alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Sillaf

Mae’r gair sillaf yn dod o’r gair Hen Roeg “συλλαβή”. Sillaf yw trefniad o synnau llafarol. Gan amlaf crëir sillaf o gnewyllyn sydd fel arfer yn llafariad gyda llythrennau eraill (fel arfer cytseiniaid) i gwblhau’r terfyniad/au.

Enghreifftiau 
 Un sillaf: cath, ci, mawr, ayyb.
 Dwy sillaf: mantell, dinas, cryno, ayyb.
 Tair sillaf: llythyron, ansoddair, cythreulig, ayyb.

Swyddogaeth y sillaf mewn barddoniaeth Gymraeg 
Mae gan feirdd yn y Gymraeg dasg anodd pan yn ysgrifennu cerddi gan eu bod yn gorfod dilyn rheolau llym y Gynghanedd. Mae’r gair cynghanedd yn golygu “harmoni”, ac mae’n rhaid cael y drefniad gywir o sain a syllafau i bob llinell, drwy ddefnyddio acenion, cyflythreniad ac odl. Mae’r gynghanedd wedi cael ei defnyddio am ganrifoedd gan y Cymry ac mae hi’n dal i gael ei defnyddio gan feirdd cyfoes yn y canu caeth.

Barddoniaeth
Ieithyddiaeth
Termau iaith
Dinasoedd Bwlgaria

Dyma restr o ddinasoedd ym Mwlgaria sydd â phoblogaeth uwch na 100,000 o drigolion yn ôl maint eu poblogaeth.

Ffynonellau
Ystadegau Mehefin 2006: Nifer o drigolion parhaol, Cofrestru Dinesig, 28 Awst 2006

Dolenni allanol
 Cofrestru Dinesig, Gweriniaeth Bwlgaria
  National Statistical Institute, Republic of Bulgaria

 
Bwlgaria
Sêl Hawaii

Crëwyd sêl Hawaii (neu Sêl Fawr Talaith Hawaii fel y'i gelwir weithiau) o dan Ddeddf 272 o Ddeddfwriaeth Diriogaethol 1959. Mae addasiadau i'r sêl diriogaethol yn cynnwys defnyddio'r geiriau "Talaith Hawaii" ar frig y sêl a'r flwyddyn "1959" yn y cylch.

Hawaii
Seliau'r Unol Daleithiau
Thomas Rowland Hughes

Nofelydd, dramodydd a bardd oedd Thomas Rowland Hughes neu T. Rowland Hughes (17 Ebrill 1903 – 24 Hydref 1949). Roedd yn fab i chwarelwr o Lanberis, yn yr hen Sir Gaernarfon (Gwynedd heddiw), yng ngogledd Cymru. Mae'n adnabyddus heddiw yn bennaf am ei nofelau am gymeriadau yn byw ac yn gweithio yn chwareli llechi y gogledd, ond yn ei ddydd yr oedd yn cael ei edmygu fel bardd yn ogystal. William Jones yw ei nofel enwocaf.

Ei fywyd
Cafodd radd dosbarth cyntaf mewn Saesneg yng Ngholeg Prifysgol Cymru Bangor, ac astudiodd hefyd yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen. Ei swydd bwysicaf oedd fel cynhyrchydd gyda'r BBC yng Nghaerdydd. Ac yntau yn ei dridegau dechreuodd ddioddef o'r clefyd calediad amryfal a adwaenir fel 'MS'. Yn naturiol aeth i ddioddef o iselder ysbryd ac aeth ati i ysgrifennu a dyma pryd y cynhyrchwyd ei nofelau enwog.

Fel bardd y daeth i enwogrwydd gyntaf, trwy ennill Cadair yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1937 am ei awdl "Y Ffin", ac eto am "Pererinion" yn yr Eisteddfod Genedlaethol a ddarlledwyd ar y radio yn 1940. Nid oedd ei unig gyfrol o farddoniaeth, Cân neu Ddwy (1948), er ei phoblogrwydd, yn ddigon arbennig i'w osod ymhlith beirdd mwyaf yr 20g.

Mae ei emyn "Tydi a Roddaist" wedi bod yn hynod o boblogaidd.

Cyhoeddiadau

Barddoniaeth
Cân neu ddwy (Gwasg Gee, 1948)

Nofelau
O Law i Law (Llundain, 1943); wedi'i gyfieithu i'r Saesneg fel From Hand to Hand gan Richard C. Ruck (Llundain, 1950); talfyriad ar gyfer oedolion sy'n dysgu Cymraeg gan Basil Davies (Gwasg Gomer, 1984)
William Jones (1944); wedi'i gyfieithu i'r Saesneg gan Richard C. Ruck (Aberystwyth, 1953); talfyriad ar gyfer oedolion sy'n dysgu Cymraeg gan Basil Davies (Gwasg Gomer, 1986)
Yr Ogof (Gwasg Aberystwyth, 1945)
Chwalfa (Gwasg Aberystwyth, 1946)
Y Cychwyn (Gwasg Aberystwyth, 1947); wedi'i gyfieithu i'r Saesneg fel The Beginning gan Richard C. Ruck (Gwasg Gomer, 1969)

Dramâu
Y Ffordd (Caerdydd, 1945)

 John Frost, The Newport Chartist (1936) a Daughters of Rebecca (1937), dau ddrama radio Saesneg ar y BBC a ysgrifennodd ar y cyd gyda Gwilym Prichard Ambrose, Prifathro Coleg Hyfforddi Sir Fynwy

I blant
Storïau Mawr y Byd (Gwasg Aberystwyth, 1936)

Astudiaethau
 Edward Rees, Cofiant: T. Rowland Hughes (Gwasg Gomer, 1968)
 John Rowlands, T. Rowland Hughes, Cyfres Writers of Wales (Caerdydd, 1975)
 W. Gwyn Lewis (gol.), Bro a Bywyd: T. Rowland Hughes 1903-1949 (Cyhoeddiadau Barddas, 1990)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol

 'Lleol i Mi' ar wefan y BBC
Placiau Awduron 

 
Genedigaethau 1903
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Pobl o Arfon
Marwolaethau 1949
Dosbarth Ffederal Ural

Mae'r erthygl yma am y dosbarth gweinyddol. Am y mynyddoedd, gweler Mynyddoedd yr Wral

Un o wyth dosbarth ffederal (okrug) ffederal Rwsia yw Dosbarth Ffederal Ural (Rwseg Ура́льский федера́льный о́круг / Ural'skiy federal'nyy okrug). Lleolir yn rhan orllewinol Rwsia Asiataidd. Prif ddinasoedd y dalaith yw Ekaterinburg, Chelyabinsk, Tyumen, Magnitogorsk, Kurgan, Surgut, Nizhnevartovsk, Zlatoust a Kamensk-Ural'skiy. Mae wedi'i rhannu'n bedwar oblast a dau ranbarth hunanlywodraethol fel a ganlyn:

Mae'r rhanbarthau hunanlywodraethol yn gorwedd y tu fewn i Oblast Tymen'.
Dosbarth Ffederal Siberia

Un o wyth dosbarth ffederal (okrug) Rwsia yw Dosbarth Ffederal Siberia (Rwseg: Сиби́рский федера́льный о́круг, Sibirskiy federal'nyy okrug). Cennad Arlywyddol y dalaith yw Anatoly Kvashnin. Mae'r dalaith yn cynnwys tri crai ffederal, pum oblast ffederal, a dwy weriniaeth ymlywodraethol fel a ganlyn:

Mae * yn dynodi gweriniaethau ymlywodraethol.

 
Siberia
Pab Honorius II

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 21 Rhagfyr 1124 hyd ei farwolaeth yn 1130, oedd Honorius II (ganed Lamberto Scannabecchi) (c. 1036 - 13 Chwefror 1130).

Marwolaethau 1130
Pabau
Dosbarth Ffederal y Dwyrain Pell

Un o wyth dosbarth ffederal (okrug) ffederal Rwsia yw Dosbarth Ffederal y Dwyrain Pell (Rwsieg Дальневосто́чный федера́льный о́круг / Dal'nevostochnyy federal'nyy okrug). Hi yw'r dosbarth ffederal fwyaf ei harwynebedd, gan lenwi rhan helaeth Dwyrain Rwsia Asiataidd ond y lleiaf poblog, gyda dim ond 8,240,000  o bobl yn 2018.

Crewyd y dosbarth hwn ar 18 Mai 2000 gan yr Arlywydd Vladimir Putin.

