alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Plaid Genedlaethol Cymru

Plaid Genedlaethol Cymru oedd y blaid wleidyddol Gymreig a ddatblygodd yn ddiweddarach i fod yn Blaid Cymru.
Sefydlwyd Plaid Cenedlaethol Cymru ar 5 Awst 1925 yng Ngwesty Maes Gwyn, Pwllheli, pan ddaeth Mudiad Cymreig a Byddin Ymreolwyr Cymreig ynghyd. Hugh Robert Jones, teithiwr masnachol o Ddeiniolen a sefydlodd Mudiad Cymreig yng Nghaernarfon ym Medi 1924. Sefydlwyd y Mudiad Cymreig ym Mhenarth yn Ionawr 1924 gan Saunders Lewis, Ambrose Bebb, a Griffith John Williams a'i wraig, Elizabeth. Ymhlith yr aelodau cynnar yr oedd yr hanesydd Ambrose Bebb a'r llenor Kate Roberts.

Ym Mehefin 1930, bu farw Hugh Robert Jones yn ifanc, sef; 36 mlwydd oed, arweiniwyd y ganmoliaeth gan y Parchedig Lewis Valentine. Gwasanaethwyd gan y Parch Llewelyn Bowyer ac R.O. Williams, J.P. Davies, Ben Owen A'r Athro (Bangor) J.E. Daniel.

Yn 1926 daeth Saunders Lewis yn llywydd cyntaf y blaid ac arosodd yn y swydd tan 1939; ef oedd yn bennaf gyfrifol am gyfeiriad y blaid yn y cyfnod hwn. Bychan oedd ei hapel ar y dechrau, ac yn gyfyngedig i raddau i'r Gymru Gymraeg. Rhoddwyd y pwyslais ar ennill grym trwy'r cynghorau sir gan wrthod ymladd etholiadau seneddol. Roedd agweddau pendefigaidd Saunders yn amhoblogaidd a dechreuodd rhai weld tueddiadau Ffasgaidd yn ei syniadau. Drwgdybiwyd ef ymhellach pan ymunodd â'r Eglwys Babyddol yn 1932.

Newidiwyd yr enw i Blaid Cymru, a dan lywyddiaeth Gwynfor Evans daeth y blaid yn fwy o ddylanwad ym mywyd gwleidyddol Cymru.

Cyfeiriadau 
Gellir gwrando ar ddarlith gan yr Athro E. Wyn James, ‘“Gweld gwlad fawr yn ymagor”: breuddwyd cyffrous G. J. Williams a Saunders Lewis’, yma: http://www.hanesplaidcymru.org/english-cofio-yr-athro-griffith-john-williams-ai-wraig-elizabeth/.
M

20fed ganrif yng Nghymru
Plaid Cymru
Genedlaethol Cymru
Sefydliadau 1925
Lucy Walter

Cariad y brenin Siarl II o Loegr a'r Alban oedd Lucy Walter (c. 1630 - Medi 1658).

Cafodd ei eni yng Nghastell Roch, Hwlffordd.

Plant
James Scott, Dug 1af Mynwy
Mari (g. 1651)

Genedigaethau 1630
Marwolaethau 1658
Merched yr 17eg ganrif
Filmation

Stiwdio animeiddio Americanaidd oedd Filmation.

Rhestr Ffilmiau
 Pinocchio and the Emperor of the Night
 Happily Ever After

Stiwdios ffilmiau
Philippe IV, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 1285 hyd ei farwolaeth oedd Philippe IV (1268 – 29 Tachwedd 1314).

Llysenw: "le Bel"

Teulu

Gwraig 
 Jeanne o Navarre

Plant 
 Marguerite (1288–1300)
 Louis X (4 Hydref 1289 – 5 Mehefin 1316), brenin Navarra 1305–1316; brenin Ffrainc 1314–1316
 Isabelle o Ffrainc (1292 – 23 Awst 1358), gwraig Edward II, brenin Lloegr
 Philippe V (1293 – 3 Ionawr 1322), brenin Ffrainc 1316–1322
 Siarl IV (1294 – 1 Chwefror 1328), brenin Ffrainc 1322–1328
 Robert (1297–1308)

Brenhinoedd Ffrainc
Ffrancod y 13eg ganrif
Ffrancod y 14eg ganrif
Genedigaethau 1268
Marwolaethau 1314
Teyrnoedd y 13eg ganrif
Teyrnoedd y 14eg ganrif
Isabelle o Ffrainc

Tywysoges o Ffrainc a briododd Edward II o Loegr oedd Isabelle o Ffrainc neu Isabelle de France (1295 – 22 Awst 1358).

Hanes 
Cafodd Isabelle ei geni ym Mharis, yn ferch i'r brenin Philippe IV ac yn chwaer i dri o frenhinoedd Ffrainc.

A hithau'n ferch 14 oed, bu rhaid iddi briodi Edward II, brenin Lloegr, mab Edward I, brenin Lloegr, yn 1308. Diflasodd yn llwyr ar ei ŵr ar croeso llugoer a gawsai yn llys Lloegr, a dychwelodd i Ffrainc yn 1325 ar ôl i'w frawd Siarl IV, brenin Ffrainc gipio llawer o diriogaethau'r Saeson yn Ffrainc.

Syrthiasai mewn cariad â'r barwn Roger de Mortimer (Iarll y Mers yn ddiweddarach) tra yn Lloegr, ac yn 1326 arweiniodd Isabelle fyddin i Loegr. Trechodd fyddin Edward II a gorfododd iddo ildio gorsedd Lloegr i'w mab, Edward, a oedd yn fwy derbyniol i'r barwniaid. Rheolodd Isabelle a'i chariad Roger de Mortimer yn enw Edward, a oedd yn rhy ifanc i fod yn frenin. Yn 1327 llofruddiwyd Edward yng Nghastell Berkeley, ar orchymyn Roger ac Isabelle yn ôl pob tebyg.

Ond pan ddaeth Edward i'r orsedd fel Edward III, trôdd ar ei fam a Mortimer a chawsant eu harestio. Dienyddwyd Mortimer yn y ffordd erchyll arferol ar gyfer y rhai a ystyriwyd yn fradwyr a gorfodwyd Isabelle i ymneilltuo i gwfent yn Castle Rising, ger King's Lynn, lle bu aros am weddill ei dyddiau.

Plant 
Edward III, brenin Lloegr
John
Eleanor
Joan

Ffuglen 
Mae Isabell yn gymeriad canolog yn y ffilm Braveheart lle mae'n cael ei phortreadu fel cariad William Wallace.

Llyfryddiaeth 
Blackley, F. D. 'Isabella of France, Queen of England 1308-1358, and the Late Medieval Cult of the Dead' (Canadian Journal of History)
Doherty, P. C. Isabella and the Strange Death of Edward II (2003)
McKisack, May, The Fourteenth Century 1307-1399 (1959)
Woods, Charles T., 'Queens, Queans and Kingship', yn Joan of Arc and Richard III: Sex, Saints and Government in the Middle Ages (1988)
Weir, Alison. Queen Isabella: Treachery, Adultery, and Murder in Medieval England (Balantine Books, 2005)

Tywysogesau Ffrainc
Ffrancod y 13eg ganrif
Merched y 13eg ganrif
Ffrancod y 14eg ganrif
Merched y 14eg ganrif
Breninesau Lloegr
Genedigaethau 1295
Marwolaethau 1358
Pobl o Baris
Sid Vicious

Basydd gyda'r Sex Pistols oedd John Simon Ritchie-Beverly neu Sid Vicious (10 Mai 1957 - 2 Chwefror 1979).

Bywyd cynnar ac ymuno â'r Sex Pistols 

Magwyd Vicious gan ei fam, a ni chafodd addysg da; erbyn ei arddegau roedd yn defnyddio cyffuriau. Yn 1975 wnaeth o ddechrau dilyn y Sex Pistols, yn mynychu eu gigiau cynnar yn Llundain. Yn 1977, wnaeth o ymuno â'r band fel basydd ar ôl i Glen Matlock adael, er y ffaith nad oedd yn gallu chwarae nodyn (cyfrannodd Vicious i ddim ond dwy gân yn ystod ei amser gyda'r band).

Vicious ar y llwyfan 

Cyn bo hir, adnabyddwyd Vicious fel un o'r cerddorion pync mwyaf dadleuol. Yn ystod taith yn y UDA yn Ionawr 1978, wnaeth Vicious ymosod ar ffan gyda'i gitâr; ar achlysur arall ar yr un taith, wnaeth o dorri ei hun gyda photel yn ystod cân.

