alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Paisii Hilendarski

Mynach Bwlgaraidd a hanesydd oedd Paisii Hilendarski (Bwlgareg Паисий Хилендарски) (ganwyd 1722 yn Bansko; bu farw 1773). Roedd yn ddiwygiwr diwylliannol, a chwaraeodd ran bwysig yng nghyfnod cynnar Diwygiad Cenedlaethol Bwlgaria. Mae'n fwyaf enwog am sgrifennu Hanes Slafonaidd-Bwlgaraidd. Edrychir arno yn aml fel tad mudiad a arweiniodd yn y pendraw at annibyniaeth Bwlgaria ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g. Mae wedi cael ei ganoneiddio fel sant gan yr Eglwys Uniongred.

Ganwyd Paisii yn Bansko ym 1722. Daeth yn fynach ym mynachlog Hilendar ym 1745. Ar ôl ychydig o flynyddoedd roedd yn teithio ar draws Bwlgaria yn gwneud gwaith y fynachlog. Gwelodd ddioddefiadau gwerin Bwlgaria o dan reolaeth yr Ymerodraeth Ottoman, gan synhwyro cyferbyniad dwys rhwng gorffennol ei wlad a'i chyflwr truenus presennol. Defnyddiodd ei brif waith Hanes Slafonaidd-Bwlgaraidd y Bobloedd, y Tsariaid, y Seintiau a'u Holl Weithredoedd a'r Ffordd Fwlgaraidd o Fyw i gyfleu gorffennol llewyrchus diwylliant Bwlgaria fel crud gwareiddiad Slafonaidd, ac i rybuddio ei gydwladwyr rhag dynwared diwylliant Groegaidd. Gorffennodd e'r hanes ym mynachlog Zograf ger Hilendar ym 1762. Gwnaethpwyd dros 50 o gopïau o'i waith yn y degawdau ar ôl ei farwolaeth ym 1773, ac fe'i hargraffwyd am y tro cyntaf yn Bwdapest ym 1844.

Ffynonellau
Crampton, R. J. 1997. A concise history of Bulgaria. Caergrawnt: Cambridge University Press.

Genedigaethau 1722
Hanesyddion Bwlgaraidd
Marwolaethau 1773
Mynachod
Ciribati

Gwlad yng Nghefnfor Tawel yw Ciribati (neu Ciribati) (ynganiad IPA: 'kiribas). Mae'n cynnwys 32 o atolau ac un ynys arall ar draws 3,500,000 km² o fôr ger y cyhydedd.

 
Gwledydd Oceania
Ynysoedd y Cefnfor Tawel
Bwystfil Bont

Bwystfil - chwedlonol neu ddychmygol yn ôl rhai - yw Bwystfil Bont sy’n parhau i ymosod ar anifeiliaid ffermydd Ceredigion.  Honnir gan nifer o lygad-dystion iddynt adnabod ffigur cath ddu enfawr ar hyd caeau ffermydd Sir Ceredigion wrth iddi nosi.

Ers 30 mlynedd mae’r heddlu wedi derbyn galwadau niferus yn son am olwg o gathod enfawr tebyg i bwma, panther, llewpard neu lyncs.  Y dystiolaeth bennaf am fodolaeth y creadur yw’r gyfradd farwolaeth uchel yn ffermydd Ceredigion, yn enwedig wedi astudio’r marciau crafangau miniog a welir ar breiddiau o ddefaid.

Daeth Americanwr o’r enw Tom Brown i Gymru i astudio a chwilio am drywydd y 'Bwystfil'.  Dywedodd dynes leol i’r Americanwr fynegi "that there are definitely big cats in Mid Wales".

Elfen o ddirgelwch a rhyfeddod bellach ynghylch y creadur yw pa mor dawel y cyflawnir yr ymosodiadau.  Dywedwyd am ddigwyddiad pan ymosododd y ‘Bwystfil’ ar un ddafad, gan arwahanu ei hysgwydd a’i choes o weddill ei chorff.  Fodd bynnag, parhau i gysgu oedd gweddill y praidd.

Dolen allanol
  Gwefan y BBC.

Ceredigion
Manic Street Preachers

Band roc o'r Coed Duon yn Ne Cymru yw Manic Street Preachers. Ffurfiwyd y band - yn wreiddiol o'r enw 'Betty Blue' - yn Ysgol Gyfun Oakdale, 1986, gan ffrindiau James Dean Bradfield, Sean Moore, Nicky Wire a Flicker (Miles Woodward). Ym 1988, gadawodd Flicker y grŵp am resymau cerddorol.

Ar ôl recordio'r sengl 'Suicide Alley' fel triawd, fe ymunodd gitarydd newydd, Richey Edwards, â'r grŵp. Er nad oedd Edwards yn gallu chwarae'r gitâr yn dda iawn, ei brif gyfraniad oedd ysgrifennu'r geiriau gyda Nicky Wire.

Ar ôl rhyddhau tri albwm rhwng 1992 a 1994, roedd y band yn dechrau poeni am iechyd Richey Edwards; roedd yn camddefnyddio alcohol, hunan-anafu ag yn dioddef o anorecsia. Fe ddiflannodd Richey Edwards o'i westy yn Llundain ar y 1 Chwefror 1995. Darganfuwyd ei gar yn ymyl Pont Hafren ond nid oes neb wedi'i weld ers iddo ddiflannu.

Bron iddynt orffen y grŵp ar ôl i Edwards adael, ond ail-ffurfiwyd y band fel triawd unwaith eto. Ar ôl diflaniad Edwards, aeth y band ymlaen i fwynhau llwyddiant masnachol ar sgil llawer mwy nac yr oeddent wedi cyflawni yn eu blynyddoedd cynnar. Maent wedi rhyddhau naw albwm arall, gan gynnwys Everything Must Go (1996), This Is My Truth Tell Me Yours (1998) a aeth i #1 yn y siartiau Prydeinig yn 1998, Lifeblood (2004), a Send Away The Tigers (2007).

Aelodau

 James Dean Bradfield - llais, gitâr
 Nicky Wire - geiriau, gitâr fas
 Sean Moore - drymiau
 Richey Edwards (ar goll ers 1995) - geiriau, gitâr

Albymau
 Generation Terrorists (1992) - #13
 Gold Against the Soul (1993) - #8
 The Holy Bible (1994) - #6
 Everything Must Go (1996) - #2
 This Is My Truth Tell Me Yours (1998) - #1
 Know Your Enemy (2001) - #2
 Lifeblood (2004) - #13
 Send Away The Tigers (2007) - #2
 Journal for Plague Lovers (2009) - #3
 Postcards From a Young Man (2010) - #3
 Rewind the Film (2013) - #4
 Futurology (2014) - #2
 Resistance Is Futile (2018)
 The Ultra Vivid Lament (2021)

Senglau

Dolenni allanol
  Gwefan swyddogol
 Manic Street Preachers, BBC Cymru
  Tudalen MySpace swyddogol

Bandiau Cymreig
Pedr II, tsar Rwsia

Tsar Rwsia o 1727 hyd 1730 oedd Pedr II (Rwseg: Пётр II Алексеевич) (12 / 23 Hydref 1715 - 18 / 29 Ionawr 1730).

Fe'i ganwyd yn St Petersburg, yn fab i Alexei Petrovich (mab Pedr I, tsar Rwsia.

Genedigaethau 1715
Marwolaethau 1730
Pobl o St Petersburg
Teyrnoedd y 18fed ganrif
Tsariaid Rwsia
Alexander I, tsar Rwsia

Tsar Rwsia o 1801 tan 1825 a Brenin Gwlad Pwyl o 1815 tan 1825 oedd Alecsandr I Paflofich (Rwsieg Александр I Павлович) (12 / 23 Rhagfyr 1777, St Petersburg - 19 Tachwedd / 1 Rhagfyr 1825 Taganrog). Yn ystod hanner cyntaf ei deyrnasiad cyflwynodd nifer o ddiwygiadau rhyddfrydol, ond yn ddiweddarach trodd at bolisïau ceidwadol gan ddileu llawer o'i diwygiadau cynharach.

