraeg (cymharer yr Hen Wyddeleg Ord "morthwyl"). Roedd y rhan fwyaf o diriogaeth y llwyth yn dir mynyddig, ac mae'n debyg fod eu heconomi yn dibynnu fwy ar gadw gwartheg a defaid na thyfu cynydau. Yr oeddynt yn un o'r llwythi a ymladdodd ffyrnicaf yn erbyn y Rhufeiniad. Am gyfnod cawsant eu harwain gan Caradog (Caratacus), oedd wedi dod i diriogaeth y Silwriaid i arwain y gwrthwynebiad i Rufain wedi i'w lwyth ei hun gael ei orchfygu gan y Rhufeiniaid. Yna symudodd i diriogaeth yr Ordoficiaid, ac mae'n ymddangos iddo gael ei dderbyn fel eu harweinydd mewn rhyfel. Arweiniodd hwy ym Mrwydr Caer Caradog, ond gorchfygwyd hwy gan fyddin Rhufain dan lywodraethwr Prydain Publius Ostorius Scapula.

Fodd bynnag erbyn dechrau'r 70au yr oedd yr Ordoficiaid yn ymladd yn erbyn Rhufain eto, a llwyddasant i ddinistrio corff o farchogion yn llwyr. Ymosodwyd arnynt gan Gnaeus Julius Agricola yn 77/78 O.C. a'u gorchfygu. Yn ôl yr hanesydd Tacitus, mab-yng-nghyfraith Agricola, lladdodd bron bob copa gwalltog o'r llwyth. Nid yw hynny'n debygol o ystyried natur tiriogaeth y llwyth a'i nifer, ac mae'r cofnod archaeolegol yn awgrymu fod garsiynau wedi eu cadw yn y caerau Rhufeinig yn nhiriogaeth yr Ordoficiaid am gyfnod hwy nag mewn mannau eraill yng Nghymru. Mae hyn yn awgrymu fod yr Ordoficiaid nid yn unig yn parhau mewn bodolaeth ond yn parhau i gael eu hystyried fel perygl posib.

Maen Corbalengus

Rhwng Penbryn a Tre-saith yng Ngheredigion, mae carreg o'r 6g gyda'r arysgrif CORBALENGI IACIT ORDOVS'', neu "[Yma y] gorwedd Corbalengus yr Ordoficiad". Mae'n debyg felly fod Corbalengus wedi ymfudo yma o'r gogledd.

Cof
Cadwyd enw'r llwyth yn yr enw Dinorwig ("Bryngaer yr Ordoficiaid") yng ngogledd Cymru. Mae'r cyfnod Ordoficaidd mewn daeareg hefyd yn cymryd ei enw o'r llwyth yma, gan i greigiau o'r cyfnod hwn gael eu disgrifio am y tro cyntaf yn eu hen diriogaeth hwy.

Cyfeiriadau

Llwythau Celtaidd Cymru
Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Hanes Gwynedd
Hanes Powys
Hanes Ynys Môn
Julian

Flavius Claudius Julianus (331/332 – 26 Mehefin 363) oedd ymerawdwr Rhufain rhwng 361 a'i farwolaeth. Weithiau gelwir ef yn Julian II i wahaniaethu rhyngddo ef a Didius Julianus (193).

Ganed Julian yng Nghaergystennin yn fab i Julius Constantinus, hanner brawd yr ymerawdwr Cystennin I. Pan oedd Julian yn blentyn lladdwyd llawer o'i deulu gan filwyr yn dilyn gorchymyn yr ymerawdwr cristionogol Constantius II yn 337. Yn ôl yr hyn a ddywedodd ef ei hun yn nes ymlaen, trodd hyn ef yn erbyn Cristionogaeth. Cadwyd ef a'i frawd Gallus yn y palas ymerodrol yn Macellum yn Cappadocia am chwe blynedd, gan gael eu haddysgu fel Cristionogion.

Yn ddiweddarach cafodd Julian addysg yng Nghaergystennin a Nicomedia, ac wedi ei benodi'n "Gesar" (is-ymerawdwr) bu'n astudio Neoplatoniaeth dan nifer o athrawon. Penderfynodd Julian droi at baganiaeth, er na chyhoeddodd hynny ar y pryd.

