Y Beibl

Casgliad o lyfrau sanctaidd yn yr iaith Roeg a'r iaith Hebraeg yw'r Beibl. Yn y traddodiad Cristnogol, gelwir y llyfrau Hebraeg yn Hen Destament a'r llyfrau Groeg yn Destament Newydd.

Cyfieithwyd y Beibl i'r Gymraeg gan yr Esgob William Morgan.

Beiblau Cymraeg

Cymharu'r cyfieithiadau

Testament William Salesbury, 1567
Yn Gymraeg, enwau pobl a gysylltir yn bennaf gyda'r gwahanol argraffiadau. Y cyntaf oedd Testament William Salesbury, 1567. Mae'r enw dipyn bach yn gam­arweiniol, gan i Salesbury gael help gan yr Esgob Richard Davies a chan Thomas Huet, Tyddewi.

Ond y mae'r traddodiad yn iawn yn gwobrwyo Salesbury â chymaint o'r clod - onid ei egni a'i athrylith ef yn bennaf a sicrhaodd y cyhoeddiad cyntaf yn y Gymraeg? Mae tadogi'r cyfrifoldeb am Feibl 1588 ar yr Esgob William Morgan yr un mor gywir, er i hwnnw hefyd dderbyn llawer o help gan eraill.

Beibl Parry, 1620
Ond nid yw'r enw "Beibl Parry" mor gywir o bell ffordd â'r rhai blaenorol. Dyma'r enw a roddir ar ail argraffiad y Beibl cyfan, a argraffwyd ym 1620. Esgob Llan­elwy oedd Parry, ac yr oedd ei wraig yn chwaer i wraig un o ysgolheigion mwyaf yr iaith Gymraeg, y Dr. John Davies, Mallwyd. Erbyn hyn mae efrydwyr y Beibl yn hyderus mai John Davies, ac nid Richard Parry, oedd yn bennaf gyfrifol am yr argraffiad anferth, safonol hwn.

Y Beibl Bach, 1630
Ond ni fynnai neb ddadlau â llysenw'r argraffiad nesaf, y Beibl a gyhoeddwyd ym 1630. Roedd cyfrol yr Esgob Morgan yn fawr, a chyfrol Parry yn enfawr - Beiblau i'w darllen yn yr eglwysi oedden nhw. Ond Beibl i'r bobl oedd y nesaf, a'i enw hyd heddiw yw "Y Beibl Bach". A bach ydyw - o ran maint - a rhaid bod ein hynafiaid wedi gwneud cryn gam a'u llygaid wrth bori dros y print mân.

Beibl Cromwell, 1654
Bu'n rhaid disgwyl am fwy nag ugain mlynedd cyn yr argraffiad nesaf, ac y mae i hwn enw rhyfedd iawn - Beibl Cromwell, 1654. Er gwaethaf ei dras Gymreig, ni wyddai Cromwell ddim Cymraeg, a'r unig esboniad ar y teitl yw fod Cromwell wedi cyfrannu'n ariannol tuag at y gost o gyhoeddi'r gyfrol.

Beibl y Welsh Trust, 1677
Beth bynnag, wedi Beibl Cromwell, bu'n rhaid i'r Cymry aros chwarter canrif am argraffiad arall, ac er nad oes llysenw traddodiadol i hwnnw, 'does dim dwywaith mai Beibl Stephen Hughes, y golygydd, neu Beibl y Welsh Trust, y cyhoeddwyr ddylai fod yn enwau ar argraffiad 1677.

Beibl yr Esgob Lloyd o Lanelwy, 1690
Daeth argraffiad arall ar ôl bwlch o ddeuddeng mlynedd, ym 1690, ac y mae traddodiad wedi bedyddio hwnnw fel Beibl yr Esgob Lloyd o Lanelwy, er bod cryn amheuaeth a fedrai yr Esgob Gymraeg o gwbl. Nid oes gair da i Feibl Lloyd o ran cywirdeb, ond bu'n rhaid aros eto dros chwarter canrif am Feibl arall, sef Beibl Moses Williams.

Hwn oedd Beibl cyntaf yr S.P.C.K., oedd wedi bod yn cyn­hyrchu eisoes gryn nifer o lyfrau duwiol Cymraeg. Gwyddom lawer am y gwaith o'i gyhoeddi, ac fel y bu i'r golygydd, Moses Williams, ysgolhaig Cymraeg gorau ei ddydd, deithio trwy Gymru yn hel tanysgrifiadau. Roedd yr argraffiad cryno hwn yn boblogaidd iawn.

Beibl Richard Morris, 1740au
Parhaodd gweithgarwch yr SPCK, ar ôl marwolaeth Moses Williams, a phan fu galw ym mhedwardegau'r 18g am argraffiad arall, cymerodd y Gymdeithas bender­fyniad syfrdanol. Am y tro cyntaf, gofynnwyd i leygwr fod yn olygydd y gyfrol, nid o ran ei wybodaeth Ysgrythurol, ond, mae'n debyg, oherwydd nad oedd ymhlith yr offeiriaid Cymraeg neb oedd yn gystal ysgolhaig Cymraeg â Richard Morris, Llundain, un o Forrisiad Môn.