Bywyd cynnar 
Roedd Alexander yn fab i Archddug Pawl Petrovich (wedyn Tsar Pawl) a Maria Fedorovna, Sophia Dorothea o Württemberg. O'i blentyndod cynnar ymlaen, roedd Alexander yn degan mewn brwydr rhwng ei dad a'i fam-gu, Catrin Fawr. Roedd Catrin eisiau i'w ŵyr hynaf gael addysg rhyddfrydol, ac felly dysgodd ef egwyddorion rheswm a natur Rousseau gan y tiwtor a drefnodd hi iddo o'r Swistir, Frederic Caesar de Laharpe. Ar y llaw arall, cafodd ef ddylanwad ei dad Tsar Pawl a'i athro milwrol, Nikolay Saltykov, drwy ymweliadau wythnosol i Gatchina, lle cafodd e wybod am draddodion unbennaeth y tsariaid. Gwelir tensiynau ei blentyndod yn ei bersonoliaeth drwy gydol ei deyrnasiad yn ei bolisïau anwadal. Yn bymtheg oed, ym 1793, priododd dywysoges o'r Almaen, Louise o Baden (Elizaveta), oedd hefyd yn ifanc, 14 blwydd oed. Daeth marwolaeth ei fam-gu dair blynedd yn ddiweddarach (Tachwedd 1796) â'i dad i'r orsedd. Roedd teynrasiad ei dad Pawl yn ystormus. Ceisiodd gyflwyno diwygiadau yn wyneb gwrthwynebiad ei gynhorwyr closaf a'i fab. Daeth Alexander i rym mewn amgylchiadau anodd. Cafodd Pawl ei ddiorseddu a'i lofruddio mewn coup d'état ym mis Mawrth 1801, a gosodwyd Alexander yn ei le. Er iddo gefnogi'r coup, mae'n debyg nad oedd Alexander wedi bod eisiau i'w dad gael ei ladd, a pharodd amgylchiadau ei ddyrchafiad iddo ddrwgdyio y cynghorwyr brenhinol.

Tsariaid Rwsia
Genedigaethau 1777
Marwolaethau 1825
Pobl o St Petersburg
Teyrnoedd y 19eg ganrif
Stefan Stambolov

Prif weinidog Bwlgaria o Awst 1887 tan Mai 1894 ac un o ffigyrau pwysicaf blynyddoedd cynnar y wladwriaeth Fwlgaraidd fodern oedd Stefan Stambolov (Bwlgareg Стефан Николов Стамболов) (31 Ionawr / 12 Chwefror 1854, Veliko Tarnovo - 6 / 18 Gorffennaf 1895, Sofia).

Arweiniodd y gwrthwynebiad i'r coup d'état a ddymchwelodd Tywysog Alexander Battenberg yn 1886, ac wedyn chwaraeodd rôl allweddol yn y gais am dywysog newydd. Penodwyd yn brif weinidog gan olynydd Alexander, Tywysog Ferdinand Saxe-Coburg-Gotha ym mis Awst 1887. Sefydlodd blaid wleidyddol, y Blaid Genedlaethol Ryddfrydol, a fyddai'n ei gefnogi yn y senedd. Yn ystod ei saith mlynedd fel prif weinidog, cryfhaodd safle Ferdinand, gan ennill consesiynau i'r Eglwys Fwlgaraidd gan yr Ymerodraeth Ottoman a threfnu briodas Ferdinand â Thywysoges Marie-Louise o Bourbon Parma. Er iddo sicrhau sefyllfa'r goron y tu fewn i Fwlgaria, methodd ag ennill cydnabyddiaeth Rwsia, oedd wedi gwrthwynebu dewis Ferdinand fel Tywysog Bwlgaria yn y lle cyntaf.

Erbyn 1893, roedd ei fethiant i wella'r berthynas rhwng Rwsia a Bwlgaria wedi dod yn amlwg, a chafodd ei ddiswyddo gan Ferdinand ar ôl iddo gael ei gyhuddo o garwriaeth â gwraig un o'i gyd-weinidogion. Penodwyd Konstantin Stoilov, cenedlaetholwr a fyddai'n anelu at ymgymodi â Rwsia, yn ei le. Y flwyddyn ganlynol, ar 3 / 15 Gorffennaf 1895, ymosodwyd arno ar y stryd yn Sofia gan elynion gwleidyddol. Bu farw dridiau yn ddiweddarach.

Genedigaethau 1854
Marwolaethau 1895
Gwleidyddion Bwlgaraidd
Hanes Bwlgaria
Augusto Pinochet

Arlywydd Tsile o 1973 i 1990 oedd Augusto José Ramón Pinochet Ugarte (25 Tachwedd 1915 – 10 Rhagfyr 2006). Daeth i rym yn dilyn coup milwrol yn erbyn llywodraeth Salvador Allende. Rheolodd Chile fel unben gyda chefnogaeth y lluoedd arfog a chydweithrediad llywodraeth yr Unol Daleithiau. Carcharwyd, arteithwyd, herwgipwyd a llofruddwyd nifer o wrthwynebwyr gwleidyddol yn ystod ei gyfnod fel arlywydd. Roedd yn gyfaill da i Margaret Thatcher.

Cyfeiriadau 

Genedigaethau 1915
Marwolaethau 2006
Arlywyddion Tsile
Hawliau dynol
Milwyr
Troseddwyr
Unbeniaid
Rhestr Prif Weinidogion Tsiecia

Dyma restr o brif weinidogion Tsiecia, gan gynnwys cyfnodau pan oedd yn rhan o Tsiecoslofacia.

Gweriniaeth Sosialaidd Tsiec (Y Weriniaeth Tsiec o 1990 ymlaen) o fewn Tsiecoslofacia 

 Stanislav Rázl: 8 Ionawr – 29 Medi 1969
 Josef Kempný: 29 Medi 1969 – 28 Ionawr 1970
 Josef Korčák: 28 Ionawr 1970 – 20 Mawrth 1987
 Ladislav Adamec: 20 Mawrth 1987 – 12 Tachwedd 1988
 František Pitra: 12 Tachwedd 1988 – 6 Chwefror 1990
 Petr Pithart: 6 Chwefror 1990 – 2 Gorffennaf 1992
 Václav Klaus: 2 Gorffennaf 1992 – 31 Rhagfyr 1992 (yn parhau isod)

Y Weriniaeth Tsiec (gwladwriaeth annibynnol)
 Václav Klaus: 1 Ionawr 1993 – 17 Rhagfyr 1997 (parhâd oddi uchod)
 Josef Tošovský: 17 Rhagfyr 1997 – 17 Gorffennaf 1998
 Miloš Zeman: 17 Gorffennaf 1998 – 12 Gorffennaf 2002
 Vladimír Špidla: 12 Gorffennaf 2002 – 19 Gorffennaf 2004
 Stanislav Gross: 19 Gorffennaf 2004 – 25 Gorffennaf 2005
 Jiří Paroubek: 25 Ebrill 2005 - 16 Awst 2006
 Mirek Topolánek: 16 Awst 2006 - 8 Mai 2009
 Jan Fischer: 8 Mai 2009 - 28 Mehefin 2010
 Petr Nečas: ers 28 Mehefin 2010

Prif Weinidogion Tsiecia
Tsiecia
Mirek Topolánek

Gwleidydd Tsiec yw Mirek Topolánek (ganed 15 Mai, 1956, Vsetín, Gweriniaeth Tsiec). Roedd o'n gadeirydd o'r Blaid Ddemocrataidd Ddinesig (ODS) o 2002 i 2010, plaid geidwadol gryfa'r wlad. Roedd yn prif weinidog y Weriniaeth Tsiec o 2006 i 2009.

Cysylltaidau allanol
 Gwefan Mirek Topolánek 

Prif Weinidogion Tsiecia
Genedigaethau 1956
Kūkai

Arweinydd crefyddol a llenor o Siapan a adnabyddir hefyd dan ei enw crefyddol Kōbō Daishi oedd Kūkai (774-835).

Yn bolymath o ysgolhaig athrylithgar, roedd un o brif ffigyrau bywyd ymenyddol y cyfnod Heian a'r Siapanwr cyntaf i ysgrifennu Tsieineeg lenyddol o safon uchel; ffrwyth ei daith i Tsieina (804-806). Ar ôl dychwelyd i Siapan cododd fynachlog ar fynydd Kōyasan, tua 50 milltir i'r de o Heian Kyo (Kyoto heddiw) ac yno yn 816 sefydlodd yr enwad Shingon ("Y Gair Cywir") sy'n cyfuno Bwdhiaeth gyfriniol ag elfennau o Shintō, crefydd genedlaethol Siapan, ynghyd â phwyslais pantheistaidd.

Yn ôl traddodiad Kūkai yw sefydlwr y wyddor sillafaidd Siapanaeg Kana, sail y Katakana a'r Hiragana a ddefnyddir heddiw. Ysgrifennodd Kūkai sawl traethawd crefyddol ac athronyddol, e.e. Sokushin-Jobutsu-Gi ("Egwyddor Cyrraedd Bwdha-iaeth yn y Corff Presennol"). Ei waith llenyddol pwysicaf yw'r Shōrai Mokuroku, sy'n gyfuniad o hunangofiant ysbrydol yr awdur a deialog athronyddol esoterig rhyngddo a'i brif ddisgybl Hui-kuo (764-805). Erys Kūkai yn ffigwr allweddol ym mywyd ysbrydol a diwyllianol Siapan heddiw.

Llyfryddiaeth fer 
 Yoshito S. Hakeda, Kukai and His Major Works (Columbia University Press, 1984).
 Donald Keene (gol.), Anthology of Japanese Literature (Llundain, 1956), tt. 63-7.

