alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Maes Awyr Caerdydd

Maes Awyr Caerdydd ydy unig faes awyr mawr Cymru. Fe'i lleolir ym mhentref Y Rhws ym Mro Morgannwg, tua 12 milltir (19 km) i'r de-orllewin o Gaerdydd. Codau: IATA: CWL, ICAO: EGFF)

Hanes
Sefydlwyd y maes awyr yn y 1940au pan gymerodd y Weinyddiaeth Awyr y tir i sefydlu maes ymarfer i'r Awyrlu Brenhinol. Dechreuwyd ar y gwaith ym 1941 ond laniodd yr un awyren fasnachol tan 1952 pan ddechreuodd cwmni Aer Lingus hedfan yno o Ddulyn. Codwyd adeilad newydd wedyn a dechreuwyd teithiau i Ffrainc, Belffast a Chorc. O ganlyniad i deithiau arbennig i bobl a oedd yn mynd ar wyliau, cododd nifer y teithwyr y flwyddyn i dros 100,000 erbyn 1962.

Tan y 1970au, enw'r maes awyr oedd 'Maes Awyr y Rhws' ond newidiwyd hyn i 'Faes Awyr Y Rhws, Morgannwg'. Ymwelodd yr awyren Concorde â'r maes awyr sawl gwaith ar achlysuron arbennig er i deithiau gael eu cyfyngu gan hyd y lanfa. Uwchraddiwyd enw'r maes awyr i 'Maes Awyr Caerdydd, Cymru' er bod Caerdydd rhyw 10 milltir i ffwrdd.

Denwyd mwy o fusnes i'r maes awyr wedi i'r lanfa gael ei hymestyn ym 1986 gan fod awyrennau jet newydd yn gallu glanio yno. Byddai awyrennau siarter i UDA a Chanada yn gadael y maes awyr, gan greu cysylltiadau awyr o Gymru. Sefydlwyd cyfleusterau cynnal a chadw gan British Airways yno hefyd ac maen nhw'n parhau yno hyd heddiw.

Yn Ebrill 1995, cafodd y maes awyr ei breifateiddio a gwerthwyd y cyfranddaliadau i gwmni TBI ccc, sydd bellach yn is-gwmni i 'abertis airports'.

Bu cwmni awyrennau cenedlaethol Awyr Cymru yn hedfan o Faes Awyr Rhyngwladol Caerdydd (a Maes Awyr Abertawe am gyfnod) i nifer o leoedd nes i'r cwmni ddod i ben yn 2006.

Erbyn 2006 roedd dros 2 filiwn o deithiau yn defnyddio'r maes awyr yn flynyddol.

Hedfan mewnol
Mae teithiau awyr mewnol wedi dechrau ym Mai 2007 yn sgil Goblygiad Gwasanaeth Cyhoeddus y Cynulliad Cenedlaethol Cymru. Am y tro cyntaf, bydd cysylltiad awyr rhwng gogledd a de Cymru, gyda dwy daith ddyddiol rhwng Maes Awyr Môn a Chaerdydd yn ystod yr wythnos.

Ystadegau

Dolen allanol
 

Adeiladau ac adeiladwaith ym Mro Morgannwg
Cludiant ym Mro Morgannwg
Caerdydd
Nancy Ajram

Cantores boblogaidd o Libanus yw Nancy Nabil Ajram neu Nancy Agram (Arabeg: نانسي عجرم, ganed 16 Mai, 1983). Mae hi'n ferch i Nabil a Rimonda Ajram, o ardal Achrafieh yn Beirut.

Gyrfa gerddorol 
Rhyddhaodd ei halbym cyntaf yn 1998. Cafodd Nancy ei gyfle cyntaf yn 12 oed ar y rhaglen Noujoum Al-Moustakbal, cystadleuaeth gerddorol ar deledu Libanus: perfformiodd un o ganeuon clasurol Umm Kulthum ac enillodd ei chategori. Torrodd drwodd i boblogrwydd yn 2003 gyda'r albym mawr Ya Salam a'r fideos cerddororiaeth a ddaethant allan ar yr un pryd.

Erbyn hyn mae Nancy Ajram (neu Nancy yn unig i'w ffans) yn un o'r enwau mwyaf yn y byd canu pop Arabeg ac yn enwog o Gasablanca i Gairo am ei chaneuon deniadol a'i phersonoliaeth fywiog sy'n arbennig o gofiadwy ar fideos cerddorol.

Yn gerddorol, mae ei chaneuon yn gyfuniad o ddylanwadau Arabaidd traddodiadol a sawl genre Gorllewinol, yn arbennig pop. Mae ei delwedd yn secsi, modern a herfeiddiol. I raddau mae hi a chantorion ifainc eraill o'i chenhedlaeth yn ddyledus iawn i waith cantorion poblogaidd cynharach fel Latifa sydd wedi gwneud llawer i newid delwedd a statws cyhoeddus merched yn y byd Arabaidd yn ystod yr ugain mlynedd diwethaf.

Dolenni allanol 
  Gwefan swyddogol
 Nancy Ajram Official 
 Proffeil Nancy Ajram ar "Arabic Nights" 
 Clwb Nancy Ajram 

Genedigaethau 1983
Cantorion Arabeg
Cantorion Libanaidd
Cerddoriaeth Arabaidd
Pobl o Beirut
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Béja (talaith)

Mae Béja yn dalaith lywodraethol (gouvernourat) yng ngogledd-orllewin Tiwnisia.

Dinas Béja yw ei phrifddinas.  Mae Afon Medjerda yn llifo trwy'r dalaith a cheir tir amaethyddol da ger ei lannau. I'r gogledd mae'r tir yn codi i fynyddoedd y Kroumirie.

Dinasoedd a threfi 
 Béja
 El Maâgoula
 Goubellat
 Medjez el-Bab
 Nefza
 Téboursouk
 Testour
 Zahret Mediou

 
Taleithiau Tiwnisia
Oud

Mae'r oud yn offeryn cerdd Arabaidd tebyg i'r liwt, sydd yn arbennig o boblogaidd yn y Maghreb (gogledd Affrica).

Cenir yr oud fel offeryn unigol, mewn cyfeiliant i lais neu leisiau, neu yn y gerddorfa Arabaidd draddodiadol. Yn yr achos olaf mae cerddoriaeth Malouf Tiwnisia, sy'n cyfuno dylanwadau Arabaidd a Andaliwsiaidd, yn enghraifft dda o ddefnyddio'r oud mewn cerddorfa â lleisiau.

Offerynnau cerdd Arabaidd
Offerynnau tannau
Manouba

Mae Manouba neu La Manouba (Arabeg منوبة) yn dref yng ngogledd-orllewin Tiwnis (prifddinas Tiwnisia) a phrif dref y dalaith lywodraethol (gouvernorat) o'r un enw.

Creuwyd bwrdeistref La Manouba ar 23 Mehefin 1942. Heddiw mae'n un o fwrdeistrefi hynaf Tiwnis Fwyaf. Mae Manouba yn ardal dda ei fyd, gydag ysgolion a chyfleusterau eraill o safon uchel.

Daearyddiaeth
Yn y dwyrain mae Manouba yn ffinio â bwrdeistref Den Den, yn y gogledd â bwrdeistref Douar Hicher, yn y gorllewin â bwrdeistref Oued Ellil ac yn y de â dinas (municipalité) Tiwnis a Chamlas Medjerda-Cap Bon.

Enwogion
Ganwyd y gantores Latifa Arfaoui ym Manouba yn 1961 a chafodd ei haddysg gynradd yn ysgol Sidi Omar.

Dolen allanol
 Gwefan swyddogol bwrdeistref Manouba 

Talaith Manouba
Trefi a phentrefi Tiwnisia
Tiwnis Fwyaf
Noujoum Al-Moustakbal

Mae Noujoum Al-Moustakbal (Arabeg:نجوم المستقبل) ("Sêr y Dyfodol") yn rhaglen deledu Libanaidd ar y sianel Future TV sy'n rhoi cyfle i sêr ifainc y dyfodol ddangos eu doniau cerddorol.

Ar un o raglenni Noujoum Al-Moustakbal y cafodd y gantores Nancy Ajram ei chyfle cyntaf a arweiniodd i fri rhyngwladol iddi.

Teledu yn Libanus
Future TV

Mae Future Television neu Future TV (Arabeg: تلفزيون المستقبل, Telviziyon Al Mustaqbal) yn un o'r sianeli teledu mwyaf poblogaidd yn Libanus a'r Byd Arabaidd. Mae'n darlledu o Beirut.

Fe'i sefydlwyd yn 1993 gan y diweddar Rafik Hariri, cyn-brifweinidog Libanus. Mae Future TV ar gael yn ogystal trwy loeren yn Ewrop, yr Unol Daleithiau, Canada, ac Awstralia. O ran ei wleidyddiaeth, mae'r sianel yn cefnogi safbwynt teulu'r Haririaid a'i gefnogwyr.

