alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Dinas Emrys

Mae Dinas Emrys yn safle hen gastell a bryngaer yn ne Eryri, Gwynedd. Mae'n un o'r cynharaf o'r cestyll Cymreig. Saif i'r gorllewin o'r A498 rhwng Capel Curig a Beddgelert, tua milltir i'r gogledd-ddwyrain o'r pentref olaf.

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: CN018. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Enw
Mae'r fryngaer hon yn un o sawl caer yng Nghymru a elwir yn 'ddinas', e.e. Dinas Dinlle, Dinas Cerdin, Dinas Powys; hen ystyr y gair hwnnw yw "caer" ac mae'n enw gwrywaidd mewn enwau lleoedd (ond yn enw benywaidd heddiw). Ystyr yr enw felly yw "Caer Emrys" (gweler isod am yr hanes).

Lleoliad
Mae'r hen amddiffynfa ar ben bryn syrth a choediog, sy'n mwynhau golygfa eang i lawr i gyfeiriad Beddgelert ac i fyny i Lyn Dinas a Nant Gwynant. I'r dwyrain mae ucheldir creigiog y Moelwynion, rhwng Croesor a Blaenau Ffestiniog, ac yn gefn iddi dros gwm unig Afon y Cwm mae llethrau gwyllt yr Aran (2451'), sy'n rhan o gadwyn yr Wyddfa.

Y tŵr
Ar y bryn mae gweddillion tŵr cerrig hirsgwar i'w gweld. Credir ei fod wedi ei godi naill ai gan Llywelyn Fawr yn gynnar yn y 13g neu, yn fwy tebygol, gan Owain Gwynedd tua diwedd y 12g. Mae'n nodweddiadol o'r adeiladwaith castell a welir mewn llefydd eraill yn y gogledd yn yr un cyfnod, fel Castell Deudraeth. Mae adfeilion mur amddiffynnol i'w gweld hefyd.

Y dreigiau
Mae gwaith yr archaeolegwyr yn dangos fod amddiffynfa ar Ddinas Emrys yn y cyfnod Rhufeinig a'r Oesoedd Canol cynnar. Yr amddiffynfa honno yw lleoliad yr ymladd dan seiliau'r castell rhwng y ddwy ddraig, un yn goch a'r llall yn wyn, yn chwedl Lludd a Llefelys. Mae Sieffre o Fynwy yn adrodd sut y bu i Fyrddin eu dangos i'r brenin Gwrtheyrn gan esbonio eu bod yn cynrychioli y Brythoniaid a'r Saeson yn eu gornest am sofraniaeth Ynys Prydain. Am unwaith mae Sieffre, sy'n ffugiwr heb ei ail, yn dilyn traddodiad Cymreig dilys a geir am y tro cyntaf yng ngwaith Nennius, yr Historia Brittonum (9g). Mae Nennius a Sieffre yn dweud bod y dreigiau'n cwffio dan bwll tanddaearol ac felly'n peri i'r castell roedd y brenin yn ceisio codi gwympo bob tro. Heddiw mae'r pwll yno o hyd.

Gweler hefyd 
 Rhestr o fryngaerau Cymru
 Cylchoedd cerrig
 Rhestr copaon Cymru
 Llwythau Celtaidd Cymru
 Gŵr Blewog, un o chwedlau gwerin yr ardal.
 Owain fab Macsen Wledig
 Y Ddraig Goch

Llyfryddiaeth
Richard Avent, Cestyll Tywysogion Gwynedd (Caerdydd, 1983)
Paul R. Davis, Castles of the Welsh Princes (Abertawe, 1988)

Cyfeiriadau

Beddgelert
Bryngaerau Gwynedd
Cestyll Gwynedd
Cestyll Tywysogion Gwynedd
Eryri
Hanes traddodiadol Cymru
Llên gwerin Cymru
Teyrnas Gwynedd
Ail Groesfan Hafren

Pont draffordd sy'n cysylltu Cymru a Lloegr dros aber Afon Hafren yw Pont Tywysog Cymru (gynt Ail Groesfan Hafren). Fe'i hagorwyd ar 5 Mehefin 1996 i leddfu anawsterau traffig ar Bont Hafren, y groesfan gyntaf dros yr aber. Fe'i lleolir i'r de i'r bont wreiddiol.

Mae Ail Groesfan Hafren yn dwyn traffordd yr M4, oedd yn rhedeg dros Bont Hafren cyn iddi gael ei hadeiladu. Mae'r bont gyntaf yn dwyn traffordd yr M48 erbyn hyn.

Pont grog yw'r Bont Hafren gyntaf, ond mae'r ail bont yn wahanol.

Yn 2018, datganwyd bydd y bont yn cael ei hail-enwi'n Bont Tywysog Cymru i nodi pen-blwydd Siarl, Tywysog Cymru yn 70 oed. Cafodd y penderfyniad ei groesawu gan Alun Cairns, Ysgrifennydd Gwladol Cymru, a'i alwodd yn "deyrnged addas". Gwrthwynebai'r enw newydd gan nifer fawr o Gymry, ac arwyddwyd deiseb yn gwrthwynebu'r ailenwi gan dros 38,000 (Gorffennaf 2018). Codwyd 2 arwydd, un naill pen y bont, gydag enw newydd y bont ar gost o £216,513.39

Cyfeiriadau 

Afon Hafren
Hafren, Ail Groesfan
Hafren, Ail Groesfan
Dyffryn Ceiriog

Gweler hefyd Ceiriog (gwahaniaethu).
Dyffryn yng ngogledd-ddwyrain Cymru yw Dyffryn Ceiriog. Mae'n rhan o Gyngor Bwrdeistref Wrecsam. Rhed afon Ceiriog trwy'r dyffryn, gan roi iddo ei enw. Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o deyrnas Powys.

Pentrefi
Pontfadog
Dolywern
Glyn Ceiriog
Nantyr
Pandy
Tregeiriog
Llanarmon Dyffryn Ceiriog

Gweler hefyd
Brwydr Crogen

Ceiriog
Hinsawdd Cymru

Mae gan Gymru hinsawdd dymherus gyda hafau eithaf oer, gaeafau mwyn a llawer o law drwy'r flwyddyn.

Tablau hinsawdd

Cyfeiriadau
 E. A. Pearce & C. G. Smith (1998) The World Weather Guide, Helicon Publishing, Rhydychen.

Dolen allanol
 Hinsawdd Cymru, Y Swyddfa Dywydd

Amgylchedd Cymru
Cymru
Amgueddfa Lofaol Cymru

Amgueddfa cloddio glo ym Mlaenafon, Bwrdeisdref Sirol Torfaen, Cymru, ydy Amgueddfa Lofaol Cymru neu Pwll Mawr (Saesneg: Big Pit National Coal Museum).

Mae'n un o amgueddfeydd ffederal Amgueddfa Cymru. Yn 2000 gwnaed Blaenafon a'r ardal, gan gynnwys Pwll Mawr, yn Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO o dan enw "Tirlun Diwydiannol Blaenafon".

Cyfeiriadau

Lofaol
Adeiladau ac adeiladwaith yn Nhorfaen
Blaenafon
Diwydiant glo Cymru
Hanes Torfaen
Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Nghymru
Scrabble

Gêm geiriau ydy Scrabble, yn Saesneg yn wreiddiol, ond mae fersiwn yn Gymraeg ar gael erbyn hyn yn ogystal.

"Angenrheidiol" yw'r gair gorau i'w chwarae, ond mae'n anodd iawn achos ei fod e'n cynnws 11 llythyren a does dim ond saith llythyren gyda bob chwaraewr; rhaid felly bod pedair o'r llythyrennau eisioes ar y bwrdd.

Dolenni allanol
Scrabble yn Gymraeg, BBC Cymru
Grŵp 'Scrabble Cymraeg' ar Flickr

Gemau bwrdd
Pistyll Rhaeadr

Rhaeadr ym Mhowys, Cymru, yw Pistyll Rhaeadr. Fe'i lleolir ger pentref Llanrhaeadr-ym-Mochnant, yng ngorllewin Maldwyn, Powys.

Mae'n disgyn 240 troedfedd (73m) dros wyneb craig o'r cyfnod Silwraidd ar lethrau dwyreiniol y Berwyn. Llifa Afon Disgynfa dros y graig ac ar ôl chydlyfiad a Nant y Llyn, mae'n newid ei henw i Afon Rhaeadr.

Mae Pistyll Rhaeadr un o Saith Rhyfeddod Cymru. Bellach mae'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SSI).

Oriel

Llanrhaeadr-ym-Mochnant
Rhaeadrau Powys
Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ym Mhowys
Y Goleuad

Papur newydd y Methodistiaid Calfinaidd yw Y Goleuad.

Cafodd ei sefydlu ar 1 Hydref 1869 yn bapur Sul a ymddangosai pob pythefnos ac a gostiodd 2 geiniog y copi.