Gwnaed ei frawd Constantius Gallus yn ymerawdwr y dwyrain yn 351 ond dienyddiwyd ef y flwyddyn wedyn gan Constantius II. Galwyd Julian i Mediolanum (Milan) i gyfarfod yr ymerawdwr, ac yn Nhachwedd 355 cyhoeddwyd ef yn Gesar gyda chyfrifoldeb am ran orllewinol yr ymerodraeth. Priododd a Helena, chwaer Constantius.

Bu Julian yn ymladd yn erbyn y llwythau Almaenaidd oedd yn bygwth ffiniau'r ymerodraeth. Cafodd gryn lwyddiant, ac adenillodd lawer o diriogaeth, gan ennill buggugoliaeth fawr ger Argentorata. Erbyn 360 roedd y ffin ar Afon Rhein yn ddiogel. Erbyn hyn roedd y berthynas rheng Julian a Constantinus yn gwaethygu, a pan hawliodd Constantinus draean o filwyr Julian ar gyfer ei ymgyrch ei hun yn erbyn Persia, gwrthryfelodd Julian. Cyhoeddwyd ef yn "Augustus" gan ei filwyr

Cychwynodd Julian a'i fyddin am y dwyrain i ymladd am yr orsedd, ond yna derbyniodd y newydd fod Constantius wedi marw o dwymyn yn Tarsus. Fel ymerawdwr roedd Julian yn rhydd i gyhoeddi ei fod yn bagan, ac ail-agorwyd temlau duwiau traddodiadol Rhufain. Ceisiodd wanhau'r Cristionogion mewn gwahanol ffyrdd. Yn 362 pasiwyd deddf oedd yn gwahardd Cristionogion rhag dysgu gramadeg a rhethreg, ac alltudiwyd rhai esgobion megis Athanasius.

Yn 363 cychwynnodd Julian tua'r dwyrain gyda byddin o 65,000 i ddechrau'r ymgyrch yn erbyn y Persiaid oedd wedi ei chynllunio gan Constantius. Dywedir ei fod yn ei gyffelybu ei hun i Alecsander Fawr. Roedd wedi gwneud cynghrair ag Arsaces, brenin Armenia. Roedd Hormisdas, brawd Sapor II, bernin Persia, wedi ffoi at y Rhufeiniaid yn 324, a'r bwriad oedd gosod Hormisdas ar yr orsedd yn lle ei frawd. Enillodd Julian fuddugoliaeth dros y Persiaid a chyrraedd at eu prifddinas Ctesiphon. Mewn ysgarmes ar 26 Mehefin 363 anafwyd Julian gan waywffon, ac er gwaethaf ymdrechion ei feddyg Oribasius o Pergamon, bu farw o'r clwyf.

Cyhoeddodd y fyddin swyddog ieuanc o Gristion, Jovian, ym ymerawdwr yn ei le. Roedd Jovian yn awyddus i ddychwelyd i diriogaeth Rufeinig i ddiogelu ei safle, felly gwnaeth heddwch a'r Persiaid gan ddychwelyd iddynt y rhan fwyaf o'r diriogaeth yn Armenia a goncwerwyd gan Diocletian yn 298. Claddwyd Julian yn Tarsus.

Genedigaethau 331
Marwolaethau 363
Ymerodron Rhufeinig
Gangani

Roedd y Gangani yn llwyth Celtaidd oedd a'u tiriogaeth ar benrhyn Llŷn, Gwynedd. Ychydig iawn a wyddis amdanynt, ond mae'n bosibl eu bod yn is-lwyth o'r Ordoficiaid. Crybwyllir y llwyth gan y daearyddwr Groegaidd Ptolemi, sy'n rhoi enw penrhyn Llŷn fel Ganganorum Promontorium (Penrhyn y Gangani). Mae Ptolemi'n cyfeirio at lwyth o'r un enw yng ngogledd-orllewin Iwerddon yn ogystal. Ni wyddom pa mor agos oedd y cysylltiad Gwyddelig, ond mae'n awgrymiadol gan fod y rhan hon o Gymru'n mwynhau perthynas agos gyda'r Gwyddelod yn yr Oesoedd Canol Cynnar (fel yn achos Dyfed yn y de-orllewin).