Mae Future TV yn cystadlu â LBCI.

Dolen allanol
Gwefan swyddogol 

Beirut
Sianeli teledu Arabeg
Teledu yn Libanus
Jeremy Bowen

Newyddiadurwr a chyflwynwr teledu yw Jeremy Francis John Bowen (ganwyd 6 Chwefror 1960). Cafodd ei eni yng Nghaerdydd.

Cyflwynwyr teledu Cymreig
Genedigaethau 1960
Newyddiadurwyr Cymreig
Pobl o Gaerdydd
Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Caerdydd
Casablanca

Mae Casablanca (Arabeg: Dar el-Baïda; Casa ar lafar ym Moroco) yn ddinas ar arfordir gorllewinol Moroco, tua 100 km i'r de o'r brifddinas Rabat a tua 90 km i'r gogledd o El Jadida. Mae ganddi boblogaeth o 3.2 miliwn (2001) sy'n ei gwneud hi'r ddinas fwyaf yn y wlad. Mae'n borthladd pwysig a chanolfan diwydiannol. Mae'n brifddinas rhanbarth Grand Casablanca, un o rhanbarthau Moroco.

Mae'r enw Casablanca yn golygu "Tŷ gwyn".

Un o brif atyniadau Casa heddiw yw Mosg Hassan II.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Cathédrale Sacré-Coeur (eglwys gadeiriol)
 Lycée Lyautey
 Yr Hen Medina
 Mosg Hassan II
 Neuadd y ddinas
 Technoparc Casablanca

Enwogion 
Magwyd y llenor Driss Chraïbi yn Casa.

Ffilm 
Er na chafodd ei saethu yn Casa, lleolir y ffilm enwog Casablanca, gyda Humphrey Bogart ac Ingrid Bergman yn y prif ranau, yn y ddinas adeg yr Ail Ryfel Byd.

 
Dinasoedd Moroco
Grand Casablanca
Mosg Hassan II

Mae Mosg Hassan II yn fosg newydd anferth yn ninas Casablanca, Moroco. Fe'i henwir ar ôl Hassan II, brenin Moroco.

Fe'i lleolir ar safle trawiadol ar lan y môr i'r gogledd o'r hen fedina. Mosg Hassan II yw'r adeilad crefyddol trydydd mwyaf yn y byd. Fe'i agorwyd yn 1993 ar ôl i dros 5,000 o grefftwyr Morocaidd fod wrthi am bum mlynedd i'w haddurno. Costiodd tua $600 miliwn i'w hadeiladu a honnir fod yr arian i gyd wedi dod o danysgrifiadau a rhoddion gan y cyhoedd.

Mae 'na ddigon o le i 25,000 tu mewn a 80,000 ychwanegol yn y cwrt. Teflir pelydrau laser o ben y minaret yn y nos ac mae popeth amdani'n fodern iawn, er ei bod yn enghraifft wych o grefftwaith traddodiadol ar yr un pryd.

Casablanca
Hassan II
Mosg Kasimov

Mae Mosg Kasimov yn fosg hynafol yn ninas Kasimov, yn Oblast Ryazan, Rwsia. Fe'i hadweinir yn lleol fel "Y Fosg Garreg".

Codwyd y fosg yn 1467. Heddiw dim ond y minaret sy'n sefyll o'r adeilad gwreiddiol.

Kasimov
Kasimov
Mosg Qolsharif

Mae Mosg Qolsharif yn fosg newydd yn ninas Kazan' yn Rwsia.
Fe'i codwyd ar safle y tu mewn i'r hen kremlin (caer).

Qolsharif
Kazan'
Alan Turing

Mathemategydd, a rhesymegydd o Loegr oedd Alan Mathison Turing, OBE (23 Mehefin 1912 - 7 Mehefin 1954).

Fe ddatblygodd gysyniad o'r enw peiriant Turing, sy'n ffurfioli'r hyn mae cyfrifiaduron yn gallu gwneud. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, roedd yn gweithio ym Mharc Bletchley, y ganolfan brydeinig ar gyfer torri'r codau a ddefnyddiwyd ar gyfer cyfathrebu milwrol. Dyfeisiodd sawl techneg o dorri codau Almaenig, gan gynnwys peiriant o'r enw y bombe a oedd yn canfod dewisiadau peiriant Enigma.

Ar ôl y rhyfel, bu'n gweithio yn y Labordy Ffisegol Cenedlaethol, ac yna ym Mhrifysgol Manceinion lle'r oedd yn gweithio ar feddalwedd ar gyfer Marc I Manceinion, un o'r gwir-gyfrifiaduron cyntaf yn y byd.

Ym 1952, fe'i gafwyd yn euog o "weithredoedd anweddus dygn" wedi iddo gyfaddef cael perthynas rhywiol gyda dyn ym Manceinion. Fe'i rhoddwyd ar brofiannaeth prawf a gorfodwyd i dderbyn triniaeth hormonaidd. Ar 11 Medi 2009 darparodd y Prif Weinidog Gordon Brown ymddiheuriad swyddogol 55 o flynyddoedd ar ôl marwolaeth Turing, am y modd "gwarthus" y cafodd ei drin. Dywedodd Brown ei fod yn "hynod flin" am y driniaeth a gafodd Turing, wedi iddo dderbyn deiseb o dros 30,000 o enwau yn gofyn am ymddiheuriad.

Bu farw ar ôl bwyta afal gyda cyanid ynddo. Tybia lawer mai hunanladdiad ydoedd.

Portreadau mewn diwylliant fodern
Seiliwyd y ffilm "The Imitation Game" a ryddhawyd yn 2014 ar fywyd Turing, gyda'r actor Benedict Cumberbatch yn chwarae'r prif gymeriad.

Cyfeiriadau

Cyfrifiadurwyr Seisnig
Cyn-ddisgyblion Ysgol Sherborne
Cyn-fyfyrwyr Coleg y Brenin, Caergrawnt
Genedigaethau 1912
Marwolaethau 1954
Mathemategwyr Seisnig
Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Rhesymegwyr Seisnig
Saeson LHDT
Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Mosg Mawr Kairouan

Mosg hynaf a phwysicaf yn y Maghreb (Gogledd Affrica) yw Mosg Mawr Kairouan. Mae'n sefyll yng nghornel ogledd-ddwyreiniol y medina (hen ddinas) yn ninas Kairouan, canolbarth Tiwnisia.

Fe'i hadnabyddir hefyd fel Mosg Sidi Oqba, er anrhydedd Uqba bin Nafi a sefydlodd Kairouan ac a gododd y mosg gyntaf ar y safle yn y flwyddyn 670. Dinistriwyd yr hen fosg yn gyfangwbl bron ac mae'r rhan fwyaf o'r mosg presennol yn dyddio o gyfnod yr Aghlabiaid (9g).

Fel nifer o fosgiau Tiwnisaidd o'r cyfnod hwnnw, mae'r mosg yn ddigon plaen a llym ei olwg o'r tu allan ond y tu mewn fe'i addurnir yn goeth â mosaics a phileri alabastr.

Kairouan
Kairouan
Talaith Kairouan

de:Qairawān#Hauptmoschee
Etna

Llosgfynydd yn nwyrain Ynys Sisili yn yr Eidal yw Etna (hefyd Mynydd Etna). Mae ganddo un crater canolog a tua 200 o grateri llai o'i gwmpas. Uchder y llosgfynydd yw 3,357m.

Cofnodiwyd y ffrwydriad hanesyddol cyntaf yn y flwyddyn 476 CC. Ffrwydrodd yn 1693 pan fu nifer o gofnodion ffrwydrol yn ardal Harlech yn ogystal trwy gyd-ddigwyddiad Yn yr 20g cafwyd ffrwydriadau sylweddol yn 1928, 1949 a 1971.

Gweler hefyd
Vesuvius

Cyfeiriadau

Llosgfynyddoedd yr Eidal
Mynyddoedd Sisili
Rhyfela herwfilwrol

Ymgyrchoedd milwrol gan luoedd answyddogol o fewn tiroedd a feddiennir gan elyn yw rhyfela herwfilwrol neu ryfela gerila, gan amlaf gan grwpiau sydd yn frodorol i'r diriogaeth honno.

Mae prif gyfranwyr i theorïau modern rhyfela herwfilwrol yn cynnwys Mao Zedong, Abd el-Krim, T. E. Lawrence, Vo Nguyen Giap, Josip Broz Tito, Michael Collins, Tom Barry, Che Guevara, Charles de Gaulle, a Carlos Marighella.

