alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Townsville, Queensland

Mae Townsville yn ddinas yn nhalaith Queensland, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 165,000 o bobl. Fe’i lleolir 1,300 cilometr i'r gogledd o brifddinas Queensland, Brisbane.

Cafodd Townsville ei sefydlu ym 1865.

Pobl o Townsville 
 Julian Assange (g. 1971), cyfarwyddwr WikiLeaks

Dinasoedd Queensland
Sefydliadau 1865
Toowoomba

Mae Toowoomba yn ddinas yn nhalaith Queensland, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 120,000 o bobl. Fe’i lleolir 132 cilometr i'r gorllewin o brifddinas Queensland, Brisbane.

Dinasoedd Queensland
Rockhampton, Queensland

Mae Rockhampton yn ddinas yn nhalaith Queensland, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 60,000 o bobl. Fe’i lleolir tua 640 cilometr i'r gogledd o brifddinas Queensland, Brisbane.

Dinasoedd Queensland
Bundaberg

Mae Bundaberg yn ddinas yn nhalaith Queensland, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 50,000 o bobl. Fe’i lleolir tua 385 cilometr i'r gogledd o brifddinas Queensland, Brisbane.

Dinasoedd Queensland
Cairns

Mae Cairns yn ddinas yn nhalaith Queensland, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 128,000 o bobl. Fe’i lleolir tua 1,720 cilometr i'r gogledd-orllewin o brifddinas Queensland, Brisbane.

Dinasoedd Queensland
Charters Towers

Mae Charters Towers yn ddinas yn nhalaith Queensland, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 8,800 o bobl. Fe’i lleolir 1,311 cilometr i'r gogledd-orllewin o brifddinas Queensland, Brisbane.

Dinasoedd Queensland
Gladstone

Gall Gladstone gyfeirio at:

Lleoedd 
 Gladstone (De Cymru Newydd), Awstralia.
 Gladstone (Queensland), Awstralia.
 Gladstone (South Australia), Awstralia.
 Gladstone (Tasmania), Awstralia.
 Gladstone (Manitoba), Canada.
 Gladstone (Ontario), Canada.
 Gladstone (Seland Newydd), Seland Newydd.
 Gladstone (Illinois), Unol Daleithiau.
 Gladstone (Michigan), Unol Daleithiau.
 Gladstone (Missouri), Unol Daleithiau.
 Gladstone (New Jersey), Unol Daleithiau.
 Gladstone (Gogledd Dakota), Unol Daleithiau.
 Gladstone (Oregon), Unol Daleithiau.
 Gladstone (Virginia), Unol Daleithiau.

Pobol 

 Mrs  Catherine Gladstone (née Glynne; 1812 – 1900) Gwraig William Ewart Gladstone
 William Ewart Gladstone Prif Weinidog
 William Henry Gladstone
 Herbert Gladstone, Is-iarll 1af Gladstone (1854 - 1930) Mab W E Gladstone a Catherine Glynne
 Syr Albert Charles Gladstone, 5ed Barwnig (1886 - 1967) Medalydd Aur Olympaidd Gymreig
Gladstone, Queensland

Mae Gladstone yn ddinas yn nhalaith Queensland, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 29,000 o bobl. Fe’i lleolir 532 cilometr i'r gogledd-orllewin o brifddinas Queensland, Brisbane.

Dinasoedd Queensland
Gold Coast, Queensland

Mae Gold Coast yn ddinas yn nhalaith Queensland, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 555,000 o bobl. Fe’i lleolir tua 80 cilometr i'r de o brifddinas Queensland, Brisbane.

Dinasoedd Queensland
Hervey Bay

Mae Hervey Bay yn ddinas yn nhalaith Queensland, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 52,000 o bobl. Fe’i lleolir 293 cilometr i'r gogledd o brifddinas Queensland, Brisbane.

Dinasoedd Queensland
242

2g - 3g - 4g 
190au 200au 210au 220au 230au - 240au - 250au 260au 270au 280au 290au 
237 238 239 240 241 - 242 - 243 244 245 246 247

Digwyddiadau 
 Yr Ymerawdwr Rhufeinig Gordian III yn ildio'r dinasoedd Cimmeraidd yn y Bosfforus i'r Ostrogothiaid.
 Y cadfridig Aurelian yn gorchfygu'r Sarmatiaid yn Illyricum.

Genedigaethau 
 Sun Hao, ymerawdwr olaf Teyrnas Wu yn Tsieina
 Cao Mao, ymerawdwr Teyrnas Wei yn Tsieina

Marwolaethau 

242
241

2g - 3g - 4g 
190au 200au 210au 220au 230au - 240au - 250au 260au 270au 280au 290au 
236 237 238 239 240 - 241 - 242 243 244 245 246

Digwyddiadau 
 Shapur I yn olynu Ardashir I fel brenin Persia
 1 Tachwedd — Brwydr Samhain yn Iwerddon

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Ardashir I, brenin Sassanid cyntaf Persia

241
Kemper

Cymuned a thref Llydaw yw Kemper (Ffrangeg: Quimper; Lladin: Corspotium). Kemper yw prifddinas département Penn-ar-Bed, a hen brifddinas Bro Gerne.

Mae kemper yn air Llydaweg sy'n cyfateb i'r gair "cymer" (afonydd) yn Gymraeg; mae Afon Steir, Afon Oded ac Afon Jet yn cyfarfod yma. Mae hanes y dref yn mynd yn ôl i gyfnod y Rhufeiniaid. Erbyn 495 roedd y dref yn esgobaeth. Yr adeiladau mwyaf nodedig yw Eglwys Locmaria, sy'n dyddio o'r 11g, a'r eglwys gadeiriol a adeiladwyd rhwng y 13g a'r 16g. Mae'r eglwys gadeiriol wedi ei chysegru i Sant Corentin, esgob cyntaf Kemper; o'i blaen ceir cerflun yn dangos Gralon, brenin Kêr-Ys, ar gefn ceffyl yn edrych i gyfeiriad ei ddinas foddedig.

Poblogaeth

Twristiaeth
Mae'r dref yn gyrchfan boblogaidd i dwristiaid ac yn adnabyddus am ei chrochenwaith. Mae dwy ysgol Diwan yn y dref.

Mae'n un o'r drefi ar lwybr pererindod y Tro Breizh.

Pobl o Kemper 
Dan Ar Braz, cerddor
Nolwenn Korbell, cantores

Gweler hefyd 
 Rhestr trefi a phentrefi Llydaw
 Trefi o Gymru wedi eu gefeillio a threfi o Lydaw
 Cymdeithas Cymru-Llydaw

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
INSEE

Oriel

Cymunedau Penn-ar-Bed
Bretagne
Daearyddiaeth Llydaw
240

2g - 3g - 4g 
190au 200au 210au 220au 230au - 240au - 250au 260au 270au 280au 290au 
235 236 237 238 239 - 240 - 241 242 243 244 245

Digwyddiadau 
 Gwrthryfel Sabinianus yn nhalaith Rufeinig Affrica yn cael ei orchfygu
 Ardashir I, brenin Persia, yn dinistrio Hatra
 Mani yn pregethu Manicheaeth ym Mhersia

Genedigaethau

Marwolaethau 

240
Néstor Kirchner

Arlywydd yr Ariannin o 2003 hyd 2007 ydy Néstor Carlos Kirchner (ganwyd 25 Chwefror 1950 - 27 Hydref 2010).

Arlywyddion yr Ariannin
Genedigaethau 1950
Marwolaethau 2010
Charles Stewart Parnell

Roedd Charles Stewart Parnell (27 Mehefin 1846 – 6 Hydref 1891) yn arweinydd mudiad cenedlaethol Gwyddelig ac yn un o'r ffigyrau pwysicaf yng ngwleidyddiaeth Iwerddon yn ystod y 19g.

Ganed Parnell yn Avondale, Swydd Wicklow, i deulu o sgwieriaid. Roedd yn drydydd mab a seithfed plentyn John Henry Parnell (1811-1859) a Delia Stewart (1816-1896), merch i longwr enwog o'r Unol Daleithiau, Commodore Charles Stewart.
Gwahanodd ei rieni pan oedd yn chwech oed, a gyrrwyd ef i'r ysgol yn Lloegr, lle roedd yn anhapus. Aeth i Goleg Magdalene, Caergrawnt (1865-9) ac yn 1874 daeth yn Uchel Siryf Wicklow. Y flwyddyn wedyn etholwyd ef i'r senedd fel aelod dros Swydd Meath, dros y Blaid Hunanlywodraeth, Bu'n aelod dros ddinas Cork o 1880 hyd 1891.