Sid a Nancy Spungen 

Erbyn hyn yn gariad i Nancy Spungen (defnyddiwr cyffuriau ei hun), wnaeth Vicious gynyddu ei ddefnydd o gyffuriau caled. Arestiwyd Vicious yn Medi 1979 yn Ninas Efrog Newydd ar ôl marwolaeth Spungen, a bu farwodd ar 2 Chwefror y flwyddyn wedyn achos cyffuriau.

Disgyddiaeth

Senglau
 'My Way' (1978)
 'Something Else' (1979)
 'C'mon Everybody' (1979)

Albymau
Sid Sings (1979)

Ffilmiau gyda Sid Vicious 

 Sex Pistols Number One (1976, cyf. Derek Jarman)
 Will Your Son Turn into Sid Vicious? (1978)
 Mr. Mike's Mondo Video (1979, cyf. Michael O'Donoghue)
 The Punk Rock Movie (1979, cyf. Don Letts)
 The Great Rock'n'Roll Swindle (1980, cyf. Julian Temple)
 DOA (1981, cyf. Lech Kowalski)
 Buried Alive (1991, Sex Pistols)
 Decade (1991, Sex Pistols)
 Bollocks to Every (1995, Sex Pistols)
 Filth to Fury (1995, Sex Pistols)
 Classic Chaotic (1996, Sex Pistols)
 Kill the Hippies (1996, Sex Pistols)
 The Filth and The Fury (2000, cyf. Julien Temple)
 Live at the Longhorn (2001, Sex Pistols)
 Live at Winterland (2001, Sex Pistols)
 Never Mind the Bollocks Here's the Sex Pistols (2002, Sex Pistols)
 Punk Rockers (2003, Sex Pistols, DVD)
 Blood on the Turntable: The Sex Pistols (2004, cyf. Steve Crabtree)
 Music Box Biographical Collection (2005, Sex Pistols)
 Punk Icons (2006, Sex Pistols, DVD)
 American Hardcore (2007, DVD).
 Chaos! Ex Pistols Secret History: The Dave Goodman Story (2007, Sex Pistols)
 Pirates of Destiny (2007, cyf. Tõnu Trubetsky)
 Rock Case Studies (2007, Sex Pistols)
 Who Killed Nancy? (2009, Alan G. Parker)
 In Search of Sid (2009, BBC Radio 4, Jah Wobble)

Llyfryddiaeth 

 Anne Beverley, The Sid Vicious Family album (1980, Virgin Books)
 Gerald Cole, Sid And Nancy (1986, Methuen)
 Alex Cox & Abbe Wool, Sid And Nancy (1986, Faber and Faber)
 Keith Bateson and Alan Parker, Sid's Way (1991, Omnibus Press)
 Tom Stockdale, Sid Vicious. They Died Too Young (1995, Parragon)
 Malcolm Butt, Sid Vicious. Rock'n'Roll Star (1997, Plexus)
 David Dalton, El Sid (1998, St. Martin's Griffin)
 Sid Vicious, Too Fast To Live...Too Young to Die (1999, Retro Publishing)
 Alan Parker, Vicious. Too Fast To Live... (2004, Creation Books)

Cantorion Seisnig
Genedigaethau 1957
Gitaryddion bas Seisnig
Marwolaethau 1979
Pobl o Lundain
Pobl fu farw yn Ninas Efrog Newydd
Pync-roc
Y Tywysog Harri, Dug Sussex

Ail fab y Tywysog Siarl a Diana yw Henry Charles Albert David Mountbatten-Windsor neu'r Tywysog Harri, Dug Sussex (ganwyd 15 Medi 1984). Mae'n frawd i'r Tywysog William. Priododd yr actores Meghan Markle ym Mai 2018.

Fe'i addysgwyd mewn ysgolion yn Lloegr a treuliodd gyfnodau o'i flwyddyn bwlch yn Awstralia a Lesotho. Yna cafodd hyfforddiant swyddog yn Academi Filwrol Frenhinol Sandhurst. Fe'i benodwyd yn gornet (sef ail is-gapten) yn y Blues a Royals, gan wasanaethau dros dro gyda'i frawd Y Tywysog William, a cwblhaodd ei hyfforddiant fel arweinydd milwyr. Yn 2007-2008 gwasanaethodd am dros ddeg wythnos yn Helmand, Affganistan, ond tynnodd allan ar ôl i gylchgrawn Awstralaidd ddatgelu ei bresenoldeb yna. Dychweloddi Affganistan am gyfnod o 20 wythnos yn 2012-13 gyda Corfflu Awyr y Fyddin. Gadawodd y fyddin yn Mehefin 2015.

Helyntion

Ffrae'r wisg ffansi Natsïaidd

Yn Ionawr 2005, mewn parti gwisg ffansi gyda'r thema "Trefedigaethwyr a Brodorion", gwisgodd y Tywysog Harri band braich swastika ac iwnifform Natsïaidd, gan godi ymateb beirniadol iawn ac achosi cryn embaras i'w deulu. Yn ddiweddarach, rhyddhawyd cyhoeddiad ar ei ran yn ymddiheuro am y weithred, ond roedd ei amharodrwydd i ymddiheuro'n bersonol yn cythruddo nifer o grwpiau gwrth-hiliaeth ac unigolion. Cafodd ei feirniadu am wneud sbort ar ben mater difrifol a brifo teimladau teuluoedd pobl a ddioddfefasant dan y Natsïaid. Ond bu rhai o gefnogwyr y teulu brenhinol yn barod i esgusodi'r tywysog

Ffrae saethu'r adar prin
Yn Hydref 2007, wynebodd Harri gyhuddiadau o saethu dau aderyn prin tra yn Sandringham. Gwelodd dau gerddwr a warden gwarchodfa natur cyfagos ddau foda tinwyn yn cael eu "blastio o'r awyr" ar 24 Hydref, ond oherwydd y coed nid oeddynt yn medru gweld pwy yn union a'u saethodd. Mae bodau tinwyn ymhlith yr adar prinaf ym Mhrydain; dim ond 20 sy'n byw yn Lloegr felly collwyd 10% o stoc bridio'r adar yn y wlad honno. Dywedodd llefarydd ar ran yr RSPB fod yr honiadau gan lygad-dystion mai Harri a'i ffrind a fu'n gyfrifol am y saethu yn "gredadwy". Fodd bynnag, penderfynodd Gwasanaeth Erlyn y Goron beidio â ffurfio cyhuddiadau, penderfyniad sydd wedi cythruddo naturiaethwyr.

Cyfeiriadau

Capteiniaid y Fyddin Brydeinig
Genedigaethau 1984
Hen Etoniaid
Pobl o Lundain
Teulu Mountbatten-Windsor
Tywysogion Seisnig
Katie Melua

Cantores a cherddor o Kutaisi, Georgia yw Ketevan "Katie" Melua (Georgiaeg: ქეთი მელუა) (ganwyd 16 Medi 1984), ond symudodd y teulu i Ogledd Iwerddon pan oedd hi'n wyth oed.

Rhyddhawyd ei albwm cyntaf 'Call off the Search' yn 2003, a'i hail albwm 'Piece by Piece' ar 16 Medi 2005

Albymau 
Call off the Search (2003)
Piece by Piece (2005)
Pictures (2007)
 The House (2010)
 Secret Symphony (2012)
 Ketevan (2013)
 In Winter (2016)
 Album No. 8 (2020)
 Love & Money (2023)

Dolen allanol 

 Gwefan swyddogol

Cantorion Georgaidd
Cantorion Saesneg
Cantorion o Ogledd Iwerddon
Genedigaethau 1984
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Ffrwydradau Llundain 21 Gorffennaf 2005

Ymosodiad terfysgol yn Llundain oedd yr hyn a adanbyddir fel Ffrwydradau Llundain 21 Gorffennaf 2005. Gosododd terfysgwyr bedwar bom ar y sustem gludiant i brifddinas tua chanol dydd 21 Gorffennaf 2005: yng ngorsafoedd tanddaearol Shepherd's Bush, Warren Street ac Oval ac ar fws yn Shoreditch. Gwaredwyd y pumed bom gan y bomiwr, heb ei ffrwydro.

Bwriad y terfysgwyr oedd lladd cymaint o bobl ag oedd yn bosib, ond yn ffodus, dim ond y 'detonators' a ffrwydrodd, ac ychydig oedd y difod, gydag un anaf yn unig. Dihangodd y terfysgwyr am y tro.

Ar 9 Gorffennaf 2007, ymddangosodd pedwar diffinydd o flaen y llys: Muktar Ibrahim, 29, Yassin Omar, 26, Ramzi Mohammed, 25, a Hussain Osman, 28. Cafwyd hwy yn euog o gynllwynio i lofruddio. Dedfrydwyd pob un o'r pedwar i garchar am oes, gyda lleiafswm o 40 mlynedd yr un.

