alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
John Rhŷs

Ysgolhaig Cymraeg a Cheltaidd oedd John Rhŷs (ei orgraff arferol ei hun) neu John Rhys (21 Mehefin 1840 - 17 Rhagfyr 1915), a aned ger Ponterwyd, Ceredigion. Roedd yn un o'r ysgolheigion Celtaidd a golygyddion testunau Cymraeg Canol gorau ei ddydd.

Hanes
Graddiodd Rhŷs ym Mhrifysgol Rhydychen gydag anrhydedd yn y Clasuron yn 1869. Ar ôl treulio cyfnod o astudio tramor a gweithio fel arolygydd ysgol yn yr hen Sir y Fflint fe'i penodwyd yn Athro Celteg cyntaf ei hen brifysgol yn 1877. Yn 1895 daeth yn brifathro Coleg Iesu yno. Chwaraeodd ran bwysig ym mywyd Cymreig y brifysgol gan gynnwys bod yn llywydd cyntaf Cymdeithas Dafydd ap Gwilym (1886).

Ysgolheictod
[[Image:John Rhys' grave in Holywell Cemetery.jpg|bawd|300px|chwith|"Er cof am John Rhys D:Litt: P:C: F:B:A: Prifathro Coleg yr Iesu ac Athro Astudiaethau Celtaidd. Ganwyd 21 Mehefin 1840 a bu farw 17 Rhagfyr 1915 ac er cof am Elsbeth [sic] ei wraig a anwyd 26 Mai 1841 ac a fu farw 29 Ebrill 1911." (Mynwent Holywell, Rhydychen.)]]
Daeth i adnabod Syr John Morris-Jones yn Rhydychen a gweithiasant gyda'i gilydd ar olygiad o Lyfr yr Ancr. Roedd yn ieithydd penigamp; ei gyfrol Lectures on Welsh Philology (1877) oedd y gwaith cyntaf i ddefnyddio dulliau newydd ieithyddiaeth gymharol i astudio hanes yr iaith Gymraeg. Gweithiodd ar y cyd â John Gwenogvryn Evans i olygu cyfres bwysig o destunau Cymraeg Canol, gan gynnwys Llyfr Coch Hergest a Llyfr Llandaf.

Ysgrifennodd nifer o lyfrau ar hanes traddodiadol, llên gwerin a mytholeg Geltaidd yn ogystal, gan gynnwys y cyfrolau pwysig Celtic Britain (1882) a Celtic Folkore, Welsh and Manx (1901). Er gwaethaf eu gwendidau - beiau'r oes yn bennaf - mae'r cyfrolau hyn yn gerrig milltir pwysig yn hanes ysgolheictod Celtaidd.

Llyfryddiaeth
Gwaith RhŷsLectures on Welsh Philology (1877)Celtic Britain (1882)Lectures on the Origin and Growth of Religion as illustrated by Celtic Heathendom (1888)Studies in the Arthurian Legend (1891)The Outlines of the Phonology of Manx Gaelic (1894)The Welsh People (1900). Gyda D. Brynmor Jones.Celtic Folkore, Welsh and Manx (1901)

Gyda John Morris-Jones:The Elucidarium... from Llyvyr Agkyr Llanddewivrevi (1894)

Gyda J. Gwenogvryn Evans:The Text of the Mabinogion... from the Red Book of Hergest (1887)The Test of the Bruts... from the Red Book of Hergest (1890)The Text of the Book of Llandâv (1893)

 Llyfryddiaeth 
T. H. Parry-Williams, John Rhŷs'' (Caerdydd, 1953)

Genedigaethau 1840
Marwolaethau 1915
Ieithyddion Cymreig
Pobl o Geredigion
Ysgolheigion Cymraeg
Ysgolheigion Celtaidd
Ponterwyd

Pentref yng Ngheredigion yw Ponterwyd, a leolir tua 12 milltir i'r dwyrain o Aberystwyth ar lôn yr A44 rhwng y dref honno a Llangurig. I'r de mae pentref hanesyddol Ysbyty Cynfyn. I'r gogledd ceir moelydd llwm Pumlumon. Rhed Afon Rheidol i'r de o'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Mae gan Bonterwyd nifer o adeiladau Sioraidd, gan gynnwys 'Yr Hen Bont' ar afon Rheidol, sy'n dyddio o'r 18g, a'r capel gerllaw.

Bu cloddio am fwynau yn y bryniau o gwmpas. Mae hen fwynglawdd arian Llywernog ger y pentref yn amgueddfa erbyn heddiw.

Enwogion
Ganed yr ysgolhaig Celtaidd Syr John Rhŷs ger Ponterwyd yn 1840.

Cyfeiriadau

Pentrefi Ceredigion
Blaenrheidol
Trefor, Ynys Môn

Pentrefan gwledig yng nghymuned Bodffordd, Ynys Môn, yw Trefor (). Saif ar groesffordd wledig hanner ffordd rhwng Gaerwen i'r de a Llanerchymedd i'r gogledd-ddwyrain, ar y B5109 rhwng Llangefni a Bodedern. Mae ym mhlwyf eglwysig Llandrygarn yng nghanol yr ynys. Mae  136 milltir (218.9 km) o Gaerdydd a 219.6 milltir (353.4 km) o Lundain.

Pobl o Drefor
 Syr John Morris-Jones, ganed yno yn 1864.

Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Bodffordd
Pentrefi Ynys Môn
John Jones (sant)

Merthyr Catholig a sant oedd John Jones (hefyd Griffith Jones, weithiau John Buckley Jones) (1559 – 12 Gorffennaf 1598), a aned yng Nghlynnog Fawr yn yr hen Sir Gaernarfon (Gwynedd). Ei frawd oedd William Jones, sefydlydd cwfaint Benedictaidd Cambrai.

Bywgraffiad
Ymunodd John Jones ag Urdd Sant Ffransis yn Rhufain yn 1591 a threuliodd gyfnod yn Pontoise, Ffrainc. Dychwelodd i Brydain y flwyddyn ganlynol dan gêl ond cafodd ei arestio yn Llundain yn 1594 ar gyhuddiad o fod yn offeiriad Catholig yn gweithio o blaid y Gwrth-Ddiwygiad. Cafodd ei ddienyddio trwy ei grogi, diberfeddu a'i chwarteru yn Southwark ar 12 Gorffennaf 1598.

Canoneiddio
Yn 1970 fe'i canoneiddiwyd gan y Pab Pawl VI fel un o Ddeugain Merthyr Lloegr a Chymru.

Gweler hefyd
William Parri: cynllwynwr Catholig a Doethur yn y Gyfraith Wladol (Sifil) (m. 1585)

Cyfeiriadau

Cymry'r 16eg ganrif
Genedigaethau 1559
Gwrthddiwygwyr Cymreig
Marwolaethau 1598
Merthyron Catholig
Pobl o Arfon
Seintiau Cymru
Yr Haf (awdl)

Mae Yr Haf yn awdl gan R. Williams Parry, a enillodd y gadair iddo yn Eisteddfod Genedlaethol 1910. Creodd y gerdd gryn gyffro ar y pryd, gan ei fod mewn arddull wahanol iawn i'r rhan fwyaf o'r awdlau eisteddfodol blaenorol. Thema'r gerdd yw'r ymateb i farwolaeth, gyda'r pwyslais ar fwynhau'r foment gan nad oes unrhyw sicrwydd am fywyd ar ôl marwolaeth.

Daeth a'r awdl yma ag R. Williams Parry i amlygrwydd fel Bardd yr Haf, ac efelychwyd ei arddull gan nifer o feirdd eraill. Yn ddiweddarach, newidiodd ef ei hun ei arddull, a dychanodd y gerdd Yr Haf a'i dynwaredwyr mewn cerdd arall, Yr Hwyaden. Cyhoeddwyd yr awdl yn ei gasgliad cyntaf o farddoniaeth, Yr Haf a cherddi eraill, a gyhoeddwyd yn 1924.

