alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Aillén

Mae Aillén yn anghenfil chwedlonol Gwyddelig sy'n poeri tân.

Ceir hanesion amdano yn chwedlau Cylch y Fiana.

Yn amser y brenin Conn Cétchatach roedd yr anghenfil yn dod i'r llys yn Tara bob Samain (Gŵyl Calan Gaeaf), yn gwneud i bawb syrthio i gysgu trwy swyn ei gerddoriaeth ac yna'n llosgi castell y brenin. Llwyddodd yr arwr Fionn mac Cumhaill i aros yn effro un tro a lladdodd Aillén â'i waywffon.

Mae'n perthyn i ddosbarth eang o anghenfilod arallfydol rheibus cysylltiedig â thân, e.e. dreigiau.

Creaduriaid mytholegol
Mytholeg Wyddelig
Llenyddiaeth Wyddeleg
Acallam na Senórach

Mae Acallam na Senórach ("Ymddiddan yr Hynafwyr") yn destun naratif Gwyddeleg sy'n perthyn i Gylch y Fiana.

Mae ar gadw mewn dau fersiwn bylchog o tua 1200 ac mewn fersiwn mwy diweddar a gyfansoddwyd yn y 13g neu'r 14g. Y prif gymeridau yn yr Acallam, sy'n gyfuniad o ryddiaith a barddoniaeth, yw Oisín mab Finn mac Cumaill a'i nai Caílte. Ynghyd â rhai aelodau eraill o fintai Finn maent yn cwrdd â Sant Padrig a'i ddilynwyr ac yn trafod hanes traddodiadol a mytholeg yr Iwerddon gynnar. Math o gompendiwm o ddysg Wyddelig gynnar ydyw, ac mae'n perthyn i'r un dosbarth o lên ddysgedig â'r Dindsenchas.

Llenyddiaeth Wyddeleg
Mytholeg Geltaidd
Thomas o Celano

Roedd Thomas o Celano (c. 1200 - c. 1255) yn awdur yn yr iaith Ladin ac yn fynach Fransisgaidd, yn enedigol o Celano yn yr Eidal.

Roedd Thomas yn un o aelodau cyntaf urdd Sant Ffransis o Assisi, a sefydlwyd yn 1209. Ysgrifennodd fuchedd (bywgraffiad) Ffransis, sylfaenydd yr urdd.

Mae Thomas yn fwy adnabyddus, fodd bynnag, fel awdur tybiedig yr emyn Ladin enwog, Dies irae, a addaswyd yn ddiweddarach i gael ei chynnwys yn y Sequentia Offeryn Requiem.

Beirdd Lladin
Emynwyr
Genedigaethau'r 1200au
Llenorion Eidalaidd
Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Llenorion y 13eg ganrif
Marwolaethau'r 1250au
Urdd Sant Ffransis
Colum Cille

Roedd Colum Cille, neu Sant Columba (7 Rhagfyr 521 – 9 Mehefin, 597), yn gennad Cristnogol, yn awdur yn yr iaith Ladin, yn sefydlydd mynachlogydd ac un o'r seintiau pwysicaf yr Eglwys yn Iwerddon, a aned yn Gartan, Donegal.

Ei fywyd cynnar 

Ystyr ei enw yw "Colomen yr Eglwys", Columba yn Lladin. Ganed Colum Cille tua 520, yn aelod o deulu uchelwrol yr Uí Néill yng ngogledd Iwerddon. Roedd ei dad Fedlimid yn un o orwyr Niall Noigiallach, sefydlydd y llinach. Cafodd Colum Cille ei fedyddio yn Criamthann ond pan aeth yn fynach rhoddwyd iddo'r enw Columba ("Colomen yr Eglwys") yn Lladin.

Ei waith cenhadol 
Yn 546 sefydlodd fynachlog Derry. Yn ddiweddarach sefydlodd fynachlogydd Durrow a Kells yn ogystal. Tua'r flwyddyn 565 aeth gyda mintai fach o ddisgyblion i ogledd yr Alban ar genadwriaeth i droi'r Pictiaid i'r ffydd newydd. Tra yno sefydlodd fynachlog Iona ar ynys fechan yn yr Hebrides (Ynysoedd Heledd). Cafodd ei gladdu yn Iona yn 597 a'i addoli wedyn fel nawddsant yr Alban. Cysegrwyd, neu, dywed iddo gysegru sawl man yn yr Alban gan gynnwys Teampall Chaluim Chille, eglwys hynafol a gysegrwyd iddo yn Baile a' Mhanaich ar ynys Beinn na Faoghla sydd ar Ynysoedd Allanol Heledd.

Ffynonellau am ei fywyd 
Cofnodir ei waith a'i fywyd yn y fuchedd Ladin y Vita Columbae gan Adamnán, yng ngwaith y mynach Beda ac yn yr Amra Choluim Chille, mawl mydryddol a ysgrifennwyd yn fuan wedi ei farwolaeth. Mae buchedd Ladin ddiweddarach, o Iwerddon, ar glawr hefyd.

Ei waith llenyddol 

Yn ôl hen draddodiad, dilys efallai, Colum Cille yw awdur y gyfres o gerddi Lladin Altus Prosator. Dywedir iddo gymryd saith mlynedd i'w chyfansoddi, mewn cell dywell heb oleuni, fel penyd am ei falchder. Mae traddodiad arall yn honni ei fod wedi'i ysgrifennu yn Iona, yn sydyn iawn, wrth falu ŷd yn felin y fynachlog.

Yn ôl traddodiad Colum Cille oedd y copïydd a ysgrifennodd y llawysgrif bwysig Cathach Sant Columba (tua dechrau'r 7g).

Llyfryddiaeth 
 M.O. Anderson (gol.), Adamnán's Life of Columba (Rhydychen, 1991)
 M.Herbert, Iona, Kells and Derry (Rhydychen, 1988)

Beirdd Gwyddelig
Beirdd Lladin
Genedigaethau 521
Llenorion Gwyddelig yn yr iaith Ladin
Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Llenorion y 6ed ganrif
Marwolaethau 597
Seintiau Iwerddon
Columba (cytser)

Mae Columba yn gytser yn agos i Messier 79.

Cytserau
Cadw-mi-gei

Yr enw traddodiadol ar gynhwysydd i gadw cynilion o ddarnau arian yw cadw-mi-gei, a ddefnyddir gan amlaf gan blant. Yn aml gwneir cadw-mi-gei o geramig neu borslen o siâp mochyn, sydd yn tarddu o'r term Saesneg am y blwch, sef piggy bank (banc mochyn), ond gellir eu cael o bob lliw a llun. Cânt eu defnyddio i ddysgu cysyniadau am gynilo a gwario arian i blant. Yn draddodiadol, roedd yn hawdd i roi arian mewn trwy'r agen ar ben y cadw-mi-gei, ond byddai angen ei dorri i gael yr arian allan, ac felly'n gorfodi'r plentyn i gyfiawnhau ei benderfyniad. Ond y dyddiau hyn mae'n fwy tebygol bod caead ar waelod y cadw-mi-gei, er mwyn cymryd yr arian allan yn hawdd.

Banciau
Cynwysyddion
Teganau
Guinness

Math o gwrw du o'r Iwerddon yw Guinness.

Cwmni Guinness oedd un o'r rhai cyntaf i hysbysebu yn Gymraeg, mor gynnar â'r 1930au, gyda'i arwyddair enwog "Guinness — gwin y gwan!"

Bwyd a diod yn Iwerddon
Cwrw
Walter de Châtillon

Roedd Walter de Châtillon neu Walterus de Insula sef Walter o Lille (c. 1135 - wedi 1184) yn fardd telynegol yn yr iaith Ladin, a aned yn Lille yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc.

Ei fywyd 
Yn ystod ei yrfa eglwysig roedd yn ganon yn Reims ac Amiens ac astudiodd y gyfraith ym Mhrifysgol Bologna yn yr Eidal. Treuliodd gyfnod fel athro yn Châtillon, lle daeth i amlygrwydd gan ennill iddo'i hun yr enw Walter de Châtillon, ac yn ddiweddarach gwasanaethodd yn llys y brenin Angevin Harri II o Loegr (1133-1189).

Ei waith llenyddol 
Roedd Walter yn fardd telynegol mawr, gyda meistroliaeth lwyr ar odl a a mydr. Mae ei delynegion gorau yn cynnwys y fugeilgerdd Declinante frigore ac Importuna Veneri lle mae'r bardd yn cwyno bod y Gaeaf yn ceisio rhewi ei gariad ond mae'r cariad hynny yn ei galon ac ni all yr oerfel ei gyffwrdd:

Amor est in pectore,
Nullo frigens frigore.

Llyfryddiaeth 
 Frederick Brittain (gol.), The Penguin Book of Latin Verse (Llundain, 1964). Testun Lladin a chyfieithiad Saesneg o'r ddwy delyneg uchod.