Tactegau 
Oherwydd diffyg digon o gryfder ac arfau i wrthwynebu byddin reolaidd, mae herwfilwyr yn osgoi brwydrau ar y maes a hynny drwy ddefnyddio'r dacteg hwn, sef hit-and-run. Yn hytrach na wynebu'r gelyn wyneb yn wyneb, maent yn gweithredu o ganolfannau a sefydlir ar dir anghysbell ac anhygyrch, megis coedwigoedd, mynyddoedd, a jyngloedd, ac yn dibynnu ar gefnogaeth y trigolion lleol ar gyfer recriwtio, bwyd, lloches, a gwybodaeth. Yn y gorffennol defnyddiwyd tactegau herwfilwrol gan Owain Glyn Dŵr a thywysogion Cymreig eraill. Gall herwfilwyr hefyd derbyn cymorth ar ffurf arfau, meddygaeth, ac ymgynghorwyr milwrol gan fyddin eu hunain neu fyddinoedd cynghreiriol.

Maes tactegau'r herwfilwyr yw aflonyddwch: maent yn ymosod yn gyflym ac yn annisgwyl, ysbeilio storfeydd y gelyn, cudd-ymosod ar batrolau a chymdeithiau cyflenwi, a thorri llinellau cyfathrebu, wrth obeithio aflonyddu gweithgarwch y gelyn ac i gipio cyfarpar a chyflenwadau ar gyfer defnydd eu hunain. Mae herwfilwyr yn anodd i ddal oherwydd eu mudoledd, gwasgariad eu lluoedd i mewn i grwpiau bychain, a'u gallu nhw i ddiflannu o fewn y boblogaeth sifil.

Cyfeiriadau

Darllen pellach

Astudiaethau academaidd 
 Laqueur, Walter. Guerrilla Warfare: A Historical and Critical Study (Transaction, 1997).
 Taber, Robert. War of the Flea (Brassey's, 2002).
 Weir, William. Guerrilla Warfare: Irregular Warfare in the Twentieth Century (Stackpole, 2008).

Llawlyfrau a chlasuron 
 Guevara, Che. La Guerra de Guerrillas (1961).
 Võ Nguyên Giáp. People's War People's Army: The Viet Cong Insurrection Manual for Underdeveloped Countries.
 Zedong, Mao. Youji Zhan (; 1937).
Llywodraeth Cymru, 2003

Dyma oedd cyfansoddiad Llywodraeth Cymru yn Hydref 2003:

Prif Weinidog Cymru: Rhodri Morgan
Gweinidog dros Gyllid, Llywodraeth Leol a Gwasanaethau Cyhoeddus: Sue Essex
Y Trefnydd: Karen Sinclair
Gweinidog dros Gyfiawnder Cymdeithasol ac Adfywio: Edwina Hart
Gweinidog dros Iechyd a Gwasanaethau Cymdeithasol: Jane Hutt
Gweinidog dros Ddatblygu Economaidd a Thrafnidiaeth: Andrew Davies
Gweinidog dros Addysg a Dysgu Gydol Oes: Jane Davidson
Gweinidog dros yr Amgylchedd, Cynllunio a Chefn Gwlad: Carwyn Jones
Gweinidog dros Ddiwylliant, y Gymraeg a Chwaraeon: Alun Pugh

2003
21ain ganrif yng Nghymru
Llywodraeth Cymru
Meindwr

Rhan o bensaernïaeth mosg ydy minarét (lluosog: minaretau, minaréts) neu minaréd (lluosog: minaredau) (Arabeg Safonol: Manâra). Fel arfer, tŵr sy'n codi'n uwch na'r adeiladau eraill ydyw. Pwrpas yw minarét ydy darparu lle uchel i'r muezzin i alw pobl i weddïo.

Mae saith minarét i gyd yn y Mosg Mawr ym Mecca. Gan mai dyma'r mosg pwysicaf, dim ond uchafswm o chwe minarét sydd gan bob mosg arall, fel y Mosg Glas yn Istanbwl yn Nhwrci.

Geirdarddiad
Yn ôl rhai awdurdodau mae'r gair "minaret" yn deillio o'r bôn Arabeg adhân, sy'n golygu "galw". Daw tri air o'r bôn hwnnw:
galw i weddïo (Arabeg: أذان ['aδān])
muezzin (Arabeg: مُؤَذِّن [mu'waδδin])
minaret (Arabeg : مِئْذَنة[mi'δana])

Fodd bynnag mae awdurdodau eraill yn dadlau mai'r gair Arabeg manâra ("goleudy; man lle ceir tân neu oleuni") yw ffynhonnell y gair "minaret (manara).

Mae'r ffurfiau Cymraeg "minarét" a "minaréd" yn dyddio o'r flwyddyn 1866.

Cynseiliau pensaernïol posibl
Awgrymir y canlynol fel cynseiliau pensaernïol i'r minarét:
1. Tyrau beddrod brodorol o ddiwedd y cyfnod clasurol, a welir yn Palmyra, er enghraifft.
2. Obelisgs yr hen Aifft.
3. Massebah'' - math arall o dyrau beddrod nodweddiadol Semitaidd
4. Goleudai'r Hen Fyd, e.e. Pharos Alexandria.
5. Datblygiad naturiol o onglau dyrchafedig y mosg Ummayad cyntaf ym Mecca (a hynny'n mwynhau awdurdod sancteiddrwydd).

Mathau o finarét
Mae sawl math gwahanol o finarét gan ddibynnu ar arddull pensaernïol y mosg. Fel rheol caeth eu dosbarthu'n fras mewn tri dosbarth hanesyddol:
Minaretau â gwaelod sgwâr - "arddull Gogledd Affrica".
Minaretau "pibau organ" - "arddull Canolbarth Asia" ac Iran.
Minaretau siâp nodwydd - "arddull Twrci".

Cyfeiriadau 

Mosgiau
Pensaernïaeth Islamaidd
Tyrau
Chott

Mae chott (enw Arabeg) yn llyn halen a geir yng ngogledd y Sahara, ac yn arbennig yn Algeria a Nhiwnisia. Arosent yn sych ac eithrio pan geir cawod o law - sy'n ddigwyddiad eithaf anghyffredin.

Yn y llun gwelir Chott El-Jerid (neu Chott El Djerid), chott anferth 5000 km² ger tref Tozeur yn ne Tiwnisia. Fe'i croesir gan y briffordd rhwng Tozeur a Kebili ar glawdd 2m uwchben wyneb y chott ei hun.

Daearyddiaeth Algeria
Daearyddiaeth Tiwnisia
Maghreb
Sahara
Xixón

Dinas ddiwydiannol arfordirol yw Xixón (Sbaeneg: Gijón) sydd wedi'i lleoli yng Nghymuned Ymreolaethol Astwrias yng ngogledd Sbaen. Mae hefyd yn israniad gweinyddol a elwir yn Cotarros  (Sbaeneg: comarca). Yn ôl testunau hynafol a ddarganfuwyd, cyfeirid at y ddinas fel "Gijia" yn wreiddiol. Roedd hi'n ddinas bwysig yn yr oes Rufeinig, fel y tystia'r gweddillion y daethpwyd o hyd iddynt ger y prom modern. Yn wreiddiol, cyfeiria'r enw "Gijia" at y penrhyn bach a elwir yn Cimadevilla y dyddiau hyn; wrth i'r ddinas ddatblygu a thyfu, datblygodd o gwmpas y traethau sy'n amgylchu'r penrhyn a'r porthladd. Prif borthladd y ddinas yw "El Musel", un o borthladdoedd pwysicaf Sbaen. Mae poblogaeth Xixón yn dal i gynyddu. Ar hyn o bryd, mae tua 275,000 (2005).

Daearyddiaeth 
Lleolir y ddinas yng nghanol Astwrias ar yr arfordir.

Mae'r penrhyn Cimadevilla'n rhannu'r ddinas yn sawl rhan: traeth San Lorenzo a'r cymdogaethau i'r dwyrain a thraethau Poniente ac Arbeyal, y safleoedd ble gwneir cychod a'r porthladd hamdden a phorthladd masnachol El Musel. Mae hefyd yn agos i Oviedo ac Avilés.

Cyrraedd 
Y prif ffyrdd i mewn i'r ddinas yw'r A-66 (Ruta de La Plata), A-8 (Autopista del Cantábrico) a'r AS-1 (Autovía Minera). Ar y trên, mae gwasanaethau dyddiol i Madrid, A Coruña, Santander, a Barcelona. Mae mordeithiau'n galw ym mhorthladd El Musel, a dydy maes awyr Astwrias ddim yn rhy bell i ffwrdd chwaith, ger dinas Avilés.

Hinsawdd 
Mae'r haf yn nodweddiadol o leoedd ger yr Iwerydd a cheir dyddiau heulog a chymylog. Yn y gaeaf, mae'r tywydd yn weddol gymhedrol, mae'n bwrw glaw'n aml (yn wir Astwrias yw ardal wlypaf Sbaen) ac mae'n wyntog hefyd. Mae'n bwrw eira ambell waith er bod hyn yn weddol eithriadol oherwydd lleoliad Xixón ar lefel y môr.