Y dosbarth ffederal (Rwsieg: Rossiyskoy Federatsii; Saesneg: Federal subjects) yw'r dull a ddefnyddir o grwpioi'r taleithiau ffederal (ee yr oblastau), ac mae 7 dosbarth arall: 
Canol
Deheuol
Gogledd-orllewinol
Gogledd y Cawcasws
Siberia
Ural
Volga

Is-ranbarthau (sef taleithiau ffederal)
Mae gan Dosbarth Ffederal y Dwyrain Pell is-ranbarthau y gellir eu cymharu i daleithiau neu siroedd:

Cyfeiriadau
Dewi Zephaniah Phillips

Athronydd oedd Dewi Zephaniah Phillips (D. Z. Phillips) (24 Tachwedd, 1934 - 25 Gorffennaf, 2006). Bu'n Athro yn Adran Athroniaeth Coleg Prifysgol Cymru, Abertawe, ac yn Athro Athroniaeth Crefydd ym Mhrifysgol Clarement, California.

Bu'n flaenllaw yn natblygiad athroniaeth yn y Gymraeg, a chyfrannodd yn fynych i Efrydiau Athronyddol Adran Athroniaeth Urdd Graddedigion Prifysgol Cymru. Enillodd enw rhyngwladol iddo'i hun ym meysydd moeseg ac athroniaeth crefydd, ac roedd yn awdurdod ar waith Ludwig Wittgenstein. Yn ogystal, cymerai ddiddordeb yn y berthynas rhwng athroniaeth a llenyddiaeth, ac yng ngwaith Simone Weil, a Søren Kierkegaard. Roedd yn olygydd Philosophical Investigations (Blackwells), y Swansea Series in Philosophy (Palgrave), a'r cyfresi Claremont Studies in the Philosophy of Religion a Wittgensteinian Studies.

Fe'i ganwyd yn Nhreforys, Sir Abertawe. Astudiodd yng Ngholeg y Brifysgol, Abertawe (1952-58) ac ym Mhrifysgol Rhydychen (1958-61). Roedd yn weinidog eglwys yr Annibynwyr yn Fabian Way, Abertawe, rhwng 1959 ac 1961. Cychwynodd ei yrfa academaidd yng Ngholeg y Frenhines, Dundee, ym 1961, cyn ymuno â Choleg Prifysgol Gogledd Cymru rwng 1963 a 1965. Cychwynodd ddarlithio Athroniaeth ym Mhrifysgol Abertawe ym 1965, ac fe ddaeth yn athro yno ym 1971.

Priododd Margaret Monica Hanford ym 1959, a chawsant dri mab: Steffan, Rhys, ac Aled. Bu'n ymgyrchu dros Addysg Gymraeg yn ardal Abertawe, a thros ddysgu ac ymchwil cyfrwng Cymraeg yn y Brifysgol.

Ffynonellau 
Taliesin, Cyfrol 129 (Gaeaf 2006), Academi

Llyfryddiaeth 
Athronyddu ar Grefydd
Dramau Gwenlyn Parry
R. S. Thomas: Poet of the Hidden God
J. R. Jones (Writers of Wales)
Concept of Prayer (1965)
Through a Darkening Glass (1982)
From Fantasy to Faith (1991)
Interventions in Ethics (1992)
Wittgenstein and Religion (1994)
Faith After Foundationalism: Platinga-Rorty-Lindbeck-Berger - Critiques and Alternatives (1995)
Religion and Morality (1996)
Religion and the Hermeneutics of Contemplation (2001)
Religion and Friendly Fire: Examining Assumptions in Contemporary Philosophy of Religion (2004)
The Problem of Evil and the Problem of God (2004)
In Dialogue with the Greeks: The Presocratics and Reality (2004)

Genedigaethau 1934
Marwolaethau 2006
Athronwyr Cymreig
Pobl addysgwyd yn Ysgol yr Esgob Gore
Richard Avent

Archaeolegydd a gwas sifil oedd John Richard Avent (13 Gorffennaf, 1948 – 2 Awst, 2006). Cafodd ei eni yn Cookham a graddiodd yng Ngholeg Prifysgol Caerdydd yn 1970. Treuliodd gyfnod fel Arolygydd Henebion i'r Swyddfa Gymreig ac yn 1984 daeth yn brif arolygwr Cadw. Bu'n gymrawd o Gymdeithas Hynafiaethau Cymru yn 1979 a daeth yn Llywydd Cymdeithas Archaeolegol Cambria yn 2006.

Bu farw ynghyd â'i fab Rhydian mewn damwain nofio ger ynys Gozo, Malta.

Ymhlith ei gyhoeddiadau mae Cestyll Tywysogion Gwynedd (Caerdydd, 1983).

Cyfeiriadau 

Archaeolegwyr Cymreig
Archaeolegwyr Seisnig
Genedigaethau 1948
Gweision sifil
Marwolaethau 2006
Pobl fu farw trwy foddi
Marchogion Tiwtonaidd

Urdd o farchogion Cristnogol o'r Almaen oedd y Marchogion Tiwtonaidd neu'r Urdd Diwtonaidd. Chwaraeodd ran bwysig yn yr Oesoedd Canol wrth gynorthwyo Cristnogion ar bererindod i'r Tir Sanctaidd ac i wladychu gwledydd dwyrain y Baltig gan yr Almaenwyr.

Darfu i ddioddefiadau'r Cristnogion yn adeg y gwarchae ar Acre (1189–91) gyffroi cydymdeimlad y marsiandwyr yn Bremen a Lübeck, y rhai a wnaethant wasanaeth mor ragorol trwy sefydlu clafdai yn ystod y Drydedd Groesgad. Gyda caniatâd y Pab Clement III a'r Ymerawdwr Harri VI ffurfiodd Ffredrig, Dug Swabia yr urdd, Marchogion Tiwtonaidd y Santes Fair o Gaersalem. Nid oedd caniatâd i neb ymuno â'r urdd ond Almaenwyr o waedoliaeth uchel, gan i'r sefydlwyr gwreiddiol gael eu gwneud yn bendefigion, dybygid, cyn eu derbyn i mewn. Ar y cyntaf roedd yr aelodau oll yn lleygwyr, ond yn raddol gollyngwyd offeiriaid i mewn fel caplaniaid. Gwisg yr urdd oedd mantell wen â chroes ddu arni. Cymerai'r marchogion adduned o dlodi a diweirdeb, ond nid oeddid yn gofalu ond ychydig amdanynt mewn amseroedd diweddar.

Y lle cyntaf yr ymsefydlasant ynddo oedd Acre. Ar gwymp Teyrnas Caersalem, symudodd y prif swyddog i Fenis, ac oddi yno, ym 1309, i Marienburg ar lannau'r Vistula. Ymunodd yr urdd â Brodyr y Cleddyf yn Lifonia yn y flwyddyn 1237. Gyda chaniatâd y pab, cariasant ymlaen ryfel gwaedlyd ar lannau deheuol y Môr Baltig, yn y 13g, er cael y cenhedloedd a drigent yno dderbyn Cristnogaeth. Ymunodd rhyfelwyr o bob parth o Ewrop gyda hwynt yn y ganrif ddilynol, ac yn eu plith Harri IV, brenin Lloegr a thri chant o'i farchogion. Dechreuodd yr urdd adfeilio yn y 15g, a chwympodd mewn rhan oherwydd ymraniadau mewnol, ac mewn rhan o ganlyniad ymosodiadau gan y cenhedloedd cylchynol. Cymerwyd gorllewin Prwsia gan Zygmunt I, brenin Gwlad Pwyl, oddi ar y marchogion, a ffurfiwyd tiriogaethau yr urdd yn nwyrain Prwsia yn dalaith dan Albert o Brandenburg, a'i olynwyr. Yna symudodd y prif swyddog i Mergentheim yn Swabia, yr hwn a gydnabyddid fel tywysog o'r ymerodraeth. Pan wnaed Heddwch Presburg, ym 1805, trosglwyddwyd i ymerawdwr Awstria hawliau a chyllid y prif feistr, ond ym 1809 diddymwyd yr urdd gan Napoleon, ac aeth y tiroedd perthynol iddo yn feddiant i benaduriaid y gwledydd lle y digwyddent fod. Mae'r urdd Diwtonaidd, fodd bynnag, yn bod mewn rhyw ffurf yn Awstria eto, ac ers 1929 urdd gwbl grefyddol ydyw.

Y Croesgadau
Hanes yr Almaen
Sefydliadau'r 1190au
Urddau crefyddol
Urddau milwrol
Marguerite de Valois

Merch Harri II, brenin Ffrainc a Catrin de Medici, a gwraig Henri de Navarre (Harri IV, brenin Ffrainc) oedd Marguerite de Valois, a elwir hefyd yn "La Reine Margot (14 Mai 1553 – 27 Mawrth 1615). Daeth yn frenhines Ffrainc ac yn llenores.

Gwaith llenyddol 
Roedd Margot yn fardd ac yn epistolydd. Ei phrif waith yw ei Mémoires (Atgofion) sy'n cynnwys disgrifiadau bywiog a chofiadwy o rai o'r digwyddiadau hanesyddol y bu'n dyst iddynt, fel Cyflafan Gŵyl Sant Bartholomew, ynghyd â brasluniau mewn arddull ffres a thrawiadol o gymeriadau'r llys, yn arbennig y merched. Ei hysgrifennydd personol oedd y bardd François Maynard (1582-1646). Roedd hi ar delerau da â'r llenor Brantôme (c.1540-1614) hefyd, awdur y Recueil des dames a'r Dames Gallantes.