Beirdd Ffrengig
Beirdd Lladin
Ffrancod y 12fed ganrif
Genedigaethau'r 1130au
Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Llenorion Ffrengig yr Oesoedd Canol
Llenorion y 12fed ganrif
Marwolaethau'r 1180au
Pobl o Nord
Reims

Mae Reims yn ddinas hynafol ym Marne i'r dwyrain o Paris yng ngogledd Ffrainc. Mae'n ffinio gyda  ac mae ganddi boblogaeth o tua .

Reims oedd prif ddinas y dalaith Rufeinig Gallia Belgica. Sefydlwyd esgobaeth yno yn O.C. 200. Bedyddiwyd y brenin Clovis yno yn 496 gan sefydlu traddodiad brenhinol. Rhwng 1548 a 1793 roedd hen brifysgol Reims yn ganolfan dysg. Dioddefodd yr hen ddinas gryn ddifrod yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf ond goroesodd yr eglwys gadeirol, sy'n dyddio o'r 13g a sawl adeilad hanesyddol arall. Yn ninas Reims arwyddodd y Wehrmacht ei ildiad ar y 7 Mai, 1945.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Amgueddfa'r Ymroddiad 
 Basilica Sant Remi
 Eglwys gadeiriol Notre-Dame de Reims
 Neuadd y Dref
 Palas Tau

Enwogion 
 Jean-Baptiste Colbert (1619-1683), gwleidydd
 Nicolas de Grigny (1672-1703), cyfansoddwr
 Jean Baudrillard (1929-2007), athronydd

Dinasoedd Ffrainc
Marne
Châtillon-sous-Bagneux

Cymuned yng ngogledd Ffrainc  yw Châtillon-sous-Bagneux. Lleolir i'r de o ddinas Paris, ac mae'n ganolfan weinyddol (préfecture) département Hauts-de-Seine neu Châtillon.

Treuliodd y bardd telynegol Walter de Châtillon gyfnod yn y dref fel athro yn y 12g.

Cymunedau Hauts-de-Seine
Damcaniaeth y Glec Fawr

Yng nghosmoleg ffisegol, damcaniaeth y Glec Fawr yw'r ddamcaniaeth wyddonol sy'n ceisio esbonio sut yr ymddangosodd y bydysawd allan o gnewyllyn dwys a phoeth iawn tua 13.7 biliwn o flynyddoedd yn ôl (sef hanner nos neu 0000 o'r gloch ar ddiwrnod cyntaf y flwyddyn gosmig).

Nid oedd pob seryddwr yn derbyn y ddamcaniaeth erbyn canol yr 20g, fodd bynnag. Ymhlith y rhai wnaeth gynnig damcaniaethau eraill oedd Sir Fred Hoyle, awdur y ddamcaniaeth cyflwr cyson.
Ond yn y 1960au fe wnaeth gwyddonwyr ddarganfod tystiolaeth oedd yn cefnogi damcaniaeth y Glec Fawr, yn enwedig y pelydriad cefndir microdon cosmig ac esblygiad yng ngalaethau radio pell. Erbyn heddiw, mae arsylliadau o sawl maes seryddol yn cefnogi'r ddamcaniaeth, gan gynnwys natur y cefndir microdon cosmig ar lefel fanwl.

Egwyddorion damcaniaeth y Glec Fawr

Yn ôl damcaniaeth y Glec Fawr, ymddangosodd y Bydysawd o ffurf ddwys a phoeth iawn (gwaelod). Ers hynny, mae mater yn y gofod ar lefel eang wedi ehangu gydag amser, gan gynnwys galaethau.

 

Mae damcaniaeth y Glec Fawr yn seiliedig ar Egwyddor Gosmolegol a damcaniaeth perthnasedd cyffredinol Einstein. Yr Egwyddor Gosmolegol yw'r syniad bod y Bydysawd yn homogenaidd ac isotropig ar raddfa eang. Mae hyn yn golygu bod gwedd y Bydysawd yr un fath ym mhob man, ar hyn o bryd, o safbwynt strwythurau mawr iawn. Felly does dim byd arbennig gyda lleoliad Galaeth y Llwybr Llaethog, ein galaeth ni, yn y Bydysawd, yn hytrach na strwythau lleol fel galaethau, clystyrau galaethau ac ati.

Yn y ddamcaniaeth mae'r Bydysawd wedi ehangu o gyflwr dwys iawn ac yn dal i ehangu heddiw. Felly mae'r pellter rhwng unrhyw ddwy alaeth ymhell o'u gilydd yn cynyddu. Hefyd mae galaethau pell o'n Galaeth ni yn symud i ffwrdd ohonom.

Un canlyniad naturiol o ddamcaniaeth y Glec Fawr yw bod gwrthrychau seryddol pell, fel galaethau, yn dangos symudiad nodweddion yn eu sbectra i donfeddi hirach, yr effaith a elwir dadleoliad coch (neu weithiau ‘rhuddiad’). Mwy na hyn, mae'r Egwyddor Gosmolegol yn mynnu bod maint y dadleoliad coch  mewn cyfrannedd â'r pellter , fel , ac eithro mudiannau bach lleol galaethau.

Darllen pellach 
 Stephen Hawking, A Brief History of Time (Llundain, 1988)
 Lawrence M. Krauss, A Universe from Nothing (Simon & Schuster, 2012)
 Simon Singh, Big Bang (Llundain, 2005)

Ffynonellau

Astroffiseg
Cosmoleg ffisegol
Damcaniaethau
Y Brython Sisilaidd

Roedd y Brython Sisilaidd (fl. O.C. 410) yn fardd yn yr iaith Ladin, a adnabyddir dan ei lysenw yn unig, yn enedigol o Brydain.

Ei gefndir
Ychydig iawn a wyddys amdano. Cafodd ei eni ym Mhrydain tua diwedd y 4g pan oedd rheolaeth yr Ymerodraeth Rufeinig ar yr ynys yn dirwyn i ben. Ymddengys ei fod yn Frython ond nid oes modd gwybod hynny i sicrwydd. Medrai'r iaith Ladin yn ddigon da i ysgrifennu ynddi a dichon ei fod yn medru siarad Brythoneg hefyd. Yn ddyn ieuanc roedd yn byw ar ynys Sisili ar ddechrau'r 5fed ganrif, efallai ar ôl ffoi o Brydain wrth i'r ymerodraeth ddechrau gwegian.

Ei waith
Yn sgîl cwymp dinas Rhufain i'r Gothiaid yn y flwyddyn 410 ysgrifenNodd gyfres o lithiau radicalaidd yn dwyn y teitl De Divitis ("Ynghylch y Goludog"), llithiau a leisiodd gefnogaeth i'r blaid radical ymhlith dilynwyr Pelagius (fl. c. 350-418). Ceir ynddynt syniadau herfeiddiol iawn, sosialaidd eu naws, am greu cymdeithas gwbl gyfartal gydag eiddo yn cael ei rhannu gan bawb. Ei ebychair oedd Tolle divitem ("I lawr â'r goludog!").

Athronwyr Cymreig
Beirdd Lladin
Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Llenorion y 5ed ganrif
Diwydiant

Yn gyffredinol, mae diwydiant yn grŵp o fusnesau sydd yn rhannu dull tebyg o gynhyrchu elwau.

Caiff diwydiant ei rannu gan economegwyr yn bedwar sector:

 Diwydiant cynradd — cael deunyddiau crai o'r ddaear, e.e. mwyngloddio, ffermio,
 Diwydiant eilaidd — gweithgynhyrchu, e.e. ffatri ceir,
 Diwydiant trydyddol — gwasanaethau, e.e. addysg, meddygaeth,
 Diwydiant cwaternaidd — gwaith ymchwil a gwyddonol.

Cyfeiriadau 

 
Busnes
Masnach
Technoleg
Romeo a Juliet

Drama gan William Shakespeare yw Romeo a Juliet (Teitl gwreiddiol Saesneg: The Most Excellent and Lamentable Tragedy of Romeo and Juliet neu Romeo and Juliet).
Ymddangosodd y cyfieithiad Cymraeg ohono gan J. T. Jones yn 1983.

Gweler hefyd
 Romeo a Juliet a Bid wrth eich Bodd

Ffynonellau 
 William Shakespeare, Romeo a Juliet. Bid wrth eich bodd, cyfieithiwyd gan T. J. Jones (Caernarfon: Gwasg Gwynedd, 1983).

Dramâu Saesneg
Dramâu 1595
William Shakespeare
Sglodyn a rhif adnabod

Sglodyn a rhif adnabod personol (Saesneg: Chip and PIN, PIN = personal identification number) yw sustem electronig ar gyfer talu gyda cherdyn credyd neu debyd yn fwy ddiogel.  Mae'r cerdyn yn cynnwys sglodyn electronig, a mae'n rhaid i'r defnyddiwr rhoi ei gerdyn i mewn i'r peririant a theipio'r rhif adnabod.  Mae'r diogelwch ychwanegol yn dod o'r ffaith bod camddefnydd cerdyn wedi'u lladrata yn fwy anodd heb gwybod y rhif adnabod personol, ond mae'n bwysig iawn i ddefnyddwyr y cardiau deipio'r rhif yn gudd heb i bobl eraill ei weld.  Caniateir i werthwyr derbyn cardiau credyd/debyd heb y rhifau personol, ond fasai rhaid iddynt dalu am bob camdefnydd eu hunain, ac felly mae hon yn anarferol.

