alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Steve Jones (biolegydd)

Biolegydd ac awdur Cymreig yw Steve Jones (ganwyd 24 Mawrth 1944).

Ganwyd Steve Jones yn Aberystwyth, a bu ym Mhrifysgol Caeredin a Phrifysgol Chicago cyn cael ei benodi'n Athro Geneteg yng Ngholeg y Brifysgol Llundain ac yn bennaeth labordy enwog Galton.

Ym 1996 enillodd Fedal Faraday y Gymdeithas Frenhinol am ehangu gwybodaeth y cyhoedd mewn geneteg ac esblygiad. Dros y blynyddoedd mae wedi cyflwyno'r maes hwn yn syml iawn i bobol gyffredin. Darwin, mae'n debyg yw ei arwr mawr ac mae wedi ysgrifennu am esblygiad.

Yn ei lyfr The Descent of Men mae'n croniclo dirywiad cyflwr y cromosom 'Y' ac yn dangos sut (yn ei farn ef) mae'r rhyw gwryw am ddod i ben ymhen rhai miloedd o flynyddoedd.

Llyfryddiaeth

Llyfrau gan Steve Jones
The Language of the Genes| cyhoeddwr: Flamingo, 1993 | id=ISBN 0-00-655243-9 enillydd (Aventis Prize winner)
The Cambridge Encyclopedia of Human Evolution | cyhoeddwr: Cambridge University Press, 1994 | id=ISBN 0-521-46786-1
In the Blood: God, Genes and Destiny | cyhoeddwr: Houghton Miffin, 1997 | id=ISBN 0-00-255512-3
Almost Like a Whale: The Origin of Species Updated | cyhoeddwr: Doubleday, 1999 | id=ISBN 0-385-40985-0
The Descent of Men | cyhoeddwr: Flamingo, 2003 | id=ISBN 0-618-13930-3
Introducing Genetics | cyhoeddwr: Totem Books, 2005 | id=ISBN 1-84046-636-7
Coral | cyhoeddwr: Little, Brown, 2007 | id=ISBN 978-0-316-72938-3

Erthyglau gan yr Athro Steve Jones
Steve Jones view from the lab: Scientist or media tart? 
 Steve Jones View from the lab: dinosaurs, academics and the case against ginger biscuits 
Steve Jones View from the lab: the hard cell 
Steve Jones: Why is there so much genetic diversity 
Steve Jones: Don't blame the genes

Erthyglau am yr Athro Steve Jones
Steve Jones: A highly original species 
Steve Jones: Is human evolution finally over?
Professor Steve Jones: My work space

Teledu
Cyflwynodd 6 o raglenni In the Blood, ar eneteg dynol a ddarlledwyd yn 1996.

Dyfyniad
"Evolution is to the social sciences as statues are to birds: a convenient platform upon which to deposit badly digested ideas."

Dolenni allanol
Gwefan yr Athro Steve Jones yn yr UCL
Edge.org 
Michael Faraday - cyn enillwyr 2004 - 1986 (gan gynnwys Steve Jones)
'GM Foods - Safe?' Steve Jones yn rhoi'i farn Fideo gan Vega Science Trust.
Cyfweliad radio "Sunday Sequence" - BBC Radio Ulster 19-03-06 
BBC Radio 4 In Our Time - GENETIC MUTATION - with Steve Jones - sain

Genedigaethau 1944
Biolegwyr Cymreig
Gwyddonwyr Cymreig
Pobl o Geredigion
Siôr VI, brenin y Deyrnas Unedig

Brenin Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon o 11 Rhagfyr 1936 hyd ei farwolaeth oedd Siôr VI, brenin y Deyrnas Unedig (Albert Frederick Arthur George) (14 Rhagfyr 1895 - 6 Chwefror 1952).
 
Fe'i ganwyd yn "York Cottage", Sandringham, yn fab i'r brenin Siôr V ac yn frawd i'r brenin Edward VIII.

Testun y ffilm The King's Speech (2010) oedd Siôr.  Mae'r ffilm yn serennu Colin Firth fel y brenin.

Gwraig 
 Elizabeth Bowes-Lyon

Plant 
 Elisabeth II
 Y Dywysoges Margaret Rose

Brenhinoedd a breninesau y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1895
Marwolaethau 1952
Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Ymerodron
Cymdeithas y Cymreigyddion

Sefydlwyd Cymdeithas y Cymreigyddion yn Llundain yn 1794 gyda'r bwriad o gadw'r Gymraeg yn bur trwy drafod materion cyfoes ac o bwys. Ymysg sefydlwyr y gymdeithas newydd yr oedd John Jones (Jac Glan-y-gors) a Thomas Roberts, Llwyn'rhudol.

