alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
949

9g - 10g - 11g
890au 900au 910au 920au 930au - 940au - 950au 960au 970au 980au 1000au
944 945 946 947 948 - 949 - 950 951 952 953 954

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
Yozei, ymerawdwr Japan

949
948

9g - 10g - 11g
890au 900au 910au 920au 930au - 940au - 950au 960au 970au 980au 1000au
943 944 945 946 947 - 948 - 949 950 951 952 953

Digwyddiadau 
 Otto I Fawr yn sefydlu esgobaethau cenhadol Brandenburg, Havelburg, Ribe, Aarhus, a Schleswig

Genedigaethau 
 Gang Gam-chan, milwr a swyddog llywodreath o Corea (bu farw 1031)

Marwolaethau 
 16 Rhagfyr - Romanus I Lecapenus, Ymerawdwr Bysantaidd 920 - 944.

948
947

9g - 10g - 11g
890au 900au 910au 920au 930au - 940au - 950au 960au 970au 980au 1000au
942 943 944 945 946 - 947 - 948 949 950 951 952

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Topiltzin Ce Acatl Quetzalcoatl, rheolwr y Toltec
 18 Mai - yr Ymerawdwr Taizong o frenhinllin Liao

947
Jack Petersen

Paffiwr o Gaerdydd oedd Jack Petersen (2 Medi 1911 - 1 Tachwedd 1990).

Paffwyr Cymreig
Pobl o Gaerdydd
Genedigaethau 1911
Marwolaethau 1990
Perseus (mytholeg)

Duw neu arwr Groeg oedd Perseus. Roedd yn fab i Zeus a Danae, ferch Acrisius.

Cenhedlodd Zeus Berseus trwy ddisgyn fel cawod o aur yn arffed Danae. Ar ôl ei geni cafodd ei rhoi mewn casgen gyda'i fam a'i ollwng ar drugaredd y môr (motiff llên gwerin a geir mewn sawl diwylliant - y Taliesin chwedlonol er enghraifft) am fod oracl yn proffwydo y byddai Acrisius yn cael ei ladd ganddo.

Glaniodd y gasgen ar ynys Seriphos lle magwyd Perseus.

Ceir sawl chwedl enwog a gysylltir â Pherseus. Yr enwocaf efallai yw'r hanes am ei daith i ladd Medusa, un o'r Gorgoniaid, a dwyn ei phen ofnadwy. Llwyddodd i wenud hynny gyda chymorth y dduwies Athena a roes ddrych iddo fel na fyddai edrychiad y gorgon yn ei droi'n garreg. Ar ôl torri pen Medusa mae march rhyfeddol yn dod i'r golwg. Dyma Pegasus ac mae Perseus yn hedeg i ffwrdd ar y march asgellog.

Yn ail ran y chwedl mae'n ennill llaw Andromeda, ferch Cepheus gan y dduwies Cassiopeia. Roedd Cassiopeia wedi bostio bod Anfromeda'n degach na'r Nereidau, morynion Poseidon, duw'r môr. I ddial y sarhad anfonodd Poseidon dilyw ac anghenfil o'r môr i wlad Cassiopeia a Cepheus. Proffwydolodd oracl Jupiter Ammon, yn yr Aifft fod modd cael gwared â'r gorthrwm hynny trwy offrymu Andromeda i'r anghenfil. Rhwymodd Cepheus ei ferch i graig ar lan y môr. Yn ffodus daw Perseus i'r adwy. Mae'n lladd yr anghenfil trwy ddangos pen ofnadwy Medusa iddo ac yn achub Andromeda.

Ar ôl ei phriodi mae Perseus yn mynd ag Andromeda i Argos ac yn sefydlu llinach brenhinol y Perseidiaid yn y deyrnas enwog honno.

Enwir y cytser Perseus ar ei ôl.

Roedd y chwedlau am Perseus yn adnabyddus ledled yr Henfyd a cheir cyfeiriadau niferus ato yn llenyddiaeth a chelf y cyfnod Clasurol, er enghraifft gan Ofydd yn ei Metamorffoses ac Apollonius Rhodius yn ei Argonautica.

Ffynonellau
J. Lempriere, A Classical Dictionary (Llundain, d.d.)
Oscar Seyffert, Dictionary of classical Antiquities (Llundain, 1902)

Arwyr Groegaidd
Mytholeg Roeg
946

9g - 10g - 11g
890au 900au 910au 920au 930au - 940au - 950au 960au 970au 980au 1000au
941 942 943 944 945 - 946 - 947 948 949 950 951

Digwyddiadau 
Murakami, ymerawdwr Japan yn dod i'r orsedd
Eadred I, brenin Lloegr yn dod i'r orsedd
10 Mai - Pab Agapitus yn olynu Pab Marinus II fel y 129fed pab

Genedigaethau

Marwolaethau 
 26 Mai - Edmund I, brenin Lloegr
Abu-Bakr Muhammad ben Yahya as-Suli
 Tsuraguki, bardd Japaneaidd

946
Kenneth Branagh

Actor yw Kenneth Branagh (ganwyd 10 Rhagfyr 1960).

Cafodd ei eni ym Melffast, Gogledd Iwerddon.  Priododd Emma Thompson ym 1989.

Ffilmiau
 A Month in the Country (1988)
 Henry V (1989)
 Dead Again (1991)
 Peter's Friends (1992)
 Swing Kids (1993)
 Much Ado About Nothing (1993)
 Mary Shelley's Frankenstein (1994) as Dr. Victor Frankenstein
 Othello (1995) as Iago
 Hamlet (1996) as Hamlet
 The Gingerbread Man (1998)
 The Theory of Flight (1998)
 Celebrity (1998)
 Wild Wild West (1999)
 The Road to El Dorado (2000)
 Love's Labour's Lost (2000)
 Conspiracy (ffilm teledu) (2001)
 Rabbit-Proof Fence (2002)
 How to Kill Your Neighbor's Dog (2002)
 Harry Potter and the Chamber of Secrets (2002)
 Warm Springs (2005)

Genedigaethau 1960
Actorion o Ogledd Iwerddon
Perseus (cytser)

Cytser seryddol yn hemisffer gogleddol y wybren yw Perseus. Mae'n ymhell i'r gogledd yn yr awyr yn y Llwybr Llaethog rhwng Cassiopeia a'r Pleiades. Ei sêr disgleiriaf yw Mirfak ac Algol.

Fe'i enwir ar ôl y cymeriad chwedlonol Perseus a oedd yn fab i Zeus a Danae ym mytholeg Roeg.

Mae Algol, neu Beta Persei, yn seren newidiol enwog. Mae'r seren yn disgleirio gyda maintioli gwelady o 2.3, ond yn edwino bob 2.867 diwrnod i faintioli 3.5. Achosir hyn gan seren llai disglair symud rhwng y seren ddisgleiriaf a'r Cysawd yr Haul oherwydd bod y ddwy seren yn cylchroi o'i amgylch.

O ganlyniad i'w lleoliad yn y Llwybr Llaethog, mae nifer o glystyrau sêr yn Perseus. Mae'r seren Mirfak, neu Alffa Persei, a nifer o sêr llai disglair cyfagos yn ffurfio Clwstwr Alffa Persei, clwstwr agored sydd un o'r clystyrau sêr agosaf i'r Cysawd yr Haul.

Mae dau glwstwr sêr, NGC 869 a NGC 884, cyfagos i'w gilydd, yn hawdd i'w weld trwy binocular. Adnabyddir fel y Clwstwr Dwbl. Adnabyddir hefyd fel h a χ Persei ar ôl eu enwau mewn hen gatalogau sêr.

Lleolir y clwstwr sêr Messier 34 yn Perseus, sydd hefyd yn hawdd i'w weld trwy binocular.

Lleolir Clwstwr Perseus neu Abell 426, sydd yn glwstwr galaethau tua 75 milliwn parsec (240 milliwn blwyddyn golau) o'r Cysawd yr Haul, yn y cytser.
Yr alaeth ddisgleiriaf yn y clwstwr yw NGC 1275, ffynhonnell radio a phelydr X pwerus a adnabyddir hefyd fel Perseus A.

Gweler hefyd
Sêr gwib Perseid

Ffynonellau

Cytserau
Cytser

Rhanbarth seryddol yn yr awyr o safbwynt rhywun yn edrych o'r ddaear yw cytser. Ceir 88 ohonyn nhw heddiw yn hemisfferau'r De a'r Gogledd ac maen' nhw'n dilyn ffiniau cydnabyddiedig. Mae cytser yn cynnwys nifer o sêr a galaethau a chyrff nefol eraill sy'n aml yn dwyn enw'r cytser, e.e. Messier 31, 'Y Galaeth Troellog yn Andromeda'.