Mae'r enw saesneg "Chip and PIN" wedi cael ei ddefnyddio yn aml gan y banciau a'r llywodraeth Brydeinig, ond does dim enw Cymraeg arferol. Dwedir "Sglodyn a PIN" neu "Chip a PIN" (neu "... a phin") weithiau hefyd.

Technoleg
Microsoft

Cwmni cyfrifiadurol ydy Microsoft. Maent yn enwog am fod un o'r cwmnïau fwyaf llwyddiannus y byd cyfrifiadurol.

Hanes a strwythur 
Wedi ei sefydlu ym 1975, Microsoft yw'r arweinwyr byd-eang mewn meddalwedd, gwasanaethau ac atebion sy'n helpu pobl a busnesau i gyflawni eu holl potensial.

Mae prif swyddfa'r cwmni yn Redmond, Washington State yn yr Unol Daleithiau, ond mae swyddfeydd gyda nhw yng ngwledydd eraill hefyd. Steve Balmer yw pennaeth y cwmni, ar ôl i Bill Gates ymddeuol yn haf 2008.

Meddalwedd 
Ei gynnyrch enwocaf yw Microsoft Windows, sydd ar gael mewn sawl fersiwn yn cynnwys Windows XP a Windows Vista; dyma'r system mwyaf poblogaidd o bell ffordd ar gyfer y Cyfrifiadur Personol (PC). Mae'r meddalwedd ar gael yn Gymraeg o wefan Bwrdd yr Iaith Gymraeg. 

Mae cynnyrch poblogaidd eraill yn cynnwys y porwr gwe Internet Explorer a Microsoft Office, rhaglennu sydd yn boblogaidd iawn ar ledled y byd. Gellir hefyd defnyddio "Spell Check" Cymraeg fel ychwanegiad i Microsoft Office, sydd ar gael ar wefan Microsoft.

Gemau 
Mae gan Microsoft nifer o gwmnïau gemau, ac mae ganddynt hanes o ryddhau gemau poblogaidd (e.e. Cyfres Age Of Empires efo Ensemble Studios.) Yn dilyn hyn rhyddhawyd y systemau gemau Xbox (2002) a Xbox 360 (2005).

 
Cwmnïau a sefydlwyd ym 1976
Cwmnïau adloniant yr Unol Daleithiau
Cwmnïau amlwladol
Cwmnïau cyfrifiadurol yr Unol Daleithiau
Cwmnïau meddalwedd
Cyfraith

Rheolau swyddogol yw cyfraith, neu y gyfraith, sydd i'w darganfod mewn cyfansoddiadau a deddfwriaethau, a ddefnyddir i lywodraethu cymdeithas ac i reoli ymddygiadau ei haelodau. Yng nghymdeithasau modern, bu corff awdurdodedig megis senedd neu lys yn gwneud y gyfraith. Caiff ei chefnogi gan awdurdod y wladwriaeth, sydd yn gorfodi'r gyfraith trwy gyfrwng cosbau addas (gyda chymorth sefydliadau fel yr heddlu).

Cyfraith sifil

Cyfraith droseddol

Cyfraith ryngwladol

Cyfraith Cymru

Llysoedd
Y Llysoedd Barn Brenhinol sy'n delio gyda'r gyfraith droseddol a sifil.

Goruchaf Lys y Deyrnas Unedig yw goruchaf lys y DU gyfan (ers 2009) ar gyfer apeliadau cyfraith sifil. Mae ei awdurdod yn gyfyngedig i Gymru, Lloegr a Gogledd Iwerddon.

Llys Cyfiawnder Ewrop yw llys rhynglywodraethol yr Undeb Ewropeaidd (UE) â'i bencadlys yn Lwcsembwrg.

Datblygiad Cyfraith Cymru
Cyfraith Gyfoes Cymru yw'r term swyddogol am y drefn gyfreithiol ers 1 Ebrill 2007 sy'n caniatau i Gynulliad Cenedlaethol Cymru greu deddfau yng Nghymru.

Datgysylltu'r Eglwys Anglicanaidd yng Nghymru. Pasiwyd mesur i ddatgysylltu'r eglwys yn San Steffan yn 1914 ond ni ddaeth i rym tan 1920 oherwydd y Rhyfel Byd Cyntaf.

Llys y Sesiwn Fawr oedd y Llys Droseddol dros Gymru rhwng pasio ail Ddeddf Uno 1542 a diddymiad y llys yn 1830.

Roedd Deddfau Uno 1536 a 1543 yn ddwy ddeddf i uno Cymru'n wleidyddol â Lloegr ac i ddisodli'r iaith Gymraeg o unrhyw rôl swyddogol.

Casgliad o hen gyfreithiau yw Cyfraith Hywel a sefydlwyd yn y 10g. Daeth cyfreithwyr ynghyd yn Hendy-gwyn ar Dâf tua 945 i gysoni, diwygio, dileu a chyhoeddi y cyfreithiau.

Llyfryddiaeth 
 Robyn Lewis Termau cyfraith = Welsh legal terms (Llandysul: Gwasg Gomer, 1972)
 Robyn Lewis Geiriadur y gyfraith : Saesneg-Cymraeg = The Legal dictionary : English-Welsh (Llandysul: Gwasg Gomer, 1992)  ISBN 0863835341
 Robyn Lewis Cyfiawnder dwyieithog? (Golwg ar yr ieithoedd Cymraeg a Saesneg yn Llysoedd Ynadon Cymru) (Llandysul: Gwasg Gomer, 1998) ISBN 1859025498
 Robyn Lewis Geiriadur newydd y gyfraith = The new legal dictionary (Llandysul : Gomer, 2003) ISBN 1843231018
 K.O. Morgan, Freedom or Sacrilege? (1966)
 David Walker (gol.), A History of the Church in Wales (1976)
 Thomas Glyn Watkin The Legal History of Wales (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 2007) ISBN 9780708320648

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Jurispedia  Prosiect gwyddoniadurol cyfraith. , , , , , , , Casacheg, Twrceg,
 Law.com Newyddion cyreithiol a rhwydwaith wybodaeth ar gyfer cyfreithwyr. 
 Law Server Erthyglau, newyddion a mapiau rhyngweithiol yn ymwueud â cyfraith. 
 WorldLII - World Legal Information Institute 
 CommonLII - Commonwealth Legal Information Institute 
 AsianLII - Asian Legal Information Institute (AsianLII) 
 AustLII - Australasian Legal Information Institute 
 BaiLII - British and Irish Legal Information Institute 
 CanLII - Institut Canadien d'Information Juridique/Canadian Legal Information Institute  
 NZLII - New Zealand Legal Information Institute 
 PacLII - Pacific Islands Legal Information Institute 

 
Cyfiawnder
Llywodraeth
Gwyddor gwybodaeth

Disgyblaeth academaidd a maes rhyngddisgyblaethol sy'n ymwneud â chynhyrchiad, casgliad, trefniadaeth, storfa, adalwad, a lledaeniad gwybodaeth cofnodedig yw gwyddor gwybodaeth. Mae'n astudio cymhwysiad a defnydd gwybodaeth o fewn cyfundrefnau, a'r rhyngweithiad rhwng pobl, cyfundrefnau, a systemau gwybodaeth. Yn aml, astudir gwyddor gwybodaeth fel cangen o gyfrifiadureg neu wybodeg ac mae ganddo berthynas agos â'r gwyddorau cymdeithas a gwybyddol.

Mae gwyddor gwybodaeth yn canolbwyntio ar ddealltwriaeth problemau yn gyntaf, ac yna cymhwyso technoleg gwybodaeth (neu dechnolegau eraill) fel bo'r angen. Mae sylw wedi cael ei roi yn y blynyddoedd diweddar i ryngweithiad dynol-cyfrifiadurol, cylchwedd, y we semantig, a'r ffyrdd mae pobl yn cynhyrchu, defnyddio a darganfod gwybodaeth.

Weithiau caiff gwyddor gwybodaeth ei chymysgu â llyfrgellyddiaeth, cyfrifiadureg, gwybodeg, a theori gwybodaeth, ac yn aml caiff ei grwpio gydag un o'r pynciau yma (gan amlaf llyfrgellyddiaeth, neu gyfrifiadureg).

