Afon Nîl

Mae Afon Nîl (neu Afon Neil, Arabeg: النيل an-nīl), yn afon yn Affrica sy'n un o'r ddwy afon hwyaf yn y byd. Mae dadl yn parhau ai hi ynteu Afon Amazonas yw'r hwyaf. Mae tua 6,650 km (4,132 milltir) o hyd. Mae ei basn draenio'n cynnwys un ar ddeg o wledydd: Tansanïa, Wganda, Rwanda, Bwrwndi, Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo, Cenia, Ethiopia, Eritrea, De Swdan, Swdan, a'r Aifft. Y Nîl yw prif ffynhonnell ddŵr yr Aifft a Swdan.

Mae'r enw yn deillio o'r enw a roddodd y Groegiaid iddi, sef Neilos (Νειλος).

Mae Afon Nîl yn cychwyn fel dwy afon, y Nîl Las a'r Nîl Wen, sy'n ymuno â'i gilydd i greu'r brif afon. Mae hyd afon yn amrywio am sawl rheswm, gan gynnwys union leoliad y ffynhonnell a'r aber.

Mae gan yr afon ddwy lednant mawr: y Nîl Las a'r Nîl Wen.

Y Nîl Las 
Mae'r afon yma yn dechrau yn Llyn Tana yn ucheldiroedd Ethiopia, ac yn llifo tua 1,400 km (850 milltir) i ymuno â'r Nil Wen ger Khartoum. Yn yr haf, pan fydd y tymor glawog yn ucheldir Ethiopia, Y Nîl Las sy'n cyfrannu'r rhan fwyaf o'r dwr i Afon Nîl, ond mae llawer llai o ddwr ynddi ar adegau eraill o'r flwyddyn. Ystyrir mai'r Nîl Gwyn yw blaenddyfroedd a phrif nant afon Nîl ei hun. Y Nîl Las, fodd bynnag, yw ffynhonnell y rhan fwyaf o'r dŵr - dros 80% o'r dŵr a'r gro man.

Y Nîl Wen 
Mae'r Nîl Wen yn cychwyn o Lyn Victoria ar ffiniau Wganda, Cenia a Tansanïa, er bod afonydd o faint sylweddol yn rhedeg i mewn i'r llyn yma ac felly'n rhan o'r un system. Mae'n llifo trwy Lyn Albert ac yna trwy Swdan lle mae'n ymuno â'r Nîl Las. Mae'r Nîl Gwyn yn hirach ac yn codi yn rhanbarth y Llynnoedd Mawr yng nghanol Affrica, gyda'r ffynhonnell fwyaf pell yn dal i fod yn annelwig ond wedi'i lleoli naill ai yn Rwanda neu Bwrwndi.

Afon Nîl 
Wedi i'r ddwy afon ymuno â'i gilydd yn Khartoum, adnabyddir yr afon fel Afon Nîl. Rhyw 300 km (200 milltir) yn nes ymlaen mae Afon Atbara, sydd hefyd yn codi yn Ethiopia, yn ymuno â hi. Mae'r afon tua hanner y ffordd i'r môr erbyn hyn, ond dyma'r afon olaf i ymuno â hi, gan ei bod yn llifo trwy ardaloedd eithriadol o sych o hyn ymlaen.

Wrth gyrraedd yr Aifft, mae'n llifo trwy Llyn Nasser, cronfa a grewyd trwy adeiladu argae Aswan. Mae'n llifo i'r Môr Canoldir gan greu delta anferth.

Geirdarddiad
Yn hen iaith yr Aifft, gelwir y Nil yn Ḥ'pī (Hapy) neu Iteru, sy'n golygu "afon". Yn Coptic, ystyr y gair ⲫⲓⲁⲣⲟ, sy'n cael ei ynganu fel "piaro" (Sahidic) neu "phiaro" (Bohairic), yw "yr afon", ac mae'n dod o'r un enw hynafol. Fel y soniwyd, mae'r enwau Arabeg en-Nîl ac an-Nîl ill dau yn deillio o'r Lladin Nilus a'r Hen Roeg Νεῖλος. Galwodd Homer yr afon yn "Αἴγυπτος" (Aiguptos), ond yn y cyfnodau dilynol, cyfeiriodd awduron Groegaidd at ei chwrs isaf fel "Neilos;" daeth y term hwn yn gyffredin ar gyfer holl system yr afon.