Ffuglen 
Ysgrifennodd Alexandre Dumas (père) y nofel ramantaidd La Reine Margot yn seiledig ar brofiadau Margot adeg Cyflafan Gŵyl Sant Bartholomew yn 1846.

Cyfeiriadau

Beirdd Ffrangeg
Beirdd Ffrengig
Breninesau Ffrainc
Dramodwyr Ffrangeg
Dramodwyr Ffrengig
Ffrancod yr 16eg ganrif
Ffrancod yr 17eg ganrif
Genedigaethau 1553
Llenorion Ffrangeg
Llenorion Ffrengig yr 16eg ganrif
Llenorion Ffrengig yr 17g
Marwolaethau 1615
Merched yr 16eg ganrif
Merched yr 17eg ganrif
Pobl o Yvelines
Malbork

Tref yng ngogledd Gwlad Pwyl yw Malbork (Almaeneg: Marienburg, Lladin: Civitas Beatae Virginis). Adeiladwyd y dref o gwmpas caer Ordensburg Marienburg, a sefydlwyd ym 1274 ar lan dde'r Afon Nogat gan y Marchogion Tiwtonaidd. Enwyd y gaer a'r dref ill dwy ar ôl eu nawddsant, y Forwyn Fair. Daeth y gaer yn bencadlys i'r Marchogion Tiwtonaidd. Hi oedd caer Gothig fwyaf Ewrop.

Mae'r gaer yn dal i fod yn drawiadol iawn. Rhestrir y gaer a'i hamgueddfa fel Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO.

Dolen allanol 
  Gwefan swyddogol 

Dinasoedd Gwlad Pwyl
Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Ngwlad Pwyl
Strabo

Daearyddwr Groegaidd oedd Strabo (c. 64 CC - c. 19 OC). Roedd yn enedigol o Amaseia, Pontus, yn Asia Leiaf, a flodeuai yn amser yr ymerawdwyr Cesar Awgwstws a Tiberiws

Ganwyd Strabo yn fab i rieni gweddol dda eu byd yn Amaseia, yn Pontus, hen dalaith Roeg yn Asia Leiaf a oedd erbyn hynny'n rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig. Astudiodd yn gyntaf dan diwtoriaeth yr athronydd crwydr (peripatetig) Xenarchus (fl. diwedd y 1af ganrif CC). Fel ei athro roedd yn arddel Stoïciaeth, athroniaeth y Stoïciaid. Ar ôl gorffen ei addysg ymroddodd i astudiaethau hanes a daearyddiaeth. Teithiodd yn eang gan ymweld â rhan helaeth o Asia Leiaf, yr Aifft hyd at gyffiniau Ethiopia, sawl ardal yng Ngwlad Groeg, a hefyd yr Eidal, gan gynnwys y brifddinas Rhufain. Gyda'i raglaenydd Ptolemi mae Strabo yn cael ei ystyried yn dad Daearyddiaeth. Ysgrifennodd sawl llyfr, gan gynnwys llyfr hanes pwysig mewn 47 llyfr, a oedd yn parhad o waith Polybius o'r 5fed llyfr ymlaen; darnau a dyfyniadau yn unig sydd wedi goroesi. Dim ond ei Γεωγραφικά (Geographica, "Daearyddiaeth") sydd wedi goroesi'n destun gweddol gyflawn. Yn ffodus y llyfr hwnnw yw ei gampwaith.

Ffynonellau 
F.W. Hall, A Companion to Classical Texts (Rhydychen, 1913)
Oskar Seyffert, A Dictionary of Classical Antiquities, gyda ychwanegiadau gan H. Nettleship a J.E. Sandys (Llundain, 1902)

Daearyddwyr Groeg yr Henfyd
Llenyddiaeth Roeg glasurol
Marwolaethau'r 10au
Acadeg

Iaith Semitaidd a siaredid ym Mesopotamia oedd Acadeg (Acadeg lišānum akkadītum). Ceir cyfnodion ysgrifenedig ohoni o tua 2500 CC, a bu farw fel iaith lafar tua 500 CC. Mae ei henw yn tarddu o ddinas Akkad, canolfan bwysig i'r gwareiddiad Mesopotamaidd.

Cyfnodau'r iaith
Cyn 2100 CC: 'Hen Acadeg'

Testunau Acedeg
 Cyfreithiau Hammurabi (tua 1750 CC)

Gramadeg
Roedd gan yr iaith system o gyflyrau hyd at 1000 CC, pryd dechreuodd ddirwyio.

Ieithoedd Semitaidd
Mesopotamia
Turfan

Dinas oasis (hefyd Turpan; Uigur تۇرپان "Turpan"; Tsieineeg Ddiweddar 吐魯番 "Tǔlǔfán") yn Rhanbarth Ymreolaethol Xinjiang Uigur, gorllewin Tsieina.

Yn ardal Turfan roedd Tochareg yn cael ei siarad hyd at o gwmpas dechrau'r Oesoedd Canol.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Adfeilion Jiaohe
 Minaret Emin

Canolbarth Asia
Dinasoedd Xinjiang
Sven Hedin

Anturiaethwr Swedaidd a llenor oedd Sven Anders Hedin (19 Chwefror 1865 – 26 Tachwedd 1952), ganwyd a bu farw yn Stockholm, Sweden. Teithiodd yn eang yng Nghanolbarth Asia ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g ac ysgrifennodd nifer o lyfrau taith ac erthyglau. Roedd ganddo syniadau rhamantaidd am orffenol y Sgandinafiaid sy'n ymylu ar Aryaniaeth, ond serch hynny mae ei gyfrolau'n ffynhonnell bwysig ar gyfer hanes, iaith a thraddodiadau Canolbarth Asia.

Llyfryddiaeth  
Ceir cyfieithiadau Saesneg o lyfrau pwysicaf Hedin:
Sven Hedin, Central Asia and Tibet Towards the Holy City of Lassa, 2 gyfrol (Llundain, 1903)
Sven Hedin, Scientific Results of a Journey in Central Asia, 1899-1902 (Stockholm, 1904-07)
Sven Hedin, Through Asia (Llundain, 1898)

Anturiaethwyr
Fforwyr y 19eg ganrif
Fforwyr yr 20fed ganrif
Fforwyr Swedaidd
Genedigaethau 1865
Llenorion teithio Swedaidd y 19eg ganrif
Llenorion teithio Swedaidd yr 20fed ganrif
Llenorion teithio Swedaidd yn yr iaith Swedeg
Marwolaethau 1952
Pobl a aned yn Stockholm
Pobl fu farw yn Stockholm
Kashgar

Dinas werddon (Tsieineeg Ko'shin) yng ngorllewin pell Tsieina, yn Rhanbarth Xinjiang Uigur, yw Kashgar.

Hanes
1273-4 - Mae Marco Polo yn ymweld  â Kashgar.
1389-90 - Mae Timur yn ymosod Kashgar.
1862 - Y Treigl Tungani
1933 - Brwydr Gyntaf Kashgar 
1934 - Ail Frwydr Kashgar

Adeiladau a chofadeiladau 
Bedd Abakh Khoja
Mosg Id Khar
Safle Mao Zedong

Dinasoedd Xinjiang
Canolbarth Asia
Geographica (Strabo)

Llyfr daearyddiaeth pwysig gan y daearyddwr Groegaidd Strabo (c. 64 CC – c. 19 OC) yw'r Geographica. Mae rhannau o'r testun yn llwgr. Ceir y testun gorau o lyfrau 1–9 yn llawysgrif Paris 1397 (12g) ond mae llawysgrif Paris 1393 (13g–14g) yn well am ran olaf y testun. Mae'r 7fed llyfr yn fylchog iawn.

Cynnwys 
Yn y Geographica (Groeg: Γεωγραφικά) mae Strabo yn disgrifio gwledydd, pobl, arferion, crefyddau a hanes gwledydd yr Hen Fyd. Mae'n ffynhonnell eithriadol o bwysig am wybodaeth o dopograffi a hanes y cyfnod. Mae Strabo yn amlwg yn tynnu ar ei brofiad personol o rai lleoedd (roedd wedi teithio'n eang) ond mae o'n defnyddio gwaith daearyddwyr a haneswyr eraill hefyd, yn abennig Eratosthenes. Mae ganddo lygad craff am bobl a llefydd ac mae ei arddull yn eglur a deniadol.

Mae'r Geographica yn cael ei rannu yn 17 llyfr (liber).

