Frank Lloyd Wright

Pensaer Americanaidd oedd Frank Lloyd Wright (8 Mehefin 1867 – 9 Ebrill 1959).

Americanwr o Wisconsin ydoedd, ond gŵr a'i wreiddiau'n ddwfn yng Nghymru. Bu'n bensaer dros 500 o brosiectau gorffenedig, yn awdur dros 20 o lyfrau pensaernïol a chynllunydd dodrefn mwyaf yr 20g. Yn 1991 fe gyhoeddodd Cymdeithas Penseiri America mai ef oedd "the greatest American architect of all time".

Ar ôl dod yn bensaer galwodd nifer o'i adeiladau yn "Taliesin" (yn ogystal â'i gartref ei hun).

O'r cartref cyntaf gafodd ei gynllunio ganddo hyd at ei farwolaeth, creodd syniadau chwyldroadol megis pensaernïaeth organig (chwedl Fallingwater), a oedd yn pwysleisio y dylai'r adeilad ffitio i mewn yn naturiol i'r ardal mae ynddo. Creodd fathau gwahanol o eglwysi, swyddfeydd, ysgolion, gwestai ayb - yn ogystal â thu fewn i'r adeiladau hyn: y dodrefn a'r ffenestri er enghraifft. Sgwennodd dros ugain o lyfrau'n ymwneud â phensaernïaeth yn ystod ei oes ac roedd yn ddarlithydd poblogaidd iawn drwy America ac Ewrop. Roedd yn berson lliwgar hefyd ac roedd ei fywyd yn llenwi papurau'r oes: methiant dwy briodas a'r tân erchyll a gynnwyd yn fwriadol yn 1914 gan ddifrodi'r Taliesin Studio - a lladd 7 o bobl.

Defnyddiodd gynllun agored yn aml, sy'n dangos ei fod yn ymateb i'r newidiadau cymdeithasol yn America; roedd y gegin er enghraifft yn aml bron yn un a'r ystafell fwyta - er mwyn i'r wraig gadw llygad ar y plant neu'r ymwelwyr tra'n coginio. Cafodd ei ddynwared gan lawer o bensaeri a'i ddilynodd - ac yn eu plith mae Mies van der Rohe. Ef oedd arweinydd y symudiad a elwir y 'Prairie School movement of architecture' (gyda Robie House a Westcott House yn esiamplau clasurol), a datblygodd y syniad o'r cartref Usonaidd ('Usonian') (gweler ei Rosenbaum House).

Y Dyddiau Cynnar 
Ar Ragfyr y 7ed 1844, glaniodd The Remittance yn Efrog Newydd gyda theulu o Rydowen ger Llandysul, De Cymru ar fwrdd llong: Richard a Mary (neu Mali) Lloyd-Jones a saith o blant. Un o'r plant oedd Anna. Roeddent yn gwbwl uniaith Gymraeg pan laniodd y cwch, yn ôl Jane, chwaer Anna. Motto'r teulu oedd 'Y Gwir yn Erbyn y Byd', sef un o ddywediadau Iolo Morganwg. Diddorol yw nodi fod gan Iolo fab o'r enw Taliesin.

Mewn lle o'r enw Ixonia, yn anialwch Wisconsin y cartrefodd y teulu yn gyntaf, ond fe symudo nhw i ddyffryn ger Spring Green, Wisconsin yn y 1860au. Rhwng 1887 a 1917 datblygodd dwy o'i chwiorydd, sef Jane ac Ellen, ysgol flaenllaw yn y cwm (a adnabyddid fel 'Dyffryn y Jonsiaid!); Hillside Home School; athrawes hefyd oedd Anna (Anna Lloyd Jones (1838/39 – 1923). Priododd a William Carey Wright (1825 – 1904) a chawsant blentyn o'r enw Frank Lincoln Wright ar yr 8ed o Fehefin, 1867. Yn 1881 gwahanodd y rhieni a newidiodd Frank ei enw i hen enw teulu ei fam: Lloyd. Mae dylanwad ei fam i'w weld yn gryf iawn ar Frank Lloyd Wright.

Rhoddodd Anna ei fam luniau eglwysi cadeiriol ar waliau ystafell wely ei phlentyn pan oedd yn blentyn a phrynodd flociau iddo adeiladu modelau bychan. Mae'n amlwg iddi adrodd storiau o'r Mabinogi iddo hefyd, gyda chwedl Taliesin ymhlith ei ffefrynnau.

Adeiladau enwog gan Frank Lloyd Wright 
 Cartref Frank Lloyd Wright, Oak Park, Illinois, 1889
 Byngalo Louis Sullivan, Ocean Springs, Mississippi, 1890 (wedi dinistrio gan gorwynt yn 2005)
 Tŷ James Charnley, Chicago, Illinois, 1891
 Taliesin I, Spring Green, Wisconsin, 1911
 Tŷ Emil Bach, Chicago, Illinois, 1915
 Fallingwater, Stewart Township, Pennsylvania, 1935
 Tŷ Herbert F. Johnson ("Wingspread"), Wind Point, Wisconsin, 1937
 Taliesin West, Scottsdale, Arizona, 1937
 Tŵr Price, Bartlesville, Oklahoma, 1956

Cyfeiriadau 

Genedigaethau 1867
Marwolaethau 1959
Penseiri Americanaidd
Americanwyr Cymreig
Pobl o Wisconsin