alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Chrétien de Troyes

Roedd Chrétien de Troyes (tua 1135 – tua 1183) yn llenor Ffrengig o'r Canol Oesoedd, a ystyrir fel y cyntaf o chwedleuwyr mawr Ffrainc.

Bywgraffiad
Ychydig a wyddys am ei fywyd. Credir iddo gael ei eni yn Troyes o deulu dosbarth canol ac iddo gael addysg dda; gwyddir ei fod yn medru Hen Roeg. Mae'n debyg iddo fod yn llys  Marie de Champagne a Philippe d'Alsace, comte de Flandres. I Philippe y cyflwynodd Perceval ou le Conte du Graal.

Mae'n debyg iddo gael ei ddeunydd o'r traddodiad celtaidd. Mae Érec et Énide, Yvain ou le Chevalier au Lion a Perceval ou le Conte du Graal yn cyfateb i'r tair stori yn Y Tair Rhamant yn Gymraeg: Geraint ac Enid, Iarlles y Ffynnon a Peredur fab Efrawg. Nid oes sicrwydd a yw'r storïau Cymraeg yn addasiad o weithiau Chrétien ynteu yn weithiau annibynnol yn defnyddio yr un deunydd.

Gweithiau 
 Tristan et Iseult (ar goll) 
 Érec et Énide, tua 1170 
 Cligès, tua 1176 
 Lancelot ou le Chevalier de la charrette, tua 1178-1181 (anorffenedig) 
 Yvain ou le Chevalier au lion, tua 1178-1181 
 Perceval ou le Roman du Graal, tua 1182-1190 (anorffenedig)

Llyfryddiaeth 
 Anne Berthelot, Le roman courtois: une introduction (Paris, 1998)
 Philippe Walter, Chrétien de Troyes (Paris, 1997)

Cyfeiriadau

Beirdd Ffrangeg
Beirdd Ffrengig
Ffrancod y 12fed ganrif
Genedigaethau'r 1130au
Llenorion Ffrangeg
Llenorion Ffrengig yr Oesoedd Canol
Llenorion y 12fed ganrif
Marwolaethau'r 1180au
Pobl o Aube
Kilmarnock F.C.

Clwb pêl-droed Albanaidd yw Kilmarnock Football Club.

Sefydlwd y clwb yn 1869. Mae'r clwb yn chwarae ei gemau cartref ym Mharc Rygbi.

Cymru a Kilmarnock F.C.
 Yn 2019 curodd C.P.D. Cei Conna Kimarnock yn rown gyntaf Cynghrair Europa UEFA. Enillodd Kilmarnock y gêm cymal gyntaf ar Parc Belle Vue, Y Rhyl (1:2) ond enillodd Cei Conna ar y gêm ail gymal ar 18 Gorffennaf (0:2) gan fynd drwydd 3:2 ar agregad  i chwarae Seren Goch Belgrâd, (F.K. Crvena zvezda), yn yr ail rownd.

Timau pêl-droed yr Alban
Capel Curig

Pentref bychan a chymuned ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Capel Curig. Fe'i lleolir yng nghanol Eryri ar groesffordd lle mae'r A4086 o/i gyfeiriad Nant Gwynant a Beddgelert yn ymuno â'r A5.

Enwir y pentref ar ôl y clas a sefydlwyd gan y sant Curig (fl. 550?) yno. Yn anffodus cafodd yr eglwys bresennol, sy'n sefyll mewn llan ger y pentref, ei hatgyweirio'n sylweddol yn y 19g. Eglwys fechan yw hi, 32 wrth 15 troedfedd gyda thransept sgwar diweddarach. Yn Oes y Tywysogion roedd yn perthyn i Briordy Beddgelert. Ceir llecyn o'r enw 'Gelli'r mynach' ar yr hen lôn i gyfeiriad Llyn Ogwen a Nant Ffrancon. Tu ôl i'r eglwys saif bryn isel Cefn y Capel. Cysegrir yr eglwys bresennol i Sant Cyriacus a'i fam Julitta.

Ar y ffordd i Fetws-y-Coed, 1 km ar ôl Pont Cyfyng i'r de-ddwyrain, ceir caer Rufeinig ar fferm Bryn-y-Gefeiliau, a sefydlwyd tua OC 90-100; fe'i henwyd Caer Llugwy gan yr archaeolegwyr a fu'n cloddio yno.

Mae'r pentref yn ymestyn o gwmpas y groesffordd ac ar hyd y lôn i gyfeiriad Betws-y-Coed i'r dwyrain. Mae'n dibynnu i raddau helaeth ar dwristiaeth ac mae siopau gweithgareddau awyr agored a gwestai yn amlwg yno.

Ceir golygfeydd bendigedig ac enwog o Lynnau Mymbyr a phedol Yr Wyddfa o Gapel. Trawiadol hefyd yw llethrau agored Moel Siabod i'r de-ddwyrain a mynyddoedd y Carneddau a rhan o'r Glyderau i'r gogledd. Yng Nghapel Curig y ganwyd Alwyn Rice Jones, Archesgob Cymru o 1991 hyd 1999.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Oriel

Cyfeiriadau

Llenyddiaeth
Harold Hughes a Herbert L. North, The Old Churches of Snowdonia (Bangor, 1924; argraffiad newydd, Cymdeithas Parc Cenedlaethol Eryri, 1984)

 
Clasau
Cymunedau Conwy
Pentrefi Conwy
Nant Gwynant

Mae Nant Gwynant yn ddyffryn mynyddig y Eryri sy'n arwain o Ben-y-Gwryd tua'r de-orllewin cyn belled a Beddgelert. Mae rhan uchaf y dyffryn yn cael ei ffurfio gan Nant Cynnyd, sy'n llifo i mewn i Afon Glaslyn. Wedi llifo trwy Llyn Gwynant, mae'r afon (a elwir hefyd yn "Nant Gwynant") yn mynd heibio pentref bychan Bethania cyn cyrraedd Llyn Dinas. Gan adael o dde-orllewin y llyn, mae'n mynd heibio bryngaer Dinas Emrys ac yn cyrraedd Beddgelert lle mae Afon Colwyn yn ymuno â hi. Mae Yr Wyddfa a'i chriw ar ochr ogleddol y dyffryn, a mynyddoedd y Moelwynion ar yr ochr ddeheuol.

Mae'r briffordd A498 yn dilyn Nant Gwynant o Ben-y-Gwryd i Feddgelert, cyn mynd ymlaen trwy Aberglaslyn i Borthmadog. Rhwng Pen-y-Gwryd a Beddgelrt mae'r ffordd yn disgyn tua 600 troedfedd.

Ceir nifer o henebion diddorol yn Nant Gwynant. Ger Pen-y-Gwryd mae olion gwersyll Rhufeinig; gwesyll dros dro i filwyr yn hytrach na chaer, ac efallai'n dyddio i gyfnod y goncwest Rufeinig. Ychydig yn is i lawr mae Cwm Dyli ar yr ochr ogleddol i'r dyffryn. Ceir nifer o olion cytiau cynhanesyddol yma, a hefyd yr orsaf bwer a adeiladwyd tua chan mlynedd yn ôl i gynhyrchu trydan trwy ddefnyddio'r dŵr sy'n llifo i lawr o Lyn Llydaw. Ychydig yn is i lawr mae Hafod Lwyfog, sy'n dyddio i'r 1540au. Rhwng y ddau lyn mae Hafod-y-Llan, a brynwyd gan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol yn 1998; mae Llwybr Watkin i ben yr Wyddfa yn cychwyn yma. Gerllaw Llyn Dinas mae craig o'r enw Carreg yr Eryr a oedd, yn ôl siarter o'r flwyddyn 1198, yn nodi'r fan lle roedd cantrefi Eifionydd, Ardudwy ac Arfon yn cyfarfod. Mae gan Gerallt Gymro stori fod eryr yn arfer eistedd ar y garreg unwaith yr wythnos, yn aros am ryfel rhwng gwŷr y tri chantref. Rhwng y llyn a Beddgelert mae Mwynglawdd Sygn, hen gloddfa copr sydd yn awr wedi ei hagor i'r cyhoedd.
Ymhlith enwogion y Nant mae'r dramodydd Meic Povey a dreuliodd ddeng mlynedd gyntaf ei oes yno.

Gweler hefyd
Gŵr Blewog, un o chwedlau llên gwerin yr ardal.

Beddgelert
Dyffrynnoedd Gwynedd
Eryri
Llangynog, Powys

Am y pentref a chymuned o'r un enw yn Sir Gaerfyrddin, gweler Llangynog, Sir Gaerfyrddin.