Gweler hefyd
 Ffrwydradau Llundain 7 Gorffennaf 2005

Cyfeiriadau

2005 yn Lloegr
Hanes Llundain
Terfysgaeth yn 2005
Terfysgaeth Islamaidd
Terfysgaeth yn y Deyrnas Unedig
Freaky Friday (ffilm 2003)

Ffilm gomedi sy'n serennu Lindsay Lohan a Jamie Lee Curtis yw Freaky Friday.

Gweler hefyd 
Freaky Friday, y nofel
Freaky Friday (ffilm 1976)

Ffilmiau Disney
Ffilmiau Saesneg
Ffilmiau 2003
Mean Girls

Ffilm sy'n serennu Rachel McAdams a Lindsay Lohan yw Mean Girls (Merched Crintachlyd).

Ffilmiau Saesneg
Ffilmiau 2004
Ffilmiau Paramount Pictures
Cenhedlig

Cenhedlig (Lladin: gentiles) yw'r gair mae'r Iddewon yn ei ddefnyddio i ddisgrifio pobloedd sydd ddim yn Iddewon. Yr ystyr llythrennol yw "perthyn i'r cenhedloedd (eraill)", sef y cenhedloedd anetholedig gan Dduw mewn gwrthgyferbyniad â chenedl etholedig yr Iddewon.  Yn y Beibl, pobl heb fod yn Iddewon yw'r Cenhedloedd. Mae'n enw a gysylltir yn bennaf â'r Testament Newydd, lle cyfeirir yn aml at yr apostolion "yn mynd allan i genhadu i'r cenhedloedd." (Rhaid cofio mai Iddewon oedd Iesu o Nasareth a'r rhan fwyaf o'i ddisgyblion; diweddarach yw'r gair Cristion.)

Gentilis yw'r gair yn y Lladin, sy'n golygu 'yn perthyn i dylwyth neu lwyth'. Cyfieithiad yw'r gair Lladin o'r geiriau Hebraeg goy/גוי a nochri/נכרי. Fe'i defnyddir hefyd i gyfieithu'r gair Groeg εθνοι/ethnoi.

Iddewon ac Iddewiaeth
Y Testament Newydd
Iago V, brenin yr Alban

Brenin yr Alban o 9 Medi, 1513 ymlaen oedd Iago V (10 Ebrill 1512 – 14 Rhagfyr 1542).

Gwragedd 
 Madeleine de Valois (1537)
 Mari o Guise

Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Genedigaethau 1512
Marwolaethau 1542
Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Gilmore Girls

Cyfres deledu teuluol yn yr Unol Daleithiau yw The Gilmore Girls ("Merched Gilmore"). Y prif actorion yw Lauren Graham a Alexis Bledel. Mae'n stori am fywyd Lorelai Gilmore a'i bywyd fel mam sengl. Gwelir y ferch Rory Gilmore yn mynd drwy'r ysgol uwchradd a Phrifysgol Yale. Darlledwyd y gyfres gyntaf yn 2000. Dangosir y gwrthdaro rhwng Lorelai a'i rhieni, er bod ei rhieni yn ei chefnogi drwy'r ysgol a'r brifysgol.

Cymeriadau 
 Lorelai Victoria Gilmore - Lauren Graham
 Lorelai "Rory" Gilmore - Alexis Bledel
 Luke Danes (Perchennog tŷ bwyta lleol yn Stars Hollow). - Scott Patterson
 Emily Gilmore (Mamgu) - Kelly Bishop
 Richard Gilmore (Tadcu) - Edward Herrmann
 Lane Kim (Ffrind Rory) - Keiko Agena
 Sookie St. James (Ffrind Lorelai) - Melissa McCarthy
 Paris Geller (Ffrind Rory) - Liza Weil
 Miss Patty - Liz Torres
 Babette Dell - Sally Struthers
 Michel Gerard - Yanic Truesdale
 Christopher Hayden (Tad Rory) - David Sutcliffe
 Jess Mariano - Milo Ventimiglia
 Dean Forrester - Jared Padalecki
 Logan Huntzberger - Matt Czuchry
 Jason Stiles - Chris Eigeman
 Kirk Gleason - Sean Gunn

Cymeriadau eraill

Stars Hollow 
 Taylor Doose - Michael Winters
 Mrs. Kim, mam Lane - Emily Kuroda
 Jackson Belleville - Jackson Douglas
 Morey Dell - Ted Rooney
 Gypsy Rose Abdoo
 Archie Skinner - Jim Jansen
 Andrew - Mike Gandolfi
 Liz Danes, chwaer Luke - Kathleen Wilhoite
 T.J. - Michael DeLuise
 Lulu - Rini Bell
 Zach van Gerbig - Todd Lowe
 Gil - Sebastian Bach
 Dave Rygalski - Adam Brody
 Brian Fuller - John Cabrera

Chilton 
 Hanlin Charleston - Dakin Matthews
 Louise Grant - Teal Redmann
 Madeline Lynn - Shelly Cole
 Tristan DuGrey - Chad Michael Murray
 Max Medina - Scott Cohen
 Brad Langford - Adam Wylie
 Henry Cho - Eddie Shin

Yale 
 Doyle McMaster - Danny Strong
 Tana Schrick - Olivia Hack
 Asher Fleming - Michael York
 Marty - Wayne Wilcox

Gweler hefyd 
Rhestr penodau Gilmore Girls

Rhaglenni teledu Americanaidd
Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2000
Diweddiadau rhaglenni teledu 2007
Thomas Charles

Clerigwr Methodistaidd enwog, addysgwr a diwinydd oedd Thomas Charles o'r Bala (14 Hydref 1755 – 5 Hydref 1814), a aned yn Llanfihangel Abercywyn, Sir Gaerfyrddin.

Roedd Thomas Charles o'r Bala yn frawd i David Charles, yr emynydd. Fe'i haddysgwyd yn Llanddowror, Sir Gaerfyrddin, Caerfyrddin, a Rhydychen. Ar ôl cyfnod yn offeiriad Anglicanaidd yng Ngwlad yr Haf priododd Sally Jones o'r Bala a symudodd i fyw yn y dref honno yn 1783. Yn 1784 ymunodd â'r Methodistiaid Calfinaidd a threuliodd weddill ei oes yn gweinidogaethu yn eu plith.

Gwaith llenyddol
Ysgrifennai Thomas Charles yn y Gymraeg a'r Saesneg. Llyfrau hyfforddiadol i blant oedd ei waith cyntaf yn y Gymraeg. Yn Saesneg y cyhoeddodd ei lyfr Welsh Methodists Vindicated, sy'n amddiffyn y Methodistiaid rhag ymosodiadau gan elfennau ceidwadol yn Eglwys Loegr.

Ei waith llenyddol pwysicaf oedd ei eiriadur ysgrythurol a gyhoeddwyd mewn pedair cyfrol (1805, 1808, 1810, 1811) yn wreiddiol ac a adargraffwyd sawl gwaith yn ystod y 19g. Yn ogystal â chyfleu llawer o wybodaeth newydd am cefndir hanesyddol yr Ysgrythurau, mae Charles yn trafod cysyniadau diwinyddol hen a newydd mewn arddull goeth, gaboledig.

Yn ogystal gweithiodd am flynyddoedd ar y gwaith o baratoi Beibl Cymraeg newydd, ar ran Y Gymdeithas er Taenu Gwybodaeth Gristnogol. Cafodd gymorth sylweddol gan Thomas Jones, Dinbych a Robert Jones, Rhos-lan.

Llyfryddiaeth

Llyfrau Thomas Charles
Catecism Byr (1789/1799)
Hyfforddwr yn Egwyddorion y Grefydd Gristnogol (1807)
Welsh Methodists Vindicated (1802)
Y Geiriadur Ysgrythurawl, 4 cyfrol (1805-1811)

Llyfrau ac erthyglau amdano
D.E. Jenkins, The Life of the Rev. Thomas Charles, B.A., of Bala, 3 cyf. (1908)
R. Tudur Jones, "Diwylliant Thomas Charles o'r Bala", yn Ysgrifau Beirniadol IV, gol. J. E. Caerwyn Williams (1969)
R. Tudur Jones, Thomas Charles o'r Bala, Gwas y Gair a Chyfaill Cenedl (1979)
E. Wyn James, "Pererinion ar y Ffordd: Thomas Charles ac Ann Griffiths", Cylchgrawn Hanes Cymdeithas Hanes y Methodistiaid Calfinaidd, 29-30 (2005-6)
E. Wyn James, "Bala a'r Beibl: Thomas Charles, Ann Griffiths a Mary Jones" 
D. Densil Morgan, Thomas Charles o'r Bala (Gwasg Prifysgol Cymru, 2014)

Cyfeiriadau

Gweinidogion Methodist Cymreig
Cyfieithwyr Cymreig
Cymry'r 18fed ganrif
Cymry'r 19eg ganrif
Diwinyddion Cymreig
Genedigaethau 1755
Gwyddoniadurwyr Cymreig
Hanes crefydd yng Nghymru
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 18fed ganrif
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Marwolaethau 1814
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Ffrwydradau Sharm el-Sheikh 2005

Ar 23 Gorffennaf 2005 lladdwyd 88 o bobl mewn ymosodiad gan derfysgwyr yn nhref wyliau Sharm el-Sheikh yn Sinai yn Yr Aifft, deuddydd yn unig ar ôl y bomio trefysgol yn Llundain.