Yn wreiddiol grwpiau o sêr heb ffiniau gosodedig oedd y cytser yn hemisffer y Gogledd, gyda phob un yn cynrhychioli duw, duwies neu anifail mytholegol, fel Andromeda, Draco, Perseus a Cassiopeia. Mae eu henwau'n Lladin ac yn deillio o chwedlau Groeg yr Henfyd. Mae enwau'r cytser yn hemisffer y De yn fwy diweddar.

Fe wnaeth yr Undeb Seryddol Rhyngwladol gydnabod 88 cytser yn swyddogol ym 1922. Fe ddiffiniodd yr Undeb ffiniau swyddogol ychydig wedi hynny.

 
Seryddiaeth
945

9g - 10g - 11g
890au 900au 910au 920au 930au - 940au - 950au 960au 970au 980au 1000au
940 941 942 943 944 - 945 - 946 947 948 949 950

Digwyddiadau 
Edmund I, brenin Lloegr yn goresgyn Ystrad Clud
Yr Alban yn meddiannu Cumberland a Westmorland
Credir fod cynhadledd Hywel Dda yn Hendy-gwyn ar Dâf i greu Cyfraith Hywel oddeutu'r dyddiad yma
Lothair II, brenin yr Eidal ym cymryd meddiant o'r Edial

Genedigaethau

Marwolaethau 
Hamdani
Igor, Tywysog Kiev
Ki no Tsurayuki
Krešimir I o Croatia

945
Draco (cytser)

Cytser seryddol yn hemisffer gogleddol y wybren yw Draco. Lleolir ymhell i'r gogledd yn yr awyr yng nghymdogaeth Seren y Gogledd ac Ursa Minor. Ei gymdogion eraill yw Ursa Major, Boötes, y Corona Borealis, Hercules a Lyra.

Enwir y cytser 'Draco' am ei fod o ffurf tebyg i ddraig (Groeg draco).

Un o'r gwrthrychau mwyaf trawiadol yn Draco yw'r Nifwl Llygad y Gath.

Cytserau
Draco (gŵr cyfraith)

Gŵr cyfraith yn yr Athen Glasurol oedd Draco (fl. 7g CC).

Yn ôl traddodiad y system o gyfreithiau a ddyfeisiwyd ganddo oedd yr enghraifft gymhwysfawr gyntaf o gyfreithiau i gael ei lunio yn Athen. Roedd ei gôd cyfreithiol mor hallt fel bod y gair 'draconaidd' yn cael ei ddefnyddio byth ers hynny i ddisgrifio unrhyw gyfraith neu fesur ddigyfaddawd a llym. Noddwedid cyfraith Draco gan y defnydd helaeth o'r gosb eithaf, cosb a weinyddid gan y wladwriaeth yn hytrach na'r unigolyn neu'r teuelu am y tro cyntaf yn hanes Groeg yr Henfyd.

Pan ddaeth Solon i rym dirymodd gyfraith Draco yn 590 CC, gan gadw y deddfau ynglŷn â llofruddiaeth yn unig.

Cyfraith
Groeg yr Henfyd
Groegiaid
Cadell ap Rhodri

Roedd Cadell ap Rhodri (bu farw 909) yn frenin Seisyllwg yn ne-orllewin Cymru.

Roedd Cadell yn fab i Rhodri Mawr. Ar farwolaeth ei dad yn 878 etifeddodd Seisyllwg, ac yn 904/905 cipiodd Deyrnas Dyfed a rhoddodd hi i'w fab, Hywel Dda, i'w rheoli. Pan fu farw Cadell yn 909, unodd Hywel y ddwy deyrnas i greu teyrnas Deheubarth.

Cyfeiriadau

Cymry'r 9fed ganrif
Cymry'r 10fed ganrif
Genedigaethau'r 9fed ganrif
Marwolaethau 909
Teyrnoedd Dyfed
Nifwl Llygad y Gath

Mae Nifwl Llygad y Gath (Rhif Catalog Sêr NGC: NGC6543) yn nifwl planedol yng nghytser Draco.

Llygad y Gath
Cassiopeia (cytser)

Cytser yn hemisffer y Gogledd yw Cassiopeia (Cymraeg: Llys Dôn). Mae'n gorwedd yng nghanol y Llwybr Llaethog bron, yn agos i Seren y Gogledd. Ei gymdogion yw Cepheus, Perseus ac Andromeda. Mae'n un o'r cytserau mwyaf disglair a hawdd i'w adnabod. Mae'r pum seren ddisgleiriaf yn ffurfio siâp 'W' yn yr awyr. Mae'n cynnwys gweddillion dau supernova diweddar, Seren Tycho a Cassiopeia A, sy'n ffynhonnell signalau radio gref.

Fe'i enwir ar ôl Cassiopeia, mam Andromeda a gwraig Cepheus brenin Ethiopia.

Cytserau
Danaë

Ym mytholeg Roeg mae Danaë yn ferch i'r brenin Acrisius o Argos. Cafodd ei chloi i fyny mewn tŵr efydd gan ei thad am ei fod yn ofni oracl a broffwydolasai y byddai mab iddi yn ei ladd.

Syrthiodd Zeus, prif dduw y pantheon Olympiaidd, am y ferch a llwyddodd i cael cyfathrach â hi trwy newid ei hun yn gawod o aur a disgyn yn ei harffed trwy dwll yn y to (symbolaidd am belydrau'r haul yn ffrwythlonni'r ddaear yn y gwanwyn). Esgorodd Danaë ar fab, yr arwr Perseus. Mewn braw ac ofn am ei fywyd, gorchmynodd y brenin i Danae a'i fab gael eu rhoi mewn cist neu gasgen o ryw fath a'u taflu i'r môr. Gyrrwyd y gist gan y tonnau i ynys Seriphos lle cafodd Danae a'i fab gysgodi yn nhŷ'r bugail (neu bysgotwr) Dictys. Roedd brawd Dictys, Polydectes, pennaeth yr ynys, eisiau cael Danaë i'w briodi ond gwrthododd hi. Yn y diwedd llwyddodd ei fab Perseus i ddianc gyda hi o'r ynys a'i dychwelyd i dir mawr Groeg.

Yn ogystal â'r motif llên gwerin rhyngwladol am blentyn yn cael ei daflu ar drugaredd y dyfroedd mewn cist o ryw fath, fel yn achos Gwion Bach (Taliesin Ben Beirdd) a Moses, mae'n amlwg fod cysylltiad rhwng Danae â'r duwiesau ffrwythlondeb, efallai fel agwedd ar Y Fam Dduwies, neu Dduwies y Ddaear ei hun.

Mae'n bosibl hefyd fod yr enw Danae yn amrywiad ar enw duwies adnabyddus a enwir Dôn yn y traddodiad Cymreig; ceir olion o'i henw ar afonydd ledled Ewrop.

Cyfansoddodd y bardd Simonides delyneg enwog am Danaë.

Ffynhonnell 
Oskar Seyffert, A Dictionary of Classical Antiquities (Llundain, 1902)

Mytholeg Roeg
Duwiesau
Anubis

Anubis (ffurf Groeg ar yr enw Eiffteg Anpu) oedd hebryngwr eneidiau'r meirw ym mytholeg yr Aifft. Mae'n cael ei bortreadu fel siacal du gyda chynffon flewog neu ffigwr dynol gyda phen siacal; roedd yr anifail hwnnw'n gysegredig iddo. Roedd y Groegiaid yn ei uniaethu â Hermes, negesydd y duwiau. Roedd ganddo deml anferth yn Cynopolis ('Dinas y Ci').

Fe'i cysylltir ag embalmio o gyfnod cynnar iawn yn hanes yr Aifft. Roedd yn arfer gweddïo iddo ar ran y meirw.

Yn y cyfnod cynharaf roedd yn bedwerydd fab i Ra a'i ferch oedd Kebehut. Ond yn ddiweddarach ymunodd â theulu Osiris a thyfodd traddodiad iddo gael ei eni'n fab gordderch i Nepthys, gwraig Set. Cafodd ei fagu gan y dduwies Isis. Aeth allan gydag Osiris i oresgyn y byd.