Pentref bychan  a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw Llangynog. Saif  yng ngogledd y sir ar lan Afon Tanad, ger cyflifiad yr afon honno ag Afon Eirth, ar y ffordd B4391 tua hanner ffordd rhwng Y Bala i'r gogledd-orllewin a'r Trallwng i'r de-ddwyrain, yn Nyffryn Tanad. Y dref agosaf yw'r Bala.

I'r gogledd a'r gorllewin o'r pentref mae bryniau moel Y Berwyn yn ymestyn am filltiroedd. Mae lôn gul yn arwain o'r pentref i fyny cwm diarffordd i blwyf hanesyddol Pennant Melangell gydag eglwys wedi ei chysegru i'r santes Melangell.

Tu ôl i'r pentref i'r gogledd ceir bryngaer Craig Rhiwarth, ar lethrau Y Clogydd (1954 troedfedd), sy'n dyddio i Oes yr Haearn. Tair kilometr i'r Gogledd-Ddwyrain saif Cylch Cerrig Cwm Rhiwiau.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Yn ôl traddodiad, sefydlwyd yr eglwys gan Sant Cynog (m. 492). Ceir hen ywen (fenywaidd) yn tyfu yn y fynwent; mesurwyd hon yn 2008, a chafwyd ei bod yn 23 troedfedd o'i chwmpas ac yn 2008 roedd yn 24` 7`` (7.49m)..

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Pentrefi Powys
Craig Rhiwarth

Copa mynydd a bryngaer 16.2 ha (40 acer) ym Maldwyn, Powys, yw Craig Rhiwarth. Tu ôl i'r gaer mae'r clogwyni'n codi 500 troedfedd tra bod llethr serth yn disgyn 1200 troedfedd i bentref Llangynog islaw. Mae'n gorwedd y tu ôl i bentref Llangynog, ar lethrau Y Clogydd (1954 troedfedd), sy'n rhan o gadwyn Y Berwyn. Rhed Afon Tanat wrth droed y graig. Mae'n safle naturiol cryf iawn gyda golygfeydd eang dros Ddyffryn Tanat islaw; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 464metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Y fryngaer
Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: MG004. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

I'r gogledd mae hen fur adfeiliedig iawn yn dilyn rhediad naturiol y tir i fwlch tua 1500 troedfedd i fyny. Ymddengys fod yr unig fynedfa yn defnyddio hollt naturiol yn y graig ar yr ochr orllewinol. Mae wyneb y safle'n anwastad iawn, a cheir olion cytiau crwn yma ac acw yng nghanol y gaer, yn wynebu'r de. Ceid felly digon o le i gadw anifeiliad ac ymddengys fod y gaer wedi'i chodi fel amddiffynfa i gadw'r preiddiau'n ddiogel pan fyddai rhaid yn hytrach na fel trigfan barhaol (ni fyddai'n addas i fyw ynddo yn y gaeaf).

Cloddiwyd rhannau o'r safle yn 1933, ond heb canfod unrhyw wrthrych o waith dyn. Ond mae'r ffaith fod hafotai canoloesol ar ran o'r safle yn dangos fod hanes hir i'r gaer.

Y copa
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Dewey. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 532m (1745tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ddiwethaf ar 30 Mehefin 2007.

Gweler hefyd
Bryngaerau Cymru
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o Gopaon Cymru

Dolenni allanol
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map

Cyfeiriadau

Bryngaerau Powys
Llangynog, Powys
Mynyddoedd a bryniau Powys
Copaon Dewey
197

1g - 2g - 3g 
140au 150au 160au 170au 180au - 190au - 200au 210au 220au 230au 240au 
192 193 194 195 196 - 197 - 198 199 200 201 202

Digwyddiadau 
19 Chwefror — Brwydr Lugdunum; byddin yr Ymerawdwr Rhufeinig Septimius Severus yn gorchfygu Clodius Albinus oedd wedi ceisio cipio'r orsedd.
Lyon, pencadlys Clodius Albinus, yn cae; ei hanrheithio a'i dinistrio.
Septimius Severus yn ffurfio llengoedd newydd Legio I Parthica, II Parthica, a III Parthica ar gyfer ei ymgyrch yn erbyn y Parthiaid
Septimus Severus yn cipio ac anrheithio Ctesiphon.
Cyhoeddi gwaith mawr Galen ar feddygaeth, Pharmacologia.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 19 Chwefror — Clodius Albinus.

197
196

1g - 2g - 3g 
140au 150au 160au 170au 180au - 190au - 200au 210au 220au 230au 240au 
191 192 193 194 195 - 196 - 197 198 199 200 201

Digwyddiadau 
Milwyr yr Ymerawdwr Rhufeinig Septimius Severus yn cipio ac anrheithio dinas Byzantium, ac yn ad-feddiannu Mesopotamia.
Mae Clodius Albinus, sydd ar ei ffordd tua Rhufain trwy Gâl i geisio cipio'r orsedd, yn cael ei gyhoeddi'n Augustus gan ei fyddin.
Dinistrio rhannau o Fur Hadrian ym Mhrydain.

Genedigaethau

Marwolaethau 

196
Capel Gellimanwydd

Capel Gellimanwydd, neu'r "Christian" fel mae llawer yn ei alw, yw capel hynaf tref Rhydaman. Mae'n perthyn i'r Annibynwyr Cymraeg.

Mae gwreiddiau Gellimanwydd yn Y Betws ac yn mynd nôl i'r Argoed Fawr. Mae'r Argoed wedi bod yn dŷ tafarn, gwesty, fferm a tŷ anedd, ond ei bwysigrwydd mewn hanes yw'r ffaith mai dyma'r man cyfarfod cyntaf i'w ddefnyddio fel capel yn hytrach nag eglwys. Daeth yn eglur yn fuan bod y bwthyn yn rhy fach i'r cristnogion oedd yn cwrdd yno a symudodd un grŵp o bobl i adeilad ar Fferm Carregaman-Uchaf, sydd bellach yn 63 High Street. Gosodwyd sylfeini cyntaf Christian Temple. Yna, yn dilyn rhodd gan Mr Hugh Davies o fferm Carregaman-uchaf, adeiladwyd y capel yn High Street. Cafodd ei ail-adeiladu ym 1836 a'i ymestyn i'w gyflwr presennol yn 1865. Adabyddwyd Gellimanwydd fel Cross Inn Chapel, dyna'r enw ar y pentrefan bach oedd ar y groesffordd sydd heddiw yn nhref Rhydaman.

Llyfryddiaeth
Owen, D. Huw, Capeli Cymru (Talybont: Y Lolfa, 2005), tt.167–8

Dolen allanol
Gwefan Gellimanwydd

Gellimanwydd
Hanes Sir Gaerfyrddin
195

1g - 2g - 3g 
140au 150au 160au 170au 180au - 190au - 200au 210au 220au 230au 240au 
190 191 192 193 194 - 195 - 196 197 198 199 200

Digwyddiadau 
 Mae'r Ymerawdwr Rhufeinig Septimius Severus yn perswadio Senedd Rhufain i gyhoeddi Commodus yn dduw, mewn ymgais i ennill cefnogaeth teulu Marcus Aurelius.
 Vologases V, brenin Parthia, yn ymosod ar Mesopotamia. Mae Severus yn teithio yno gyda byddin.
Clodius Albinus, sydd wedi ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr ym Mhrydain, yn croesi i Gâl gyda'i lengoedd. Cyn hir mae ganddo fyddin o 150,000. Mae Severus yn dychwelyd i Rufain o Mesopotamia.

Genedigaethau

Marwolaethau 

195
194

1g - 2g - 3g 
140au 150au 160au 170au 180au - 190au - 200au 210au 220au 230au 240au 
189 190 191 192 193 - 194 - 195 196 197 198 199

Digwyddiadau 
Pescennius Niger, sy'n cystadlu yn erbyn Septimius Severus am reolaeth yr Ymerodraeth Rufeinig, yn cael ei orchfygu ym mrwydrau Nicaea ac Issus yna'n cael ei ladd ger Antioch gan filwyr Severus.
Galen yn ysgrifennu llawlyfr ar batholeg, Y Grefft o Iachau.
Irenaeus yn cyhoeddi bod syniadau Gnostig yn heresi.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Pescennius Niger

194
Antiochia

Roedd Antiochia ar yr Orontes (Groeg: Αντιόχεια η επί Δάφνη, Αντιόχεια η επί Ορόντου neu Αντιόχεια η Μεγάλη; Lladin: Antiochia ad Orontem; hefyd Antioch); yn ddinas ar lan ddwyreiniol Afon Orontes, ar safle dinas fodern Antakya, yn ne-orllewin  Twrci. Dyma fam-ddinas y Groegiaid Antiochiaidd.