Cysylltiadau allanol 
 Newyddion BBC
 Newyddion CNN

Hanes yr Aifft
Terfysgaeth
2005

zh:沙姆沙伊赫
Tywysogaeth Sealand

Ynys artiffisial, sef hen amddiffynfa môr tebyg i rig olew, oddi ar arfordir de-ddwyrain Lloegr yw Seland. Ers 1967 mae'r "ynys" yn hawlio sofraniaeth annibynnol ar y DU, ond nid yw'n cael ei chydnabod fell gan unrhyw lywodraeth na chorff rhyngwladol.

I ddechrau, crëwyd y Microgenedl i gynnal gorsaf radio môr-ladron o'r enw Radio Caroline gan Roy Bates.

Mae Zeland yn gweithredu fel busnes bach ar hyn o bryd, yn gwerthu teitlau uchelwyr, gwe-letya, a chofroddion.

Dolenni allanol 
Gwefan swyddogol
Gwefan y "llywodraeth" 
Anthem genedlaethol 
Transgript yr achos llys yn 1968 
Arian Sealand 
HMS Roughs 

Daearyddiaeth Lloegr
Microgenhedloedd
Rwseg

Mae Rwseg (русский язык, tr. russkij jazyk) yn iaith Slafaidd Dwyreiniol sy'n frodorol i'r Rwsiaid yn Nwyrain Ewrop. Mae'n iaith swyddogol yn Rwsia, Belarws, Casachstan, Cirgistan, yn ogystal mae e'n cael ei defnyddio'n helaeth ledled taleithiau'r Baltig, y Cawcasws a Chanolbarth Asia. Mae Rwsieg yn perthyn i deulu ieithoedd Indo-Ewropeaidd. Mae lefel uchel o gyd-ddealladwy rhwng Rwsieg, Belarwseg a Wcreineg.

Rwsieg yw iaith frodorol fwyaf a defnyddir yn Ewrop, hefyd y iaith fwyaf cyffredin Ewrasia. Gyda dros 258 miliwn o siaradwyr ledled y byd, hi yw'r iaith Slafaidd a siaredir amlaf. Rwsieg yw'r seithfed iaith fwyaf poblogaidd yn y byd yn ôl nifer y siaradwyr brodorol a'r wythfed iaith fwyaf yn y byd yn ôl cyfanswm siaradwyr (Ail-iaith a brodorol). Mae'r iaith yn un o chwe o'r ieithoedd swyddogol y Cenhedloedd Unedig. Rwsieg hefyd yw'r ail iaith mwyaf poblogaidd ar y We, ar ôl Saesneg.

Geiriau 
 Helo: здравствуйте  /ˈzdrastvujtʲə/
 Hwyl fawr: до свидания  /də sviˈdanjə/
 Os gwelwch yn dda: пожалуйста  /paˈʒalustə/
 Diolch: спасибо /spaˈsibə/
 Noswaith dda: добрый вечер /'dobrɨj 'vʲɛʧər/

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Geiriadur Rwsieg-Cymraeg

 
Ieithoedd Slafonaidd
Simple English

Mae Simple English yn ffurf o'r iaith Saesneg sydd yn hollol gywir neu safonol, ond sydd yn symlach yn ei geirfa a'i chystrawenau. Fe'i defnyddir ar gyfer dysgwyr yr iaith a chyfathrebu rhyngwladol.

Gweler hefyd
Basic English

Dolenni allanol
  Simple English Wikipedia

Saesneg
Pwyleg

Iaith Slafonaidd Orllewinol sy'n iaith frodorol Gwlad Pwyl yw Pwyleg.

Geiriau 
 (Ja) jestem [Jan] = [Jan] ydw i
 (Ty) jesteś [Angharad] = [Angharad] wyt ti
 Jesteś [Karol] = [Karol] wyt ti
 (On/Ono) jest [...] = [...] ydy e/o
 (Ona) jest [...] = [...] ydy hi
 Tak - Ie
 Nie - Nage
 Dziękuję - Diolch
 Dziękuję bardzo - Diolch yn fawr
 Nie rozumiem - Dydw i ddim yn deall
 Proszę - Os gwelwch yn dda
 Przepraszam - Esgusodwch fi
 Dzień dobry - Bore da
 Dobranoc - Nos dda
 Nie ma za co, Proszę - Croeso (yn ymateb i "diolch")
 Do widzenia / Do zobaczenia - Da boch chi
 Dobry wieczór - Noswaith dda

 
Ieithoedd Gwlad Pwyl
Ieithoedd Slafonaidd
Ieithoedd Wcráin
Perl (cyfrifiadureg)

Iaith gyfrifiadurol yw Perl, a grëwyd yn wreiddiol ym 1987 gan Larry Wall fel iaith sgriptio Unix.  Daeth Perl yn poblogaidd yn y 1990au hwyr fel iaith sgriptio CGI.

Cystrawen
Enghraifft o sgript Perl:

   while ( 1 ) {
     print "Helo byd\n";
   }

Dolen allanol
 Gwefan Swyddogol

Ieithoedd rhaglennu
Y Stafell Ddirgel

Nofel hanesyddol gan Marion Eames yw Y Stafell Ddirgel. Mae'r nofel wedi'i lleoli yn rhannol yn ardal Dolgellau yn yr 17g. Fe'i cyhoeddwyd yn wreiddiol yn 1969.

Mae'r nofel yn ymdrin â'r erlid a fu ar y Crynwyr yn dilyn dyfodiad Siarl II ar orsedd Lloegr. Mae'r nofel yn dechrau ym 1672, deuddeng mlynedd wedi'r Adferiad. Dilyniant i'r Y Stafell Ddirgel yw Y Rhandir Mwyn. Yn y nofel honno disgrifir helyntion y Cymry ar ôl iddynt ymfudo i Pennsylvania yn America gan obeithio osgoi'r erlid a fu arnynt yng Nghymru.

Daw Rowland Ellis, prif gymeriad y nofel, yn Grynwr o ganlyniad i ddylanwad cymydog ond nid yw ei wraig o'r un farn ag ef. Yn dilyn ei marwolaeth hi, mae'n ailbriodi ei gyfnither, sy'n cydymdeimlo ag achos y Crynwyr. Fe'u bradychir i'r awdurdodau gan un o gyn-weision ei fferm a theflir Ellis a'i gyd-grynwyr i'r carchar a'u dedfrydu i farwolaeth. Fe'u rhyddheir ar ôl ymyrraeth uniongyrchol y brenin, a phenderfynant ymfudo i America am fywyd gwell.

Prif Gymeriadau
Rowland Ellis
Roedd Rowland Ellis yn gymeriad hanesyddol o Fryn Mawr, Dolgellau a oedd wedi cael addysg dda ac a ddaeth yn un o arweinwyr y Crynwyr
Hywel Vaughan
Marged Owen
Ellis Puw
Meg Ellis
Huw Morris
Malan
Lisa
Sinai Roberts
Dorcas
Jane Owen
Hywel Vaughan
Jeremy Mellor
Gwallter

Llyfrau Cymreig 1969
Nofelau 1969
Nofelau Cymraeg
Nofelau hanesyddol
Katherine Philipps

Bardd, dramodydd ac awdures oedd Katherine Philipps (neu Philips), neu Orinda (née Katherine Fowler, 1 Ionawr, 1631 - 22 Mehefin, 1664). Roedd hi'n boblogaidd iawn yn ei dydd ac yn cael ei hadnabod fel "Y Ddigymar Orinda" ("The Matchless Orinda"). Priododd i mewn i deulu Philipps, tirfeddianwyr cyfoethog o Dde Cymru.

Bywgraffiad

Cafodd ei geni yn Llundain, ond treuliai cyfnodau hir yn ardal Aberteifi gyda'i gŵr James Philipps (priodasant yn 1647 pan oedd hi'n un ar bymtheg oed). Ffurfiodd gylch llenyddol i ferched bonheddig yn yr ardal.