Gwyneddon,  oedd ei olygydd cyntaf ac mae golygyddion eraill y papur yn cynnwys enwau adnabyddus fel Ieuan Gwyllt, E. Morgan Humphreys, T.E. Jones, T. Lloyd Jones, G. Wynne Griffith, Harri Parri ac Elfed ap Nefydd Roberts.

Roedd y papur yn gadarn o blaid Dirwest ar droad yr 20g a hyrwyddai Radicaliaeth gymhedrol.

Cyfeiriadau

Cristnogaeth yng Nghymru
Papurau newydd Cymraeg
Papurau newydd Cymru
Sefydliadau 1869
Y wasg Gymraeg
Papur Pawb

Ar gyfer papur bro ardal Tal-y-bont, gweler Papur Pawb (Tal-y-bont).

Papur newydd wythnosol poblogaidd oedd Papur Pawb a ddaeth allan rhwng 1893 a 1917 ac am gyfnod arall o 1922 hyd 1955.

Ei olygyddion yn eu tro oedd Daniel Rees, Picton Davies ac Evan Abbott.

Roedd yn cynnwys manion digri, straeon byrion a darnau o nofelau. Cyfranodd yr arlunydd J.R. Lloyd Hughes lawer o'r cartŵnau.

Ysgrifennai rhai o lenorion mwyaf poblogaidd y cyfnod iddo, yn cynnwys T. Gwynn Jones a Dic Tryfan.

Cyfeiriadau

Papurau newydd Cymraeg Cymru
Llên Cymru yn y 19eg ganrif
Llên Cymru yn yr 20fed ganrif
Bala, Ontario

Mae tref fechan Bala yn Muskoka Lakes Township, yn nhalaith Ontario, Canada, yn efeilldref i'r Bala yng Ngwynedd.

Mae'n sefyll ar aber Afon Moon ar lan Llyn Muskoka, i'r gogledd o Toronto. Mae'n ganolfan gwyliau poblogaidd; yn yr haf mae ei phoblogaeth o ychydig o gannoedd yn cynyddu'n sylweddol wrth i filoedd o ymwelwyr heidio yno am y diwrnod, neu am y tymor i aros mewn tai haf.

Hanes
Cafodd ei henw gan Thomas Burgess, yr ymsefydlwr cyntaf yno yn y flwyddyn 1868. Gobaith Burgess a'i debyg oedd ennill bywiolaeth o ffermio, ond mae Bala ar Darian Canada ac o ganlyniad nid yw'n addas iawn ar gyfer amaethu. Dirywiodd y diwydiant coedwigaeth yn ogystal ac erbyn heddiw twristiaeth yw'r prif ffynhonnell incwm.

Dolenni allanol

 Bala Gwefan lled-swyddogol y dref 
 Gwefan answyddogol y dref
 Amgueddfa Bala 

Daearyddiaeth Ontario
Trefi Canada
Toronto

Dinas yng Nghanada yw Toronto, prifddinas talaith Ontario. Roedd gan y ddinas boblogaeth o 2,794,356 yn 2021. Toronto yw’r ddinas fwyaf yng Nghanada a’r 4edd yng Ngogledd America. Mae’n ganolfan bwysig i fusnes, arian, celf a diwylliant ac un o’r mwyaf cosmopolitaidd y byd.

Mae pobl cynhenid wedi byw in yr ardal ers dros 10,000 o flynyddoedd.

Sefydlwyd York ym 1793 ar ôl pwrcas Toronto; daeth York yn brifddinas i Ganada Uwch. Dioddefwyd y dref difrod mawr mewn brwydr yn y rhyfel yn erbyn Yr Unol Daleithiau ym 1812. Newidiwyd enw York i Toronto ym 1834, a daeth Toronto yn brifddinas Ontario ym 1867. Erbyn hyn, maint y ddinas yw 630.2 cilomedr sgwâr.

Iaith gyffredin y ddinas yw'r Saesneg, sy'n cael ei siarad gan y rhan fwyaf o'i bobl. Mae enw'r ddinas yn tarddu oddi wrth y gair Mohawk tkaronto, sy'n golygu 'man lle mae coed yn sefyll yn y dŵr'. Yn y gorffennol, roedd Toronto yn cael ei gweinyddu fel pum dinas annibynnol, a gafodd eu huno yn 1996.

Mae Eglwys Dewi Sant yn cynnal gwasanaethau yn yr iaith Gymraeg, yn ogystal â chyrsiau ieithol.

Adeiladau a chofadeiladau
Amffitheatr Molson
Amgueddfa Brenhinol Ontario
Amgueddfa Gardiner
Canolfan Toronto Eaton (siopa)
Parc HTO
Sgwâr Yonge-Dundas
Tŵr CN

Enwogion
Raymond Massey (1896-1983), actor
Carmen Silvera (1922-2002), actores
David Cronenberg (g. 1943), cyfarwyddwr ffilm
John Candy (1950-1994), actor

Cludiant Cyhoeddus
Mae Comisiwn Cludiant Toronto (Saesneg: Toronto Transit Commission) yn cynnig gwasanaethau bws, tramffyrdd a rheilffyrdd tanddaearol. Mae 11 tramffordd a 4 lein danddaearol.

Mae gan Toronto 2 maes awyr, Maes awyr Pearson a Maes awyr Billy Bishop. Mae gwasanaethau rhyngwladol yn cyrraedd Maes awyr Pearson. Mae Maes awyr Billy Bishop ar Ynys Toronto; defnyddir gan wasanaethau lleol.

Mae gwasanaethau fferri yn mynd o Toronto i Ynys Ward, Ynys Canol a Pwynt Hanlan, ac mae un arall, siwrnai 121 medr o hyd, i Faes Awyr Billy Bishop..

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Gwefan y ddinas

 
Dinasoedd Ontario
Ottawa

Ottawa, yn nhalaith Ontario, yw prifddinas Canada.

Hanes
1800 - sefydlu'r gymuned gan Philemon Wright.
1832 - agor y gamlas.
1857 - Ottawa yn cael ei wneud yn brifddinas Canada.

Adeiladau a chofadeiladau
Adeiladau y Senedd
Canolfan Rideau (siopau)
Château Laurier (gwesty)
Prifysgol Carleton
Prifysgol Ottawa

Enwogion
E. P. Taylor (1901-1989), dyn busnes
Lorne Greene (1915-1987), actor
Alanis Morissette (g. 1974), cantores

 
Dinasoedd Ontario
Prifddinasoedd Gogledd America
Mir Amman

Llenor yn yr iaith Wrdw oedd Mir Amman (fl. ail hanner y 18g a dechrau'r 19g), a aned yn Delhi, India.

O Delhi i Calcutta
Ychydig sy'n hysbys amdano. Cafodd ei eni yn Delhi i deulu o swyddogion teuluol pur bwysig yn y llys Mughal, rywbryd rhwng canol y 18g a thua 1770-1780.

Am resymau economaidd bu rhaid iddo adael Delhi tua diwedd y 18g a chafodd waith fel munshi (math o glerc) yn Ngholeg Fort William, Calcutta, oedd yn cael ei redeg gan Cwmni Prydeinig Dwyrain India.

Yn ystod ei dymor yn y coleg hwnnw ysgrifennod Mir Amman drosiad Wrdw o'r llyfr Perseg Qissa-e-Chahār Darvesh (tua'r 14g) a llyfr etiquette Husain Wāiz Kāshifī, Akhalāq-e-Muhsinī a gyhoeddwyd yn ddiweddarach dan y teitl Ganj-e-Khoobī (Trysordy Rhinwedd). Yr ieithydd John Gilchrist a anogodd Mir Amman i sgwennu yn Wrdw.

Hanes y Pedwar Derfish
Ei brif waith yw'r cyfieithiad gwreiddiol o'r Qissa-e-Chahār Darvesh, dan yr enw Bāgh-o-Bahār, a orffenodd yn 1803. Ei ystyr llythrennol yw "Hanes y Pedwar Derfish". Er ei fod yn gyfieithiad, torrodd y gyfrol dir newydd yn hanes yr iaith Wrdw ifanc; cyn hynny dim ond ar gyfer barddoniaeth y defnyddiwyd Wrdw, gan fod yr iaith Berseg yn cael ei hystyried yn fwy addas ac urddasol at y dasg o sgwennu rhyddiaith. Math o batois oedd y newydd-ddyfodiad Wrdw o'i chymharu â'r Berseg glasurol ym marn llawer. Cyfieithiad Amman oedd yr ail i gael ei wneud yn Wrdw, ond ni chafodd y cyntaf fawr o dderbyniad am fod ei iaith yn annaturiol ac anystwyth; ysrifenodd Amman ar y llaw arall mewn Wrwd llafar ond urddasol.