Dolenni allanol 
  Cyfieithiad Saesneg o'r Sokushin-Jobutsu-Gi 

Bwdhaeth Japan
Genedigaethau 774
Hanes Japan
Llenorion Japaneaidd
Llenorion yr 8fed ganrif
Llenorion y 9fed ganrif
Llenyddiaeth Tsieineeg
Marwolaethau 835
Shintō
The Kid

Ffilm fud a gyfarwyddwyd gan Charlie Chaplin ac sy'n serennu Chaplin a'r Jackie Coogan ifanc yw The Kid ("Y Plentyn") (1921). Mae yna elfen hungofiannol gref ynddi: atgofion Chaplin am ei blentyndod ar strydoedd yr East End yn Llundain sydd yma.

Ffilmiau 1921
Ffilmiau Charlie Chaplin
Ffilmiau mud
Moesia

Rhanbarth yn yr Henfyd a thalaith Rhufeinig a leolir yn ardal heddiw Serbia a Bwlgaria yw Moesia, rhwng Mynyddoedd y Balcanau i'r de ac Afon Donaw i'r gogledd. Ei ffin orllewinol oedd Afon Dvina. Prif drigolion y rhanbarth oedd Thraciaid ac Ilyriaid. Cymerodd ei enw oddi wrth y Moesi, llwyth Thracaidd oedd yn byw yno.

Moesia
Hanes y Balcanau
Hanes Serbia
Hanes Bwlgaria
Omar Khayyam

Mathemategydd, seryddwr, athronydd a bardd oedd Omar Khayyām (Persieg: عمر خیام / Omar-e Khayyām) (18 Mai 1048 – 4 Rhagfyr 1131), a anwyd yn Nishapur, Persia.

Mae Omar Khayyām yn fwyaf abnabyddus yn y Gorllewin am ei gasgliad o gerddi, Rubaiyat Omar Khayyām, ond yn ei wlad enedigol fe'i cofir yn bennaf am ei waith gwyddonol ac athronyddol. Fel ei gyfoeswr agos y bardd Faruddin Attar, Sŵffi oedd Omar Khayyam ac mae olion athroniaeth gyfrinol y Sŵffiaid i'w gweld yn glir yn ei farddoniaeth.

Cyfieithiad Edward FitzGerald o'r Rubaiyat 

Aralleiriad neu addasiad yw'r fersiwn o'r Rubaiyat a gyhoeddwyd gan Edward FitzGerald (1809-1883) yn 1859. Mae wedi rhedeg i nifer o argraffiadau ers hynny, rhai ohonyn' nhw yn llyfrau cain gyda darluniau gan arlunwyr fel Gilbert James. Roedd Rubaiyat FitzGerald yn arbennig o boblogaidd ar droad yr 20g.

Cyfieithiadau Cymraeg o'r Rubaiyat 
Cyfieithiwyd casgliad o waith Omar Khayyām (Penillion Omar Khayyam) o'r Bersieg gwreiddiol i'r Gymraeg gan Syr John Morris-Jones ym 1928. Serch hynny mae dylanwad cyfieithiad Saesneg FitzGerald yn amlwg ynddo. Dyma bennill ohono:
Yn wir, rhyw ddernyn gwyddbwyll ydyw dyn,
Tynged yn chware â hwnnw'i chware'i hun;
Ein symud ar glawr Bywyd, ôl a blaen,
A'n dodi 'mlwch yr Angau, un ac un.

Yn 1939 cyhoeddodd Thomas Ifor Rees (1890–1977) ei drosiad ei hun o fersiwn Saesneg Edward FitzGerald o'r Rubaiyat yn Ninas Mecsico, gyda lluniau gan yr arlunydd Robert Hesketh.

Cyfeiriadau

Athronwyr
Beirdd Perseg
Genedigaethau 1048
Llenyddiaeth Berseg
Llenorion Iranaidd
Llenorion yr 11eg ganrif
Llenorion y 12fed ganrif
Mathemategwyr
Marwolaethau 1131
Pobl o Nishapur
Seryddwyr
Holger Pedersen

Ieithydd Daneg a wnaeth gyfraniad pwysig i ddatblygiad cynnar ieitheg Geltaidd gymharol oedd Holger Pedersen (ganed Gelballe, Denmarc, 7 Ebrill 1867 - bu farw Copenhagen, 25 Hydref 1953). Treuliodd ran fwyaf ei yrfa fel athro ym Mhrifysgol Copenhagen. Mae'n fwyaf enwog am ei Vergleichende Grammatik der keltischen Sprachen ('Gramadeg cymharol yr ieithoedd Celtaidd', 1909) ac am addasiad Saesneg ohoni a ysgrifennodd gyda Henry Lewis A concise comparative Celtic grammar (1937).

Genedigaethau 1867
Marwolaethau 1953
Academyddion
Ieithyddion Danaidd
DCU

Cymwyster cenedlaethol y Deyrnas Unedig yn Addysg Uwch yw DCU neu Diploma Cenedlaethol Uwch (Saesneg: Higher National Diploma neu HND). Mae hi'n gymwyster lefel pump.

Addysg yn y Deyrnas Unedig
Fluminense F.C.

Clwb Pêl-droed yn Rio de Janeiro, Brasil yw Fluminense Football Club. Sefydlwyd y clwb ar 21 Gorffennaf 1902 gan Oscar Cox.

Dolenni allanol 
  Gwefan swyddogol

Timau pêl-droed Brasil
Al-lâh

Al-lâh neu Allah (Arabeg: الله) yw enw Duw neu "Arglwydd" yn Arabeg. Cysylltir y term yn bennaf gyda'r syniad Islamaidd o Dduw ym meddwl pobl o wledydd gorllewinol er roedd y term mewn defnydd gan bobl Arabeg gan gynnwys Cristnogion ac eraill yn y cyfnod cyn-Islamaidd (ac ef sy'n dal i fod y gair cyffredin am Dduw yng nghyfieithadau Arabeg y Beibl Cristionogol heddiw).  Cywasgiad o'r fannod al a'r enw ilâh "duw".

Yn ystod y cyfnod cyn-Islamaidd yn y Dwyrain Canol, yn arbennig yn nheyrnasoedd De Arabia, roedd y syniad o Dduw goruchaf eisoes yn cael ei gynrychioli gan y gair Al-lâh (enw gwrywaidd yw al-lâh ond ceid hefyd y gair benywaidd al-lâaha neu al-Lât); roedd yno duw Arabaidd o'r un enw hefyd. Ceir yr enw Al-lâh yn y ffurf Semitaidd HLH mewn arysgrifau o Balesteina sy'n dyddio o'r 5fed ganrif CC. Fe'i ceir hefyd yn y ffurf Hal-lâh mewn arysgrif o Saffa yn Yemen o'r ganrif 1af a hefyd mewn arysgrif Gristionogol o Umm al-Jima yn Syria o'r 7g. Addolwyd Hal-lâh ym Mecca fel un o dduwiau llwythol y Qurayshites, llwyth Mohamed. Enw tad Mohamed oedd Abdal-lâh ("mab neu ddisgynnydd Al-lâh"). Fel canlyniad i bregethu Mohamed collodd yr enw Al-lâh bob cysylltiad â'r duw paganaidd lleol a datblygodd i fod yr hyn ydyw heddiw, sef y prif enw ar y Duw goruchaf gyda'r syniad o'i undod a'i unigolrwydd ymhlyg yn hynny; cysyniad a fynegir yng nghymal gyntaf y fformiwla shahâda, sy'n ganolog i Islam ac yn grynodeb o'r gred honno: Lâ Ilaha illâ Al-lâh, "Nid oes duw arall ond Duw."

Cyfeiriadau 
 Gabriel Mandel Khan, Mahomet le Prophète (Paris, 2002). ISBN 2-7441-5686-8

Diwinyddiaeth Islamaidd
Islam
Pliska

Hen brifddinas Bwlgaria yn ystod blynyddoedd cynnar y 'Deyrnas Gyntaf' o 681 tan canol yr 890au oedd Pliska. Fe'i sefydlwyd gan Khan Asparukh ychydig o flynyddoedd cyn 680. Yn 892 daeth Pliska'n ganolfan gwrthryfel Paganaidd o dan arweinyddiaeth Brenin Vladimir. Ar ôl rhoi pen ar y gwrthryfel, disodlwyd Vladimir, a gosodwyd trydydd fab Boris I yn ei le fel Simeon I. Un o'i benderfyniadau cyntaf fel teyrn oedd symud y brifddinas i Preslav, tref gaerog gerllaw, mae'n debyg oherwydd bod dylanwad y Paganiaid yn dal yn gryf yn Pliska. Lleihaodd pwysigrwydd y dref o hynny ymlaen. Difethwyd y ddinas yn llwyr yn ystod ymosodiadau gan Rws Kiev ac Ymerodraeth Bysantiwm rhwng 969 a 972, a chafodd hi mo'i hailadeiladu wedyn.