Mae nifer o'i cherddi'n adlewyrchu ei chariad at Gymru a'r iaith Gymraeg. Cyfansoddodd gerdd ar thema wladgarol i Henry Vaughan (1621 - 1695), y bardd a meddyg o Ddyffryn Wysg.

Cyhoeddwyd casgliad o'i holl gerddi dan y teitl Poems by the incomparable Mrs K(atherine) P(hilipps) yn 1664.

Mae'r nofel Orinda gan R. T. Jenkins yn seiliedig ar y cyfnod a dreuliodd Katherine Philipps yn Aberteifi.

Galeri

Gwaith Orinda
Poems by the incomparable Mrs K(atherine) P(hilipps) (1664).

Yr unig olygiad diweddar hwylus yw,
Saintsbury (gol.), Minor Poets of the Caroline Period, cyf. 3 (1905)

Astudiaethau a llyfrau eraill
Edmund Gosse, "The Matchless Orinda", yn Seventeenth Century Studies (1883).
R. T. Jenkins, Orinda (1943). Nofel fer seiliedig ar ei hanes.

Beirdd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Cymry Llundain
Genedigaethau 1631
Marwolaethau 1664
Merched yr 17eg ganrif
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 17eg ganrif
Pobl o Aberteifi
Vaughan Hughes

Newyddiadurwr, cyflwynwydd a chynhyrchydd yw Vaughan Hughes (ganwyd 16 Tachwedd 1947). Ganwyd ar Ynys Môn a chafodd ei addysg yn Ysgol Gyfun Llangefni.

Gyrfa
Bu'n newyddiadurwr yng Ngwynedd cyn mynd i fyd cynhyrchu a chyflwyno gyda HTV. Roedd yn un o ohebwyr y rhaglen newyddion Y Dydd. Yn yr 1980au roedd yn cyflwyno y rhaglen materion cyfoes Y Byd Yn Ei Le. Bu hefyd yn cyflwyno y rhaglen sgwrsio O Vaughan i Fynwy rhwng 1987 ac 1991. Roedd yn gyd-sylfaenydd y cwmni teledu Ffilmiau'r Bont a bellach mae'n gyd-olygu'r cylchgrawn Barn.

Gwleidyddiaeth
Mae'n gynghorydd Plaid Cymru dros Ward Lligwy, Sir Fôn.

Newyddiadurwyr Cymreig
Pobl o Ynys Môn
Genedigaethau 1947
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Llangefni
Un Nos Ola Leuad

Erthygl am y nofel yw hon. Am y ffilm o'r un enw gweler Un Nos Ola Leuad (ffilm).

Nofel enwog gan Caradog Prichard yw Un Nos Ola Leuad, a gyhoeddwyd yn 1961.

Adroddir y stori gan brif gymeriad y nofel sy'n dychwelyd i'r ardal ac yn cerdded ar daith ar hyd y lôn ar noson ola leuad, a llifa'r atgofion amdano yn blentyn yn ôl. Mae'r cefndir a nifer o'r digwyddiadau yn ymdebygu i fywyd personol yr awdur ei hun, Caradog Prichard. Cyhoeddwyd y nofel yn 1961. Yn ôl nifer o feirniaid llenyddol mae hi gyda'r nofel Gymraeg orau erioed.

Ysgrifennwyd y nofel yn y person cyntaf, yn nhafodiaith ardal chwareli Bethesda. Mae arddull y nofel yn ymylu ar arddull 'llif yr ymwybod'. Gosodir y nofel yng nghyfnod plentyndod Caradog Prichard yn Nyffryn Ogwen ar ddechrau'r 20g ac fe ddigwyddodd rhai o ddigwyddiadau'r nofel i'r awdur ei hun. Cymerwyd mam y prif gymeriad a mam yr awdur fel ei gilydd i'r seilam.

Mae dylanwad James Joyce ar y nofel, yn arbennig Finnegans Wake.

Ymhlith prif themau'r nofel mae gwallgofrwydd, tlodi a diniwedrwydd plentyn.

Mae'r nofel hon yn llyfr gosod yn arholiad TAG UG/U CBAC.

Cymeriadau
Yr Adroddwr 
Y Bachgen 
Y Fam 
Tada
Brenhines y Llyn Du
Moi 
Huw 
Nain 
Anti Elin 
Guto 
Canon 
Ceri
Jini Bach Pen Cae 
Yncl Wil 
Wmffra Tŷ Top 
Elwyn Pen Rhes 
Em Brawd Now Bach Glo 
Ffranc Bee Hive 
Harri Bach Clocsia 
Preis Sgŵl 
Wil Elis Portar 
Yncl Now Moi
Wil Colar Starts
John Elwyn 
Leusa Tŷ Top 
Gres Elin Siop Sgidia

Rhan o adolygiad Gwales
O ddarllen y nofel ar ei hyd, yn hytrach na fesul gwers, mae’r undod yn dod yn amlwg a’r llif yn cyflymu wrth inni glosio tuag at y diwedd anorfod.

I mi, mae hi’n nofel dristach nag oedd hi ddeng mlynedd yn ôl hefyd, a’r tywyllwch yn fy llyncu’n fwy cyfan gwbl rywsut. Pry cop ar drugaredd ei we yw’r bachgen, yn union fel hwnnw sy’n ceisio dianc drwy ffenest ar ddechrau’r bedwaredd bennod ar ddeg. ‘Dyna lle oedd o’n cerddad ar hyd y gwydyr . . . cerddad am dipyn bach a cael codwm, a mynd yn ei ôl a cerddad a cael codwm wedyn. Ond oedd o byth yn syrthio ar lawr achos oedd gwe pry cop run fath a lastig yn ei ddal o’n hongian pan oedd o’n cael codwm, a dyna sud oedd o’n medru dŵad yn ei ôl ar ffenast bob tro.’ Ond breuo y mae’r lastig gyda phob ergyd a ddaw i ran y bachgen, hyd nes nad oes dim i’w godi wedi’r codwm olaf.

Cyfieithiadau 
Full Moon (1973), Saesneg, gan Menna Gallie
One Moonlit Night (1995) Saesneg, gan Philip Mitchell
Une nuit de pleine lune, Ffrangeg
Za úplnku, Tsieceg
Una noche de luna, Sbaeneg
In einer mondheller Nacht, Almaeneg
Mia núhta me fengári, Groeg
In de maneschijn, Iseldireg
En manelys nat, Daneg
Jedna księżycowa noc, Pwyleg, gan Marta Listewnik

Ffilm
Un Nos Ola Leuad (1991), Cwmni Gaucho

Cyfeiriadau

Bethesda
Caradog Prichard
Llyfrau Cymreig 1961
Nofelau 1961
Nofelau Cymraeg gan awduron o Gymru
Bond (band)

Pedwarawd llinynnol o ferched yw bond sydd yn pontio cerddoriaeth glasurol a cherddoriaeth boblogaidd. Un o'r aelodau yw Eos Chater o Gaerdydd, sy'n canu'r feiolín.

Aelodau 
Haylie Ecker (ffidl 1)
Eos Chater (ffidl 2)
Tania Davis (fiola)
Gay-Yee Westerhoff (soddgrwth)

Pedwarawdau llinynnol
Menna Gallie

Nofelydd o Ystradgynlais oedd Menna Patricia Humphreys Gallie (1920 – 1990).

Ganwyd Gallie yn 1920 ym mhentre glofaol Ystradgynlais yng Nghwm Tawe, ac fe'i magwyd yno, ac wedi hynny yng Nghreunant. Siaradai ei rhieni Gymraeg, ei thad yn grefftwr o ogledd Cymru a'i mam yn ddynes leol. Graddiodd yn 1940 o Brifysgol Cymru Abertawe ac yn yr un flwyddyn priododd Bryce Gallie, Albanwr oedd yn darlithio mewn athroniaeth yn Abertawe. Buont yn byw mewn gwahanol fannau yn dilyn diwedd y rhyfel yn cynnwys Gogledd Iwerddon, America a Chaergrawnt. Symudasant yn ôl i Gymru yn 1978, i Drefdraeth yn Sir Benfro. Ysgrifennodd chwe nofel, tair ohonynt, Strike for a Kingdom (1959), The Small Mine (1962), a Travels with a Duchess (1969), wedi eu lleoli yn ne Cymru, ac wedi eu hailgyhoeddi gan Honno. Bu hefyd yn gyfrifol am gyfieithu'r nofel Un Nos Ola Leuad/Full Moon (1973) i'r Saesneg.