Hanes
Sefydlwyd Antiochia tua diwedd y 4 CC gan Seleucus I Nicator, un o gadfridogion Alecsander Fawr. Dywedir i gynllun gwreiddiol strydoedd y ddinas gael ei osod gan y pensaer Xenarius i efelychu dinas Alexandria. Tyfodd i fod yn ddinas fawr a phwysig, yn brifddinas yr Ymerodraeth Seleucaidd, yn cystadlu ag Alexandria fel dinas bwysicaf y dwyrain, ac yn ddinas bwysig iawn yn hanes datblygiad Cristionogaeth.

Yn ystod oes aur y ddinas tua diwedd y cyfnod Hellenistaidd a dechrau'r cyfnod Rhufeinig, roedd ei phoblogaeth wedi cyrraedd tua 500,000; y drydedd dinas yn y byd ar ôl Rhufain ac Alexandria. Erbyn y 4g, yn ôl Chrysostom roedd y boblogaeth wedi lleihau i tua 200,00. Nid yw'r ffigyrau hyn yn cynnwys caethweision.

Yn ddiweddarach bu ymgiprys am y ddinas rhwng yr Arabiaid a'r Ymerodraeth Fysantaidd. Bu gwarchae hir ar y ddinas yn ystod y Groesgad Gyntaf, a daeth  Bohemund, tywysog Taranto, yn arglwydd y ddinas. Cipiwyd y ddinas yn ôl yn 1268 gan y Swltan Mamluk Baibars wedi gwarchae hir arall. Lladdodd Baibars lawer o'r boblogaeth Gristionogol, a rhwng hyn a'r ffaith fod y porthladd erbyn hyn allan o gyrraedd llongau mawr, dirywiodd y ddinas.

Enwogion 
 Ammianus Marcellinus, hanesydd fu'n enedigol o'r ddinas
 Justina o Antiochia, santes gynnar a merthyr

Gweler hefyd
Antakya
Groegiaid Antiochiaidd

Antakya
Asia Leiaf
Dinasoedd Rhufeinig
Groeg yr Henfyd
Hanes y Dwyrain Canol
Hanes Syria
Hanes Twrci
Yr Ymerodraeth Seleucaidd
Yr Ymerodraeth Fysantaidd

bs:Antiohija#Historija
el:Αντιόχεια#Γενικά
fr:Antioche#Histoire
he:אנטיוכיה#היסטוריה של העיר
hr:Antiohija#Povijest
hu:Antiokheia#Története
la:Antiochia ad Orontem#Historia
nl:Antiochië#Geschiedenis
Ysgol Ramadeg Auckland

Mae Ysgol Ramadeg Auckland yn ysgol i fechgyn yn Auckland, Seland Newydd. Mae hi’n un o’r ysgolion mwyaf yn y wlad, gyda bron i 2,500 o fyfyrwyr.

Cafodd yr ysgol ei sefydlu yn 1868.

Cyn-ddisgyblion nodedig 
 Russell Crowe – actor.
 Syr Edmund Hillary – fforiwr.

Auckland
Auckland
193

1g - 2g - 3g 
140au 150au 160au 170au 180au - 190au - 200au 210au 220au 230au 240au 
188 189 190 191 192 - 193 - 194 195 196 197 198

Digwyddiadau 
 1 Ionawr — Pertinax yn cael ei gyhoeddi'n Ymerawdwr Rhufeinig.
 28 Mawrth — Pertinax yn cael ei lofruddio gan filwyr Gard y Praetoriwm, sydd wedyn yn gwerthu'r orsedd am y pris uchaf i Didius Julianus.
 9 Ebrill — Septimius Severus yn cael ei gyhoeddi'n Ymerawdwr Rhufeinig yn Illyricum yn y Balcanau.
 1 Mehefin — Didius Julianus yn cael ei lofruddio; Severus yn cymryd meddiant o'r ymerodraeth.
 Ym Mhyrydain mae Clodius Albinus yn cael ei gyhoeddi'n ymerawdwr. Gyda Pescennius Niger hefyd yn hawlio'r orsedd, daw'r flwyddyn yn adnabyddus fel Blwyddyn y Pum Ymerawdwr.

Genedigaethau

Marwolaethau 
28 Mawrth — Pertinax (llofruddiwyd)
1 Mehefin — Didius Julianus (llofruddiwyd)

193
192

1g - 2g - 3g 
140au 150au 160au 170au 180au - 190au - 200au 210au 220au 230au 240au 
187 188 189 190 191 - 192 - 193 194 195 196 197

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Commodus yn cael ei lofruddio yn dilyn cynllwyn yn ei erbyn

Genedigaethau 
Gordian II, Ymerawdwr Rhufeinig
Cao Zhi, bardd o Tsieina

Marwolaethau 
31 Rhagfyr — Commodus, Ymerawdwr Rhufeinig.

192
Rhisiart Clwch

Marsiandwr o Sir Ddinbych oedd Syr Rhisiart Clwch, neu Syr Richard Clough yn Saesneg (tua 1530–1570). Roedd yn asiant i Elisabeth I, brenhines Lloegr, ac yn gynrychiolydd Syr Thomas Gresham (am ychydig) yn Ewrop. Bu farw yn Hamburg yn 1570. Ei ail wraig oedd Catrin o Ferain, aeres Berain, Dyffryn Clwyd, ac o'r briodas honno roedd Hester Thrale yn disgyn.

Ymsefydlodd yn Antwerp ym 1552 fel cynrychiolydd tramor i Gresham. Awgrymodd i Gresham sefydlu cyfnewidfa farsiandïol yn Llundain ar batrwm y Bourse yn Antwerp. Tua 1563–4 fe geisiodd trwy William Cecil, Arglwydd Burghley, les ar diroedd y Goron yn siroedd Caernarfon, Fflint, Nottingham, a Buckingham, a chaniatâwyd ei gais. Dychwelodd i Gymru ym mis Ebrill 1567. Yn sgil ei lwyddiant ariannol, daeth ei enw yn gyfystyr â "dyn cefnog" ar lafar gwlad Dyffryn Clwyd. Trodd yn ymadrodd "fe aeth yn glwch", hynny yw "fe aeth yn gyfoethog mewn byr amser" ac ymhlyg ynddo yr awgrym bod peth ansicrwydd neu gyfrinach ynghylch hanes y cyfoeth newydd.

Priododd Rhisiart Clwch ferch yn Antwerp o'r enw Catherine Muldert, a chafodd fab. Priododd Catrin o Ferain ym 1567, yn ail ŵr iddi hi. O'r briodas honno bu dwy ferch. Yn ôl y stori boblogaidd, ond anwir, yn angladd ei gŵr cyntaf aeth Catrin i mewn i'r eglwys ym mraich Syr Rhisiart, ac yn dod allan wedi'r gwasanaeth ym mraich yr uchelwr Morris Wynn o Wydir. Sibrydodd yn ei chlust gan ofyn a fyddai'n ystyried briodi ef, ac hithau'n ateb ei bod wedi addo priodi Rhisiart Clwch ar y ffordd i mewn i'r eglwys.

Adeiladodd Clwch blasdy Bachegraig, Tremeirchion, Sir y Fflint (yn Sir Ddinbych heddiw), yn 1567, ar gyfer ei waith a Phlas Clough yn brif gartref i'r teulu. Roedd Bachegraig yn adeilad arloesol yng Nghymru a'i arddull yn seiliedig ar bensaernïaeth newydd cyfnod y Dadeni ar gyfandir Ewrop. Cysylltir traddodiadau llên gwerin â Bachellgraig a'i berchennog. Cafodd y tŷ ei godi yn hynod o gyflym a sibrydid mai gwaith y Diafol ydoedd. Roedd cyflenwad newydd o ddeunydd adeiladu i'w cael bob bore mewn nant a elwir o hyd yn Nant y Cythraul. Roedd rhai yn credu fod Clwch yn astudio'r sêr mewn stafell ym mhen y tŷ gyda chymorth y Diafol ei hun. Torrodd ei wraig Catrin i mewn i'r stafell un noson, yn ôl y chwedl, a dihangodd y Diafol trwy'r mur yn dal Clwch yn ei freichiau.

Ceir peth o hanes Rhisiart Clwch a'i ail wraig yn y nofel hanesyddol Dinas Ddihenydd, yr ail o'r triawd am Gatrin o Ferain gan R. Cyril Hughes.