Mae Hanes y Pedwar Derfish yn gampwaith bach a anghofiwyd am hir. O ran ei stwythr mae'n debyg iawn i'r Nosweithiau Arabaidd sydd mor adnabyddus yn y Gorllewin, ond yn byrrach o lawer. Mae'n defnyddio framwaith o bump prif stori gyda sawl is-stori ynghlwm wrthyn' nhw. Ceir ynddo ddigon o "sbeis" dwyreiniol - carwriaethau, arwriaeth, antur, merched hardd a'r goruwchnaturiol - wrth i'r pedwar prif gymeriad adrodd eu helyntion. Tri thywysog a mab marsiandiwr cyfoethog ydyn' nhw, ill pedwar wedi troi cefn ar y byd am eu bod wedi'u siomi mewn cariad. Er mwyn diddanwch ac er mwyn dangos maint eu dioddefiant maen' nhw'n adrodd straeon am bobl llai ffodus byth a gyfarfuant ar eu teithiau. Daw nifer o'r straeon o fewn straeon hyn o fyd llên gwerin ac yn ogystal maen' nhw'n llawn o frasluniau ffres a chofiadwy o'r ffordd o fyw yn y gymdeithas draddodiadol yn India yng nghyfnod plentyndod Mir Amman.

Llyfryddiaeth
Yr unig gyfieithiad o Hanes y Pedwar Derfish yw:
Mohammed Zakir (gol.), Mir Amman: A Tale of Four Dervishes (Penguin India, Delhi Newydd, 1994). ISBN 0140245731

Llenorion Indiaidd yn yr iaith Wrdw
Tanygrisiau

Hen bentref chwarel yw Tanygrisiau () (weithiau Tan-y-grisiau), ger Blaenau Ffestiniog yng Ngwynedd.

Codwyd y pentref ar gyfer y chwarelwyr a weithiai yn chwareli'r Moelwynion, uwchlaw'r pentref i'r gogledd.

Yn agos i Danygrisiau mae argae Llyn Stwlan, rhwng Moelwyn Mawr a Moelwyn Bach, â'i phwerdy trydan dŵr. Mae ffordd o'r pentref yn dringo i fyny iddo a cheir canolfan ymwelwyr yno.

Mae Rheilffordd Ffestiniog, sy'n cysylltu Blaenau Ffestiniog â Phorthmadog, yn mynd trwy'r pentref ac yn atyniad twristaidd pwysig yn yr haf.

Enwogion
Brodor o Danygrisiau oedd y bardd ac emynydd Moelwyn (1866–1944). Roedd ei emynau'n boblogaidd iawn ar droad yr 20g.
Bardd arall o'r pentref oedd Lewis Moelwyn Jones (Lewis Moelwyn).
Bu'r bardd a diwygiwr cymdeithasol Silyn yn weinidog yn Nhanygrisiau o 1905 hyd 1912.
Gwyn Thomas - cafodd y bardd ac ysgolhaig ei eni yn y pentref yn 1936.
Mae'r cerddor Gai Toms (Gareth J. Thomas), yn hanu o Danygrisiau.

Gweler hefyd
Helynt Brewer Spinks, pan geisiodd rheolwr ffatri leol wahard y Gymraeg yn y gweithle.
Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Estella

Cyfeiriadau

Pentrefi Gwynedd
John Gruffydd Moelwyn Hughes

Emynydd a bardd oedd John Gruffydd Moelwyn Hughes (30 Mai 1866 – 25 Mehefin 1944), neu "Moelwyn"; roedd yn frodor o Dan-y-grisiau, ger Blaenau Ffestiniog, Gwynedd.

Bywgraffiad
Mab i chwarelwr ydoedd. Yn ei amser roedd yn un o weinidogion mwyaf adnabyddus y Methodistiaid Calfinaidd.

Ymddiddorai'n fawr yng ngwaith Pantycelyn a chyhoeddodd astudiaethau arno a'i waith.

Cyhoeddodd bedair cyfrol o farddoniaeth yn dwyn y teitl Caniadau Moelwyn (1893-1914). Roeddent yn boblogaidd iawn a chawsant eu hail-argraffu droeon. Yn ogystal cyhoeddwyd bumfed gyfrol, Caneuon Olaf Moelwyn yn 1955, ar ôl ei farwolaeth.

Roedd O. M. Edwards ymhlith ei edmygwyr. Mewn adolygiad o'r drydedd gyfres o Ganiadau mae'n dweud,
"Darnau byrion llawn o feddylgarwch a naws. // Caniadau bychain dewisol ydynt: hoff gydymaith ar awr dawel fore Sabboth neu ryw hwyr, ac yn cynnwys rhai darnau geidw eu lle yn barhaol, tra teimlad Cymro y peth yw."

Canwyd ei emyn "Pwy a'm dwg i'r ddinas gadarn?" yng ngwasanaeth angladd David Lloyd George.

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Emynwyr Cymraeg
Genedigaethau 1866
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1944
Pobl o Feirionnydd
Ynys Llanddwyn

Ynys lanw yng nghymuned Rhosyr ger Niwbwrch ar arfordir de-orllewinol Ynys Môn, yng ngogledd Cymru, yw Ynys Llanddwyn. Caiff ei gysylltu i'r tir mawr gyda sarn (neu rimyn o dir) pan fo'r llanw ar drai. Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o gwmwd Menai, cantref Aberffraw.

Eglwys y Santes Dwynwen
Cysylltir yr ynys fechan hon â'r Santes Dwynwen, nawddsant cariadon Cymru. Gellir cyrraedd gweddillion yr eglwys a gysegrir i Ddwynwen trwy ddilyn llwybr troed ar hyd yr ynys o'r sarn. Mae'r adfeilion yn perthyn i'r 16g ond credir bod eglwys hynafol ar y safle cyn hynny. Roedd yr eglwys hon yn rhan o ofalaeth Eglwys Gadeiriol Bangor a dyfodd yn gefnog gan fod cynifer o bererinion yn ymweld â'r ynys yn yr Oesoedd Canol. Ger yr eglwys mae Ffynnon Ddwynwen; credid fod symudiadau'r pysgod ynddi yn darogan y dyfodol i gariadon.

Natur
Gellir cerdded i'r ynys dros y sarn tywod meddal pan fo'r llanw allan. Mae'n Warchodfa Natur. Ceir nifer o rywiogaethau o flodau gwyllt yno, yn cynnwys Pig yr Aran (Mynawyd y bugail). Ym mis Hydref mae nifer o adar i'w gweld ar yr ynys, gan gynnwys pibyddion coesgoch a phiod môr. Mae'r creigiau ar yr ynys yn perthyn i'r cyfnod cynambrian ac maent yn dros chwe chant miliwn mlwydd oed.

Ym mhen draw'r ynys mae rhes o fythynnod pysgotwyr a dau oleudy. Mae'r baeau bychain yn dywodlyd. Ceir nifer o ynysoedd llai o'i chwmpas; Ynys yr Adar yw'r fwyaf o'r rhain.

Ceir golygfeydd o'r ynys dros fryniau Eryri a'r Eifl i'r de a'r de-orllewin.

Goleudai 
Ar Ynys Llanddwyn cewch ddau dŵr,Twr Bach a Thwr Mawr.  Yn 1819 gosodwyd colofn tua 40 troedfedd ar safle y Twr Bach fel Tirnod.  Adeiladwyd glanfa fachfel cysgod i longau a oedd yn disgwyl llanw mawr i fynd trwy'r Bar am Gaernarfon.  Ond roedd problem gyda'r golofn.  Roedd hi'n rhy isel ac felly doedd llongau o bell methu â gweld y golofn.  Felly codwyd colofn fwy ar graig o'r enw Craig Estyth.  Roedd y greigen yn greigen fwy na'r creigiau eraill.  Gwyn galchwyd y ddwy golofn ac ar Ddydd Calan 1846 goleuwyd lamp fawr ar ben y Twr Mawr i forwyr gael eu harwain i mewn i Abermenai yn y tywyllwch.

Gweler hefyd
Cwningar Niwbwrch - Ynys Llanddwyn (Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig)

Cyfeiriadau

Afon Menai
Llanddwyn
Rhosyr
Llanddwyn
Ynysoedd llanwol
Madeline Smith

Mae Madeline Smith (ganed 2 Awst 1949), yn actores o Saesnes a aned yn Hartfield, Sussex.

Dilynodd yrfa fel model yn y 1960au ac actiodd wedyn mewn sawl ffilm gomedi o'r chwedegau a'r saithdegau (e.e. mewn rhai ffilmiau Carry On), mewn cyfresi teledu (e.e. "The Two Ronnies" a "Doctor in the House") ac mewn ffilmiau arswyd Hammer.

Actiodd mewn ffilm Hammer am y tro cyntaf yn Taste the Blood Of Dracula (1969). Ond mae ei statws cwlt fel seren Hammer yn tarddu yn bennaf o ddwy ffilm gofiadwy, The Vampire Lovers (1970) a Frankenstein and the Monster from Hell (1974).