Llyfryddiaeth
Strike for a Kingdom (1959)
Man's Desiring (1960)
The Small Mine (1962)
Travels with a Duchess (1968)
You're Welcome to Ulster! (1970)

Genedigaethau 1920
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1990
Nofelwyr Cymreig
Nofelwyr Saesneg
Pobl o Bowys
Merched yr 20fed ganrif
Prosiect WiciLlên
Dugiaeth

Tir neu ardal a reolir gan ddug neu dduges yw Dugiaeth. Mae'n derm a arferir yn bennaf yng Ngorllewin Ewrop, yn arbennig yn Ffrainc, gwledydd Prydain a'r Eidal. Mae Cernyw yn enghraifft o ddugiaeth gyfoes yn y Deyrnas Unedig.

 
Breniniaethau
Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth

Ymgyrch gan lywodraeth Unol Daleithiau America a rhai o'i gynghreiriaid â'r nod o derfynu terfysgaeth ryngwladol yw'r Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth (neu weithiau'r Rhyfel ar Derfysgaeth – yn swyddogol, "Global War on Terrorism"). Gall gynnwys ymyrraeth filwrol, gwleidyddol neu gyfreithiol.

Mae yn ymgyrch ddadleuol iawn gan ei fod yn ôl llawer yn cyfiawnhau taro'n gyntaf yn erbyn gwlad arall, yn gweithredu yn erbyn hawliau dynol ac yn erbyn cyfraith ryngwladol.
 
Lansiwyd y Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth fel ymateb i'r ymosodiadau ar Ganolfan Masnach y Byd yn Efrog Newydd a'r Pentagon yn Washington, DC ar 11 Medi 2001.

Nid yw'r Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth yn ryfel draddodiadol – yn lle gwledydd â ffiniau pendant yn ymladd yn erbyn ei gilydd, mae rhan fwyaf o'r rhyfel yn cael ei ymladd gan ddefnyddio lluoedd arfog arbennig, gwybodaeth, gwaith heddlu a diplomyddiaeth.

Dechreuodd y Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth gyda goresgyniad Affganistan yn Hydref 2001. Ar ôl dadl ryngwladol ynglŷn ag arfau dinistriol, meddiannodd yr Unol Daleithiau, y Deyrnas Unedig ac eraill Irac yn 2003. Mae nifer yn credu mai Syria ac Iran ymysg gwledydd nesaf i gael eu targedu.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 BBC Newyddion – Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth

 
Terfysgaeth, Rhyfel yn erbyn
Terfysgaeth, Rhyfel yn erbyn
Terfysgaeth
Ernie Wise

Comedïwr ac actor o Sais oedd Ernie Wise (Ernest Wiseman) (27 Tachwedd 1925 – 21 Mawrth 1999). Roedd yn gydymaith i Eric Morecambe yn y ddeuawd gomedi deledu enwog yn y gyfres BBC The Morecambe and Wise Show.

Llyfryddiaeth
Eric and Ernie (1973) (gydag Eric Morecambe)

Digrifwyr
Genedigaethau 1925
Marwolaethau 1999
Pobl o Leeds
Baldassare Galuppi

Cyfansoddwr o'r Eidal oedd Baldassare Galuppi (18 Hydref 1706 – 3 Ionawr 1785).

Llysenw: "Il Buranello"

Operau
La fede nell incostanza ossia gli amici rivali (1722)
L'Arcadia in Brenta (1749)
Il filosofo di campagna (1754)

Cyfansoddwyr Eidalaidd
Genedigaethau 1706
Marwolaethau 1785
Lilt

Diod feddal Americanaidd yw Lilt. Cyflwynwyd yn 1975 a gwerthir hi yn y Deyrnas Unedig, Gibraltar a Gweriniaeth Iwerddon yn unig. Perchnogion Lilt yw cwmni Coca Cola. Mae ganddi flas pînafal a grawnffrwyth, mango a mandrin, a cheir fersiwn Lilt Zero sydd heb galoriau.

Brandiau Coca-Cola
Diodydd meddal
Fanta

Diod oren a lemwn yw Fanta a gaiff ei chynhyrchu gan The Coca-Cola Company a cheir dros 100 o flasau gwahanol ledled y byd. Roedd Fanta ar gael yn Yr Almaen Natsïaidd a hynny yn 1941.

Ym Mhrydain, cystadleuydd pennaf Fanta ydy Britvic, sy'n gwmni Prydeinig. Mae'r ddiod wreiddiol a werthir yn yr Almaen, Awstria a gwledydd eraill yn gwbwl wahanol i'r hyn a werthir yn yr UDA fel Fanta Orange. Ymhlith y diodydd eraill sy'n cystadlu yn erbyn Fanta y mae: Tango, Mirinda, Slice, Sumol, Crush, Tropicana Twister ac Orangina.

Cyfeiriadau

Brandiau Coca-Cola
Diodydd meddal
Derrick Morris

Derrick Morris (tua 1930 – 30 Gorffennaf 2005) o Abertawe. Ar ddyddiad ei farwolaeth, fe oedd y claf oedd wedi goroesi hwyaf yn Ewrop ar ôl cael trawsblaniad calon. Cafodd y driniaeth yn Ysbyty Harefield yn Middlesex gan yr Athro Magdi Yacoub yn 1980. Cyfrannwyd y galon newydd gan ddynes a laddwyd mewn damwain car.

Arferai weithio fel goruchwyliwr yn nociau Abertawe pan gafodd drawiad ar y galon yn 1975. Wedi'r driniaeth, dychwelodd i weithio yn y dociau. Ef oedd yr 11eg person i dderbyn trawsblaniad calon yng ngwledydd Prydain. Wedi 20 mlynedd o oroesi, wedi dyddiad y trawsblaniad, ef oedd yn dal y record goroesiad hiraf drwy Ewrop.

Yn dilyn y driniaeth lwyddiannus, bu Derrick Morris ym ymgyrchu yn ddiflino i hybu prosiectau a oedd yn ymladd clefyd y galon, gan annog pobl i arwyddo cerdyn caniatad i roi eu calon i eraill pe byddent yn marw mewn damwain.

Cyfeiriadau

Meddygaeth
Marwolaethau 2005
Fahd, brenin Sawdi Arabia

Brenin a Phrif Weinidog Sawdi Arabia o 1982 hyd ei farwolaeth yn 2005 oedd Fahd bin Abdul Aziz Al-Saud (Arabeg: فهد بن عبد العزيز آل سعود) (c.1921 - 1 Awst 2005), neu'r Brenin Fahd.

Brenhinoedd Sawdi Arabia
Genedigaethau 1921
Marwolaethau 2005
Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Teyrnoedd yr 21ain ganrif
Detholiad naturiol

Y syniad fod Natur yn dethol y mwyaf cryf a chymwys i oroesi gan adael i'r rhai gwan ac anaddas farw yw detholiad naturiol. Y gwyddonwyr Charles Darwin ac Alfred Russel Wallace oedd arloeswr y ddamcaniaeth pan gyhoeddywd ei bapurau ar y cyd o flaen y Gymdeithas Linnaean yn Llundain 1858.

Nid yw pawb yn derbyn egwyddor detholiad naturiol. Mae nifer o ffwndamentalwyr Cristnogol yn gwrthwynebu ei dysgu yn ysgolion yr Unol Daleithiau, er enghraifft, ac yn Islam mae rhai Mwslemiaid uniongred yn ei gwrthod hefyd.

Bioleg
Damcaniaethau
Hywel Gwynfryn

Darlledwr o Gymro yw Hywel Gwynfryn (ganwyd 13 Gorffennaf 1942). Cafodd ei eni yn Llangefni, Ynys Môn, a chafodd ei addysg yn Ysgol Gyfun Llangefni a Choleg Cerdd a Drama Caerdydd. Mae wedi bod yn gyflwynydd radio a theledu ers 1964.

Gyrfa
Fe ymunodd a'r BBC yn 1964 fel cyflwynydd ar raglen gylchgrawn dyddiol ar deledu. Dechreuodd gyflwyno'r rhaglen bop Cymraeg gyntaf Helo Sut Da Chi? ar y radio yn 1968. Ymunodd a'r adran rhaglenni plant yn 1970 a theithiodd y byd yn ffilmio rhaglenni dogfen ar gyfer Bilidowcar.

Mae wedi bod yn cyflwyno ar BBC Radio Cymru ers sefydliad y sianel. Bu hefyd yn cyflwyno o faes yr Eisteddfod ers 1966 ar radio a theledu.

Ar y radio roedd yn cyflwyno'r rhaglen foreol Helo Bobol ac yn 1980 dechreuodd gyflwyno Rhaglen Hywel Gwynfryn, sioe sgwrsio deledu a ddarlledwyd yn fyw ar nos Sul. Yn 1990, cyflwynodd rhaglen deledu Ar Dy Feic oedd yn dilyn hanes teuluoedd oedd wedi symud o Gymru i ddilyn eu breuddwyd mewn amryw fannau yn y byd. Cyd-gyflwynodd y rhaglen foreol ar Radio Cymru Hywel a Nia hyd at 2008.