Hanes
Darganfyddir gwreiddiau gwyddor gwybodaeth yn nogfennaeth, ym maes a yn natblygiad cyfrifiaduron digidol yn yr 1940au a dechrau'r 1950au. Yn ystod yr Ail Ryfel Byd ymddangosodd yr angen i fwyhau trachywiredd a dyfnder chwiliadau llyfryddiaethol, ac arweiniodd hyn at ymdrechion i newid y dulliau traddodiadol o ddosbarthu. Cyflwynwyd ymchwiliad ffeiliau, mynegai cyd-gysylltiedig, a geirfâu rheoledig yn otomatig fel ymateb i'r angen cynyddol i greu mynediad hawdd i gynnwys cylchgronau gwyddonol. Cafodd crynodebau otomatig o ddogfenni eu datblygu i'w gwneud hi'n haws trin a thrafod darganfyddiadau ymchwil.

Yn yr 1960au trosglwyddwyd casgliadau enfawr o ddogfenni i gronfeydd data neu ffurfiau di-argraffedig, er mwyn medru chwilio trwy'r holl wybodaeth (gan ddefnyddio cyfrifiadur) yn hawdd. Erbyn 1980 roedd gwyddor gwybodaeth yn faes cyd-ddisgyblaethol, a gwelwyd twf mewn meysydd megis deallusrwydd artiffisial a thecholeg gwybodaeth o fewn addysg wedi dod yn bwysig iawn.

Ffynonellau
Microsoft Encarta Encyclopedia

Gweler hefyd
Cyfrifiadureg
Gwybodeg
Llyfrgellyddiaeth
Theori gwybodaeth

Dolenni allanol
Y Ganolfan Rhwydwaith Cymorth Dysgu ac Addysgu ar gyfer Gwyddor Gwybodaeth a Chyfrifiadureg 
Cymru ar y We: Gwyddor llyfrgellyddiaeth a gwybodaeth 

 
Gwybodaeth
Gwybodaeth, Gwyddor
Meysydd rhyngddisgyblaethol
Llyfrgellyddiaeth

Disgyblaeth academaidd sy'n ymwneud ag astudiaethau llyfrgelloedd a meysydd gwybodaeth yw llyfrgellyddiaeth.

Sefydlwyd yr ysgol gyntaf i astudio gwyddoniaeth llyfrgellyddol gan Melvil Dewey ym Mhrifysgol Columbia ym 1887.

Mae hyn yn cynnwys astudiaeth o sut mae adnoddau llyfrgelloedd yn cael eu defnyddio a sut mae pobl yn rhyngweithio gyda systemau llyfrgelloedd. Mae hefyd yn ymchwilio i drefniadaeth gwybodaeth ar gyfer adalwad effeithlon. Mae pynciau sylfaenol llyfrgellyddiaeth yn cynnwys caffael, catalogio, trefniadaeth, a chadw deunyddiau.

Gweler hefyd
Gwyddor gwybodaeth

Cyfeiriadau

 
Gwybodaeth
Gwyddoniaeth gymhwysol
Economeg y cartref

Disgyblaeth academaidd yw economeg y cartref sydd yn astudio bwyd, bywyd teuluol, rheolaeth adnoddau dynol, a gwyddor defnyddwyr. Mae'r pynciau mae'n ymwneud â yn cynnwys agweddau o faetheg, coginio, arweiniad rhieni a datblygiad dynol, dylunio'r cartref, tecstilau, ac economeg y teulu.

 
Economeg y teulu ac ymddygiad y cartref
Gwyddoniaeth gymhwysol
Arthur Conan Doyle

Awdur Albanaidd oedd Syr Arthur Conan Doyle (22 Mai 1859 – 7 Gorffennaf 1930), sy'n fwyaf nodedig am ei nofelau am y ditectif Sherlock Holmes.

Bywgraffiad
Cafodd ei eni yng Nghaeredin yn fab i Sais o dras Gwyddelig, a mam Wyddelig. Erbyn 1875 roedd wedi ymwrthod a Christnogaeth a throi'n Anffyddiwr. Astudiodd feddygaeth ym Mhrifysgol Caeredin. Bu yn feddyg ar long cyn sefydlu yn Aberplym. Nid oedd yn llwyddiannus iawn fel meddyg a thra yn aros am gleifion i ddod ato dechreuodd ysgrifennu.

Cyfeiriadau

Gweler Hefyd 

 Rhestr o lyfrau Sherlock Holmes

Genedigaethau 1859
Nofelwyr Albanaidd yn yr iaith Saesneg
Marwolaethau 1930
Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Pobl o Gaeredin
Llenorion ffuglen wyddonol Prydeinig
Arthur Conan Doyle
Gwyddoniaeth gymhwysol

Defnyddio gwybodaeth wyddonol a'i chymhwyso i broblemau ymarferol yw  gwyddoniaeth gymhwysol. Mae disgyblaethau academaidd a ellir ystyried yn wyddorau cymhwysol yn cynnwys amaeth, pensaernïaeth, addysg, peirianneg, ergonomeg, dylunio, economeg y cartref, gwyddor iechyd, gwyddor gwybodaeth, llyfrgellyddiaeth, fforenseg a meddygaeth.

Gweler hefyd
Gwyddoniaeth bur
Technoleg

 
Technoleg
Rhestr cerddorion roc

Gweler hefyd: Cerddoriaeth roc, R&B a Rhestr cantorion enwog

Bill Haley (arloeswr roc a rôl: 1925-1981)
Fats Domino (ganwyd 1928)
Bo Diddley (1928-2008)
Sam Cooke (1931-1964)
Ike Turner (1931-2007)
Chuck Berry (brenin rhythm a blŵs: ganwyd 1931)
Little Richard (ganwyd 1931)
Carl Perkins (1932-1998)
Gene Vincent (1935-1971)
Elvis Presley (brenin roc a rôl: 1935-1977)
Jerry Lee Lewis (ganwyd 1935)
Roy Orbison (1936-1988)
Buddy Holly (1936-1959)
Everley Brothers (Don, ganwyd 1937: Phil, ganwyd 1939)
Eddie Cochran (1938-1960)
Connie Francis (ganwyd 1938)
Tina Turner (ganwyd 1938)
Cliff Richard (ganwyd 1940)
Jimi Hendrix (1942-1970)
Tom Jones (ganwyd 1942)
Van Morrison (ganwyd 1944)
Dave Edmunds (ganwyd 1944)
Eric Clapton (ganwyd 1945)
David Bowie (ganwyd 1947)
Elton John (ganwyd 1947)
Shakin' Stevens (ganwyd 1948)
Bruce Springsteen (ganwyd 1949)
Stevie Wonder (ganwyd 1950)
Michael Jackson (Brenin Pop: ganwyd 1958)
The Beatles (ffurfiwyd 1959 - gwahanu 1970)
The Beach Boys (ffurfiwyd 1961)
The Rolling Stones (ffurfiwyd 1962)
The Byrds (y grŵp "roc" gyntaf: ffurfiwyd 1964)
The Who (arloeswyr roc caled: ffurfiwyd 1964)
The Doors (ffurfiwyd 1965 - gwahanu 1972: bu farw'r cawr Jim Morrison yn 1971)
Pink Floyd (ffurfiwyd 1965)
Cream (ffurfiwyd 1966)
Genesis (ffurfiwyd 1966)
Steppenwolf (ffurfiwyd 1967 - gwahanu 1971)
Tyrannosaurus Rex (y grŵp glam roc gyntaf: ffurfiwyd 1967 - bu farw Marc Bolan yn 1977)
Fleetwood Mac (ffurfiwyd 1967)
Crosby, Stills, Nash & Young (ffurfiwyd 1968)
Deep Purple (ffurfiwyd 1968)
Black Sabbath (ffurfiwyd 1969)
Little Feat (ffurfiwyd 1969)
ZZ Top (ffurfiwyd 1970)
Queen (ffurfiwyd 1971)
Steely Dan (ffurfiwyd 1972 - gwahanu 1981)
Abba (ffurfiwyd 1973 - gwahanu 1982)
Sex Pistols (ffurfiwyd 1975 - gwahanu 1978)
Iron Maiden (ffurfiwud 1975)
The Clash (ffurfiwyd 1976 - gwahanu 1986)
Buzzcocks (ffurfiwyd 1975)
Electric Light Orchestra
The Police (ffurfiwyd 1977 - gwahanu 1986)
Def Leppard (ffurfiwyd 1977)
Joan Jett and the Blackhearts (ffurfiwyd 1979)
Primus (ffurfiwyd 1985)
Nirvana (ffurfiwyd 1987 - gwahanu 1994)
The Verve (ffurfiwyd 1989 - gwahanu 1999)
Blur (ffurfiwyd 1989)
Radiohead (ffurfiwyd 1990)
Oasis (ffurfiwyd 1991)

Enwau roc Cymru 
Gweler hefyd: Bandiau, Rhestr cantorion enwog a Pop Cymraeg

Tom Jones (ganwyd 1942)
Dave Edmunds (ganwyd 1944)
Shakin' Stevens (ganwyd 1948)
Meic Stevens
Y Blew
Edward H. Dafis
Geraint Jarman
Geraint Griffiths
Anweledig
Super Furry Animals
Eliffant
Elin Fflur
Meinir Gwilym

Cerddoriaeth roc
Rhestrau cerddoriaeth
Gruffudd Bola

Roedd Gruffudd Bola (fl. 1265 - 1282) yn llenor Cymreig yn yr iaith Ladin.