Pan 'lofruddiwyd' Osiris dyfeisiodd Anubis y defodau angladd cyntaf erioed. Lapiodd gorff Osiris mewn cadachau - yr enghraifft gyntaf o wneud mummy - ac fe'i enwyd 'Arglwydd y Lapiau Mummy' oherwydd hynny. Roedd y duw llai Upuaut yn ei gynorthwyo yn y gwaith hynny yn ddiweddarach.

Yn nes ymlaen mae Anubis yn cael ei bortreadu yn arwain eneidiau gerfydd y llaw o flaen Osiris yn ei lys.

Yn y cyfnod Helenistaidd a Rhufeinig cafodd yr enw Hermanubis. Mae gan yr awdur Apuleius ddisgrifiad trawiadol ohono yn ei lyfr Yr Asyn Euraidd.

Cyfeiriadau
amryw awduron, Egyptian Mythology (Hamlyn, Llundain, 1966)
amryw awduron, Larousse Encyclopedia of Mythology (Llundain, sawl argraffiad)

Mytholeg Eifftaidd
Cŵn mytholegol
944

9g - 10g - 11g
890au 900au 910au 920au 930au - 940au - 950au 960au 970au 980au 1000au
939 940 941 942 943 - 944 - 945 946 947 948 949

Digwyddiadau 
 Sefydlu dinas Algiers gan Buluggin ibn Ziri.
 Abu Yazid yn gwrthryfela yn erbyn y Fatimidion.
 Adeiladu Mosg Al-Askari.

Genedigaethau

Marwolaethau 

944
943

9g - 10g - 11g
890au 900au 910au 920au 930au - 940au - 950au 960au 970au 980au 1000au
938 939 940 941 942 - 943 - 944 945 946 947 948

Digwyddiadau 
 Cystennin II, brenin yr Alban yn ymddeol a throi'n fynach; ei gefnder Malcolm I, brenin yr Alban yn dod yn frenin
 Dinas Barda, Azerbaijan yn cael ei chipio gan y Rus.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Harald I, brenin Norwy
 Wang Kon, sefydlydd brenhinllin Goryeo.

943
942

9g - 10g - 11g
890au 900au 910au 920au 930au - 940au - 950au 960au 970au 980au 1000au
937 938 939 940 941 - 942 - 943 944 945 946 947

Digwyddiadau 
 Brenhinllin yr Han Deheuol yn gorffen yn Tsieina
 Hywel Dda, brenin Deheubarth yn cipio Gwynedd i ddod yn frenin tua tri-chwarter Cymru
 30 Hydref - Pab Marinus II yn olynu Pab Steffan VIII fel yr 128fed pab.

Genedigaethau 
 Pampa, bardd yr yr iaith Kannada yn India

Marwolaethau 
 Pab Steffan VIII
 Idwal Foel, brenin Gwynedd
 17 Rhagfyr William I o Normandi

942
941

9g - 10g - 11g
890au 900au 910au 920au 930au 940au 950au 960au 970au 980au 1000au
936 937 938 939 940 941 942 943 944 945 946

Digwyddiadau 
 Rhyfel rhwng y Rus a'r Ymerodraeth Fysantaidd

Genedigaethau 
 Charles d'Outremer mab Louis IV, brenin Ffrainc
 Brian Bórumha mac Cennétig, Uchel-Frenin Iwerddon

Marwolaethau 

941
940

9g - 10g - 11g
890au 900au 910au 920au 930au - 940au - 950au 960au 970au 980au 1000au
935 936 937 938 939 - 940 - 941 942 943 944 945

Digwyddiadau 
Gorm yr Hen yn frenin Denmarc

Genedigaethau 
Abu'l-Wafa, mathemategydd o Iran
Géza, fejedelem y Magyariaid (tua'r flwyddyn yma)

Marwolaethau 
ar-Radi (Caliph Baghdad)
Taira no Masakado, arweinydd llinach Taira.

940
939

9g - 10g - 11g
880au 890au 900au 910au 920au - 930au - 940au 950au 960au 970au 980au
934 935 936 937 938 - 939 - 940 941 942 943 944

Digwyddiadau 
 Fietnam, dan yr enw Dai Co Viet, yn ennill annibyniaeth oddi wrth Tsieina
 Edmund I, brenin Lloegr yn dod i'r orsedd
 14 Gorffennaf - Pab Steffan VIII yn olynu Pab Leo VII fel y 127fed pab
 Yr Arabiaid yn colli Madrid i Deyrnas Leon

Genedigaethau 
 Romanus II Ymerawdwr Bysantaidd

Marwolaethau 
 13 Gorffennaf - Pab Leo VII
 2 Hydref - Gilbert, Dug Lorraine
 27 Hydref - Athelstan, brenin Lloegr, tua 44

939
Dinas Powys (bryngaer)

Mae Dinas Powys yn fryngaer fechan o tua 0.08ha, rhyw dair milltir i'r de-orllewin o ddinas Caerdydd a hanner milltir i'r gogledd o bentref Dinas Powys gyda llethrau serth.

Enw
Mae'r fryngaer hon yn un o sawl caer yng Nghymru a elwir yn 'ddinas', e.e. Dinas Emrys, Dinas Cerdin; hen ystyr y gair hwnnw yw "caer" ac mae'n enw gwrywaidd mewn enwau lleoedd (ond yn enw benywaidd heddiw).

Disgrifiad
Saif Dinas Powys ar fryn rhyw 200 troedfedd o uchder. Bu cloddio archaeolegol ar y safle rhwng 1954 a 1958. a gwnaed nifer o ddarganfyddiadau diddorol, yn enwedig arteffactau o'r Oesoedd Canol. Cafwyd hyd i olion o ddechrau Oes yr Haearn, o'r 5ed a'r 6g ac o ddiwedd yr 11g.

Y darganfyddiadau o'r bumed a'r 6g yw'r rhai mwyaf diddorol; Dinas Powys yw'r safle bwysicaf o'r cyfnod yma i'w darganfod yng Nghymru hyd yn hyn. Ymhlith y darganfyddiadau roedd darnau crochenwaith o ardal Môr y Canoldir, gwydr o ffynhonnell Diwtonaidd a gwaith metel Celtaidd. Credir fod Dinas Powys yn llys pennaeth neu frenin yn y cyfnod yma. Cafwyd hyd i ddwy adeilad petrual yn mesur tua 7.5m.

Llyfryddiaeth
 Alcock, Leslie (1963) Dinas Powys: an Iron Age, Dark Age and Early Medieval settlement in Glamorgan (Gwasg Prifysgol Cymru).

Cyfeiriadau

Bryngaerau Bro Morgannwg
938

9g - 10g - 11g
880au 890au 900au 910au 920au - 930au - 940au 950au 960au 970au 980au
933 934 935 936 937 - 938 - 939 940 941 942 943

Digwyddiadau 
 Brenhinllin Liao yn meddiannu Peking

Genedigaethau 
Hugh Capet, Brenin Ffrainc (bu farw 996)

Marwolaethau 
Thankmar, hanner brawd Otto I Fawr

938
937

9g - 10g - 11g
880au 890au 900au 910au 920au - 930au - 940au 950au 960au 970au 980au
932 933 934 935 936 - 937 - 938 939 940 941 942

Digwyddiadau 
Athelstan, brenin Lloegr yn fuddugol yn Mrwydr Brunanburh
21 Medi - Magdeburg yn dod yn brifddinas yr Ymerodraeth Lân Rufeinig

Genedigaethau 
Dug William IV o Aquitaine (bu farw 995)

Marwolaethau 
11 Gorffennaf - Rudolph II, Brenin Bwrgwndi
14 Gorffennaf - Arnulf I, Dug Bafaria

937
936

9g - 10g - 11g
880au 890au 900au 910au 920au - 930au - 940au 950au 960au 970au 980au
931932 933 934 935 - 936 - 937 938 939 940 941

Digwyddiadau 
3 Ionawr - Pab Leo VII yn olynu Pab Ioan XI fel y 126ed pab.
Taejo, brenin Goryeo (Wanggeon) yn gorchfygu Hubaekje.
Otto I yn cael ei goroni yn Aachen.
Louis IV yn dod yn frenin Ffrainc

Genedigaethau 
Abu al-Qasim, ysgolhaig Mwslimaidd

Marwolaethau 
Henri y Ffowliwr, brenin Almaenig
Gyeonhwon, Brenin Hubaekje

936
Edvard Grieg

Cyfansoddwr a phianydd o Norwy oedd Edvard Hagerup Grieg  (15 Mehefin 1843, Bergen - 4 Medi 1907).