Chwaraeon 
Mae tîm pêl-droed Sporting de Xixón yn cystadlu yng Nghyngrair Sbaen ac mae'r tîm yn yr ail adran ar hyn o bryd. Math arall o chwaraeon sy'n boblogaidd yw pêl-fasged. Mae Xixón Baloncesto yn ail adran pêl-fasged broffesiynol Sbaen.

Cotarros 
Mae Xixón hefyd yn un o 8 Comarques d'Asturies (prif raniad; Sbaeneg: Comarca) yn Asturias.

Ceir tair ardal weinyddol o fewn Xixón a elwir yn Astwrieg yn Conceyu (Comarcas yn Sbaeneg): Villaviciosa, Xixón ei hun (y ddinas) a Carreño.

Gweler hefyd
Ardaloedd Gweinyddol Asturias

Cyfeiriadau

Ardaloedd gweinyddol Asturias‎
Trefi a dinasoedd Asturias
Mosg Glas

Mosg yn Istanbwl yn Nhwrci yw'r Mosg Glas neu Mosg Sultan Ahmed, a adeiladwyd yn yr 16g. Un o'i hynodion yw'r ffaith fod ganddo chwech minaret. Cynllunwyd y mosg gan y pensaer Tyrcaidd Sinan.

Cyfeiriadau

Adeiladau ac adeiladwaith yr 16eg ganrif
Istanbul
Glas
A Coruña

Un o ddinasoedd pwysicaf Cymuned Galisia yw La Coruña (Galisieg: A Coruña). 
Mae porthladd prysur yn y ddinas sy'n ganolbwynt i'r gwaith o ddosbarthu nwyddau amaethyddol yn yr ardal. Er mai yn ninas gyfagos Ferrol y mae llawer o'r diwydiannau trymion, mae purfa olew yno sy'n gyflogwr pwysig yn yr ardal.
Mae'r ddinas wedi bod yn bwysig i forwyr ers yr Oes Rufeinig; cyrhaeddon nhw yn yr 2g CC gan fanteisio ar safle da y ddinas. Erbyn y flwyddyn 62 OC, roedd Iwl Cesar wedi mynd i ymweld â'r lle a sefydlodd fasnach gyda Ffrainc, Lloegr a Phortiwgal.

Dinasoedd Sbaen
Galisia
Galiseg

Iaith Romáwns sy'n perthyn yn agos i Bortiwgaleg a siaredir yng Nghymuned Ymreolaethol Galisia yw Galiseg (galego) a rhywfaint yn Asturias a Castile a León. Fel pob un o'r ieithoedd Romáwns mae'n perthyn i'r Ieithoedd Indo-Ewropeaidd ac yn 2012 roedd 2.4 miliwn o bobl yn ei siarad (58% o boblogaeth Galisia). Ceir llawer o eirfa Ieithoedd Germanaidd a Brythoneg ynddi.

Fel iaith swyddogol gyntaf Galisia, fe'i defnyddir yn helaeth ym meysydd gweinyddiaeth, addysgol a masnach yn y Gymuned ac fe'i haddysgir i bob plentyn.

O 2007 ymlaen, roedd hi'n bosib astudio Galisieg ym Mhrifysgol Cymru, Bangor.

Cyfeiriadau

 
Galisia
Ieithoedd Romáwns
Ieithoedd Sbaen
TGV

Trên cyflym adnabyddus Ffrainc sy'n gallu teithio hyd at 320 cilometr yr awr yw'r TGV ("train à grande vitesse") ("trên â chyflymder uchel").

Ers ei gyflwyno ar y rhwywaith trênau yn Ffrainc yn 1981, mae wedi trawsnewid cludiant cyhoeddus y wlad, gan gwtogi amseroedd teithio'n sylweddol.

Trenau
Rheilffyrdd Ffrainc
Gwerddon

Gweler hefyd Gwerddon (cylchgrawn).
Mae gwerddon (Saesneg oasis) yn ardal yn yr anialwch lle ceir dŵr a thyfiant. Gall fod yn ffynnon fechan unigol â phalmwydd a phlanhigion eraill yn tyfu o'i chwmpas, neu'n ardal bur sylweddol lle ceir tabl dŵr dan wyneb y tir.

Er y gellir cael gwerddonau mewn unrhyw anialdir, fe'u cysylltir yn bennaf ag anialwch y Sahara ac anialdiroedd mawr Arabia, Iran a rhannau sych Canolbarth Asia.  Mae'r gwerddonau pwysicaf yn gartref i drefi a phentrefi ac yn aml iawn yn llefydd hynafol sydd wedi cael eu defnyddio ers cyn cof gan y trigolion lleol ac fel arwyddion ar hen lwybrau masnach Affrica (e.e. dros y Sahara rhwng Algeria a Tombouctou ym Mali) ac Asia (e.e. Llwybr y Sidan rhwng y Môr Canoldir a Tsieina).

Gwerddonau
Anialwch
Sahara
Canolbarth Asia
Zaghouan

Mae Zaghouan yn ddinas fechan yng ngogledd-ddwyrain Tiwnisia, tua 60 km i'r de o'r brifddinas Tiwnis, ac yn ganolfan weinyddol gouvernorat Zaghouan. Mae ganddi boblogaeth o tua 10,000 (2001).

Mae Zaghouan yn gorwedd ar lethrau gwyrdd a choediog Jebel Zaghouan (1295m). Oddi yno clydid dŵr mewn pont dŵr (aqueduct) i hen ddinas Carthago, 70 km i ffwrdd; gellir gweld rhannau ohoni o hyd tua 20 km i'r de o Diwnis. Defnyddir y ffynhonau a fwydai'r pont dŵr o hyd gan y trigolion lleol.

Yng nghanol y dref ceir y Temple des Eaux (Teml y Dyfroedd: gweler y llun) sy'n dyddio o gyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig.

Ar gyrion y dref mae Zaouia Sidi Ali Azzouz. Codwyd y zaouia gan ffoaduriaid o Andalucía er anrhydedd Sidi Ali Azzouz, sant o Foroco a sefydlodd dref Zaghouan, yn ôl y traddodiad.

Dinasoedd Tiwnisia
Talaith Zaghouan
Sfax

Mae Sfax yn ddinas yn nwyrain canolbarth Tiwnisia, prifddinas y dalaith o'r un enw, 266 km i'r de o Diwnis. Ei phoblogaeth yw 275,000 (2001).

Lleolir Sfax ar yr arfordir. Mae hi'n ddinas hanesyddol gyda'r medina gorau yn Nhiwnisia, ond erbyn heddiw mae hi'n ganolfan diwydiant a masnach. Mae llongau fferi yn croesi o Sfax i Ynysoedd Kerkennah.

Hanes
Er bod ardal Sfax yn drigfan i'r Pheniciaid a'r Rhufeiniaid nid oedd yn lle pwysig tan i'r goresgynwyr Arabiaid sefydlu tref yno yn y 8g, efallai ar safle'r dref Rufeinig fechan Taparura, sydd wedi diflannu bellach.

Codwyd muriau amddiffynnol y ddinas gan yr Aghlabiaid yn y 9g. Erbyn diwedd yr Oesoedd Canol Sfax oedd y ddinas pwysicaf yn ne Tiwnisia. Rheolai'r arfordir rhwng Sfax a Tripoli yn Libia a llwyddodd i aros yn lled-annibynnol ar y brifddinas Tiwnis tan ddechrau'r 17g.

Y Ffrancod sy'n gyfrifol am ffurf y ddinas heddiw. Codasant ville nouvelle yn y dull Ewropeaidd i'r de o'r medina trwy lenwir corsdir a datblygasant borth i ddelio allforio'r ffosfad o fwyngloddiau Gafsa.

Atyniadau
Lleolir yr atyniadau hanesyddol i gyd bron yn y medina. Mae amgueddfa archaeolegol y dref yn gartref i ddarganfyddiadau o drefi Rhufeinig yr ardal ac yn cynnwys mosaic enwog o'r bardd Rhufeinig Ennius a'r Naw Awen.

Enwogion
Ganed dau o arwyr mudiad annibyniaeth Tiwnisia, Hedi Chaker a Farhat Hached yn Sfax.

Dinasoedd Tiwnisia
Talaith Sfax
Tripoli

''Mae'r erthygl hon yn ymwneud â phrifddinas Libia. Am y dref o'r un enw yn Libanus, gweler Tripoli (Libanus).

Prifddinas a phrif borth Libia yw Tripoli. Fe'i sefydlwyd gan y Ffeniciaid dan yr enw Oea. Daeth yn brifddinas Libia yn 1951 pan enillodd y wlad ei hannibyniaeth ar yr Eidal.

Mae ei hadeiladau nodiadol yn cynnwys Porth i goffhau'r ymerodr Rhufeinig Marcus Aurelius, y brifysgol (1973) a'r hen gaer Sbaenaidd.