Efallai fod y gaer Rufeinig ym Mhen Llystyn yn nhiriogaeth y llwyth yma, efallai ar y ffin rhyngddynt hwy a'r Ordoficiaid i'r dwyrain. Rhedai ffordd Rufeinig trwy Ben Llystyn sy'n cysylltu Segontiwm, prif gaer y Rhufeiniaid yn y gogledd-orllewin, a Tomen y Mur (ger Trawsfynydd). Mae nifer o fryngeiri yn nhiriogaeth y llwyth, gan gynnwys Tre'r Ceiri rhwng Trefor a Nefyn, Carn Fadryn a Chastell Odo ym mhen eithaf Llŷn.

Llwythau Celtaidd Cymru
Hanes Gwynedd
Llŷn
Viktor Dyk

Bardd ac awdur yn yr iaith Tsieceg a gwleidydd yn dod o Tsiecoslofacia oedd Viktor Dyk (31 Rhagfyr 1877 – 14 Mai 1931).

Cafodd ei eni ym Mhšovka u Mělníka.

Gweithiau

Barddoniaeth
 A porta inferi, 1897
 Síla života, 1898
 Marnosti, 1900
 Satiry a sarkasmy, 1905
 Milá sedmi loupežníků, 1906
 Pohádky z naší vesnice, 1910
 Giuseppe Moro, 1911
 Zápas Jiřího Macků, 1916
 Noci chiméry, 1917
 Devátá vlna 1930
 Lehké a těžké kroky 1915
 Anebo 1917
 Okno 1921
 Poslední rok 1922

 Rhyddiaith 
 Stud, 1900
 Hučí jez a jiné prózy, 1903
 Konec Hackenschmidův, 1904
 Prosinec, 1906
 Prsty Habakukovy, 1906
 Píseň o vrbě, 1908
 Příhody, 1911
 Krysař, 1915
 Tajemná dobrodružství Alexeje Iványče Kozulinova, 1923
 Tichý dům, 1921
 Zlý vítr, 1922
 Prsty Habakukovy, 1925
 Můj přítel Čehona, 1925
 Dědivadelní hra, 1927
 Holoubek Kuzma, 1928
 Soykovy děti, 1929

 Drama 
 Epizoda, 1906
 Posel, 1907
 Zmoudření Dona Quijota, 1913
 Veliký mág, 1914
 Zvěrstva, 1919
 Ondřej a drak, 1919
 Revoluční trilogie, 1921
 Napravený plukovník Švec, 1929

 Arall
 Vzpomínky a komentáře, 1927
 Ad usum pana presidenta republiky (1929
 O národní stát'' (wedi iddo farw - 1932–1938

Dyk, Viktor
Dyk, Viktor
Dyk, Viktor
Dyk, Viktor
Dyk, Viktor
Dinorwig (bryngaer)

Bryngaer ger pentref Llanddeiniolen yng Ngwynedd yw Dinorwig neu Dinas Dinorwig. Ystyr yr enw yw 'Caer (din) yr Ordoficiaid', sy'n cyfeirio at y llwyth Celtaidd a drigai yn y rhan honno o Ogledd Cymru ar ddiwedd Oes yr Haearn ac yn y cyfnod Rufeinig.

Enw
Mae'r fryngaer hon yn un o sawl caer yng Nghymru a elwir yn 'ddinas', e.e. Dinas Emrys, Dinas Cerdin; hen ystyr y gair hwnnw yw "caer" ac mae'n enw gwrywaidd mewn enwau lleoedd (ond yn enw benywaidd heddiw).

Disgrifiad

Mae'n fryngaer 2 erw a hanner 556 metr i fyny ar fryn isel islaw Moel Rhiwen, tua milltir a hanner i'r de-ddwyrain o Landdeiniolen. Mae gweddillion cynnar eraill yn y cyffiniau yn cynnwys caer fach filltir i'r de, ger Penisa'r Waun, ac un arall dwy filltir i'r dwyrain ('Castell', ger Rhiwlas). Hefyd yn yr ardal ceir Ffynnon Cegin Arthur, hanner milltir i'r de-ddwyrain.

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: CN017. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Codwyd yr amddiffynfa gyntaf i amgae darn o dir o siâp gellygen â'i ben meinaf tua'r gogledd gyda mur cerrig syml. Ceir mynedfeydd syml, bylchau yn y mur yn unig, yn y gogledd-orllewin a'r gogledd-ddwyrain.

Yn ddiweddarach ychwanegwyd cloddiau a ffosiau dwbl cryf tu allan i'r mur cerrig gan gau un fynedfa ond creu un newydd yn arwain i'r hen un yn y gogledd-orllewin. Yn ogystal codwyd atodiad un erw ar wahân i'r brif strwythr.