Caiff ei adnabod yn bennaf am ei Goncerto Piano mewn A Leiaf ac am ddarnau achlysurol (incidental music) megis Peer Gynt  a gyfansoddodd ar gyfer drama Henrik Ibsen; (sy'n cynnwys y darn  Morning Mood a In the Hall of the Mountain King). Caiff ei gofio hefyd am ei weithiau bach Lyric Pieces.

Bywgraffiad
Ganwyd Edvard Hagerup Grieg yn Bergen, Norwy, ar 15 Mehefin 1843. Marchnatwr oedd ei dad Alexander Grieg (1806–1875), yn  Bergen, ac enw'i fam oedd Gesine Judithe Hagerup (1814–1875), a oedd yn athrawes gerdd ac yn ferch i Edvard Hagerup. Sillafwyd y cyfenw'n wreiddiol yn "Greig", enw a ellir ei olrhain i'r Alban. Roedd hen-daid Greig yn filwr ym Mrwydr Culloden ym 1746 ond a deithiodd lawer tan iddo ymsefydlu yn Norwy ym 1770.

Cyfeiriadau

Cyfansoddwyr Norwyaidd
Genedigaethau 1843
Marwolaethau 1907
Pianyddion Norwyaidd
Mynd

Berf afreolaidd yn y Gymraeg yw mynd.

Tablau amser 

Geiriau ac ymadroddion Cymraeg
Dinas-wladwriaeth

Dinas sy'n wladwriaeth annibynnol yw dinas-wladwriaeth. Gall fod yn wladwriaeth ddemocrataidd neu'n frenhiniaeth. Roedd dinas-wladwriaethau yn nodweddiadol o fywyd gwleidyddol Groeg yr Henfyd, yng Ngwlad Groeg ei hun (na fu'n wladwriaeth gyfunol tan iddi ennill annibyniaeth) ac yn ei threfedigaethau allanol yn Asia Leiaf, Sisili, de'r Eidal a mannau eraill ar arfordir y Môr Canoldir a'r Môr Du. Ceir enghreifftiau eraill o ddinas-wladwriaethau yn yr Henfyd yn ogystal, er enghraifft yn India. Gellid cyfrif sawl gwlad fechan yn y byd heddiw yn ddinas-wladwriaeth o ryw fath, er enghraifft Singapôr, San Marino a Dinas Fatican.

Daearyddiaeth wleidyddol
Gwyddor gwleidyddiaeth
Ffurfiau llywodraeth
Mathau o wladwriaethau
Rhifau yn y Gymraeg

Ceir dau brif fath o eiriau am rifau naturiol yn y Gymraeg: rhifolion (un, dau, tri, ...) a threfnolion (cyntaf, ail, trydydd, ...). System ugeiniol yw'r system draddodiadol gan fwyaf, ond dyfeisiwyd system ddegol ar gyfer y rhifolion yn yr 19g. Honnir fod manteision sylweddol i'r system ddegol Gymraeg o ran dysgu rhifyddeg elfennol, o'i chymharu â'r system Saesneg a'r system draddodiadol. Y system ddegol a ddefnyddir mewn ysgolion Cymraeg. Clywir y ddwy system ar waith o hyd ond araf dihoeni o genhedlaeth i genhedlaeth mae'r defnydd o'r rhifau ugeiniol. Clywir mwy o ddefnydd ar y rhifau ugeiniol hyd at ddeg ar hugain a rhwng deugain a deg a thrigain nag a glywir ar y rhifau ugeiniol eraill.

Rhifolion

Mae'r hen system a'r system ddegol yn cytuno hyd at 10. Dynoda (*) fod treiglad meddal yn dilyn, (**) treiglad llaes.

Rhifolion degol

Dyma'r rhifolion degol o 11 hyd at 20:

Mae'r rhifolion yn parhau mewn dilyniant rhesymegol, gyda'r degau fel a ganlyn

Wedi'r cant, mae'r patrwm yn newid ychydig:

Dyma sylfaen y rhifau mwy:

Hyd at 999 mae dewis cystrawen i gael i'r rhifau degol; naill ai:
 rhif + enw unigol, e.e. wythdeg saith car
 rhif + o + enw lluosog, e.e. wythdeg saith o geir
Gan fod mil, miliwn a biliwn yn enwau yn hytrach nag yn rifolion, dim ond y ffurf rhif + o + enw lluosog a ellir ei ddefnyddio o'r fil ymlaen, e.e. mil tri chant wythdeg saith o flynyddoedd.

Dyma enghraifft o sut i ddarllen rhifolion mawr:

Rhifolion Ugeiniol
Mae'r system draddodiadol o ffurfio rhifolion yn y Gymraeg yn ugeiniol gan fwyaf, h.y. mynegir rhifau fel rhif llai na 20 wedi ei adio at luoswm o 20. Defnyddir 10 a 15 yn ogystal â 20 fel seilrifau; e.e. tri afal ar ddeg ar hugain wedi'r cant. Y rhifau unigol yw 1 hyd 10, 15, 18, 20, 40, 60, ac 80. Mae'r rhifau yn gyfuniad o rif unigol a ddaw gyntaf, enw'r peth a gyfrifir ac yna'r seilrifau. Neu gellir nodi'r rhif yn gyntaf ac yna enwi'r grŵp o bethau a gyfrir; e.e. tri ar ddeg ar hugain wedi'r cant o afalau. Yn enwedig gyda rhifau mwy, ceir mwy nag un ffordd o'u mynegi.

Trefnolion
Defnyddir y system ugeiniol yn unig ar gyfer trefnolion yn y Gymraeg. I ysgrifennu byrfodd ar gyfer trefnol defnyddir llythrennau diwethaf y rhan o'r rhif sy'n llai na chant, e.e. 131ain, sef yr unfed ar ddeg ar hugain wedi'r cant.

Defnydd ac arfer y gwahanol rifau

Ffynonellau
Rhiannon Ifans, Y Golygiadur (Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, 2006)
Peter Wynn Thomas, Gramadeg y Gymraeg (Gwasg Prifysgol Cymru, 1996)

Rhifau
Geiriau ac ymadroddion Cymraeg
Gwlff Saronica

Mae Gwlff Saronica (Groeg: Saronikos Kolpos) neu'r Gwlff Aegina yn gilfach neu foryd o'r Môr Aegea sy'n gorwedd rhwng gorynys Attica a'r Peloponesse. Mae Athen a'i phorthladd Piraeus ar ei lannau. Mae'n cynnwys ynysoedd Salamis, lleoliad Brwydr Salamis (480 CC), Aegina, Methana a Poros. Penrhyn Sounion yn Attica sy'n nodi terfyn deheuol y gwlff.

Yn y gogledd mae Camlas Corinth yn cysylltu Gwlff Saronica â Gwlff Corinth.

Arfordiroedd Gwlad Groeg
Saronica
Piraeus

Piraeus (Groeg: Πειραιάς Pireás) yw porthladd Athen yng Ngwlad Groeg a'r porthladd pwysicaf yn y wlad honno. Mae'n gorwedd ar lan Gwlff Saronica i'r de-orllewin o ganol Athen.

Sefydlwyd Piraeus yn y bumfed ganrif CC fel porthladd i Athen. Chwareuodd ran bwysig yn y rhyfeloedd rhwng Athen a'r Ymerodraeth Bersiaidd (gweler Rhyfeloedd Athen a Phersia). Ar ôl y rhyfeloedd hynny codwyd Muriau Hir Athen i gysylltu'r ddinas a Piraeus ac amddiffyn y tir rhyngddyn nhw.

Dioddefodd Piraeus ddifrod sylweddol yn yr Ail Ryfel Byd mewn canlyniad i fomio o'r awyr. Ers hynny mae hi wedi ei adeiladu ar raddfa eang a thyfu'n ganolfan diwydiant pwysig gyda iardau adeiladu llongau, gweithfeydd puro olew a gweithfeydd cemegol.

Dinasoedd Gwlad Groeg
Attica
Ysgol Croesoswallt

Ysgol yng Nghroesoswallt, Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw Ysgol Croesoswallt neu Oswestry School.

Cynfyfyrwyr
 Edward Lhuyd

Croesoswallt
Croesoswallt
Camlas Corinth

Camlas ddofn ar Isthmws Corinth yng nghanolbarth Gwlad Groeg yw Camlas Corinth. Mae'n cysylltu Gwlff Saronica i'r de a Gwlff Corinth i'r gogledd ac yn gwahanu'r Peloponnesos oddi wrth Attica. Fe'i henwir ar ôl dinas Corinth, sy'n sefyll yn agos iddi.