Ond yr oedd y Gymdeithas yn llygaid ei lle wrth ofyn iddo; cafwyd gwaith sy'n ddihareb o gywirdeb orgraff ac argraff hyd heddiw.

Beibl Peter Williams, 1770
Daeth chwyldro arall ym 1770 pan ddaeth y fersiwn fwyaf adnabyddus o'r holl Feiblau diweddar allan, sef Beibl Peter Williams. Roedd y cyhoeddiad hwn yn chwyldro, oherwydd iddo fod y Beibl cyntaf i'w argraffu yng Nghymru.

Roedd Peter Williams a'r argraffydd, John Ross Caerfyrddin, yn torri'r fraint a sicrhaodd na fedrai neb ond Prifysgolion Rhydychen a Chaergrawnt, ac Argraffwyr y Brenin, gyhoeddi'r Beibl. Esgus Peter Williams, mae'n debyg, oedd mai Esboniad oedd ei waith ef, gyda'r testun ynghlwm wrtho. Beth bynnag, ni feiddiai neb ei erlid yn gyfreithiol, a gwerthwyd ugeiniau o filoedd o gopïau o sawl argraffiad o waith Peter Williams, ac y mae enw ei Feibl ar lafar gwlad hyd heddiw.

Llyfrau'r Hen Destament 
 Llyfr Genesis
 Llyfr Exodus
 Llyfr Lefiticus
 Llyfr Numeri
 Llyfr Deuteronomium
 Llyfr Josua
 Llyfr y Barnwyr
 Llyfr Ruth
 Llyfr Cyntaf Samuel
 Ail Lyfr Samuel
 Llyfr Cyntaf y Brenhinoedd
 Ail Lyfr y Brenhinoedd
 Llyfr Cyntaf y Cronicl
 Ail Lyfr y Cronicl
 Llyfr Esra
 Llyfr Nehemeia
 Llyfr Esther
 Llyfr Job
 Llyfr y Salmau
 Llyfr y Diarhebion
 Llyfr y Pregethwr
 Caniad Solomon
 Llyfr Eseia
 Llyfr Jeremeia
 Llyfr Galarnad
 Llyfr Eseciel
 Llyfr Daniel
 Llyfr Hosea
 Llyfr Joel
 Llyfr Amos
 Llyfr Obadeia
 Llyfr Jona
 Llyfr Micha
 Llyfr Nahum
 Llyfr Habacuc
 Llyfr Seffaneia
 Llyfr Haggai
 Llyfr Sechareia
 Llyfr Malachi

Llyfrau'r Apocryffa 
 Llyfr Cyntaf Esdras
 Ail Lyfr Esdras
 Llyfr Tobit
 Llyfr Judith
 Yr Ychwanegiadau at Lyfr Esther
 Doethineb Solomon
 Ecclesiasticus
 Llyfr Baruch
 Llythyr Jeremeia
 Cân y Tri Lanc
 Swsanna
 Bel a'r Ddraig
 Gweddi Manasse
 Llyfr Cyntaf y Macabeaid
 Ail Lyfr y Macabeaid

Llyfrau'r Testament Newydd 
 Yr Efengyl yn ôl Mathew
 Yr Efengyl yn ôl Marc
 Yr Efengyl yn ôl Luc
 Yr Efengyl yn ôl Ioan
 Actau'r Apostolion
 Llythyr Paul at y Rhufeiniaid
 Llythyr Cyntaf Paul at y Corinthiaid
 Ail Lythyr Paul at y Corinthiaid
 Llythyr Paul at y Galatiaid
 Llythyr Paul at yr Effesiaid
 Llythyr Paul at y Philipiaid
 Llythyr Paul at y Colosiaid
 Llythyr Cyntaf Paul at y Thesaloniaid
 Ail Lythyr Paul at y Thesaloniaid
 Llythyr Cyntaf Paul at Timotheus
 Ail Lythyr Paul at Timotheus
 Llythyr Paul at Titus
 Llythyr Paul at Philemon
 Y Llythyr at yr Hebreaid
 Llythyr Iago
 Llythyr Cyntaf Pedr
 Ail Lythyr Pedr
 Llythyr Cyntaf Ioan
 Ail Lythyr Ioan
 Trydydd Llythyr Ioan
 Llythyr Jwdas
 Datguddiad Ioan

Gweler hefyd 
 Qur'an
 Tanakh

Cyfeiriadau

Nodyn: Daw trwch yr erthygl uchod o erthygl gan Gerald Morgan yng nghylchgrawn Y Casglwr, ; mae trwydded Creative Commons Attribution 3.0 License ar holl erthyglau'r cylchgrawn.

Dolenni allanol 
 beibl.net Ferswin ar-lein o'r Beibl Cymraeg cyfoes

 
Llenyddiaeth yr Henfyd
Testunau crefyddol