Cartrefi a fu yn nheulu'r Clychiaid 
Plas Clough, Dinbych
Glan-y-wern
Bathafarn, Rhuthun
Hafodunos, Llangernyw

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Sir Richard Clough — "The Most Complete Man"

Genedigaethau 1530
Marwolaethau 1570
Pobl busnes Cymreig
Pobl o Sir Ddinbych
Tremeirchion, Cwm a'r Waun
Mathrafal

Mathrafal (hefyd, erbyn heddiw, Castell Mathrafal) oedd prif lys brenhinoedd teyrnas Powys ac un o Dair Talaith Cymru, ynghyd ag Aberffraw a Dinefwr. Yno hefyd roedd eglwys bwysicaf y dalaith hyd y 13g. Roedd yn ganolfan weinyddol i gantref Caereinion yn ogystal.

Safle
Heddiw mae olion y safle i'w cael ar drwyn isel o dir ger aber Afon Banwy ac Afon Efyrnwy, 3 milltir i'r gogledd o bentref Llanfair Caereinion a 2 milltir i'r de o Feifod (tua 6 milltir i'r gorllewin o'r Trallwng), gogledd Powys. Ceir olion muriau pridd sylweddol ar ffurf sgwar amddiffynnol ar gefnen isel ar lan Afon Banwy. Fe'u atgyfnerthir gan ffos. Mae'r safle'n mesur tua 400 troedfedd ar draws ar ei letaf ac mae'r muriau'n amgau tua 100 medr sgwar o dir. Yn y gornel ddwyreiniol ceir adfeilion hen gastell Normanaidd (gweler isod).

Hanes
Credir i Fathafarn gael ei sefydlu fel prif lys Powys ar ôl i Bengwern gael ei chipio gan y Offa, brenin Mersia yn y 7g, digwyddiad a goffeir yn y cerddi enwog sy'n rhan o'r cylch sy'n adnabyddus dan yr enw 'Canu Llywarch Hen'. Mae Mathafarn yn gorwedd 7 milltir yn unig o Glawdd Offa.

Cyfeirir at Fathrafal ym Mrut y Tywysogion am y flwyddyn 1212. Roedd yr arglwydd Normanaidd lleol Robert Vieuxpont wedi codi castell mwnt a beili ar gongl safle'r hen lys. Arweiniodd Llywelyn Fawr gyrch yn ei erbyn. Ni lwyddwyd ddinistrio'r castell ond cafodd ei ddifetha'n fwriadol wedyn ar orchymyn y brenin John o Loegr, a ofnai iddo syrthio i ddwylo'r Cymry. Ar ôl hynny symudodd y tywysog Gwenwynwyn ab Owain o Bowys, deiliad John, ei brif lys o Fathrafal i'r Trallwng.

Ceir sawl cyfeiriad at Fathrafal yng ngwaith beirdd Cymraeg yr Oesoedd Canol, yn arbennig Beirdd y Tywysogion. Roedd y bardd enwog Cynddelw Brydydd Mawr yn gyfarwydd â Mathrafal a'i lys. Yn wir mae'n eithaf posibl ei fod yn trigo yno neu yn y cylch.

Cof
Cedwir yr enw 'Mathrafal' ar fferm fawr fymryn i'r gogledd o'r safle. Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2003 ar dir y fferm.  Ceir yn ogystal y llecyn 'Ffridd Mathrafal' tua milltir i'r gorllewin, ar lethr bryn a goronir gan hen fryngaer.

Cyfeiriadau

Cestyll Powys
Cestyll Tywysogion Powys
Hanes Powys
Llangynyw
Teyrnas Powys
Afon Efyrnwy

Afon yng ngogledd Powys yw Afon Efyrnwy (Saesneg: River Vyrnwy). Mae'n tarddu yn Llyn Efyrnwy (a elwir "Llyn Llanwddyn" hefyd), sy'n gronfa ddŵr erbyn heddiw, ac yn llifo ar draws Powys ar gwrs dwyreiniol i ymuno ag Afon Hafren yn Swydd Amwythig ger Melverley.

Mae Llyn Efyrnwy yn casglu dŵr o sawl ffrwd ar lethrau dwyreiniol Y Berwyn. Mae Afon Efyrnwy yn llifo o'r gronfa heibio i bentref Llanwddyn. Ar ôl milltir mae dwy ffrwd yn ymuno â hi o'r dwyrain yn Abertridwr. Mae'r afon yn llifo yn ei blaen i'r de-ddwyrain heibio i bentrefi bychain Pont Llogel, Dolanog a Phontrobert.

Daw Afon Banwy i lawr o fryniau gogledd-orllewin Powys i ymuno ag Afon Efyrnwy tua 3 milltir i'r gogledd o bentref Llanfair Caereinion. Yno ceir safle Mathrafal, prif lys brenhinoedd teyrnas Powys hyd ddechrau'r 13g. Mae'r A495 yn croesi'r afon yno yn y Bont Newydd.

Mae Afon Efyrnwy yn newid cwrs i'r gogledd-ddwyrain ac yn llifo heibio i bentref Meifod yn Nyffryn Meifod. Ger Llansantffraid-ym-Mechain mae Afon Cain yn llifo iddi. Am rai milltiroedd mae Afon Efyrnwy yn nodi'r ffin rhwng Cymru a Lloegr, yn mynd heibo i Lanymynech, ac yno'n croesi i Swydd Henffordd am hanner milltir olaf ei thaith i ymuno ag Afon Hafren ger Melverley.

Efyrnwy
Efyrnwy
Gwenwynwyn ab Owain

Roedd Gwenwynwyn ab Owain Cyfeiliog (bu farw tua 1216) yn dywysgog Powys Wenwynwyn o 1195 ymlaen. Oddi wrtho ef y cymerodd y deyrnas hon, a grewyd pan rannwyd teyrnas Powys yn ddwy, ei henw.

Bywgraffiad
Daeth Gwenwynwyn yn rheolwr Powys Wenwynwyn ar farwolaeth ei dad, Owain Cyfeiliog. Ym mlynyddoedd olaf y 12g ceisiodd Gwenwynwyn ei sefydlu ei hun fel arweinydd y tywysogion Cymreig, a gosododd warchae ar Gastell Paun yn 1198, ond gorchfygwyd ef gan fyddin Normanaidd dan Geoffrey Fitz Peter.

Yn fuan daeth Gwenwynwyn i wrthdrawiad a Llywelyn Fawr oedd wedi dod yn dywysog Gwynedd. Bwriadodd Llywelyn ymosod ar Bowys Wenwynwyn yn 1202, ond gwnaed heddwch rhyngddynt gan yr eglwys. Ar y dechrau roedd y brenin John o Loegr yn cefnogi Gwenwynwyn, ond yn ddiweddarach gwnaeth Llywelyn gytundeb a John a phriodi ei ferch Siwan.

Yn 1208 aeth pethau'n ddrwg rhwng Gwenwynwyn a John pan ymosododd Gwenwynwyn ar diroedd un o arglwyddi'r Mers. Galwyd Gwenwynwyn i Amwythig i weld y brenin, a phan gyrhaeddodd yno cymerwyd ef yn  garcharor. Achubodd Llywelyn y cyfle i feddiannu llawer o'i diroedd.

Rhwng 1212 a 1216 oedd Gwenwynwyn mewn cynghrair a Llywelyn, ond y flwyddyn honno dychwelodd John rai o'i diroedd iddo a gwnaeth gynghrair a'r brenin yn erbyn Llywelyn. Ymateb Llywelyn oedd ymosod ar Bowys Wenwynwyn a gyrru Gwenwynwyn ar ffo. Symudodd ei lys o'r hen lys brenhinol ym Mathrafal i'r Trallwng. Yn ddiweddarach ffoes i Loegr, lle bu farw tua'r  flwyddyn 1216.

Dilynwyd Gwenwynwyn gan ei fab Gruffudd ap Gwenwynwyn, ond meddianwyd Powys Wenwynwyn gan Lywelyn.

Llyfryddiaeth
J. E. Lloyd, A History of Wales (1911)

Cymry'r 12fed ganrif
Cymry'r 13eg ganrif
Llinach Mathrafal
Marwolaethau'r 1210au
Teyrnoedd Powys
Cernunnos

Yng nghrefydd Gâl-Rufeinig, roedd Cernunnos yn dduw Celtaidd â chyrn. Ceir delweddau ohono dros ardal eang yn nhiriogaethau'r Celtiaid, gan gynnwys Gallia Cisalpina yng ngogledd yr Eidal, Gâl a rhannau deheuol Prydain. Dangosir ef fel duw corniog, a chysylltir ef ag anifeiliaid corniog, yn enwedig y carw. Credir ei fod yn gysylltiedig â ffrwythlondeb. Ceir y ddelwedd enwocaf ohono ar Bair Gundestrup sy'n dyddio o'r ganrif gyntaf CC. Delw enwog arall yw'r un ar y Pilier des nautes ("Colofn y Morwyr"), yn awr yn y Musée National du Moyen Age ym Mharis. Ar hwn y ceir yr arysgrif gynharaf gydag enw'r duw.