Adeiladwyd y gamlas, sy'n 6.3 km o hyd, rhwng 1881 ac 1893. Gyda lled o ddim ond 21m mae'n rhy gul i longau cargo modern ond mae llongau twristaidd yn ei defnyddio'n aml; mae tua 11,000 o longau'n mynd trwyddi bob blwyddyn.

Roedd yr hen Roegiaid yn arfer llusgo llongau dros yr isthmws. Meddylwyd am greu camlas mor gynnar ag oes Periander. Dan yr Ymerodraeth Rufeinig gwnaethpwyd arolwg o'r isthmws i'r perwyl hwnnw ar orchymyn Caligula ac aeth Nero mor bell ag i ddechrau ar y gwaith yn 67, gan ddefnyddio 6000 o garcharorion Iddewig a anfonwyd gan Vespasian o Judaea. Gorfu iddo adael y gwaith pan dorrodd allan gwrthryfel Vindex yng Ngâl.

Adeiladau ac adeiladwaith yng Ngwlad Groeg
Camlesi
Corinth
Daearyddiaeth Gwlad Groeg
Yr Ymerodraeth Rufeinig
Attica

Rhanbarth hanesyddol yng Ngwlad Groeg yw Attica (Groeg: Αττική, Attiki, efallai o'r gair akte "gorynys"). Mae'n gorwedd yn ne-ddwyrain canolbarth y wlad, ar y tir mawr. Mae ar ffurf triongl. I'r de-orllewin ceir Gwlff Saronica. Mae braich arall o'r Môr Aegeaidd yn gwahanu Attica ac ynys Euboea. Gelwir Attica a'r ynysoedd cyfagos i'r de-ddwyrain yn y Môr Aegeaidd yn Ynysfor Attica, sy'n ffurfio rhan ogleddol yr Ynysoedd Cyclades. Mae Isthmws Corinth yn cysylltu Attica â'r Peloponesse. I'r gogledd ceir Boeotia. Mae mynyddoedd geirwon Pateras, Kithairon a Parnes yn ei diffinio yn y gogledd, gan redeg o fae Aigosthena yn y gorllewin i Sianel Euboea yn y dwyrain. Trwy'r bylchoedd rhwng y mynyddoedd hyn ceir y tair ffordd hynafol i mewn ac allan o Attica. Yn amddiffyn dinas Athen ceir mynyddoedd Aigaleos, Pentelikon a Hymettos.

Yn ôl traddodiad unwyd deuddeg dinas yr Attica hynafol yn un wladwriaeth gan yr arwr Theseus. O'r 6g CC ymlaen dominyddid Attica gan Athen.

Yn ogystal ag Athen a Piraeus lleolir dinasoedd a threfi eraill fel Megara, Eleusis, Kifissia a Markopoulon ar yr orynys. O ddidordeb arbennig i haneswyr y mae gwastadedd Marathon. Mae teml Poseidon ar Benrhyn Sounion, pwynt mwyaf deheuol Attica, yn enwog.

Yn yr Henfyd roedd Attica yn enwog ymhlith pethau eraill am ei llestri cain a elwir heddiw'n llestri Atticaidd.

 
Daearyddiaeth Gwlad Groeg
Groeg yr Henfyd
John Inman

Actor o Sais oedd Frederick John Inman (28 Mehefin 1935 – 8 Mawrth 2007). Cafodd ei eni ym Mhreston, Lloegr.

Teledu 
Two in Clover (1970)
Are You Being Served? (1972-1985)
Odd Man Out (1977)
Take a Letter, Mr. Jones (1981)
Grace & Favour (1992-1993)

Dolenni allanol
 BBC Obituary - John Inman

Actorion LHDT
Actorion Seisnig
Genedigaethau 1935
Marwolaethau 2007
Pobl fu farw o lid yr afu
Saeson LHDT
935

9g - 10g - 11g
880au 890au 900au 910au 920au - 930au - 940au 950au 960au 970au 980au
930 931 932 933 934 - 935 - 936 937 938 939 940

Digwyddiadau 
 (Tua'r flwyddyn yma) Córdoba, prifddinas Al-Andalus yn mynd heibio Baghdad fel y ddinas fwyaf poblog yn y byd
 Václav (Sant Wenceslas), Dug Bohemia, yn cael ei lofruddio gan ei frawd Boleslav, sy'n ei ddilyn ar yr orsedd
 Haakon Dda yn ail-uno Norwy.

Genedigaethau 
Ferdowsi Tousi, bardd Persaidd

Marwolaethau 
Harald Walltmelyn, Brenin Norwy
Wenceslas I, Dug Bohemia

935
934

9g - 10g - 11g
880au 890au 900au 910au 920au - 930au - 940au 950au 960au 970au 980au
929 930 931 932 933 - 934 - 935 936 937 938 939

Digwyddiadau 
Henri y Ffowliwr, brenin yr Almaen a'i fyddin Gristionogol yn gorchfygu'r paganiaid dan y brenin Gnupa a chipio Hedeby.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Emma o Ffrainc, brenhines Ffrainc (g. 894)

934
933

9g - 10g - 11g
880au 890au 900au 910au 920au - 930au - 940au 950au 960au 970au 980au
928 929 930 931 932 - 933 - 934 935 936 937 938

Digwyddiadau 
 Henri y Ffowliwr yn gorchfygu'r Magyariaid yn Riade.
 Teyrnas Bwrgwyn Isaf yn dod yn eiddo Rudolph II brenin Bwrgwyn Uchaf

Genedigaethau

Marwolaethau 
Alfonso IV, brenin Leon

933
Corinth

Gweler hefyd Corinth (gwahaniaethu)

Dinas hynafol a phorthladd pwysig yn ne canolbarth Gwlad Groeg yw 
Corinth (Groeg: Korinthos). Fe'i lleolir yng nghornel gogledd-ddwyreiniol y Peloponnese ar Isthmws Corinth. Sefydlwyd y porthladd presennol i'r de o'r ddinas yn 1858 ger safle'r ddinas glasurol. Gerllaw mae Camlas Corinth sy'n cysylltu Gwlff Saronica a Gwlff Corinth. Corinth yw prifddinas rhanbarth Corinth.

Mae tystiolaeth archaeolegol yn dangos fod pobl yn byw ar safle Corinth ar ddechrau'r trydydd fileniwm CC. Datblygodd dinas hynafol Corinth fel canolfan masnach yn yr 8g CC. Tyfodd i fod y ddinas-wladwriaeth ail fwyaf ar dir mawr Groeg a'r cyfoethocaf ohonynt i gyd ar ôl Athen. Y ddinas honno oedd prif gystadleuydd Corinth a'i chynghreiriad Sparta am rym a dylanwad yn y byd Groegaidd ac arweiniodd hynny at y Rhyfel Peloponnesaidd (431-404 CC). Llwyddodd Corinth i wrthsefyll grym yr Ymerodraeth Rufeinig am gyfnod ond fe'i dinistriwyd gan y Rhufeiniaid yn 146 CC. Cafodd ei hailsefydlu fel trefedigaeth Rufeinig yn 44 CC. Blodeuodd eto fel canolfan masnach yn y cyfnod Rhufeinig ond yn ystod y cyfnod Bysantaidd crebychodd i fod yn dref fach ddigon di-nod.

Adeiladau a chofadeiladau
Camlas Corinth
Eglwys gadeiriol

Enwogion
Eumelus, bardd
Timoleon (c.411 CC-337 CC), gwleidydd a milwr
Priscilla ac Aquila, ffrindiau Yr Apostol Paul

 
Dinasoedd Gwlad Groeg
Groeg yr Henfyd
932

9g - 10g - 11g
880au 890au 900au 910au 920au - 930au - 940au 950au 960au 970au 980au
927 928 929 930 931 - 932 - 933 934 935 936 937

Digwyddiadau 
Sefydlu'r St. Ursenstift yn Solothurn gan Bertha, brenhines Bwrgwyn
Adeiladu castell Wildeck gan Henri y Ffowliwr yn Zschopau

Genedigaethau 
Ymerodres Xiao, ymerodres y Liao (bu farw 1009)

Marwolaethau 

932
931

9g - 10g - 11g
880au 890au 900au 910au 920au - 930au - 940au 950au 960au 970au 980au
926 927 928 929 930 - 931 - 932 933 934 935 936

Digwyddiadau 
Ramiro II, brenin Leon yn dod yn frenin becomes León
Eric I, brenin Norwy yn dod yn ail frenin Norwy
Mawrth - Pab Ioan XI yn olynu Pab Steffan VII fel y 125ed pab

Genedigaethau 
Adelaide o'r Eidal, gwraig Otto I, Ymerawdwr Glân Rhufeinig (bu farw 999)

Marwolaethau 
Ymerawdwr Uda o Japan
Harald I, brenin Norwy

931
Cynghrair Corinth

Gweler hefyd Corinth (gwahaniaethu).