Adeiladau a chofadeiladau
Amgueddfa Castell Coch
Eglwys gadeiriol
Hotel Corinthia Bab Africa
Mosg Gurgi
Sgwâr Gwyrdd
Souq al-Mushir
Stadiwm 11 Mehefin
Tyrau That El Emad

Enwogion
Rossana Podestà (g. 1934), actores
Don Coscarelli (g. 1954), cyfarwyddwr ffilm
Tywysog Muhammad as-Senussi (g. 1962)

Dinasoedd Libia
Prifddinasoedd Affrica
Plwtoniwm

Elfen gemegol synthetig ac ymbelydrol ydy plwtoniwm sydd â'r symbol Pu a'r rhif atomig 94 yn y  tabl cyfnodol. Ei liw ydy arian-gwyn, ond mae'n pylu yn yr aer gan ocsideiddio.

Mae ganddo 20 isotop ymbelydrol. Y mwyaf sefydlog o'r rhain ydy 244Pu gyda'i hanner-oes o 80 miliwn blwyddyn. Eisotop pwysicaf plwtoniwm ydy 239Pu, sydd a hanner-oes o 24,100 blwyddyn, gan ei fod yn cael ei ddefnyddio mewn arfau niwclear.

Cafodd ei ddarganfod a'i greu am y tro cyntaf yn Rhagfyr 1940 gan Glenn T. Seaborg a'i dîm o wyddonwyr ym Mhrifysgol Califfornia, Berkeley.

Elfennau cemegol
Ffiseg
Makroud

Mae makroud (neu macroude neu makhroud) yn fath o gacen bach Tiwnisiaidd, Algeria idd Tyrceg  ac a wneir â semolina.

Paratoir makroud trwy osod allan haen o bastri wedi'i wneud â blawd semolina ac ychwnaegu haen o ddêts arno fo (weithiau defnyddir ffigys yn lle dêts). Yna mae'r cyfan yn cael ei rwlio i fyny a'i dorri yn gacennau bach, o siâp losen neu driongl. Ychwanegir ychydig o hadau sesame neu cernels pin weithiau cyn eu pobi.

Mae makroud yn ddanteithyn a geir ledled y wlad ond rhaid ei fwyta'n ffres er mwyn ei wethfawrogi'n iawn.

Tiwnisia
Yn Nhiwnisia ceir makroud â dêts ac a gysylltir yn arbennig â dinas Kairouan.

Cyfeiriadau
:commons:category:Makrouds

Bwyd a diod yn Algeria
Bwyd a diod yn Nhiwnisia
Bwyd a diod yn Nhwrci
Crystiau
Transmusicales

Gŵyl gerddorol a gynhelir yn ninas Rennes yn Llydaw yw'r Transmusicales. Mae'n para am dridiau ac yn denu nifer fawr o bobl i'r ddinas bob blwyddwyn. Fe'i cynhelir mewn sawl waraws enfawr ar gyrion y ddinas ger y maes awyr ac yn ogystal â'r ŵyl fawr ei hun, mae rhan fwyaf bariau a thafarndai'r ddinas hefyd yn cynnal nosweithiau cerddorol yn y canol. Ceir nifer o arddulliau cerddorol yn yr ŵyl fawr, â'r pwyslais ar gerddoriaeth ryngwladol tra bo'r bariau'n tueddu i ganolbwyntio ar grwpiau Ffrangeg eu hiaith. Ymysg y grwpiau a berfformiodd yno dros y blynyddoedd diweddar mae'r Fugees a'r Beastie Boys.

Gwyliau
Cerddoriaeth Llydaw
Caligula

Gaius Julius Caesar Augustus Germanicus neu Caligula (31 Awst 12 OC – 24 Ionawr 41 OC) oedd trydydd Ymerawdwr Rhufain. Ganwyd Gaius Julius Caesar Germanicus. Bu'n ymeradwr o 18 Mawrth 37 OC hyd ei farwolaeth.

Roedd yn fab i César Germanicus ac Agrippina'r Hynaf. Cafodd ei eni yn Antium yn yr Eidal.

Yn olynydd i'r ymerodr Tiberius, mwynhaodd boblogrwydd eithriadol ar ddechrau ei deyrnasiad am ei fod yn ifanc a brwdfrydig. Enillodd y llysenw 'Caligula' oherwydd iddo fod yn hoff o'r sgidiau trymion milwr (caligae) a wisgai tra'n hyfforddi gyda'r fyddin Rufeinig.

Ond yn nes ymlaen dechreuodd ymddwyn yn orthrymol ac afresymol ac fe'i cyhuddid o fod yn wallgof gan ei gyfoeswyr. Cafodd ei lofruddio yn 41 OC, a dilynwyd ef gan Claudius.

 Mae drama o'r enw Caligula gan Albert Camus a chyfieithywd i'r Gymraeg gan Emyr Tudwal Jones a Prys Morgan. Cyfres Dramâu'r Byd GPC 1978.

Genedigaethau 12
Marwolaethau 41
Ymerodron Rhufeinig
Palmyra

Mae Palmyra (neu Tadmor) yn ddinas hynafol yn nwyrain Syria, a fu gynt yn brifddinas Ymerodraeth Palmyra.

Tyfodd Palmyra yn ystod yr ail a'r 3g fel entrepot ar lwybr masnach carafan pwysig a gysylltai Mesopotamia (Irac heddiw) yn y dwyrain â'r Lefant ac arfordir y Môr Canoldir yn y gorllewin, gan groesi rhannau gogleddol Diffeithwch Syria.

Aeth Palmyra dan reolaeth y Rhufeiniaid yn y ganrif 1af OC, ond adenillodd ei sofraniaeth yn ystod teyrnasiad y frenhines alluog ac uchelgeisiol Zenobia.

Yn sgîl cwymp Zenobia yn 272 cipiwyd y ddinas gan y Rhufeiniaid a'i dinistrio ganddynt. Cafodd ei hailadeiladu ar ôl hynny a'i cipio gan y Mwslemiaid yn 634. Ond erbyn hynny nid oedd ond cysgod o'r hen ddinas rymus a llewyrchus a dilynodd cyfnod o ddadrywiad. Heddiw mae tref fechan ger y safle ond mae'r hen ddinas ei hun yn adfeilion.

Palmyra yw un o'r enghreifftiau gorau yn y byd o ddinas glasurol, wedi'i chadw yn dda oherwydd ei safle anghysbell yn yr anialwch. Ymhlith ei hadeiladau mwyaf hynod y mae adfeilion Teml Baal, prif dduw'r ddinas, y Tetrapylon, a'r Agora. Ceir yn ogystal nifer o arysgrifau yn yr wyddor Balmyraidd (a ddatblygodd o'r wyddor Aramaeg sy'n datgelu gwybodaeth bwysig am fasnach a chrefydd Palmyra.

Dinasoedd Syria
Hanes Syria
Safleoedd archaeolegol Syria
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Syria
Ymerodraeth Palmyra
Yr Ymerodraeth Rufeinig
Aramaeg

Mae Aramaeg yn iaith Semitaidd sy'n perthyn i gangen orllewinol y grŵp hwnnw o ieithoedd.

Roedd gan yr iaith Aramaeg wyddor 22 llythyren, neu gymeriad, a osododd y cynseiliau ar gyfer gwyddorau'r Hebraeg ac Arabeg.

Daeth Aramaeg i gael ei defnyddio ar raddfa eang yng nghyfnod olaf yr Ymerodraeth Fabilonaidd. Erbyn amser yr ymerodr Darius I Aramaeg oedd iaith swyddogol yr Ymerodraeth Bersiaidd ac yn lingua franca y rhan fwyaf o'r Dwyrain Canol, o orllewin Persia i Alecsandria yn yr Aifft.

Yn ystod y cyfnod rhwng yr Alltudiaeth yn Babilon (tua 605 CC) hyd at ddechrau'r cyfnod Islamaidd, cymerodd Aramaeg le'r Hebraeg fel iaith lafar yr Iddewon. Aramaeg felly oedd iaith Iesu o Nasareth a'i ddisgyblion.

 
Ieithoedd Irac
Ieithoedd Libanus
Ieithoedd Semitaidd
Ieithoedd Syria
Lefant

Y Lefant (o'r gair Ffrangeg Levant; "lle gwawria'r haul") yw'r enw traddodiadol ar yr ardal ar arfordir dwyreiniol y Môr Canoldir sy'n cael ei chynnwys heddiw yng ngwladwriaethau Twrci (cornel dde-ddwyreiniol y wlad), Syria (ac eithrio'r rhannau dwyreiniol), Libanus ac Israel. Fe'i gelwir hefyd "y Dwyrain Agos" ac mae'r Sinai a rhannau o Wlad Iorddonen yn cael eu cynnwys yn yr ardal weithiau yn ogystal.