Yr oeddent fel gweddill y cymdeithasau Cymraeg yn Llundain fel arfer yn cynnal eu cyfarfodydd mewn tafarndai lleol ac fel mae eu cofnodion yn dangos fe allai'r cyfarfodydd ar adegau fynd tros ben llestri. Ond erbyn canol y 19eg ganrif fe wnaeth parchusrwydd oes Victoria hi yn amhosib iddynt gynnal eu cyfarfodydd fel yr oeddent wedi dod i arfer ac yn 1855 daeth terfyn ar y gymdeithas.

Gweler hefyd
Cymdeithas Cymreigyddion Y Fenni
Cymdeithas y Gwyneddigion

Cymry Llundain
Diwylliant Cymraeg
Hanes y Gymraeg
Sefydliadau 1794
Clawdd Offa

Clawdd a ffos sy'n rhedeg yn gyfochrog i'r ffin bresennol rhwng Cymru a Lloegr yw Clawdd Offa. Mae'n ymestyn o aber Afon Dyfrdwy yn y gogledd i aber Afon Hafren yn y de am 150 milltir; dyma oedd y clawdd hwyaf neu hiraf a wnaed gan ddyn yng ngorllewin Ewrop yn yr Oesoedd Canol.

Mae'n debygol yr adeiladwyd ef yn ystod teyrnasiad Offa, Brenin Mersia yn yr wythfed ganrif. Yr adeg honno roedd y clawdd yn dynodi'r ffin rhwng teyrnas Powys a Mersia a hefyd, efallai, yn amddiffyn Mersia rhag ymosodiadau gan y Cymry. Nid oes sicrwydd mai Offa a gododd y clawdd; mae'n bosib fod rhan ohono yn gynharach.

Mae Clawdd Offa ar restrau Cadw ac English Heritage ac mae llwybr cyhoeddus pellter hir ar hyd y clawdd.

Mae "y tu draw i Glawdd Offa" yn cael ei ddefnyddio fel ffordd arall o ddweud "Lloegr".

Llyfryddiaeth 
 Cyril Fox, Offa's Dyke: a Field Survey of the Western Frontier Works of Mercia in the Seventh and Eighth Centuries AD (Llundain, 1955)
 Margaret Gelling (gol.), Offa's Dyke Reviewed (Rhydychen, 1983)
 David Hill a Margaret Worthington, Offa's Dyke: History and Guide (Stroud, 2003)

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
 Clawdd Offa (Ymddiriedolaeth Archaeolegol Clwyd-Powys)

Gweler hefyd 
 Llwybr Clawdd Offa
 Clawdd Wat

Cadw
Daearyddiaeth hanesyddol Cymru
Gororau
Mersia
Yr Oesoedd Canol yng Nghymru
Safleoedd archaeolegol Lloegr
Safleoedd archaeolegol Sir Ddinbych
Safleoedd archaeolegol Sir Fynwy
Safleoedd archaeolegol Powys
Erthygl Pedia Trefynwy
Afon Hafren

Afon hiraf Prydain yw Afon Hafren (Saesneg River Severn), 354 km (219 milltir) o hyd. Mae'n tarddu yng nghanolbarth Cymru cyn llifo trwy orllewin Lloegr am ran o'i chwrs a llifo i Fôr Hafren rhwng Caerdydd a Weston-super-Mare.

Mae Afon Hafren yn tarddu ar lethrau gogleddol Pumlumon ger Llanidloes, ar uchder o 610m. Nid yw tarddle Afon Gwy ymhell, ar lethrau deheuol Pumlumon. Mae'r afon yn llifo tua'r de-ddwyrain trwy Goedwig Hafren. Ychydig cyn cyrraedd Llanidloes mae Afon Dulas yn ymuno â hi ac yna yn nhref Llanidloes ei hun mae Afon Clywedog yn ymuno. O Lanidloes mae'r afon yn troi tua'r gogledd-ddwyrain heibio Llandinam a Chaersŵs, lle mae Afon Carno yn ymuno. Mae'n llifo trwy'r Drenewydd a heibio Castell Dolforwyn ac Aber-miwl ac yna trwy'r Trallwng. Am ychydig filltiroedd mae'r afon yn ffurfio'r ffin rhwng Cymru a Lloegr, yna mae'n croesi i Loegr, lle mae'n parhau tua'r dwyrain i lifo trwy Amwythig. Mae wedyn yn llifo heibio Ironbridge a Bridgnorth, Stourport-on-Severn ac yna Caerwrangon, lle mae Afon Tefeidiad yn ymuno â hi ychydig i'r de o'r ddinas, a Tewkesbury. Mae'n llifo tua'r de heibio Caerloyw cyn cyrraedd yr aber ym Môr Hafren, lle mae'n gwahanu Cymru a Lloegr.