Bywgraffiad
Ychydig a wyddys amdano. Fe'i gysylltir gan rai awdurdodau ag abaty Ystrad Fflur. Mae'r enw Bola yn ffurf Gymraeg ar y cyfenw Saesneg Bole.

Cyfieithodd Credo Athanasius Sant i'r Gymraeg rywbryd yn 60au neu 70au'r 13g.

Ymgymerodd â'r gwaith hwnnw er mwyn Efa, ferch Maredudd ap Owain, un o ddisgynyddion Rhys ap Gruffydd (yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth) a chwaer i Gruffudd ap Maredudd, a ofynnodd am gyfieithiad o'r Transitus. Un o ddisgynyddion Efa, Gruffudd ap Llywelyn, a gomisiynodd ancr Llanddewibrefi i ysgrifennu compendiwm pwysig o destunau crefyddol Cymraeg a adnabyddir fel Llyfr Ancr Llanddewibrefi (neu Lyfr yr Ancr).

Cyfeiriadau

Cyfieithwyr Cymreig
Genedigaethau'r 13eg ganrif
Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Llenorion Cymreig yn yr iaith Ladin
Llenorion Cymreig y 13eg ganrif
Llenorion Cymraeg
Marwolaethau'r 1280au
Melbourne

Melbourne yw prifddinas talaith Victoria, yn Awstralia. Yn 2015 roedd gan y ddinas boblogaeth o 4,529,500. Melbourne yw dinas fwyaf Victoria, gyda dros 70% o drigolion y dalaith yn byw yno.

Hanes 
Cafodd Melbourne ei sefydlu ym 1835, pan gyrhaeddodd gwladychwyr o Launceston, yn Tasmania. Tyfodd y ddinas yn sylweddol iawn ar ôl 1851, pan ddarganfuwyd aur yn yr ardal rhwng Ballarat a Bendigo, yng nghanolbarth Victoria.

Pan gafodd Awstralia ei annibyniaeth ym 1901, cafodd Melbourne ei wneud yn sedd y llywodraeth, tan 1927, pan wnaed Canberra yn brifddinas newydd y wlad.

Ym 1956 cafodd y Gemau Olympaidd eu cynnal yn y ddinas.

Poblogaeth 
Mae yna nifer o fudwyr wedi symud i Melbourne dros y blynyddoedd. Cafwyd 43% o bobl sy'n byw yn Melbourne eu geni tu allan i Awstralia. Dangosir y cynnydd ym mhoblogaeth Melbourne yn y tabl isod.

Cludiant

Trenau

Agorwyd rheilffordd rhwng Melbourne a Sandridge (erbyn hyn Porthladd Melbourne) ar 12 Medi 1854 a daeth eraill i Sant Cilda ym 1857, Gogledd Brighton ym 1859, Hawthorn ym 1861 ac Essendon ym 1960. Wedi darganfod aur  yn Victoria]], agorwyd rheilffyrdd i Sunbury ym 1859, Bendigo ym 1862 ac Echuca ym 1864.

Trydaneiddiwyd y rheilffyrdd maestrefol o 1919 ymlaen.

Mae Gorsaf reilffordd Stryd Flinders y brif orsaf ar gyfer gwasanaethau lleol, sydd i gyd yn mynd ar gylch tanddaearol o dan ganol y ddinas. Mae rhai o'r gwasanaethau V line i drefi eraill yn dalaith Victoria yn mynd o Stryd Flinders.

Mae gwasanaethau eraill V line tu mewn Victoria, a hefyd gwasanaethau i Adelaide a Sydney yn defnyddio Gorsaf reilffordd Croes y De.

Tramfyrdd

Mae gan Melbourne rwydwaith eang o dramffyrdd trydanol. Yn wreiddiol defnyddiwyd ceffylau, ond dechreuodd gwasanaeth rhwng Melbourne a Richmond yn  defnyddio ceblau ar 11 Tachwedd 1885 ac estymwyd y rhwydwaith yn sydyn. Dechreuodd tramfyrdd trydanol ym 1889

Bysiau
Dechreuodd gwasanaethau bws yn 1860au, eto'n defnyddio ceffylau.

Adeiladau a chofadeiladau

Eglwys Gadeiriol Sant Pawl
Eglwys y Sgotiaid
Gerddi Fitzroy
Maes Criced Melbourne (MCG)
Neuadd y Dref
Parc Albert
Stiwdios radio a theledu ABC
Theatr y Dywysoges
Tŵr Rialto
Tŷ'r Senedd

Chwaraeon
Cynhelir criced rhyngdaleithiol a rhyngwladol ym Maes criced Melbourne yn ystod yr haf, a Pel-droed rheolau Awstraliaidd yn ystod y gaeaf.

Cynhelir rasau ceffylau ar Gae Râs Flemington.

Cynhelir Grand Prix Awstralia ym Mharc Albert. Mae hefyd llyn a chlwb hwylio yn y parc.

Enwogion
Alfred Deakin (1856–1919), gwleidydd
Percy Grainger (1882–1961), cyfansoddwr
John Landy (g. 1930), athletwr
Rupert Murdoch (g. 1931), dyn busnes rhyngwladol
Barry Humphries (g. 1934), comediwr
Germaine Greer (g. 1939), newyddiadurwrag
Alan Jones (g. 1946), gyrrwr rasio
Peter Tatchell (g. 1952), gwleidydd
 Lisa Gerrard (g. 1961), cantores
Steve Irwin (1962–2006), cyflwynydd teledu
Pat Cash (g. 1965), chwaraewr tenis
Eric Bana (g. 1968), actor
Kylie Minogue (g. 1968), cantores, actores
Rachel Griffiths (g. 1968), actores
Dannii Minogue (g. 1971), cantores
Mark Philippoussis (g. 1976), charaewr tenis

Gefeilldrefi

Cyfeiriadau

Dinaswedd 

Dinasoedd Victoria
Valletta

Prifddinas Malta yw Valletta, gyda phoblogaeth o 7,048 (amcangyfrif swyddogol yn 2000).

Aneddiadau Malta
Prifddinasoedd Ewrop
Polynesia

Casgliad mawr o dros 1000 o ynysoedd ar wasgar canolbarth a de'r Cefnfor Tawel yw Polynesia (o'r Groeg: πολύς 'llawer', νῆσος 'ynys'). Triongl enfawr o ynysoedd yw hi, ac un o dri rhanbarth mawr Oceania (gyda Melanesia a Micronesia).

Ynysoedd 
Mae Polynesia yn cynnwys yr ynysoedd isod:
Aitutaki
Ynysoedd Austral neu Ynysoedd Tubuai (rhan o Polynesia Ffrengig).
Ynys Baker
Ynysoedd Cook
Ynysoedd Gambier (rhan o Polynesia Ffrengig)
Ynysoedd Society (rhan o Polynesia Ffrengig)
Hawaii
Ynys Howland
Atoll Johnston
Ynysoedd Kermadec
Ynysoedd y Linell (rhan o Ciribati, yn cynnwys hefyd Kingmanrif, Atoll Palmyra ac Ynys Jarvis)
Ynysoedd Marquesas (rhan o Polynesia Ffrengig)
Ynysoedd Midway
Nawrw
Seland Newydd
Niue
Ynys y Pasg
Ynysoedd Phoenix neu Rawaki (rhan o Ciribati)
Ynysoedd Pitcairn
Ynysoedd Samoa (yn cynnwys Samoa a Samoa Americanaidd)
Tahiti
Ynysoedd Tokelau
Tonga
Ynysoedd Tuamotu (rhan o Polynesia Ffrengig)
Twfalw
Wallis a Futuna

 
Y Cefnfor Tawel
Arch y Cyfamod

Yn ôl y traddodiadau Cristnogol ac Iddewig, cedwid gweddillion dwy lech Deng Air Duw, a roddwyd i Foses, yn Arch y Cyfamod.

Ei ffurf a'i symboliaeth
Ystyr y gair arch yw "cist neu flwch" (Lladin arca). Math ar gist o goed Sittim neu acasia ydoedd, yn ôl Llyfr Exodus (Ex. 25.10). Roedd yn oreuriedig ag aur ac yn cael eu cludo ar bolion oedd yn ffitio mewn pedair dolen ar ymyl yr arch.

Yn y litwrgiaid Cristnogol mae'r arch yn symbol o'r Forwyn Fair, am fod ei chorff (fel "arch" o gig a gwaed) wedi dwyn Iesu Grist, a roddodd gyfamod newydd i'r byd.

Ei hanes
Gorchmynodd Duw i Foses ei gwneud er mwyn cymryd lle'r Llo Aur. Yn ogystal â'r llechi rhoddwyd ynddi bot o fanna a ffon Aaron. Roedd yn cael eu cludo gan yr Israeliaid o flaen eu byddin ac wrth deithio i Dir yr Addewid.