Fel rheol caiff Cernunnos ei bortreadu gyda chyrn carw, barf ac yn gwisgo torch, yng ngwydd anifeiliaid, yn enwedig ceirw. Mae cyfeiriad amlwg ato yn chwedl ganoloesol Iarlles y Ffynnon yn Gymraeg fel "Y Du Traws".

Ceir duwiau corniog eraill y tu allan i'r byd Celtaidd, er enghraifft y duw Groegaidd Pan a Pashupati, "Arglwydd yr Anifeiliaid" mewn Hindŵaeth. Daw "Cern" o'r un gwraidd â "corn" yn y Gymraeg.

Duwiau corniog
Mytholeg Geltaidd
Afon Banwy

Afon yng ngogledd-orllewin Powys yw Afon Banwy.

Mae'n tarddu yn y bryniau ger y bwlch sy'n cludo'r A458 rhwng Mallwyd a'r Trallwng. Nant Cerrig-y-groes yw enw'r afon yn ei tharddle ger Moel y Llyn. Mae'n llifo i'r dwyrain wedyn. Ymuna nifer o ffrydiau llai cyn iddi gyrraedd Pont Twrch ger pentref Y Foel, lle daw Afon Twrch i mewn iddi. Ddwy filltir wedi hynny daw Afon Gam i lawr o Nant yr Eira i lifo iddi, rhwng Y Foel a Llangadfan.

Ar ôl llifo heibio i bentref bychan Llanerfyl, mae'r afon yn ymdroelli rhwng bryniau canolig eu huchder ac yn cyrraedd pentref Llanfair Caereinion lle mae pont drosti. Am bum milltir olaf ei chwrs mae'n troi i'r gogledd trwy gwm cul. 'Yr Hafesb' yw'r enw lleol arni am y rhan yma, heibio i safle brenhinoedd teyrnas Powys ym Mathrafal. Un filltir i'r gogledd o'r llys mae Afon Banwy yn ymuno ag Afon Efyrnwy ger y Bont Newydd.

Cyfeiriadau

Banwy
Banwy
Gagea

Genws o flodau lliw melyn a geir mewn rhannau o Ewrop ac Asia yw Gagea.

Blodau
Liliaceae
191

1g - 2g - 3g 
140au 150au 160au 170au 180au - 190au - 200au 210au 220au 230au 240au 
186 187 188 189 190 - 191 - 192 193 194 195 196

Digwyddiadau 
Serapion o Antioch yn dod yn Batriarch Antioch

Genedigaethau

Marwolaethau 
Sun Jian, tad Sun Quan, Sun Ce, Sun Shang Xiang, Sun Yi, Sun Kuang, Sun Lang a Sun He, sylfaenydd Teyrnas Wu yn China.
Han Fu (hunanladdiad)

191
Copeland (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Cumbria, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw Copeland. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1983.

Aelodau Seneddol 
 1983–2005: Dr Jack Cunningham (Llafur)
 2005–2017: Jamie Reed (Llafur)
 2017–presennol: Trudy Harrison (Ceidwadol)

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Ngogledd-orllewin Lloegr
Sefydliadau 1983
Y ganrif 1af

1g CC - 1g - 2g
0au 10au 20au 30au 40au 50au 60au 70au 80au 90au

Digwyddiadau 
9-23: Wang Mang yn cipio gorsedd Tsieina o Frenhinllin yr Han
66-73: Rhyfel rhwng yr Iddewon a'r Rhufeiniaid

Blynyddoedd a degawdau 
0au       1   2   3   4   5   6   7   8   9
10au 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19
20au 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29
30au 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39
40au 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49
50au 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59
60au 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69
70au 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79
80au 80 81 82 83 84 85 86 87 88 89
90au 90 91 92 93 94 95 96 97 98 99
100au 100

1
Y ganrif gyntaf
190

1g - 2g - 3g 
140au 150au 160au 170au 180au - 190au - 200au 210au 220au 230au 240au 
185 186 187 188 189 - 190 - 191 192 193 194 195

Digwyddiadau 
Rhan o ddinas Rhufain yn llosgi. Mae'r ymerawdwr Commodus yn gorchymyn bod y ddinas i'w hail adeiladu dan yr enw Colonia Commodiana.
Yn Tsieina, dinas Luoyang yn cael ei llosgi gan fyddin Dong Zhuo. Symudir y brifddinas i Xi'an
Cleomedes yn datgan nad yw'r lleuad yn tywynnu ar ei ben ei hun, ond yn hytrach yn adlewyrchu golau'r haul

Genedigaethau

Marwolaethau 
Athenagoras o Athen, awdur Cristionogol

190
Tair Talaith Cymru

Tair Talaith Cymru oedd tair prif deyrnas Cymru'r Oesoedd Canol a'r tair coron a berthynai iddynt (mae'r gair Cymraeg Canol 'talaith' yn gallu golygu 'coron' neu 'diadem' yn ogystal ag 'ardal' neu 'talaith'). Cynrychiolir y tair talaith gan ei phrif lysoedd, sef Aberffraw (teyrnas Gwynedd), Mathrafal (teyrnas Powys) a Dinefwr (Deheubarth).

Ceir un o'r cyfeiriadau cyntaf at y tair rhaniad sylfaenol hyn yn naearyddiaeth wleidyddol Cymru mewn rhai testunau o Gyfraith Hywel Dda. Yn y llawysgrifau o'r testun a adnabyddid fel Llyfr Blegywryd, disgrifir fel y galwodd y brenin Hywel Dda gyfreithwyr o bob rhan o'r wlad ato i adlunio'r gyfraith. Ar ôl iddynt drefnu'r gyfraith yn dri llyfr cyfraith ("Tair Colofn Cyfraith"), gorchmynodd Hywel i dri chopi gael ei wneud i'w dosbarthu i dair rhan Cymru:
'Gwedy hynny yd erchis y brenhin gwneuthur tri llyuyr kyfreith: vn wrth y lys beunydyawl...' (Mathrafal) ; 'arall y lys Dinefwr; y trydydd y lys Aberffraw ; megys y kaffei deir rann Kymry, Gwyned, Deheubarth, Powys, awdurdawt kyfreith yn eu plith wrth eu reit yn wastat ac yn barawt.'

Ymddengys mai datblygiad oedd hyn yn yr Oesoedd Canol cynnar o hen gysyniad, a geir mewn diwylliannau eraill yn ogystal. Yr ymraniad cynharaf, yn ôl rhai testunau o Drioedd Ynys Prydain, oedd tair talaith y Brythoniaid; un ym Mhen Rhionydd yn yr Hen Ogledd, yr ail yn Aberffraw a'r drydedd yng Nghernyw.

Erbyn y 13g unwyd y tair talaith gan Llywelyn Fawr a Llywelyn ap Gruffudd. Mae'r bardd Llygad Gŵr yn disgrifio Llywelyn Ein Llyw Olaf fel
 'Taleithiawg deifniawg dyfniaith Aberffraw'
 'Taleithiawg arfawg aerfaith Dinefwr'
 'Taleithiawg Mathrafal, maith dy derfyn'.

Roedd cyfundrefn y beirdd yn dilyn y patrwm hwn yn ogystal, gyda'r wlad wedi'i rhannu yn 'Dair Talaith Farddol'.

Cyfeiriadau

Daearyddiaeth hanesyddol Cymru
Yr Oesoedd Canol yng Nghymru
Paul-Yves Pezron

Roedd Paul-Yves Pezron yn offeiriad Llydewig sy'n fwyaf adnabyddus am lyfr a gyhoeddodd yn 1703, Antiquité de la nation et de la langue des Celtes, autrement appelée Gaulois. Mae'n debyg mai ef oedd y cyntaf i ddefnyddio'r gair "Celt" yn ei ystyr fodern, sef trigolion y gwledydd a ystyrir yn awr fel "gwledydd Celtaidd".

Yn y llyfr hwn, dangosodd Pezron fod y Llydawyr a'r Cymry yn perthyn i'w gilydd, a haerodd eu bod yn ddisgynyddion y Celtiaid a ddisgrifid gan awduron clasurol.  Cafodd ei lyfr ddylanwad mawr, a chyfieithwyd ef i nifer o ieithoedd a'i ail-argraffu nifer o weithiau hyd ddechrau'r 19g.