Liber 1–2: Beirniadaeth o waith yr hen ddaearyddwyr, o Homer ymlaen, a thraethawd ar seiliau mathemategol daearyddiaeth (adran wanaf y gwaith)
Liber 3: Sbaen
Liber 4: Gâl, Prydain, Iwerddon a'r Alpau
Liber 5–6: Yr Eidal a'r ynysoedd o'i chwmpas
Liber 7: Gogledd a dwyrain Ewrop hyd Afon Daniwb, yn cynnwys Yr Almaen
Liber 8–10: Gwlad Groeg a'r ynysoedd Groegaidd
Liber 11–14: Asia i'r gorllewin o fynyddoedd Taurus
Liber 15–16: Asia y tu draw i'r Taurus, sef Arabia, Syria, Persia ac India a'i gymdogion
Liber 17: Yr Aifft, Carthago a rhannau eraill o Ogledd Affrica

Dylanwad 
Y Geographica yw'r llyfr daearyddiaeth pwysicaf a ysgrifenywd erioed yn y Gorllewin. Am ganrifoedd roedd ysgolheigion o bob rhan o Ewrop a'r Môr Canoldir yn troi ato am wybodaeth ac ysbrydoliaeth ac fe barhaodd i fod y prif lyfr cyfeiriadol ar y bwnc hyd at ddiwedd yr Oesoedd Canol.

Llyfryddiaeth 
Horace L. Jones (gol.), Strabo: Geography, 8 gyfrol (Llundain, 1933). Argraffiad o'r testun Groeg gyda chyfieithiad Saesneg cyferbyn.

Gwyddoniaeth
Llenyddiaeth Roeg glasurol
Llyfrau daearyddiaeth
Sylvia Plath

Bardd, nofelydd ac ysgrifennydd straeon byrion o'r Unol Daleithiau oedd Sylvia Plath (27 Hydref 1932 – 11 Chwefror 1963). Fe'i ganwyd yn Boston, Massachusetts, ac astudiodd yng Ngholeg Smith a Choleg Newnham, Caergrawnt cyn derbyn cydnabyddiaeth fel bardd a llenor proffesiynol.

Priododd y bardd Ted Hughes, yn 1956 a bu'r ddau'n byw yn yr Unol Daleithiau i ddechrau ac yna yn Lloegr. Cawsant ddau o blant gyda'i gilydd, Frieda a Nicholas. Dioddefai Plath o iselder am gyfnodau helaeth o'i bywyd fel oedolyn ac yn 1963 cymerodd ei bywyd ei hun. Mae ei bywyd a'i marwolaeth, ynghyd â'i hysgrifennu a'i dylanwad yn parhau i fod yn ddadleuol

Cydnabyddir Plath am ddatblygu genre o farddoniaeth gyffesol ac mae hi fwyaf enwog am ei dwy gyfrol gyhoeddedig, The Colossus and Other Poems ac Ariel. Yn 1982, enillodd Wobr Pulitzer ar ôl ei marwolaeth, am The Collected Poems. Roedd hi hefyd wedi ysgrifennu The Bell Jar, nofel rhannol-hunangofiannol a gyhoeddwyd ychydig cyn ei marwolaeth.

Llyfryddiaeth

Barddoniaeth
The Colossus (1960)
Ariel (1965)
Crossing the Water (1971)
Winter Trees (1972)
The Collected Poems (1981)
Daddy

Rhyddiaith
The Bell Jar (1963)
Letters Home (1975)
Johnny Panic and the Bible of Dreams (1977)
The Journals of Sylvia Plath (1982)
The Magic Mirror (1989)

Plant
The Bed Book (1976)
The It-Doesn't-Matter-Suit (1996)
Collected Children's Stories (UK, 2001)
Mrs. Cherry's Kitchen (2001)

Cyfeiriadau

Beirdd Seisnig yr 20fed ganrif
Beirdd Seisnig yn yr iaith Saesneg
Enillwyr Gwobrau Pulitzer
Genedigaethau 1932
Llenorion benywaidd Americanaidd yr 20fed ganrif
Llenorion straeon byrion Americanaidd yr 20fed ganrif
Llenorion straeon byrion Americanaidd yn yr iaith Saesneg
Marwolaethau 1963
Nofelwyr Seisnig yr 20fed ganrif
Nofelwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Merched yr 20fed ganrif
Eratosthenes

Ysgolhaig ac athronydd Groegaidd amryddawn (fl. 275 CC - 195 CC efallai), yn enedigol o ddinas Cyrene, ar arfordir Gwlff Sidra (Syrtes) yn Libya, Gogledd Affrica.

Bywyd 
Dechreuodd ei addysg yn ei ddinas enedigol cyn symud i Athen i astudio athroniaeth. Rhoddodd ei ddarlith gyntaf ar athroniaeth yno. Yn 247 CC fe'i gwahoddwyd i Alecsandria gan Ptolemi III Euergetes  i gymryd drosodd fel llyfrgellydd yn lle Callimachus yn llyfrgell enwog y ddinas; yr ail yn unig i ddal y swydd honno. Mesurodd gylchedd y Ddaear a gradd yr ecliptig. Dywedir iddo farw o wrthod cymryd bwyd yn 195 CC, gan fod ei lygaid yn dechrau methu ac nid oedd yn medru parhau â'i waith.

Gwaith 
Roedd yn feistr ar bron pob cangen o wyddoniaeth a dysg yr Hen Fyd, gan gynnwys hanes, daearyddiaeth, geometreg, seryddiaeth, athroniaeth, gramadeg a barddoniaeth. Oherwydd y doniau hyn enillodd iddo ei hun y teitl Pentathlos "Meistr ar y Pum Camp" (anrhydedd a roddid fel rheol i athletwyr penigamp). Dywedir hefyd ei fod y cyntaf i ymarddel yr enw Philologos "Cyfaill Dysg (neu Wybodaeth)". Gellid dweud mai Eratosthenes yw sefydlwr daearyddiaeth wyddonol (mawr oedd dyled Strabo, yr enwocaf o ddaearyddwyr y byd clasurol, iddo). Ei gyfrolau pwysicaf yw:

Y Geographica (3 llyfr). Ffynhonnell bwysig yng ngwaith Strabo. Nid oes testun ohono wedi goroesi.
Y Chronographia. Llyfr sy'n ceisio defnyddio seryddiaeth a mathemateg i sefydlu cronoleg hanes.
Llyfr ar Yr Hen Gomedi Roeg.
Y Catalogoi. Cymysgedd o seryddiaeth a chwedloniaeth. Casgliad o'r hen chwedlau yn ymwneud â'r sêr oedd yn cael ei dilyn gan restr o'r sêr unigol yn y cytserau cysylltiedig. Mae'r Catasterismoi, sy'n rhestru 44 cytser a 475 o sêr, ynghyd â chwedlau, wedi goroesi ac yn seiliedig ar waith Eratosthenes.
Hermes. Arwrgerdd.
Erigone. Telyneg (elegy) enwog yn ei dydd.

Drylliau yn unig o hynny oll sydd wedi goroesi, y rhan fwyaf mewn dyfyniadau a chyfeiriadau gan ysgrifenwyr clasurol diweddarach.

Llyfryddiaeth 
Oskar Seyffert, A Dictionary of Classical Antiquities, gyda ychwanegiadau gan H. Nettleship a J.E. Sandys (Llundain, 1902).

Gweler hefyd
Geodedd: cangen o fathemateg gymhwysol

Athronwyr Groeg yr Henfyd
Beirdd Groeg yr Henfyd
Daearyddwyr Groeg yr Henfyd
Mathemategwyr Groeg yr Henfyd
Pobl fu farw o newyn
Seryddwyr Groeg yr Henfyd
Hu Gadarn

Arwr Cymreig chwedlonol, ffrwyth dychymyg Iolo Morgannwg yn bennaf, yw Hu Gadarn.

Fe'i portreadir gan Iolo yn ei "Drydedd Gyfres" o Drioedd Ynys Prydain, sef 'Trioedd Beirdd Ynys Prydain' (a gyhoeddwyd yn y Myvyrian Archaiology of Wales), fel math o arwr cenedlaethol a oedd yn ymgorffori pob agwedd ar ddiwylliant y Cymry, yn fath o hynefydd totemaidd, fel petai. Yn ôl Iolo, arweiniodd Hu y Cymry i Ynys Prydain o Ddeffrobani (enw canoloesol ar Sri Lanca a fenthycwyd gan Iolo). Dysgodd Hu y Cymry sut i gyfanheddu'r tir a byw yn heddychlon â'i gilydd yn ogystal â chrefft Cerdd Dafod er mwyn diogelu'r cof am yr hyn a fu.

Ymddengys fod Iolo wedi benthyg cymeriad Hu Gadarn o'r gerdd ganoloesol enwog "Cywydd y Llafurwr", gan Iolo Goch (tua 1320–1398). Yn y cywydd hwnnw mae Iolo Goch yn adrodd sut y bu rhaid i Hu Gadarn, oedd yn ymerawdwr Caergystennin (Constinobl), lywio aradr a bwydo ei hun o ffrwyth ei waith yn unig.