Llyfryddiaeth
Ni chloddiwyd y gaer eto, ond ceir disgrifiad llawnach ohoni yn:
RCAHM Sir Gaernarfon, cyfrol II, rhif 1170 (HMSO, Llundain)
Dr. Willoughby Gardner, adroddiad yn Archaeologia Cambriensis, XCVIII (1947), 231-48

Gweler hefyd 
 Rhestr o fryngaerau Cymru
 Cylchoedd cerrig
 Rhestr copaon Cymru
 Llwythau Celtaidd Cymru

Cyfeiriadau

Bryngaerau Gwynedd
Deiniolen (sant)

Sant o Gymro oedd Deiniolen (fl. diwedd y 6g a dechrau'r 7g). Roedd yn fab i Sant Deiniol, nawddsant dinas Bangor, ac am hynny'n cael ei alw'n Ddeiniolfab neu Ddeiniol Fab yn ogystal. Roedd yn ŵyr i Sant Dunawd. Dethlir ei ddydd gŵyl ar 22 Tachwedd, yn flynyddol.

Bywgraffiad
Dywedir iddo fod yn fynach ym mynachlog Bangor-is-y-coed ond gorfu iddo ffoi oddi yno ar ôl Brwydr Caer (tua 613). Daeth i ardal Bangor a sefydlodd gell ac eglwys yn Llanddeiniolen. Roedd ffynnon ger yr eglwys a elwid yn Ffynnon Ddeiniolen, ffynnon a oedd yn iachau cleifydau ac anhwylderau.

Ceir Llanddeiniol Fab ar Ynys Môn hefyd, ger Llanidan.

Cyfeiriadau

Cymry'r 6ed ganrif
Cymry'r 7fed ganrif
Llanddaniel Fab
Pobl o Wynedd
Seintiau Cymru
Teyrnas Gwynedd
Tre'r Ceiri

Mae Tre'r Ceiri yn fryngaer Geltaidd o'r Oes Haearn a chyfnod y Rhufeiniaid ar y mwyaf dwyreiniol o dri chopa Yr Eifl, uwchben pentref Llanaelhaearn yn ardal penrhyn Llŷn, Gwynedd. Mae'n un o'r bryngeiri mwyaf trawiadol yng Nghymru a'r fryngaer Oes Haearn mwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae arwynebedd y gaer oddeutu 2.5ha. Cyfeirnod OS: SH372446.

Disgrifiad
Mae'r fryngaer yng ngofal Cadw, a gwnaed cryn dipyn o waith cynnal a chadw ar y muriau a'r llwybrau o amgylch y gaer yn y blynyddoedd diwethaf. Gellir cyrraedd Tre'r Ceiri trwy ddilyn y llwybr troed sy'n cychwyn ychydig uwchben Llanaelhaearn ar ochr y ffordd i Nefyn.

Amgylchynir y fryngaer gan furiau cerrig sydd yn dal o gryn uchder mewn mannau, hyd at 3 medr. Yn y rhannau lle mae'r amddiffynfeydd naturiol gryfaf mae'r mur yn un sengl, ond mewn rhannau eraill mae dau fur. Tu mewn i'r muriau mae gweddillion tua 150 o dai crwn. Bu cloddio yma yn 1956, a gwnaed nifer o ddarganfyddiadau yn dyddio rhwng tua 150 O.C. a 400 O.C. Ymddengys felly fod y Rhufeiniaid wedi caniatau i'r llwyth lleol, y Gangani, ddefnyddio'r fryngaer.

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: CN028. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Gweler hefyd
 Rhestr o fryngaerau Cymru
 Rhestr o fryngaerau Cymru yn ôl eu maint
 Cylchoedd cerrig
 Rhestr copaon Cymru
 Llwythau Celtaidd Cymru

Oriel

Ffotograffau eraill

O fewn y gaer

Golygfeydd o'r bryn

Cyfeiriadau

Bryngaerau Gwynedd
Cadw
Llanaelhaearn
Llŷn
Deiniol

Sant Deiniol (hefyd Deiniol Wyn a Deiniol Ail, Lladin: Daniel) (fl. 550?) yw nawddsant dinas Bangor yng Ngwynedd, Cymru. Yn ôl yr achau yr oedd o'r un llinach ag Urien Rheged, pennaeth Rheged yn yr Hen Ogledd. Roedd yn fab i Sant Dunod, un o feibion Cunedda Wledig, a'r santes Dwywe ferch Gwallog ap Llëenog. Ei fab oedd Sant Deiniolen, a elwir yn Ddeiniol Fab yn ogystal.