Yn yr Hen Destament mae'n cael ei galw'n Arch Iafe, Arch Cyfamod Iafe (Deut. 10.8, 31.26) ac yn Arch y Dystiolaeth (e.e. Ex. 25.16) yn y Pentateuch a'r llyfrau hanes cynnar.

Yn Llyfr Cyntaf y Brenhinoedd dywedir mai ar orchymyn Solomon y dygwyd yr arch i'r deml newydd yng Nghaersalem, lle cafodd ei osod yn y cysegr sancteiddiaf, dan adenydd y ceriwbiaid (1 Bren. 8.7-7). Dawnsiodd y brenin Dafydd o'i blaen yn y deml.

Yn ôl traddodiad fe'i cludwyd i ffwrdd i Fabilon gan y brenin Nebuchodnesar pan gipiwyd Caersalem ganddo yn 586 C.C..

Ceir traddodiad bod Jeremiah wedi cuddio'r arch mewn ogof (II Mac. 2.4-8) lle bydd yn aros tan ddiwedd y byd.

Cymru'r Oesoedd Canol
Ceir cyfeiriad at yr arch yn y gerdd ddarogan ddylanwadol "Yr Awdl Fraith", a briodolir i Daliesin, lle y'i gelwir arca ffedra:
Ef a gafas Salmon
Yn nhŵr Babilon
Holl gelfyddydion
Arca ffedra.

Ethiopia
Yn Ethiopia mae hen draddodiad yn honni bod yr arch ar gadw yn Eglwys yr Arch yn Axum, yng ngogledd y wlad, ond nid yw ar ddangos i'r cyhoedd.

Cyfeiriadau
Thomas Rees ac eraill (gol.), Y Geiriadur Beiblaidd, 2 gyfrol (Wrecsam, 1926)
J.C.J. Metford, Dictionary of Christian Lore and Legend (Llundain, 1983). ISBN 0500273731

Cristnogaeth
Iddewon ac Iddewiaeth

yi:ארון
Axum

Mae Axum, neu Aksum, yn ddinas yng ngogledd Ethiopia, i'r de o Asmera a thua 100 km o arfordir y Môr Coch.

Dywedir bod Arch y Cyfamod yn cael ei diogelu yn Eglwys Arch y Cyfamod yn y dref.

Mae Aksum yn safle diwylliannol ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd.

Dinasoedd Ethiopia
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Ethiopia
Llyfr Exodus

Ail lyfr y Pumllyfr yw Llyfr Exodus neu weithiau yn Gymraeg Ecsodus, ac felly ail lyfr y Tora a'r Hen Destament yn y Beibl. Hanes caethwasiaeth yr Iddewon yn yr Aifft, ei hymadawiad o'r wlad honno, a'u taith i Fynydd Sinai dan arweiniad Moses sydd yn y llyfr. Sonir ail hanner Exodus am y Cyfamod rhwng Duw ac Israel yn Sinai, a chyhoeddi'r gyfraith sy'n rheoli bywydau'r Iddewon. Yn ôl y traddodiad crefyddol, Moses ei hun yw awdur Llyfr Exodus.

 
Exodus
Exodus
Nebuchadnesar II

Roedd Nebuchodnesar II neu Nebuchadnezzar II (Cymraeg Beiblaidd: Nebuchodonosor ) (605 CC - 562 CC) yn frenin Babilon ym Mesopotamia (de Irac heddiw). Mae'n gymeriad pwysig yn yr Hen Destament.

Yn ystod ei ryfel yn erbyn teyrnas Judaea cipiodd Nebuchodnesar ddinas Jeriwsalem a'i dinistrio yn 586 CC. Gorfodwyd nifer o'r trigolion i fudo i Fesopotamia. Mae'r Iddewon yn galw'r cyfnod a dreuliasant yno yr Alltudiaeth Fabilonaidd. Yn ôl traddodiad cludwyd Arch y Cyfamod i Fabilon ganddo.

Ymhlith y carcharorion oedd Daniel. Enillodd Daniel rym a dylanwad ym Mabilon trwy egluro ystyr breuddwyd a gafodd y brenin am ddelwedd aur â thraed o glai (Dan 2:32-3). Gyda thri Iddew arall, Shadrach, Meshach ac Abednego, gwrthododd Daniel addoli'r delwedd aur a greuwyd ar orchymyn y brenin a goroesodd brofedigaeth y Ffwrnas Tanllyd (Dan 3:19-30). Tro arall anwybyddodd Nebuchodnesar ddadansoddiad Daniel o freuddwyd am goeden a dorwyd i lawr i'w bôn gan angel, a oedd yn golygu y byddai'r brenin yn cael ei ddarostwng os nad edifarheuai. Flwyddyn yn ddiweddarach, ac yntau'n bostio am ei allu mawr, aeth Nebuchodnesar o'i gof. Aeth i grwydro yn yr anialwch gan fwyta gwair fel anifail gwyllt (Dan 4:33).

Roedd y gerddi crog enwog ym Mabilon a godwyd ar do palas y brenin, neu yn ei ymyl, yn un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd.

Nebuchodnesar II yw'r cymeriad teitl yn opera Verdi Nabucco.

Dolenni allanol 
  Cyfieithiad o gyhoeddiad Porth Ishtar
  Cyhoeddiad Porth Ishtar o gyfnod Nebuchodnesar

Brenhinoedd Babilon
Cymeriadau Beiblaidd
Yr Hen Destament
Angola

Gwlad yng Nghanolbarth Affrica yw Gweriniaeth Angola neu Angola (ym Mhortiwgaleg: República de Angola). Mae hi ar arfordir Cefnfor yr Iwerydd a gwledydd cyfagos yw Gweriniaeth Ddemocrataidd Congo i'r gogledd, Sambia i'r dwyrain, a Namibia i'r de. Mae hi'n annibynnol ers 1975. Prifddinas Angola yw Luanda.

Daearyddiaeth 
Mae Angola yn wlad yn ne-orllewin Canolbarth Affrica ar arfordir Cefnfor Iwerydd. Mae'r rhan fwyaf o'i thiriogaeth yn gorwedd i'r de o Afon Congo ac eithrio Llain Cabinda a wahanir o weddill y wlad gan ddarn o Weriniaeth Ddemocrataidd Congo.

Hanes 
Cyrhaeddodd y Portiwgaliaid Angola ar ddiwedd y 15g. Yn raddol cawsai'r wlad ei meddiannu ganddynt a'i throi'n drefedigaeth Bortiwgalaidd. Arosodd dan reolaeth Portiwgal hyd 1975 (ac eithrio cyfnod byr ym meddiant yr Iseldiroedd o 1641 hyd 1648).

Yn 1951 cafodd ei gwneud yn Dalaith Dramor ac felly'n rhan integreiddiedig o Bortiwgal. Yn ystod y 1950au a'r 1960au tyfodd cenedlaetholdeb Angolaidd a ffurfiwyd tri mudiad annibyniaeth: yr MPLA (Mudiad Poblogaidd dros Ryddid i Angola), yr FNLA (Ffrynt Cenedlaethol dros Ryddid i Angola) ac UNITA (Undeb Cenedlaethol dros Ryddid Llwyr i Angola).

Yn 1974 cytunodd Portiwgal mewn egwyddor i roi annibyniaeth i'r wlad, ond yn wyneb anghydfod rhwng y tri mudiad annibyniaeth a gwrthwynebiad yr ymsefydlwyr Portiwgalaidd torrodd rhyfel cartref allan rhwng y carfanau hynny. Meddianwyd gwahanol rannau o'r wlad gan bob un o'r carfanau arfog. Pan grantiwyd annibyniaeth y canlyniad oedd i'r MPLA gyhoeddi ei llywodraeth ei hun yn Luanda dan yr enw Gweriniaeth Pobl Angola ac i'r FNLA a'i cynghreiriaid UNITA gyhoeddi Gweriniaeth Ddemocrataidd Pobl Angola â'i phrifddinas yn Huambo. I gymhlethu'r darlun, roedd yr MPLA yn cael ei cefnogi gan yr Undeb Sofietaidd a Ciwba tra roedd yr FNLA yn cael cefnogaeth yr Unol Daleithiau a rhai gwledydd Ewropeaidd. Cafodd UNITA gryn gefnogaeth gan lywodraeth apartheid De Affrica. Am gyfnod anfonodd Ciwba filwyr i helpu'r MPLA ac aeth Che Guevara ei hun yno i helpu'r llywodraeth newydd. Enillodd y MPLA yn y diwedd ond cafodd y rhwygau a achoswyd gan y rhyfel effaith hir-dymor ar fywyd gwleidyddol ac economaidd y wlad.

Iaith a diwylliant 
Bantu o ran eu tras yw mwyafrif y bobl. Ceir hefyd bobl o dras gymysg a nifer bach o bobl o dras Portiwgalaidd ac Ewropeaidd. Portiwgaleg yw'r iaith swyddogol. Mae mwyafrif y boblogaeth yn Gristnogion Catholig.