Gelwid Syria a Libanus dan reolaeth mandad Ffrainc "Taleithiau'r Lefant" ac mewn rhai llyfrau cyfyngir y term 'Lefant' i Libanus a gorllewin Syria.

Daearyddiaeth y Dwyrain Canol
Daearyddiaeth Israel
Daearyddiaeth Libanus
Daearyddiaeth Syria
Daearyddiaeth Twrci
Hanes Libanus
Hanes Syria
Hanes y Dwyrain Canol
Llanddewi Brefi

Gweler hefyd Llanddewi.

Pentref a chymuned yng Ngheredigion, Cymru, yw Llanddewi Brefi neu Llanddewibrefi. Saif yng nghanol cefn gwlad yn ne-ddwyrain y sir ar ffordd y B4343, tua 4 milltir i'r de o Dregaron. Fe'i sefydlwyd tua'r 6g. Mae tua 500 o bobl yn byw yno.

Gelwir y pentref yn Llanddewi Brefi am ei fod yn sefyll ar lan Afon Brefi, un o ledneintiau Afon Teifi.

Er nad yw'n lle mawr, mae gan Llanddewi Brefi ran bwysig yn hanes Cristnogaeth yng Nghymru. Yn ôl traddodiad, cynhaliodd Dewi Sant, nawddsant Cymru, Synod Brefi yno. Rhoddodd hynny enw'r pentref ac mae eglwys y plwyf, sy'n dyddio o'r 12g, yn arddangos cerflun ohono.  Fe adeiladwyd yr eglwys ar dwyn, lle dwedir y cafodd y ddaear ei chodi'n wyrthiol dan draed Dewi Sant, er mwyn caniatáu iddo gael ei glywed yn glirach gan y bobl ymgynnulledig.

Hawliodd Llanddewi Brefi sylw'r cyfryngau ar ddechrau'r 2000au yn sgil y rhaglen gomedi Little Britain ar y BBC a'r cymeriad Daffyd (sic), yr unig ddyn hoyw yn y pentref. Am gyfnod, bu nifer o wylwyr y rhaglen yn mynd i'r pentref i gael tynnu llun ger yr arwydd i mewn a chafodd hwnnw ei ddwyn sawl gwaith gan ffans o'r gyfres.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Ceredigion
 
Pentrefi Ceredigion
Little Britain

Rhaglen sgets a ddechreuodd ar y radio yw Little Britain ("Prydain Bach"). Mae'n serennu David Walliams a Matt Lucas, ysgrifenwyr y sioe hefyd. Yn sgîl eu llwyddiant ar BBC Radio 4, fe'i trosglwyddwyd i'r teledu yn 2003. Wedi poblogrwydd ar y sianel ddigidol BBC Choice, cafodd y rhaglen ei hailddarlledu ar BBC Two. Denodd gynulleidfa sylweddol ac mae'r cymeriadau megis Daffyd, yr unig ddyn hoyw yn y pentref, Vicky Pollard ac yn y blaen wedi bod yn lwyddiant ysgubol.

Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2003
Diweddiadau rhaglenni teledu 2007
Rhaglenni teledu'r BBC
Rhaglenni teledu comedi
Gobi

Anialwch yng Nghanolbarth Asia yw'r Gobi. Mae ganddo arwynebedd o tua 1,295,000 km² (500,000m²).

Mae'r Gobi'n ymestyn trwy rannau sylweddol o dde-ddwyrain Mongolia a gogledd Tsieina. Wedi'i lleoli ar lwyfandir 900-1500m uwchben lefel y môr, mae'n anialwch creigiog yn bennaf, gyda sawl ardal o gorsdir hallt a ffrydiau bychain sy'n diflannu i'r tywod ar ôl rhedeg cwrs byr.

Mae rhannau o'r Gobi'n gyfoethog mewn safleoedd archaeolegol a gweddillion cynhanesyddol fel ffosilau ac offer carreg.

Anialwch
Canolbarth Asia
Daearyddiaeth Mongolia
Daearyddiaeth Tsieina
Parc Cenedlaethol Dyffryn Marwolaeth

Ardal warchodedig i'r dwyrain o gadwyn y Sierra Nevada yw Parc Cenedlaethol Dyffryn Marwolaeth. Fe'i lleolir yn Swydd Inyo, yn ne-ddwyrain Califfornia, UDA, gyda rhan fechan ohono'n ymestyn i mewn i Nevada.

Mae'n cynnwys bron y cyfan o Ddyffryn Marwolaeth yn ei ffiniau. Dyma'r ardal boethaf a sychaf yng Ngogledd America; anialwch di-drugaredd lle mae'r tymheredd yn codi dros 39 gradd C yn y cysgod yn rheolaidd yn ystod yr haf.

Er gwaethaf yr hinsawdd eithafol mae'r parc yn gartref i nifer o rywogaethau diddorol, yn blanhigion ac yn anifeiliaid a chreaduriaid eraill. Mae'r ardal yn arbennig o ddeniadol yn y gaeaf ac yn denu nifer o dwristiaid yr adeg honno.

Cafodd ei gyhoeddi'n Gofeb Genedlaethol yn 1933.

Anialwch
Daearyddiaeth Califfornia
Dyffryn Marwolaeth
Tȟatȟáŋka Íyotake

Pennaeth llwyth y Sioux yng Ngogledd America oedd Tȟatȟáŋka Íyotake (c.1834 - 15 Rhagfyr, 1890), a adnabyddir yn well dan ei enw Saesneg Sitting Bull. Roedd yn bennaeth llwyth y Hunkpapa, un o lwythi'r Sioux Lakota.

Arweiniodd Tȟatȟáŋka Íyotake y gwrthryfel yn erbyn ymlediad yr Unol Daleithiau yn y Gwastadiroedd Mawr yn yr 1870au. Roedd yn rhyfelwr craff a llwyddiannus a gadwodd y  Farchoglu Americanaidd allan o diriogaeth'r Sioux am rai blynyddoedd. Uchafbwynt y rhyfela oedd Brwydr Little Bighorn lle gorchfygodd y lluoedd brodorol dan arweiniad Sitting Bull, y Cadfridog George Custer; lladdwyd Custer a'i filwyr i gyd yn y frwydr.

Wedi iddo dderbyn amnesti ymsefydlodd ar reservation yn Dakota ond fe'i lladdwyd yn ystod gwrthryfel arall yn 1890.

Gweler hefyd 

 Hunkpapa
 Lakota (pobl)
 Sioux

Marwolaethau 1893
Sioux
Brodorion Gogledd America
Llaswyr

Llaswyr yw rhes o fwclis wedi'u rhaffu ynghyd sy'n cael ei ddefnyddio ar gyfer gweddïo gan Gatholigion.

Mae llaswyrau tebyg yn cael eu defnyddio i'r un perwyl gan Fwslemiaid a Bwdyddion.

Ystyr gwreiddiol y gair Cymraeg Canol llaswyr oedd "Llyfr y Salmau; salm, emyn" (o'r gair sallwyr "Psalter" trwy drawsosodiad). Datblygodd yr ystyr "rosari" am fod Cristnogion yn arfer cyfrif gleiniau'r rosari wrth adrodd rhannau o'r Salmau neu weddïau. Ceir sawl cyfeiriad at y llaswyr fel rosari ym marddoniaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol. Er enghraifft gan Guto'r Glyn (tua 1445-1475):
Bodiaw y mae'r llaw mor llwyr
Rhof â'r llys, rhifo'r llaswyr.

Cristnogaeth
Georges Braque

Roedd Georges Braque (13 Mai 1882 – 31 Awst 1963) yn arlunydd a cherflunydd Ffrengig. Ynghyd â Pablo Picasso, datblygodd y symudiad arlunio Ciwbiaeth. Ganed ef yn Ffrainc a thyfodd i fyny yn Le Havre. Fe'i hyfforddwyd fel peintiwr ac addurnwr tai fel ei dad a'i daid, ond astudiodd yn yr École des Beaux-Arts yn Le Harve gyda'r nos, o 1897 tan 1899. Daeth yn brentis i addurnwr ym Mharis, ac enillodd ei dystysgrif yn 1902. Yno cyfarfu â Marie Laurencin a Francis Picabia, dau o'r artistiaid a oedd i fod yn rhan o'r mudiad Ciwbiaeth.

Cyfeiriadau

Arlunwyr Ffrengig
Cerflunwyr Ffrengig
Ciwbiaeth
Ffrancod yr 20fed ganrif
Genedigaethau 1882
Marwolaethau 1963
Pobl o Val-d'Oise
Mabinogi Iesu Grist

Cyfieithiad neu drosiad Cymraeg Canol o'r testun crefyddol Lladin De Infantia Jesu Christi ("Ynglŷn â phlentyndod Iesu Grist") gan y Ffug Fathew yw Mabinogi Iesu Grist. Cyfansoddwyd y testun gwreiddiol tua'r 6g, yn ôl pob tebyg.