Dangosodd Parnell yn fuan ei fod ar adain radicalaidd y blaid, gan gefnogi'r dacteg o amharu ar weithrediadau Tŷ'r Cyffredin. Roedd hyn yn groes i farn cadeirydd y blaid, Isaac Butt. Yn 1877 diswyddwyd Butt ac etholwyd Parnell yn arweinydd yn ei le yn 1880. Yn 1882 newidiodd enw'r blaid i'r Blaid Seneddol Wyddelig ac yn 1884 gwnaeth i aelodau'r blaid ymdynghedu i bleidleisio gyda'i gilydd fel bloc, y tro cyntaf i system chwip gael ei defnyddio. Gwnaeth nifer o newidiadau eraill i wneud y blaid yn fwy effeithiol.

Cafodd y Blaid Seneddol Wyddelig ddylanwad mawr ar wleidyddiaeth Prydain, gyda'r Blaid Ryddfrydol yn aml yn dibynnu ar eu cefnogaeth i barhau mewn grym. Y pris oedd cefnogi hunanlywodraeth i Iwerddon, ac yn 1886 cyflwynodd William Ewart Gladstone fesur ymreolaeth. Ni phasiwyd y mesur gan Dŷ'r Cyffredin oherwydd rhwyg yn y Blaid Ryddfrydol.

Heblaw ymreolaeth, roedd y Blaid Seneddol Wyddelig yn mynnu mesur tir i Iwerddon, ac ar 21 Hydref 1879 etholwyd Parnell yn arlywydd Cynghrair Tir Cenedlaethol Iwerddon. Oherwydd Pwnc y Tir, carcharwyd nifer o arweinwyr y Gynghrair, yn cynnwys John Dillon, Tim Healy, William O'Brien, Willie Redmond a Parnell ei hun.

Pan oedd Parnell ar anterth ei boblogrwydd yn Iwerddon, cododd helynt. Rhoddwyd cyhoeddusrwydd i'r ffaith ei fod wedi cael tri o blant gyda Katharine O'Shea, gwraig Aelod Seneddol arall, Capten Willie O'Shea. Penderfynodd Gladstone na allai gydweithio gyda'r Blaid Seneddol Wyddelig tra'r oedd Parnell yn parhau yn arweinydd arni. Gwrthododd Parnell ymddiswyddo, a holltodd y blaid, un rhan dan John Redmond yn cefnogi Parnell, a'r rhan arall, fwy o lawer, dan arweiniad John Dillon, yn ei erbyn. Collodd Parnell ei le fel arweinydd.

Priododd Katharine ar 25 Mehefin, 1891 wedi iddi hi a'i gŵr ysgaru. Ar 27 Medi traddododd anerchiad yn Creggs mewn glaw trwm, a chafodd ei daro'n wael o ganlyniad. Bu farw o drawiad y galon yn Brighton. Claddwyd ef ym Mynwent Glasnevin, lle mae llawer o arwyr Iwerddon megis Eamon de Valera, Michael Collins a Daniel O'Connell wedi eu claddu. Ar ei garreg fedd, rhoddwyd un gair: PARNELL.

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1846
Marwolaethau 1891
239

2g - 3g - 4g 
180au 190au 200au 210au 220au - 230au - 240au 250au 260au 270au 280au 
234 235 236 237 238 - 239 - 240 241 242 243 244

Digwyddiadau 
 Y Sineaid yn darganfod ynys Taiwan
 Origenes yn cyhoeddi'r Hen Destament mewn pump iaith

Genedigaethau

Marwolaethau 

 Cao Rui (Wei Ming Di), ymerawdwr Teyrnas Wei

239
Logan, Queensland

Mae Dinas Logan (Saesneg: Logan City) yn ddinas yn nhalaith Queensland, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 250,000 o bobl. Fe’i lleolir tua 40 cilometr i'r de o brifddinas Queensland, Brisbane.

Dinasoedd Queensland
Ipswich, Queensland

Mae Ipswich yn ddinas yn nhalaith Queensland, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 145,000 o bobl. Fe’i lleolir tua 40 cilometr i'r de-orllewin o brifddinas Queensland, Brisbane.

Dinasoedd Queensland
Mackay, Queensland

Mae Mackay yn ddinas yn nhalaith Queensland, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 82,000 o bobl. Fe’i lleolir tua 900 cilometr i'r gogledd o brifddinas Queensland, Brisbane.

 

Dinasoedd Queensland
Maryborough, Queensland

Mae Maryborough yn ddinas yn nhalaith Queensland, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 26,000 o bobl. Fe’i lleolir 256 cilometr i'r gogledd o brifddinas Queensland, Brisbane.

Dinasoedd Queensland
Abu al-Faraj al-Isfahani

Roedd Abu al-Faraj al-Isfahani, neu Abu-l-Faraj neu `Ali ibn al-Husayn ul-Isbahani (897-967) yn ysgolhaig o dras Arabaidd a aned yn Iran (Persia). Roedd yn perthyn i lwyth y Quraysh ac yn ddisgynnydd uniogyrchol i'r caliph Umayyad olaf, Marwan II. Roedd ganddo felly gysylltiad â rheolwyr Umayyad de Sbaen, ac ymddengys iddo lythyru â nhw ac anfon rhai o'i weithiau iddynt. Ei waith enwocaf yw'r flodeugerdd Kitab al-Aghani (Llyfr y Caneuon).

Fe'i ganed yn Isfahan, de-orllewin Persia, ond treuliodd ei ieuenctid yn Baghdad ac astudiodd yno. Daeth yn enwog am ei wybodaeth o hynafiaethau Arabaidd cynnar.

Treuliodd weddill ei oes mewn sawl rhan o'r byd Islamaidd, yn Aleppo (Syria) gyda'i llywodraethwr Sayf ad-Dawlah (cyflwynodd Llyfr y Caneuon iddo), yn Ray gyda'r vizier Buwayhid Ibn 'Abbad, ac mewn lleoedd eraill.

Er iddo gyfansoddi barddoniaeth, ynghyd â blodeugerdd o gerddi ar fynachlogydd Mesopotamia a'r Aifft, a llyfr achau, mae'n enwog yn bennaf am y Kitab al-Aghani.

Llyfr y Caneuon 
Blodeugerdd yw Kitab al-Aghani ('Llyfr y Caneuon'), sy'n cynnwys detholiad o gerddi a chaneuon o'r cyfnodau cynharaf yn hanes llenyddiaeth Arabeg (hyd at y 9g), ynghyd â brasluniau o fywyd yr awduron a straeon amdanynt. Gododwyd y cerddi ar alawon, ond yn anffodus nid yw'n bosibl darllen y nodiant bellach. Oherwydd y manylion hanesyddol a geir ynddo, mae'r Kitab yn ffynhonnell hanesyddol bwysig. Mae'n cynnwys llawer o wybodaeth am ffordd o fyw ac arferion yr Arabiaid cynnar, ac mae'n un o'n ffynonellau pwysicaf am y cyfnod cyn-Islamaidd a blynyddoedd cynnar Islam.

Gweler hefyd 
 Rhestr beirdd Arabeg

Beirdd Arabeg
Genedigaethau 897
Hanesyddion
Llenorion Iranaidd
Llenorion y 10fed ganrif
Marwolaethau 967
Persiaid
Mount Isa, Queensland

Mae Mount Isa yn ddinas yn nhalaith Queensland, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 21,000 o bobl. Fe’i lleolir 1,830 cilometr i'r gogledd-orllewin o brifddinas Queensland, Brisbane.

Cafodd Mount Isa ei sefydlu ym 1923, pan ddarganfuwyd arian yn yr ardal.

Dinasoedd Queensland
Sefydliadau 1923
Ipswich, Suffolk

Am enghreifftiau eraill o'r enw, gweler Ipswich (gwahaniaethu).
Tref yn Suffolk, Dwyrain Lloegr, yw Ipswich. Mae ardal adeiledig y dref fwy neu lai yn cyd-fynd â maint Bwrdeistref Ipswich. Fe'i lleolir ar aber Afon Orwell. Mae'n borthladd o bwys.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Ipswich boblogaeth o 144,957.