Economi 
Mae Angola'n mwynhau cyfoeth o adnoddau mwynol, yn cynnwys olew, haearn a deiamwntau. Mae tyfu coffi ar gyfer y farchnad dramor yn elfen bwysig yn economi'r wlad yn ogystal.

Unedau gweinyddol 

Rhennir Angola yn ddeunaw talaith (províncias) a 158 ardaloedd dinesig (municípios). Y taleithiau yw:

1 Bengo2 Benguela3 Bié4 Cabinda5 Cuando Cubango6 Cuanza Norte7 Cuanza Sul8 Cunene9 Huambo10 Huila11 Luanda12 Lunda Norte13 Lunda Sul14 Malanje15 Moxico16 Namibe17 Uige18 Zaire
Sambia

Gwlad tirgaeedig yn Affrica yw Gweriniaeth Sambia neu Sambia. Gwledydd cyfagos yw Namibia i’r gorllewin, Gweriniaeth Ddemocrataidd Congo a Tansanïa i'r gogledd, Malawi a Mosambic i'r dwyrain, ac Angola a Simbabwe i'r de. Mae hi'n annibynnol ers 1964.

Prifddinas Sambia yw Lusaka.
Ernest Jones

Roedd Alfred Ernest Jones (1 Ionawr, 1879 – 11 Chwefror, 1958) yn seiciatrydd Cymreig ac yn ddisgybl i Sigmund Freud. Ef oedd yn bennaf gyfrifol am ledaenu syniadau ei athro i'r Deyrnas Unedig ar Unol Daleithiau.

Fe'i ganwyd yn Nhre-gŵyr, ger Abertawe, ac addysgwyd ef yn gyntaf yn Ysgol Ramadeg Abertawe ac yna yng Nghaerdydd ac Ysbyty Coleg y Brifysgol, Llundain lle graddiodd yn feddyg yn 1901. Ym 1907, tra yn Wien, daeth yn ddisgybl i'r seicolegydd enwog Freud.  Gadawodd y cyfandir ar ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf a dychwelodd i Lundain, lle sefydlodd y Gymdeithas Seicoanalytig Brydeinig ym 1919. Pan y bu rhaid i Freud adael Awstria yn sgil yr Anschluss ym 1938, bu Ernest Jones yn gymorth i'w ryddhau o ddwylo'r Natsiaid ac yna ei gynorthwyo i sefydlu yn Llundain yn ei flwyddyn diwethaf cyn ei farwolaeth ym 1939.

Roedd Ernest Jones hefyd yn ymddiddori yng ngwleidyddiaeth ac yn aelod cynnar o Blaid Cymru. Ei wraig gyntaf oedd y cyfansoddwraig Morfudd Llwyn Owen a briododd yn 1917 ac yna Katherine Jokl yn 1919. Ei lyfr sylweddol diwethaf oedd bywgraffiaeth swyddogol Freud, 'Sigmund Freud, Bywyd a Gwaith, 1954 - 1957'.

Roedd yn un o aelodau cyntaf Plaid Cymru ac yn gwaredu, gydol ei oes, nad oedd yn rhugl yn y Gymraeg.

Llyfrau a gweithiau eraill ganddo

 1912. Papers on Psycho-Analysis. Llundain: Balliere Tindall & Cox. Revised and enlarged editions, 1918, 1923, 1938, 1948 (5ed rhifyn).
 1920. Treatment of the Neuroses. Llundain: Balliere Tindall & Cox
 1923. Essays in Applied Psycho-Analysis. Llundain: International Psycho-Analytical Press. Revised and enlarged edition, 1951, Llundain: Hogarth Press.
 1924 (editor). Social Aspects of Psycho-Analysis: Lectures Delivered under the Auspices of the Sociological Society. Llundain: Williams and Norgate.
 1928. Psycho-Analysis. Llundain: E. Benn (reprinted with an Addendum as What is Psychoanalysis ? in 1949. Llundain: Allen & Unwin).
 1931a. On the Nightmare. Llundain: Hogarth Press and Institute of Psycho-Analysis.
 1931b. The Elements of Figure Skating. Llundain: Methuen. Revised and enlarged edition, 1952. Llundain: Allen and Unwin.
 1949. Hamlet and Oedipus. Llundain: V. Gollancz.
 1953. Sigmund Freud: Life and Work. Vol 1: The Young Freud 1856-1900. Llundain: Hogarth Press.
 1955. Sigmund Freud: Life and Work. Vol 2: The Years of Maturity 1901-1919. Llundain: Hogarth Press.
 1957. Sigmund Freud: Life and Work. Vol 3: The Last Phase 1919-1939. Llundain: Hogarth Press.
 1961. Sigmund Freud: Life and Work. Addasiad o'r 3 cyfrol cynharach gan Lionel Trilling a Stephen Marcus, gyda chyflwyniad gan Lionel Trilling. Efrog newydd: Basic Books.
 1956. Sigmund Freud: Four Centenary Addresses. Efrog Newydd: Basic Books
 1959. Free Associations: Memories of a Psycho-Analyst. Llundain: Hogarth Press.

Cyfeiriadau

Seiciatryddion Cymreig
Gwyddonwyr Cymreig
Pobl o Forgannwg
Genedigaethau 1879
Marwolaethau 1958
Pobl addysgwyd yn Ysgol yr Esgob Gore
Pobl addysgwyd yng Ngholeg Llanymddyfri
Leon Pownall

Actor a dramodydd yng Nghanada oedd Leon Pownall (26 Ebrill 1943 – 2 Mehefin 2006).

Cafod ei eni yn Wrecsam ond symudodd ef a'i deulu i Hamilton, Ontario ym 1957. Perfformiodd yng Ngŵyl Stratford yn ystod y 1960au a dychwelodd i berfformio i'r ŵyl ar sawl achlysur dros y blynyddoedd, ac yn fwyaf diweddar fel cyfarwyddwr yn 2002.

Ysgrifennodd a pherfformiodd Pownall drama un-dyn, "Do Not Go Gentle", am Dylan Thomas. Yn ddiweddarach, perfformiodd Geraint Wyn Davies y ddrama hon yng Ngŵyl Stratford yn 2002 ac oddi-ar Broadway yn 2005.

Mae ei waith ffilm yn cynnwys Dead Poets Society (1989) a Dirty Pictures (2000). Enwebwyd Pownall am Wobr Gemini am ei rôl Dr. Ewan Cameron yn y gyfres deledu Canadaidd The Sleep Room (1998). Ymddangosodd hefyd mewn cyfresi teledu fel The Beachcombers, Street Legal, a Wiseguy.

Bu farw o gancr yn Stratford yn 2006, yn 63 mlwydd oed.

Drama
Do Not Go Gentle

Ffilmiau
Dead Poets' Society (1989)

Genedigaethau 1943
Marwolaethau 2006
Actorion ffilm Canadaidd
Actorion teledu Canadaidd
Actorion theatr Canadaidd
Actorion ffilm Cymreig
Actorion teledu Cymreig
Actorion theatr Cymreig
Pobl o Ontario
Pobl o Wrecsam
Y Babes Siân

Roedd y Babes Siân yn ferch anhysbys y dywedir amdani ei bod wedi treulio cyfnod o ddwy flynedd neu fwy fel pab yn Rhufain.

Martin o Troppau 
Yn ôl croniclau Martin o Troppau, a ysgrifennwyd tua'r flwyddyn 1250, llwyddodd merch wedi'i gwisgo fel dyn i gael ei hethol yn bab gyda'r teitl pabaidd Johannes VIII (Ioan VIII). Nid oes cyfeiriad ati yn y Liber Pontificalis, y cofnodion swyddogol o'r pabau, ond fe honnir ei bod wedi dal swydd y pab o 855 hyd 858. Yn ôl hanes swyddogol yr Eglwys Gatholig, Pab Bened III oedd yn bab am y blynyddoedd hynny.

Steffan o Bourbon 
Mae traddodiad arall, a gofnodir gan Steffan o Bourbon, brawd Dominicaidd a flodeuai yn y 13g, yn honni bod Siân wedi cael ei hethol tua'r flwyddyn 1100 a'i bod wedi esgor ar blentyn ar ei ffordd i'r Fatican. Roedd jôc Lladin yn cylchredeg ymhlith y boblogaeth mai "mam nid tad (Papa)" oedd y pab newydd: non papa sed mama.

Traddodiad arall 
Yn ôl traddodiad arall, mwy rhamantaidd, roedd hi'n ferch ifanc o'r 9g, naill ai o Loegr neu o Mainz yn yr Almaen. Syrthiasai mewn cariad â mynach Benedictaidd, croeswisgodd er mwyn teithio yn ei gwmni, enillodd glod am ei dysg a chafodd ei wneud yn gyntaf yn gardinal ac yn ddiweddarach yn bab.