Llyfryddiaeth
 Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru, gol. Meic Stephens (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986)

Cerddi Cymraeg
427

4g - 5g - 6g 
370au 380au 390au 400au 410au - 420au -  430au 440au 450au 460au 470au 
422 423 424 425 426 - 427 - 428 429 430 431 432

Digwyddiadau 
Dinas Pyongyang yn cael ei chyhoeddi'n brifddinas Goguryeo

Genedigaethau

Marwolaethau 
24 Rhagfyr - Sisinnius I, Archesgob Caergystennin

427
426

4g - 5g - 6g 
370au 380au 390au 400au 410au - 420au - 430au 440au 450au 460au 470au 
421 422 423 424 425 - 426 - 427 428 429 430 431

Digwyddiadau 
Gunderic, brenin y Fandaliaid, yn dod yn brenin yr Alaniaid hefyd (tua'r dyddiad yma)
Sant Awstin o Hippo yn cyhoeddi De Civitate Dei, ("Dinas Dduw")

Genedigaethau

Marwolaethau 
Attaces, brenin yr Alaniaid

426
425

4g - 5g - 6g 
370au 380au 390au 400au 410au - 420au - 430au 440au 450au 460au 470au 
420 421 422 423 424 - 425 - 426 427 428 429 430

Digwyddiadau 
 23 Hydref -Valentinian III yn dod yn Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin
 Aëtius yn arwain byddin i'r Eidal i gefnogi Joannes, oedd wedi ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr
 Yr Ymerodraeth Rufeinig yn rhoi diwedd ar y Sanhedrin

Genedigaethau

Marwolaethau 
 10 Hydref - Atticus, Patriarch Caergystennin

425
De Cymru Newydd

Mae De Cymru Newydd yn un o daleithiau Awstralia. Fe'i lleolir yn ne-ddwyrain y wlad ar lan y Cefnfor Tawel. Mae ganddi arwynebedd tir o 801,428 km². Prifddinas y dalaith yw Sydney.

Ceir tair cadwyn o fynyddoedd yn Ne Cymru Newydd - Cadwyn Great Dividing, Mynyddoedd Snowy a rhan o'r Alpau Awstralaidd - sy'n gorwedd rhwng gwastatiroedd sylweddol y gorllewin a stribyn cul arfordirol lle ceir y mwyafrif o'r boblogaeth (yn arbennig o gwmpas Sydney). Ei phrif afonydd yw Afon Murray, Afon Darling ac Afon Murrumbidgee.

Cyfeiriadau 

 
Taleithiau a thiriogaethau Awstralia
Atynydd Mawr

Mae'r Atynydd Mawr yn anomali disgyrchiant yn y gofod rhyngalaethol ger Uwchglwstwr Centaurus sy'n datguddio bodolaeth cywasgiad más lleol sy'n cyfateb i fás degau o filoedd o galaethau, sy'n dangos i fyny oherwydd ei effaith ar symudiad galaethau a'r clystyrau cysylltiedig â nhw mewn rhanbarth o'r gofod sydd â'i led i'w fesuro mewn canoedd o filiynau o flynyddoedd golau.

Mae'r galaethau hyn i gyd yn dangos sifft coch, yn ôl rheolau Llif Hubble, sy'n dangos eu bod yn symud ymaith oddi wrthym ni ac oddi wrth ei gilydd hefyd, ac mae'r amrywiadau yn eu sifft coch, sy'n amrywio yn ôl pellter y galaethau oddi wrth yr Atynydd Mawr, yn ddigon i brofi bodolaeth yr anomali hwnnw.

Cafwyd yr arwyddion cyntaf a awgrymai gwyriad oddi ar ymlediad rheolaidd y bydysawd yn 1973 ac eto yn 1978.  Yn 1986 darganfuwyd lleoliad yr Atynydd Mawr, sy'n gorwedd ar bellter o tua 150 miliwn i 250 miliwn blwyddyn golau (yr olaf yw'r amcangyfrifiad diweddaraf) i ffwrdd o'r Llwybr Llaethog (ein galaeth ni), i gyfeiriad cytserau Hydra a Centaurus. Dominyddir y rhan honno o'r gofod gan y clwstwr Norma (ACO 3627), clwstwr anferth o galaethau, sy'n cynnwys galaethau hen yn bennaf, nifer ohonynt mewn gwrthdrawiad â'u cymdogion, ac/neu yn gollwng nifer fawr o tonnau radio.

Mae ceisiadau i astudio'r Atynydd Mawr a ffenomenau eraill yn yr ardal ymhellach yn cael eu llesteirio gan eu lleoliad mewn ardal o awyr y nos sy'n guddiedig gan rhanbarthau canol y Llwybr Llaethog â'i filiynau o sêr disglair.

Darllen pellach
Dressler, Alan. Voyage to the Great Attractor: Exploring Intergalactic Space.  Efrog Newydd, Alfred A. Knopf, 1994.

Cyfeiriadau

Seryddiaeth
Uwch Glwstwr Virgo
Clwstwr Norma
Strwythurau graddfa fawr y cosmos
Disgyrchiant
Crug Hywel

Bryn â chopa gwastad ar ymyl ddeheuol y Mynydd Du yn ne-ddwyrain Cymru yw Crug Hywel (Saesneg: Table Mountain). Mae'n codi i uchder o 451 m uwchben lefel y môr o ystlys ddeheuol Pen Cerrig-calch (701 m), ac mae'n sefyll uwchben tref Crucywel, Powys ac yn rhoi ei enw iddi. Cyfeirnod OS: SO225206.

Disgrifiad
Ar gopa'r bryn ceir bryngaer Geltaidd o Oes yr Haearn sy'n llenwi pen y mynydd i gyd. Mae ei ffos a chlawdd pridd a cherrig i'w gweld yn eglur. Mae'r ammddifynwaith unigol ar siap triongl neu ddeigryn afreolaidd sy'n dilyn amlinell naturiol y bryn. Ceir mynedfa sy'n troi i mewn ar ei hun yn y gongl orllewinol. Ymddengys na chafodd y bryngaer ei gwella yn ddiweddarach a bod yr adeiladwaith yn perthyn i un cyfnod yn unig.

Cefndir

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: BR128. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Fel arfer, fel mae'r gair yn ei awgrymu, ar fryn y codwyd y caerau hyn, er mwyn i'r amddiffynwyr gael mantais milwrol. Un o'r bryngaerau mwyaf trawiadol yng Nghymru ydy Tre'r Ceiri, a hon yw'r fryngaer Oes Haearn fwyaf yng ngogledd-orllewin Ewrop. Mae ei harwynebedd  oddeutu 2.5ha. Y mwyaf o ran maint (arwynebedd), fodd bynnag ydy Bryngaer Llanymynech sydd ag arwynebedd o 57 hectar.

Lloches i gartrefi a gwersyllfeydd milwrol oedd eu pwrpas felly, cyn y goresgyniad Rhufeinig; a chafodd cryn lawer ohonynh nhw eu hatgyfnerthu a'u defnyddio, yng nghyfnod  y Rhufeiniaid; er enghraifft Dinorben yng ngogledd Cymru. Oes aur bryngaerau gwledydd Prydain oedd rhwng 200 CC ac OC 43.

Gweler hefyd 
 Rhestr o fryngaerau Cymru
 Rhestr copaon Cymru
 Llwythau Celtaidd Cymru

Cyfeiriadau

Bryngaerau Powys
Crucywel
Mynyddoedd a bryniau Powys
Mynydd Du (Mynwy)

Am y Mynydd Du yn Sir Gaerfyrddin, gweler Mynydd Du (Sir Gaerfyrddin).
Mae'r Mynydd Du (weithiau 'Y Mynyddoedd Duon') yn gadwyn o fryniau yn ne-ddwyrain Cymru; gorwedd y rhan fwyaf o'r bryniau ym Mhowys a gogledd Sir Fynwy, ond mae rhan yn gorwedd yn Swydd Henffordd yn ogystal. Ffurfiant y mwyaf dwyreiniol o'r tri grŵp o fryniau sy'n rhan o Barc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog; ni ddylid eu cymysgu â'r grŵp mwyaf gorllewinol a elwir yn Fynydd Du na'r copa o'r enw Twyn Llech a elwir yn 'Black Mountain' yn Saesneg. Gellir eu diffinio fel y bryniau sy'n gorwedd i'r gogledd o'r Fenni, i'r de o'r Gelli Gandryll, i'r dwyrain o lôn yr A479 (cwm Rhiangoll) ac i'r gorllewin o'r ffin â Lloegr. Ymlwybra Llwybr Clawdd Offa ar hyd y ffin ar eu hymyl dwyreiniol.

Enw
'Mynydd-dir' yw ystyr 'mynydd' yn yr enw 'Mynydd Du'. Gwelir weithiau y ffurf 'Mynyddoedd Duon' (gan gynnwys ar fapiau'r Arolwg Ordnans). Ond cyfieithiad yw hynny o'r enw Saesneg 'Black Mountains' ac nid oes iddo sail hanesyddol.

Copaon
Waun Fach (811 m) yw'r mynydd uchaf; mae bryniau eraill yn cynnwys Pen y Gadair Fawr, Pen-y-fâl, Ysgyryd Fawr, Mynydd Troed, Craig Syfyrddin, Allt yr Esgair, Myarth, Mynydd Llangors, Bryn Arw, Penybegwn, a Thwyn Llech.

Pentrefi
Ychydig iawn o bentrefi a geir yn yr ardal fynyddig hon. Roedd hostel ieuenctid adnabyddus yng Nghapel-y-ffin, ond mae bellach wedi cau.