Mae'r testun Cymraeg cynharaf i'w gael yn llawysgrif Peniarth 14, sy'n dyddio o'r 14g ond ceir sawl fersiwn arall yn y llawysgrifau yn ogystal. Mae'r testun yn dechrau â'r geiriau Llyma (Dyma) Vabinogi Iessu Grist. Roedd yn destun poblogaidd iawn.

Testun apocryffaidd ydyw, un o nifer o destunau cyffelyb a gylchredai yn ystod yr Oesoedd Canol cyn i'r Beibl gymryd ei ffurf presennol. Mae'r stori'n adrodd hanes rhieni y Forwyn Fair, Anna a Joachim, oedd yn ddiblentyn am ugain mlynedd. Ganwyd Mair i Anna ar ôl ymweliad gan angel. Yna treuliodd hi 14 blynedd yn y Deml lle cafodd ei dewis yn wraig gan Ioseff. Ceir hanes y Geni a nifer o firaglau a wneid gan Iesu yn ei blentyndod, prif destun yr hanes. Mae rhai o'r straeon i'w cael yn y Beibl heddiw ond eraill yn wahanol iawn i'r fersiwn awdurdodedig o hanes Crist.

Llyfryddiaeth
Golygwyd y testun yn wreiddiol gan Mary Williams yn Revue Celtique, xxxiii (1912), tud. 186-197.  Ailolygwyd gan Dr Prydwyn O Piper yn ei draethawd PhD 'Mabinogi Iessu Grist: An Edition and Study of the Middle Welsh Translations of the Apocryphal Latin Pseudo-Matthaei Evangelium' (Prifysgol Harvard, 2001; copi yn y Llyfrgell Genedlaethol yn Aberystwyth), gan gynnwys darnau ychwanegol o'r testunau o ffynonellau llawysgrifol nad oedd ar gael i Mary Williams.

Gweler hefyd:
D. Simon Evans, Medieval Religious Literature, cyfres Writers of Wales (Caerdydd, 1986), tud. 72-73.
Prydwyn O. Piper, 'Filling some lacunae in Mabinogi Iessu Grist', Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru 32 (2002), tud. 241-74.

Apocryffa'r Testament Newydd
Cyfieithiadau Cymraeg Canol
Y Forwyn Fair
Iesu
Llenyddiaeth Ladin yr Oesoedd Canol
Rhyddiaith Cymraeg Canol
Tŷ'r Forwyn Fair

Yn ôl traddodiad Cristnogol, treuliodd y Forwyn Fair, mam Iesu Grist, ei dyddiau olaf yn Effesus yn Asia Leiaf (Twrci heddiw) yng nghwmni Sant Ioan.

Dywedir iddi farw mewn tŷ my mhentref bach Panaya Kapuhi, yn y bryniau ger hen ddinas Rufeinig Effesus, ar y ffordd rhwng y safle hwnnw a Seljuk. Cyfeirir at hynny mor gynnar â'r flwyddyn OC 431. Tybir fod y tŷ presennol, sydd wedi ei adnewyddu, yn sefyll ar safle eglwys gynnar yn perthyn i'r 4g, ond nid oes sicrwydd o hynny.

Dywedir hefyd iddi gael ei chladdu gerllaw y tŷ, ond nid oes olion o'i bedd i'w gweld heddiw.

Mae'r tŷ yn gyrchfan pererindod poblogaidd gan Gristnogion a Mwslemiaid fel ei gilydd.

Llyfryddiaeth
W. Emlyn Jones, Y Saith Ganhwyllbren Aur (Llandybïe, 1969)

Y Forwyn Fair
Cysegrfeydd Cristnogol
Cristnogaeth yn Nhwrci
Adeiladau ac adeiladwaith yn Nhwrci
Asia Leiaf
Effesus

Hen ddinas Rufeinig a thref bresennol yn ne-orllewin Twrci yw Effesus (neu Ephesus neu Ephessos).

Fe'i sefydlwyd gan y Groegiaid ar arfordir Ionia yn Asia Leiaf ac yn fuan daeth yn ddinas gyfoethog a flodeuai oherwydd ei safle manteisiol ar gyfer masnach. Roedd hi'n ganolfan grefyddol bwysig yn ogystal, yn arbennig ar gyfer cwlt y dduwies Artemis (Lladin: Diana); roedd Teml Artemis yn Effesus yn un o Saith Rhyfeddod yr Henfyd. Ganwyd yr athronydd Heraclitus yn y ddinas tua 500 CC.

Cipiwyd y ddinas gan y brenin Croesus o Lydia yn y flwyddyn 550 CC. Parahaodd Effesus i ffynnu dan Alecsander Fawr o Facedon a'r Ymerodraeth Bersiaidd. Erbyn i'r Rhufeiniaid ei hymgorffori yn eu hymerodraeth dim ond Alecsandria yn yr Aifft oedd yn medru cystadlu ag Effesus fel canolfan fasnach.

Tua diwedd hanner cyntaf 1g OC ymwelodd Sant Paul ag Effesus. Un o lyfrau'r Testament Newydd yn y Beibl yw Llythyr Paul at yr Effesiaid.

Cafodd ei difrodi gan y Gothiaid yn OC 262 a dirywio fu ei hanes wedi hynny.

Yn y bryniau gerllaw'r ddinas mae Tŷ'r Forwyn Fair yn sefyll; dywedir iddi dreulio ei dyddiau olaf yn Effesus. Yn ôl traddodiad bu farw Sant Ioan yn y ddinas hefyd.

Asia Leiaf
Dinasoedd Rhufeinig
Groeg yr Henfyd
İzmir
Safleoedd archaeolegol Twrci
Safleoedd Clasurol
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Nhwrci
Yr Ymerodraeth Rufeinig
Teml Artemis (Effesus)

Roedd Teml Artemis (Lladin Diana) yn Effesus yn un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd.

Codwyd y deml yn y flwyddyn 356 CC.

Yn y deml cedwid delw enwog o'r dduwies Artemis â nifer o fronnau. Roedd yr Artemis hon, a addolid yn Effesus ac yn Asia Leiaf, yn wahanol i'r Artemis Glaurol a addolid yng Ngwlad Groeg. Duwies ffrwythlondeb oedd hi, yn agwedd ar y Fam Dduwies a reolai Natur.

Ymosododd Sant Paul yn drwm ar y deml a'r addoliaeth o'r dduwies Artemis. Ei enw arni yw "Diana yr Effesiaid" (Actau'r Apostolion 19:28).

Cedwir y cerflun enwog o Artemis yn Amgueddfa Archaeolegol Effesus heddiw.

Asia Leiaf
Groeg yr Henfyd
Safleoedd archaeolegol Twrci
Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd
Temlau Groegaidd
Temlau Rhufeinig
Llythyr Paul at yr Effesiaid

Degfed llyfr y Testament Newydd yw Llythyr Paul at yr Effesiaid (Talfyriad: Eff.). Ynddo mae'r Apostol Paul yn cyfarch Cristnogion dinas Effesus yn Asia Leiaf (Twrci heddiw).

Gweler dysgeidiaeth batriarchaidd, geidwadol, biwritanaidd Paul ar ei llymaf yn y llythyr hwn.

Llyfrau'r Testament Newydd
Llythyrau Paul
Amffitheatr

Mae amffitheatr yn adeilad crwn neu eliptaidd â chanddo graddau o eisteddleodd sy'n codi oddi amgylch arena ganolog. Fe'i dyfeisiwyd gan y Rhufeiniaid ar gyfer llwyfannu gornestau gladiatoriaid a sioeau bwystfilod gwyllt, brwydrau môr ffug, ac ati.

Codid amffitheatrau pren bychain ledled y byd Rhufeinig o gyfnod cymharol cynnar ymlaen. Yr amffitheatr garreg cynharaf yw honno yn Pompeii, a godwyd tua'r flwyddyn 70 CC.

Y Colosseum yn Rhufain yw'r enghraifft fwyaf ond ceir enghreifftiau da yn Asia Leiaf, Gogledd Affrica a'r Dwyrain Canol hefyd, yn ogystal ag yn Ewrop ei hun. Yng Nghymru ceir enghraifft dda yn hen ddinas Caerleon.

Rhai amffitheatrau nodedig
Arles, Ffrainc
Caer, Lloegr
Caerleon, Cymru
Capua, Yr Eidal
Cirencester, Lloegr
Dürres, Albania
El Jem, Tiwnisia
Itálica, Sbaen
Lecce, Yr Eidal
Lyon, Ffrainc
Martigny, Y Swistir
Nîmes, Ffrainc
Pompeii, Yr Eidal
Arena Pula, Pula, Croatia
Rhufain, (y Colosseum)
Siracusa, Sisili, Yr Eidal
Tarragona, Sbaen
Trier, Yr Almaen
Verona, Yr Eidal

 
Yr Ymerodraeth Rufeinig
Durrës

Mae Durrës yn dref hanesyddol yng nghanolbarth Albania, ar lan Môr Adria.