Ffilmiau
Mae ffilmiau mwyaf nodedig Madeline Smith yn cynnwys:
The Vampire Lovers
Up Pompeii
The Amazing Mister Blunden
Carry On MatronLive and Let DieTheatre of Blood''

Genedigaethau 1949
Actorion Seisnig
Modelau Seisnig
Pobl o Sussex
Hywel Cilan

Roedd Hywel Cilan (fl. 1435 - 1470) yn fardd a ganai yn y dull traddodiadol ym Mhowys yn ail hanner y 15g; ar sail tystiolaeth fewnol ei gerddi, credir ei fod yn frodor o Landrillo ym Meirionnydd.

Cedwir 27 o gerddi ganddo, y rhan fwyaf ohonynt yn gywyddau moliant i noddwyr ym Mhowys, yn cynnwys aelodau o deuluoedd Llwydiarth, Crogen, Maesmor, y Rug, Peniarth, y Rhiwlas, Corsygedol, Deuddwr a Moelyrch.

Llyfryddiaeth
Islwyn Jones (gol.), Gwaith Hywel Cilan (Caerdydd, 1963). Y golygiad safonol o'i waith.

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Beirdd yr Uchelwyr
Genedigaethau'r 15fed ganrif
Llenorion Cymreig y 15fed ganrif
Marwolaethau'r 15fed ganrif
Pobl o Feirionnydd
Llandrillo, Sir Ddinbych

Pentref a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw Llandrillo () neu Llandrillio-yn-Edeirnion. Saif yn Nyffryn Edeirnion ar lannau Afon Dyfrdwy tua hanner ffordd rhwng Corwen a'r Bala. Roedd gynt yn nwyrain yr hen Sir Feirionydd.

Yma, tua chanol y 15g, y ganwyd y bardd Hywel Cilan, a ganai i noddwyr Powys a'r cylch.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Olion neolithig
Ceir sawl beddrod Neolithig ar gyrion Llandrillo
 sef siambr gladdu Branas Uchaf, sy'n dyddio o droad y 3ydd fileniwm CC
 rhwng y pentref a Chynwyd ceir Cylch cerrig Tyfos, sy'n dyddio o Oes yr Efydd
 cylch cerrig Moel Tŷ Uchaf

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gweler hefyd 
 Digwyddiad y Berwyn

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Ddinbych
 
Pentrefi Sir Ddinbych
Illtud

Sant Cymreig cynnar oedd Illtud, weithiau Illtyd (Lladin: Hildutus) (bu farw c. 530). Ef oedd sylfaenydd mynachlog Llanilltud Fawr, ac ystyrir ef yn ffigwr allweddol yn hanes tŵf Cristnogaeth yng Nghymru fel olynydd Dyfrig. Ymddengys ei fod yn enedigol o dde Cymru neu o Lydaw.

Hanes a thraddodiadau
Ceir y cyfeiriadau cynharaf at Illtud ym Muchedd ei ddisgybl, Samson o Dol, a ysgrifennwyd yn y 7g. Dywedir yma fod Illtud yn ddisgybl i Sant Garmon, ac mai ef oedd y mwyaf dysgedig o'r Brythoniaid, yn hyddysg yn yr efengyl, y traddodiad Lladinaidd clasurol a thraddodiadau ei bobl ei hun. Dywedir mai ef oedd abad ei fynachlog ym Morgannwg. Ymddengys o'r hanesion yma ei fod wedi bod yn briod ar un adeg, a bod ganddo gefndir milwrol.

Mae'r fersiwn cynharaf o Fuchedd Illtud yn llawer diweddarach, yn dyddio o tua 1140. Lluniwyd y fuchedd yma gan awdur Normanaidd, ac nid ymddengys fod llawer o sail hanesyddol iddi. Dywedir ei fod yn ŵr priod cyn ei droedigaeth, ac iddo yrru ei wraig i ffwrdd. Ymddengys fod hyn yn rhan o ymgyrch y Normaniaid yn erbyn yr arfer Cymreig o offeiriad priod. Dywedir iddo hwylio i Lydaw gyda llongau yn llawn o rawn pan oedd newyn yno. Yn ôl y fuchedd yma, roedd Illtud yn fab i uchelwr o Lydaw o'r enw Bican Farchog, oedd yn berthynas i Arthur. Roedd Sant Sadwrn yn frawd iddo. Dywedir i Illtud ddechrau ei yrfa fel milwr, ac iddo ef a'i ŵyr ymosod ar abaty Sant Cadog Llancarfan. Fel cosb, llyncwyd pob un heblaw Illtud ei hun gan y ddaear, a chafodd Illtud droedigaeth a mynd yn fynach.

Daeth ei fynachlog yn Llanilltud Fawr yn ganolfan ddysg eithriadol o bwysig. Ymhlith disgyblion Illtud rhestrir Dewi Sant, Pol Aurelian, Samson, Gildas, Derfel Gadarn, Seiriol, Baglan a Pedrog.

Lleoedd
Ceir nifer fawr o eglwysi wedi eu cysegru i Illtud yng Nghymru, yn enwedig yn y de gan gynnwys: Llanilltud Fawr, Llantrisant (Morgannwg), Llanhiledd, Llanilltud Faerdref, Llanilltud Gŵyr ac Oxwich. Tu allan i Forgannwg ceir Llanelltyd, Meirionnydd

Ceir Bedd Gŵyl Illtud yng nghymuned Glyn Tarell, Powys; carnedd gron sy'n dyddio o Oes yr Efydd efallai. Yn yr un ardal o Frycheiniog ceir Pyllau Illtud, Tŷ Illtud a Mynydd Illtud hefyd.

Yn Llydaw mae ei enw ar bentref Lannildud ac ar yr Aber Ildut. Ei ddydd gŵyl yw 6 Tachwedd.

Llefydd a alwyd ar ôl Illtyd

Llenyddiaeth
Mewn llenyddiaeth, mae Illtud yn gymeriad yn y ddrama Buchedd Garmon gan Saunders Lewis, lle mae ef a Paulinus yn teithio i Gâl i ofyn i Garmon ddod draw i wlad y Brythoniaid.

Cyfeiriadau

 
Marwolaethau'r 530au
Cantabria

Un o gymunedau ymreolaethol Sbaen a thalaith o'r wlad honno yw Cantabria. I'r gogledd mae'r ffin a Môr Cantabria, gydag Euskadi i'r dwyrain, Castilla y León i'r de ac Asturias i'r gorllewin.
O'r boblogaeth o 589,235 (2009), mae tua un rhan o dair yn byw yn y brifddinas, Santander.

 
Cymunedau ymreolaethol Sbaen
Taleithiau Sbaen
Carreg Samson

Cromlech ger Abercastell ar arfordir Sir Benfro, hanner ffordd rhwng Tyddewi ac Abergwaun, yw Carreg Samson.

Fe'i lleolir tua hanner milltir i'r de o bentref bach Abercastell, mewn cae sy'n perthyn i fferm Tŷ Hir, nepell o lan y môr. Mae ei sefyllfa'n drawiadol gyda golygfa braf i gyfeiriad Pen Strwmbl.

Siambr gladdu â'r pridd a'i gorchuddiasai wedi'i erydu i ffwrdd dros y canrifoedd ydyw, fel pob cromlech arall. Tybir ei bod yn dyddio o Oes yr Efydd. Mae hyd y garreg glo (capstone) anferth yn 15 troedfedd (5.2m) a'i lled yn 9 troedfedd (2.7m). Mae'n gorwedd ar chwech maen cynhaliol (dim ond tri ohonyn' nhw sy'n ei chynnal heddiw) ag un ohonyn nhw yn gorwedd ar ei hyd gerllaw. Roedd y siambr o siâp amlonglog yn wreiddiol.

Yn ôl traddodiad y sant Samson a roddodd y garreg glo yn ei lle gan ddefnyddio ei fys bach yn unig. Dywedir ymhellach fod y bys hwnnw wedi'i gladdu mewn bedd arbennig ar Ynys-y-castell, ynys fechan sy'n gwarchod y fynedfa i harwbr Abercastell.

Oriel luniau

Cromlechi Cymru
Safleoedd archaeolegol Sir Benfro
Llên gwerin Cymru
Abercastell

Pentref bychan yng nghymuned Mathri, Sir Benfro, Cymru, yw Abercastell (Saesneg: Abercastle). Saif ar yr arfordir ym mae Cwm Badau hanner ffordd rhwng Tyddewi ac Abergwaun.

Dim ond ychydig o dai sydd yno heddiw, ond roedd yn harbwr bach digon prysur ym 1566. Yn ôl yr hynafiaethydd Richard Fenton, hwyliai llongau bach yn ôl ac ymlaen rhwng Abercastell a Bryste ddechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg, yn cludo menyn ac ŷd ar eu ffordd allan ac yn cludo nwyddau cyffredinol ar eu ffordd yn ôl. Yn ddiweddarach ceirch a allforid a glo carreg (anthracite) a fewnforid. Llosgid calch yn yr hen odyn sydd i'w weld yn yr harbwr o hyd.