Hynafiaethau
Mae'r hynafiaethau yn cynnwys Priordy Llanddewi Nant Hodni, castell Tretŵr, y bryngaer o Oes yr Haearn ar Grug Hywel, a Castell Dinas (11g - 13g).

Y Gymraeg 
Er bod yr ardal hon yn croesi'r ffin, clywid y Gymraeg yno tan yn gymharol ddiweddar. Pan aeth J. E. Southall ar daith o gwmpas Cymru ym 1892, darganfuwyd bod yr iaith wedi darfod yn Swydd Henffordd tua'r 1880au ond fe gyfarfu Southall â ffarmwr tua 40 oed a oedd yn gallu siarad tipyn bach. Wedi hynny fe aeth i bentre Cwm-iou lle siaradodd Gymraeg â pherchennog y tafarn, ond fe ddywedodd y perchennog nad oedd llawer o Gymraeg ar ôl yn y pentre. Aeth ymhellach lan Cwm Ewias nes cyrhaeddodd bentre Llanddewi Nant Hodni (neu 'Llantoni' ar lafar) lle medrai pawb dros 50 siarad yr iaith. 

Yn ogystal â hynny, aeth T. J. Morgan i gwm Grwyne Fechan ym 1939 lle recordiodd siaradwyr olaf yr ardal gan gynnwys John Williams a oedd yn byw yn y felin ac Agnes Jones o Lanbedr. 

Credir i'r hen bobl olaf a wyddai'r iaith farw tua 1950.

Ffuglen
Raymond Williams, People of the Black Mountains
Bruce Chatwin, On The Black Hill

Gweler hefyd
Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
Rhestr mynyddoedd Cymru

Cyfeiriadau

Daearyddiaeth Swydd Henffordd
Mynyddoedd a bryniau Powys
Mynyddoedd a bryniau Sir Fynwy
Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
Erthygl Pedia Trefynwy
Flavius Aëtius

Roedd Flavius Aëtius neu Aetius, (c. 396 - 21 Medi 454), yn gadfridog Rhufeinig yng nhyfnod olaf yr ymerodraeth yn y gorllewin. Mae'n fwyaf enwog am gael y gorau ar Attila, brenin yr Hyniaid ym Mrwydr Chalons yn 451.

Ganed Aëtius yn Durostorum yn nhalaith Moesia (Silistra, Bwlgaria heddiw). Roedd ei fam yn frodor o'r Eidal a'i dad yn Sgythiad. Ymunodd a'r fyddin a daeth i amlygrwydd yn fuan. Treuliodd rai blynyddoedd fel gwystl, yn gyntaf yn llys Alaric I, brein y Gothiaid (efallai 405–408), ac yn ddiweddarach yn llys Rugila, brenin yr Hyniaid. Yn In 425, arweiniodd Aëtius fyddin o Hyniaid i'r Eidal i gefnogi Joannes, oedd wedi ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr. Erbyn iddo gyrraedd Ravenna roedd Joannes eisoes wedi ei orchfygu a'i ddienyddio. Daeth Aëtius i gytundeb a Galla Placidia, oedd yn rheoli dros ei mab ieuanc Valentinian III, a phenodwyd ef i'r swydd o Magister militum per Gallias ("Meistr y Milwyr yng Ngâl").

Gorchfygodd Aëtius y Fisigothiaid ger Arles. Yn 432 aeth yn frwydr yn yr Eidal rhyngddo ef a chadfridog Rhufeinig arall, Bonifacius. Byddin Bonifacius gafodd y gorau o'r frwydr, ond clwyfwyd ef mor ddifrifol nes iddo farw rai misoedd wedyn. Rhwng 433 a 450, Aëtius oedd yn rheoli'r ymerodraeth yn y gorllewin mewn gwirionedd.

Yn 451, ymosododd Attila ar y gorllewin gyda byddimn enfawr o Hyniaid, Ostrogothiaid a chyngheiriaid eraill. Gwnaeth Aëtius gytundeb a Theodoric I, brenin y Fisigothiaid, ynghyd a'r Alaniaid a'r Ffranciaid, i wrthwynebu Attila. Bu brwydr fawr ger Châlons-en-Champagne ar  20 Medi, 451 (neu 20 Mehefin yn ôl rhai ffynonellau). Er i Theoderic gael ei ladd yn y frwydr, gorfodwyd i'r Hyniaid encilio. Y flwyddyn wedyn ymosodoss Attila ar yr Eidal.

Roedd yr ymerawdwr Valentinian yn amheus o Aëtius, a llwyddodd  y seneddwr Petronius Maximus a'r siambrlen Heraclius i berswadio Valentinian i ladd Aëtius. Ar  21 Medi, 454, pan ddaeth Aëtius i lys Valentinian yn Ravenna i gyflwyno adroddiad ariannol, lladdodd yr ymerawdwr ef. Y flwyddyn wedyn llofruddiwyd Valentinian ei hun gan Optila a Thraustila, dau Hyn oedd yn gyfeillion i Aëtius.

Milwyr Ymerodraeth Rhufain
Genedigaethau 396
Marwolaethau 454
Llyn Melynllyn

Llyn bychan yn y Carneddau, Eryri, yw Llyn Melynllyn (). Mae'n gorwedd fymryn dan 2000 troedfedd i fyny, ac mae ganddo arwynebedd o 18.5 erw.

Cyfyd clogwynni Craig-fawr yn syrth o'i lan orllewinol i gopa Foel Grach.

Codwyd argae fechan yn ei ben gogleddol yn 1887, ond cafodd hyn ei dryllio'n fwriadol yn 1970. Mae'r llyn yn gronfa dwr ar gyfer ardal Llandudno.

Llai nag 1 km i'r gogledd dros ysgwydd greigiog sy'n ymwthio o brif gadwyn y Carneddau ceir Llyn Dulyn.

Mae Afon Melynllyn yn llifo o'r llyn i gyfeiriad y gogledd-ddwyrain i ymuno'n fuan ag Afon Dulyn, sydd yn ei thro yn llifo i Afon Conwy.

Ceir olion hen waith chwarel i'r de o'r llyn ar lethrau y Gledrffordd, sy'n gorwedd rhwng Melynllyn a Chwm Eigiau.

Ffynhonnell 
The Lakes of Eryri, gan Geraint Roberts, Gwasg Carreg Gwalch, 1985

Caerhun
Melynllyn
Tom Stoppard

Dramodydd yw Tom Stoppard (ganwyd Tomáš Straussler 3 Gorffennaf 1937).

Cafodd ei eni yn Tsiecoslofacia.

Gwragedd 
Josie Ingle (1965-1972)
Miriam Stoppard (1972-1992)

Plant 
Oliver Stoppard
Barnaby Stoppard
William Stoppard
Ed Stoppard, actor

Llyfryddiaeth

Drama 
Rosencrantz & Guildenstern are Dead (1967)
Enter a Free Man (1968)
The Real Inspector Hound (1968)
After Magritte (1970)
Jumpers (1972)
Travesties (1974)
Dirty Linen a New-Found-Land (1976)
Every Good Boy Deserves Favour (1977)
Night and Day (1978)
Dogg's Hamlet, Cahoot's Macbeth (1979)
Undiscovered Country (1979) (cyfaddasiad wrth Arthur Schnitzler.
On the Razzle (1981)
The Real Thing (1982)
Rough Crossing (1984)
Dalliance (1986)
Hapgood (1988)
Arcadia (1993)
Indian Ink (1995)
The Invention of Love (1997)
The Coast of Utopia (2002)
Rock 'n' Roll (2006)

Radio, ffilm, a theledu 
The Dissolution of Dominic Boot (1964)
'M' is for Moon amongst Other Things (1964)
If you’re Glad I’ll be Frank (1966)
Albert’s Bridge (1967)
Where are They Now? (1968)
Artist Descending a Staircase (1972)
Three Men in a Boat (cyfaddasiad wrth Jerome K. Jerome) (1975)
The Boundary (gyda Clive Exton) (1975)
Professional Foul (1977)
The Dog it was that Died (1982)
Brazil (gyda Terry Gilliam) (1985)
Empire of the Sun (cyfaddasiad wrth y nofel gan J. G. Ballard (1987)
The Russia House (1990)
In the Native State (1991)
Shakespeare in Love (gyda Marc Norman) (1998)
Enigma (2001)

Gwobrau 
 1967: Evening Standard Award - Most Promising Playwright
 1968: Rosencrantz & Guildenstern Are Dead - Tony Award (Best Play), New York Critics Award (Best Play of the Year), Prix Italia, Antoinette Perry Award (Best Play), Plays and Players Award (Best New Play)
 1972: Jumpers - Evening Standard Award (Best Play), Plays and Players Award (Best New Play)
 1974: Travesties - Evening Standard Award (Best Comedy of the Year)
 1976: Travesties - Tony Award (Best Play), Antoinette Perry Award (Best Play), New York Critics Award (Best Play)
 1978: Night and Day - Evening Standard Award (Best Play)
 1982: The Real Thing - Evening Standard Award (Best Play)
 1984: The Real Thing - Tony Award (Best Play), New York Critics Award (Best Foreign Play), Antoinette Perry Award (Best Play)
 1993: Arcadia - Critics' Circle Theatre Awards (Best New Play), Evening Standard Award (Best Play of the Year)
 1994: Arcadia - Laurence Olivier/BBC Award (Best New Play)
 1997: The Invention of Love - Evening Standard Award (Best Play)
 1998: Shakespeare in Love - Gwobr yr Academi (Ysgrifennu Sgript Wreiddiol)

Stoppard, Tom
Stoppard, Tom
Afon Dulyn

Afon yn Y Carneddau, Eryri, yw Afon Dulyn. Mae'n llifo allan o Lyn Dulyn, llyn tua 2000 troedfedd i fyny yng nghysgod Foel Fras, i lifo i Afon Conwy. Mae'n llifo yng nghymuned Caerhun, Sir Conwy.