Mae Ipswich yn ganolfan weinyddol i swydd Suffolk. 

Ganwyd y Cardinal Thomas Wolsey yn Ipswich tua'r flwyddyn 1475.

Gweler hefyd
 Gorsaf reilffordd Ipswich
 Ipswich Town F.C.

Cyfeiriadau

Bwrdeistref Ipswich
Trefi Suffolk
Alice Springs

Mae Alice Springs yn ddinas yn Nhiriogaeth y Gogledd, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 26,500 o bobl. Fe’i lleolir 1,499 cilometr i'r de o brifddinas Tiriogaeth y Gogledd, Darwin.

Enwogion
Ian Moss (g. 1956), cerddor
Alex Rhodes (g. 1984), seiclwraig
Troy Honeysett (g. 1986), dawnswr

Dinasoedd Tiriogaeth y Gogledd
Albany, Gorllewin Awstralia

Mae Albany yn ddinas yng Ngorllewin Awstralia, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 33,000 o bobl. Fe’i lleolir 408 cilometr i'r de-ddwyrain o brifddinas Gorllewin Awstralia, Perth.

Cafodd Albany ei sefydlu ym 1826.

Dinasoedd Gorllewin Awstralia
Albany

Gall Albany gyfeirio at:

 Albany (Gorllewin Awstralia), Awstralia.
 Albany (Ontario), Canada.
 Albany (Seland Newydd), Seland Newydd.
 Albany (De Affrica), De Affrica.
Afon Darling

Yr afon hiraf yn Awstralia yw Afon Darling (Paakantyi: Baaka neu Barka), sy'n llifo am 2,739 km o ogledd De Cymru Newydd i aberu yn Afon Murray yn Wentworth, De Cymru Newydd. (Mae rhai daearyddwyr yn ystyried Afon Darling a rhan isaf Afon Murray fel un afon o 3,000 km). Yn swyddogol, mae Afon Darling yn cychwyn ger Bourke lle mae afonydd Culgoa a Barwon yn cwrdd, ar ôl llifo i lawr o'u tarddleoedd yn ne Queensland. Mae system afonydd Murray-Darling, un o'r mwyaf yn y byd, yn derbyn dŵr y cyfan o Dde Cymru Newydd i'r gorllewin o Gadwyn Great Dividing, rhan helaeth o ogledd Victoria a de Queensland a rhannau o Dde Awstralia.

Gweler hefyd 
Afonydd sy'n llifo i Afon Darling

 Afon Culgoa
 Afon Barwon
 Afon Namoi
 Afon Bogan
 Afon Warrego
 Afon Paroo

Trefi a dinasoedd ar ei glannau

 Bourke
 Louth
 Tilpa
 Wilcannia
 Menindee
 Pooncarie
 Wentworth

Darling
238

2g - 3g - 4g 
180au 190au 200au 210au 220au - 230au - 240au 250au 260au 270au 280au 
233 234 235 236 237 - 238 - 239 240 241 242 243

Digwyddiadau 
 Y Carpiaid yn ymosod ar Moesia; mae'r Ymerawdwr Rhufeinig Maximinus Thrax yn arwain ymgyrch yn eu herbyn.
7 Mawrth — Gordian I a Gordian II yn dod yn Ymerodron Rhufeinig. Maent yn teyrnasu am 36 diwrnod, hyd 12 Ebrill).
22 Ebrill — Pupienus a Balbinus yn dod yn Ymerodron Rhufeinig.
29 Gorffennaf — Gordian III yn dod yn Ymerawdwr Rhufeinig ar farwolaeth Pupienus a Balbinus.

Genedigaethau

Marwolaethau 
12 Ebrill — Yr Ymerodron Rhufeinig Gordian I (hunanladdiad) a Gordian II (lladdwyd mewn brwydr)
 June 24 — Maximinus Thrax, Ymerawdwr Rhufeinig
 July 29 — Pupienus a Balbinus, Ymerodron Rhufeinig
Chosroes I, brenin Armenia )llofruddiwyd)

238
237

2g - 3g - 4g 
180au 190au 200au 210au 220au - 230au - 240au 250au 260au 270au 280au 
232 233 234 235 236 - 237 - 238 239 240 241 242

Digwyddiadau 
Ardashir I, brenin Persia yn adnewyddu ei ymosodiadau ar dalaith Rufeinig Mesopotamia.
Patriarch Eugenius I yn olynu Patriarch Castinus fel Patriarch Caergystennin.

Genedigaethau

Marwolaethau 

237
236

2g - 3g - 4g 
180au 190au 200au 210au 220au - 230au - 240au 250au 260au 270au 280au 
231 232 233 234 235 - 236 - 237 238 239 240 241

Digwyddiadau 
Y llengoedd yn Affrica yn cyhoeddi Gordianus I a'i fab Gordianus II yn Ymerodron Rhufeinig.
10 Ionawr — Pab Fabian yn olynu Pab Anterus fel yr ugeinfed pab.
Fabian yn gyrru saith o genhadon i Gâl.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Pab Anterus

236
235

2g - 3g - 4g 
180au 190au 200au 210au 220au - 230au - 240au 250au 260au 270au 280au 
230 231 232 233 234 - 235 - 236 237 238 239 240

Digwyddiadau 
Y Gothiaid, y Quadi, y Parthiaid, y Ffranciaid a'r Alemanni yn ymosod ar ffiniau'r Ymerodraeth Rufeinig
Wedi i'r fyddin Rufeinig gael ei gorchfygu gan lwythau Almaenaidd, lleddir yr Ymerawdwr Rhufeinig Alexander Severus a'i fam Julia Mamaea gan filwyr Rhufeinig ger Mainz (Mongontiacum).
Maximinus Thrax yn dod yn Ymerawdwr Rhufeinig
28 Medi — Pab Pontian yn ymddiswyddo wedi iddo gael ei alltudio i Sardinia
21 Tachwedd — Pab Anterus yn olynu Pab Pontian fel y 19eg pab

Genedigaethau 
Sun Xiu, ymerawdwr Teyrnas Wu yn Tsieina

Marwolaethau 
Alexander Severus, Ymerawdwr Rhufeinig
Pab Pontian
Tertullian, awdur Lladin

235
234

2g - 3g - 4g 
180au 190au 200au 210au 220au - 230au - 240au 250au 260au 270au 280au 
229 230 231 232 233 - 234 - 235 236 237 238 239

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Alexander Severus yn talu i'r Alemanni am heddwch. Mae hyn yn arwain at ei lofruddiaeth y flwyddyn wedyn.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Yr Ymerawdwr Xian, ymerawdwr olaf Brenhinllin Han yn Tsieina
Zhuge Liang o Deyrnas Shu yn Tsieina yn cael ei ladd mewn brwydr yn erbyn Teyrnas Wei

234
Alemanni

Roedd yr Alemanni, Allemanni neu Alamanni yn wreiddiol yn gynghrair o lwythau Almaenig oedd yn byw o amgylch rhan uchaf Afon Main, yn awr yn yr Almaen. Bu llawer o frwydro rhwng yr Alemanni a'r Ymerodraeth Rufeinig o'r 3g ymlaen; gyda'r Alamanni yn aml yn croesi'r ffin i ymosod ar dalaith Germania Superior. O'r 5g ymlaen, ehangodd eu tiriogaethau, gan symud i mewn i Alsace a chyrraedd dyffrynnoedd yr Alpau erbyn yr 8g. Ffurfiasant wlad Alemannia, oedd ar brydiau yn annibynnol ond yn amlach na pheidio dan reolaeth y Ffranciaid. Collodd Allemania ei hunaniaeth pan ymgorfforodd Siarl Martel y wlad yn yr Ymerodraeth Ffrancaidd yn gynnar yn yr 8g.

Daw'r enw "Yr Almaen" am y wlad o enw'r Alamanni, ac felly hefyd yn Ffrangeg (Allemagne) ac yn Sbaeneg (Alemania).