Sefydlwyd Durrës gan y Groegiaid yn y 7fed ganrif CC. Erbyn heddiw hi yw prif ganolfan fasnachol y wlad a'i phorthladd pwysicaf.

Ymhlith adeiladau hynafol y dref y mae'r amffitheatr Rufeinig, a gloddiwyd yn ddiweddar, yn sefyll allan. Roedd y Via Egnatia yn dechrau yn Durrës ac yn rhedeg trwy'r Balcanau i'w chysylltu â Byzantium (Istanbul) i'r dwyrain.

Mae cynhyrchion y dref yn cynnwys blawd, halen a briciau.

Cafodd y Prifysgol Aleksandër Moisiu ei sefydlu yn 2005.

Dinasoedd Albania
Amffitheatrau
Dinasoedd Rhufeinig
Groeg yr Henfyd
Y Byd Mwslemaidd

Mae'r termau y Byd Mwslemaidd a'r Byd Islamaidd yn cyfeirio at y gymuned fyd-eang o ddilynwyr y grefydd Islam. Mae tua 1.4—1.6 biliwn o Fwslemiaid (rhai sy'n credu yn Islam) yn y byd. Ehangodd y Byd Mwslemaidd dros y blynyddoedd wrth i Islam ledaenu o'r Dwyrain Canol a Gogledd Affrica i weddill yr Affrig, Canolbarth Asia, isgyfandir India ac ynysfor Indonesia. O ganlyniad i allfudo, ceir cymunedau sylweddol o Fwslemiaid yn ninasoedd y Byd Gorllewinol, ond ni ystyrir rhain yn rhan o Fyd Islam. Mae Mwslemiaid yn defnyddio'r enw Dar al-Islam (Arabeg : دار الإسلام ) - yn llythrennol "Tŷ Gostyngiad neu Heddwch" - i gyfeirio at y gwledydd sydd dan lywodraeth Islamaidd.

Byd Islam yng ngwleidyddiaeth gyfoes 
Yn ystod yr ugeinfed ganrif, cynyddodd presenoldeb a dylanwad y Byd Gorllewinol ar y Byd Mwslemaidd. Mae union effeithiau'r Gorllewin yn ddadleuol, ond dywedir bod globaleiddio, rhyfeloedd, y defnydd o olew, statws gwledydd Islamaidd fel gwledydd y Trydydd Byd, a ffurfiad Gwladwriaeth Israel i gyd wedi cael effeithiau negyddol ar y Byd Mwslemaidd. Mae'r digwyddiadau yma wedi cyfrannu'n sylweddol at derfysgaeth gan Fwslemiaid ar ddiwedd yr 20g a dechrau'r unfed ganrif ar hugain (er bod agweddau eraill: gweler ffwndamentaliaeth Islamaidd a terfysgaeth eithafol Islamaidd). Hefyd yn y ddwy ganrif hyn, bu allfudiad o Fwslemiaid i wledydd y Gorllewin, sydd wedi cael effeithiau amrywiol ar y berthynas rhyngddynt a Gorllewinwyr.

Gweler hefyd 
 Y Byd Arabaidd
 Y Byd Gorllewinol

Cyfeiriadau 

Islam
Yr Efengyl yn ôl Mathew

Mae Efengyl Mathew (talfyriad: Mth.) yn un o'r pedair efengyl yn y Testament Newydd. Mae'n adrodd hanes bywyd a gweinidogaeth Iesu Grist o'i achau hyd cyfnod yr Apostolion, gan gynnwys stori ei eni. Mae ysgolheictod modern yn amau ai Mathew ysgrifennodd yr efengyl hon.

Llyfrau'r Testament Newydd
Liberté, Égalité, Fraternité

Arwyddair y Weriniaeth Ffrengig ydy Liberté, égalité, fraternité ("Rhyddid, cydraddoldeb, brawdgarwch"). Fe'i bathwyd yn ystod y Chwyldro Ffrengig.

Ffrainc
Kabul

Prifddinas Affganistan yw Kabul. Fe'i lleolir yng ngogledd-ddwyrain y wlad, 1830m (6000 troedfed) uwchben lefel y môr ar lannau Afon Kabul.

Mae Kabul yn ddinas hynafol iawn. Mae ei hanes yn dechrau 3000 o flynyddoedd yn ôl ac mae wedi cael ei dinistrio a'i hailgodi nifer o weithiau. Mae lleoliad y ddinas ar y groesffordd rhwng de a gogledd y wlad a'i safle strategaidd yn gwarchod y mynedfa i Fwlch Khyber a'r ffordd hynafol i is-gyfandir India yn golygu fod pob goresgynydd yn ceisio ei meddiannu a'i hamddiffyn. Dyna fu ei thynged pan safai yn llwybr Alecsander Fawr o Facedon a Genghis Khan, er enghraifft.

Am gyfnod Kabul oedd prifddinas Ymerodraeth y Mogwliaid (1504 - 1738) cyn iddi gael ei symud i Ddelhi. Daeth yn brifddinas Affganistan yn 1773.

Bu'n dyst i ymyrraeth yr Undeb Sofietaidd yn y wlad ar ddiwedd y 1970au ac yn bencadlys i lywodraeth ffwndamentalaidd y Taleban. Dioddefodd rhannau o'r ddinas gryn ddifrod pan ymsododd lluoedd yr Unol Daleithiau arni i ddymchwel llywodraeth y Taleban yn 2001.

 
Prifddinasoedd Asia
Bwlch Khyber

Bwlch enwog yng nghadwyn Safid Kuh yn yr Hindu Kush yw Bwlch Khyber (neu Khaybar neu Khaibar). Mae'r bwlch yn gorwedd 1072m (3518 troedfedd) i fyny mewn tir lled-anial ac mae'r ffordd sy'n ei groesi yn cysylltu Kabul, prifddinas Affganistan a thref Peshawar ym Mhacistan.

Mae'r Khyber yn fwlch o bwys strategol mawr ers cyn cof. Mae'n gorwedd ar y llwybr rhwyddaf sydd i'w gael i groesi mynyddoedd creigiog uchel yr Hindu Kush rhwng gogledd eithaf y gadwyn honno a bryniau isel Wasiristan i'r de.

Ar yr ochr Affganaidd mae'r ffordd iddo yn codi rhwng clogwynni syrth anferth ar lan ddeheuol Afon Kabul, yn bennaf, o gyfeiriad tref Jalalabad. Ar yr ochr Bacistanaidd mae'r tir yn fwy agored ac mae'r ffordd yn croesi'r ffin yng nghanol clwstwr o fryniau bach ac yna'n disgyn ar gwrs igam-ogam i lawr i'r gwastadeddau a Peshawar.

Mae'r Khyber yn gorwedd yn nhiriogaeth led-annibynnol llwyth yr Affridiaid ac yn rhan o dalaith Khyber Pakhtunkhwa. Sawl gwaith dros y canrifoedd mae'r Affridiaid, sy'n barod iawn i warchod eu hannibyniaeth, wedi ymosod ar fyddinoedd estron a geisiai groesi'r bwlch, gan gynnwys byddin Prydain yn y 19eg a hanner cyntaf yr 20g.

Khyber
Khyber
Hanes Affganistan
Hanes Pacistan
Daearyddiaeth Khyber Pakhtunkhwa
Bwlch Simplon

Mae Bwlch Simplon (Ffrangeg: Col du Simplon) yn fwlch alpaidd sy'n cysylltu Brig yn y Swistir â Iselle yn yr Eidal. Mae'n gorwedd rhwng mynydd Weissmies yn y gorllewin a Monte Leone yn y dwyrain.

Adeiladwyd y ffordd bresennol ar orchymyn Napoleon rhwng 1800 a 1807. Mae'n cyrraedd uchder o 2009m (6590 troedfedd).

I'r gogledd-ddwyrain o'r bwlch mae Twnnel Simplon yn cario'r rheilffordd dan y mynyddoedd.

Simplon
Simplon
Yr Alpau
Pashto

Pashto yw iaith y Pathaniaid, grŵp ethnig sy'n byw yn Affganistan a rhannau o ogledd-orllewin Pacistan. Mae'n perthyn i gangen Iranaidd y teulu ieithyddol Indo-Ewropeaidd. Mae Pashto yn un o ddwy iaith swyddogol Affganistan, ynghyd â Dari.

Rhennir yr iaith Pashto yn ddwy brif gangen neu dafodiaith, sef Pashto yn Affganistan a 'Pakhto' ym Mhacistan. Ysgrifennir y ddwy ddafodiaith fel ei gilydd mewn gwyddor sy'n addasiad o'r wyddor Arabeg.

 
Ieithoedd Affganistan
Ieithoedd Indo-Iranaidd
Ieithoedd Pacistan
Khyber Pakhtunkhwa