Hu Gadarn, feistr hoyw giwdawd,
Brenin a roes gwin er gwawd,
Ymherodr tir a moroedd,
Cwnstabl aur Constinobl oedd,
Daliodd ef wedi diliw
Aradr gwaisg arnoddgadr gwiw.

Mae'r foeswers honno yn deillio o ffynhonnell Ffrangeg a gyfieithwyd i'r Gymraeg yn y 13g dan yr enw Campau Charlymaen; trosodd y cyfieithydd enw un o'r arwyr, Hugun le Fort fel "Hu Gadarn".

Ffugiodd Iolo Morgannwg draddodiad arall am Hu Gadarn yn defnyddio ei ychen bannog i dynnu'r afanc o'r llyn ac felly gwaredu Ynys Prydain o'r dylifiadau a achoswyd gan yr anghenfil chwedlonol honno.

Roedd llawer o bobl yn credu yn chwedl Hu Gadarn, sy'n ddeniadol, a cheir nifer o gyfeiriadau at Hu yn llenyddiaeth y 19g. Er bod rhai ysgolheigion yn amau dilysrwydd y traddodiad cyn hynny, bu rhaid aros tan yr 20g i brofi mai un arall o ffugiadau niferus Iolo Morgannwg oedd Hu Gadarn fel un o gyndeidiau chwedlonol y Cymry.

Neo-dderwyddiaeth
Mewn Neo-dderwyddiaeth cyfeirir at Ddefrobani Iolo Morgannwg fel 'Atlantia' ac uniaethir Hu Gadarn â'r duw Celtaidd Esus.  Llyncodd Robert Graves hanes Iolo yn gyfan, ac uniaethodd Hu Gadarn â duw corniog y Cymry yn y cyfnod Celtaidd.  Mae'r Israeliaid Prydeinig, sy'n credu bod hynafiaid pobl Prydain yn dod o Israel, yn uniaethu Hu â'r cymeriad Beiblaidd Joshua, tra bod eraill, gan ddilyn syniad ieithegol Iolo Morgannwg a fynegwyd ganddo yn ei lyfr Barddas, yn ei uniaethu â Iesu o Nasareth, dan yr enw "Hu-Hesus".

Gweler hefyd
Wicca
Derwyddiaeth
Dee
Iolo Morgannwg

Cyfeiriadau

Iolo Morganwg
Llenyddiaeth Gymraeg
Mytholeg Gymreig
Cyrene

Dinas o'r cyfnod clasurol yw Cyrene, yn hen dalaith Cyrenaica, ger arfordir Gwlff Sirta (Sirtes) yn Libia.

Yn ôl traddodiad fe'i sefydlwyd gan y brenin Battus yn 630CC. Mae'r enw, fel enw'r dalaith, yn dod o'r dduwies Cyrene fam Aristæus, ei mab gan Apollo. Roedd yn ddinas enwog yn yr Hen Fyd, wedi'i lleoli yng nghanol gwastadedd atyniadol tua 11 milltir o'r Môr Canoldir. Cyrene oedd prifddinas y Pentapolis ("Y Pum Dinas"), ardal bwysicaf y dalaith. Cafodd nifer o wŷr enwog eu geni yno, yn eu plith y bardd ac ysgolhaig Callimachus (m. c.240CC), y polymath Eratosthenes (275CC-195CC), Anniceris, Carneades ac Aristippus. Daeth dan reolaeth y Rhufeiniaid yn 97CC.

Mae safle Cyrene ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd.

ffynonellau 
 J. Lempriere, A Classical Dictionary (London, d.d.)
 Oskar Seyffert, A Dictionary of Classical Antiquities, gyda ychwanegiadau gan H. Nettleship a J.E. Sandys (Llundain, 1902).

Dinasoedd Rhufeinig
Groeg yr Henfyd
Hanes Libia
Safleoedd archaeolegol Libia
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Libia
Cyflafan Columbine

Llofruddiaeth dorfol yn Ysgol Uwchradd Columbine yn Swydd Jefferson ger Littleton, Colorado, Unol Daleithiau America, ar 20 Ebrill 1999 oedd  Cyflafan Columbine. Llofruddiodd dau fyfyriwr, Eric Harris a Dylan Klebold, 12 myfyriwr ac athro cyn eu lladd eu hunain. Fe wnaethon nhw osod bomiau yn yr ysgol ac yn ei chyffiniau, a defnyddio drylliau i gyflawni'r llofruddiaethau.

Mae'r ffilm ddogfen Bowling for Columbine gan Michael Moore yn adrodd hanes y digwyddiad.

1999
Colorado
Columbine
Hanes yr Unol Daleithiau
Saethu torfol yn yr Unol Daleithiau
Trosedd yn yr Unol Daleithiau
J. R. R. Tolkien

Roedd John Ronald Reuel Tolkien (3 Ionawr 1892 – 2 Medi 1973) yn ieithydd ac yn academydd amlwg, ac yn athro ar lenyddiaeth Saesneg ym Mhrifysgol Rhydychen rhwng 1925 a 1945, cyn darlithio ar yr iaith Sacsonaidd yno rhwng 1945 a 1959. Roedd hefyd yn Babydd o ymroddedig. Mae Tolkien fwyaf enwog am ysgrifennu’r llyfrau The Hobbit, The Lord of the Rings a The Silmarillion, sydd wedi eu selio ar fyd ffantasi Middle-earth.

Ganed Tolkien yn Bloemfontein, Orange Free State, (De Affrica nawr) ond symudodd y teulu i Loegr pan oedd yn dair oed.

Tolkien ac iaith 

O oed cynnar, pan welodd enwau Cymraeg ar drelars glo o dde Cymru, fe ymddiddorodd Tolkien mewn ieithoedd. Graddiodd mewn ieitheg Hen Roegaidd, ac ym 1915 graddiodd gyda Hen Islandeg fel pwnc arbennig. Gweithiodd ar Eiriadur Saesneg Rhydychen rhwng 1918 a 1920. Serch hyn, ei brif ddiddordebau ieithyddol oedd Hen Saesneg a'r Gymraeg.

Aeth Tolkien ati i ddyfeisio nifer o ieithoedd gwahanol ar gyfer The Lord of the Rings, yn cynnwys Sindarin (a seliwyd ar y Gymraeg) a Quenya (a seliwyd ar Ffinneg). Hen Saesneg, neu Rohirric, oedd iaith gwerin gwlad ffuglennol Rohan.

Yn ei draethawd English and Welsh, dywedodd: Welsh is of this soil, this island, the senior language of the men of Britain; and Welsh is beautiful.

Ysgrifau Eraill 

Yn ogystal â'r enwog The Hobbit a The Lord of the Rings ysgrifennodd Tolkien weithiau yn ymwneud a'i fyd chwedlonol. Ysgrifennodd The Silmarillon cyn yr uchod, sy'n trafod hen hanesion Middle Earth yn ei hoes gyntaf. Wedi ei farwolaeth, cyhoeddwyd hefyd nifer o ysgrifau gwahanol yn trafod gwahanol agweddau o'i fyd amrywiol.

Ym 1955 traddododd ei ddarlith English and Welsh i Brifysgol Rhydychen, yn disgrifio'r Gymraeg fel iaith 'brydferthach na'r Saesneg'.

Golygwyd rhai o'i weithiau anghyhoeddedig gan ei fab, Christopher Tolkien.

Cyfeiriadau

 
Catholigion Seisnig
Genedigaethau 1892
Ieithyddion Seisnig
Llenorion ffantasi Seisnig
Llenorion plant Seisnig
Llenorion straeon byrion Seisnig yn yr iaith Saesneg
Marwolaethau 1973
Nofelwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Ysgolheigion llenyddol
Annibyniaeth

Hunan-lywodraeth cenedl, gwlad neu wladwriaeth yw annibyniaeth.

Trwy hanes bu cenhedloedd yn brwydro yn erbyn gwledydd neu ymerodraethau oedd yn rheoli nhw fel tiriogaethau, ac yna'n datgan eu hannibyniaeth os oeddent yn ennill (gweler rhyfel annibyniaeth). Yn ddiweddar, bu refferenda'n cael eu cynnal er mwyn i bobl pleidleisio o blaid neu yn erbyn annibyniaeth, e.e. Dwyrain Timor, Montenegro.

Weithiau, bydd cenedl sydd eisiau ennill annibyniaeth o rym sy'n ei ddominyddu yn cyhoeddi ac yn arwyddo datganiad annibyniaeth. Yr enghraifft cynharaf sydd gennym o un yw Datganiad Arbroath (a ddatganodd annibyniaeth yr Alban).

Defnyddiau eraill o'r gair "annibyniaeth" 
Ar wahân i'r defnydd gwleidyddol a ddisgrifir uchod, mae "annibyniaeth" hefyd yn golygu y gallu i wneud rhywbeth heb ddibynnu ar rywun neu rywbeth arall. Mae hyn yn cael ei ystyried fel rhinwedd.