Ysgrifennodd y geiriau i nifer o ganeuon pop, yn ogystal â phedwar pantomeim, a'r ffilm Y Dyn 'Nath Ddwyn y Dolig ar gyfer S4C.

Cafodd ei urddo i wisg werdd yr Eisteddfod yn y 1970au ac yna'r wisg wen yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 1988 am wasanaethau i ddarlledu.

Derbyniodd Wobr Cyfraniad Arbennig BAFTA Cymru 2023 mewn seremoni yng Nghasnewydd ar 15 Hydref 2023. Wrth gyflwyno'r wobr i'r "anhygoel, yr amryddawn Hywel Gwynfryn" fe ddywedodd Cyfarwyddwr BBC Cymru, Rhuanedd Richards ei fod "yn bencampwr" cerddoriaeth a diwylliant poblogaidd Cymraeg ers degawdau.

Bywyd personol
Roedd yn briod ac Anja ac roedd ganddynt bump o blant, yn cynnwys Huw Evans. Bu farw Anja ar 6 Hydref 2018 yn 66 mlwydd oed. Mae gan Gwynfryn dau blentyn o'i briodas gyntaf.

Llyfryddiaeth
Mae Gwynfryn yn awdur neu gyd-awdur ar sawl llyfr, cynnwys hunangofiant Margaret Williams, cofiant David Lloyd, cofiant Hugh Griffith a chyfrol am hanes Ryan a Ronnie. Cyhoeddwyd ei hunangofiant, Y Dyn 'i Hun ym mis Tachwedd 2004 gan Wasg Gwynedd (ISBN 9780860742050).

Cyfeiriadau

Cyflwynwyr radio Cymreig
Cyflwynwyr teledu Cymreig
Genedigaethau 1942
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Llangefni
Pobl o Langefni
Sgriptwyr teledu Cymreig
Llygredd

Llygredd yw sylwedd sydd yn niweidio pethau byw, gan gynnwys planhigion, anifeiliaid a phobl. Gall llygredd fod mewn dŵr, mewn pridd, yn yr aer ac mewn bwydydd.

Mae llawer o bethau wahanol yn creu llygredd. e.e. ceir, bysiau, awyrennau. Mae rhan fwyaf o'r pehthau sy'n creu llygredd angen llosgi i greu carbon deuocsid, pethau fel pren, petrol, glo a olew.
Anne Neville

Tywysoges Cymru rhwng 1470 a 1471 a brenhines Loegr rhwng 1483 a 1485 oedd Anne Neville (11 Mehefin 1456 – 16 Mawrth 1485).

Roedd yn ferch i Richard Neville, 16ed Iarll Warwick ac Arglwydd Morgannwg, ac yn chwaer i Isabel Neville.

Priodau 
 Edward o San Steffan, Tywysog Cymru (rhwng Rhagfyr 1470 a 4 Mai 1471
 Rhisiart III, brenin Lloegr (o tua 12 Gorffennaf 1472)

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1456
Marwolaethau 1485
Merched y 15fed ganrif
Breninesau Lloegr
Iorciaid
Sheffield

Dinas yn Ne Swydd Efrog, Swydd Efrog a'r Humber, Lloegr, ydy Sheffield. Saif ar lan afon Don. Yn hanesyddol, mae'n enwog am ei ffatrioedd gwaith arian.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Sheffield boblogaeth o 518,090.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Canolfan Meadowhall
 Eglwys gadeiriol
 Neuadd y dref

Enwogion 
 Syr William Sterndale Bennett (1816-1875), cyfansoddwr
 Malcolm Bradbury (1932-2000), awdur
 Roy Hattersley (g. 1932), gwleidydd
 Margaret Drabble (g. 1939), nofelydd
 Michael Palin (g. 1943), comediwr ac actor
 Joe Cocker (g. 1944), canwr
 Emlyn Hughes (1947-2004), chwaraewr pêl-droed
 Sean Bean (g. 1959), actor
 Jarvis Cocker (g. 1962), cerddor

Gweler hefyd 
 Gorsaf reilffordd Sheffield
 Prifysgol Sheffield

Cyfeiriadau

Dinas Sheffield
Dinasoedd Lloegr
 
Trefi De Swydd Efrog
Acen

Acen yw'r pwyslais a roddir ar sillaf gair mewn cerdd. Yn arferol, daw'r acen yn Gymraeg ar y sillaf olaf ond un, onibai ei bod yn unsill wrth gwrs. Os nad oes acen ar y sillaf dywedir bod y sill yn ddiacen.

Termau llenyddol
Llenyddiaeth
Barddoniaeth
Baled

Cerdd sy'n adrodd stori, neu "hanes ar gân" yw baled. Roeddent mewn bri yn y 19g a'r 20g a cheir baledi modern hefyd ee 'Baled yr Eneth Eithafol' gan Dafydd Iwan. Yn aml, mae'r faled yn rhoi stori reit gyffrous ar dôn boblogaidd, ac arferai'r baledwr werthu copiau o'r geiriau i'r gynulleidfa yn union wedi iddo ganu. Fel rheol, mewn marchnadoedd poblogaidd y canai gan fod yno gynulleidfa barod, ac arian yn newid dwylo.

Baledi enwog
A walesi bárdok ("Cyflafan y beirdd") - Hwngareg
Die Bürgschaft - Almaeneg
Leaving of Liverpool - Saesneg
Si Tú Te Atreves - Sbaeneg
Cântec batrânesc - Rwmaneg
Vadakkan Pattukal - Malayalam
Mo Ghile Mear - Gwyddeleg

Baledwyr Cymreig
 Siôn Cadwaladr
 Dafydd Jones (Dewi Dywyll)
 Owain Meirion
 Richard Williams (Dic Dywyll)

Dolenni allanol
 Gwefan Baledi Cymru
‘From Old Country to New World: Emigration in Welsh ballads.’ Recordiad o bapur a draddodwyd gan yr Athro E. Wyn James yn ‘Broadside Day 2015’, Cecil Sharp House, Llundain, 21 Chwefror 2015: https://www.vwml.org/events/past-events/broadside-day/3495-broadside-day-2015

Cyfeiriadau

 
Barddoniaeth
Llenyddiaeth
Termau llenyddol
Rees Davies

Hanesydd Cymreig oedd Syr Robert Rees Davies (6 Awst 1938 – 16 Mai 2005). Cyhoeddai gan amlaf dan yr enw R. R. Davies.

Bywgraffiad
Fe'i ganwyd yn Sir Feirionnydd a'i addysgu yn Ysgol Ramadeg y Bala a Choleg Prifysgol Llundain. Dychwelodd yno yn ddarlithydd yn ddiweddarach. Astudiodd yng Ngholeg Merton, Rhydychen am ei PhD o dan yr athro K. B. McFarlane. Yn 1975 derbyniodd gadair hanes Coleg y Brifysgol Aberystwyth. Ym 1995 derbyniodd Gadair Oesoedd Canol Chichele, Prifysgol Rhydychen.

Llyfryddiaeth
Lordship and Society in the March of Wales, 1282-1400 (1978)
Welsh Society and Nationhood: Historical Essays Presented to Glanmor Williams, jointly edited (1984)
Conquest, Coexistence, and Change: Wales, 1063-1415 (1987)
Wales: the Age of Conquest, 1063-1415 (1987)
The British Isles, 1100-1500: Comparisons, Contrasts, and Connections (1988)
Domination and Conquest: the Experience of Ireland, Scotland and Wales, 1100-1300 (1990)
Owain Glyn Dwr (1997)
The Revolt of Owain Glyn Dŵr (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1997)
The Age of Conquest: Wales, 1063-1415 (2000)
The First English Empire: Power and Identities in the British Isles: 1093-1343 (2000)
Owain Glyn Dwr: trwy ras Duw, Tywysog Cymru (2002)
From Medieval to Modern Wales: Historical Essays in Honour of Kenneth O. Morgan and Ralph A. Griffiths, gol. gyda Geraint H. Jenkins
Lords and Lordship in the British Isles in the Late Middle Ages, gol. Brendan Smith

Cyfeiriadau

Dolen allanol
  Teyrnged i Rees Davies 

Academyddion Cymreig
Cyn-fyfyrwyr Coleg Merton, Rhydychen
Hanesyddion Cymreig
Genedigaethau 1938
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 2005
Pobl o Feirionnydd
Pobl addysgwyd yn Ysgol y Berwyn
Lauren Graham

Actores Americanaidd yn y gyfres deledu "Gilmore Girls" yw Lauren Helen Graham (ganwyd 16 Mawrth, 1967 yn Honolulu, Hawaii, UDA).