Heddiw Pliska yw enw pentref bach yn agos at adfeilion y ddinas ganoloesol. Ei henw cynharach oedd Aboba, ac fe'i hailenwyd yn 1925, ryw deg ar hugain o flynyddoedd ar ôl i adfeilion y dref hanesyddol gael eu darganfod ym 1899. Mae adfeilion y ddinas hen yn gorwedd tua 3 km i'r gogledd o'r pentref cyfoes.

Dinasoedd Bwlgaria
Prifddinasoedd hanesyddol Bwlgaria
Pontius Pilat

Marchog Rhufeinig a rhaglaw talaith Rufeinig Iudaea rhwng 26 a 36 OC oedd Pontius Pilat (Lladin: Pontius Pilatus). Heddiw mae'n fwyaf enwog am fod yn farnwr ym mhrawf llys Iesu Grist ac am gorchymyn ei groeshoeliad ar ôl iddo gael ei farnu'n euog gan yr archoffeiriad Caiaphas.

Cymeriadau'r Testament Newydd
Yr Ymerodraeth Rufeinig
.cym

Ymgyrch a sefydlwyd ym mis Ionawr 2006 i ennill parth gwefannol i 'gymuned ieithyddol a diwylliannol y Gymraeg' yw .cym (hefyd dotcym). Bellach defnyddir dotCYMRU. Sefydlwyd cwmni cyfyngedig nid er elw i ymgyrchu a chyflwyno'r cais gan Siôn Jobbins a Maredudd ap Gwyndaf.

Yn wreiddiol defnyddiwyd y talfyriad CYM am y Gymraeg gan mai dyma yw cydnabyddiaeth swyddogol ISO 639-2 alpha-3 yr iaith a chafwyd cefnogaeth Ieuan Wyn Jones AC Gweinidog Economi a Thrafnidiaeth i'r cais yn 2008.

Cred yr ymgyrchwyr oedd y byddai ennill yr hawl i roi .cym ar ddiwedd cyfeiriad gwefan yn codi statws y Gymraeg ac yn arwain at ragor o ddefnydd o'r Gymraeg ac adnoddau Cymraeg ym maes technoleg gwybodaeth. Honnant y byddai .cym hefyd yn rhoi statws ac yn fynegiant gweledol i fodolaeth y Gymraeg a Chymreictod.

Ysbrydolwyd yr ymgyrch wedi llwyddiant ymgyrch puntCAT y Catalaniaid i ennill statws i'w cymuned ieithyddol a diwylliannol hwy (.cat). Bu cydweithio ymgyrch .cymru yn cydweithio agos gyda dotSCOT (Yr Alban), pikBZH (Llydaw), puntEUS  (Gwlad y Basg) a puntoGAL (Galisia). Roedd dotCYMRU (dotCYM gynt) yn un o sylfaenwyr partneriaeth o geisiadau dros barthau ieithyddol a diwylliannol gorllewin Ewropeaidd, ECLIC   . Sefydlwyd ECLID er mwyn lobio dros y parthau hyn ac er mwyn ceisio prysuro'r broses o gynnig cais ar ran parthau ieithyddol a diwylliannol.

Oherwydd rheolau newydd gan y corff byd-eang dros barthau rhyngrwyd (ICANN) yn 2010 bu'n rhaid hepgor y dewis enw, CYM, oherwydd iddo gyd-daro â côd tair llythyren ar gyfer Ynysoedd y Cayman. Yn dilyn trafodaeth agored lle gwahoddwyd y cyhoedd i awgrymu eu hoff enw parth ar gyfer y gymuned Gymreig a Chymraeg, dewiswyd dotCYMRU ym mis Tachwedd 2010.

Mabwysiadwyd yr enw dotCYMRU . Yn 2011 dyfarnwyd gan Lywodraeth Cymru mai cwmni Nominet byddai'n cyflwyno'r cais. Er gwaethaf penderfyniad wreiddiol y Prif Weinidog, Carwyn Jones AC, i gefnogi cais ar gyfer .wales yn unig, newidiodd ei feddwl a cyflwynwyd cais ar gyfer .cymru a .wales i ICANN yn 2013. Ddaeth y parth .cymru a .wales ar gael i'r cyhoedd yn 2015 ac fe'i gweinyddir gan Nominet o dan enw .cymru - Ein Cartref Ar-lein.

Gwaddol yn Llydaw
Bu i'r un strwythu a ymgyrchodd yn llwyddiannus dros .bzh yn Llydaw gychwyn ymgyrch dros ennill emoji Baner Llydaw ar y cyfryngau cymdeithasol yn 2019 a 2020.

Dolen allanol
Gwefan yr ymgyrch 
 http://www.twitter.com/dotcymru

Parthau lefel uchaf
Y rhyngrwyd Gymraeg
Millét

Cymuned grefyddol yn yr Ymerodraeth Otomanaidd oedd millét.

Dan system a gyflwynwyd ym 1454, rhannwyd poblogaeth yr Ymerodraeth Otomanaidd yn bedwar grŵp neu millét: y Mwslemiaid, y Cristnogion Uniongred, Cristnogion Armenia a'r Iddewon. Cafodd pob grŵp crefyddol gwahanol drefnu ei faterion mewnol, gan gynnwys addysg a'r gyfraith. Pennaeth y millét oedd pennaeth y grŵp crefyddol dan sylw, a fe oedd yn cynrychioli ei grŵp mewn trafodion â'r Sublime Porte, y llywodraeth Otomanaidd. Er i'r tri millét di-Fwslemaidd gael trefnu eu gweinyddiaeth eu hunain, roedden nhw mewn sefyllfa israddol. Cafodd unrhyw ddadl yn ymwneud â Mwslemiaid a di-Fwslemiaid ei setlo yn ôl y gyfraith Fwslemaidd. Doedd system y millét na'r llywodraeth Otomanaidd ddim yn cydnabod y syniad o 'genedl' neu 'ethnigrwydd'. Roedd hyn yn golygu na chydnabuwyd dim lleiafrifoedd ethnig. Er enghraifft, pennaeth y millét Cristnogol Uniongred oedd y Patriarch Uniongred Groegaidd yng Nghaergystennin. Ni welodd llywodraeth yr ymerodraeth wahaniaeth rhwng y Groegwyr a'r cenhedloedd Cristnogol eraill yn y Balcanau, megis y Serbiaid a'r Bwlgariaid, gan eu bod nhw i gyd yn Gristnogion Uniongred.

Dylanwadwyd ar system y millét gan bwerau mawr Ewrop o'r 18g ymlaen. Noddwyd y Cristnogion Uniongred gan Rwsia, y Pabyddwyr gan Ffrainc, a'r Protestaniaid a'r Iddewon gan Brydain. Ychwanegwyd grwpiau eraill i'r system millét o ganlyniad i hyn. Er enghraifft, crewyd millét Protestannaidd ym 1850, a millét i'r Cristnogion Uniongred Bwlgaraidd ym 1870. Defnyddir system y millét heddiw i ryw raddau mewn rhai gwledydd Mwslemaidd, megis Iorddonen, Libanus, Iran, Pacistan a'r Aifft, lle mae cyfraith deuluol yn dibynnu ar grefydd unigolion.

Credoau, traddodiadau a mudiadau crefyddol
Crefydd yn yr Ymerodraeth Otomanaidd
Prif Weinidog Bwlgaria

Dyma restr o brif weinidogion Bwlgaria.

Prif weinidogion o 1991 ymlaen 

Filip Dimitrov: 8 Tachwedd 1991 - 30 Rhagfyr 1992 (Lluoedd Democrataidd)
Lyuben Berov: 30 Rhagfyr 1992 - 17 Hydref 1994 (Dim plaid)
Reneta Indzhova: 17 Hydref 1994 - 25 Ionawr 1995 (Dim plaid, Prif weinidog dros dro)
Zhan Videnov: 25 Ionawr 1995 - 13 Chwefror 1997 (Plaid Sosialaidd Bwlgaria)
Stefan Sofiyanski: 13 Chwefror 1997 - 21 Mai 1997 (Lluoedd Democrataidd)
Ivan Kostov: 21 Mai 1997 - 24 Gorffennaf 2001 (Lluoedd Democrataidd)
Simeon Sakskoburggotski: 24 Gorffennaf 2001 - 17 Awst 2005 (Mudiad dros Simeon II)
Sergey Stanishev: 17 Awst 2005 - (Plaid Sosialaidd Bwlgaria)

 
Bwlgaria
Reading

Tref fawr yn Berkshire, de Lloegr yw Reading. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn awdurdod unedol Bwrdeistref Reading. Saif tua 40 milltir i'r gorllewin o Lundain. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Reading boblogaeth o 218,705.

Mae Reading yn sefyll yn agos at draffordd yr M4 ac mae ar y llinell rheilffordd rhwng Llundain, Bryste a de Cymru. Mae Caerdydd 153 km i ffwrdd o Reading ac mae Llundain yn 60.5 km. Y ddinas agosaf ydy Rhydychen sy'n 38.5 km i ffwrdd.