Gweler hefyd 
 Annibyniaeth i Gymru
 Rhestr gwledydd yn nhrefn eu dyddiad annibyniaeth
 Cymru Annibynnol
 Rhestr datganiadau annibyniaeth
 Rhestr rhyfeloedd annibyniaeth

Cenedlaetholdeb
Rhinweddau
Theorïau gwleidyddol
1540au

15g - 16g - 17g
1490au 1500au 1510au 1520au 1530au - 1540au - 1550au 1560au 1570au 1580au 1590au
1540 1541 1542 1543 1544 1545 1546 1547 1548 1549

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
Pab Pawl III
Y Brenin Harri VIII (Lloegr)
Y Brenin Edward VI (Lloegr) (ers 1547)
Y Frenhines Mari, brenhines yr Alban
Y Brenin Ffransis I (Ffrainc)
Y Brenin Harri II (Ffrainc) (ers 1547)
Yr Ymerawdwr Ifan IV (Rwsia) ("Tsar" cyntaf)
Y Brenin Siarl I (Sbaen)
Y Brenin Gustaf I (Sweden)
Y Brenin Cristian III o Ddenmarc a Norwy
Yr Ymerawdwr Jiajing (Tsieina)

1540au
Pab Pawl III

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig a rheolwr Taleithiau'r Babaeth o 13 Hydref 1534 hyd ei farwolaeth oedd Pawl III (ganwyd Alessandro Farnese) (29 Chwefror 1468 – 10 Tachwedd 1549).

Cyfeiriadau

Esgobion Eidalaidd
Genedigaethau 1468
Marwolaethau 1549
Pabau
Pobl o Lazio
Thomas Ifor Rees

Diplomydd, cyfieithydd ac awdur llyfrau taith oedd Thomas Ifor Rees (16 Chwefror 1890 – 11 Chwefror 1977), a anwyd yn Rhydypennau, Bow Street, ger Aberystwyth, Ceredigion, yn fab i'r cerddor John Thomas Rees a'i wraig Elizabeth Davies.

Cafodd ei addysg yng Ngholeg Prifysgol Cymru Aberystwyth gan raddio yn 1910. Roedd yn was sifil a threuliodd nifer o flynyddoedd tramor yn cynnwys cyfnod fel llysgennad Prydain ym Molifia.

Gyrfa 
Daeth yn aelod o'r llu llysgenhadol yn 1913.

Bu iddo ymddeol yn 1950.

Gwaith llenyddol
Ysgrifennodd dri llyfr taith: In and Around the Valley of Mexico (1953), yn Saesneg, a Sajama (1960) ac Illimani (1964) am deithiau yn Ne America yn Gymraeg. Ystyrir y ddau lyfr olaf yn glasuron o lyfrau taith yn y Gymraeg. Maent yn cynnwys nifer o luniau a dynwyd gan yr awdur ei hun hefyd, sy'n eu gwneud yn gyfrolau deniadol.

Cyfieithodd nofelau gan René Bazin, Xavier de Maistre, J.R. Jiminez, C.F. Ramuz a Henri Troyat i'r Gymraeg, ynghyd â'r gerdd Elegy written in a Country Churchyard gan Thomas Gray a fersiwn Edward Fitzgerald o Rubaiyat Omar Khayyām.

Llyfryddiaeth 
 In and around the valley of Mexico (1953)
 Sajama: teithiau or ddau gyfandir (Mécsico, Nicaragua, Peru, Bolivia) (1960)
 Illimani yn nhiroedd y gorllewin : teithiau ac atgofion (1964)

Cyfeiriadau

Cyfieithwyr Cymreig
Diplomyddion Cymreig
Genedigaethau 1890
Llenorion teithio Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion teithio Cymreig yn yr iaith Gymraeg
Llenorion teithio Cymreig yn yr iaith Saesneg
Marwolaethau 1977
Pobl o Geredigion
Pobl addysgwyd yn Ysgol Ardwyn, Aberystwyth
Edward Tegla Davies

Llenor yn yr iaith Gymraeg, a anwyd yn Llandegla-yn-Iâl yn yr hen Sir Ddinbych, yn fab i chwarelwr (31 Mai 1880 – 9 Hydref 1967) oedd Edward Tegla Davies. Fel Tegla roedd yn cael ei adnabod gan bawb.

Bywyd 
Magwyd Tegla yn ei bentref genedigol, sef Llandegla, ger Rhuthun yn 1880, ac yno y cafodd ei addysg gynnar. Cafodd cymdeithas Gymraeg glos a byd natur ei ardal effaith amlwg ar ei waith llenyddol a'i agwedd at fywyd yn gyffredinol. Aeth i Goleg Didsbury, Manceinion ar ôl cyfnod o 4 mlynedd yn ddisgybl-athro ac yna tair mlynedd fel athro cynorthwyol yn Ysgol Bwlchgwyn, ei hen ysgol, cyn gwasanaethu fel gweinidog Wesla am weddill ei oes. Crwydrodd o gylchdaith i gylchdaith yn ystod ei weinidogaeth, fel oedd yn arferol i weinidogion Wesla, ac roedd yn bregethwr dylanwadol. Roedd yn sgwennu'n gyson i'r wasg Gymraeg ac yn olygydd ar Y Winllan (1920-1928), cylchgrawn y Wesleaid, a'r Efrydydd (1931-1935). Golygodd Gyfres Pobun am gyfnod yn ogystal. Roedd yn adnabod nifer o lenorion eraill yng Nghymru ac yn gyfaill agos i T. Gwynn Jones ac Ifor Williams. Fe'i gladdwyd yn Nhregarth, ger Bethesda.

Anrhydeddau
Gwrthododd gynnig i dderbyn OBE, gan ysgrifennu at ffrind, 'Ni allaf ddychmygu fy hun yn "Swyddog yr Ymerodraeth Brydeinig" pan oeddwn wedi ymrwymo fy mywyd i wasanaethu Un a fu farw ar groes'. Ond derbyniodd ddau anrhydedd o Brifysgol Cymru, gradd MA er anrhydedd ym 1924 a DLitt ym 1958, am ei gyfraniad at lenyddiaeth Gymreig.

Gwaith Llenyddol 
Ysgrifennai ar gyfer plant ac oedolion fel ei gilydd ac mae ei waith yn cynnwys nofelau, sawl cyfrol o straeon byrion, ysgrifau a hunangofiant. Mae ei arddull yn rhwydd ac agos-atoch ac mae ei gydymdeimlad cynhenid â phlant a byd natur yn elfen amlwg yn ei waith.

Llyfrau i blant yn bennaf
Hunangofiant Tomi (Bangor, 1912)
Tir Y Dyneddon (Caerdydd a Wrecsam, 1921)
Nedw (Wrecsam, 1922)
Rhys Llwyd Y Lleuad (Wrecsam, 1925)Hen Ffrindiau (Wrecsam, 1927)Y Doctor Bach (Wrecsam, 1930)Stori Sam (1938)

Llyfrau eraillGŵr Pen y Bryn (Wrecsam, 1923). Nofel.Y Llwybr Arian (Wrecsam, 1934). Straeon.Gyda'r Glannau (Llandybïe, 1941). Nofel fer.Rhyfedd o Fyd (1950). Ysgrifau.Y Foel Faen (Lerpwl, 1951). Ysgrifau.Gyda'r Blynyddoedd (1951). Hunangofiant.Ar Ddisberod (1954). Ysgrifau.Yr Hen Gwpan Cymun (1961). Pregethau.

 Llyfryddiaeth 
Pennar Davies, Edward Tegla Davies, yn y gyfres Writers of Wales (1983)
Islwyn Ffowc Ellis, Dirgelwch Tegla (1977)
Islwyn Ffowc Ellis (gol.), Edward Tegla Davies, Llenor a Phroffwyd (1956)
Huw Ethall, Cofiant Tegla (1980)
Mairwen a Gwynn Jones (gol.), Dewiniaid Difyr (Llandysul, 1983). Ysgrif ar Degla gan Dyddgu Owen, tt.97-103. ISBN 0850887372
R.M. Jones, Llenyddiaeth Gymraeg 1902-1936'' (Cyhoeddiadau Barddas, 1987). Pennod 41: "Tegla a Phlant".

Dolennau allanol
Y Bywgraffiadur Ar-lein

Cyfeiriadau

 
Gweinidogion Methodist Cymreig
Genedigaethau 1880
Marwolaethau 1967
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion plant Cymraeg
Nofelwyr Cymraeg
Pobl o Sir Ddinbych
Hunangofiant Tomi

Y gyfrol gyntaf o waith Edward Tegla Davies i blant yw Hunangofiant Tomi. Fe'i gyhoeddwyd yn 1912, yng ngwasg Y Llyfrfa, Bangor. Llyfr bach 123 tudalen wedi ei argraffu'n ddestlus gan yr argraffydd Evan Thomas, gyda wyneb-ddalen gan y cyhoeddwr P. Jones-Roberts.