Bywgraffiad
Dywedir fod Deiniol yn byw fel meudwy ger Tyddewi cyn symud i'r fynachlog newydd ym Mangor Is-Coed a sefydlwyd gan ei dad, yn ôl traddodiad. Ceir ffynnon o'r enw Ffynnon Ddeiniol yno. Eto yn ôl traddodiad dywedir mai Deiniol a Dyfrig a berswadiodd Ddewi Sant i gynnal Synod Llanddewibrefi yn 545.

Sefydlodd Deiniol eglwys ym Mangor yn Arfon neu Fangor Fawr (dinas Bangor heddiw). Roedd yn abad ar gymuned o fynachod yno yn ôl pob tebyg a chafodd ei apwyntio'n esgob cyntaf esgobaeth Bangor (gan y brenin Maelgwn Gwynedd yn ôl un ffynhonnell, ond mae hynny'n annhebygol). Cafodd ei gladdu ymhlith yr Ugain Mil o Seintiau ar Ynys Enlli, yn ôl Gerallt Gymro.

Eglwysi
Yn ogystal â Bangor Fawr, ceir eglwysi cysegredig i Ddeiniol yn y gogledd ym Marchwiail ger Wrecsam, Llanuwchllyn a Llanfor ger Y Bala, a Penarlâg (Hawarden) yn Sir y Fflint (lle codwyd Llyfrgell Deiniol Sant gan Gladstone). Ceir yn ogystal Landdeiniol yng Ngheredigion, ger Llanddewibrefi. Ceir ambell enghraifft o'i enw cysylltiedig ag egwlysi yn y de yn ogystal ond perthynai i'r hen Wynedd yn neilltuol. Mae cymunedau Planiel, Aodoù-an-Arvor a Plouzeniel, Penn-ar-Bed, Llydaw hefyd wedi eu henwi er clod i Sant Deiniol 

Ei ddydd gŵyl yw 11 Medi.

Cyfeiriadau

Cymry'r 6ed ganrif
Esgobaeth Bangor
Marwolaethau'r 6ed ganrif
Pobl o Wynedd
Seintiau Cymru
Teyrnas Gwynedd
Demetae

Roedd y Demetae yn llwyth Celtaidd adeg yr Oes Haearn a chyfnod y Rhufeiniaid. Roedd eu tiriogaeth yn ne-orllewin Cymru, yn cyfateb yn fras i Sir Benfro, Sir Gaerfyrddin a Ceredigion.

Pan gyrhaeddodd y Rhufeiniaid i'r ardal tua 48 O.C. nid ymddengys fod y Demetae wedi gwrthwynebu rhyw lawer. Nid oes cofnod o'r Rhufeiniaid yn ymladd yn eu herbyn, yn wahanol iawn i'w cymdogion, y Silwriaid i'r dwyrain a'r Ordoficiaid i'r gogledd. Sefydlwyd canolfan i'r llwyth ym Maridunum (neu Moridunum: Caerfyrddin heddiw), lle mae cloddio wedi datgelu tref fechan yn ogystal a'r gaer Rufeinig.

Rhoddodd y llwyth ei enw i deyrnas Dyfed yn nes ymlaen, er bod y Ddyfed hanesyddol yn llai na thiriogaeth y llwyth. Efallai fod gan y llwyth gysylltiadau ag Iwerddon; yn sicr yr oedd teulu brenhinol teyrnas Dyfed yn nes ymlaen o dras Gwyddelig, ac mae nifer fawr o arysgrifau Ogam mewn Gwyddeleg wedi eu darganfod yn yr ardal yma, er fod y rhain yn deillio o'r cyfnod wedi ymadawiad y Rhufeiniaid. Roedd teyrnas Deheubarth, a ffurfiwyd yn llawer diweddarach, yn cyfateb yn agos i ffiniau'r llwyth yma.

Llwythau Celtaidd Cymru
Dyfed
Deceangli

Roedd y Deceangli neu Deceangi yn un o'r llwythau Celtaidd oedd yn byw yng Nghymru yn Oes yr Haearn a chyfnod y Rhufeiniaid. Roedd y llwyth yn byw yng ngogledd-ddwyrain Cymru, yn ôl pob tebyg yn y tiriogaethau sy'n cyfateb i Sir Ddinbych, Sir y Fflint, a rhannau o Sir Conwy a Sir Wrecsam heddiw.