Actorion Americanaidd
Genedigaethau 1967
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Alexis Bledel

Actores Americanaidd yn y cyfresi teledu poblogaidd Gilmore Girls a Sin City yw Kimberly Alexis Bledel (ganwyd 16 Medi 1981).

Sbaeneg yw ei hiaith gyntaf, dysgodd Saesneg yn yr ysgol feithrin.

Ffilmiau
 Tuck Everlasting
 The Sisterhood of the Traveling Pants
 Sin City
 The Sisterhood of the Traveling Pants 2

Actorion Americanaidd
Genedigaethau 1981
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Gormodiaith

Term beirniadaeth lenyddol yw gormodiaith sydd yn golygu dweud llawer mwy nag a feddylir, er mwyn canmol neu mewn coegni. Er enghraifft, "Wylo'r wyf fal yr afon."

Termau llenyddol
Englyn unodl union

Yr englyn unodl union yw'r mesur mwyaf poblogaidd o'r Pedwar mesur ar hugain traddodiadol, ac ynghyd â'r cywydd deuair hirion, ymysg y ddau fesur pwysicaf. Erbyn heddiw, ceir cynghanedd ymhob llinell.

Hanes

Yng Nghanu Llywarch Hen a Chanu Heledd, defnyddir englynion penfyr ac englynion milwr, ond ers cyfnod Beirdd yr Uchelwyr, yr englyn unodl union yw'r englyn mwyaf poblogaidd, a daeth englyn yn gyfystyr ag englyn unodl union ar lafar.

Dangosodd Alan Llwyd fod y rhan ganlynol o'r Gododdin, a briodolir i Aneirin, bron yn dilyn patrwm englyn unodl union digynghanedd:

Am drynni drylaw drylenn
Am lwys am difiwys dywarchen
Am gwydaw gwallt e ar benn
Y am wyr eryr gwydyen.

trwy ei ysgrifennu fel hyn:

Am drynni drylaw drylenn – am lwys
Am difiwys dywarchen
Am gwydaw gwallt e ar benn
Y am wyr eryr gwydyen.

Canodd Cynddelw Brydydd Mawr dri englyn unodl union mewn coffa i'w fab, Dygynnelw. Ceisiodd yr ysgolhaig John Rhŷs brofi mai o'r Lladin y daeth y mesur hwn yn wreiddiol.

Nodweddion

Mae'r englyn yn gyfuniad o ddau fesur, sef toddaid byr a'r cywydd deuair hirion. Gelwir y ddwy linell gyntaf, sef y toddaid byr, yn baladr yr englyn, a gelwir y ddwy linell olaf, sef y cywydd deuair hirion, yn esgyll yr englyn.

Rhennir deg sillaf y llinell gyntaf yn 7+3, 8+2 neu 9+1, ac yn dilyn y gwant, ceir y strac a'r gair cyrch. Os defnyddir y Gynghanedd draws neu'r Groes yn y rhwng y gair cyrch a'r ail linell, cynganeddir yr ail linell yn bengoll. Fe'i cynganeddir ar ei hyd os defnyddir y Gynghanedd Sain.

Dyma enghraifft gan Dewi Emrys:

Wele rith fel ymyl rhod – o'n cwmpas
Campwaith dewin hynod;
Hen linell bell nad yw'n bod,
Hen derfyn nad yw'n darfod.

Dyma englyn unodl union o waith Tudur Aled:

Mae'n wir y gwelir argoelyn – difai
Wrth dyfiad y brigyn:
Hysbys y dengys y dyn
O ba radd y bo'i wreiddyn.

Gellir canu cadwyn, cyfres neu osteg o englynion, ond mae'n fesur sy'n medru sefyll ar ei draed ei hun a cheir miloedd o enghreifftiau o englynion unigol.

Oriel o englynion ar gerrig beddau

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth

John Morris-Jones, Cerdd Dafod, Rhydychen, 1925
Alan Llwyd, Anghenion y Gynghanedd (Fersiwn Newydd), Cyhoeddiadau Barddas, 2007
Alan Llwyd (gol.), Y Flodeugerdd Englynion Newydd, Cyhoeddiadau Barddas, 2009

Gweler hefyd

Englyn
Y pedwar mesur ar hugain
Cynghanedd (barddoniaeth)
Paladr
Esgyll

Unodl union
Mesurau caeth
Termau llenyddol

en:Englyn
Louis Hémon

Nofelydd Ffrengig oedd Louis Hémon (11 Hydref 1880 - 8 Gorffennaf 1913). Cafodd ei eni yn ninas Brest, Llydaw, yn fab i arolygwr ysgolion, a'i addysgu ym Mharis. Er iddo gael swydd dan y wladwriaeth, roedd ynddo ysbryd rhydd, ac ymddiswyddodd o'i swydd er mwyn cael crwydro. Treuliodd wyth blynedd yn Lloegr yn weithio fel athro Ffrangeg ac yn ysgrifennu nifer o nofelau .Yn 1911 aeth i Ganada, lle gweithiodd fel clerc swyddog ac fel cyfieithydd yn Montréal, ac yma yr ysgrifennodd ei nofel enwog Maria Chapdelaine. Bu hefyd yn was fferm am ddau fis yn nyffryn Péribonka ger Llyn St Jean. Ar ôl gadael y fferm crwydrodd tua'r gorllewin ym Mehefin 1913, tuag at Ontario a'r Llynnoedd Mawr. Ar 8 Gorffennaf 1913 tra roedd yn cerdded ar hyd rheilffordd fe'i trawyd a'i ladd gan drên ger Chapleau, Ontario.

Cyfieithwyd Maria Chapdelaine i'r Gymraeg gan John Edwards o dan y teitl Ar Gwr y Goedwig, a'i chyhoeddi gyntaf yn Gymraeg yn 1955. Roedd wedi cael beirniadaeth arni mewn cystadleuaeth yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1952.

Rhestr o'i weithiau
 Lizzie Blakeston (1908)
 Maria Chapdelaine (1913)
 La Belle que voilà (1923)
 Colin-Maillard (1924)
 Battling Malone, pugiliste (1926)
 Monsieur Ripois et la Némésis (1950)

Genedigaethau 1890
Marwolaethau 1913
Llenorion Canadaidd
Llenorion Ffrengig yr 20fed ganrif
Llydawyr
Nofelwyr Ffrangeg
Fan y Bîg

Mae Fan y Big yn gopa mynydd a geir ym Mannau Brycheiniog rhwng Llanymddyfri a Threfynwy, ger Pen y Fan; . Mae'n gorwedd ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 689  metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 719 metr (2359 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map

Cyfeiriadau

Mynyddoedd a bryniau Powys
Copaon Hewitt
Copaon Nuttall
Sbwriel

Pethau nad ydym eu heisiau yw ysbwriel, gwastraff, neu sothach. Cyfeiria sbwriel fel arfer at wastraff cymysg o dai. Gwaredir ar sbwriel trwy ei dirlenwi fel arfer, sy'n defnyddio llawer o dir ac yn creu llygredd. Gellir lleihau'r maint o sbwriel sy'n cael ei gwastraffu trwy ailgylchu.

Gwastraff
Brest

Gweler hefyd: Brest, Belarws.

Cymuned a dinas yn Llydaw, gogledd orllewin Ffrainc, yw Brest. Mae hi'n borthladd, canolfan llynges bwysig a thref fwyaf Bro Leon (rhanbarth gogledd-orllewin Llydaw). Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Poblogaeth

Cysylltiadau rhyngwladol
Mae Brest wedi'i gefeillio â:

   Denver, Colorado, UDA, ers 1956
  Plymouth, Lloegr, ers 1963
  Kiel, Almaen, ers 1964
  Taranto, Eidal, ers 1964
  Yokosuka, Japan, ers 1970
  Dún Laoghaire, Iwerddon, ers 1984
  Cádiz, Sbaen, ers 1986
  Saponé, Bwrcina Ffaso, ers 1989
  Constanţa, Rwmania, ers 1993
  Qingdao, Tsieina, ers 2006
  Brest, Belarws, ers 2012

Adeiladau ac henebion 
 Castell Brest
 Musée de la Tour Tanguy (amgueddfa)
 Pont de Recouvrance

Enwogion 
 Louis Hémon (1880-1913), nofelydd
 Alain Robbe-Grillet (1922-2008), awdur

Gweler hefyd 
Rhestr trefi a phentrefi Llydaw
Cymunedau Penn-ar-Bed

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
INSEE

 
Bretagne
Cymunedau Penn-ar-Bed
Daearyddiaeth Llydaw