Cafwyd cyfieithiad Saesneg yn 1706 fel Antiquities of Nations. Dyma un o brif ffynonellau Theophilus Evans, awdur Drych y Prif Oesoedd, sy'n cyfeirio sawl gwaith at Pezron gydag edmygedd mawr. Yn ôl damcaniaeth Pezron, y Gymraeg oedd iaith Gomer fab Jaffeth ac roedd y Cymry a'r Llydawyr yn ddisgynyddion iddo. Honodd hefyd fod y Groegiaid gynt yn adnabod y "Gomeriaid" fel y Titaniaid. Llyncodd Theophilus Evans hyn i gyd, ond aeth ymhellach, gan honni fod yr iaith Gymraeg yn un o "ieithoedd cysefin" y byd, gyda Hebraeg, a'i bod yn tarddu o gyfnod cymysgu'r ieithoedd ar ôl cwymp Tŵr Babel.

Hynafiaethwyr
Llydawyr
Ysgolheigion Celtaidd
Pengwern

Erthygl am y llys Gymreig yw hon. Am y pentrefan yn Sir Ddinbych gweler Pengwern, Sir Ddinbych

Pengwern oedd llys brenhinoedd hen deyrnas Powys cyn i'r deyrnas gynnar honno golli'r rhan helaeth o'i dir yn y dwyrain i frenhinoedd Mersia.

Mae gan Bengwern le arbennig yn llenyddiaeth Gymraeg oherwydd y gyfres o englynion a elwir 'Canu Heledd', sy'n rhan o 'Canu Llywarch Hen'. Yn yr englynion hynny mae Heledd yn galaru am farwolaeth ei frawd Cynddylan wrth amddiffyn Powys. Mae'r neuadd wedi'i llosgi ac mae Eryr Pengwern yn aros ei gyfle i fwyta cyrff y meirwon.

Mae union leoliad Pengwern yn ansicr, ond cytunir yn gyffredinol ei fod yn ardal Swydd Amwythig heddiw (sir sy'n gyfateb yn fras i diriogaeth yr hen Bowys yn y dwyrain). Mae safle Amwythig yn cael ei awgrymu'n aml ond nid oes tystiolaeth archaeolegol o drigfa yno cyn ei meddiannu gan Mersia. Lleoliad arall a gynigir yw bryngaer gref Din Gwrygon (Saesneg: The Wrekin). Roedd y gaer ar diriogaeth y Cornovii, y llwyth Celtaidd y tybir bod Cynddylan yn perthyn iddi.

Yn ôl Gerallt Gymro, yn ei lyfrau Hanes y Daith Trwy Gymru a'r Disgrifiad o Gymru, roedd Pengwern yn un o dri brif lys Cymru yn yr hen amser (ac felly'n un o Dair Talaith Cymru gyda Aberffraw a Dinefwr). Ar ôl cwymp Pengwern symudwyd llys brenhinoedd Powys i Fathrafal, gogledd Powys.

Ceir hen ddywediad tywydd ym Mhowys o hyd am y 'gwynt oer o Bengwern', pan fo gwynt oer a main yn chwythu o'r dwyrain yn y gaeaf.

Mae'r nofelwraig Rhiannon Davies-Jones wedi ysgrifennu nofel gofiadwy am hanes Cynddylan, Heledd a Pengwern, o'r enw Eryr Pengwern.

Brenhinoedd a Thywysogion 
 LLys Pengwern neu Din Gwrygon
 Iago ap Brochfael (-582)
 Mawn ap Brochfael (582-604/613/616)
 Cyndrwyn Fawr (?  -620)
 Cyndrwyn Glast (620-633)
 Cynddylan ap Cyndrwyn (633-656)
 Caranfael ap Cynddylan (656-?)
 Daeth yn rhan o Mersia, fel arwydd ffin - Wreocansaete
 Caer-Magnis
 Custennin ap Cynan (582-613/620?)
 Cynan ap Cyndrwyn (?  -656?)
 Elaed ap Eiludd ?
 Meurig ap Elaed ?
 Cynwrig ap Elaed ?
 Daeth yn rhan o Mersia, fel arwydd ffin - Magonsaete
 Caer Luit Coyt(Glastening)
 Morfael ap Glast (612/620-645?)
 Morgan Glas ap Morfael (645?-656?)
 Fel rhan o Mersia o'r enw - Lichfield

Diwylliant Cymru
Hanes Cymru
Llenyddiaeth Gymraeg
Teyrnas Powys
Din Gwrygon

Bryn yn nwyrain Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw Din Gwrygon (Saesneg: The Wrekin). Saif rhwng trefi Amwythig i'r gorllewin a Telford i'r dwyrain. Ei uchder yw 407m.

Ceir bryngaer Geltaidd 8 hectar ar ei gopa. Mae ar diriogaeth llwyth y Cornovii ac mae rhai archaeolegwyr wedi dadlau ei bod yn "brifddinas" i'r llwyth. Ei enw gwreiddiol oedd Uriconio neu Uriconion ym Mrythoneg, sy'n rhoi 'Gwrygon' yn Gymraeg a 'Wrekin' yn Saesneg. Credir iddi roi ei henw i ddinas Rufeinig Viroconium Cornovium, prifddinas y Cornovii yn y cyfnod Rhufeinig, tua 5 milltir i'r gorllewin (safle Wroxeter heddiw).

Mae rhai ysgolheigion yn cynnig Din Gwrygon fel lleoliad Pengwern, llys brenhinoedd cynnar teyrnas Powys, ond does dim sicrwydd am hynny (posiblrwydd arall yw safle tref Yr Amwythig heddiw).

Enw arall ar Din Gwrygon yng nghyfnod y Normaniaid oedd 'Mont Gilbert', ar ôl meudwy a aeth i fyw ar ei gopa.

Gweler hefyd
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Bryngaerau Swydd Amwythig
Mynyddoedd a bryniau Swydd Amwythig
Brwydrwr anghyfreithlon

Mae'r term brwydrwr anghyfreithlon (Saesneg: unlawful combatant) yn dynodi person sy'n cael eu gwrthod breintiau dynodiad carcharor rhyfel yn ôl Confensiynau Genefa.

Cysylltiadau tramor yr Unol Daleithiau
Diogelwch cenedlaethol
Rhyfel
Dinas Dinlle

Pentref bychan yng ngogledd Gwynedd yw Dinas Dinlle () (). Saif ar lan Bae Caernarfon i'r de o Abermenai, tua 5 milltir i'r de-orllewin o dref Caernarfon. Mae ym mhlwyf Llandwrog. Mae traeth Morfa Dinlle a'i dywod braf yn boblogaidd gan bobl leol ac ymwelwyr. Siaredir y Gymraeg gan 77.9% o'r boblogaeth.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Bryngaer

Enwir y pentref ar ôl bryngaer Dinas Dinlle ar draeth Morfa Dinlle gerllaw. Mae'n gaer arfordirol o bridd a'i ochr orllewinol wedi'i hysu i ffwrdd gan y môr erbyn hyn. Codwyd dau glawdd anferth o gwmpas y bryn gan yr adeiladwyr. Tybir ei fod yn perthyn i ail gyfnod Oes yr Haearn (Oes yr Haearn B). Cafwyd gwrthrychau ynddi sy'n dyddio i'r 2ail ganrif a'r 3g, sy'n dangos fod pobl yn dal i fyw yno yng nghyfnod y Rhufeiniaid.

Mae'r gaer yn enwog yn llenyddiaeth Gymraeg a diwylliant Cymru oherwydd ei chysylltiad â Phedair Cainc y Mabinogi.

Yn y môr gyferbyn â Dinas Dinlle ceir Caer Arianrhod, cartref arallfydol Arianrhod yn y Mabinogi.