Cynghrair hanesyddol o ddinas-wladwriaethau Groeg (a elwir hefyd Y Cynghrair Helenaidd) oedd Cynghrair Corinth. Fe'i ffurfiwyd yn 338 CC dan arweiniaeth Philip II o Facedon. Ei bwrpas oedd cymryd rhan mewn ymgyrch ar y cyd â Macedonia yn erbyn yr Ymerodraeth Bersiaidd. Cyfrannodd y Cynghrair i gyrchoedd Alecsander Fawr yn Asia Leiaf a'r Dwyrain Canol pan olynodd ei dad fel brenin Macedon yn 336 CC. Cafodd y Cynghrair ei ddirymu ar ôl marwolaeth Alecsander yn 323 CC. Cafodd ei atgyfodi am dymor byr yn 303 CC.

Groeg yr Henfyd
930

9g - 10g - 11g
880au 890au 900au 910au 920au - 930au - 940au 950au 960au 970au 980au
925 926 927 928 929 - 930 - 931 932 933 934 935

Digwyddiadau 
Sefydlu'r Alþing, senedd hynaf y byd, yng Ngwlad yr Iâ
Ymerawdwr Suzaku yn dod yn ymerawdwr Japan
 Oddeutu'r flwyddyn yma, cyfansoddi Armes Prydain, cerdd wlatgarol sy'n galw am gynghrair i yrru'r Saeson o'r wlad.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Ymerawdwr Daigo o Japan
Abu Bakr Mohammad Ibn Zakariya al-Razi, ysgolhaig amlochrog Persaidd (mae'r dyddiad yn amrywio rhwng 925 a 930 yn ôl y ffynhonnell)

930
929

9g - 10g - 11g
870au 880au 890au 900au 910au - 920au - 930au 940au 950au 960au 970au
924 925 926 927 928 - 929 - 930 931 932 933 934

Digwyddiadau 
16 Ionawr - Emir Abd-ar-rahman III o Cordoba yn creu Califfat Cordoba
Pab Steffan VII yn olynu Pab Leo VI

Genedigaethau

Marwolaethau 
Al-Batani, seryddwr Arabaidd

929
Rhazes

Ysgolhaig a gwyddonydd amryddawn oedd Abū Bakr Muhammad ibn Zakarīya al-Rāzi (Persieg: زكريای رازی Zakaria ye Razi; Arabeg: ابو بکر محمد بن زكريا الرازی; Lladin: Rhazes neu Rasis). Yn ôl y croniclydd al-Biruni cafodd ei eni yn Rayy, Iran yn y flwyddyn 865 (251 AH), a bu farw yno yn 925 (313 AH) (neu 930 yn ôl rhai ffynonellau).

Bywyd a gwaith
Roedd Razi yn ysgolhaig, ffisegydd ac athronydd amlochrog ac amryddawn a wnaeth gyfraniadau pwysig a phellgyrhaeddol ym meysydd meddygaeth, alcemi, ac athroniaeth. Cyhoeddodd dros 184 o lyfrau ac erthyglau. Un o'i ddarganfyddiadau pwysicaf oedd alcohol. Roedd o gefndir diwylliedig iawn ac yn gyfarwydd â meddygaeth Roeg. Credir iddo ddarganfod asid swlffwrig ac ethanol hefyd. Roedd Razi yn un o feddylwyr mwyaf y byd Islamaidd. Cafodd ddylanwad aruthrol ar ei gyfoeswyr a'i olynwyr yn ogystal ac ar wyddoniaeth a meddygaeth Ewrop trwy'r cyfieithiadau Lladin o'i waith.

Rhesymegydd rhyddfrydol oedd Razi. Fe'i ystyrid gan ei gyfoeswyr a'i bywgraffyddwyr yn ddyn rhydd o bob rhagfarn, chwim a threiddgar ei feddwl a di-flewyn ar dafod. Fel nifer o Ewropeiaid yn ystod y Dadeni Dysg credai yn y ddynoliaeth, cynnydd a "Duw Doeth". Teithiodd yn eang a gwasanaethai sawl tywysog a llywodraethwr yn y byd Islamaidd. Fe'i cysylltir yn arbennig â Baghdad lle sefydlodd ei labordy. Deuai nifer o ddisgyblion ato i gael ei gyngor a rhannu o'i wybodaeth a roddai i bawb yn ddiwahân, tlawd a chyfoethog fel ei gilydd.

Cof
Enwir Sefydliad Razi yn Tehran, a Phrifysgol Razi yn Kermanshah ar ei ôl, a dethlir 'Gŵyl Razi' ('Diwrnod Fferylliaeth') yn Iran ar 27 Awst.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 865
Gwyddonwyr Iranaidd
Llenorion Arabeg
Llenorion Iranaidd
Llenorion y 9fed ganrif
Llenorion y 10fed ganrif
Marwolaethau 925
Meddygon
Persiaid
Kermanshah

Dinas yn ne-orllewin Iran 525 km o Tehran yw Kermanshah (Perseg: کرمانشاه Kermānshāh, Cwrdeg: کرماشان) (hefyd Khorromshahr), prifddinas talaith Kermanshah. Fe'i lleolir fymryn i'r gogledd o ddinas Abadan tua 70 km o'r ffin ag Irac a'r Shatt al-Arab. Cyrdiaid yw mwyafrif y boblogaeth o 822,921 (amcangyfrif 2005). Puro olew yw'r prif ddiwydiant. Fel yn achos Abadan dioddefodd y dref cryn ddifrod yn Rhyfel Iran-Irac yn y 1980au.

Enwir ei phrifysgol ar ôl yr ysgolhaig amryddawn Rhazes.

Dinasoedd Iran
Balcaneiddio

Term daearwleidyddol yw Balcaneiddio sy'n disgrifio'r broses o ymraniad rhanbarth yn rhanbarthau llai sydd gan amlaf yn elyniaethus neu'n anghydweithredol gyda'i gilydd. Ymddangosodd y term yn sgil y gwrthdaro yn y Balcanau (Iwgoslafia) yn yr ugeinfed ganrif. Ymgorfforwyd y balcaneiddio cyntaf yn Rhyfeloedd y Balcanau, ac ailddefnyddiwyd yng nghyd-destun Rhyfeloedd Iwgoslafia.

Yn Ionawr 2007, ynghylch cynnydd yng nghefnogaeth am annibyniaeth i'r Alban, rhybudiodd Peter Hain, Ysgrifennydd Gwladol Cymru a Gweinidog Gwaith a Phensiynau, yn erbyn "Balcaneiddio Prydain".

Cyfeiriadau

Daearwleidyddiaeth
Geirfa cysylltiadau rhyngwladol
Gwleidyddiaeth Ewrop
Hanes y Balcanau
928

9g - 10g - 11g
870au 880au 890au 900au 910au - 920au - 930au 940au 950au 960au 970au
923 924 925 926 927 928 929 930 931 932 933

Digwyddiadau 
 Marozia a Guy o Twscani yn cipio grym yn Rhufain ac yn carcharu, ac wedyn lladd, Pab Ioan X
 Mai - Pab Leo VI yn olynu Pab Ioan X fel y 123ydd pab.
 Rhagfyr - Pan Steffan VII (weithiau Steffan VIII) yn olynu Pab Leo VI fel y 124ydd pab.
 Jayavarman IV yn olynu Isanavarman II yn Ymerodraeth y Khmer, ac yn symud y brifddinas o Angkor i Koh Ker.
 Dywedir i'r brenin Hywel Dda fynd ar bererindod i Rufain. Mae'n bosibl ei fod wedi cael Y Groes Naid yno a'i dwyn yn ôl i Gymru.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Louis Ddall, brenin Profens
Tomislav, brenin Croatia

928
927

9g - 10g - 11g
870au 880au 890au 900au 910au - 920au - 930au 940au 950au 960au 970au
922 923 924 925 926 - 927 - 928 929 930 931 932

Digwyddiadau 
 Pedr I yn olynu Simeon I ar orsedd Bwlgaria ac yn gael ei gydnabod fel Tsar gan yr Ymerodraeth Fysantaidd
 Aethelstan yn uno'r teyrnasoedd llai i greu Teyrnas Lloegr.