Mae sawl pont nodedig, yn enwedig pontydd haearn Llandinam ac Iron Bridge, Pont Hafren ac Ail Groesfan Hafren, a thwnnel rheilffordd yn croesi'r afon.

Geirdarddiad a Mytholeg 
Credir fod yr enw Severn yn deillio o’r Frythoneg sabrinā, o bosib o ffurf hynafol samarosina, a olygir tir braenar yr haf. Mae cofnod o’r enw yn ei ffurf Ladinaidd Sabrina yn deillio o'r 2il ganrif. 

Cofnodir y ffurf Gymraeg o'r enw Hafren, yn gyntaf, yn y Historia Regum Britanniae yn y 12g. Gwnaeth masque Comus Milton o 1634, Sabrina yn nymff a oedd wedi boddi yn yr afon. Yn yr Amwythig, heddiw mae cerflun o Sabrina yng Ngerddi Dingle yn y Chwarel, yn ogystal â cherflun metel ohoni a godwyd yn 2013.

Mae duwdod gwahanol yn gysylltiedig ag Aber yr Hafren, sef Nodens, wedi’i gynrychioli yn eistedd ar forfarch, yn marchogaeth ar frig eger yr Hafren.

Tarddiad a choedwig
Mae'r afon yn tarddu ym mynyddoedd Pumlumon ac er 1947 planwyd Coedwig Hafren o'i gylch i ddarparu gwaith, a bellach, hamdden i bobl lleol a thwristiaid.

Oriel

 
Hafren
Hafren
Hafren
Hafren
Hafren
Kofi Annan

Diplomydd o Ghana oedd Kofi Atta Annan (8 Ebrill 1938 – 18 Awst 2018). Ganwyd yn Kumasi, Ghana. Cafodd Gwobr Nobel am Heddwch yn 2001. Gwasanaethodd fel seithfed Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig rhwng Ionawr 1997 a Rhagfyr 2006 ac ef oedd y dyn du cyntaf i ddal y swydd. Roedd yn rhugl yn Saesneg, Ffrangeg a nifer o ieithoedd Affrica. Roedd ei wraig, Nane Maria (Lagergren) Annan, yn hanner-nith i Raoul Wallenberg.

Astudiodd Annan yn Mhrifysgol Gwyddoniaeth a Thechnoleg Kumasi (Ghana), Coleg Macalester yn Saint Paul, Minnesota (Unol Daleithiau, 1961), Institut universitaire des hautes études internationales yn Geneva (y Swistir, 1961-62) a Sefydliad Technoileg Massachusetts (1971-72).

Dechreuodd weithio gyda WHO ym 1962, ac yn 1993 daeth yn Is-Ysgrifennydd Cyffredinol i Boutros Boutros-Ghali o'r Aifft. Dechreuodd ei dymor cyntaf fel Ysgrifennydd Cyffredinol ar 1 Ionawr, 1997 a'r ail ar 1 Ionawr, 2001. Roedd hynny'n eithriadol am fod y swydd arfer cylchdroi rhwng y cyfandiroedd ar ôl dau dymor ac roedd ei ragflaenydd wedi gwasanaethu am dymor. Felly yn ôl arferiad un tymor byddid wedi disgwyl i Kofi Annan wasanaethu am un tymor.

Anrhydeddau
 Prifysgol Technoleg Dresden (yr Almaen), doctor honoris causa
 Prifysgol Carleton, Doethuriaeth y Gyfraith, honoris causa, 9 Mawrth 2004
 Prifysgol Ottawa, Gradd Doethuriaeth y Brifysgol, 9 Mawrth 2004

Llyfryddiaeth 
 Interventions: A Life in War and Peace (Llundain, Allen Lane, 2012). Gyda Nader Mousavizadeh.

Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Genedigaethau 1938
Marwolaethau 2018
Ghanaiaid
Ysgrifenyddion Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig
Ynysoedd y Galapagos

Ynysfor sydd yn perthyn i Ecwador yw Ynysoedd y Galapagos. Mae'r ynysoedd yn y Môr Tawel tua 1,000 km oddi ar dir mawr De America a maent yn enwog am y nifer enfawr o rywogaethau endemig ac ymchwil Charles Darwin ar gyfer detholiad naturol.