Morfa Dinlle

Mae Morfa Dinlle, i'r dwyrain o'r pentref, yn gorsdir arfordirol a ddynodwyd yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

Cyfeiriadau

Llandwrog
Pentrefi Gwynedd
Pedair Cainc y Mabinogi
Mytholeg Gymreig
Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Ngwynedd
Traethau Cymru
189

1g - 2g - 3g 
130au 140au 150au 160au 170au - 180au - 190au 200au 210au 220au 230au 
184 185 186 187 188 - 189 - 190 191 192 193 194

Digwyddiadau 
 Y Tywysog Hongnong yn olynu Han Lingdi fel ymerawdwr y Frenhinllin Han yn Tsieina
 Dong Zhuo yn gwenwyno'r tywysog ac yn sefydlu Han Xiandi fel ymerawdwr
 Pab Victor I yn olynu Pab Eleutherius fel y 14eg pab, a'r cyntaf o Affrica

Genedigaethau 
 7 Mawrth — Geta, mab ieuengaf Septimius Severus

Marwolaethau 
 Pab Eleutherius
 Han Lingdi a'r Tywysog Hongnong, ymerodron Tsieina

189
188

1g - 2g - 3g 
130au 140au 150au 160au 170au - 180au - 190au 200au 210au 220au 230au 
183 184 185 186 187 - 188 - 189 190 191 192 193

Digwyddiadau 
 Pertinax yn dod yn Gonswl Rhufeinig gyda chyfrifoldeb am Affrica
 Himiko (neu Pimiko) yn dechrau ei theyrnasiad fel ymerodres Japan (yn draddodiadol)

Genedigaethau

Marwolaethau 

188
187

1g - 2g - 3g 
130au 140au 150au 160au 170au - 180au - 190au 200au 210au 220au 230au 
182 183 184 185 186 - 187 - 188 189 190 191 192

Digwyddiadau 
 Septimius Severus, yn cael ei benodi'n legad Gallia Lugdunensis, rhan o Gâl
 Clodius Albinus yn gorchfygu'r Chatti, llwyth Almaenig gyda thiriogaethau o gwmpas y Fforest Ddu

Genedigaethau 
 Cao Pi, ymerawdwr cyntaf Teyrnas Wei yn China

Marwolaethau 

187
Happy Talk

Cân boblogaidd Saesneg yw Happy Talk.

Ysgrifennodd Richard Rodgers y dôn, ac Oscar Hammerstein II y geiriau. Cyhoeddwyd y gân yn 1949, a chyflwynwyd yn y sioe gerdd Broadway South Pacific. Canwyd gan y gymeriad Bloody Mary i ei merch, Liat, amdano cael bywyd hapus.

Ym Mehefin 1982, cyrhaeddodd gitarydd The Damned, Captain Sensible, rhif 1 ar siart senglau'r Deyrnas Unedig am ddwy wythnos gyda'i fersiwn o'r gân.

Caneuon 1949
Caneuon o sioeau cerdd
Senglau 1982
Senglau rhif-un yn y Deyrnas Unedig
Brennus

Mae Brennus (neu Brennos) yn enw ar ddau bennaeth Celtaidd a wnaeth enw iddynt eu hunain trwy eu hymgyrchoedd milwrol:

Brennus (4edd ganrif CC), pennaeth llwyth y Senones a gipiodd ddinas Rhufain tua 387 CC.
Brennus (3edd ganrif CC), (bu farw 279 CC), arweinydd y fyddin Geltaidd a ymosododd ar Facedonia a gogledd Groeg.

Yn llyfr Sieffre o Fynwy, Historia Regum Britanniae, mae hanes am gymeriad o'r enw "Brennius" sy'n concro Rhufain; efallai wedi ei greu gan Sieffre ar sail y ddau Brennus hanesyddol.

Mae'n debyg fod yr enw yn dod o'r un gwreiddyn a'r gair Cymraeg "Brenin", ac efallai ei fod yn deitl yn hytrach nag yn enw personol.

Y Celtiaid
Diodorus Siculus

Hanesydd Groegaidd a aned yn Agyrium (Agira heddiw) yn Sicilia oedd Diodorus Siculus (Groeg: ), c. 90 CC - ca. 30 CC.

Nid oes sicrwydd am ei ddyddiadau, ond mae'n crybwyll ei fod wedi ymweld â'r Aifft yn ystod y 180fed Olympiad, rhwng 60 a 56 CC). Tra'r oedd yno, gwelodd dyrfa o Eifftiaid yn dymuno lladd dinesydd Rhufeinig oedd wedi lladd cath, anifail sanctaidd yn yr Aifft, ar ddamwain. Y digwyddiad olaf y mae'n ei grybwyll yw dial Octavianus ar ddinas Tauromenium am wrthod ei gynorthwyo, tua 36 CC (16.7). Dywed Diodorus ei fod wedi treulio deng mlynedd ar hugain yn paratoi ei hanes, ac wedi teithio trwy Ewrop ac Asia i gasglu deunydd. Mae rhai ysgolheigion modern yn amau hyn, gan ddweud ei fod yn gwneud camgymeriadau na fyddai rhywun oedd wedi bod yn y gwledydd y mae'n eu trafod yn ei wneud.

Mae hanes Diodorus, Bibliotheca historica ("Llyfrgell Hanesyddol"), yn cynnwys deugain llyfr, wedi eu rhannu yn dair rhan. Mae'r chwech llyfr cyntaf yn trafod hanes a diwylliant yr Aifft (llyfr I), Mesopotamia, India, Sgythia ac Arabia (II), Gogledd Affrica (III) a Groeg ac Ewrop (IV - VI). Yn yr ail adran (llyfrau VII - XVII), mae'n adrodd hanes y byd o Ryfel Caerdroea hyd farwolaeth Alecsander Fawr. Mae'r rhan olaf yn rhoi'r hanes o farwolaeth Alecsander hyd un ai 60 CC neu ddechrau rhyfel Iŵl Cesar yng Ngâl - mae'r rhan olaf ar goll. Credir iddo ddefnyddio gwaith nifer o haneswyr eraill: Hecataeus, Ctesias o Cnidus, Ephorus, Theopompus, Hieronymus o Cardia, Duris o Samos, Diyllus, Philistus, Timaeus, Polybius a Posidonius.

Dim ond rhannau o'r llyfr sydd wedi goroesi; y pum llyfr cyntaf a llyfrau 10 hyd 20. Ceir rhannau o'r gweddill yng ngwaith Photius a Constantine Porphyrogenitus.

Llyfryddiaeth 
 Gerhard Wirth und Wilhelm Gessel (Hgg): Diodoros Griechische Weltgeschichte. Bibliothek der griechischen Literatur, Bde. 34-37, Stuttgart 1993.

Hanesyddion  Groeg yr Henfyd
Llenyddiaeth Roeg glasurol
Daearyddwyr Groeg yr Henfyd
Manawydan

Manawydan fab Llŷr yw'r prif gymeriad yn nhrydedd cainc Bedair Cainc y Mabinogi, chwedl Manawydan fab Llŷr, ac yn ymddangos hefyd yn yr ail gainc Branwen ferch Llŷr.

Crynodeb o'r chwedl

Mae Manawydan yn frawd i Branwen a Brân Fendigaid, brenin Ynys Prydain. Pan gaiff Branwen ei chamdrin gan ei gŵr, Matholwch brenin Iwerddon, mae Manadwydan yn croesi i Iwerddon gyda'i frawd a'i fyddin i ddial ei cham. Wedi ymladd chwerw, mae Manawydan yn un o'r saith gŵr sy'n dychwelyd yn fyw o Iwerddon. Mae'n derbyn gwahoddiad gan Pryderi i ddod gydag ef i Ddyfed a phriodi ei fam, Rhiannon.

Cyn hir mae hud yn disgyn ar Ddyfed ac mae ei phoblogaeth yn diflannu, heblaw am Manawydan, Rhiannon, Pryderi a Cigfa, gwraig Pryderi. Gorfodir hwy i symud i Loegr, lle mae Manawydan a Phryderi yn ennill bywoliaeth fel crefftwyr. Maent yn ymgymeryd a nifer o grefftau, ond mae eu gwaith mor dda nes bod y crefftwyr lleol yn elyniaethus ac yn eu gorfodi i symud o fan i fan.

Maent yn dychwelyd i Ddyfed, lle mae Pryderi yn cael ei gaethiwo mewn caer hud, ac yna mae Rhiannon hithau yn cael ei charcharu wrth geisio ei achub, gan adael dim ond Manawydan a Chigfa ar ôl. Ymhen dwy flynedd mae Manawydan yn dal un o'r llygod sydd wedi bod yn bwyta ei ŷd, ac yn mynd ati i'w chrogi. Daw ysgolhaig, offeiriad ac yna esgob heibio i geisio perswadio Manawydan i beidio crogi'r llygoden. Datgelir mai gwraig feichiog Llwyd fab Cil Coed yn rhith llygoden ydyw, ac mai Llwyd a osododd yr hud ar Ddyfed fel dial am y modd y cafodd ei gyfaill Gwawl fab Clud ei gamdrin gan Pwyll yn y gainc gyntaf. Rhyddheir ei wraig ar yr amod ei fod yn rhyddhau Pryderi a Rhiannon a chodi'r hud.