Hanner milltir o'r pentref mae Carreg Samson, un o'r cromlechi gorau yng Nghymru. Dywedir fod bys Samson wedi'i gladdu ar Ynys-y-castell ger yr harbwr.

Ar 15 Mehefin 1876 glaniodd Alfred Johnson yn Abercastell yn ei gwch ugain troedfedd y Centennial ar ôl hwylio ar ei ben ei hun yr holl ffordd dros Fôr yr Iwerydd, y dyn cyntaf i gyflawni'r gamp honno.

Cyfeiriadau

Mathri
Pentrefi Sir Benfro
Richard Fenton

Hynafiaethydd, awdur topograffig a bardd oedd Richard Fenton (Ionawr 1747 – Tachwedd 1821), a oedd yn frodor o Dyddewi, Sir Benfro.

Cofir Fenton yn bennaf am ei lyfrau topograffig am Sir Benfro a Chymru. Bu'n byw yn Llundain am gyfnod a daeth yn gyfeillgar â William Owen Pughe. Roedd yn aelod o'r Gwyneddigion a'r Cymmrodorion.

Llyfrau Fenton
A Historical Tour through Pembrokeshire (1810)
Tours in Wales 1804-13 (cyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1917)
Poems (1790)
A Tour in Quest of Genealogy (1811)
Memoirs of an Old Wig (1815)

Beirdd Cymreig y 18fed ganrif
Beirdd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1747
Hynafiaethwyr Cymreig
Llenorion Cymreig y 18fed ganrif
Llenorion teithio Cymreig y 19eg ganrif
Llenorion teithio Cymreig yn yr iaith Saesneg
Marwolaethau 1821
Pobl o Sir Benfro
Brwydr Hyddgen

Tua mis Mehefin 1401 ymladdwyd brwydr Hyddgen yn uchel ar lethrau Pumlumon, ar y ffin rhwng Powys a Cheredigion.

Ymladd
Trechodd byddin fach Owain Glyn Dŵr lu mawr o Saeson oedd yn ceisio cyrraedd castell Aberystwyth. Yn ôl traddodiad dim ond tua 500 o ryfelwyr oedd gan Glyn Dŵr i wynebu byddin o tua 1500 o'r gelyn. Roedd mantais y tirwedd yn erbyn y Cymry, a oedd yn sefyll ar y tir isel wrth i'r Saeson ymosod ar i lawr o gyfeiriad y dwyrain. Ond credir mai ymsefydlwyr o Ffleminiaid o dde Sir Benfro oedd nifer helaeth o'r milwyr ym myddin y Saeson; milwyr dros dro oeddynt, heb lawer o ddisgyblaeth yn eu rhengoedd, er bod ganddyn' nhw arfau da.

Safle
Mae union safle'r frwydr yn ansicr. Ceir llecyn o'r enw Hyddgen ar lethrau gogleddol Pumlumon, tua milltir a hanner i'r gogledd o gronfa ddŵr Nant-y-moch. Mae afonig fach Afon Hyddgen yn llifo o'r llecyn i'r de i ymuno'n fuan ag Afon Hengwm i lifo i Nant-y-moch, tarddle Afon Rheidol. Rhwng Afon Hyddgen ac Afon Hengwm saif bryn Corn Hyddgen (564m). Dwy filltir i'r gogledd o Hyddgen mae Creigiau Bwlch Hyddgen yn glogwyn syrth sylweddol uwchben Hengwm. Mae'r tir o gwmpas yn wlyb iawn dan droed ymhob tymor.

Cof
Codwyd cofeb ger argau Nant-y-Moch a ddadorchuddiwyd gan Gwynfor Evans ar 16 Gorffennaf, 1977.

Cyfeiriadau

1401
15fed ganrif yng Nghymru
Hyddgen
Hyddgen
Hanes Ceredigion
Hanes Powys
Owain Glyn Dŵr
Pioden fôr

Pioden Fôr (Haematopus ostralegus) yw'r unig aelod o deulu'r Haematopodidae, y piod môr, sydd i'w gael yn Ewrop, lle mae'n aderyn cyffredin ac adnabyddus ger glan y môr.

Mae tair is-rywogaeth yn nythu yng ngorllewin Ewrop, yn nwyrain Ewrop a gogledd Asia, Tsieina a Corea. Mae'n aderyn mudol fel rheol, ac mae llawer o adar yn symud i Ogledd Affrica yn y gaeaf, er fod cryn nifer yn gaeafu o gwmpas Prydain ac Iwerddon.

Aderyn hawdd ei adnabod yw'r Bioden fôr, gyda chefn du a bol gwyn, pig mawr coch a choesau coch. Mae'r adar ieauanc yn fwy brown o ran lliw. Mae'n byw ar gregyn a phryfed y mae'n ei ddarganfod ar lan y môr fel rheol, ac mae'n arbenigwr ar agor cregyn o wahanol fathau. Yn ddiddorol, mae rhai adar yn arbenigo mewn rhoi y pig i mewn rhwng dau hanner y gragen i'w hagor, tra mae eraill yn torri twll trwy'r gragen, ac mae siâp y pig yn wahanol yn ôl y dull mae'r aderyn hwnnw yn ei ddefnyddio.

Mae'n nythu ar lan y môr fel rheol, ond weithiau ar lannau llynnoedd. Gall y Bioden fôr fyw am flynyddoedd lawer - mae cofnod o rai dros 40 mlwydd oed.

Yng Nghymru mae nifer cymharol fychan yn nythu, ond llawer mwy yn dod i'r traethau i dreulio'r gaeaf.

Rhydwyr
The Who

Band roc o Lundain ac arloeswyr roc caled yw The Who. Ffurfiwyd y band yn 1964 o dan yr enw "The High Numbers" i ganu caneuon Rhythm a blŵs Americanaidd. Doedd eu cerddoriaeth ddim yn wreiddiol a doedd eu record gyntaf "Zoot suit / I'm the face" ddim yn llwyddiannus, felly roeddyn nhw'n gorfod gwneud newidiadau pwysig. Fe ysgrifennodd eu gitârydd Pete Townshend ganeuon newydd ac ymaelododd y drymiwr anhygoel Keith Moon (oedd ddim ond yn 17 oed ar y pryd). Gwnaeth y cyfuniad hwn newid sŵn y band yn hollol. Roeddyn nhw'n chwarae arddull o gerddoriaeth a elwir roc caled heddiw. Roedd llawer o glybiau "mod" yn Llundain ar y pryd felly gwnaeth y band rhoi'r gorau i wisgo siacedi lledr a mabwysiadu dillad ffasiynol cyfoesol a mynd chwarae yn y clybiau hyn o dan enw newydd "The Who".

Fe recordiodd y Who eu record cyntaf "I Can't Explain" ym mis Tachwedd 1964 a gafodd ei rhyddhau ym mis Ionawr 1965 gyda Roger Daltrey yn canu a John Entwistle ar y gitâr fas. Dilynnwyd hwn gyda "Anyway, Anyhow, Anywhere" ym mis Mawrth a "My Generation" ym mis Hydref. Ar ôl 7 record yn y "top 10" ym Mhrydain gwnaethyn nhw ddim cael unrhyw lwyddiant yn America nes iddyn nhw rhyddhau "I can see for miles" ym mis Medi 1967.

Ym mis Medi 1978, deufis ar ôl rhyddhau "Who are you?" bu farw'r drymiwr Keith Moon. Penderfynodd y band gymryd dau aelod newydd, sef Kenney Jones (o'r Faces) ar y drymau a John "Rabbit" Bundrick i chwarae allweddau.

Diwrnod cyn teithio America yn 2002 bu farw John Entwistle yn Las Vegas ac roedd rhaid i'r band gario ymlaen gyda Pino Palladino yn chwarae'r gitâr fas. Wedi cyrraedd gartref yn Lloegr roedd y ddau aelod gwreiddiol, Roger Daltrey a Pete Townshend yn amheus am ddyfodol y band ond yn 2003 fe benderfynodd nhw wneud rhagor o recordiau gyda Rabbit ar yr allweddell a derbyn tri aelod newydd, sef Simon Townshend (brawd Pete Townshend) yn chwarae gitâr, Greg Lake (o Emerson, Lake & Palmer) ar y gitâr fas a Zak Starkey (mab Ringo Starr) ar y drymau.

Yn 2006, perfformiodd y band yn nghyngerdd Live 8 yn Llundain.