Afon Nîl mewn hanes 

Roedd Afon Nîl (iteru un yr iaith Eiffteg) yn hollol hanfodol i fywyd yn yr Hen Aifft. Roedd bron y cyfan o'r boblogaeth yn byw o fewn cyrraedd i'w glannau ac yn tyfu eu cnydau ar y tir oedd wedi ei ffrwythloni gan y dyfroedd. Roedd yr Eifftiaid yn gwahaniaethu rhwng "y tir du" ffrwythlon ger yr afon a'r "tir coch", yr anialwch tywodlyd o'i chwmpas. Pan fyddai'r glawogydd gannoedd o filltiroedd i'r de yn codi lefel y dwr yn yr afon, roedd y dwr yn gorchuddio llawer o'r tir. ac wrth i'r dyfroedd ddisgyn byddai'r ffermwyr yn plannu eu cnydau. Hyd yn oed heddiw, mae'r rhan fwyaf o boblogaeth yr Aifft yn byw ger yr afon.

Arferai cwrs yr afon Nîl lifo'n llawer mwy gorllewinol trwy'r hyn sydd bellach yn Wadi Hamim a Wadi al Maqar yn Libya ac yna llifo i Gwlff Sidra. Wrth i lefel y môr godi ar ddiwedd yr oes iâ ddiweddaraf, fe wnaeth y nant sydd bellach yng ngogledd afon Nîl newid ei chwrs ger Asyut, ac arweiniodd y newid hwn yn yr hinsawdd at greu'r anialwch presennol yn y Sahara, tua 3400 CC.

Mae'r dinasoedd pwysig ar lannau'r afon yn cynnwys Khartoum (yn y Swdan), Aswan, Luxor (Thebes), a Cairo.

Gall longau forio ar hyd yr afon cyn belled a'r argae yn Aswan. Heblaw trafnidiaeth fasnachol, mae hefyd yn boblogaidd gyda thwristiaid, sydd fel rheol yn hwylio'r afon o Luxor i Aswan, gan ymweld a'r temlau ac olion eraill o'r hen Aifft ar ei glannau.

Yr afon yng nghyfnod yr Hen Aifft
Ysgrifennodd yr hanesydd o Wlad Groeg Herodotus mai "rhodd gan y Nîl oedd yr Aifft". Fel ffynhonnell gynhaliaeth ddi-baid, chwaraeodd ran hanfodol yn natblygiad gwareiddiad yr Aifft. Oherwydd bod yr afon yn gorlifo'i glannau, mae'r tir o'i chwmpas yn ffrwythlon iawn. Roedd yr Hen Eifftiaid yn tyfu ac yn masnachu gwenith, llin, papyrws a chnydau eraill o amgylch afon Nîl. Roedd gwenith yn gnwd hanfodol yn y Dwyrain Canol sydd wastad wedi'i blagio gan newyn. Sicrhaodd y system fasnachu hon berthynas ddiplomyddol yr Aifft â gwledydd eraill a chyfrannu at sefydlogrwydd economaidd y wlad. Mae masnach bellgyrhaeddol wedi cael ei chynnal ar hyd y Nîl ers yr hen amser. Cafodd yr alaw, 'Emyn i'r Nîl', ei chreu a'i chanu gan bobloedd hynafol yr Aifft am lifogydd Afon Nile a'r holl wyrthiau a ddaeth â hi i wareiddiad yr Hen Aifft.

Cyfeiriadau

Nîl
Nîl
Nîl
Nîl
Nîl
Nîl
Nîl
Nîl