Disgrifiad
Fymryn islaw Llyn Dulyn mae ffrwd fechan Afon Melynllyn, sy'n llifo allan o Lyn Melynllyn gerllaw, yn ymuno â hi. Yna mae'r afon yn llifo i'r dwyrain trwy Bant y Griafolen ac i lawr i ymuno ag Afon Conwy ger Tal-y-bont, rhwng Caerhun a Dolgarrog.

Mae lefel y dŵr yn Afon Dulyn yn tueddu i fod yn isel am fod dŵr Llyn Dulyn yn cael ei gludo i Lyn Eigiau a Llyn Cowlyd.

Ceunant Dulyn
Mae Ceunant Dulyn wedi'i dynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu SSSI) ers 01 Ionawr 1961 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 35.66 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Cyfeiriadau

Dulyn
Dulyn
Caerhun
Eryri
A40

Priffordd sy'n mynd o ganol Llundain yn Lloegr i Harbwr Wdig yn Sir Benfro yw'r A40.

Mae hi'n dechrau gerllaw Eglwys Gadeiriol Sant Pawl, ac yn mynd ger (neu drwy): Rhydychen, Cheltenham, Caerloyw, Rhosan ar Wy, Weston under Penyard, Trefynwy, y Fenni, Aberhonddu, Caerfyrddin, Hwlffordd, Abergwaun yn ogystal â nifer o lefydd llai nodadwy.

Ffyrdd Cymru
Ffyrdd Lloegr
Erthygl Pedia Trefynwy
Llyn Eigiau

Llyn yw Llyn Eigiau ar ochr ddeheuol y Carneddau yn Eryri, gogledd Cymru (). Mae'n gorwedd yn rhan isaf Cwm Eigiau rhwng Clogwyn yr Eira i'r gogledd (ysgwydd sy'n ymwthio o Foel Fras) a Chraig Ffynnon (rhan o Ben Llithrig-y-wrach) i'r de. Ar ei lan ogleddol mae clogwynni du a bygythiol Craig Eigiau yn codi bron i fil o droedfeddi i Glogwyn yr Eira.

Mae'n bosibl fod enw'r llyn yn dod o 'eigiau', ffurf luosog ar yr enw 'haig' neu 'haig' ("haig o bysgod; shoal of fish") ac yn cyfeirio at y pysgod ynddo. Posiblrwydd arall yw tarddiad o ail ystyr 'aig', sef "mintai (o ryfelwyr)". Ceir y ffurf Llynyga ar rai hen fapiau.

Credir bod nifer fach o dorgoch Arctig yn byw yn y llyn (fel y maent yn Llyn Cowlyd gerllaw) ar ôl iddynt gael eu trosglwyddo yno o Lyn Peris; yn sicr mae'n un o'r ychydig lynnoedd yng Nghymru sydd â phoblogaeth o frithyllod brown naturiol.

Mae astudiaethau o weddillion yr argae wedi dangos bod ei seiliau'n annigonol iawn ac yn cynnwys darnau mawr o goncrît heb ei gymysgu.

Heddiw, mae wyneb y llyn tua 120 acer, gyda dyfnder o tua 32 troedfedd. Ond ar ôl i'r argae gael ei chodi buasai'n ddwywaith hynny.

Daw dŵr i lawr o'r mynydd i Lyn Eigiau drwy dwnel dan y mynydd islaw Llyn Dulyn, gyda thwnel arall yn cludo'r dŵr o Lyn Eigiau i Lyn Cowlyd.

Prif ffynhonnell dŵr Llyn Eigiau yw Afon Eigiau, afon fechan sy'n llifo i lawr trwy Gwm Eigiau. O'r llyn ei hun mae Afon Porth-llwyd yn llifo allan ac yn rhedeg i Gronfa Coedty cyn basio dan Bont Newydd yn Nolgarrog. Yna mae'n llifo i Afon Conwy.

Ceir lle parcio tua hanner milltir i'r dwyrain o'r hen argae, y gellir ei gyrraedd ar hyd y lôn gul sy'n dringo o Dal-y-bont, yn Nyffryn Conwy.

Trychineb
Yn 1911 codwyd argae ¾ milltir o hyd a 35 troedfedd o uchder dros ben dwyreiniol y llyn i gyflenwi dŵr i bwerdy trydan Dolgarrog, i lawr yn Nyffryn Conwy, a oedd yn ei dro yn cyflenwi trydan i'r gwaith alcam gerllaw. Cafodd deunydd ar gyfer yr argae eu cludo ar hyd y dramffordd Eigiau newydd, a redai o Ddolgarrog ar hyd hen drac Tramffordd Chwarel Cedryn. Tynnod y contractiwr gwreiddiol allan o'r gwaith, gan honni bod corneli'n cael eu torri, ac ar 2 Tachwedd, 1925, ar ôl i 26 modfedd o law ddisgyn mewn pum diwrnod, torrodd yr argae. Gorlifodd y dŵr yn wyllt i lawr i Gronfa Coedty, gan achosi i honno dorri hefyd, a ffrydiodd miliynau o alwyni o ddŵr i lawr yn ddirybudd ar bentref Dolgarrog, gan ladd 17 o bobl. Codwyd pwerdy newydd yn Nolgarrog yn 1925.

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
Jonah Jones, The Lakes of North Wales (Whittet Books, 1987)
Geraint Roberts, The Lakes of Eryri (Gwasg Carreg Gwalch, 1985)

Dolenni allanol
Ffilm du-a-gwyn (heb sain) o'r digwyddiad ar BFI Player.

Caerhun
Eigiau
Trychinebau argae
424

4g - 5g - 6g 
370au 380au 390au 400au 410au - 420au - 430au 440au 450au 460au 470au 
419 420 421 422 423 - 424 - 425 426 427 428 429

Digwyddiadau 
Valentinian III, yn ddiweddarach yn ymerawdwr Rhufeinig, yn cael y teitl Cesar

Genedigaethau

Marwolaethau 

424
423

4g - 5g - 6g 
370au 380au 390au 400au 410au - 420au - 430au 440au 450au 460au 470au 
418 419 420 421 422 - 423 - 424 425 426 427 428

Digwyddiadau 
Ar farwolaeth Honorius, mae Joannes sy'n primicerius notariorum (uchel swyddog yn y gwasanaeth sifil) yn ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 15 Awst - Flavius Honorius, Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin.

423
422

4g - 5g - 6g 
370au 380au 390au 400au 410au - 420au - 430au 440au 450au 460au 470au 
417 418 419 420 421 - 422 - 423 424 425 426 427

Digwyddiadau 
10 Medi - Pab Celestine I yn olynu Pab Bonifacius I fel y 43ydd pab

Genedigaethau

Marwolaethau 
4 Medi - Pab Bonifacius I
Liu Yu (Ymerawdwr Wu o Liu Song), ymerawdwr Brenhinllin Song yn China

422
421

4g - 5g - 6g 
370au 380au 390au 400au 410au - 420au - 430au 440au 450au 460au 470au 
416 417 418 419 420 - 421 - 422 423 424 425 426

Digwyddiadau 
8 Chwefror - Constantius III yn dod yn gyd-ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin
7 Mehefin - Theodosius II, Ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain, yn priodi Aelia Eudocia
Theodosius yn cyhoeddi rhyfel yn erbyn Persia

Genedigaethau

Marwolaethau 
2 Medi - Constantius III, cyd-ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin

421
Wrecsam (gwahaniaethu)

Gallai Wrecsam gyfeirio at:

Wrecsam - y dref
Wrecsam - y fwrsdeistref sirol
Wrecsam - etholaeth Cynulliad
Wrecsam - etholaeth seneddol
C.P.D. Wrecsam - clwb pêl-droed
420

4g - 5g - 6g 
370au 380au 390au 400au 410au - 420au - 430au 440au 450au 460au 470au 
415 416 417 418 419 - 420 - 421 422 423 424 425

Digwyddiadau 
Pharamond yn arwain y Ffranciaid ar draws Afon Rhein
Bahram V yn olynu Yazdegerd fel brenin Persia

Genedigaethau

Marwolaethau 
Yazdegerd I, brenin Persia (g. 399)
Orosius, hanesydd a diwinydd o Sbaen
30 Medi - Sant Jerome, cyfieithydd y Beibl i'r Lladin

420
Afon Eigiau

Mae Afon Eigiau yn afon fechan yn Y Carneddau, Eryri, gogledd Cymru, sy'n llifo i lawr Cwm Eigiau ac i mewn i Lyn Eigiau. Ar ei ffordd mae'n cael ei bwydo gan ffrydiau llai sy'n llifo i lawr o lethrau Foel Grach, Carnedd Llywelyn a Phen yr Helgi Du.