Albymau 
 My Generation (1965)
 A Quick One (1966)
 The Who Sell Out (1967)
 Tommy (1969)
 Who’s Next (1971)
 Quadrophenia (1973)
 The Who by Numbers (1975)
 Who Are You (1978)
 Face Dances (1981)
 It’s Hard (1982)
 Endless Wire (2006)
 Who (2019)

Bandiau roc
Bandiau Seisnig
Llanfynydd, Sir Gaerfyrddin

Am y bentref a chymuned o'r un enw yn Sir y Fflint, gweler Llanfynydd, Sir y Fflint.

Pentref a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Llanfynydd. Fe'i lleolir yng ngogledd-ddwyrain y sir rhwng Llandeilo a Llanybydder tua 10 milltir i'r dwyrain o Gaerfyrddin.

Cynrychiolir cymuned Llanfynydd yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Eglwys
Eglwys Sant Egwad yw eglwys y plwyf. Ceir maen eglwysig cerfiedig yno. Yno hefyd mae bedd yr emynydd Morgan Rhys; ar ddiwedd ei oes daeth i fyw yn Llanfynydd.

Pobl o Lanfynydd
John Dyer: Ganed y bardd ac arlunydd yno ar 15 Rhagfyr, 1758.
David Evans (Dewi Dawel) (1814 - 1871) bardd a aned yn y pentref
Daniel Simon Evans (1921- ), ysgolhaig Cymraeg.
John Evan Davies (Rhuddwawr) (1850 - 1929), Gweinidog, bardd ac awdur. Enillodd y goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1903.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Joseph Mallord William Turner

Roedd Joseph Mallord William Turner (23 Ebrill 1775 – 19 Rhagfyr 1851) yn arlunydd arloesol o Sais, a aned yn Llundain.

Fe'i ganwyd yn Covent Garden, Llundain, yn fab i William Turner (1745–1829) a'i wraig Mary.

Bu farw yn Chelsea, Llundain.

Gweithiau 
Tintern Abbey (1795)
Warkworth Castle, Northumberland – Thunder Storm Approaching at Sun-Set (1799)
Hannibal Crossing the Alps (1812)
Ivy Bridge (1813)
Eruption of Vesuvius (1817)
Venice: S. Giorgio Maggiore (1819)
The Battle of Trafalgar (1822)
Staffa, Fingal's Cave (1832)
The Fighting Temeraire (1838)
Glaucus and Scylla (1840)
Rain, Steam and Speed – The Great Western Railway (1844)

Arlunwyr Seisnig
Genedigaethau 1775
Marwolaethau 1851
Pobl o Lundain
Castell y Fflint

Codwyd Castell y Fflint yn y Fflint rhwng 1277 a 1283 ar lannau Dyfrdwy gan Edward I o Loegr yn ystod ei ryfelau yn erbyn Llywelyn ap Gruffudd a'i frawd Dafydd. Roedd yn wersyll pwysig i'r lluoedd Seisnig yn ystod y rhyfelau hyn; y cyntaf yn y gadwyn o gestyll a gododd Edward ar hyd arfordir gogledd a gorllewin Cymru i warchod y tir a oresgynodd.

Hanes
Codwyd y rhan gwreiddiol o'r castell ar fyrder, dan ofn ymosodiad gan y Cymry, a dywedir fod tus 1,800 o ddynion wrth y gwaith o gloddio'r ffos amddiffynnol yn unig. Mae'r castell yn nodweddiadol am fod ganddo dŵr anferth ar wahân i weddill y castell. Cynlluniwyd tref fechan ar yr un pryd, wrth y castell, ar gynllun rheolaidd ac wedi'i hamgylchynu â muriau.

Yn ystod Rhyfel Cartref Lloegr newidiodd y castell ddwylo sawl gwaith. Cafodd ei gipio'n derfynol gan luoedd y Seneddwyr yn 1646; fe'i dynwyd i lawr yn fuan ar ôl hynny. Yn y 18g adeiladwyd carchar ar y safle. Adfeilion yn unig sydd ar y safle heddiw, ond erys y tŵr yn olygfa drawiadol.

Adeiladau ac adeiladwaith y 13eg ganrif
Adeiladau rhestredig Gradd I Sir y Fflint
Cadw
Fflint
Y Fflint
Priordy Ewenni

Mae adfeilion Priordy Ewenni yn gorwedd ger pentref Ewenni, Bro Morgannwg, Cymru.

Hanes
Mae tystiolaeth a geir o'r meini cofeb cyn-Normanaidd sydd i'w gweld yno heddiw yn awgrymu'n gryf fod sefydliad eglwysig Cymreig yn bodoli ar y safle cyn i'r Normaniaid gyrraedd Cymru. Un o'r Normaniaid hynny oedd William de Londres, arglwydd Castell Ogwr. Rhoddodd eglwys Sant Fihangel, a oedd yn sefyll ar y safle, i Abaty Caerloyw.

Yn 1141 codwyd priordy Benedictaidd yno gyda phrior a deuddeg mynach. Graddol fu ei dyfiant. Mae Gerallt Gymro yn cyfeirio ato fel "cell fechan" ar ei daith yn 1188, ar ei ffordd o Landaf i Abaty Margam. Yn 1291 ei werth oedd £56 yn unig. Pan farwodd allan teulu de Londres, unig noddwyr y priordy, yn y 14g suddodd y priordy mewn tlodi.

Erbyn iddo gael ei diddymu yn 1535 dim ond £59 oedd ei werth. Daeth yn eiddo i Edward Carne, uchelwr lleol a arosodd yn dryw i'r Eglwys Gatholig ac a fyddai yn ddiweddarach yn mynd i Rufain ar ran Mari Tudur i gyflwyno i'r Pab ymostyngiad ei theyrnas.

Yr adeilad
Ychwanegwyd adeiladau'r priordy i'r eglwys a fodolai eisoes. Codwyd mur amddiffynnol o gwmpas y safle, a oedd braidd yn bell o gysgod amddiffynnol Castell Ogwr.

Tua'r flwyddyn 1800 datgymalwyd rhannau sylweddol o'r adeiladau preswyliol a dim ond y rhannau cysylltiedig â'r eglwys ei hun sydd ar y safle heddiw.

Cadwraeth
Mae'r hen eglwys a gweddillion y priordy gerllaw bellach yng ngofal Cadw ac ar agor i'r cyhoedd.

Llyfryddiaeth
Rod Cooper, Abbeys and Priories of Wales (Caerdydd, 1995)

Adeiladau ac adeiladwaith ym Mro Morgannwg
Adeiladau rhestredig Gradd I Bro Morgannwg
Adeiladau rhestredig Gradd II* Bro Morgannwg
Ewenni
Hanes Bro Morgannwg
Ewenni, Priordy
Sgwd Gwladys

Mae Sgwd Gwladys yn rhaeadr enwog ar Afon Pyrddin, un o'r afonydd llai sy'n aberu ag Afon Nedd, yng Nglyn Nedd uchaf, de Cymru.

Gweler hefyd
Santes Gwladys

Cyfeiriadau

Rhaeadrau Castell-nedd Port Talbot
Ynys Dewi

Mae Ynys Dewi (Saesneg: Ramsey Island) yn ynys oddi ar arfordir Penfro, gyferbyn â Thyddewi.

Daearyddiaeth
Amgylchynir yr ynys â chlogwyni syrth ac mae'r môr yn rhedeg yn gyflym o'i chwmpas. Ei hyd yw 3.2 km. Mae'n cynnwys 600 erw o dir ac yn codi i 445' (135m) yn ei phwynt uchaf. Mae ei chreigiau'n perthyn i'r cyfnod Ordoficiaidd yn bennaf. Ceir nifer o ffosilau yng ngogledd yr ynys.

Hanes
Mae olion dau gapel bach, neu ddwy gell feudwy, ar yr ynys. Gerllaw y mae adfeilion clas (hen fynachlog) a sefyflwyd gan Ddefynog Sant yn gynnar yn Oes y Seintiau. Yn ôl traddodiad, yno y cyfarfu Dewi Sant a Sant Padrig. Darganfuwyd eirch carreg ar y safle.

Dywedir fod un o'r capeli bach yn gell feudwy i Sant Iestyn (Lladin, Justinian, neu Stian) tua'r flwyddyn 500. Meudwy o Lydaw oedd Iestyn. Ymsefydlodd ar yr ynys gyda'i ddisgybl Honorius a'i chwaer a'i morwyn hithau. Rhoddodd Dewi Sant dir iddo ar yr ynys ac ar y tir mawr. Yn ôl traddodiad llofruddiwyd Iestyn gan ei weision gan dorri ei ben, ond cododd y sant ei ben i fyny a cherdded dros y tonnau i'r tir mawr. Gofynnodd i gael ei gladdu yno; mae olion Capel Iestyn i'w gweld yno heddiw. Yn ddiweddarach dadgladdiwyd ei gorff a chafodd ei osod yn ymyl Dewi Sant yn eglwys gadeiriol Tyddewi. Dywedir fod ffynnon ar Ynys Dewi i ddynodi'r llecyn lle syrthiodd pen y sant gan achosi dŵr i ffrydio o'r ddaear.