Mae'r dref yn cynnal gŵyl gerddoriaeth roc fawr blynyddol.

Enwogion
 Syr Alec Victor Bedser, cricedwr

Gweler hefyd
Gorsaf reilffordd Reading

Cyfeiriadau

Bwrdeistref Reading
 
Trefi Berkshire
Hegira

Y ffurf orllewinol arferol (Ffr. Hégire) ar y gair Arabeg Hijira; yn llythrennol "torri cysylltiad"; ymfudiad y Proffwyd Mohamed o Mecca i Fedina ym Medi 622.

I'r Mwslimiaid mae'r cyfieithiad gorllewinol arferol, "ffoi, ffoedigaeth," yn gyfeiliornus. Dethlir y digwyddiad ar ddiwrnod cyntaf y mis Islamaidd Rabi'l. Gelwir y rhai a ymfudodd i Medina gyda Mohamed yn muhâjirun ("yr Ymfudwyr").

Y farn gyffredinol yw mai Abû Bakr, califf cyntaf Islam, oedd yn gyfrifol am ddechrau cyfrif y blynyddoedd gyda'r Hejira yn fan gychwyn, gan greu'r calendr Islamaidd, ryw 12 neu 15 mlynedd yn ddiweddarach. Gellir defnyddio'r fformiwla a ganlyn i gael y flwyddyn yn ôl Calendr Gregori (G) sy'n cyfateb i'r flwyddyn Islamaidd: H:33=X. H-X=Y. Y+622=G.

Ffynonellau 
 Gabriel Mandel Khan, Mahomet le Prophète (Paris, 2002). ISBN 2-7441-5686-8
 André Miquel, L'Islam et sa Civilisation[:] livre I[:] Le siècle des Arabes (Paris, 1977; arg. new. Tunis, 1996). ISBN 9973-19-210-9

Islam
Calendr
Al-Fâtiha

Al-Fâtiha ("Yr hyn sy'n agor", "agoriad") yw swra agoriadol y Corân. Mae'n un o destunau sylfaenol Islam, a elwir mewn rhai o'r Hadithau yn "Fam y Llyfr" (Umm al-Kitab) a "Mam y Corân" (Umm al-Qur'an). Fe'i hadroddir gan bob Mwslim uniongred ar ddechrau ei weddïo defodol, bum gwaith y dydd. Ar ôl adrodd y Fâtiha mae'n arferol dweud âmin (Amen). Mae'n un o'r swrâu byrraf yn y Corân, ac iddi 7 pennill (âya) byr yn unig:
 Yn enw'r Duw Trugarhaol, Rhoddwr pob daioni.
 Moliant i Dduw, Arglwydd y Bydysawd,
 Rhoddwr pob daioni, y Trugarhaol,
 Brenin Dydd y Farn Olaf.
 Fe'th addolwn; atat Ti yn unig trown am gymorth.
 Arwain ni hyd Llwybr Cyfiawnder,
 Llwybr y rhai sydd wedi derbyn Dy ddaioni, y rhai nad ennynant Dy ddicter, y rhai nad ydynt ar gyfeiliorn.

Fatiha
Pawl I, tsar Rwsia

Tsar Rwsia rhwng 1796 a 1801 oedd Pawl I o Rwsia (Rwsieg Павел I Петрович / Pavel Petrovich) (1 / 20 Hydref 1754 – 12 / 23 Mawrth 1801). Roedd yn fab i Catrin Fawr a Pedr III.

Bywyd cynnar 
Ganwyd Pedr ym Mhalas yr Haf, St Petersburg, yn fab i'r Archdduges Catrin (yn ddiweddarach, Catrin Fawr), gwraid Tsar Pedr III. Cysudrodd Pedr III ef fel ei fab cyfreithlon, ond mae Catrin yn lled awgrymu yn ei hysgrifiadau mai Cownt Sergey Saltykov oedd ei dad. Mae hyn y bosib, er bod llawer o ysgolheigion yn ei weld fel cais i niweidio safle Pawl, yr oedd ganddo hawl gwell i'r orsedd na'r un Catrin ei hun.

Tsariaid Rwsia
Genedigaethau 1754
Marwolaethau 1891
Pobl o St Petersburg
Teyrnoedd y 18fed ganrif
Teyrnoedd y 19eg ganrif
Anna, tsarina Rwsia

Tsarina Rwsia o 1730 hyd 1740 oedd Anna o Rwsia (Rwsieg Анна Ивановна / Anna Ivanovna) (28 Ionawr / 7 Chwefror 1693 – 17 / 28 Hydref 1740).

Genedigaethau 1693
Marwolaethau 1740
Pobl o Foscfa
Tsariaid Rwsia
Merched yr 17eg ganrif
Merched y 18fed ganrif
Teyrnoedd y 18fed ganrif
Ifan VI, tsar Rwsia

Tsar Rwsia fel baban o 1740 hyd 1741 oedd Ifan VI o Rwsia (Rwseg Иоанн Антонович / Ioann Antonovich) (12 / 23 Awst 1740 – 5 / 16 Gorffennaf 1764).

Hanes
Mab hynaf Anna von Mecklenburg a'i gŵr Anton Ulrich von Braunschweig oedd ef. Mabwysiadwyd Ifan gan ei hen fodryb Tsarina Anna yn faban wyth wythnos ym 1740. Hithau a'i enwodd fel ei hetifedd, ac, ar ei marwolaeth, ar 17 / 28 Hydref 1740, cyhoeddwyd ef yn tsar a'i ewythr Ernst Johann von Biron, Dug Kurland, yn gweithredu fel rhaglyw. Ar ôl cwymp Von Biron ym mis Tachwedd, daeth mam Ifan, Anna Leopoldovna o Mecklenburg yn rhaglyw yn ei le. Serch hynny, gwir rym oedd yn nwylo Cownt Von Münnich, ac, yn hwyrach, Andrey Osterman. Diorseddwyd Ifan mewn coup d'état ym mis Rhagfyr 1741, tri mis ar ddeg ar ôl ei ddyrchafiad i'r orsedd. Carcharwyd Ifan yn Riga cyn iddo gael ei drosglwyddo i Kholmogory ar y Môr Gwyn ac wedyn i Shlisselburg. Fe'i llofruddiwyd yno ym mis Gorffennaf 1764 ar ôl cynllun anlwyddiannus i'w ryddhau. Roedd ganddo ddau frawd a dwy chwaer iau a ganwyd mewn carchar. Fe'u cadwyd yn gaethion gydag ef, ond goroesasant y profiad.

Tsariaid Rwsia
Genedigaethau 1740
Marwolaethau 1764
Pobl o St Petersburg
Teyrnoedd y 18fed ganrif
Rhestr o Tsariaid Rwsia



Tsariaid Rwsia 1721-1917
 Pedr I (Pedr Fawr) (1721-1725)
 Catrin I (1725-1727)
 Pedr II  (1727-1730)
 Anna (1730-1740)
 Ifan VI (1740-1741)
 Elisabeth (1741-1762)
 Pedr III (1762)
 Catrin II (Catrin Fawr) (1762-1796)
 Pawl I (1796-1801)
 Alexander I (1801-1825)
 Niclas I (1825-1855)
 Alexander II (1855-1881)
 Alexander III (1881-1894)
 Niclas II (1894-1917)

Hanes Rwsia
 
Rhestrau pennau gwladwriaethau
Elisabeth, tsarina Rwsia

Tsarina Rwsia o 1741 hyd 1762 oedd Elisabeth o Rwsia (Rwsieg Елизавета Петровна / Elizaveta Petrovna) (18 / 29 Rhagfyr 1709 – 25 Rhagfyr 1761 / 5 Ionawr 1762). Roedd yn ferch i Pedr Fawr a'i ail wraig Catrin I.

Cafodd ei geni yn Kolomenskoye, Moscfa.

Genedigaethau 1709
Marwolaethau 1762
Pobl o Foscfa
Tsariaid Rwsia
Merched y 18fed ganrif
Teyrnoedd y 18fed ganrif
Cynllwyn i fomio awyrennau trawsiwerydd (2006)

Yn ôl awdurdodau Prydain a'r Unol Daleithiau, cynllwyn terfysgol i danio ffrwydron hylifol wedi'u cludo mewn bagiau llaw ar nifer o awyrennau yn teithio o Lundain i ddinasoedd yn yr Unol Daleithiau oedd y cynllwyn awyrennau trawsiwerydd 2006. Cafodd y digwyddiad ei ddisgrifio gan yr Ysgrifennydd Cartref, John Reid, fel cynllwyn "arwyddocaol iawn" gyda'r bwriad o ladd nifer fawr o bobl. Bu mesurau diogelwch llym iawn ym meysydd awyr Prydain, yr Unol Daleithiau, a nifer o wledydd eraill yn dilyn datgeliad y cynllwyn.