Daeth y Rhufeiniaid i gysylltiad a'r llwythau Cymreig am y tro cyntaf tua 48 O.C. pan ymosododd llywodraethwr Prydain, Publius Ostorius Scapula ar y Deceangli. Nid ymddengys eu bod wedi gwrthwynebu rhyw lawer, yn wahanol iawn i'w cymdogion yr Ordoficiaid, yn y gorllewin, a'r Silwriaid yn y de. Ni wyddir am unrhyw dref yn eu tiriogaeth, ond efallai fod rhyw fath o dref yn bodoli o amgylch caer Rufeinig Canovium (Caerhun). Gall fod y gaer yma ar Afon Conwy yn nhiriogaeth y Deceangli, neu efallai ei bod yn gwarchod y ffin rhyngddynt hwy a'r Ordoficiaid, ynghyd â'r man croesi strategol ar yr afon.

Saif bryngaer sylweddol Pen y Corddin (ger Llanddulas, Sir Conwy), a godwyd yn Oes yr Haearn, yng ngogledd-orllewin tiriogaeth y Deceangli; cafwyd hyd i ddrylliau o grochenwaith Rhufeinig yno ac ymddengys hefyd iddi gael ei hatgyweirio yn y cyfnod Rhufeinig. Ar hyd yr arfordir i'r dwyrain ceir bryngaer Dinorben. Roedd yn cael ei phreswylio yn y cyfnod Rhufeinig a darganfuwyd crochenwaith a darnau arian yn dyddio o'r 3edd a'r 4g yno. Mae bryngaerau eraill ar diriogaeth dybiedig y Deceangli yn cynnwys Foel Fenlli, Moel Arthur a Moel Hiraddug.

Cedwir yr enw "Deceangli" fel "Tegeingl", y cantref canoloesol oedd yn cyfateb i ran helaeth o Sir y Fflint heddiw. Cafwyd hyd i nifer o ddarnau o blwm gyda stamp DECEANG neu rywbeth tebyg arnynt, ac ymddengys fod y rhain yn deillio o diriogaeth y llwyth yma yn y cyfnod Rhufeinig. Mae'n bosibl hefyd fod yr enw lle Degannwy yn deillio o'r enw Deceangli, er nad yw pob ieithydd yn cytuno.

Dolenni allanol 
  Deceangi  ar wefan Roman-Britain.org

Llwythau Celtaidd Cymru
Hanes Conwy
Hanes Sir Ddinbych
Hanes Sir y Fflint
Owen Jennings

Cyn-Aelod Seneddol yn Seland Newydd o 1996 hyd 2002 yw Owen Jennings. Cyn mynd i mewn i fyd gwleidyddiaeth, roedd Jennings yn ffermwr. Roedd Jennings yn weithredol yn Federated Farmers Seland Newydd, a daeth yn Lywydd Cenedlaethol y grŵp yn 1990. Fe ddeliodd y swydd am dair blynedd. Roedd hefyd yn Gyfarwyddwr y Karamea Dairy Company, Atas Marketing Meat Ltd a Combined Rural Traders Ltd. Etholwyd ef i'r senedd am y tro cyntaf yn etholiadau 1996. Mae Jennings yn ymwnaud â elusen rhyngwladol erbyn hyn, Bright Hope World, sy'n seiliedig yn Christchurch, Seland Newydd.

Llyfryddiaeth 

Innovation on-farm, cyfraniad Jennings fel cyd-awdur (gyda Rodger Slater)

Local government, cyfraniad Jennings fel cyd-awdur

Jennings' contribution is a paper entitled: "Our rural future."

Gwleidyddion Seland Newydd
Ffermwyr Seland Newydd
Castell Dolbadarn

Saif Castell Dolbadarn ar fryn creigiog gerllaw Llyn Padarn, bron rhwng y llyn yma a Llyn Peris, yn agos i bentref  Llanberis yng Ngwynedd. Dolbadarn oedd prif amddiffynfa Tywysogion Gwynedd yng nghantref Arfon.