Yn ôl traddodiad arall roedd yr ynys ynghlwm wrth y tir mawr yn y gorffennol. Roedd nifer o bererinion yn croesi i weld Justinian ac roedd hynny'n ei aflonyddu beunydd, felly cymerodd fwyall a thorrodd y garreg i ffwrdd nes bod Ynys Dewi'n sefyll ar ben ei hun yn y môr.

Bu ffermio ar yr ynys, er gwaethaf ei natur greigiog, tan yn bur ddiweddar, ac roedd y gymuned fach yn allforio ŷd, menyn, defaid a gwlân i'r tir mawr hyd 1964. Yn 1992 gwerthwyd yr ynys i'r RSPB.

Natur
Mae'r ynys yn warchodfa natur ac yn gartref i filoedd o adar môr. Mae mwy na 30 math o adar yn nythu arni. Mae adar fel cigfrain, hebogiaid gleision, gwylanod coesddu a gwylanod eraill i'w gweld yn rheolaidd. O gwmpas yr ogofeydd ac ar y traethau bach niferus gwelir morloi llwydion ym mis Awst a Medi.

Cyfeiriadau

Clasau
Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Hanes Sir Benfro
Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Safleoedd archaeolegol Sir Benfro
Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yn Sir Benfro
Tai crefydd Cymru
Tyddewi
Dewi
Ffosil

Gweddillion creadur byw, neu blanhigyn, o'r gorffennol pell wedi troi'n garreg (carreg waddodol fel rheol) ydy ffosil. Ffosilota ydy'r weithred o gasglu ffosiliau, a defnyddiwyd y gair hwn yn gyntaf yn 1755 mewn llythyr gan rai o Forrisiaid Môn.

Mae casglu ac astudio ffosilau ar hyd yr oesoedd (neu'r linell amser ddaearegol yn elfen gyffrous a hanfodol o Baleontoleg: sut a pha bryd y cawsant eu ffurfio a'r berthynas rhyngddynt a'r creigiau o'u cwmpas a sut y maent yn perthyn i'w gilydd, drwy dacsonmoeg. Yn fras gellir dweud fod pob ffosil o leiaf 10,000 o flynyddoedd oed. Mae eu hamrediad felly'n ymestyn o'r ienengaf i'r hynaf yn yr is-raniadau amser canlynol: o'r Gyfres (neu 'Epoc') ddaearegol Holosen hyd at yr Eon Archaean - sef 3.48 biliwn o flynyddoedd yn ôl,

Mae maint ffosiliau'n amrywio'n fawr, felly hefyd maint pethau sy'n fyw heddiw. Gallant amrywio o facteria ungell, un micrometer mewn diametr i ddinosor neu goeden anferthol sy'n pwyso sawl tunnell. Rhan yn unig o'r creadur sydd wedi marw sy'n cael ei gadw ar ffurf ffosil fel arfer: fel arfer y rhan a fineraleiddiwyd yn ystod ei fywyd e.e. dannedd caled neu esgyrn anifeiliaid asgwrn-cefn neu ysgerbwd allanol, calchog anifeiliaid di-asgwrn cefn. Ceir hefyd ffosiliau o olion wedi'u gadael gan yr anifail ei hun e.e. ôl traed neu garthion (coprolitau).

Cyfeiriadau

Bioleg
Daeareg
Paleontoleg
Hans Holbein yr Ieuaf

Roedd Hans Holbein yr Ieuaf (c.1497–1543) yn arlunydd o'r Almaen, a ganed yn Augsburg.

Diolch i'w gyfaill Erasmus, cafodd nawdd Syr Thomas More yn Lloegr. Ymsefydlodd yn y wlad honno yn 1532 a daeth yn enwog am y cyfresi o luniau a wnaeth o fawrion y dydd.

Roedd ei dad, Hans Holbein yr Hynaf, hefyd yn baentiwr o fri.

Arlunwyr Almaenig
Arlunwyr y Dadeni
Genedigaethau 1497
Marwolaethau 1543
Thomas More

Roedd Syr Thomas More (7 Chwefror 1478 – 6 Gorffennaf 1535) yn ysgolhaig, awdur, athronydd a sant o Sais, a aned yn Llundain. Ei waith enwocaf yw ei gyfrol Utopia, a ysgrifennwyd yn Lladin yn wreiddiol, fel y rhan fwyaf o weithiau More.

Bywgraffiad
Roedd yn cydymdeimlo ag Erasmus. Gwrthododd sefydlu Eglwys Loegr gan Harri VIII. Arglwydd Ganghellor o 1529 hyd 1532 oedd ef.  Oherwydd ei amharodrwydd i arwyddo dogfen yn cydnabod Harri VIII fel pen yr eglwys yn Lloegr cafodd ei ddienyddio am deyrnfradwriaeth yn 1535.

Fe'i canoneiddiwyd gan yr Eglwys Gatholig yn 1935.

Cyfeiriadau

Athronwyr y Dadeni
Athronwyr Seisnig
Genedigaethau 1478
Llenorion Lladin y Dadeni
Llenorion Seisnig yr 16eg ganrif
Marwolaethau 1535
Pobl o Lundain
Seintiau Lloegr
Ysgolheigion Seisnig yn yr iaith Ladin
Desiderius Erasmus

Roedd Desiderius Erasmus (27 Hydref 1466/1469 - 12 Gorffennaf 1536) yn ddyneiddiwr Gristnogol a llenor o Iseldirwr, a aned yn Rotterdam.

Erasmus oedd efallai'r mwyaf dylanwadol o feddylwyr mawr y Dadeni, nid yn unig am ei feddwl treiddgar ond am ei fod wedi astudio a dysgu ledled Ewrop.

Roedd yn ddyn dysgiedig iawn, yn ysgolhaig penigamp, a chyhoeddodd nifer o lyfrau yn ystod ei oes. Yr enwocaf ohonynt yw yr Encomium Moriae ("Molawd Ffolineb", 1509), a ysgrifennodd er diddanu ei gyfaill Thomas More.

Cyfieithodd y Testament Newydd o'r Roeg, am y tro cyntaf erioed, a dangosodd mai dogfen ail-law oedd y Beibl Fwlgat (cyfieithiad o gyfieithiad).

Gwrthwynebai'n gryf ddogmatiaeth a grym yr offeiriaid ac eto ni wrthododd y ddiwinyddiaeth Gatholig a chadwodd draw o'r ddadl ffyrnig ynghylch dysgeidiaeth Martin Luther.

Llyfryddiaeth 
 Colloquia
 Apophthegmatum opus
 Adagia
 Encomium Moriae ("Molawd Ffolineb")

Gweler hefyd 
 Gwobr Erasmus

Athronwyr y Dadeni
Athronwyr Iseldiraidd
Cyfieithwyr y Beibl
Diwinyddion Iseldiraidd
Genedigaethau 1466
Llenorion Iseldiraidd yn yr iaith Ladin
Llenorion Lladin y Dadeni
Marwolaethau 1536
Pobl o Rotterdam
Rotterdam

Prif borthladd ac ail ddinas yr Iseldiroedd yw Rotterdam (), yn nhalaith Zuid-Holland ar aber y Nieuwe Maas.

Ganwyd Erasmus yn y ddinas yn 1466.

Adeiladau 
 Amgueddfa Boijmans-van Beuningen 
 Kubuswoningen
 Kunsthal 
 Pont Erasmus
 Tŵr Montevideo
 Tŷ Gwyn

Pobl o Rotterdam 
 Erasmus (c. 1466-1536), athronydd
 Pim Fortuyn (1948-2002), gwleidydd
 Pieter de Hooch (1629-1684), arlunydd
 Willem de Kooning (1904-1997), arlunydd
 Ruud Lubbers (g. 1939), gwleidydd
 Betty Stöve (g. 1945), chwaraewr tenis
 Cornelis Tromp (1629-1691), morwr

Dinasoedd yr Iseldiroedd
Augsburg

Mae Augsburg yn ddinas yn Bafaria, yn ne-orllewin yr Almaen, ar fala Afon Wertach ag Afon Lech.

Sefydlwyd Augsburg gan y Rhufeiniaid yn y flwyddyn 15 C.C.. Mae ei heglwys gadeiriol yn dyddio o'r 10g.

Yn ddinas rydd ymherodrol dan yr Ymerodraeth Lân Rufeinig er 1276, roedd yn lleoliad i diet (senedd ymherodrol) hanesyddol yn 1530 (Cyffesiad Augsburg) ac yn 1555 (Heddwch Augsburg) sy'n gerrig milltir yn hanes y Diwygiad Protestannaidd.

Ymhlith enwogion y ddinas mae yr arlunydd Hans Holbein yr Ieuaf a'r dramodydd Bertolt Brecht.