Mae nifer o'r ynysoedd i'r gogledd o'r cyhydedd a nifer i'r de ac mae'r cyhydedd yn croesi rhan ogleddodd yr ynys fwyaf sef Ynys Isabela.

Cadwraeth 
Sefydlwyd Ynysoedd y Galapagos yn Barc Cenedlaethol yn 1959 ac mae'n cynnwys 97.5 o arwynebedd yr ynysoedd ac ar weddill y tir y mae'r pedwar pentref oedd yn bodoli ar y pryd. Roedd tua 1,000 i 2,000 o bobl yn byw ar yr ynysoedd bryd hynny, ond yn y 1980au cododd y nifer i 15,000. Yn 1986 datganwyd bod y môr o gwmpas yr ynysoedd yn Warchodfa Forwrol. Yn 1978 cydnabuwyd yr ynysoedd gan UNESCO fel un o Safleoedd Treftadaeth y Byd, ac yn 2001 estynnwyd hyn i gynnwys y môr o'u cwmpas, y Warchodfa Forwrol. Sefydlwyd Cronfa Charles Darwin yn 1959 yng Ngwlad Belg gyda'r pwrpas o hybu cadwraeth yr ynysoedd.

Rhywogaethau arbennig:

 Igwana tir
 Crwbanod enfawr
 Nifer sylweddol o linosod
 Pengwin y Galapagos (mae'n brin iawn fod pengwin yn byw a'r cyhydedd)

Hanes 
Darganfuwyd Ynysoedd y Galapagos gan Fray Tomás de Berlanga ym 1535. Doedd neb yn byw arnynt, er i Thor Heyerdahl gyhoeddi yn y 1950au ei fod wedi darganfod crochenwaith o Dde America sy'n awgrymu i bobl aneddu'r ynysoedd cyn hynny. Mae'r ddadl am y ddamcaniaeth hon yn parháu. Cyfeddiannodd Ecwador yr ynysoedd ar 12 Chwefror 1832.

Cyrhaeddodd Charles Darwin yr ynysodd ar y Beagle ym mis Medi 1835 gan dreulio tua 5 wythnos yn astudio daeareg a bioleg pedair ohonynt.

Gweler hefyd 
 Barriff Mawr
 Península Valdés

Daearyddiaeth Ecwador
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Ecwador
Galapagos
Galapagos
Crwban

Ymlusgiad yw'r crwban (lluosog: crwbanod) sy'n perthyn i'r urdd a elwir yn Testudines. Ceir cragen gref sydd wedi'i chysylltu i ran uchaf (cefn) ei gorff ac sydd wedi datblygu dros miliynnau o flynyddoedd allan o esgyrn rhan o'i asennau. Pwrpas y gragen yw amddiffyn ei gorff meddal. Mae rhai rhywogaethau'n byw ar dir, megis y teulu crwbanod tir (tortoises), ac mae rhai'n byw mewn dŵr croyw, megis y terapiniaid. Mae môr-grwbanod yn byw mewn dŵr hallt. Anifail gwaed oer yw'r rhan fwyaf ohonynt.

Ceir ffosiliau sy'n mynd yn ôl cymaint â 250 miliwn o flynyddoedd, sy'n gwneud y crwban yn un o'r ymlusgiaid hynaf ar y Ddaear yn hŷn na chrocodeil, nadroedd a madfallod. Mae rhai ohonynt yn brin iawn.

Fel gweddill y grŵp amniote (adar, deinosoriaid, ymlusgiaid a mamaliaid), maen nhw'n anadlu ocsigen o'r aer ac nid ydynt yn dodwy eu wyau mewn dŵr - er bod llawer iawn ohonynt yn byw ger y dŵr neu mewn dŵr. Mae'r crwbanod mwyaf i gyd yn byw mewn dŵr.

Anatomi 
Y crwban mwyaf yw'r môr-grwban lledraidd. Gall dyfu hyd at 200 cm, a gall bwyso hyd at 900 kg.  Er hynny, mae'r crwban padloper brych ddim ond yn tyfu hyd at 8 cm o hyd, ac mae'n pwyso tua 140 gm.