Manylion y cynllwyn

Ffrwydron hylifol
Yn ôl nifer o ffynonellau newyddion, bu'r terfysgwyr yn cynllunio i gludo ffrwydron hylifol ar yr awyrennau mewn poteli Lucozade. Cynlluniodd y cynllwynwyr i adael top y botel wedi'i selio a llawn y ddiod wreiddiol, ond i roi gwaelod ffug yn cynnwys ffrwydryn hylifol neu gel wedi'i lliwio'n goch i gydweddu â'r ddiod chwaraeon yn nhop y cynhwysydd.

Ymateb diogelwch

Diogelwch hedfan

Y Deyrnas Unedig
Yn dilyn datgeliad y cynllwyn honedig, cafodd mesurau diogelwch llym eu gorfodi ar gyfer teithwyr oedd yn hedfan o Brydain, neu yn newid awyren ym Mhrydain. Ni chaniaetheir bagiau llaw (rhaid cael eu rhoi yng nghrombil yr awyren), a ni chaniaeteir rhoi eiddo mewn pocedi dillad. Bu rhaid i deithwyr cario dim ond eitemau hanfodol (megis arian, pasportau, sbectolau, meddyginiaethau) mewn waledi tryloyw. Cafodd pob teithiwr eu harchwilio gyda llaw, a sgriniodd â phelydr-X pob esgid a waled dryloyw.

Yr Unol Daleithiau

Yn dilyn yr ymgyrch i atal y cynllwyn, gwaharddodd Diogelwch Mamwlad yr Unol Daleithiau pob hylif a gel, ac eithrio fformiwla llaeth babanod a meddyginiaethau presgripsiwn yn enw daliwr y tocyn, mewn bagiau llaw ar bob siwrnai. Cododd y Lefel DHS yn yr Unol Daleithiau i "Uchel Iawn" (coch) ar gyfer pob siwrnai awyren o'r DU. Cododd y lefel ar gyfer pob daith fewnwladol neu ryngwladol (ar wahân i Brydain) yn yr Unol Daleithiau i "Uchel" (oren).

Diogelwch cyffredinol
Fel yn dilyn ymosodiadau a chynllwynion eraill yn y Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth, bu cynnydd mewn diogelwch cyffredinol. Ddydd Sul, 13 Awst, 2006, bu mwy o heddlu yn patrolio Caerdydd cyn gêm pêl-droedd rhwng Lerpwl a Chelsea yn Stadiwm y Mileniwm. Dywedodd y Brif Arolygydd Bob Evans:Nid oes bygythiad terfysgol penodol i dde Cymru, Caerdydd, neu Stadiwm y Mileniwm - ond mae'n rhaid i ni fod yn ofalus .

Cyfeiriadau

Dolenni allanol

Dogfennau llywodraethol swyddogol

Y Deyrnas Unedig
 Swyddfa Dramor a'r Gymanwlad — Statements on terrorism arrests and airline security (10 Awst 2006)

Terfysgaeth yn y Deyrnas Unedig
Terfysgaeth yn yr Unol Daleithiau
Terfysgaeth yn 2006
2006 yn y Deyrnas Unedig
Rhestr o Safleoedd Treftadaeth y Byd ym Mhrydain

Dyma restr o safleodd yn y Deyrnas Unedig sydd wedi cael eu henwebu a'u cadarnháu fel Safleoedd Treftadaeth y Byd gan UNESCO. Mae'r rhestr yn cynnwys 18 o safleoedd yn Lloegr (un ar y cyd â'r Almaen), pump yn yr Alban, pedwar yng Nghymru, un yng Ngogledd Iwerddon a thri yn Tiriogaethau tramor. Cysidrir dau ar hugain o'r safleodd hyn yn "ddiwylliannol", pedwar yn "naturiol" ac un yn "gymysg". Isod ceir rhestr o'r safleodd o fewn pob gwlad yn ôl dyddiad eu hychwanegu i'r rhestr.

Yr Alban 
 1986: St Kilda (ymestynnwyd yn 2004 a 2005 – safle naturiol yn wreiddiol, wedyn wedi'i estyn i ddod yn "gymysg" yn 2004)
 1995: Trefi Hen a Newydd Caeredin
 1999: Calon Ynysoedd Erch Neolithig - gan gynnwys Maes Howe, Cylch Brodgar, Skara Brae, Meini Stenness a safleodd eraill
 2001: New Lanark
 2015: Pont reilffordd Forth

Cymru 
 1986: Cestyll a Muriau Trefi'r Brenin Edward yng Ngwynedd – gan gynnwys Castell Biwmares, Castell Caernarfon, Castell Conwy a Chastell Harlech
 2000: Tirlun Diwydiannol Blaenafon
 2009: Traphont Pontcysyllte
2021: Tirwedd Llechi Gogledd Orllewin Cymru

Gogledd Iwerddon 
 1986: Sarn y Cawr ac Arfordir y Sarn (safle naturiol)

Lloegr 
 1986: Eglwys Gadeiriol a Chastell Durham
 1986: Parc Brenhinol Studley gan gynnwys adfeilion Abaty Fountains
 1986: Ceunant Ironbridge
 1986: Côr y Cewri, Avebury a Safleodd Cysylltiedig
 1987: Palas a Pharc Blenheim
 1987: Palas San Steffan, Abaty Westminster ac Eglwys Santes Marged, Westminster (ymestynnwyd 2008)
 1987: Dinas Caerfaddon
 1987: Ffiniau'r Ymerodraeth Rufeinig (safle trawsgenedlaethol yn ymgorffori Mur Hadrian (1987), Ffiniau Germania Superior a Raetia (2005) a Mur Antoninus (2008))
 1988: Tŵr Llundain
 1988: Eglwys Gadeiriol Caergaint, Abaty Sant Awstin ac Eglwys Sant Martin, Caergaint
 1997: Greenwich Forwrol
 2001: Arfordir Dorset a Dwyrain Dyfnaint (safle naturiol)
 2001: Melinau Dyffryn Derwent
 2001: Saltaire
 2003: Gerddi Botanig Brenhinol, Kew
 2004: Dinas Fasnachol Arforol Lerpwl (wedi diddymu Gorffennaf 2021) 
 2006: Tirwedd Mwyngloddio Cernyw a Gorllewin Dyfnaint
 2017: Ardal y Llynnoedd
 2019: Arsyllfa Jodrell Bank

Tiriogaethau Tramor 
 1988: Ynys Henderson, Ynysoedd Pitcairn (safle naturiol)
 1995: Ynysoedd Gough ac Inaccessible (safle naturiol – ymestynnwyd 2004)
 2000: Tref Hanesyddol Sant Siôr a Ffiniau Cysylltiedig Bermuda

Cyfeiriadau

Dolennau allanol 
  Safle UNESCO

Prydain
Ewtroffigedd

Mae ewtroffigedd yn broses sydd yn peryglu nifer o rywogaethau o anifeiliaid ledled y byd.  Bydd glaw yn golchi gwrtaith (sy'n cynnwys ffosffad, nitrad a maethynnau eraill) a ddefnyddir mewn ffermydd i mewn i afonydd, nentydd a llynnoedd lleol a bydd presenoldeb y cemegion hyn yn berygl bywyd i'r rhywogaethau o fewn y cyrff dŵr.  Bydd cemegion yn y gwrtaith yn peri tyfiant algâu yn y dŵr, a bydd y tyfiant mawr o algâu a welir yn arwain at lefelau ocsigen peryglus o isel. Canlyniad hyn fydd marwolaeth nifer o bysgod a phlanhigion.

Cyfeiriadau

Ecoleg
Carlo Borromeo

Cardinal yr Eglwys oedd Carlo Borromeo (2 Hydref 1538 – 4 Tachwedd 1584). Mae'n un o seintiau'r Eglwys Gatholig Rufeinig.

Bywgraffiad
Chwaraeodd rôl bwysig yng Nghyngor Trent ym mis Ionawr 1562. Daeth yn Archesgob Milan ym 1565, lle cyflwynodd ddiwygiadau gweinyddol sylweddol. Roedd yn arweinydd brwd y Gwrthddiwygiad, gan deithio i'r Swistir yn y frwydr yn erbyn Protestaniaeth. Yn ystod y pla yn Milan ym 1576 aeth allan yn gyson ar y strydoedd i ddosbarthu elusennau i'r anghenus. Bu farw yn 46 oed, a chafodd ei ganoneiddio fel sant ym 1610.

Roedd Gruffydd Robert yn gweithio iddo fel cyffeswr a chanon duwinyddol o ganol y 1560au tan 1582.