Genedigaethau 
Zhao Kuangyin

Marwolaethau 
27 Mai - Simeon I, brenin Bwlgaria
Ha-Mim, proffwyd o Morocco

927
Mahé, Seychelles

Mahé yw ynys fwyaf (155 km²) y Seychelles, sy'n gorwedd yng ngogledd-ddwyrain y genedl. Mae ganddi boblogaeth o 72,000, 90% o'r cyfnaswm am y wlad. Yno y lleolir y brifddinas Victoria. Enwir yr ynys ar ôl Mahé de Labourdonnais, un o gyn-lywodraethwyr Mawrisiws.

Copa uchaf Mahé yw Morne Seychellois, 905m.

Seychelles
Ynysoedd Cefnfor India
926

9g - 10g - 11g
870au 880au 890au 900au 910au - 920au - 930au 940au 950au 960au 970au
921 922 923 924 925 - 926 - 927 928 929 930 931

Digwyddiadau 
Balhae yn cael ei chipio gan y Khitan

Genedigaethau 
Murakami ymerawdwr Siapan

Marwolaethau 
 William II o Aquitaine
 6 Medi - Abaoji o ymerodraeth Khitan.

926
Môr Adria

Braich neu gilfach o'r Môr Canoldir yw Môr Adria neu'r Môr Adriatig. Mae'n ymestyn rhwng arfordir dwyreiniol Yr Eidal a de-ddwyrain Ewrop (Slofenia, Croatia, Montenegro, Albania) yng nghanolbarth gogledd y Môr Canoldir. Ceir cyferbyniaeth drawiadol rhwng y ddau arfordir: isel a thywodlyd yw arfordir yr Eidal tra fod yr arfordir dwyreiniol yn greigiog gyda nifer o ynysoedd mawr a bach. Yn ei ben eithaf mae'r môr yn gorffen yn Gwlff Fenis. Ei hyd yw tua 750 km (466 milltir).

Mae'r prif ddinasoedd ar ei lannau yn cynnwys Brindisi, Bari, Fenis, Trieste, Dubrovnik, Split a Rijeka.

Dominyddir ei lannau dwyreiniol gan gadwyn mynyddoedd yr Alpau Dinarig.

Cyfeiriadau 

Y Môr Canoldir
Adria
925

9g - 10g - 11g
870au 880au 890au 900au 910au - 920au - 930au 940au 950au 960au 970au
920 921 922 923 924 - 925 - 926 927 928 929 930

Digwyddiadau 
Alfonso IV y Mynach yn dod yn frenin Leon
Ha-Mim yn ei gyhoeddi ei hun yn broffwyd yn Morocco
Tomislav, dug Pannonia a Dalmatia, yn cael ei goroni'n frenin Croatia

Genedigaethau 
 Bruno I, Archesgob Cwlen (bu farw 965)
 Fujiwara no Kanemichi, uchelwr Siapaneaidd (bu farw 977)
 Widukind o Corvey, croniclydd Sacsonaidd
 Judith o Bafaria (bu farw 985)

Marwolaethau 
 11 Rhagfyr - Sancho I o Pamplona (ganed c. 860)
 Bertha o Lotharinga
 Fruela II o León
 Nicholas Mysticus, Patriarch Caergystennin
 Al-Razi, gwyddonydd Persaidd (ganed 865)
 Vasugupta, awdur y Sutras Shiva (ganed 860)

925
Hajj

Pumed Colofn crefydd Islam yw'r Hajj, sef y  bererindod i Mecca a'r mannau sanctaidd sy'n gysylltiedig â bywyd a gwaith y proffwyd Muhammad (sallallahu alayhi wa sallam). Mae'r sawl sy'n cyflawni'r Hajj yn cael ei alw'n Hajji (neu Haji), sef 'un sydd wedi gwneud yr Hajj'.

Gweler hefyd
Cyflafan yr Hajj 2015

Islam
Pererindodau
924

9g - 10g - 11g
870au 880au 890au 900au 910au - 920au - 930au 940au 950au 960au 970au
919 920 921 922 923 - 924 - 925 926 927 928 929

Digwyddiadau 
 Athelstan yn dod yn frenin Mersia
 Gwladwriaeth Nanping yn cael ei sefydlu gan Gao Jichang yn Tsieina

Genedigaethau 
 Fujiwara no Koretada, uchelwr Siapaneaidd (bu farw 972)
 Fujiwara no Yoritada, uchelwr Siapaneaidd (bu farw 989)

Marwolaethau 
 17 Gorffennaf - Edward yr Hynaf o Loegr
 Ælfweard o Wessex, mab Edward yr Hynaf
 Fruela II o León
 Ordoño II o León

924
923

9g - 10g - 11g
870au 880au 890au 900au 910au - 920au - 930au 940au 950au 960au 970au
918 919 920 921 922 - 923 - 924 925 926 927 928

Digwyddiadau 
 15 Mehefin - Brwydr Soissons: lladd Robert I, brenin Ffrainc
 Tua'r flwyddyn yma: Topiltzin Ce Acatl Quetzalcoatl yn dod yn rheolwr y Toltec

Genedigaethau 
Ymerawdwr Suzaku o Siapan

Marwolaethau 
Athelm, Archesgob Caaegaint
Al-Tabari, meddyg, athronydd, mathemategydd a seryddwr

923
Pererindod

Mae pererindod, sef taith i le sanctaidd, yn elfen bwysig mewn nifer o grefyddau, yn cynnwys Cristionogaeth, Islam, Iddewiaeth, Hindwaeth a Bwdiaeth.

Cristionogaeth 
Roedd pererindod yn bwysig iawn yn y Canol Oesoedd, ac mae'n parhau ar raddfa lai. Y gyrchfan fwyaf poblogaidd yw Israel, i ymweld a nifer o safleoedd cysylltiedig a gyrfa Iesu Grist. Yn y Canol Oesoedd yn arbennig, roedd pererindod i Rufain yn boblogaidd iawn, a hefyd i Santiago de Compostela yn Sbaen ar hyd y Camino de Santiago, cyrchfannau sy'n parhau'n boblogaidd. Yng Nghymru roedd tair pererindod i Ynys Enlli yn cael ei hystyried yn gyfwerth a phererindod i Rufain.

Islam 
Ystyrir y bererindod ('Hajj') i Mecca yn rhan bwysig o grefydd Islam. Mae'r sawl sydd wedi bod ar y bererindod yn cael defnyddio'r teitl Haji.

Iddewiaeth 
Y brif gyrchfan yw gweddillion safle'r deml yn Jeriwsalem, lle mae Mur yr Wylofain.

Bwdhaeth 
Mae pedair prif gyrchfan i Fwdhyddion: Kapilavastu lle ganed y Bwda, Bodh Gaya lle cafodd ei oleuo, Sarnath ger Varanasi lle traddododd ei bregeth gyntaf a Kusinagara lle cyrhaeddodd Paranirvana. Maent i gyd yng ngogledd India.

Yn ogystal i'r prif safleoedd hyn ceir nifer o gyrchfannau pererindod lleol neu genedlaethol yn y gwledydd Bwdhaidd.

Hindŵaeth 
Er nad yw'n ofynnol i Hindŵ fynd ar bererindod mae'n rhan bwysig o'r grefydd. Y pedair prif gyrchfan yw Kedarnath, Gangotri, Yamunotri a Rishikesh, i gyd yn yr Himalaya ger tarddle Afon Ganges. Dyma'r Chardham. Mae Haridwar (neu 'Hardwar'), ger Rishikesh, yn bwysig hefyd. Benares (Varanasi), ger aber afonydd Ganges a Yamuna, yw'r enwocaf fel safle pererindod flynyddol (mela) sy'n cyrraedd ei huchafbwynt yn y Kumbh Mela sy'n denu rhai miliynau o bobl.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd 
 Taith y Pererin
 Llwybr y Pererinion: (Treffynnon i Enlli)

 
Mudo dynol
Teithio
Twristiaeth
Ymddygiad a phrofiad crefyddol
Gorllewin Caerdydd (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yw Gorllewin Caerdydd, sy'n danfon un cynrychiolydd i San Steffan.  yw'r Aelod Seneddol presennol.