Adeiladau a chofadeiladau
Augsburger Puppenkiste (theatr)
Perlachturm
Rathaus (neuadd y ddinas)
Tŷ Leopold Mozart

Aneddiadau Bafaria
 
Dinasoedd yr Almaen
Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig
Bertolt Brecht

Roedd Eugen Berthold Friedrich Brecht, neu Bertolt Brecht (10 Chwefror 1898 - 14 Awst 1956) yn ddramodydd a bardd yn yr iaith Almaeneg a aned yn Augsburg, yn Bafaria, yr Almaen.

Ei waith mwyaf adnabyddus yw'r Dreigroschenoper ("Opera'r Cardotyn", 1929), a ysgrifennodd flwyddyn ar ôl troi'n Farcsydd.

Roedd yn dad i'r actores Hanne Hiob a'r bardd Stefan Brecht.

Llyfryddiaeth

Drama
Baal (1918/1923)
Trommeln in der Nacht (1918–20/1922)
Die Dreigroschenoper (1928) (gyda Kurt Weill)Happy End (1929) (gyda Kurt Weill)Aufstieg und Fall der Stadt Mahagonny (1927–29/1930) (gyda Kurt Weill)Die heilige Johanna der Schlachthöfe (1929–31/1959)Mutter Courage und ihre Kinder (1939)Der gute Mensch von Sezuan (1939–42/1943)Der aufhaltsame Aufstieg des Arturo Ui (1941/1958)
Y Cylch Sialc (Der kaukasische Kreidekreis) (1943–45/1948)

BarddoniaethBertolt Brecht: Barddoniaeth (1926)Deutsche Sinfonie (gyda Hanns Eisler)

ArallDialogue aus dem Messingkauf Astudiaethau 
 G. L. Jones, Brecht, Y Meddwl Modern (Gwasg Gee, 1985)
 Robert Gillett a Godela Weiss-Sussex (gol.), “Verwisch die Spuren!” Bertolt Brecht’s Work and Legacy: A Reassessment'' (Amsterdam: Rodopi, 2008)

Beirdd Almaenig yr 20fed ganrif
Beirdd Almaenig yn yr iaith Almaeneg
Dramodwyr Almaenig yr 20fed ganrif
Dramodwyr Almaenig yn yr iaith Almaeneg
Genedigaethau 1898
Marwolaethau 1956
Pobl o Fafaria
Rabindranath Tagore

Athronydd, dysgeidydd a llenor yn yr iaith Fengaleg oedd Rabindranath Tagore (1861 - 1941), a aned yn Calcutta, yng Ngorllewin Bengal, India.
Roedd yn fab i'r diwygiwr crefyddol Debendranath Tagore (1817 - 1905), sefydlydd ashram "Cartref Hedd" yn Calcutta a drowyd yn ganolfan addysg gan ei fab ar ôl ei farwolaeth. Urddiwyd Tagore yn farchog gan Brydain yn 1915 ond fe roddodd heibio'r anrhydedd yn 1919 fel protest yn erbyn Cyflafan
Amritsar.

Roedd Tagore yn awdur barddoniaeth, dramâu a ffuglen yn Fengaleg, yn gerddor ddawnus ac yn artist da. Ei waith mwyaf adnabyddus yn y Gorllewin yw'r gyfrol ddylanwadol o gerddi Gitanjali, a gyfieithwyd i'r Saesneg yn 1912.
Beirniadwyd ef gan Gandhi fel hyn: 'rhowch i ni weithredoedd nid geiriau.' Cafodd hyn effaith drom ar Waldo Williams.

Ffynonellau

Athronwyr Indiaidd
Beirdd Indiaidd yn yr iaith Fengaleg
Dramodwyr Indiaidd yn yr iaith Fengaleg
Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Llenorion straeon byrion Indiaidd yn yr iaith Fengaleg
Genedigaethau 1861
Marwolaethau 1941
Nofelwyr Indiaidd yn yr iaith Fengaleg
Amritsar

Mae Amritsar yn ddinas yn y Punjab yng ngogledd-orllewin India.

Sefydlwyd Amritsar yn 1577 gan Ram Das, pedwerydd guru y Siciaid. Mae'n ddinas sanctaidd i'r Siciaid er hynny. Mae'n enwog am ei Theml Aur.

Digwyddodd Cyflafan Amritsar yno yn 1919 pan saethwyd a lladdwyd rhai cannoedd o wrthdystwyr gan filwyr o'r fyddin Indiaidd Prydeinig. Bu cyflafan arall yn 1984 pan ymosododd milwyr Indiaidd ar y Deml Euraidd gan ladd tua 100 o eithafwyr Siciaidd; roedd llofruddiaeth Indira Gandhi yn nes ymlaen yn yr un flwyddyn yn ddial am hynny.

Dinasoedd India
Punjab, India
Dinasoedd sanctaidd
Jörg von Ehingen

Roedd Jörg von Ehingen, neu Georg von Ehingen (1428–1508), yn farchog a llenor yn yr iaith Almaeneg, a aned yng nghastell Hohenentrigen, ger tref fach Rottenburg-am-Neckar yn Swabia (talaith Baden-Württemberg heddiw), ar lan Afon Neckar.

Dyddiadur Jörg von Ehingen
Yr unig waith llenyddol ganddo sy'n hysbys yw cyfrol hunangofiant mae'n galw ei "Ddyddiadur" a ysgrifennwyd ganddo yn ei henaint. Er ei bod yn gyfrol fer mae'n hynod ddiddorol am y disgrifiadau a geir ynddi o bobl a lleoedd. Bu'n bresennol pan goronwyd y brenin Ladislas o Bohemia yn Fienna ar 28 Hydref 1453, er enghraifft.

Taith i'r dwyrain
Aeth Jörg ar ddwy daith fawr yn ei ieunctid. Yn ystod y gyntaf, yn 1454, teithiodd i'r Dwyrain Agos. Ymwelodd â Fenis, Rhodes (lle daeth i adnabod Pennaeth Mawr Urdd Marchogion Sant Ioan a ammdiffynai'r ynys yn erbyn y Tyrciaid Otoman), ac yna Beirut, Tyrus, Nasareth, Môr Galilea a Jeriwsalem yn y Tir Sanctaidd. Ar ôl cyfnod cythryblus yn Damascus aeth i Alecsandria yn yr Aifft cyn dychwelyd i Swabia gan alw yn Cyprus a Rhodes eto ar ei ffordd adre.

Taith i'r de
Roedd ei ail daith, ar ddiwedd y flwyddyn 1454 neu ddechrau 1455, yn fwy anturus. Ceisiai antur ac aeth ar gylch i gynnig ei wasanaeth fel marchog yn llysoedd Ffrainc a Sbaen. Gwelodd y brenin Siarl I yn Bourges, Juan II o Navarre ym Pamplona, René o Sisili yn Angers ac Alfonso V o Bortiwgal yn Lisbon. Gofynnodd Alfonso iddo fynd i Ceuta (yng ngogledd Morocco heddiw) i'w amddiffyn rhag lluoedd y Mwslemiaid. Cafodd ei hun mewn ymryson law-i-law ag un o farchogion gorau y Moors tra gwyliodd y ddwy fyddin yr ornest; ymryson sifalriaidd ond gwaedlyd a enillodd o drwch blewyn.

Diweddglo
Dychwelodd i'w hen gartref ar lannau gwyrdd Afon Neckar yn ŵr ifanc ond profiadol, wedi ymweld â llys Harri IV o Castille ar ei ffordd ac ymladd eto. Ond efallai fod Jörg wedi cael digon o grwydro a rhyfela. Gwrthododd le yn y llys, atgyweiriodd gastell Kilchberg (castell arall y teulu) a phriododd ferch leol a bu fyw weddill ei ddyddiau yn bugeilio ei ddefaid a chodi ei deulu; diweddglo annisgwyl i yrfa marchog crwydr.

Llyfryddiaeth
Malcolm Letts (gol.), The Diary of Jörg von Ehingen (Rhydychen, 1929)

Dolen allanol
Castell Schloss Hohenentrigen a'i hanes: yn Almaeneg ond gyda lluniau o'r castell

Genedigaethau 1428
Llenorion teithio Almaenig y 15fed ganrif
Llenorion teithio Almaenig yn yr iaith Almaeneg
Marwolaethau 1508
Pobl o Baden-Württemberg
Rottenburg-am-Neckar

Mae Rottenburg-am-Neckar yn dref fach, hanesyddol ar lan Afon Neckar yn Swabia, yn yr Almaen gyda phoblogaeth o 42,655 (2008).

Ganwyd y marchog Jörg von Ehingen, awdur hunangofiant diddorol yn yr iaith Almaeneg o ddiwedd yr Oesoedd Canol, yng nghastell Ehingerburg wrth ymyl y dref.

Cyfeiriadau 

Aneddiadau Baden-Württemberg
Trefi'r Almaen