Yr Enw
Cafwyd trafodaeth ym Mwletin Llên Natur rhifyn 62  i’r perwyl mai modernbeth cymharol yw dweud crwban i olygu tortoise a crwban y môr i olygu sea turtle. Pwy yng Nghymru welodd ‘tortoise’ dair canrif a mwy yn ôl? Daw‘r elfen crwb- o’r Saesneg crub = hunchback (gw. crwbi [Cym.]). Ymddangosodd cyfeiriad cyntaf at crwban i olygu anifail y môr (golygai hefyd chwilen Carabus gyda llaw) yn 1592 (a sea-crab or lobster) ac i olygu tortoise yn unig yn 1794. Felly, yn lled ddiweddar y cafodd y gair ei briodoli i tortoise.

Cyfeiriadau

 
Urddau o ymlusgiaid
Fringillidae

Mae'r teulu Fringillidae yn cynnwys y llinosod neu bincod. Maen nhw'n adar bach sy'n bwyta hadau yn bennaf. Fel rheol, mae ganddynt big cryf, conigol. Mae'r teulu'n cynnwys tua 218 o rywogaethau.

Dosbarthiad
Fringillinae, Ji-binc a'i berthnasau
Fringilla
Carduelinae, Llinos a'i pherthnasau
Serinus
Carduelis
Carpodacus
Loxia
Mycerobas
Neospiza
Linurgus
Rhynchostruthus
Leucosticte
Calacanthis
Rhodopechys
Uragus
Urocynchramus
Pinicola
Haematospiza
Pyrrhula
Coccothraustes
Eophona
Pyrrhoplectes
Drepanidinae, dringiedyddion y mêl
Euphoniinae
Euphonia
Chlorophonia

Rhywogaethau o fewn y teulu

Cyfeiriadau
Pengwin

Aderyn sydd ddim yn medru hedfan yw Pengwin. Maent yn byw yn Hemisffer y De o Antarctica i Ynysoedd y Galapagos, ar y Cyhydedd. Maent yn bwyta pysgod, cramenogion ac ystifflogod. Mae'n aelod o'r urdd Sphenisciformes.

Etymoleg yr enw

Pengwyniaid Cymraeg? Mae'r rhan fwyaf o eiriaduron yn dyfynnu bod y gair pengwin yn deillio o'r term Cymraeg "pen gwyn", sy'n cyfieithu i "white head" yn Saesneg.
Ydi’r gair Saesneg PENGUIN yn tarddu o “ben gwyn” y CARFIL MAWR. Aeth y carfil mawr i ddifodant ddechrau’r 19eg ganrif trwy hela barus a didrugaredd morwyr oherwydd ei anallu i hedfan. Gairfowl oedd ei enw Saesneg ar y pryd. Tybed ai o’r gair hwn mae ein gair carfil yn dod? Ond cwestiwn arall sydd gan Ruairidh (Roddy) Mclean - ai pen gwyn y carfil mawr esgorodd ar y gair ‘pengwin’ gan forwyr Cymreig, cyn cael ei fabwysiadu am y pengwin, aderyn tebyg ei ymarweddiad ym moroedd y de? Ac ai dyma darddiad penguin yn Saesneg?
Mae’r ateb yn gymhleth a diddorol ac mae Ruairidh (Roddy) Mclean yn pwyso a mesur y dystiolaeth yn deg. (Agorwch y ddolen I ddarllen ei ysgrif yn yr Aeleg). Mae ei ddadleuon i'w gweld ym Mwletin Llên Natur rhifyn 53
Mae’r rhaghysbyseb i fersiwn ar-lein newydd yr Oxford English Dictionary yn dweud fel hyn: 
the earliest recorded use of penguin can be traced back to Wales. Whilst the famous flightless bird was being referred to as gare-fowl in the far north of Europe, the Welsh coined the term from two words - pen meaning head and gwyn meaning white. The first written citation is from 1577, "Infinite were the Numbers of the foule, wch the Welsh men name Pengwin & Maglanus tearmed them Geese."

Dyma ddywed Geiriadur Prifysgol Cymru am "pengwin" neu "pengwyn": "benthyciad o’r Saesneg penguin; ceisir weithiau darddu'r Saesneg penguin o’r Gymraeg pen gwyn''".

Rhai rhywogaethau yn yr un teulu

Cyfeiriadau

Adar
Sphenisciformes
Wolfgang Amadeus Mozart

Roedd Wolfgang Amadeus Mozart (27 Ionawr 1756 – 5 Rhagfyr 1791) yn un o gyfansoddwyr mwyaf dylanwadol a diwyd y cyfnod Clasurol. Fe'i ganwyd yn Salzburg, Awstria a dechreuodd gyfansoddi darnau pan oedd yn bump oed. Pan roedd yn dal yn blentyn aeth ei dad, Leopold Mozart, ag ef i chwarae o flaen teuluoedd crand Ewrop. Mae'n bosibl fod yr holl deithio wedi achosi problemau iechyd iddo yn hwyrach yn ei fywyd.