Cyfrol ydyw ar lun cyfres o hanesion dyddiadur dychmygol bachgen bach sy'n byw mewn pentref yng ngefn-gwlad Cymru. Mae'r iaith yn naturiol (yn ôl safon y cyfnod) a'r arddull yn ysgafn ac ysmala ac yn wahanol iawn i'r fath o "lyfrau plant" sur a difrifol, crefyddol eu naws, oedd yn cael eu cynnig i blant fel rheol. Dyma un enghraifft ohono, o'r bennod "Cader Ceridwen":

Wyddoch chi bedi bardd, ac a welsoch chi un rywdro? Wel yn wir y mae o'r peth rhyfedda welsoch chi rioed. Mi chwarddwch nes y byddwch chi'n sal wedi i chi unweth weld un. Y mae ene fardd yn byw yn ein hardal ni, ac yr yden ni yn cael miloedd o sport efo fo. Dyn ydi bardd, wyddoch, wedi cael ei daro gan blaened...

Edward Tegla Davies
Llyfrau Cymreig 1912
Llyfrau plant Cymraeg
Nofelau 1912
Nofelau Cymraeg
Nedw

Llyfr o straeon i blant gan Edward Tegla Davies yw Nedw. Fe'i gyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1922 a chafwyd sawl argarffiad arall yn ystod y 1920au a'r 1930au. Ychwanegir at ei ddiddordeb gan y lluniau inc du a gwyn gan Leslie Illingworth, cartwnydd gwleidyddol ar staff y Daily Mail, Cymro a gafodd ei eni a'i fagu ym Mro Morgannwg.

Casgliadau o straeon byrion Cymraeg i blant
Edward Tegla Davies
Llyfrau Cymreig 1928
Rhys Llwyd Y Lleuad

Cyfrol o straeon i blant gan Edward Tegla Davies yw Rhys Llwyd Y Lleuad. Cyhoeddwyd yr argraffiad cyntaf yn 1925 gan Hughes a'i Fab, Wrecsam, gyda chwech llun du a gwyn gan yr arlunydd Wilfred Mitford Davies.

Dyn bach o'r lleuad ydyw Rhys Llwyd, ac yn y llyfr ceir hanes ei anturiaethau rhyfedd yn nghwmni dau hogyn ifanc sy'n byw yng nghefn-gwlad Cymru.

Casgliadau o straeon byrion Cymraeg i blant
Edward Tegla Davies
Llyfrau Cymreig 1925
Wilfred Mitford Davies

Darlunydd  llyfrau plant Cymraeg oedd Wilfred Mitford Davies (23 Chwefror 1895 – 19 Mawrth 1966), ganwyd ym Mhorthaethwy, Môn.

Mae'n debyg mai W. Mitford Davies yw'r mwyaf adnabyddus o arlunwyr llyfrau plant Cymru. Cafodd wahoddiad gan Ifan ab Owen Edwards i ddarlunio'r gyfres boblogaidd Cymru'r Plant yn 1922. Darluniodd nifer o lyfrau plant Cymraeg yn ystod ei yrfa hir.

Genedigaethau 1895
Marwolaethau 1966
Darlunwyr Cymreig
Darlunwyr llyfrau plant
Pobl o Ynys Môn
Y Doctor Bach

Llyfr i blant gan Edward Tegla Davies yw Y Doctor Bach (1930).

Edward Tegla Davies
Llyfrau Cymreig 1930
Llyfrau plant Cymraeg
Nofelau Cymraeg
Nofelau 1930
Tir y Dyneddon

Mae Tir y Dyneddon: Storïau am Dylwyth Teg yn gyfrol o straeon i blant gan Edward Tegla Davies, a gyhoeddwyd yn 1921.

Casgliadau o straeon byrion Cymraeg i blant
Edward Tegla Davies
Llyfrau Cymreig 1921
Gŵr Pen y Bryn

Gŵr Pen y Bryn (teitl llawn: Gŵr Pen y Bryn: Deffroad Enaid Cyffredin. Stori o gyfnod y Rhyfel Degwm) yw unig nofel y llenor amryddawn Edward Tegla Davies. Fe'i cyhoeddwyd gan Hughes a'i Fab yn Wrecsam, 1923.

Lleolir y nofel mewn pentref bach gwledig yng ngogledd-ddwyrain Cymru adeg Rhyfel y Degwm. Er bod iddi gefndir hanesyddol a chymdeithasol pwysig, stori am "ddeffroad enaid cyffredin", sef gŵr (meistr) fferm Pen-y-Bryn ydyw.

Ystyrir Gŵr Pen-y-Bryn yn glasur bach gan sawl beirniad; "un o nofelau mwyaf trawiadol ei gyfnod" yw barn Bobi Jones amdano.

Llyfryddiaeth
Gŵr Pen y Bryn (Wrecsam: Hughes a'i Fab, 1923)
Argraffiad newydd gyda rhagymadrodd gan John Rowlands: Gŵr Pen y Bryn (Caerdydd: Hughes a'i Fab, 1994)

Cyfeiriadau

Edward Tegla Davies
Llyfrau Cymreig 1923
Nofelau Cymraeg
Nofelau 1923
Cosofo

Gwlad yn y Balcanau yn ne-ddwyrain Ewrop yw Cosofo (Albaneg Kosovë/Kosova, Serbeg Косово и Метохија / Kosovo i Metohija). Hyd 17 Chwefror 2008 bu'n dalaith yn ne Serbia ac, fel Serbia ei hun, roedd yn rhan o'r hen Iwgoslafia. Ar ôl gwrthdaro chwerw rhwng Serbiaid ac Albaniaid yn y 1990au a achoswyd gan densiynau ethnig, mae'r dalaith yn cael ei gweinyddu gan y Cenhedloedd Unedig drwy UNMIK (United Nations Interim Administration Mission in Kosovo) ers diwedd Rhyfel Cosofo (1999). Ar 17 Chwefror 2008, cyhoeddodd llywodraeth Albanaidd y dalaith annibyniaeth, ond mae Serbiaid lleol (tua 10% o'r boblogaeth) yn gwrthod hynny.

Y bobl 
Mae mwyafrif y boblogaeth, tua 90%, yn Albaniaid. Mae canran yr Albaniaid wedi codi yn sgil Rhyfel Cosofo. Mae mwyafrif yr Albaniaid yn Fwslemiaid, er bod nifer ohonyn nhw'n Babyddion neu aelodau o'r Eglwys Uniongred. Mae'r Serbiaid yn gyffredinol yn Uniongredwyr.

Gwleidyddiaeth a statws gwleidyddol 
Yn ôl penderfyniad rhif 1244 Cyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig, sefydlwyd gweinyddiaeth dros dro yng Nghosofo o dan arweinyddiaeth y Cenhedloedd Unedig i weinyddu'r dalaith, hybu hunanlywodraeth, cynorthwyo penderfyniad am statws dyfodol Cosofo, cynnal cyfraith a threfn, hybu hawliau dynol a helpu ffoaduriaid i ddychwelyd. Pennaeth yr UNMIK yw Cynrychiolydd Arbennig Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig, Joachim Rücker. Y cyn-benaethiaid yw Bernard Kouchner (Gorffennaf 1999 tan Ionawr 2001), Hans Haekkerup (Chwefror 2001 tan Rhagfyr 2001), Michael Steiner (Ionawr 2002 tan Gorffennaf 2003) Harri Holkeri (Awst 2003 tan Mehefin 2004), a Søren Jessen-Petersen (2004 tan Mehefin 2006).

Yn ôl cytundeb Rambouillet (Mawrth 1999), buasai Cosofo wedi hunanlywodraeth er iddi aros yn rhan o Serbia. Buasai Serbia wedi cytuno i gynnal etholiadau rhydd ac i adeiladu llywodraeth a system cyfreithiol teg. Gwrthododd Serbia llofnodi'r cytundeb, gan arwain at ymosodiadau gan awyrennau NATO yn ystod Mawrth-Mehefin 1999. O 2001 ymlaen, mae UNMIK wedi bod yn trosglwyddo pwerau i sefydliadau hunanlywodraethol Cosofo. Cynhaliwyd etholiadau ar gyfer Cynulliad Cosofo ym mis Tachwedd 2001, a enillwyd gan Gynghrair Democrataidd Cosofo (LDK). Daeth Ibrahim Rugova, oedd wedi arwain gwrthwynebiad i reolaeth Serbia yn ystod y 1990au, yn arlywydd, a Bajram Rexhepi (Plaid Ddemocrataidd Cosofo) yn brif weinidog.