Ei phrif darddle yw Ffynnon Llyffant, llyn bychan ac uchel 2800 troedfedd i fyny ar lethrau dwyreiniol Carnedd Llywelyn. Ceir olion nifer o hen chwareli llechi ar ei glannau yn is i lawr.

Cyfeiriadau

Eigiau
Eigiau
Caerhun
Dolgarrog
Eryri
419

4g - 5g - 6g 
360au 370au 380au 390au 400au - 410au - 420au 430au 440au 450au 460au 
414 415 416 417 418 - 419 - 420 421 422 423 424

Digwyddiadau 
Theodorid yn olynu Wallia fel brenin y Fisigothiaid

Genedigaethau 
2 Gorffennaf - Valentinian III, Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin, mab Constantius III a Galla Placidia

Marwolaethau 
Wallia, brenin y Fisigothiaid

419
Rhestr cyfeiriaduron cerddoriaeth

Cyfeiriadur sy'n ymwneud â cherddoriaeth a phynciau cysylltiedig yw cyfeiriadur cerddoriaeth.

Cyfeiriaduron cerddoriaeth yn Gymraeg
Caneuon Cymraeg mewn Print (Llyfrgell Ceredigion Aberystwyth, 1962) - llyfryddiaeth
Huw Williams, Tonau a'u Hawduron (Llyfrfa'r M.C., 1967) - Cyfrol gydymaith i Lyfr Emynau a Thonau y Methodistiaid Calfinaidd a Wesleaidd (1929)
Huw Williams, Canu'r Bobol (Gwasg Gee, 1978) - gwyddoniadur ar ganeuon gwerin a phoblogaidd Cymru
Wyn Thomas, Cerddoriaeth Draddodiadol yng Nghymru - Llyfryddiaeth (Cyfrol 2)/A Bibliography of Traditional Music in Wales (Volume 2) (Gwasg Gee, 1996)
Geiriadur Cerddoriaeth Rhydychen, gol. Michael Kennedy (Curiad, 1998)
Delyth G. Morgans, Cydymaith Caneuon Ffydd (Pwyllgor Caneuon Ffydd, 2006) - cydymaith i'r llyfr emynau cydenwadol Caneuon Ffydd

Rhestrau cyfeiriaduron
Cerddoriaeth
Eisteddfod Ryngwladol Llangollen

Cynhelir Eisteddfod Ryngwladol Llangollen yn Llangollen yn yr haf am wythnos bob blwyddyn, gan ddechrau fel rheol ar ddydd Mawrth a gorffen ar y Sul.

Yn ystod yr wythnos mae pobl o bob cwrdd o'r byd yn mynd yno i gystadlu yn y cystadleuthau cerddoriaeth a dawns. Ceir cystadleuwyr o tua hanner cant o wledydd yn cymryd rhan. Cynhelir gorymdaith liwgar ar ddechrau'r wythnos, gyda cystadleuwyr yn eu gwisg genedlaethol neu draddodiadol, a cheir dawnsio a chanu a chwarae cerddoriaeth gwerin o bob math tra'n cerdded trwy strydoedd Llangollen.

Mae yr eisteddfod wedi rhoi cychwyn i yrfaoedd nifer o berfformwyr a ddaeth yn enwog yn ddiweddarach; er enghraifft dywedodd Luciano Pavarotti mai perfformio yma gyda chôr o Modena a roddodd ysgogiad iddo i ddod yn ganwr proffesiynol. Un arall a enillodd yma ar gychwyn ei yrfa oedd y tenor Rhys Meirion.

Ffrae arwyddair yr Eisteddfod 

Arwyddair Eisteddfod Ryngwladol Llangollen yw:

Byd gwyn fydd byd a gano,
Gwaraidd fydd ei gerddi fo. 

arwyddair a sgwennwyd gan y bardd T. Gwynn Jones yn 1946, ychydig fisoedd wedi sefydlu'r eisteddfod yn 1945. Mae i'r gair 'gwyn' nifer o ystyron, wrth gwrs, ee pur ac fe'i defnyddir yn aml yn y Beibl ee y Gwynfydau, lle gellir ei gyfieithu i blessed. Gwelir yr arwyddair ar dlysau, gwaith celf ac arteffactau amryiol yr Eisteddfod ers 75 mlynedd. Prif sylfaenydd yr Eisteddfod oedd y cerddor W. S. Gwynn Williams, a chyfeiria'r arwyddair, ar lefel ysgafn ond clyfar, at y ffaith honno. 

Fodd bynnag, ar 17 Mawrth 2023, cyhoeddodd Cynhyrchydd Arbennig yr Eisteddfod, sef y Saesnes Camilla King, i un o'u partneriaid gwyno gan y gellir, yn eu barn nhw, gamddehongli'r ystyr - yn llythrennol - i olygu'r lliw gwyn, yn hytrach na dymuniad o sancteiddrwydd. Dywedodd y bydd yr Eistedfod yn newid yr arwyddair. Cafwyd ton o wrthwynebiad i benderfyniad yr Eisteddfod.

Ar 11 Ebrill 2023 gwnaeth Bwrdd yr Esiteddfod dro pedol, a phenderfynwyd cadw'r arwyddair.

Dolen allanol
  Gwefan swyddogol

Cyfeiriadau

Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Ryngwladol Llangollen
Gwyliau cerddorol yng Nghymru
Llangollen
Pridd

Gall pridd fod yn olau fel tywod neu yn frowngoch, yn ysgafn a sych neu yn drwm ac yn wlyb a gall gynnwys cerrig mân, gronynnau bach caled sef tywod, darnau o blanhigion a phowdwr mân fel blawd. Os oes llawer o dywod ynddo bydd yn bridd ysgafn ond os gyda llawer o flawd bydd yn gleiog a thrwm. Bydd pridd tywodlyd yn naturiol yn sych gan nad yw'r tywod yn dal y dwr. Ar y llaw arall bydd pridd cleiog yn dal gormod o ddŵr.

Defnyddiau naturiol
Adnoddau naturiol
Gwyddor pridd
Rheolaeth tir
418

4g - 5g - 6g 
360au 370au 380au 390au 400au - 410au - 420au 430au 440au 450au 460au 
413 414 415 416 417 - 418 - 419 420 421 422 423

Digwyddiadau 
28 Rhagfyr - Pab Bonifacius I yn olynu Pab Zosimus fel y 42ain pab

Genedigaethau

Marwolaethau 
26 Rhagfyr - Pab Zosimus

418
417

4g - 5g - 6g 
360au 370au 380au 390au 400au - 410au - 420au 430au 440au 450au 460au 
412 413 414 415 416 - 417 - 418 419 420 421 422

Digwyddiadau 
1 Ionawr - Constantius III, yr Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin, yn priodi Galla Placidia, chwaer Honorius
Y Fisigothiaid yn cael meddiant o Aquitainia gan yr ymerodraeth. Mae eu brenin Wallia yn cymryd Toulouse fel prifddinas
18 Mawrth - Pab Zosimus yn olynu Pab Innocentius I fel y 41fed pab

Genedigaethau

Marwolaethau 
12 Mawrth - Pab Innocentius I

417
416

4g - 5g - 6g 
360au 370au 380au 390au 400au - 410au - 420au 430au 440au 450au 460au 
411 412 413 414 415 - 416 - 417 418 419 420 421

Digwyddiadau 
 Y Fisigothiaid yn parhau eu hymosodiad ar Hispania
 Wallia, brenin y Fisigothiaid, yn dychwelyd Galla Placidia i Rufain
 Rutilius Claudius Namatianus yn cychwyn ei siwrnai adref o Rufain i Gâl. Mae'r siwrnai yn dod yn bwnc ei gerdd anorffenedig, De reditu suo.
Adroddiadau am Krakatoa yn ffrwydro yn y Pararaton ("Llyfr y Brenhinoedd") o Java.