Rhestr o reolwyr yr Alemanni 
Brenhinoedd
 Chrocus 306
 Mederich (tad Agenarich, brawd Chnodomar)
 Chnodomar 350, 357
 Vestralp 357, 359
 Ur 357, 359
 Agenarich (Serapio) 357
 Suomar 357, 358
 Hortar 357, 359
 Gundomad 354 (cyd-frenin Vadomar)
 Ursicin 357, 359
 Makrian 368 - 371
 Rando 368
 Hariobaud 4th c.
 Vadomar 354 - 360
 Vithicab 360 - 368
 Priarius ? - 378
 Gibuld (Gebavult) c. 470

Dugiaid dan reolaeth y Ffranciaid
 Butilin 539 - 554
 Leuthari I cyn 552 - 554
 Haming 539 - 554
 Lantachar hyd 548 (esgobaeth Avenches)
 Magnachar 565 (esgobaeth Avenches)
 Vaefar 573 (esgobaeth Avenches)
 Theodefrid
 Leutfred I hyd 588
 Uncilin 588 - 607
 Gunzo 613
 Chrodobert 630
 Leuthari II 642
 Gotfrid hyd 709
 Willehari 709 - 712 (yn Ortenau)
 Lantfrid 709 - 730
 Theudebald 709 - 744

Hanes yr Almaen
Pobloedd hynafol
Bunbury, Gorllewin Awstralia

Mae Bunbury yn ddinas yng Ngorllewin Awstralia, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 59,000 o bobl. Fe’i lleolir 175 cilometr i'r de o brifddinas Gorllewin Awstralia, Perth.

Cafodd Bunbury ei sefydlu ym 1836.

Dinasoedd Gorllewin Awstralia
Fremantle

Mae Fremantle yn ddinas a phorth yng Ngorllewin Awstralia, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 8,000 o bobl. Fe’i lleolir 19 cilometr i'r de-orllewin o brifddinas Gorllewin Awstralia, Perth.

Cafodd Fremantle ei sefydlu ym 1829.

Lleolir adeilad hynaf Awstralia yma, sef y "Round House".

Dinasoedd Gorllewin Awstralia
Broome, Gorllewin Awstralia

Mae Broome yn ddinas yng Ngorllewin Awstralia, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 13,000 o bobl. Fe’i lleolir tua 2,100 cilometr i'r gogledd o brifddinas Gorllewin Awstralia, Perth.

Dinasoedd Gorllewin Awstralia
Kalgoorlie

Mae Calgoorlie () yn ddinas yng Ngorllewin Awstralia, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 32,000 o bobl. Fe’i lleolir tua 600 cilomedr i'r dwyrain o brifddinas Gorllewin Awstralia, Perth.

Dinasoedd Gorllewin Awstralia
Mandurah

Mae Mandurah yn ddinas yng Ngorllewin Awstralia, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 65,000 o bobl. Fe’i lleolir tua 72 cilometr i'r de o brifddinas Gorllewin Awstralia, Perth.

Dinasoedd Gorllewin Awstralia
Whyalla

Mae Whyalla yn ddinas yn Ne Awstralia, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 65,000 o bobl. Fe’i lleolir 395 cilometr i'r gogledd-orllewin o brifddinas De Awstralia, Adelaide.

Dinasoedd De Awstralia
Port Pirie

Mae Port Pirie yn ddinas a phorth yn Ne Awstralia, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 17,500 o bobl. Fe’i lleolir 224 cilometr i'r gogledd o brifddinas De Awstralia, Adelaide.

Dinasoedd De Awstralia
Port Lincoln

Mae Port Lincoln yn ddinas a phorth yn Ne Awstralia, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 14,500 o bobl. Fe’i lleolir 687 cilometr i'r gorllewin o brifddinas De Awstralia, Adelaide.

Yr enw gwreiddiol oedd Galinyala.

Cyfeiriadau 

Dinasoedd De Awstralia
Port Augusta

Mae Port Augusta yn ddinas a phorth yn Ne Awstralia, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 14,000 o bobl. Fe’i lleolir 322 cilometr i'r gogledd o brifddinas De Awstralia, Adelaide.

Dinasoedd De Awstralia
Mount Gambier

Dinas yn nhalaith De Awstralia, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 23,000 o bobl, yw Mount Gambier. Fe’i lleolir 450 cilometr i'r de-ddwyrain o brifddinas De Awstralia, Adelaide.

Dinasoedd De Awstralia
Murray Bridge

Mae Murray Bridge yn ddinas yn Ne Awstralia, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 18,000 o bobl. Fe’i lleolir 80 cilometr i'r de-ddwyrain o brifddinas De Awstralia, Adelaide. Ceir aber afon Murray yma.

Dinasoedd De Awstralia
Coober Pedy

Mae Coober Pedy yn dre yn Ne Awstralia, Awstralia, gyda phoblogaeth o tua 3,500 o bobl. Fe’i lleolir 846 cilometr i'r gogledd-orllewin o brifddinas De Awstralia, Adelaide.

 

Trefi De Awstralia
Canberra

Mae Canberra yn brifddinas Awstralia, gyda phoblogaeth o dros 340,000 o bobl. Dyma'r wythfed ddinas fwyaf yn Awstralia. Lleolir y ddinas ar ran ogleddol Tiriogaeth Awstralia, 280 km (170 milltir) i'r de-orllewin o Sydney a 600 km (410 milltir) i'r gogledd-ddwyrain o Melbourne. Dewiswyd lleoliad Canberra fel prifddinas y wlad fel cyfaddawd rhwng Sydney a Melbourne, dwy ddinas fwyaf Awstralia. Mae'r ddinas yn anghyffredin ymhlith dinasoedd Awstralia, am ei bod yn ddinas a gynlluniwyd ac a adeiladwyd am bwrpas. Yn sgîl cystadleuaeth rhyngwladol am gynllun y ddinas, dewiswyd cynllun gan benseiri o Chicago, Walter Burley Griffin a Marion Mahony Griffin, a dechreuwyd ar y broses adeiladu ym 1913. Dylanwadwyd cynllun y ddinas yn fawr gan y mudiad gerddi'r ddinas a oedd yn cynnwys ardaloedd helaeth o dyfiant naturiol ac felly mae gan Canberra y teitl fel "prifddinas y gwylltdiroedd". Er i'r Rhyfeloedd Byd a'r Dirwasgiad Mawr rwystro datblygiad Canberra, datblygodd yn ddinas ffynniannus ar ôl yr Ail Ryfel Byd.

Fel canolbwynt llywodraeth Awstralia, lleolir y Senedd-dy, Uchel Lys Awstralia a nifer o adrannau ac asiantaethau llywodraethol yno. Yno hefyd y lleolir nifer o sefydliadau cymdeithasol a diwylliannol o arwyddocad sylweddol, megis Cofeb Ryfel Awstralia, Oriel Genedlaethol Awstralia, Amgueddfa Genedlaethol Awstralia a Llyfrgell Genedlaethol Awstralia. Y llywodraeth ffederal sy'n cyfrannu'r canran fwyaf o Gynnyrch Cyfansymiol y Dalaith a nhw yw'r cyflogwyr unigol fwyaf yng Nghanberra.

Diwylliant

Y celfyddydau ac adloniant 
Ceir nifer o gofebau a sefydliadau hanesyddol yng Nghanberra megis Cofeb Rhyfel Awstralia, Oriel Genedlaethol Awstralia, Oriel Darluniau Awstralia, Llyfrgell Genedlaethol Awstralia, Archifdy Cenedlaethol Awstralia, Academi Gwyddoniaeth Awstralia ac Amgueddfa Genedlaethol Awstralia. Mae nifer o adeiladau llywodraeth y Gymanwlad ar agor i'r cyhoedd, gan gynnwys y Senedd-dy, yr Uchel Lys a Mint Frenhinol Awstralia. Lleolir Cofen Captain Hook wrth Lyn Burley Griffin a'r Carillon Cenedlaethol. Ymysg y llefydd eraill o ddiddordeb mae Tŵr y Mynydd Du a Gerddi Botaneg Cenedlaethol Awstralia ar y Mynydd Du, y Sŵ a'r Acariwm Cenedlaethol ar Argae Scrivener, Amgueddfa Cenedlaethol y Deinasoriaid a Questacon - Canolfan Dechnoleg a Gwyddoniaeth Naturiol.