Bu farw ym 1791 yn drychinebus o ifanc, yn dlawd, ond wedi cyfansoddi cannoedd o ganeuon sy'n adnabyddus hyd heddiw.

Ysgrifennodd Mozart 68 symffoni, 27 concerto piano, yn ogystal â choncerti i'r clarinet, y corn Ffrengig, yr obo, y fiola, y ffidil, y ffliwt a'r telyn.

Bywyd personol
Rhoddodd rhieni Mozart yr enw llawn Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart iddo. Ei dad oedd y cyfansoddwr o'r Almaen Johann Georg Leopold Mozart, oedd yn byw yn Awstria am rhan fwyaf ei fywyd.

Ei wraig oedd Constanze Weber. Caswsant chwech o blant, gan gynnwys Karl Thomas Mozart a'r cyfansoddwr Franz Xaver Wolfgang Mozart. Enwau eu plant eraill, bu farw yn eu plentyndod oedd Theresia Constanzia Adelheid Friedericke Maria Anna Mozart a Anna Maria Mozart (merched) a Johann Thomas Leopold Mozart a Raimund Leopold Mozart (bechgyn).

Gweithiau

Operáu gan Mozart 
 Die Schuldigkeit des ersten Gebotes, K. 35 (1767)
 Apollo et Hyacinthus, K. 38 (1767)
 Bastien et Bastienne, K. 50 (1768)
 La finta semplice, K. 51 (1768)
 Mitridate, K. 87 (1770)
 Ruggiero (1771)
 Ascanio in Alba, K. 111 (1771)
 Betulia Liberata, K. 118 (1771)
 Il sogno di Scipione, K. 126 (1772)
 Lucio Silla, K. 135 (1772)
 Thamos, König in Ägypten (1773, 1775)
 La finta giardiniera, K. 196 (1774)
 Il rè pastore, K. 208 (1775)
 Zaide, K. 344 (1779)
 Idomeneo, K. 366 (1780)
 Die Entführung aus dem Serail neu Il Seraglio, K. 384 (1782)
 L'oca del Cairo, K. 422
 Lo sposo deluso, K. 430
 Der Schauspieldirektor, K. 486
 Le nozze di Figaro, K. 492 (1786)
 Don Giovanni, K. 527 (1787)
 Così fan tutte, K. 588 (1789)
 Die Zauberflöte, K. 620 (1791)
 La clemenza di Tito, K. 621 (1791)

Gweithiau eraill 
 Offeren rhif 15 ("Coroniad") (1779)
 Vesperae de Dominica (1779)
 Eine Kleine Nachtmusik (1787)
 Requiem (1791)
 Ave verum corpus (1791)

Requiem
Ym 1791, dechreuodd Mozart ysgrifennu Requiem sydd yn gasgliad o ddarnau gerddoriaeth i dalu teyrnged i’r meirw. Ond tra bod Mozart yn ganol ysgrifennu ei waith, bu farw yn Vienna, Awstria ar 5 Rhagfyr. Cafodd y requiem ei gwblhau yn ddiweddarach gan ei ddisgyblion, Franz Xaver Süssmayr, Joseph Eybler a Freystadler.

Cyfansoddwyr Awstriaidd
Genedigaethau 1756
Marwolaethau 1791
1743

17g - 18g - 19g
1690au 1700au 1710au 1720au 1730au - 1740au - 1750au 1760au 1770au 1780au 1790au
1738 1739 1740 1741 1742 - 1743 - 1744 1745 1746 1747 1748

Digwyddiadau 
14 Chwefror - Henry Pelham yn dod yn Brif Weinidog Prydain Fawr.
2 Mawrth - Brwydr La Guaira rhwng Prydain Fawr a Sbaen
16 Mehefin - Brwydr Dettingen; Siôr II, brenin Prydain Fawr yn arwain y fyddin yn y frwydr.
7 Awst - Cytundeb Åbo rhwng Rwsia a Sweden
13 Medi - Cytundeb Worms rhwng Prydain Fawr, Awstria a Sardinia
Llyfrau
Henry Fielding - The Life of Jonathan Wild the Great
Drama
Charles Simon Favart - Le Coq du village
Voltaire - Mérope
Cerddoriaeth
Baldassare Galuppi – Enrico (opera)
George Frideric Handel - Samson (oratorio)