Genedigaethau

Marwolaethau 

416
415

4g - 5g - 6g 
360au 370au 380au 390au 400au - 410au - 420au 430au 440au 450au 460au 
410 411 412 413 414 - 415 - 416 417 418 419 420

Digwyddiadau 
Y Fisigothiaid yn gadael Gallia Narbonensis a symud i Hispania
Wallia yn dod yn frenin y Fisigothiaid
Yr Iddewon yn cael eu gyrru o ddinas Alexandria

Genedigaethau 
Euric, brenin y Fisigothiaid

Marwolaethau 
Ataulf, brenin y Fisigothiaid
Hypatia o Alexandria, athronydd Neoplatonaidd (lladdwyd gan y dorf yn Alexandria)

415
Brenhinoedd yr Aifft



Y Cyfnod Breninlinol Cynnar

Y Frenhinllin Gyntaf 3050 CC – 2890 CC

Ail Frenhinllin 2890 CC – 2686 CC

Yr Hen Deyrnas

3edd Frenhinllin 2686 CC – 2613 CC

4edd Frenhinllin 2613 CC – 2496 CC

5ed Frenhinllin 2498 CC – 2345 CC

6ed Frenhinllin 2345 CC – 2181 CC

Y Cyfnod Canolradd Cyntaf

7fed Frenhinllin ac 8fed Frenhinllin

9fed Frenhinllin

10fed Frenhinllin

11eg Frenhinllin

Y Deyrnas Ganol

12fed Frenhinllin 1991 CC – 1802 CC

Yr Ail Gyfnod Canolradd

13eg Frenhinllin

14eg Frenhinllin

15fed Frenhinllin

Brenhinllin Abydos

16eg Frenhinllin

17eg Frenhinllin

Y Deyrnas Newydd

18fed Frenhinllin 1550 CC – 1295 CC

19eg Frenhinllin 1295 CC – 1186 CC

20fed Frenhinllin 1185 CC – 1070 CC

Y Trydydd Cyfnod Canolradd

21ain Frenhinllin

Archoffeiriaid Amun

22ain Frenhinllin

23ain Frenhinllin

24ain Frenhinllin

25ain Frenhinllin

Y Cyfnod Hwyr

25ain Frenhinllin

26ain Frenhinllin

27ain Frenhinllin 525 CC – 404 CC

Ar ôl Brwydr Pelusium ym 525 CC daeth yr Aifft yn rhan o Ymerodraeth Persia. Roedd brenin Persia hefyd yn frenin yr Aifft.

28ain Frenhinllin 404 CC – 398 CC

Dim ond 6 blynedd y parodd y frenhinllin hon, gydag un brenin.

29ain Frenhinllin

30ain Frenhinllin

31ain Frenhinllin 343 CC – 332 CC

Unwaith eto daeth yr Aifft o dan reolaeth Ymerodraeth Persia.

Cyfnod Helenistaidd

Brenhinllin Argead 332 CC – 309 CC

Brenhinllin y Ptolemïaid 305 CC – 30 CC

 
Yr Hen Aifft
Aifft
John Elias

Pregethwr enwog o Gymro oedd John Elias (ganwyd John Jones, 6 Mai 1774 - 8 Mehefin 1841). Bu'n ffigwr allweddol yn hanes Methodistiaeth Galfinaidd Cymru a chafodd y llysenw "Y Pab Methodistaidd". Nai iddo oedd y llenor a beirniad John Roose Elias, "Y Thesbiad" (1819-1881).

Hanes
Cafodd ei eni yn Y Crymllwyn, Abererch ger Pwllheli, lle treuliodd ei lencyndod. Arferai fynychu'r gwasanaeth yn yr eglwys yn y bore, gyda'i dad, ac yna gwrando ar bregethwyr Ymneilltuol crwydrol gyda'r nos. Ymwelodd â Sasiwn Y Bala yn 1792 lle dyfnheuwyd ei argyhoeddiad. Gadawodd ei gartref teuluol ac aeth i fyw gyda Griffith Jones ym Mhenmorfa, gwehydd wrth ei grefft a phregethwr lleol adnabyddus a dechreuodd arwain gweddïau cyhoeddus. Cafodd ei dderbyn yn y Cyfarfod Misol yn aelod o Bresbyteriaeth Sir Gaernarfon ar Ddydd y Nadolig 1794, yn ugain oed. Priododd Elizabeth Broadhead, merch Richard Broadhead o blwyf Llanbadrig, ar 22 Chwefror 1799 ar ôl symud i fyw ym Ynys Môn. Yn 1811 ef oedd y gweinidog cyntaf i gael ei ordeinio pan ffurfiwyd yr Eglwys Fethodistaidd Gymreig yn y flwyddyn honno. Bu farw Elizabeth ar Ebrill 2, 1828. Cafodd bedwar o blant ganddi ond bu farw dau yn ifanc. Priododd eto yn 1830 a symud i fyw yn Llangefni, llu treuliodd weddill ei oes. Bu farw ar 8 Mehefin, 1841, a'i gladdu ym mynwent eglwys Llan-faes. Dywedir fod 10,000 o bobl o bob gradd wedi mynychu'r angladd.

Diwinyddiaeth
Cyfyng iawn oedd ei ddiwinyddiaeth. Roedd yn Galfinydd digyfaddawd a arddelai Uchel-Galfiniaeth a gwirionedd lythrennol pob gair yn y Beibl. Roedd yn geidwadol o ran ei wleidyddiaeth a gwrthwynebai'n llym pob Radicaliaeth wleidyddol a chymdeithasol, yn arbennig y cysyniad poblogaidd ymhlith rhai Anghydffurfwyr mai llais y werin bobl yw llais Duw.

Llyfryddiaeth

Traethawd ar y Saboth (1804)
Golygiad Ysgrythurol ar Gyfiawnhad Pechadur (1821)
Hunangofiant (golygwyd a chyhoeddwyd gan Goronwy Prys Owen, 1974)

Cymry'r 18fed ganrif
Cymry'r 19eg ganrif
Genedigaethau 1774
Marwolaethau 1841
Pregethwyr Cymreig
Cristnogaeth yng Nghymru
Pobl o Lŷn
Tutankhamun

Roedd Nebkheperure Tutankhamun (weithiauTutenkh-, -amen, -amon) yn frenin Yr Hen Aifft rhwng 1333 CC. a 1324 CC,). Roedd yn aelod o'r 18fed Frenhinllin yn y cyfnod a elwir y Deyrnas Newydd. Ei enw yn wreiddiol oedd Tutankhaten, sy'n golygu "Delw byw yr Aten", tra mae Tutankhamun yn golygu "Delw byw Amun".

Mae cryn dipyn o ddadlau wedi bod ynglŷn â theulu Tutankhamun. Y farn fwyaf cyffredin yn ddiweddar yw ei fod yn fab i Akhenaten ac un o'i wragedd, Kiya, nad oedd yn brif wraig iddo. Roedd yn briod ag Ankhesenpaaten, merch i Akhenaten a Nefertiti ac felly efallai yn hanner chwaer iddo.

Roedd Akhenaten wedi bod yn gyfrifol am chwyldro crefyddol, gan ymwrthod a duwiau traddodiadol yr Aifft ac addoli Aten, a gynrychiolid gan yr haul. Daeth Tutankhamun i'r orsedd yn fachgen tua 9 oed, ac ymhen rhyw ddwy flynedd wedyn dychwelwyd at y duwiau traddodiadol, yn cynnwys Amun, a newidiodd y brenin ei enw o Tutankhaten <-i-t:n:ra-t:w:t-anx->i Tutankhamun. Oherwydd ei oed, mae'n debyg mai y swyddogion oedd yn llywodraethu ar ei ran, yn arbennig Ay, a wnaeth y penderfyniad.

Bu Tutankhamun farw yn 19 oed; efallai o ganlyniad i dorri ei goes mewn damwain yn ôl ymchwil diweddar ar ei gorff. Nid oedd o bwysigrwydd arbennig fel brenin, gan iddo farw yn fuan ar ôl dod yn ddigon hen i deyrnasu drosto'i hun, ond daeth yn un o frenhinoedd mwyaf adnabyddud yr Hen Aifft oherwydd i'w feddrod gael ei ddarganfod yn Nyffryn y Brenhinoedd gan Howard Carter yn 1922. Tra'r oedd beddrodau'r rhan fwyaf o frenhinoedd yr Aifft wedi eu hysbeilio gan ladron ganrifoedd lawer yn ôl, roedd y rhan fwyaf o'r trysorau oedd wedi eu claddu gyda Tutankhamun yn dal yn y bedd, i bob golwg am fod pawb wedi anghofio lle yr oedd.

Brenhinoedd a breninesau'r Hen Aifft
Gwasg Prifysgol Cymru

Gwasg Prifysgol Cymru yw prif gyhoeddwyr academaidd Cymru ac un o'r gweisg mwyaf blaenllaw yn y byd academaidd Celtaidd. Cafodd 'Bwrdd Gwasg Prifysgol Cymru' ei sefydlu yn 1922 fel un o fyrddau canolog Prifysgol Cymru (gyda'r Bwrdd Academaidd a'r Bwrdd Gwybodau Celtaidd).