Ffynhonnell 
 J. C. J. Metford, Dictionary of Christian Lore and Legend (Llundain, 1983)

Cyfeiriadau

Siân
Tasmania

Ynys a thalaith yng Nghymanwlad Awstralia (neu Awstralia) yw Tasmania. Mae cyfandir Awstralia yn gorwedd i’r gogledd o’r ynys a'r Antarctig i’r de ohoni. I'r dwyrain, rhwng yr ynys a Seland Newydd, ceir Môr Tasman. Cafodd ei enwi ar ôl y fforiwr o'r Iseldiroedd, Abel Janszoon Tasman. Tasmania yw'r chweched ar hugain fwyaf o ynysoedd y byd yn ddaearyddol. Mae 484,700 o bobl yn byw yn Nhasmania (Mawrth 2005, ABS).

Prifddinas Tasmania yw Hobart. Mae dinasoedd eraill yn cynnwys Launceston yn y gogledd a Devonport a Burnie yn y gogledd-orllewin.

Hanes Tasmania 
Cyrhaeddodd y bobl gyntaf Dasmania rhwng tua 29,000 a 140,000 o flynyddoedd yn ôl.

Sefydlodd llywodraeth Prydain Fawr y drefedigaeth gosbol gyntaf ar yr ynys yn 1803, yn Hobart. Roedd y gwladychwyr cyntaf gan amlaf yn garcharion a'u gwarchodwyr, a weithiai i ddatblygu diwydiant ac amaeth. Mae'r trefedigaethau cosbol eraill yn cynnwys Port Arthur a Macquarie Harbour.

Chwaraeon 
Chwaraeon mwyaf poblogaidd Tasmania yw criced a phêl-droed rheolau Awstralaidd.

Anifeiliaid brodorol 
 Blaidd Tasmania neu Thailasin – nas gwelwyd ers 1936
 Cythraul Tasmania

Enwogion Tasmania 
 Errol Flynn (actor)
 Mary Donaldson (brenhines Denmarc)
 Ricky Ponting (cricedwr)
 Truganini (y brodor olaf)

 
Taleithiau a thiriogaethau Awstralia
Ynysoedd Awstralia
Arfbais Gwlad yr Iâ

Mae arfbais Gwlad yr Iâ yn dangos tarw, eryr, draig, a chawr; yn ôl chwedl gwarcheidwaid ysbrydol sy'n amddiffyn yr ynys o ymosodiadau yw'r ffigurau yma.

Gweler hefyd 
 Baner Gwlad yr Iâ

Ffynonellau
 Complete Flags of the World, Dorling Kindersley (2002)

Gwlad yr Iâ
Gwlad yr Iâ
Freaky Friday

Nofel glasurol i blant gan Mary Rodgers ydy Freaky Friday, cyhoeddwyd yn yr Unol Daleithiau ym 1972.

Addasiadau
Addaswyd y nofel yn ffilm gan Rodgers yn 1976, ac mae'n serennu Barbara Harris a Jodie Foster. Addaswyd yn ffilm deledu Disney ym 1995, yn serennu Shelley Long a Gaby Hoffmann, ynddi mae Ellen ac Annabelle Andrews, yn cael eu cyfnewid gan gadwyn hudol mewn ymateb i'w dymunion i newid lle.
Ail-wnaethpwyd y ffilm yn 2003 yn serennu Jamie Lee Curtis a Lindsay Lohan. Newidiwyd enwau'r cymeriadau i Tess Coleman ac Anna Colemanl. Maent yn cael eu cyfnewid gan fisgedi ffawd a roddwyd iddynt gan hen fenyw Tseiniaidd y nos Iau cynt, ar ôl iddi eu gor-glywed yn dadlau ym mwyty ei merch. Ailenwyd Ben yn Harry, ac mae tad y plant wedi marw.

Seilwyd ffilm teledu ar y nofel a ddilynodd Freaky Friday, Summer Switch, yn serennu Robert Klein a Scott Schwartz, ym 1984 fel rhan o gyfres ABC Afterschool Specials.

Nofelau 1972
Kliment Ohridski

Archesgob cyntaf Bwlgaria ac ysgolhaig disglair oedd Sant Kliment Ohridski (tua 840 – 27 Gorffennaf 916). Fel disgybl i Sant Cyril a Sant Methodius, cymerodd ran yn y genhadaeth i ddwyn Cristnogaeth i Moravia yn yr 860au. Gorfu ffoi oddi yno, ar ôl adeg yn y carchar, yn 885 neu 886, pryd chwalwyd gweithgareddau'r clerigwyr Slafonaidd gan yr eglwyswyr Almaenig yno. Gyda Naum Preslavski, cyrhaeddodd brifddinas Bwlgaria, Pliska, lle y'i croesawyd gan Boris I, a'i cefnogodd i addysgu clerigwyr newydd Bwlgaraidd. Hybodd ddiwylliant Bwlgaria drwy gyflwyno'r iaith Slafoneg fel iaith litwrgi'r eglwys (yn lle'r Roeg) a thrwy sefydlu dwy ysgol lenyddol yn defnyddio'r iaith yn Pliska ac yn Ohrid.

Fe'i hordeiniwyd fel archesgob Drembica yn 893, wedyn fel archesgob Ohrid. Ysgrifennodd nifer o destunau pwysig mewn Slafoneg Eglwysig Fwlgaraidd, gan gynnwys un o fucheddau Sant Cyril a Sant Methodius. Ar ôl ei farwolaeth yn 916, fe'i claddwyd yn Eglwys Pantaleimon ger Ohrid. Heddiw mae'r prifysgolion yn Sofia a Bitola yn dwyn ei enw.

Eglwys Uniongred
Hanes Bwlgaria
Genedigaethau 840
Marwolaethau 916
Omurtag

Teyrn Bwlgaria o 814 tan 831 oedd Omurtag neu Omortag (Bwlgareg Омуртаг). Yn ystod ei deyrnasiad ehangodd diriogaeth Bwlgaria gan ychwanegu rhannau mawr o Facedonia, Transylvania a de Pannonia at ei deyrnas. Roedd y buddugoliaethau hyn yn dwyn y dinasoedd pwysig, Prespa, Ohrid a Belgrâd o dan reolaeth Bwlgaria. Bu'n gweithio hefyd i ddatblygu system cyfreithiau'r wlad ac i ailadeiladu dinas Pliska ar ôl iddi losgi yn 811.

Teyrnas Gyntaf Bwlgaria
Teyrnoedd Bwlgaria
Gweriniaeth y Congo

Gwlad yng Nghanolbarth Affrica yw Gweriniaeth y Congo (yn Ffrangeg: République du Congo). Y gwledydd cyfagos yw Gweriniaeth Ddemocrataidd Congo (Kinshasa) i'r dwyrain a de, Gabon i'r gorllewin, a Gweriniaeth Canolbarth Affrica a Camerŵn i'r gogledd.

Mae hi'n annibynnol ers Awst 1960.

Prifddinas Gweriniaeth y Congo yw Brazzaville.
Congo

Congo yw hen dwy wlad yng Nghanolbarth Affrica a enwir ar ôl Afon Congo, sef Gweriniaeth y Congo a Gweriniaeth Ddemocrataidd Congo.

Gweler hefyd
Teyrnas y Congo

Daearyddiaeth Affrica
Hanes Affrica

kg:Kongo
Camerŵn

Gwlad yng Nghanolbarth Affrica yw Gweriniaeth Camerŵn neu Camerŵn (Ffrangeg: République du Cameroun, Saesneg: Republic of Camerŵn). Gwledydd cyfagos yw Gweriniaeth Canolbarth Affrica a Tsiad i'r dwyrain, Gweriniaeth y Congo, Gabon a Gini Gyhydeddol i'r de, a Nigeria i'r gogledd-orllewin. Mae Gwlff Gini ar arfordir gorllewinol.

Bu rhan helaeth y wlad, gan gynnwys rhannau o'r gwladwriaethol cyfagos, yn rhan o [[Camerŵn Almaenig] (Kamerun) a oedd yn rhan o Ymerodraeth yr Almaen rhwng 1884 a diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf. Yn dilyn colled yr Almaen yn y rhyfel, trosglwyddwyd y coloni i Gyngrair y Cenhedloedd ac yna ei rannu rhwng Ffrainc a Phrydain.

Mae Camerŵn yn annibynnol ers Ionawr 1960.

Daearyddiaeth 

Prifddinas Camerŵn yw Yaoundé.

Hanes

Iaith a diwylliant

Economi
Gini Gyhydeddol

Gwlad yng Nghanolbarth Affrica yw Gweriniaeth Gini Gyhydeddol (, , ). Mae'n cynnyws ynysoedd Bioko ac Annobón yng Ngwlff Gini ynghyd â thiriogaeth Rio Muni ar dir mawr Affrica. Mae Rio Muni yn ffinio â Gabon i'r dwyrain a de ac â Chamerŵn i'r gogledd. Mae Gwlff Gini'n gorwedd i'r gorllewin.

Hanes
Mae Gini Gyhydeddol yn annibynnol ers Hydref 1968.

Daearyddiaeth
Prifddinas Gini Gyhydeddol yw Malabo.