Genedigaethau 
19 Chwefror - Luigi Boccherini, cyfansoddwr (m. 1805)
4 Mawrth - Johann Wyss, nofelydd (m. 1818)
13 Ebrill - Thomas Jefferson, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1826)
19 Awst - Madame du Barry, cariad Louis XV, brenin Ffrainc (m. 1793)
26 Awst - Antoine Lavoisier, chemegydd (m. 1794)

Marwolaethau 
2 Gorffennaf - Spencer Compton, Iarll 1af Wilmington, Prif Weinidog Prydain Fawr
15 Gorffennaf - John Wynne, esgob Llanelwy
14 Medi - Nicolas Lancret, arlunydd, 53
1742

17g - 18g - 19g
1690au 1700au 1710au 1720au 1730au - 1740au - 1750au 1760au 1770au 1780au 1790au
1737 1738 1739 1740 1741 - 1742 - 1743 1744 1745 1746 1747

Digwyddiadau 
 Cyfarfod cyntaf Y Gymdeithasfa Fethodistaidd yng Nghymru
Llyfrau
Claude Prosper Jolyot de Crébillon - Le Sopha, conte moral
Richard Farrington - Twenty Sermons
Morgan John Lewis - Sail, Dibenion, a Rheolau'r Societies
John Wesley - The Character of a Methodist
Barddoniaeth
Edward Young - Night Thoughts
Cerddoriaeth
Johann Sebastian Bach - Cantata Gwerinwr
George Frideric Handel - Messiah (oratorio)
John Parry Ddall - Antient British Music

Genedigaethau 
26 Medi - Thomas Jones, arlunydd (m. 1803)
16 Rhagfyr - Gebhard Leberecht von Blücher

Marwolaethau 
14 Ionawr - Syr Edmund Halley
14 Gorffennaf - Richard Bentley
Carolus Linnaeus

Biolegydd Swedaidd oedd Carolus Linnaeus (yn hwyrach, Carl von Linné ac yn wreiddiol Carl Linnæus neu Carolus Linnæus yn Swedeg) (23 Mai 1707 – 10 Ionawr 1778). Cyflwynodd y system dosbarthiad biolegol a chafodd lawer o ddylanwad ar ecoleg modern.

Fe'i ganwyd yn Stenbrohult mewn ardal Smalandia yn ne Sweden. Roedd ei dad a'i daid yn eglwyswyr ac roedden nhw'n dymuno'r un gwaith i Carolus. Ond roedd ei diddordeb e mewn botaneg a danfonwyd ef i astudio ym Mhrifysgol Lund ac ar ôl blwyddyn aeth ef Brifysgol Uppsala.

Yn ystod ei astudiaethau daeth Linnaeus i'r penderfyniad y dylai dosbarthiad planhigion fod yn seiliedig ar friger a phistil ac ysgrifennodd draethawd bach am ei damcaniaeth. O ganlyniad, enillodd ef swydd fel is-athro  Ym 1732 cafodd arian gan Academi'r Gwyddorau (Academy of Sciences) Uppsala i deithio ac astudio brodorion  Laplandia, mwynau gwerthfawr, planhigion ac anifeiliaid - mewn tir a oedd bron heb ei gofnodio ar y pryd. Ar ôl hynny cyhoeddodd  Flora Laponica ym 1737.

Aeth Linnaeus i'r cyfandir a chyfarfu a Jan Frederik Gronovius yn yr Iseldiroedd. Dangosod iddo ddrafft o'i draethawd am ddosbarthiad biolegol, Systema Naturae, i Gronovius. Roedd y system hon yn defnyddio enwau genws-rhywogaeth byrion a manwl-gywir yn lle enwau hirion traddodiadol, e.e. Physalis angulata yn lle physalis amno ramosissime ramis angulosis glabris foliis dentoserratis. Er iddo ddatblygu'r system hon, sef enwi deuenwol, gan y brodyr Bauhin, roedd Linnaeus yn ehangu ac yn hysbysu'r system ymhellach.

Rhoddodd Linnaeud enwau synhwyrol i'r anifeiliad a'r planhigion. Er enghraifft roedd dyn yn Homo sapiens "dyn call" iddo fe. Ond iddo fe, roedd rhywogaeth dyn arall hefyd: Homo troglodytes, sef "dyn sy'n byw mewn ogof". Roedd hynny yn golygu tsimpansî sydd yn Pan troglodytes heddiw. Rhododd enw i famaliaid hefyd, ar ôl eu chwarennau tethol.