 
Dinasoedd Awstralia
Prifddinasoedd Oceania
Tiriogaeth Prifddinas Awstralia
Tiriogaeth Prifddinas Awstralia

Mae Tiriogaeth Prifddinas Awstralia (Saesneg: Australian Capital Territory) yn diriogaeth yn nwyrain Awstralia. Mae'n glofan o fewn talaith De Cymru Newydd. Canberra yw prifddinas y diriogaeth a'r genedl.

 
Taleithiau a thiriogaethau Awstralia
233

2g - 3g - 4g 
180au 190au 200au 210au 220au - 230au - 240au 250au 260au 270au 280au 
228 229 230 231 232 - 233 - 234 235 236 237 238

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Alexander Severus yn gorchfygu'r Persiaid
Yr Alamanni yn gyrru'r Rhufeiniaid allan o Swabia

Genedigaethau 
Cao Fang, ymerawdwr Teyrnas Wei yn Tsieina (tua'r dyddiad yma)
Chen Shou, awdur y Sanguo Zhi

Marwolaethau 

233
232

2g - 3g - 4g 
180au 190au 200au 210au 220au - 230au - 240au 250au 260au 270au 280au 
227 228 229 230 231 - 232 - 233 234 235 236 237

Digwyddiadau 
Origenes yn sefydlu ysgol ddiwinyddol Gristionogol ym Mhalesteina

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Chlodomir I, brenin y Sicambri, un o'r llwythau Ffrancaidd (dyddiad traddodiadol)
 Cao Zhi, bardd o China
 Demetrius, Patriarch Alexandria

232
231

2g - 3g - 4g 
180au 190au 200au 210au 220au - 230au - 240au 250au 260au 270au 280au 
226 227 228 229 230 - 231 - 232 233 234 235 236

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Alexander Severus a'i fam Julia Mamaea yn ymgyrchu yn erbyn y Persiaid
Origen, disgybl Ammonius Saccas, sylfaenydd Neoplatoniaeth, yn cael ei alltudio i Caesarea

Genedigaethau

Marwolaethau 

231
Odisha

Mae Odisha (Orissa cyn 2011) yn dalaith ar arfordir dwyreiniol India. Roedd ei phoblogaeth yn 36,706,920 yn 2001. Bhubaneswar yw prifddinas y dalaith, a'r prif borthladd yw Paradip. Mae dinas Puri yn cael ei hystyried yn ddinas sanctaidd ac yn safle teml enwog Jagannath. Iaith swyddogol y dalaith yw Oriya, iaith Indo-Ariaidd sy'n perthyn yn agos i Bengaleg. Hindwaeth yw'r brif grefydd; roedd 94.35% o boblogaeth y dalaith yn Hindwiaid yn 2001.

Mae'r hinsawdd yn wlyb, ac mae tyfu reis yn bwysig iawn yma, yn enwedig ar y tir ffrwythlon ger glannau'r môr. Ceir tua chwarter mwyn haearn India yn Odisha, a phumed rhan o'i glo, yn ogystal â chanran uchel o nifer o fwynau eraill. O ganlyniad tyfodd cryn dipyn o ddiwydiant yn y dalaith. Yn Odisha y bu Rhyfel Kalinga yn 261 CC.; y rhyfel yma a berswadiodd yr ymerawdwr Ashoka i droi ei gefn ar ryfela a throi'n Fwdydd.

 
Taleithiau India
Elderslie

Pentref yn Swydd Renfrew, Yr Alban, yw Elderslie (Gaeleg yr Alban: Ach na Feàrna). Saif i'r gorllewin o dref Paisley a thua 11 milltir i'r gorllewin o ganol dinas Glasgow.

Yn ôl traddodiad ganwyd Syr William Wallace, arwr cenedlaethol yr Alban, yn Elderslie tua'r flwyddyn 1270. Ceir cofeb fawr iddo yn y pentref.

Cyfeiriadau

Pentrefi Swydd Renfrew
Carreg Rosetta

Slab o garreg arysgrifiedig a ddarganfuwyd ar 15 Gorffennaf 1799 yn Rosetta (Arabeg: Rashid), ger Alecsandria yng ngogledd Yr Aifft yw Carreg Rosetta. Mae'n dryll anghyflawn o dalp o garreg fasalt ddu sydd bellach yn yr Amgueddfa Brydeinig yn Llundain. Darganfuwyd y garreg ym mhorthladd Rossetta, yr Aifft gan Pierre-François Bouchard. Yr enw modern ar y porthladd yw 'Rashid'.

Ceir arni datganiad a wnaed gan y brenin Ptolemi V Epiphanes (teyrnasodd 205 CC-180 CC) yn 196 CC, a gofnodir mewn dwy iaith a thair sgript, sef hieroglyphiaid Eifftaidd, demotig a Groeg. Ceir 14 llinell o heieroglyphiaid, 32 llinell o ddemotig (sgript ddiweddarach ar gyfer ysgrifennu Hen Eiffteg) a 54 llinell o Roeg. Datganiad ynglŷn ag offeiriadaeth teml Memphis a geir arni.

Sylwodd yr ieithydd Thomas Young ar y ffaith fod un enw, sef enw'r brenin, yn dangos yn y tair sgript, ac aeth ati i ddechrau dehongli'r arysgrifiadau. Llwyddodd ieithydd arall, y Ffrancwr Jean-Francois Champollion, i gwblhau'r cyfieithu. Cyhoeddodd Champollion ei ddarganfyddiad yn y gyfrol Lettre à M. Dacier relative à l'aplphabet des Hiéroglyphes Phonétiques (1822). Fel hyn y cafwyd yr agoriad i fynd ati a darllen a dehongli holl arysgrifau Hen Eiffteg yr Aifft.

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth 
 E. A. Wallis Budge, The Mummy (argraffiad newydd, 1989). Llyfr ar ddiwylliant yr Hen Aifft gan yr Eifftolegydd enwog sy'n cynnwys pennod diddorol ar hanes Carreg Rosetta.

Yr Amgueddfa Brydeinig
Rosetta
Yr Hen Aifft
Ieithyddiaeth
E. A. Wallis Budge

Roedd Syr Ernest Alfred Thompson Wallis Budge (27 Gorffennaf 1857 – 23 Tachwedd 1934) yn Eifftolegydd, Dwyreinydd ac ieithydd o Sais a weithiodd i'r Amgueddfa Brydeinig ac a gyhoeddodd nifer fawr o lyfrau ac erthyglau ar yr Hen Aifft a'r Lefant cynnar. Fe'i ganed ym Modmin, Cernyw.

Eifftolegwyr
Genedigaethau 1857
Ieithyddion Seisnig
Marwolaethau 1934
Ysgol Gyfun Cwm Rhymni

Ysgol Gyfun Cwm Rhymni yw'r ysgol gyfun Gymraeg sy'n addysgu'r mwyafrif o ddisgyblion addysg uwchradd cyfrwng Cymraeg Sir Caerffili. Lleolir yr ysgol ym mhentref Fleur-de-Lys ger y Coed Duon. Cyn symud i'w safle presennol yn 2002, roedd yr ysgol ar ddau safle ym Margod ac Aberbargod. Hi yw un o'r ysgolion mwyaf yng Nghymru o ran nifer y disgyblion.  Prifathro'r ysgol yw Mr Owain ap Dafydd, yn dilyn ymddeoliad Mr Hefin Mathias.

Cyn-ddisgyblion o nôd
 Aaron Ramsey
 Delyth Jewell

Dolenni allanol
Gwefan yr ysgol

Cyfeiriadau

Sefydliadau 1981
Cwm Rhymni
Cwm Rhymni
Cwm Rhymni
Llanhari

Pentref a chymuned yn Rhondda Cynon Taf yw Llanhari (Saesneg: Llanharry). Saif i'r gogledd-orllewin o Gaerdydd ger Bontyclun.

Hanes
Cloddwyd haearn yn Llanharri cyn belled yn ôl ag adeg y Rhufeiniaid ac oes Elisabeth ac am gyfnod yn ystod y 20g roedd y dref yn lleoliad i'r unig gloddfa haearn yng Nghymru. Mae'n bosibl mae'r un enw personol 'Harri' sydd yn yr enw, yma ac yn y plwyf agos, Llanharan, neu, efallai, Aaron. Enw'r eglwys Eglwys Sant Illtud.

