Madrid

Prifddinas Sbaen a phrifddinas yr ardal Comunidad Autónoma de Madrid yw Madrid. Madrid yw'r ddinas fwyaf poblog yn Sbaen, y drydedd ddinas fwyaf poblog yn yr Undeb Ewropeaidd ar ôl Llundain Fwyaf a Berlin, a'i hardal fetropolitaidd yw'r ail ddinas fwyaf poblog yn yr Undeb Ewropeaidd ar ôl Paris, gyda phoblogaeth o  yn y ddinas a  o bobl o gynnwys yr ardal ehangach. Lleolir y ddinas ar lannau Afon Manzanares reit yng nghanol daearyddol y wlad, ac yng nghanol Comunidad Autónoma de Madrid, sy'n cynnwys dinas Madrid, ei chytrefi a'i maesdrefi a phentrefi ehangach; ffinia'r gymuned hon gyda chymunedau hunan-lywodraethol Castilla y León a Castilla-La Mancha. Mae ei harwynebedd yn 604.3 km2 (233.3 milltir sgwâr).

Fel prifddinas Sbaen, lleoliad y llywodraeth a chartref y brenin Felipe VI; Madrid yw canolbwynt gwleidyddol y wlad hefyd. Mae gan ardal drefol Madrid y CMC trydydd-mwyaf yn yr Undeb Ewropeaidd ac mae ei ddylanwad mewn gwleidyddiaeth, addysg, adloniant, yr amgylchedd, y cyfryngau, ffasiwn, gwyddoniaeth, diwylliant a'r celfyddydau i gyd yn cyfrannu at ei statws fel un o ddinasoedd  mawr y byd.

Mae Madrid yn gartref i ddau glwb pêl-droed byd-enwog, Real Madrid ac Atlético Madrid. Oherwydd ei allbwn economaidd, safon byw uchel, a maint y farchnad, ystyrir Madrid yn brif ganolfan ariannol a phrif ganolbwynt economaidd Penrhyn Iberia a De Ewrop. Mae'n gartref i brif swyddfeydd llawer o gwmnïau mawr Sbaen, megis Telefónica, IAG neu Repsol. Madrid hefyd yw'r 10fed ddinas fwyaf byw yn y byd yn ôl cylchgrawn Monocle, yn ei mynegai ar 2017.

Mae Madrid yn gartref i bencadlys 'Sefydliad Twristiaeth y Byd' y Cenhedloedd Unedig (UNWTO), Ysgrifenyddiaeth Gyffredinol Ibero-Americanaidd (SEGIB), Sefydliad Gwladwriaethau Ibero-Americanaidd (OEI), a Bwrdd Goruchwylio Budd y Cyhoedd (PIOB). Mae hefyd yn gartref i reoleiddwyr a hyrwyddwyr rhyngwladol mawr yr iaith Sbaeneg: Pwyllgor Sefydlog Cymdeithas yr Academïau Iaith Sbaeneg, pencadlys yr Academi Frenhinol Sbaenaidd (RAE), yr Instituto Cervantes a Sefydliad Sbaeneg Brys (Fundéu BBVA). Mae Madrid yn trefnu ffeiriau fel FITUR, ARCO, SIMO TCI ac Wythnos Ffasiwn Madrid.

Mae yma bensaerniaeth ddiddorol iawn, ond  nid mor unigryw a'r bensaerniaeth yng Nghatalwni. Ymhlith ei dirnodau mae brif sgwar (y Plaza Mayor), Palas Brenhinol Madrid; y Theatr Frenhinol gyda'i Thŷ Opera a adferwyd yn 1850; Parc Buen Retiro, a sefydlwyd ym 1631; adeilad y Llyfrgell Genedlaethol o'r 19g a sefydlwyd ym 1712; llawer o amgueddfeydd cenedlaethol, a'r Triongl Celf Aur (Triángulo del Arte) wedi'u lleoli ar hyd y Paseo del Prado ac sy'n cynnwys tair amgueddfa gelf: Amgueddfa Prado, Amgueddfa Reina Sofía, ac Amgueddfa Thyssen-Bornemisza. Mae Palas a Ffynnon Cibeles wedi dod yn un o symbolau peblogaidd o'r ddinas.

Geirdarddiad
Ceir sawl esboniad o darddiad yr enw 'Madrid'. Yr un tebygol yw ei fod yn deillio o'r geiriau Celtaidd 'Mad' (da yn Llydaweg a '-ritu' ('rhyd', fel yn y Gymraeg). Ceir posibilrwydd arall, sef ei fod yn tarddu o'r Arabeg maǧrà (sef "dŵr y nant").

Hanes
Ceir olion o aneddiadau dynol yn y safle lle saif dinas Madrid heddiw ers y cyfnod Celtaidd: ceir olion archeolegol o anheddiad Celtaidd llwyth y Carpetani, olion Rhufeinig yn dilyn hynny, basilica y Fisigothiaid ger eglwys Santa María de la Almudena a thri necropolis Fisigoth ger Casa de Campo, Tetuan a Vicálvaro.

Y Canoloesoedd

Yn ail hanner y 9g, adeiladodd Cordobese Emir Muhammad I gaer ar bentir ger Afon Manzanares, un o nifer y gorchmynnodd eu hadeiladu ar y ffin rhwng Al-Andalus a theyrnasoedd León a Castile, gyda'r nod o amddiffyn Toledo rhag y goresgyniadau Cristnogol a hefyd fel man cychwyn ar gyfer troseddwyr Mwslimaidd.  Ar ôl dadelfennu Caliphate Córdoba ar ddechrau'r 11g, integreiddiwyd Madrid yn Taifa Toledo.

Yng nghyd-destun yr ymgyrch ehangach dros goncro Taifa Toledo a gychwynnwyd ym 1079, gorchfygwyd Madrid ym 1083 gan Alfonso VI o León a Castile, a geisiodd ddefnyddio’r dref fel troedle caerog i ymosod ar ddinas Toledo, yn ei dro a orchfygwyd yn 1085. Yn dilyn y goncwest, meddiannodd Cristnogion ganol y ddinas, tra bod Mwslemiaid ac Iddewon wedi'u dadleoli i'r maestrefi. Difethwyd waliau Madrid yn llwyr yn 1110. Perthynai i'r goron yn 1123 yn ystod teynasiad Alfonso VII o León a Castile. Er 1188, enillodd Madrid yr hawl i fod yn ddinas â chynrychiolaeth yn llysoedd Castile. Yn 1202, rhoddodd Alfonso VIII ei siarter gyntaf i Madrid i reoleiddio'r cyngor trefol, a ehangwyd ym 1222 gan Ferdinand III.

Pobl a aned ym Madrid
 Clara Campoamor (1888 - 1972), gwleidydd ac eiriolwr dros hawliau menywod

Cyfeiriadau

 
Dinasoedd Sbaen
Prifddinasoedd Ewrop