O ran ei enw mae Manawydan fab Llŷr yn cyfateb i dduw'r môr, Manannán mac Lir, yn Iwerddon, sydd a chysylltiad hefyd ag enw Ynys Manaw. Fodd bynnag mae cymeriad Manawydan yn y Pedair Cainc yn bur wahanol i gymeriad Manannán mac Lir ym mytholeg Iwerddon.

Llyfryddiaeth

Y testun

Ifor Williams (gol.), Pedeir Keinc y Mabinogi (Gwasg Prifysgol Cymru, 1930; sawl argraffiad newydd ers hynny)
Ian Hughes (gol.), Manawydan Uab Llyr (Gwasg Prifysgol Cymru, 2008). ISBN 9780708321560

Cyfeiriadau

Pedair Cainc y Mabinogi
Mytholeg Gymreig
Mytholeg Geltaidd
Duwiau Celtaidd
Rhiannon

Mae Rhiannon ferch Hyfeydd Hen yn gymeriad sy'n ymddangos yn y gyntaf a'r drydedd o Bedair Cainc y Mabinogi.

Yn y gainc gyntaf, Pwyll Pendefig Dyfed mae Pwyll yn gweld merch hardd mewn gwisg aur yn marchogaeth ar geffyl gwyn. Mae'n gyrru ei wŷr ar ei hôl, ond methant â'i dal. Ar ôl tri diwrnod o hyn mae Pwyll ei hun yn ei hymlid, ond ym methu ei dal nes iddo siarad a hi a gofyn iddi aros. Mae hithau'n aros a siarad ag ef. Dywed ei bod wedi addo priodi Gwawl fab Clud, ond byddai'n well ganddi briodi Pwyll. Gwnant gytundeb â'i gilydd, ac ymhen blwyddyn mae Pwyll cael y gorau ar Gwawl trwy dwyll. Mae'n ei berswadio i fynd i mewn i gôd, ac yna mae'n gwrthod ei ryddhau nes iddi ildio Rhiannon i Bwyll.

Prioda Pwyll a Rhiannon, a genir mab iddynt. Y noson ar ôl ei eni mae'r baban yn diflannu, a chyhuddir Rhiannon o'i ladd. Er iddi wadu hyn mae'r llys yn pwyso ar Pwyll i'w hysgar. Gwrthyd Pwyll wneud hyn, ond mae Rhiannon yn gorfod gwneud penyd. Bedair blynedd yn ddiweddarach mae Teyrnon Twrf Liant, brenin Gwent Is Coed, yn dod a'r mab i lys Pwyll. Roedd y bachgen wedi ei gymeryd trwy hud i lys Teyrnon, lle magwyd ef dan yr enw "Gwri Wallt Eurin". Caiff yr enw Pryderi o eiriau Rhiannon pan glyw fod ei mab yn fyw: "Oedd esgor fy mhryder im, pe gwir hynny". Yn ddiweddarach mae Pwyll yn marw a Phryderi yn ei ddilyn ar orsedd Dyfed.

Yn y drydedd gainc, chwedl Manawydan fab Llŷr mae Manawydan, brawd Branwen a Brân Fendigaid, yn un o'r saith gŵr sy'n dychwelyd yn fyw o Iwerddon wedi'r rhyfel yno. Gan fod ei gefnder, Caswallon, wedi cymryd coron Prydain, mae Manawydan yn derbyn gwahoddiad gan Pryderi i ddod gydag ef i Ddyfed a phriodi ei fam, Rhiannon. Cyn hir mae hud yn disgyn ar Ddyfed ac mae ei phoblogaeth yn diflannu, heblaw am Manawydan, Rhiannon, Pryderi a Cigfa, gwraig Pryderi.

Gorfodir hwy i symud i Loegr, lle mae Manawydan a Phryderi yn ennill bywoliaeth fel crefftwyr. Maent yn ymgymeryd a nifer o grefftau, ond mae eu gwaith mor dda nes bod y crefftwyr lleol yn elyniaethus ac yn eu gorfodi i symud o fan i fan. Maent yn dychwelyd i Ddyfed, lle mae Pryderi yn cael ei gaethiwio mewn caer hud, ac yna mae Rhiannon hithau yn cael ei charcharu wrth geisio ei achub, gan adael dim ond Manawydan a Chigfa ar ôl. Ymhen dwy flynedd mae Manawydan yn dal un o'r llygod sydd wedi bod yn bwyta ei ŷd, ac yn mynd ati i'w chrogi. Daw ysgolhaig, offeiriad ac yna esgob heibio i geisio perswadio Manawydan i beidio crogi'r llygoden. Datgelir mai gwraig feichiog Llwyd fab Cil Coed yn rhith llygoden ydyw, ac mai Llwyd a osododd yr hud ar Ddyfed fel dial am y modd y cafodd ei gyfaill Gwawl fab Clud ei gamdrin gan Pwyll yn y gainc gyntaf. Rhyddheir ei wraig ar yr amod ei fod yn rhyddhau Pryderi a Rhiannon a chodi'r hud.

Credir fod Rhiannon yn wreiddiol yn dduwies y ceffylau, yn cyfateb i'r dduwies Geltaidd Epona. Ymddengys fod yr enw yn dod o'r Proto-Celtig *Rīganto-n-ā, sef Rigantona, yn golygu "(Y) Frenhines Fawr" (cynharer "rhi", yr hen air am frenin yn Gymraeg).

Llyfryddiaeth

Y testun
Ifor Williams (gol.), Pedeir Keinc y Mabinogi (Caerdydd, 1930; sawl argraffiad newydd ers hynny)

Duwiesau
Pedair Cainc y Mabinogi
Mytholeg Gymreig
Tîm pêl-droed cenedlaethol Yr Alban

Mae Tîm pêl-droed cenedlaethol Yr Alban (Saesneg: Scottish national football team) yn cynrychioli Yr Alban yn y byd pêl-droed ac maent yn dod o dan reolaeth Cymdeithas Bêl-droed Yr Alban (Saesneg: Scottish Football Association) (SFA), corff llywodraethol y gamp yn y wlad. Mae'r SFA yn aelodau o gonffederasiwn Pêl-droed Ewrop (UEFA).

Yr Alban a Lloegr ydi'r ddau dîm hynnaf yn y byd, gyda'r ddwy wlad yn cwrdd yn y gêm bêl-droed rhyngwladol gyntaf ym 1872. Mae'r Alban wedi chwarae yn rowndiau terfynol Cwpan y Byd ar wyth achlysur ac ym Mhencampwriaethau Ewrop ddwywaith.

Kenny Dalglish sydd â'r record am y nifer fwyaf o ymddangosiadau dros Yr Alban ar ôl chwarae 102 o weithiau rhwng 1971 a 1986. Sgoriodd Dalglish 30 o goliau dros ei wlad ac mae'n rhannu'r record fel prif sgoriwr Yr Alban gyda Denis Law.

Hanes
Yr Alban a Lloegr yw'r timau cenedlaethol hynnaf yn y byd gyda'r ddwy wlad yn wynebu eu gilydd mewn gêm ddi-sgôr yn Partick, Yr Alban ar 30 Tachwedd 1872. Roedd yr unarddeg chwaraewr gynrychiolodd Yr Alban yn y gêm gyntaf yn erbyn Lloegr yn chwarae i glwb amatur Queen's Park o Glasgow. Dros y blynyddoedd nesaf chwaraewyd gemau yn erbyn Cymru - y cyntaf ym 1876 ac Iwerddon - y cyntaf ym 1884 fel rhan o Bencampwriaeth Prydain.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Cymdeithas Pêl-droed yr Alban

Alban
Pêl-droed yn yr Alban
186

1g - 2g - 3g 
130au 140au 150au 160au 170au - 180au - 190au 200au 210au 220au 230au 
181 182 183 184 185 - 186 - 187 188 189 190 191

Digwyddiadau 
 Gwerin Gâl dan arweiniad Maternus yn gwrthryfela yn erbyn y trethi uchel

Genedigaethau 
 4 Ebrill — Caracalla, Ymerawdwr Rhufeinig (bu farw 217)

Marwolaethau 
 Sant Apollonius — merthyr Cristionogol

186
185

1g - 2g - 3g 
130au 140au 150au 160au 170au - 180au - 190au 200au 210au 220au 230au 
180 181 182 183 184 - 185 - 186 187 188 189 190

Digwyddiadau 
 Gwrthryfel y llengoedd Rhufeinig ym Mhrydain yn cael ei orchfygu gan Pertinax
 Perennis, ei eeulu a llawer o bobl eraill yn cael eu dienyddio am gynllwynio yn erbyn yr ymerawdwr Commodus

Genedigaethau 
 Origen, awdur Cristionogol (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 

185