Agorwyd y gloddfa yn gynnar yn yr 1900au ond caewyd hi yn 1975; y prif fwyn oedd goethite, a'i defnyddiwyd yn y gweithfeydd haearn lleol. Ers i'r gloddfa a'r gweithfeydd gau, mae Llanharri wedi dioddef dirywiad economaidd, yn debyg i nifer o bentrefi Cymru a oedd yn ddibynadwy ar ddiwydiant trwm. Er hyn, mae traffordd yr M4 gerllaw wedi galluogi i drigolion y dref deithio i'r gwaith mewn trefi a dinasoedd cyfagos megis Caerdydd.

Cyfleusterau
Erbyn heddiw mae gan y dref Ysgol Gyfun a thua chwe busnes lleol gan gynnwys Londis, SPAR, siop papur newydd ac amryw o siopau torri gwallt.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Rhondda Cynon Taf
Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Mynydda

Gweler hefyd Dringo.
Mynydda yw'r grefft o esgyn mynyddoedd. Yn achos mynyddoedd uchel mae'n gallu cynnwys dringo ar greigiau, rhew neu eira, ond nid yw pob mynyddwr yn ddringwr ac nid yw pob dringwr yn fynyddwr.

Mae ardaloedd mynydda enwog yng ngwledydd Prydain yn cynnwys Eryri a Bannau Brycheiniog yng Nghymru, Ardal y Llynnoedd yn Lloegr a Glencoe, Skye a'r Cairngorms yn yr Alban. Ar gyfandir Ewrop yr Alpau yw'r ganolfan enwocaf ond ceir mynydda da ar fynyddoedd llai fel y Pyrenees, y Tatra a mynyddoedd Norwy. O gwmpas y byd mae mynyddoedd mawr fel yr Andes, y Rockies a'r Himalaya yn galw.

Rhai cerrig milltir yn hanes mynydda
 Tua 5,300 o flynyddoedd yn ôl dringodd dyn, sydd wedi cael ei enwi'n Ötzi gan archaeolegwyr, i tua 3,000 m i fyny yn yr Alpau. Cafodd hyd i'w gweddillion mewn rhewlif.
 Dringodd yr ymerodr Rhufeinig Hadrian Etna (3,350 m) i weld y wawr o'r copa yn 121.
 Dringodd Pedr III o Aragon fynydd Canigou yn y Pyrenees yn chwarter olaf y 13g.
 Dywedir fod Popocatépetl (5,426 m, Mecsico) wedi cael ei ddringo yn 1289 gan aelodau o lwyth lleol y Tecanuapiaid.
 Mae'r bardd Eidaleg Petrarch yn honni ei fod wedi dringo Mont Ventoux (1,909m) ar 26 Ebrill 1336, gyda'i frawd a dau was.
 Y Rochemelon (3,538 m) yn yr Alpau Eidalaidd yn cael ei ddringo yn 1358.
 Honnir bod trigolion yr Andes yn dringo rhai o'r copaon yn y cyfnod 1400–1500au.
 Yn 1492 dringwyd Mont Aiguille ar orchymyn Siarl VIII o Ffrainc.
 Leonardo da Vinci yn dringo maes eira Val Sesia i wneud gwaith gwyddonol.
 Yn 1642 mae Darby Field yn dringo Mynydd Washington (Agiocochook) yn New Hampshire (gogledd-ddwyrain UDA heddiw).
 Ar ddiwedd yr 17g mae Konrad Gesner a Josias Simler o Zürich yn ymweld â'r Alpau ac yn dechrau dringo i'r copaon yn gyson. Defnyddir bwyeill rhew cyntefig a rhaffau am y tro cyntaf.
 Yn 1741 mae Richard Pococke a William Windham yn ymweld â Chamonix, gan gychwyn ffasiwn am ymweld â rhewlifoedd.
 Yn 1744 dringir Mynydd Titus yn yr Alpau.
 Yn ystod y 1950au, dringwyd y pob copa 8000m namyn dau, gan gychwyn gyda Annapurna yn 1950 gan Maurice Herzog a Louis Lachenal. Cafodd fynydd uchaf y byd, Mynydd Everest (8,848 m) ei ddringo ar 29 Mai, 1953 gan Syr Edmund Hillary a Tenzing Norgay, o'r ichr ddeheuol yn Nepal. Ychydig o fisoedd yn ddiweddarach dringodd Hermann Buhl Nanga Parbat (8,125 m), ar ben ei hun, yr unig enghraifft o gopa 8000m i gael ei ddringo am y tro cyntaf gan fynyddwr unigol. Dringwyd K2 (8,611 m), mynydd ail-uchaf y byd, yn 1954. Yn 1964, esgynwyd y copa 8000m olaf, Shishapangma (8,013 m).

Gweler hefyd 
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

 
Difyrweithiau
Hamdden

sv:Klättring#Alpin klättring
Traeth

Tirffurf naturiol a geir ar lan môr neu lyn yw traeth. Fe'i creir gan effaith tonnau môr neu lyn yn erydu'r tir. Gall traeth fod yn un tywodlyd neu garregog, neu'n gymysgedd o'r ddau.

Mae traethau nodedig Cymru yn cynnwys Traeth Lafan (Bae Conwy) a'r Traeth Coch (Ynys Môn) yn y gogledd.

Gweler hefyd
Arfordir
Traeth baner las

 
Tirffurfiau
Andy Roddick

Chwaraewr tenis Americanaidd yw Andrew Stephen "Andy" Roddick (ganwyd 30 Awst, 1982 yn Omaha, Nebraska). Cyn-Rif 1 y Byd yw ef, sydd nawr yn chwaraewr dethol gorau'r Unol Daleithiau a chwaraewr dethol safle pump y byd. Mae'n dal y serfiad cyflymaf cofnodedig eriod yn nhenis proffesiynol: 246.2 km yr awr.

Rowndiau terfynol senglau'r Gamp Lawn

Ennill (1)

Dod yn ail (3)

Rowndiau terfynol senglau Cyfres y Meistri ATP

Ennill (4)

Dod yn ail (3)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol

  Gwefan swyddogol 
  Proffil ATP Tour ar gyfer Roddick
  Canlyniadau gornestau diweddar Roddick 
  Hanes safleoedd y byd Roddick 
  Proffil Cwpan Davis ar gyfer Roddick
  Andy Roddick Foundation

Chwaraewyr tenis Americanaidd
Chwaraewyr tenis yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2004
Genedigaethau 1982
Pencampwyr Agored yr Unol Daleithiau
Pobl o Austin, Texas
Pobl o Omaha, Nebraska
Clemens Winkler

Cemegydd o'r Almaen oedd Clemens Alexander Winkler (26 Rhagfyr 1838 – 8 Hydref 1904).

Mae'n adnabyddus fel darganfyddwr yr elfen gemegol Germaniwm yn 1886. Roedd yn athro cemeg ym mhrifysgol Freiburg.

Academyddion Almaenig
Cemegwyr Almaenig
Genedigaethau 1838
Gwyddonwyr Almaenig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1904
Pobl o Sacsoni
Cefn

Am ystyron eraill gweler Cefn (gwahaniaethu).
Rhan o arwyneb y corff dynol yw'r cefn. Fe'i cynhelir gan yr asgwrn cefn.

Anatomeg
Bad Achub Y Mwmbwls

Gorsaf Sefydliad Brenhinol y Badau Achub (RNLI) yn y Mwmbwls, i'r de-orllewin o Abertawe, yw Gorsaf Bad Achub Y Mwmbwls.

Ar 23 Ebrill 1947 collodd 8 aelod o griw y bad achub eu bywyd tra yn ceisio arbed y Samtampa. Aeth y Samtampa i drafferthion mewn storm enbyd gyda nam ar ei hinjan. Gollyngwyd dau angor i'r môr ond fe dorrodd yn rhydd gyda rhyferthwy'r storm ac yr oedd yn cael ei hyrddio tuag at y creigiau yn ymyl Pwynt y Sger. Derbyniodd y Bad Achub neges am 5.48 y.p. gan fod y Samtampa yn amlwg mewn perygl o ddryllio. Ofer bu'r ymdrechion ac fe gollwyd y llong stemar a'r bad achub.

Gwirfoddolodd nifer o ddynion i gael criw arall yn y Mwmbwls ac yr oedd yr orsaf yn weithredol erbyn 6 Mehefin 1947, a daeth y bad achub newydd ar 28 Gorffennaf 1947. Cafodd yr enw "Manchester & District XXX" am bod cronfa Bad Achub Manceinion a Salford wedi talu amdani. Ychwanegwyd enw William Gammon hefyd er cof am y cocs a'r criw.