Hanes

Adeiladwyd y castell gan Llywelyn ap Iorwerth (Llywelyn Fawr) i amddiffyn y ffordd trwy Nant Peris o'r arfordir gogleddol i galon Eryri. Credir fod caer wedi bod yno o'r chweched ganrif, ond mae'r rhannau hynaf o'r adeiladau presennol yn dyddio o gyfnod Llywelyn.

Dywedir fod Llywelyn ap Gruffudd wedi defnyddio castell Dolbadarn i garcharu ei frawd Owain ap Gruffudd yn yr 1250au.  Gwyddir i Owain dreulio tua 20 mlynedd yn garcharor. Yn ddiweddarach, yn ystod y rhyfeloedd yn erbyn Edward I o Loegr yr oedd Dolbadarn yng ngofal brawd arall i Lywelyn, Dafydd ap Gruffudd.  Wedi lladd Llywelyn yng Ngilmeri, cipiwyd castell Dolbadarn gan fyddin dan Iarll Penfro. Ffodd Dafydd i'r mynyddoedd, ond ychydig fisoedd wedyn daliwyd ef a'i ddienyddio yn Amwythig. Defnyddiwyd gwaith coed y castell gan Edward i adeiladu Castell Caernarfon. Credir i'r castell gael ei ddefnyddio i gadw carcharorion yn ystod gwrthryfel Owain Glyndŵr yn nechrau'r 15g.

Pensaernïaeth
Nodwedd amlycaf Castell Dolbadarn yw'r tŵr canolog crwn, sef y gorthwr, oedd ar un adeg yn cynnwys tri llawr ac sy'n dal i fod tua 48 troedfedd o uchder, gyda muriau 8 troedfedd o drwch. Nid oes dim yn weddill o'r lloriau mewnol, ond gellir dringo'r grisiau cerrig tu mewn i fur y tŵr. Nid oes cymaint yn weddill o'r adeiladau eraill oedd o gwmpas y tŵr yma, ond gellir gweld seiliau muriau allanol gyda thyrau a neuadd.

Mynediad

Mae Castell Dolbadarn yn awr yng ngofal Cadw ac ar agor i'r cyhoedd. Gellir ei gyrraedd o Lanberis.

Oriel

Gweler hefyd
 Castell Dolbadarn: paentiad (tua 1799) gan J.M.W. Turner
 Castell Dolbadarn Castle: llyfr (1990) am y castel

Cyfeiriadau

Cadw
Dolbadarn
Dolbadarn
Llanberis
Adeiladau ac adeiladwaith y 12fed ganrif
Adeiladau rhestredig Gradd I Gwynedd
Cwpan Rygbi Ewrop 1995–1996

Rhifyn cyntaf Cwpan Heineken oedd Cwpan Rygbi Ewrop 1995–1996, a oedd i ddod yn gystadleuaeth blynyddol rygbi'r undeb rhwng clybiau Ewropeaidd y chwe gwlad gorau yn Ewrop. Cystadlodd timau o Ffrainc, Iwerddon, yr Eidal, Cymru a, ac am yr unig dro hyd yn hyn, Romania (ni ganiatawyd timau o Loegr na'r Alban i gystadlu gan yr RFU a'r SRU). Rhannwyd y timau'n grwpiau o dri, gyda pob tîm yn chwarae pob tim arall o fewn y grŵp unwaith yn unig, gan olygu un gêm gartref ac un gêm i ffwrdd ar gyfer pob tîm. Roedd yr enillwyr o pob grŵp yn cymhwyso i chwarae yn y rowndiau canlynol.

Gemau Grŵp
Yn y gemau grŵp, byddai pob tîm yn derbyn:
2 bwynt am ennill
1 pwynt am gêm gyfartal

Byddai pob tîm yn chwarae'r tîmau eraill yn eu grŵp unwaith.

Grŵp 1

Grŵp 2

Grŵp 3

Grŵp 4

Rownd gyn-derfynol
Tîmau cartref wedi'u rhestri gyntaf.
 Toulouse 30 - 3 Abertawe
 Leinster 14 - 23 Caerdydd

Rownd derfynol
Chwaraeuwyd ar y 6ed o Ionawr 1996 ar Barc yr Arfau, Caerdydd, Cymru
 Caerdydd 18 - 21 Toulouse (ar ôl amser ychwanegol, 18-18 ar ôl yr 80 munud)

1995
1996
1995–1996
Cwpan Rygbi Ewrop 1996–1997

Ail rifyn Cwpan Heineken oedd Cwpan Rygbi Ewrop 1996–1997.