Mae'r Wasg yn cyhoeddi yn y Gymraeg a'r Saesneg ac wedi gwneud cyfraniad arbennig i ddiwylliant Cymru dros y blynyddoedd, yn arbennig ym meysydd cyhoeddiadau ar hanes Cymru, yr iaith Gymraeg a llenyddiaeth Gymraeg. Ymhlith ei chyhoeddiadau pwysicaf mae Geiriadur Prifysgol Cymru. Mae'r wasg yn cyhoeddi tua 60 o lyfrau academaidd bob blwyddyn.

Cyfarwyddwyr y Wasg
 1990 – 1998 : Ned Thomas
 1998 – 2003 : Susan Jenkins
 2003 – 2008 : Ashley Drake
 Ionawr 2010 – 2017 : Helgard Krause (aeth ymlaen i fod yn Brif Weithredwr Cyngor Llyfrau Cymru).
 Mawrth 2017 – : Natalie Williams

Gweler hefyd 
 Y Bwrdd Gwybodau Celtaidd
 Gwasg Prifysgol Rhydychen

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Gwefan y wasg 

Cwmnïau a sefydlwyd ym 1922
Cwmnïau cyhoeddi Cymru
 
Sefydliadau Cymru
Euros Bowen

Bardd Cymraeg a chyfieithydd oedd Euros Bowen (12 Medi 1904 – 2 Ebrill 1988).  Fe'i hystyrir yn un o feirdd Cymraeg mwyaf yr 20g.

Bywyd
Fe'i ganwyd yn Nhreorci, yn frawd i'r  prifardd Geraint Bowen. Mynychodd Goleg Presbyterian Caerfyrddin, cyn mynd ymlaen i Brifysgol Aberystwyth, Coleg Mansfield a Coleg y Santes Catrin, Rhydychen. Daeth yn offeiriad Anglicanaidd yn Llanygywer, Penllyn, ac yna'n Rheithor Llanuwchllyn yn yr hen Sir Feirionnydd.

Barddoniaeth
Enillodd Euros Bowen y goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pen-y-bont ar Ogwr 1948 am bryddest 'O'r Dwyrain' ac eto ym 1950 gyda 'Difodiant'. Cyhoeddodd ei gyrfol gyntaf Cerddi yn 1958.

Roedd Euros Bowen yn hoffi gwahaniaethu rhwng dau ddull o farddoni, sef 'cerdd gyfathrach' a 'cerdd gyflwyniad'. Mewn cerddi cyfathrach mae'r bardd yn ei fynegi ei hun yn eithaf uniongyrchol, gan ychwanegu delweddau fel addurn. Mewn cerdd gyflwyniad mynegir y cyfan trwy ddelweddau, y delweddau yw hanfod y dweud. Yn ôl Euros Bowen cerddi cyflwyniad yw ei gerddi ef. Mae hynny'n esbonio pam fod rhai yn ei gyhuddo o fod yn fardd 'tywyll' neu 'astrus'. Ond mynnai'r bardd fod math arbennig o eglurder yn perthyn i gerdd gyflwyniad. ac y dylai'r darllenydd ymateb i'r berthynas rhwng delweddau.  Mynnai Euros Bowen ei hun fod ;modd gwerthfawrogi a mwynhau cerdd heb ei "deall" yn iawn'. Bardd a oedd yn arddel y ffydd Gristnogol oedd Euros Bowen; a gweledigaeth gadarnhaol a gyhoeddir yn ei gerddi.

Llyfryddiaeth
Cerddi (1958)
Cerddi Rhydd (1961)
Myfyrion (1963)
Cylch o Gerddi (1970)
Achlysuron (1971)
Elfennau (1972)
Poems (1974) 
Cynullion (1976)
O'r Corn Aur (1977)
Trin Cerddi (1978) [trafod ei gerddi ei hun]
Amrywion (1980)
Dan Groes y Deau (1980)
Masg Minos (1981)
Gwynt yn y Canghennau (1982)
O Bridd i Bridd (1983)
Buarth Bywyd (1986)
Goleuni'r Eithin (1986)
Oes y Medwsa (1987)
Lleidr Tân (1989)
Dathlu Bywyd (1990)

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Cyfieithwyr Cymreig
Genedigaethau 1904
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1988
Pobl o Rondda Cynon Taf
Ynysoedd Syllan

Grŵp o ynysoedd yng Nghefnfor Iwerydd i'r de-orllewin o Gernyw yw Ynysoedd Syllan (Cernyweg: Ynysek Syllan; Saesneg: Isles of Scilly neu'r Scillies). Mae 'na tua 140 o ynysoedd yn y grŵp ond dim ond 5 sydd â phobl yn byw arnyn' nhw, sef St Mary's (y fwyaf), Tresco, St Martin's, St Agnes a Bryher. 

Mae'r ynysoedd yn rhan o sir seremonïol Cernyw, ac mae rhai gwasanaethau'n cael eu cyfuno â rhai Cernyw. Fodd bynnag, er 1890, mae gan yr ynysoedd awdurdod lleol ar wahân. Ers pasio Gorchymyn Ynysoedd Syllan 1930, mae'r awdurdod hwn wedi cael statws cyngor sir. Maen nhw'n rhan o etholaeth seneddol St Ives.

Arwynebedd yr ynysoedd yw tua 16 km² (6 milltir sgwar). Yng Nghyfrifiad 2011 roedd ganddyn nhw boblogaeth o 2,203.

Cymerir mantais ar yr hinsawdd fwyn i dyfu blodau cynnar ar gyfer y farchnad Brydeinig. Ceir hefyd nifer o ffermydd llaeth a thyfir llysiau hefyd. Mae twristiaeth yn ddiwydiant pwysig yn yr haf.

(1)  trefedigaeth yno hyd at 1855

Cyfeiriadau
Lleucu Llwyd

Lleucu Llwyd, yn ôl traddodiad, oedd cariad y bardd Llywelyn Goch ap Meurig Hen (fl. 1350 - 1390). Canodd y bardd un o'r cerddi enwocaf yn llenyddiaeth Gymraeg iddi pan fu farw, sef Marwnad Lleucu Llwyd.

Ychydig a wyddys amdani er ei bod mor enwog. Yn ôl y fawrnad, merch o Bennal, rhwng Machynlleth ac Aberdyfi, oedd Lleucu:

Gwae fi'r ferch wen o Bennal,
Breuddwyd oer, briddo dy dâl!

Roedd hi'n wraig briod pan fu farw ond mae ansicrwydd am y dystiolaeth ynghylch ei gŵr: un Dafydd Ddu o Gymer (ger Abaty Cymer) yn ôl un ffynhonnell, Ieuan Ddu o'r Gydros yn ôl un arall a nodir gan Gruffudd Hiraethog yn yr 16g. Yn ôl Gruffudd cafodd fab o'r enw 'Y Coch'.

Er bod angerdd Llywelyn yn amlwg yn ei gerddi i Leucu ni ellir fod yn sicr eu bod yn gariadon fel y cyfryw. Ceir mwy nag un enghraifft yng ngwaith Beirdd yr Uchelwyr o farwnadau ffug hefyd, er enghraifft i gyd-feirdd, sy'n awgrymu'r posibilrwydd mai "canu'n iach" i'w cariad pan briododd hi oedd Llywelyn. Ac eto i gyd mae natur arbennig y farwnad enwog hon yn awgrymu'n gryf ei bod yn gerdd ddiffuant. Roedd claddu Lleucu, merch hardd fel golau'r lloer, fel dwyn pob goleuni o Wynedd:

Nid oes yng Ngwynedd heddiw
Na lleuad, na llewyrch, na lliw,
Er pan rodded, trwydded trwch,
Dan lawr dygn dyn loer degwch.
Mae'n weddol sicr mai confensiwn pur sydd yn y 'caru', i ddangos cymaint yw colled y bardd. Sonnir amdani fel 'meistres y pryd', sef 'meistres y wledd' yn ei llys pan yn fyw, a sonnir am ei gwr, gan ei bod yn gadael ei heiddo bydol i'r 'gwr du balch'. Petai hi'n gariad iddo, fyddai o ddim wedi meiddio cyhoeddi hynny ar goedd mewn marwnad. Cofiwn beth ddigwyddodd i Ddafydd Nanmor pan feiddiodd gael perthynas efo Gwen o'r Ddôl. Mae'r dull serenâd yng nghanol y cywydd yn ychwanegu at y ddelwedd gonfensiynol o berthynas garwriaethol.