Mwmbwls
Hanes morwrol Cymru
Y Mwmbwls
230

2g - 3g - 4g 
180au 190au 200au 210au 220au - 230au - 240au 250au 260au 270au 280au 
225 226 227 228 229 - 230 - 231 232 233 234 235

Digwyddiadau 
Ardashir I, brenin Persia yn ymosod ar dalaith Rufeinig Mesopotamia. Mae'r Ymerawdwr Rhufeinig Alexander Severus yn cychwyn tua'r dwyrain i arwain ymgyrch yn ei erbyn.
Severus Alexander yn penderfynu creu talaith Thessalia ar wahan i dalaith Macedonia.
21 Gorffennaf — Pab Pontian yn olynu Pab Urban I fel y deunawfed pab.

Genedigaethau 
 Zenobia, brenhines Palmyra
 Marcus Aurelius Carus, Ymerawdwr Rhufeinig

Marwolaethau 
Pab Urban I
Dio Cassius (tua'r dyddiad yma)

230
229

2g - 3g - 4g 
170au 180au 190au 200au 210au - 220au - 230au 240au 250au 260au 270au 
224 225 226 227 228 - 229 - 230 231 232 233 234

Digwyddiadau 
 Sefydlu dinas Jiankang (Nanjing)
 Sun Quan yn ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr Teyrnas Wu yn China
Ammonius Saccas yn creu Neoplatoniaeth

Genedigaethau

Marwolaethau 

229
228

2g - 3g - 4g 
170au 180au 190au 200au 210au - 220au - 230au 240au 250au 260au 270au 
223 224 225 226 227 - 228 - 229 230 231 232 233

Digwyddiadau 
Gard y Praetoriwm yn lladd eu pennaeth Ulpian, wedi iddo geisio lleihau eu breintiau
Artashir I, brenin Persia, yn cwblhau concwest Parthia

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Domitius Ulpian, cyfreithiwr Rhufeinig (llofruddiwyd)

228
227

2g - 3g - 4g 
170au 180au 190au 200au 210au - 220au - 230au 240au 250au 260au 270au 
222 223 224 225 226 - 227 - 228 229 230 231 232

Digwyddiadau 
Seius Sallustius yn cael ei ddienyddio am geisio lladd yr Ymerawdwr Rhufeinig Alexander Severus
Dechrau teyrnasiad Cormac mac Airt fel Uchel Frenin Iwerddon (tua'r dyddiad yma)

Genedigaethau 
yn ystod y flwyddyn - Zhuge Zhan, gwleidydd (m. 263)

Marwolaethau 
yn ystod y flwyddyn 
Seius Sallustius, Cesar yr Ymerodraeth Rufeinig (dienyddiwyd)
Sansang, brenin Goguryeo

227
226

2g - 3g - 4g
170au 180au 190au 200au 210au - 220au - 230au 240au 250au 260au 270au
221 222 223 224 225 - 226 - 227 228 229 230 231

Digwyddiadau 
29 Mehefin - Cao Rui yn dod yn ymerawdwr Cao Wei (Tsieina).
yn ystod y flwyddyn
Ardashir I yn cael ei goroni yn frenin Persia, gan ddechrau 400 o Ymerodraeth y Sassaniaid.
Marsiandïwr o'r Ymerodraeth Rufeinig, a enwir yn "Qin Lun" gan y ffynonellau Sineaidd, yn cyrraedd i Jiaozhi (ger Hanoi heddiw) ac yn cael cyfweliad gyda Sun Quan, brenin Teyrnas Wu ddwyreiniol.

Genedigaethau 
yn ystod y flwyddyn - Wang Bi, athronydd (m. 249)

Marwolaethau 
29 Mehefin - Cao Pi, ymerawdwr Cao Wei, 39

226
225

2g - 3g - 4g
170au 180au 190au 200au 210au - 220au - 230au 240au 250au 260au 270au
220 221 222 223 224 - 225 - 226 227 228 229 230

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Alexander Severus yn priodi Sallustia Orbiana, ac efallai'n rhoi'r teitl Cesar (teitl)Cesar i'w thad Seius Sallustius.

Genedigaethau 
 20 Ionawr — Gordian III, Ymerawdwr Rhufeinig

Marwolaethau 

225
224

2g - 3g - 4g
170au 180au 190au 200au 210au - 220au - 230au 240au 250au 260au 270au
219 220 221 222 223 - 224 - 225 226 227 228 229

Digwyddiadau 
Ardashir I yn gorchfygu'r Parthiaid dan Artabanus IV yn Hormizdegan.

Genedigaethau 
 Marcus Aurelius Carus, Ymerawdwr Rhufeinig (m. 283)

Marwolaethau 

224
Pêl-droed rheolau Awstralaidd

Chwaraeon poblogaidd yn Awstralia yw pêl-droed rheolau Awstralaidd (Saesneg: Australian rules football). Mae e’n fath o bêl-droed a chwaraeir yn bennaf yn Victoria, De Awstralia, Gorllewin Awstralia a Tasmania. Mae'n boblogaidd yn iawn ymhlith cymunedau Awstraliaid brodorol hefyd.

Y gystadleuaeth pêl-droed Awstralaidd pwysicaf a mwyaf poblogaidd yw Cynghrair Pêl-droed Awstralaidd.

Hanes

Dyfeisiwyd pêl-droed Awstralaidd gan Tom Wills ym Melbourne ym 1858, ar gyfer cricedwyr i gadw’n heini yn ystod y gaeaf. Chwaraewyd y gêm gyntaf ar 31 Gorffennaf 1858 yng Nghae Richmond, ger safle modern Maes Criced Melbourne.

Crewyd Clwb Pêl-droed Melbourne ar 7 Awst 1858, ac ysgrifennwyd rheolau swyddogol ym 1859.

Rheolau

Chwaraeir pêl-droed Australaidd ar faes chwarae hirgrwn rhwng ddau dîm, gyda deunaw chwaraewr yr un.

Rhaid i dimau gicio'r bêl drwy'r pedwar postyn gôl ar bob pen y maes chwarae. Rhoddir chwe "phwynt" am gicio'r bêl rhwng y ddau bostyn canolog, ac un "pwynt" am gicio'r bêl rhwng y pyst i'r dde a'r chwith.

Er enghraifft: Tîm A, 14.11.95 yn trechu Tîm B, 12.6.78. 
Ciciodd Tîm A bedair gôl ar ddeg (chwe phwynt yr un), ac un pwynt ar ddeg - (14 x 6) + 11 = 95. Ciciodd Tîm B ddeuddeg gôl (chwe phwynt yr un), a chwe phwynt - (12 x 6) + 6 = 78. Felly, Tîm A sy'n fuddugol.

Pêl-droed rheolau Awstraliaidd yng Nghymru

Gweler hefyd
 Cynghrair Pêl-droed Awstralia

Chwaraeon peli
Chwaraeon tîm
Chwaraeon yn Awstralia
223

2g - 3g - 4g
170au 180au 190au 200au 210au - 220au - 230au 240au 250au 260au 270au
218 219 220 221 222 - 223 - 224 225 226 227 228

Digwyddiadau 
Liu Shan yn dod yn ail ymerawdwr Shu-Han ar farwolaeth ei dad, Liu Bei.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Liu Bei,sylfaenydd Teyrnas Shu Han yn China.

223
222

2g - 3g - 4g
170au 180au 190au 200au 210au - 220au - 230au 240au 250au 260au 270au
217 218 219 220 221 - 222 - 223 224 225 226 227

Digwyddiadau 
Mawrth — Yr Ymerawdwr Rhufeinig Elagabalus a'i fam Julia Soemias yn cael eu llofruddio gan y milwyr. Teflir eu cyrff i Afon Tiber gan filwyr o Gard y Praetoriwm
Gorffennaf - Brwydr Yiling. Sefydlu Teyrnas Wu yn Tsieina
Alexander Severus yn olynu Elagabalus fel ymerawdwr. Gan nad yw ond 13 oed, mae ei fodrybJulia Maesa yn rheoli'r ymerodraeth gyda chymorth Domitius Ulpianus.
Pab Urban I yn olynu Pab Callixtus I fel y 17ed pab

Genedigaethau

Marwolaethau 
13 Mawrth — Elagabalus, Ymerawdwr Rhufeinig
Tertullian, diwinydd
Pab Callixtus I

222
Cynghrair Pêl-droed Awstralaidd

Cystadleuaeth pêl-droed rheolau Awstralaidd pwysicaf a mwyaf poblogaidd yw Cynghrair Pêl-droed Awstralaidd (Saesneg: Australian Football League neu AFL).

