Caerdydd

Prifddinas Cymru yw Caerdydd (); ); hon yw dinas fwyaf Cymru a'r ddegfed fwyaf yn y Deyrnas Unedig. Daeth yn ddinas yn 1905 ac yn brifddinas Cymru yn 1955. Yma mae canolfan fasnachol fwyaf Cymru ac mae'r rhan fwyaf o sefydliadau cenedlaethol Cymru wedi eu lleoli yma hefyd. Mae poblogaeth Caerdydd oddeutu  a'r ddinas gyfan (ardal 'Caerdydd Fwyaf' neu 'Ardal Drefol Caerdydd') sy'n cynnwys Penarth a Dinas Powys yn .

Ceir llawer o brifddinasoedd ledled y byd sy'n llai na Chaerdydd gan gynnwys prifddinasoedd: Bern, Y Swistir (), Brwsel, Gwlad Belg () a Wellington, Seland Newydd ().

Roedd Caerdydd yn dref fechan tan ddechrau'r 19g. Tyfodd yn gyflym gyda dyfodiad y chwyldro diwydiannol ac yn enwedig pan gysylltwyd cymoedd De Cymru â rheilffyrdd fel y gellid allforio glo o borthladd Caerdydd. Yn 1851 roedd poblogaeth Caerdydd yn 20,000 ond erbyn 1911 roedd yn 182,000 ac erbyn 1991 roedd yn 269,000. Yn 1891 roedd Caerdydd yn allforio 708,000 o dunelli o lo: erbyn 1911 roedd yr allforion yn 10 miliwn tunnell.

Roedd porthladd Caerdydd yn cael ei adnabod fel "Tiger Bay", ac ar un adeg hon oedd un o borthladdoedd prysuraf y byd. Ar ôl cyfnod hir o ddirywiad, mae'r ardal wedi cael ei hadnewyddu fel Bae Caerdydd. Gobeithir y daw yn ardal boblogaidd ar gyfer y celfyddydau, bywyd nos ac adloniant. Daw'r twf aruthrol yma ar ôl adeiladu argae ar draws y bae, gan greu llyn enfawr. Roedd hyn yn ddadleuol iawn ar y pryd, ac yr oedd hefyd yn ofid fod y gymuned leol a oedd yn bodoli yn Tiger Bay yn cael ei chwalu. Ym Mae Caerdydd yr ymsefydlodd Cynulliad Cenedlaethol Cymru ac yno mae Canolfan y Mileniwm hefyd, sydd yn gartref i Urdd Gobaith Cymru ac Opera Cenedlaethol Cymru yn ogystal â Stadiwm y Mileniwm.

Enw
Ystyr yr enw Caerdydd yw 'caer (ar lan) afon Taf'. Datblygodd y ffurf honno o'r ffurf gynharach Caerdyf. Mae'r elfen -dyf yn tarddu o ffurf dreigledig gynnar ar enw afon Taf. Mae'n dangos affeithiad i'r llafariad (taf > tyf) dan ddylanwad terfyniad sydd bellach wedi ei golli.

Hanes
Ymwelodd Gerallt Gymro â Chaerdydd yn ystod ei daith trwy Gymru yn 1188.

Yr iaith Gymraeg
Yn ôl Cyfrifiad 2011, roedd 36,700 o bobl Caerdydd yn gallu siarad Cymraeg.

Ceir fersiynau electronig o erthyglau gan yr Athro E. Wyn James ar y Gymraeg a'i diwylliant yng Nghaerdydd a Bro Morgannwg ar wefan Y Dinesydd: http://dinesydd.cymru/teithiau/

Economi

Fel prifddinas Cymru, economi Caerdydd yw'r brif fan am dwf economi Cymru. Mae'r ddinas wedi'i lleoli ar Goridor yr M4, ac mae ei heconomi a'i hardaloedd cyfagos yn cyfrif am bron 20% o CMC Cymru. Yn y 19g, allforio glo a chynhyrchu dur oedd seiliau economi Caerdydd, gyda phorth y brifddinas yn allforio mwy o lo na Llundain a Lerpwl. Heddiw, mae'r ddinas yn dibynnu ar sectorau adwerthu, gwasanaethau ariannol, y cyfryngau, a thwristiaeth, ac wedi bod yn lleoliad i adfywiad ers hwyr yr 20g yn enwedig yng nghanol dinas Caerdydd a Bae Caerdydd.

Cestyll
Castell Caerdydd
Castell Coch
Castell Sain Ffagan
Llys yr Esgob Llandaf
Twmpath Rhiwbeina

Chwaraeon
Mae clwb pêl-droed proffesiynol y ddinas, C.P.D. Dinas Caerdydd (Cardiff City), yn chwarae yn Stadiwm Dinas Caerdydd. Ar hyn o bryd mae'r clwb yn chwarae yn y Bencampwriaeth. Enillodd y clwb Gwpan FA Lloegr yn 1927.

Trafnidiaeth 
Mae'r rhwydwaith trafnidiaeth cyhoeddus yn y ddinas yn cael ei redeg gan Fws Caerdydd a Trafnidiaeth Cymru. Mae'r rhwydwaith yn cynnwys wyth rheilffordd, i Faesteg, Bro Morgannwg a Maes Awyr Caerdydd, Treherbert, Merthyr Tudful ac Aberdâr, Coryton, Rhymni, a Bae Caerdydd. Mae gan y ddinas 22 orsaf fel gorsafoedd Caerdydd Canolog a Chaerdydd Heol Y Frenhines, ill dwy yng nghanol y ddinas.

Mae Maes Awyr Rhyngwladol Caerdydd ym Mro Morgannwg.

Pobl o Gaerdydd
Dannie Abse
Leo Abse
Wilfred Abse
Gareth Bale
Shirley Bassey
Craig Bellamy
Jeremy Bowen
Dave Burns
Gillian Clarke
Charlotte Church
Roald Dahl
Dave Edmunds
Ken Follett
Ryan Giggs
Ioan Gruffudd
Frank Hennessy
John Humphrys
Colin Jackson
Christine James
Bobi Jones
Griff Rhys Jones
Shelley Jones
Rob Lacey
Donna Lewis
Gwyneth Lewis
Lorna Morgan
Rhodri Morgan
Terry Nation
Ivor Novello
Pino Palladino
Reuben Pengelly
Edward V. Robertson
Jon Ronson
Iwan Rheon
Lewis Shane
Rebecca Scott
Shakin' Stevens
Clive Sullivan
John Toshack
Geraint Thomas
Owen John Thomas
R. S. Thomas
Ada Vachell
Ali Yassine

Cymunedau Caerdydd

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yng Nghaerdydd ym 1883, 1899, 1938, 1960, 1978 a 2008. Am wybodaeth bellach gweler:

Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1883
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1899
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1938
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1960
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1978
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd a'r Cylch 2008

Gefeilldrefi

Gweler hefyd
 Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr Caerdydd
 Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan CF1
 Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gantorion Creigiau
 Canllaw Bach Caerdydd, 2002, teithlyfr
 Prifddinas Cymru
 Enwau lleoedd a strydoedd Caerdydd

Cyfeiriadau

Dolenni allanol

 Y Dinesydd http://dinesydd.cymru/
Cyngor Caerdydd 
 Prifysgol Caerdydd
 Menter Caerdydd Menter Iaith y ddinas
 Taith feicio dros yr amgylchedd sydd yn cael ei chynnal yng Nghaerdydd, a thrwy'r byd, bob blwyddyn. 

 
Dinasoedd Cymru
Awdurdodau unedol Cymru