Aelodau Seneddol 
 1950 – 1983: George Thomas (Llafur, wedyn Llefarydd)
 1983 – 1987: Stefan Terlezki (Ceidwadol)
 1987 – 2001: Rhodri Morgan (Llafur)
 2001: Kevin Brennan (Llafur)

Etholiadau

Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Etholiadau yn y 1980au

Etholiadau yn y 1970au

Etholiadau yn y 1960au

Etholiadau yn y 1950au

Gweler Hefyd
Gorllewin Caerdydd (etholaeth Cynulliad)

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Caerdydd
Merthyr Tudful a Rhymni (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yw Merthyr Tudful a Rhymni, sy'n danfon un cynrychiolydd i San Steffan.  yw'r Aelod Seneddol presennol.

Aelodau Seneddol 
 1983 – 2001: Ted Rowlands (Llafur)
 2001 – 2015: Dai Havard (Llafur)
 2015: Gerald Jones (Llafur)

Etholiadau

Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Etholiadau yn y 1980au

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Merthyr Tudful a Rhymni (etholaeth Cynulliad)
Sir Forgannwg (etholaeth seneddol)
Bwrdeistref Merthyr Tudful (etholaeth seneddol)
Aberdâr (etholaeth seneddol)
Merthyr (etholaeth seneddol)
Merthyr Tudful (etholaeth seneddol)

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
922

9g - 10g - 11g
870au 880au 890au 900au 910au - 920au - 930au 940au 950au 960au 970au
917 918 919 920 921 - 922 - 923 924 925 926 927

Digwyddiadau 
 Ymerodraeth Khitan dan Abaoji yn ymosod ar Hebei, Tsieina

Genedigaethau

Marwolaethau 
 26 Mawrth - Mansur Al-Hallaj, awdur Sufi
 Al-Nayrizi, mathemategydd a seryddwr Persaidd (ganed 865)
 Galindo II Aznárez o Aragon

922
Niwclews atomig

Rhan canol a dwys o'r atom ydy'r niwclews atomig (neu'r cnewyllyn atomig) ac sy'n cynnwys protonau a niwtronau. Bron y gellir dweud fod holl fas yr atom yn y niwclews hwn, gydag ychydig bychan iawn o fas yn dod o'r electronau sy'n cylchdroi o'i gwmpas. Cafodd ei ddarganfod yn 1911 fel canlyniad i waith Ernest Rutherford yn dadansoddi arbrawf a wnaeth ef gyda chymorth Hans Geiger ac Ernest Marsden cyn hynny: yn 1909.

Mae diamedr y niwclews yn amrywio yn ei faint o 1.6 fm (10−15 m) (ar gyfer proton o hydrogen ysgafn) i tua 15 fm (ar gyfer yr atomau trymaf megis wraniwm). Mae'r meintiau'n lawer llai na maint cyfan yr atom, o gymhareb o 23,000 (wraniwm) i tua 145,000 (hydrogen). Mae bron holl fàs yr atom yn cael ei greu gan brotonau a niwtronau yn y niwclews, gyda chyfraniad bach iawn gan yr electronau sy'n ei gylchu.

Geirdarddiad
Bathwyd y term "niwclews" sy'n golygu "cnewyllyn cneuen" yn 1704. Ym 1844, defnyddiodd Michael Faraday y term i gyfeirio at "pwynt canolog yr atom." Cynigwyd yr ystyr gyfoes am un atomig gan Ernest Rutherford ym 1912. Ni fabwysiadwyd y term "niwclews" i theori atomig yn syth, er enghraifft ym 1916, fe ddywedodd Gilbert N. Lewis yn ei erthygl enwog The Atom and the Molecule<ref>{{Cite web |url=http://dbhs.wvusd.k12.ca.us/webdocs/Chem-History/Lewis-1916/Lewis-1916.html |title='The Atom and the Molecule |access-date=2008-05-22 |archive-date=2007-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070918004659/http://dbhs.wvusd.k12.ca.us/webdocs/Chem-History/Lewis-1916/Lewis-1916.html |url-status=dead }}</ref>, fod "yr atom wedi'i gyfansoddi o gnewyllyn ac atom allanol neu blisgyn''".

Cyfeiriadau 

Ffiseg niwclear
921

9g - 10g - 11g
870au 880au 890au 900au 910au - 920au - 930au 940au 950au 960au 970au
916 917 918 919 920 - 921 - 922 923 924 925 926

Digwyddiadau 
 Henri y Ffowliwr yn ymosod ar Bafaria

Genedigaethau 
 Edmund I, brenin Lloegr (bu farw 946)
 Abe no Seimei, cosmolegydd Siapaneaidd (bu farw 1005)

Marwolaethau 
 1 Medi - Richard, Dug Bwrgwyn (ganed c. 867)
 15 Medi - Sant Ludmila, rheolwr Bohemia
 Vratislaus I, brenin Bohemia (ganed c. 915)

921
John Daniel Evans

Roedd John Daniel Evans (1862 – 6 Mawrth 1943) yn un o arloeswyr Y Wladfa ym Mhatagonia. Oherwydd ei fod yn amlwg fel arweinydd teithiau i’r paith, cafodd yr enw El Baqueano.

Bywgraffiad
Ganed John Daniel Evans yn Aberpennar, Morgannwg, yn fab i Daniel a Mary Evans. Roedd y teulu yn y fintai gyntaf a deithiodd i Batagonia ar y Mimosa yn 1865. Efallai mai dylanwad tad Mary, John Jones o Aberdâr, oedd yn gyfrifol am hyn, oherwydd roedd ei deulu ef yn gyfran sylweddol o deithwyr y Mimosa.

Daeth John Evans yn amlwg fel un oedd yn awyddus i fforio’r Paith. Yn Nhachwedd  1883 arweiniodd grŵp tua'r Andes, yn chwilio am aur ac am dir ffrwythlon. Ar y ffordd, deuthant ar draws mintai o filwyr yn dwyn carcharorion Tehuelche i Valcheta, rhan o un o ymgyrchoedd olaf Concwest yr Anialwch. Penderfynodd rhai o'r grŵp droi yn ôl, ond aeth pedwar yn eu blaenau dan arweiniad John Evans.

Erbyn diwedd Chwefror 1884, roeddynt wedi cyrraedd Afon Gualjaina, ac yno roedd tri aelod o'r llwyth oedd dan arweiniad y cacique Foyel. Roedd un o'r tri, Juan Salvo, yn eu hadnabod, a dywedodd ei fod yn amau eu bod yn ysbïo dros y fyddin, Ceisiodd ei harwain at  Foyel, a phan wrthodasant, datblygodd cweryl. Penderfynodd y pedwar ddychwelyd i ran isaf Dyffryn Camwy, 600 km i ffwrdd, gyda rhyfelwyr Foyel yn ei dilyn. Ar 4 Mawrth ymosodwyd arnynt, a lladdwyd tri cydymaith Evans. Anelodd Evans, ar gefn Malacara, tua dibyn serth, a llamodd y ceffyl i lawr y dibyn ac i fyny yr ochr arall. Ni feiddiai yr un o'r ymosodwyr geisio ei ddilyn, a llwyddodd John Evans i ddychwelyd i'r Wladfa yn ddiogel. Cafodd y man lle bu'r ymosodiad yr enw Dyffryn y Merthyron (Sbaeneg:Valle de los Mártires).

Yn 1885 roedd John Evans yn un o arweinyddion y fintai a aeth ar daith i’r ardaloedd ger yr Andes gyda’r Rhaglaw Luis J. Fontana. Ar y daith yma y darganfuwyd Cwm Hyfryd, ardal a wladychwyd gan y Cymry. Yn Hydref 1891 mudodd John Evans a’i deulu i Gwm Hyfryd. Adeiladodd felin yno, a’r felin hon a roes yr enw Trefelin i’r pentref. Bu farw ei wraig yn 1897, ac ail-briododd yn 1900 ag Annie Hughes de Williams. Daeth John Evans yn eithaf cefnog  erbyn y cyfnod yma. Bu farw yn 1943.

Cof
Codwyd tŷ mor debyg ag oedd modd i dŷ cyntaf John Evans yn Nhrefelin  dan yr enw "Cartref Taid", sy’n gweithredu fel amgueddfa. Yn Nhrefelin hefyd gellir gweld bedd Malacara.

Llyfryddiaeth
 Paul W. Birt (gol.) Bywyd a gwaith John Daniel Evans, El Baqueano. (Gwasg Carreg Gwalch, 2004) ISBN 0-86381-910-9

Cyfeiriadau

Archentwyr Cymreig
Cymry'r 19eg ganrif
Fforwyr y 19eg ganrif
Fforwyr Cymreig
Genedigaethau 1862
Marwolaethau 1943
Pobl o Aberpennar
Y Wladfa