Clybiau
Mae un ar bymtheg o glybiau yn chwarae yn y gynghrair ar hyn o bryd. Ers 1997, bu naw clwb o Melbourne, un o Geelong, dau o Dde Awstralia, dau o Orllewin Awstralia, ac un o Sydney a Brisbane.

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol

Pel-droed Awstralaidd
Pêl-droed rheolau Awstralaidd yn Awstralia
221

2g - 3g - 4g 
170au 180au 190au 200au 210au - 220au - 230au 240au 250au 260au 270au 
216 217 218 219 220 - 221 - 222 223 224 225 226

Digwyddiadau 
 26 Gorffennaf — Yr Ymerawdwr Rhufeinig Elagabalus yn mabwysiadu Alexander Severus fel ei fab ac olynydd.
 Yn China, mae Liu Bei, yn ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr, gan sylfaenu Teyrnas Shu Han.

Genedigaethau

Marwolaethau 

221
Maes Criced Melbourne

Maes chwaraeon yn ninas Melbourne, Awstralia yw Maes Criced Melbourne (Saesneg: Melbourne Cricket Ground).

Adeiladau ac adeiladwaith yn Awstralia
Chwaraeon yn Awstralia
Criced
Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1997

Cynhaliwyd Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1997 ar 1 Mai 1997. Canlyniad yr etholiad oedd newid llywodraeth am y tro cyntaf ers deunaw mlynedd, gyda'r Blaid Lafur dan arweiniad Tony Blair yn ennill mwyafrif mawr dros y Blaid Geidwadol dan arweiniad John Major. Enillodd Llafur 66% o'r seddau yn Nhy'r Cyffredin, gyda mwyafrif o 179, eu mwyafrif mwyaf erioed. Collodd y Ceidwadwyr bob sedd oedd ganddynt tu allan i Loegr, ac roedd eu cyfanswm o seddau yr isaf ers dyddiau Dug Wellington. Collodd nifer o wleidyddion amlwg y blaid eu seddau, yn cynnwys Michael Portillo, Malcolm Rifkind, Michael Forsyth, William Waldegrave, Edwina Currie, Norman Lamont a David Mellor. Enillodd y Democratiaid Rhyddfrydol y nifer uchaf o seddau iddynt hwy neu'r Rhyddfrydwr eu hennill ers dyddiau David Lloyd George.

Yng Nghymru cadwodd Plaid Cymru eu gafael ar eu pedair sedd, tra gadawyd y Ceidwadwyr heb unrhyw sedd yng Nghymru. Yn yr Alban enillodd Plaid Genedlaethol yr Alban dair sedd i ddyblu eu nifer o seddau i 6. Pleidleisiodd 31,286,284 (71.2%).

Cymru

Cyfeiriadau

1997
1997
Trafynyddiaeth

Trafynyddiaeth (o'r Lladin ultramontanus, 'y tu draw i'r mynyddoedd', h.y. 'yn Yr Eidal') yw'r syniad neu duedd o fewn yr Eglwys Gatholig fod grym ac awdurdod y Pab a'r Curia Romana (llys eglwysig y Fatican) yn uwch nag unrhyw fudiad cenedlaethol neu genedlaetholgar, er enghraifft Galicaniaeth yn Ffrainc, neu awdurdod eglwysig lleol yn yr Eglwys.

Ystyrir fod Trafynyddiaeth wedi cyrraedd ei huchafbwynt yn 1870 gyda datganiad yr athrawaeth fod awdurdod y Pab yn anffaeledig. Ond ers hynny mae'r eglwys wedi symud yn gyffredinol i'r cyfeiriad arall, gyda mwy o ryddid i awdurdodau eglwysig lleol ac eglwysi cenedlaethol neu ranbarthol, yn arbennig ers Ail Gyngor y Fatican (1962-1965).

Hanes yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Y Fatican
Cynghorau'r Fatican

Cynghorau'r Fatican yw'r enw swyddogol ar yr 20fed a'r 21ain o gynghorau eglwysig yr Eglwys Gatholig, a gynhelwyd yn Rhufain.

Y Cyngor Cyntaf

Yn y Cyngor Cyntaf (1869-1870) llwyddodd pleidwyr Trafynyddiaeth i gael y cyngor i ddatgan anffaeledigrwydd y Pab a'i awdurdod ar draul mudiadau cenedlaetholgar a rhanbarthol o fewn yr eglwys. Fe'i cynhaliwyd gan y Pab Pïws IX. Bu rhaid ei derfnynu oherwydd y rhyfel rhwng Ffrainc a Prwsia (gweler Rhyfel Ffrainc a Phrwsia).

Yr Ail Gyngor

Cynhaliwyd Ail Gyngor y Fatican (1962-1965) dan y Pab Ioan XXIII a'i olynydd Pab Pawl VI. Fe'i ystyrir yn fuddugoliaeth i'r rhyddfrydwyr Catholig yn erbyn y Trafynyddwyr ceidwadol. Ei brif bwrpas oedd aggiornamento, chwedl Pab Ioan, sef diweddaru a moderneiddio'r Eglwys. Er na chyhoeddwyd dogmau, cafodd y litwrgi ei diwygio a rhoddwyd mwy o ryddid ac annibyniaeth i'r mudiadau eciwmenaidd a'r eglwysi lleol ledled y byd. Fel canlyniad daeth lleisiau radicalwyr adain chwith o fewn yr eglwys, yn arbennig y rhai a hyrwyddai syniadau fel diwinyddiaeth rhyddhad yn y Trydydd Byd, fwyfwy i'r amlwg.

Fatican
Diwinyddiaeth Gristnogol
Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Y Fatican
220

2g - 3g - 4g
170au 180au 190au 200au 210au - 220au - 230au 240au 250au 260au 270au
215 216 217 218 219 - 220 - 221 222 223 224 225

Digwyddiadau 
Y Gothiaid yn ymosod ar Asia Leiaf a'r Balcanau
Llysgenhadaeth o India yn ymweld a'r Ymerawdwr Rhufeinig Elagabalus
Han Xiandi yn ildio'i orsedd i Cao Pi yn Tsieina; diwedd Brenhinllin Han a dechrau cyfnod y Tair Teyrnas
Cao Pi yn olynu ei dad Cao Cao fel rheolwr Teyrnas Wei, ac yn cyhoeddi ei hun yn ymerawdwr dan yr enw Wen

Genedigaethau

Marwolaethau 

220
Siop ryw

Siop sy'n gwerthu nwyddau sy'n ymwneud â rhyw yw siop ryw.

Mae'r nwyddau a werthir yn amrywio o wlad i wlad, yn dibynnu ar y lefel o sensoriaeth sy'n bod, ac yn gallu cynnwys cylchgronau rhyw, llyfrau erotig, fideos a DVDs erotig, teganau rhyw a dillad erotig neu ffetis.

Yn y Deyrnas Unedig rhaid cael trwydded arbennig gan y cyngor lleol i agor siop ryw. Ar un adeg dim ond yn y trefi a dinasoedd mawr y caed siopau rhyw, ond erbyn heddiw maen nhw'n eithaf cyffredin mewn trefi bychain yn ogystal; mae hyn yn ddatblygiad a groesewir gan rhai pobl ond a wrthwynebir gan eraill.

Ryw
Rhyw
Diwydiant rhyw
DVD

Disg optegol a ddefnyddir i gadw data digidol, e.e. ffilmiau o ansawdd uchel, yw DVD (o'r Saesneg Digital Versatile Disc neu Digital Video Disc). Maent yn debyg i grynoddisg o rhan golwg, ond gan fod data ar DVD wedi ei amgodio ar ddwysedd uwch, maent yn medru dal hyd at 12 gwaith yr wybodaeth y gellir ei chadw ar grynoddisg.

Cyfryngau digidol