Gemau Grŵp
Yn y gemau grŵp, byddai tîm yn derbyn:
2 bwynt am ennill
1 pwynt am gêm gyfartal

Byddai pob tîm yn chwarae'r tîmau eraill yn eu grŵp unwaith. Byddai'r ddau dîm gorau ym mhob grŵp yn chwarae yn rownd yr wyth olaf.

Grŵp 1

Grŵp 2

Grŵp 3

Grŵp 4

Rownd yr wyth olaf
Tîmau cartref wedi'u rhestri gyntaf.
 Caerdydd 22 - 19 Caerfaddon
 Caerlŷr 23 - 13 Harlequins
 Dax 18 - 26 Toulouse
 Brive 35 - 14 Llanelli

Rownd gyn-derfynol
Tîmau cartref wedi'u rhestri gyntaf.
 Caerlŷr 37 - 11 Toulouse
 Brive 26 - 13 Caerdydd

Rownd derfynol
Chwaraeuwyd ar y 31ain o Ionawr 1997 ar Barc yr Arfau, Caerdydd, Cymru
 Brive 28 - 9 Leicester

1996
1997
1995–1996
Cwpan Rygbi Ewrop 1997–1998

Trydydd rhifyn Cwpan Heineken oedd Cwpan Rygbi Ewrop 1997–1998.

Gemau Grŵp
Yn y gemau grŵp, byddai tîm yn derbyn:
2 bwynt am ennill
1 pwynt am gêm gyfartal

Byddai pob tîm yn chwarae'r tîmau eraill yn eu grŵp ddwywaith. Byddai'r tîm ar frig pob grŵp yn chwarae yn rownd yr wyth olaf. Byddai'r chwech tîm wedi hynny gyda'r record chwarae gorau yn chwarae mewn gemau ail gyfle am yr hawl i warae yn rownd yr wyth olaf.

Grŵp 1

Grŵp 2

Grŵp 3

Grŵp 4

Grŵp 5

Gemau ail gyfle
Tîmau cartref wedi'u rhestru gyntaf.
 Brive 25 - 20 Pontypridd
 Caerlŷr 90 - 19 Glasgow
 Cardiff 24 - 20 Llanelli

Rownd yr wyth olaf
Tîmau cartref wedi'u rhestru gyntaf.
 Toulouse 51 - 10 Harlequins
 Caerfaddon 32 - 21 Caerdydd
 Pau 35 - 18 Caerlŷr
 Picwns 18 - 25 Brive

Rownd gyn-derfynol
Tîmau cartref wedi'u rhestru gyntaf.
 Caerfaddon 20 - 14 Pau
 Toulouse 22 - 22 Brive (Ar ôl amser ychwangeol - Brive yn ennill oherwydd eu bod wedi sgorio fwy o geisiau)

Rownd derfynol
''Chwaraeuwyd ar 31 Ionawr 1998 yn Stade Lescure, Bordeaux, Ffrainc
 Caerfaddon 19 - 18 Brive

1997
1998
1997–1998
Cwpan Rygbi Ewrop 1998–1999

Pedwerdydd rifyn Cwpan Heineken oedd Cwpan Rygbi Ewrop 1998–1999.

Gemau Grŵp
Yn y gemau grŵp, byddai tîm yn derbyn:
2 bwynt am ennill
1 pwynt am gêm gyfartal

Byddai pob tîm yn chwarae'r tîmau eraill yn eu grŵp ddwywaith. Byddai'r ddau dîm gorau ym mhob grŵp yn chwarae yn rownd yr wyth olaf.

Grŵp 1

Grŵp 2

Grŵp 3

Grŵp 4

Rownd yr wyth olaf
Tîmau cartref wedi'u rhestri gyntaf.
 Ulster 15 - 13 Toulouse
 Stade Français 71 - 14 Pontypridd
 Perpignan 43 - 17 Llanelli
 Colomiers 23 - 9 Munster

Rownd dyn-derfynol
Tîmau cartref wedi'u rhestri gyntaf.
 Ulster 33 - 27 Stade Français
 Colomiers 10 - 6 Perpignan

Rownd derfynol
Chwaraeuwyd ar y 31ain o Ionawr 1997 ar Heol Lansdowne, Dulyn, Iwerddon
 Ulster 21 - 6 Colomiers

1998
1999
1998–1999