Cyfeiriadau

Eidalwyr
Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Genedigaethau 1538
Marwolaethau 1584
Pobl yr 16eg ganrif
Seintiau'r Eidal
Yr Ymgiprys am Affrica

Y gwrthdaro rhwng ceisiadau Ewropeaidd i dir yr Affrig, ac ymraniad cynddeiriog y tiroedd hynny, yn ystod cyfnod Imperialaeth Newydd, rhwng yr 1870au a dechrau y Rhyfel Byd Cyntaf, oedd yr Ymgiprys am Affrica. Daeth bron y cyfandir i gyd yn rhannau o ymerodraethau trefedigaethol y gwledydd hynny. Dechreuodd yr Ymgiprys yn araf yn yr 1870au, cyrhaeddodd ei uchafbwynt yn hwyr yr 1880au a'r 1890au, a daeth i ben yn negawd gyntaf yr ugeinfed ganrif. Rhwng 1885 ac 1900, bu grymoedd Ewrop yn rasio'i gilydd i ddatgan eu hawliau yn Affrica. Gwrthwynebodd y mwyafrif o Affricanwyr i gael eu meddiannu a'u rheoli gan Ewropeaid, ac o ganlyniad bu ail ran yr Ymgiprys yn ymwneud â byddinoedd Ewropeaidd yn defnyddio arfau modern i drechu'r gwrthwynebwyr a sefydlu awdurdod dros drigolion y cyfandir.

Gwelwyd yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg y trawsnewidiad o reolaeth imperialaeth "anffurfiol" drwy ddylanwad milwrol a goruchafiaeth economaidd i reolaeth uniongyrchol. Methodd ymgeision i gyfryngu cystadleuaeth imperialaidd – megis Cynhadledd Berlin (1884–1885) rhwng Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon, y Drydedd Weriniaeth Ffrengig a'r Ymerodraeth Almaenig – i sefydlu, yn derfynol, hawliau y grymoedd oedd yn cystadlu yn erbyn ei gilydd. Anghydfod dros yr Affrig oedd un o'r brif ffactorau ag arweinioddd at y Rhyfel Byd Cyntaf.

Gweler hefyd

Gwladychiaeth

Ymgiprys am Affrica, Yr
Ymgiprys am Affrica, Yr
Maori (iaith)

Am y bobl, gweler Maorïaid.

Maori yw'r iaith frodorol a siaredir gan y Maorïaid yn Seland Newydd, ar Ynys y Gogledd yn bennaf. Mae'n iaith swyddogol yn y wlad, gyda'r Saesneg ac iaith arwyddion Seland Newydd, ac mae tua 160,000 o bobl yn medru ei siarad.

Ymadroddion

Ieithoedd Awstronesaidd
Seland Newydd
Heliodorus

Nofelydd Groeg, yn enedigol o ddinas Emesa yn Syria, awdur y rhamant Roeg yr Aethiopica, neu Chwedl Ethiopiaidd Theagenes a Chariclea, (fl. 3g) oedd Heliodorus.

Bywyd a gwaith
Ychydig iawn o ffeithiau cadarn sydd ar gael amdano. Ar ddiwedd ei nofel dywed ei fod yn Ffeniciad o Emesa, mab Theodosius, disgynydd gwaed Helios. Felly roedd yn aelod o deulu o offeiriaid etifeddol a wasanaethai Duw'r Haul, yn ninas Emesa ar lan ddwyreiniol Afon Orontes yn nhalaith Syria Phoenice. Roedd y ddinas yn enwog am ei theml i'r Duw Haul Syro-Phoeniciaidd ac am yr offeiriaid a wasanaethai yno; saif Homs ar ei safle heddiw. Mae'r bywgraffyddwr Rhufeinig Flavius Philostratus (fl. dechrau'r 3g) yn cyeirio at soffydd o'r enw "Heliodorus yr Arab" a oedd yn treulio dyddiau olaf ei oes yn Rhufain, ond yn ôl y nofelydd roedd o dras Phoeniciaidd ac mae'r dyddiad yn fymryn rhy gynnar hefyd.

Yn ôl traddodiad arall, sy'n ddiweddarach, ysgrifennodd yr Aethiopica yn ddyn ifanc, cyn iddo droi'n Gristion. Dywedir iddo fod yn Esgob Tricca, yn Thessaly, yng ngogledd Gwlad Groeg, ar ddiwedd y 4g. Yn ôl yr hanesydd eglwysig Socrates (fl. 5g), Heliodorus a sefydlodd y rheol eglwysig fod rhaid i offeiriad newydd roi heibio ei wraig os oedd yn briod. Mae hanesydd eglwysig arall llawer diweddarach, Nicephorus (13g), yn adrodd bod yr awdur wedi cael ei ddwyn gerbron synod ranbarthol dan y cyhuddiad fod ei lyfr yn llygru moes pobl ifanc. Gwadodd hynny ond rhoddwyd iddo'r dewis rhwng derbyn gwaharddiad ei lyfr neu gael ei ddiymarddel o'i esgobaeth. Yn ôl Nicephorus rhoddodd Heliodorus ei lyfr o flaen ei esgobaeth ond yn anffodus ni ellir profi hynny ac mae'n debyg fod yr hanes yn apocryffaidd; yn wir mae'n bur debygol bod elfennau o hanes Heliodorus, oedd yn enwog am ganrifoedd, wedi cael eu tadogi ar ffigwr arall o'r enw yng nghyfnod y Bysantiaid, efallai fel rhan o'r propaganda Cristnogol yn erbyn y paganiaid. Nid yw'n hysbys fod Heliodorus wedi troi'n Gristion ond ceir elfennau yn ei nofel sy'n adlewyrchu meddylfryd Plotinus ac athronyddion Groeg Newydd-Blatoniaid eraill.

Llyfryddiaeth 
 Walter Lamb (cyf.), Heliodorus: Ethiopian Story (Llundain, 1961)

Groeg yr Henfyd
Llenyddiaeth Roeg glasurol
Llenorion Syriaidd
Marwolaethau'r 3edd ganrif
Nofelwyr Groeg
869

8g - 9g - 10g
810au 820au 830au 840au 850au - 860au - 870au 880au 890au 900au 910au
864 865 866 867 868 - 869 - 870 871 872 873 874

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
 14 Chwefror - Sant Cyril, cenhadwr a dyfeisydd yr wyddor Glagolitig, 42

869
Gwyliau cyhoeddus yn Tsiecia

Dyma restr o wyliau cyhoeddus yn Tsiecia.

 1 Ionawr: Dydd Calan
 Llun y Pasg
 1 Mai: Calan Mai
 8 Mai: Dydd y Rhyddhâd o Ffasgaeth
 5 Gorffennaf: Gŵyl Cyril a Methodius
 6 Gorffennaf: Llosgiad Jan Hus wrth y stanc
 28 Medi: Dydd y Wladwriaeth Tsiecaidd
 28 Hydref: Sefydliad Gweriniaeth Tsiecoslofacia
 17 Tachwedd: Dydd Rhyddid a Democratiaeth
 24 Rhagfyr: Noswyl Nadolig
 25 Rhagfyr: Dydd Nadolig
 26 Rhagfyr: Ail ddiwrnod Nadolig

Ni symudir gwyliau os ydynt yn digwydd ar y penwythnos.

Cymdeithas Tsiecia
Diwylliant Tsiecia
Tsiecia
Gwyliau cyhoeddus Bwlgaria

Dyma restr o wyliau cyhoeddus Bwlgaria.

 1 a 2 Ionawr: Dydd Calan
 3 Mawrth: Dydd Rhyddhâd (oddi wrth yr Ymerodraeth Ottoman)
 Llun y Pasg
 1 Mai: Dydd Llafur
 6 Mai: Gŵyl San Siôr (Gergyovden) a Dydd Byddin Bwlgaria
 24 Mai: Dydd Addysg a Diwylliant Bwlgareg a Llythrennedd Slafonaidd
 6 Medi: Dydd Undod
 22 Medi: Dydd Annibyniaeth
 1 Tachwedd: Dydd y Diwygwyr Cenedlaethol
 24 Rhagfyr: Noswyl Nadolig
 25 Rhagfyr: Dydd Nadolig
 26 Rhagfyr: Ail ddiwrnod Nadolig

Gwyliau
Bwlgaria
867

8g - 9g - 10g
810au 820au 830au 840au 850au - 860au - 870au 880au 890au 900au 910au
862 863 864 865 866 - 867 - 868 869 870 871 872

Digwyddiadau 
 14 Rhagfyr - Daw Hadrian II yn Bab.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 13 Tachwedd - Pab Niclas I

867
868

8g - 9g - 10g
810au 820au 830au 840au 850au - 860au - 870au 880au 890au 900au 910au
863 864 865 866 867 - 868 - 869 870 871 872 873

Digwyddiadau

Genedigaethau 
Muhammad al-Mahdi, imam y Shia

Marwolaethau 

868
866

8g - 9g - 10g
810au 820au 830au 840au 850au - 860au - 870au 880au 890au 900au 910au
861 862 863 864 865 - 866 - 867 868 869 870 871

Digwyddiadau

Genedigaethau 
19 Medi - Leo VI, ymerawdwr Bysantaidd

Marwolaethau 

866
865

8g - 9g - 10g
810au 820au 830au 840au 850au - 860au - 870au 880au 890au 900au 910au
860 861 862 863 864 - 865 - 866 867 868 869 870

Digwyddiadau

Genedigaethau 
 Abu Bakr Mohammad Ibn Zakariya al-Razi, ysgolhaig a gwyddonydd o Bersia

Marwolaethau 

865
864

8g - 9g - 10g
810au 820au 830au 840au 850au - 860au - 870au 880au 890au 900au 910au
859 860 861 862 863 - 864 - 865 866 867 868 869

Digwyddiadau 
Cristnogaeth yn cael ei derbyn gan Boris I fel crefyddol swyddogol Bwlgaria.