Yr arlywydd presennol yw Behgjet Pacolli sy'n Annibynnwr.  Yr arlywydd o 2006 hyd 2010 oedd Fatmir Sejdiu, arweinydd Cynghrair Democrataidd Cosofo. Bu farw ei flaenorydd, Ibrahim Rugova, ym mis Ionawr 2006. Y prif weinidog yw Agim Çeku, cyn-gadlywydd yn y Fyddin dros Ryddhâd Cosofo (KLA). Ar 17 Chwefror 2008, cyhoeddodd yr arlywydd a'r prif weinidog ill dau annibyniaeth lwyr oddi wrth Serbia yn dilyn pleidlais yn senedd Cosofo.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Erthygl gan Gwion Lewis

 
Daearyddiaeth Serbia
Gwledydd Ewrop
Hanes Serbia
Iwgoslafia
Tiriogaethau dadleuol
Dolwyddelan

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Dolwyddelan. Saif yn Nyffryn Lledr ym Mharc Cenedlaethol Eryri. Enwir y pentref ar ôl Sant Gwyddelan, nawddsant y plwyf. Mae'r A470 a Rheilffordd Dyffryn Conwy yn pasio drwy'r pentref.

Hanes
Yn ymyl y pentref ar glogwyn isel y mae Castell Dolwyddelan, un o gestyll Tywysogion Gwynedd a man geni Llywelyn Fawr yn ôl traddodiad. Yma hefyd y mae Tanycastell, man geni y pregethwr John Jones, Talysarn. Ychydig yn is i lawr y dyffryn ceir safle caer Rufeinig ym Mryn-y-Gefeiliau. Ar draws y ffordd i'r ffordd fawr ceir Tomen y Castell, sef hen domen o'r Oesoedd Canol.

Llên gwerin
Un a aned yng Ngwm Wybrnant, uwchben Penmachno oedd Ellis Pierce (1841-1912), neu Elis o'r Nant, fel yr adnabyddid ef yngyffrediniol.  Ymysg y pynciau y rhoddai sylw iddynt oedd hanes y tywydd yn ei gynefin, Dolwyddelan, a enwir yn 'wlad y gôg', a'i thrigolion yn 'gwcws' hyd heddiw, oherwydd chwedl hynafol am y lle. Yn ôl y chwedl, ganrifoedd ynghynt penderfynodd y cwrddplwy' i geisio cadw'r gôg yn No'ddelan drwy'r flwyddyn gan godiwal uchel o amgylch y fro.

Y Bont Rufeinig
Uwchlaw'r pentref yn rhan uchaf y dyffryn mae hen bont a elwir Y Bont Rufeinig. Dywedir iddi gael ei chodi i gludo'r hen ffordd Rufeinig o Canovium (Caerhun) i Domen y Mur, gwersyll Rhufeinig ger Trawsfynydd. Mae ganddi bensaernïaeth anghyffredin iawn, gyda wyth fwa o gerrig anferth, ond ymddengys ei bod yn perthyn i'r cyfnod modern cynnar yn hytrach na'r cyfnod Rhufeinig. Mae'r hen ffordd i fyny'r dyffryn i Flaenau Ffestiniog yn ei chroesi.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Pobl o Ddolwyddelan
Paul Griffiths (g. 1973), dramodydd
Llywelyn ap Iorwerth, Tywysog Cymru
Angharad James, bardd
David Richard Jones, bardd
John Jones, Talysarn, pregethwr o'r 19g
John Lloyd-Jones (1885-1956), ysgolhaig a gofir am ei waith fel eiriadurwr hanesyddol ac awdurdod ar enwau lleoedd gogledd-orllewin Cymru

Cyfeiriadau

Cymunedau Conwy
 
Parc Cenedlaethol Eryri
Pentrefi Conwy
Glenn Ford

Actor o Ganada oedd Glenn Ford (1 Mai 1916 – 30 Awst 2006).

Ffilmiau
Raw Nerve (1991)
Border Shootout (1990)
Casablanca Express (1989)
Happy Birthday to Me (1981)
Fukkatsu no hi (a.k.a. Virus) (1980) ardson
Day of the Assassin (1979)
The Visitor (1979)
Superman (1978)
Midway (1976)
Santee (1973)
Heaven with a Gun (1969)
Smith!' (1969)Day of the Evil Gun (1968)The Last Challenge (1967)A Time for Killing (1967)Rage (1966)Is Paris Burning? (1966)The Money Trap (1965)The Rounders (1965)Dear Heart (1964)Fate Is the Hunter (1964)Advance to the Rear (1964)Love Is a Ball (1963)The Courtship of Eddie's FatherExperiment in Terror (1962)Four Horsemen of the Apocalypse (1962) *Pocketful of Miracles (1961)Cry for Happy (1961)Cimarron (1960)The Gazebo (1959)It Started with a Kiss (1959)Torpedo Run (1958)Imitation General (1958)The Sheepman (1958)Cowboy (1958)Don't Go Near the Water (1957)3:10 to Yuma (1957) as Ben WadeThe Teahouse of the August Moon (1956)The Fastest Gun Alive (1956)Jubal (1956)Ransom! (1956)Trial (1955)Interrupted Melody (1955)Blackboard Jungle (1955)The Violent Men (1955)The Americano (1955)Human Desire (1954)City Story (1954)Appointment in Honduras (1953)The Big Heat (1953)Plunder of the Sun (1953)The Man from the Alamo (1953)Time Bomb (1953)Affair in Trinidad (1952)Young Man with Ideas (1952)The Green Glove (1952)The Secret of Convict Lake (1951)Follow the Sun (1951)The Redhead and the Cowboy (1951)The Flying Missile (1950)Convicted (1950)The White Tower (1950)The Doctor and the Girl (1949)Mr. Soft Touch (1949)Lust for Gold (1949)The Undercover Man (1949)The Return of October (1948)The Loves of Carmen (1948)The Man from Colorado (1948)The Mating of Millie (1948)Framed (1947)Gallant Journey (1946)A Stolen Life (1946)Gilda (1946)Destroyer (1943)The Desperadoes (1943)Flight Lieutenant (1942)The Adventures of Martin Eden (1942)Go West, Young Lady (1941)TexasSo Ends Our Night (1941)Blondie Plays Cupid (1940)The Lady in Question (1940)Babies for Sale (1940)Men Without Souls (1940)Convicted Woman (1940)My Son Is Guilty (1939)Heaven with a Barbed Wire Fence (1939)Night in Manhattan'' (1937)

Actorion ffilm Canadaidd
Actorion teledu Canadaidd
Genedigaethau 1916
Marwolaethau 2006
Thomas Jones (arlunydd)

Roedd Thomas Jones (26 Medi 1742 – 29 Ebrill 1803) yn arlunydd Cymreig ac yn ddisgybl i Richard Wilson. Fe'i ganed ym mhlwyf Cefn-llys, ym Maesyfed, Powys, ond cafodd ei fagu ym mhlas Pencerrig ger Llanelwedd. Ei lun enwocaf efallai yw Y Bardd (1774), llun sy'n crynhoi agweddau Rhamantaidd y cyfnod am orffennol "Gwyllt Walia".

Blynyddoedd Cynnar
Roedd ei rieni yn gobeithio y buasai'n cymryd Urddau Eglwysig ond roedd ei awydd i beintio'n rhy gryf. Cafodd ei anfon i Goleg Iesu, Rhydychen i astudio ar gyfer yr eglwys ond gadawodd yn 1761 i ddilyn gyrfa fel arlunydd. Daeth yn ddisgybl i Richard Wilson tra yn Llundain.

Yr Eidal

Fel y mwyafrif o artistiaid y cyfnod o wledydd Prydain, aeth ar daith i'r Eidal yn ei lencyndod er mwyn cael ei addysgu yn nhechnegau'r Hen Feistri. Tra yn Napoli a Rhufain gwnaeth gyfres o beintiadau olew o strydoedd anhysbys a waliau tu cefn, yn dra wahanol i'r tirweddau crand, confensiynol yr oedd peintwyr fel ei athro yn arbenigo ynddynt. Daeth i adnabod yr alunydd Seisnig o dras Eidalaidd Francesco Renaldi, a baentiodd lun o Thomas Jones gyda'i deulu. Cyfaill arall oedd yr arlunydd Giuseppe Marchi, a baentiodd bortread o Thomas Jones; dyma'r unig bortread o'r arlunydd sydd ar gael.

Ceir nifer o enghreifftiau o'i baentiadau yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd ac yn Oriel Genedlaethol Llundain. Maent yn weithiau o flaen eu hamser ac ni welwyd ffresni o'r fath mewn tirluniau hyd nes ddyfodiad Camille Corot a pheintwyr yr ysgol Barbizon yn y 19g.

Pencerrig
Ar ôl treulio dwy flynedd ar bymtheg ar y cyfandir, dychwelodd Thomas Jones i fyw yn ei fro enedigol yn 1789. Mae ei luniau o ardal Pencerrig, sy'n dyddio o'r cyfnod olaf hwnnw yn ei oes, ymhlith ei orau.

Dolenni allanol

Detholiad o waith Thomas Jones, Casgliadau Amgueddfa Cymru.

Genedigaethau 1742
Marwolaethau 1803
Arlunwyr Cymreig
Pobl o Faesyfed
Pobl addysgwyd yng Ngholeg Crist, Aberhonddu