Rhaid ystyried hefyd fod ambell enw merch yn enw 'stoc' yn y traddodiad barddol. Mae'n bosibl bod myw nag un ferch o'r enw wedi bod yn destun canu serch yn y 14g. Dyfynnir darn o gywydd i un "Lleucu Llwyd" yn nhestun copi o un o ramadegau'r penceirddiaid sydd i'w dyddio i tua 1330, er enghraifft (rhy gynnar i Leucu Llywelyn).

Ceir nifer o destunau o Farwnad Lleucu Llwyd yn y llawysgrifau ac mae'r amrywiadau niferus ar y testunau diweddarach yn awgrymu bod cryn "mynd" ar y gerdd ar lafar ar ddiwedd yr Oesoedd Canol. Ceir nifer o gyfeiriadau at y gerdd yng ngwaith y beirdd hefyd, gan gynnwys Iolo Goch, oedd yn adnabod Llywelyn yn dda.

Cafwyd testunau rhyddiaith am amgylchiadau marw Lleucu yn ogystal, er enghraifft Breuddwyd Llywelyn Goch ap Meurig Hen, un o destunau'r Areithiau Pros y ceir y copi gorau ohono yn llaw'r ysgolhaig Thomas Wiliems. Mae Lleucu Llwyd yn gân gwerin adnabyddus heddiw.

Llyfryddiaeth
Dafydd Johnston (gol.), Gwaith Llywelyn Goch ap Meurig Hen (Aberystwyth, 1998). Testun y Farwnad a nodiadau helaeth arno, gyda llyfryddiaeth bellach ar y gerdd.

Cyfeiriadau

Barddoniaeth Gymraeg
Cymry'r 14eg ganrif
Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Pobl o Feirionnydd
Y Lluman Glas

Lluman a ddefnyddir gan rai sefydliadau llywodraethol Prydeinig, ac un o lumanau'r Deyrnas Unedig, yw'r Lluman Glas. Mae'n faner las gyda Baner yr Undeb yn y canton.

Gwelir defnydd helaeth ohoni mewn baneri hen drefedigaethau Prydain - boed yn wledydd neu'n daleithiau o fewn y gwledydd hynny e.e. taleithiau Canada ac thaleithiau Awstralia.

 
Lluman Glas, Y
Glas
Lluman Glas, Y
414

4g - 5g - 6g 
360au 370au 380au 390au 400au - 410au - 420au 430au 440au 450au 460au 
409 410 411 412 413 - 414 - 415 416 417 418 419

Digwyddiadau 
Priscus Attalus yn ei gyhoeddi ei hun yn Ymerawdwr Rhufeinig yn Bordeaux
Pulcheria yn ei chyhoeddi ei hun yn ymerodres yn y dwyrain

Genedigaethau

Marwolaethau 

414
413

4g - 5g - 6g 
360au 370au 380au 390au 400au - 410au - 420au 430au 440au 450au 460au 
408 409 410 411 412 - 413 - 414 415 416 417 418

Digwyddiadau 
8 Mai - Honorius yn cyhoeddi rhyddhad oddi wrth drethi i'r taleithiau yn yr Eidal oedd wedi eu hanrheithio gan y Fisigothiaid.
 Wedi gwarchae'n llwyddiannus ar Valence, mae'r Fisigothiaid yn dal Jovinus oedd wedi ei gyhoeddi ei hun yn Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin, ac yn ei drosglwyddo i Postumus Dardanus i'w ddienyddio.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Chandragupta II, ymerawdwr Gupta
Jovinus, oedd wedi ei gyhoeddi ei hun yn Ymerawdwr Rhufeinig

413
412

4g - 5g - 6g 
360au 370au 380au 390au 400au - 410au - 420au 430au 440au 450au 460au 
407 408 409 410 411 - 412 - 413 414 415 416 417

Digwyddiadau 
Y Fisigothiaid yn symud i dde Gâl, dan arweiniad Ataulf, brawd-yng-nghyfraith Alaric
Ataulf yn priodi Galla Placidia, chwaer yr ymerawdwr Honorius
Jovinus, oedd wedi ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr, yn cymryd meddiant o Gâl
Cyril o Alexandria yn dod yn Batriarch Alexandria

Genedigaethau 
8 Chwefror - Proclus, athronydd Neoplatonaidd (bu farw 487)

Marwolaethau 

412
411

4g - 5g - 6g 
360au 370au 380au 390au 400au - 410au - 420au 430au 440au 450au 460au 
406 407 408 409 410 - 411 - 412 413 414 415 416

Digwyddiadau 
Y Bwrgwyniaid a'r Alaniaid yn enwi Jovinus yn Ymerawdwr Rhufain yn y gorllewin
Yr Alaniaid ym meddiannu talaith Rufeinig Lusitania

Genedigaethau

Marwolaethau 
Cystennin III, ymerawdwr Rhufain

411
Akhenaten

Roedd Akhenaten (yn golygu Ysbryd effeithiol yr Aten), enw gwreiddiol Amenhotep IV, yn frenin Yr Hen Aifft o'r 18fed Brenhinllin. Nid yw dyddiadau ei deyrnasiad yn hollol sicr, ond awgrymwyd 1353 CC-1336 CC neu 1351 CC - 1334 CC.

Ganed Akhenaten yn fab ieuengaf i'r brenin Amenhotep III a'i Brif Wraig, Tiye. Nid ef oedd wedi ei fwriadu i ddilyn ei dad ar yr orsedd, ond bu farw ei frawd Thutmose yn ieuanc a daeth Akhenaten i'r orsedd fel Amenhotep IV . Yn y bedwerydd flwyddyn o'i deyrnasiad, dechreuodd grefydd newydd, addoliad yr Aten, yr haul, fel prif dduw, ac yn fuan fel unig dduw. Newidiodd ei enw o "Amenhotep" ("Mae Amun yn fodlon") i Akhenaten. Yn ei bumed flwyddyn, creodd brifddinas newydd, Akhetaten ("Gorwel yr Aten"), ar y safle a adwaenir yn awr fel Amarna.

Prif wraig Akhenaten oedd Nefertiti, sy'n enwog oherwydd y cerflun ohoni sy'n awr yn Amgueddfa Berlin. Un o'i wragedd eraill oedd Kiya). Cafodd chwe merch gan Nefertiti, ac mae llawer o gerfluniau'r cyfnod yn eu dangos fel teulu. Awgrymwyd hefyd fod y ddau frenin a'i dilynodd, Smenkhkare ac wedyn Tutankhamun, yn feibion iddo gan wragedd eraill, ond nid oes sicrwydd o hyn.

Yn dilyn marwolaeth Akhenaten, symudodd y llys o Akhetaten gan adael y ddinas i adfeilio. Yn fuan yn nheyrnasiad Tutankhamun adferwyd y grefydd draddodiadol.

Brenhinoedd a breninesau'r Hen Aifft
Papua Gini Newydd

Gwlad yn Oceania yw Papua Gini Newydd (neu Papwa Gini Newydd). Fe'i lleolir yn ne-orllewin y Cefnfor Tawel ym Melanesia. Mae'n cynnwys hanner dwyreiniol ynys Gini Newydd ynghyd â llawer o ynysoedd llai megis Prydain Newydd, Iwerddon Newydd a Bougainville. Mae'r wlad yn ffinio â Papua (talaith yn Indonesia) i'r gorllewin ac mae Awstralia'n gorwedd i'r de ar draws Culfor Torres.

Saesneg, Tok Pisin a Hiri Motu yw'r ieithoedd swyddogol ond siaredir mwy nag 850 o ieithoedd yn y wlad.

Cyfeiriadau
Llanfyrnach

Pentref bychan a phlwyf egwysig yng nghymuned Crymych, Sir Benfro, Cymru, yw Llanfyrnach. Fe'i lleolir mewn ardal wledig yn nwyrain y sir, i'r dwyrain o fryniau Preseli, tua 10 milltir i'r de o Aberteifi.

Enwir y plwyf ar ôl Sant Brynach.

Ganwyd y bardd Niclas y Glais yno yn 1878.

Cyfeiriadau

Crymych
Pentrefi Sir Benfro
Kew

Ardal faestrefol ym Mwrdeistref Llundain Richmond upon Thames, Llundain Fwyaf, Lloegr, ydy Kew. 
Saif tua 7.1 milltir (11.4 km) i'r de-orllewin o ganol Llundain.

Mae'n adnabyddus fel lleoliad Gerddi Botanegol Brenhinol Kew, sydd erbyn hyn yn Safle Treftadaeth y Byd. Yno hefyd mae Palas Kew a'r Archifau Cenedlaethol (a adnabyddwyd gynt fel y Swyddfa Cofnodion Cyhoeddus).

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  Gwefan Cymdeithas Kew 
  Kew Online 
  Kew Meridian 
  Gerddi Botanegol Brenhinol Kew

Ardaloedd Bwrdeistref Llundain Richmond upon Thames