Genedigaethau

Marwolaethau 

864
863

8g - 9g - 10g
810au 820au 830au 840au 850au - 860au - 870au 880au 890au 900au 910au
858 859 860 861 862 - 863 - 864 865 866 867 868

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
Duan Chengshi, awdur ac ysgolhaig o Tsieina

863
862

8g - 9g - 10g
810au 820au 830au 840au 850au - 860au - 870au 880au 890au 900au 910au
857 858 859 860 861 - 862 - 863 864 865 866 867

Digwyddiadau 
Áed Findliath yn dod yn brenin Iwerddon.

Genedigaethau

Marwolaethau 
2 Gorffennaf - Sant Swithun, esgob Caerwynt
13 Ebrill - Domnall mac Ailpín, brenin yr Alban

862
861

8g - 9g - 10g
810au 820au 830au 840au 850au - 860au - 870au 880au 890au 900au 910au
856 857 858 859 860 - 861 - 862 863 864 865 866

Digwyddiadau 
Pando il Rapace yn dod yn Iarll Capua

Genedigaethau 
Abdullah ibn al-Mu'tazz, bardd a chaliff Baghdad

Marwolaethau 
Ahmad ibn Muhammad ibn Kathīr al-Farghānī, seryddiaethwr

861
860

8g - 9g - 10g
810au 820au 830au 840au 850au - 860au - 870au 880au 890au 900au 910au
856 856 857 858 859 - 860 - 861 862 863 864 865

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
20 Rhagfyr - Æthelbald, brenin Wessex

860
A48

Un o brif ffyrdd De Cymru yw'r A48.  Mae'n rhedeg o Gaerloyw yn y Dwyrain i Gaerfyrddin yn y Gorllewin, gan fynd drwy Casnewydd, Caerdydd, Penybont ac Abertawe ar y ffordd. Mae dau ben y ffordd yn cysylltu â'r A40.  Cyn dyfodiad yr M4 yn y 1970au, yr A48 oedd yr unig ffordd gyfan i groesi de Cymru.

Ffyrdd Cymru
A483

Mae'r A483 yn un o thair ffordd sy'n mynd trwy Gymru yn ei chyfanrwydd, gan gysylltu'r de a'r gogledd; yr A470 a'r A487 yw'r lleill. Rhed trwy siroedd Abertawe, Sir Gaerfyrddin, Powys a Wrecsam.

Gan ei disgrifio o'r de i'r gogledd, mae'n dechrau yn Abertawe ger cyfford 42 yr M4 ac yna'n mynd trwy Rydaman, Llandeilo a Llanymddyfri (fel yr A40), Llanfair-ym-Muallt, Llandrindod, Y Drenewydd, Y Trallwng, Croesoswallt a Wrecsam cyn cyrraedd ei therfyn gogleddol ger yr M53 yng Nghaer.

Ffyrdd Cymru
Cludiant yn Abertawe
Cludiant yn Sir Gaerfyrddin
Cludiant ym Mhowys
Cludiant yn Wrecsam
Caer

Mae'r erthygl yma am y ddinas yn Lloegr. Am ystyron eraill, gweler Caer (gwahaniaethu)

Dinas yn sir seremonïol Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, a chanolfan weinyddol (tref sirol) y sir yw Caer (Saesneg: Chester). Mae hi ar lan ddwyreiniol Afon Dyfrdwy, yn agos iawn i ffin Cymru. Mae'r ddinas yn cael ei alw'n Caerlleon neu Caerlleon Gawr, mewn rhai testunau Cymraeg.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Caer boblogaeth o 86,011.

Mae muriau'r ddinas ymysg y gorau ym Mhrydain a cheir nifer o dai hynafol o ddiwedd yr Oesoedd Canol a chyfnod y Tuduriaid yng nghanol y ddinas. Ers blynyddoedd mae Caer yn enwog am ei chae rasys ceffylau, ar gyrion y dref.

Hanes
Mae'r ddinas wedi tyfu o gwmpas safle'r hen gaer Rufeinig Deva. Roedd hi'n ganolfan bwysig i lengfilwyr Rhufain, a dangosir hyn yn yr hen enw ar y dre - 'Caerllïon Fawr ar Ddyfrdwy' - a oedd yn gartref am gyfnod hir i'r lleng Legio XX Valeria Victrix. Mae rhai yn credu, oni bai am ddirywiad a chwymp yr ymerodraeth Rufeinig, y gallai Caer fynd yn brifddinas y Brydain Rufeinig ac yn ganolfan i'r Rhufeiniaid fentro dros y môr i Iwerddon.

Ar ôl ymadawiad byddinoedd Rhufain, mae'n debyg i Gaer ddod yn rhan o deyrnas Powys, ond roedd yr Eingl-Sacsoniaid yn dod yn nes. Ymladdwyd Brwydr Caer tua'r flwyddyn 615 rhwng lluoedd y Brythoniaid a lluoedd Æthelfrith, brenin Deira (wedyn Northumbria). Aeth y fuddugoliaeth i'r Saeson, ac o hynny ymlaen hwy oedd yn oruchaf yn yr ardal.

Cipiwyd Caer gan y Normaniaid yn yr 11g a chreuwyd Iarllaeth Caer ganddynt, un o'r bwysicaf o arglwyddiaethau Normanaidd y Mers. Treuliodd Gruffudd ap Cynan, brenin teyrnas Gwynedd, gyfnod o rai blynyddoedd mewn carchar yn y castell Normanaidd. Ymwelodd Gerallt Gymro â Chaer ar ddiwedd ei daith trwy Gymru yn 1188.

Yn ddiweddarach yn yr Oesoedd Canol bu Caer yn ganolfan filwrol i'r Saeson yn eu hymosodiadau ar Gymru. Roedd gan y dref hanes hir o wrthgymreictod.

Adeiladau a chofadeiladau
Amgueddfa Grosvenor
Castell
Eglwys gadeiriol
Neuadd y dref
Tafarn y Falcon

Enwogion
Syr Adrian Boult (1889–1983), cerddor
Randolph Caldecott (1846–86), arlunydd
Leonard Cheshire  (1917–1992), arwr rhyfel
Hugh Lloyd (1923-2008), actor
Russ Abbot (g. 1947), comediwr
Steven Cousins (g. 1972), sglefriwr
Helen Willetts (g. 1972), cyflwynydd y tywydd

Galeri

Gweler hefyd
Brwydr Caer
Deva
Ffordd Rufeinig Caer-Segontiwm
Gorsaf reilffordd Caer
Legio XX Valeria Victrix
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr
Sw Caer

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan y ddinas

Awdurdod unedol Gorllewin Swydd Gaer a Chaer
 
Dinasoedd Lloegr
Trefi Swydd Gaer
Caerwrangon

Dinas ar Afon Hafren yn Swydd Gaerwrangon, yng ngorllewin Lloegr, yw Caerwrangon (Saesneg: Worcester). Mae'r ddinas rhyw 30 milltir (48 km) i'r de-orllewin o Birmingham ac 29 milltir (47 km) i'r gogledd o Gaerloyw. Rhed Afon Hafren trwy ganol y ddinas. Ymladdwyd brwydr olaf y Rhyfel Cartref yma, lle gorchfygodd Oliver Cromwell filwyr y Brenin Siarl II.

Mae ffyrdd yr A44, yr A449 a'r A38 yn pasio drwy'r dref.

Adeiladau a chofadeiladau
Eglwys Gadeiriol Caerwrangon
Greyfriars (tŷ)
"The Commandery"
Theatr yr Alarch
Tŵr Edgar (castell)
Tŵr Eglwys Sant Andreas ("Glover's Needle")
Yr Hen Palas
Ysgol Caerwrangon

Enwogion
Baldwin, Archesgob Caergaint (m. 1190) - cydymaith Gerallt Gymro ar ei daith trwy Gymru yn 1188.
John Vaughan, meistr haearn Dowlais (1799-1868)
Syr Edward Elgar (1857-1934), cyfansoddwr
Rosemary Hawley Jarman (1935-2015), nofelydd

Gweler hefyd
Eglwys Gadeiriol Caerwrangon
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Cyfeiriadau

Aneddiadau Swydd Gaerwrangon
Caerwrangon 
Dinas Caerwrangon
Dinasoedd Lloegr
Trefi Swydd Gaerwrangon