Ym 1739 priododd a Sara Morea, merch i feddyg. Ac ym 1741 cafodd swydd fel athro meddygol ym Mhrifysgol Uppsala, ond symudodd i swydd fel athro botaneg cyn hir. Roedd ei waith ar ddosbarthiad yn parhau gan gynnwys anifeiliaid a mwynau.

Ym 1755 fe'i gwnaed yn farchog a newydwyd ei enw i Carl von Linné.

Carolus Linnaeus
Genedigaethau 1707
Marwolaethau 1778
Biolegwyr Swedaidd
Tsimpansî

Anifail sy'n byw yng ngorllewin a chanolbarth Affrica yw Tsimpansî. Mae dwy rywogaeth hominid ohonynt ac maent yn  aelodau o deulu'r epaod yn y genws Pan. Mae'r Afon Congo'n gwahanu'r ddwy rywogaeth:
Tsimpansî cyffredin, Pan troglodytes (Gorllewin Affrica a Chanol Affrica)
Bonobo, Pan paniscus (fforestydd Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo)

Mae'r Tsimpansî'n aelod o deulu'r Hominidae, ynghyd â bodau dynol, gorilas ac orangwtangiaid. Cawsant eu hollti o linell y bod dynol oddeutu chwe miliwn o flynyddoedd cyn y presennol (CP). Yr is-lwyth Panina yw perthynas agosaf bodau dynol ac mae'r ddau'n aelodau o'r llwyth Hominini. Dim ond y tsimpansî sydd yn yr is-lwyth Pamina, hyd y gwyddom.

Holltwyd y ddwy rywogaeth: y bonobo a'r tsimpansî oddi wrth ei gilydd tua miliwn o flynyddoedd CP.

Yr enw
Cofnodwyd yr enw "Chimpanze" am y tro cyntaf yn y cylchgrawn The London Magazine a hynny yn 1738, a chredir iddo olygu "Mockman" yn iaith pobl o Angola (Ieithoedd Bantu o bosib), ac mae'n air o fewn yr iaith H Bantu: ci-mpenzi<ref>"chimpanzee" yn American Heritage Dictionary of the English Language, 5ed Rhifyn, Houghton Mifflin Harcourt Publishing Company, 2011.</ref>). Ugain mlynedd wedyn fe'i sillafwyd fel Chimpanzee yn Cyclopædia, or an Universal Dictionary of Arts and Sciences. Defnyddiwyd y bachigyn "chimp"'' am y tro cyntaf tua'r 1870au.

Cyfeiriadau

Epaod
Gwobr Nobel

Pob blwyddyn, dyfarnir Gwobrau Nobel i bobl neu i gyrff rhyngwladol am ymchwil sylweddol, am ddatblygiadau technolegol newydd neu am gyfraniad arbennig i gymdeithas. Hi yw gwobr bwysicaf y byd yn y chwe maes sy'n cael eu dyfarnu.
Dechreuodd y gwobrau ar ôl gorchymyn yn ewyllys Alfred Nobel, diwydiannwr o Sweden a wnaeth elw mawr drwy ddyfeisio deinameit. Yn ôl y sôn, cafodd gryn sioc ei bod hi'n bosib defnyddio deinameit i ddinistrio pethau, felly sefydlodd y gwobrau hyn ar gyfer pobl sydd wedi gwneud tro da, ar lefel byd-eang. Arwyddodd ei ewyllys ar 27 Tachwedd
1895 yn nghlwb Sweden-Norwy ym Mharis.
Heddiw, dyfarnir Gwobrau Nobel yn y meysydd isod:
 Ffiseg (penderfynir gan Academi Frenhinol Swedaidd y Gwyddorau) 
 Cemeg (penderfynir gan Academi Frenhinol Swedaidd y Gwyddorau) 
 Ffisioleg neu Feddygaeth (penderfynir gan Sefydliad Karolinska) 
 Llenyddiaeth (penderfynir gan yr Academi Swedaidd) 
 Heddwch (penderfynir gan bwyllgor a benodir gan Storting Norwy) 
 Economeg (penderfynir gan Academi Frenhinol Swedaidd y Gwyddorau)

Cymry
Enillodd y ffisegydd Cymreig Brian David Josephson y Wobr Ffiseg Nobel yn 1973 a chyd-enillydd Gwobr Nobel 2007 oedd Syr John Houghton am ei waith yn erbyn newid yn yr hinsawdd.

Rhestr o enillwyr Gwobr Nobel

Gweler hefyd
Gwyddonwyr Rhestr o wyddonwyr o Gymru
Gwobr Ig Nobel

Cyfeiriadau

 
Nobel
Gwobr Lenyddol Nobel

Gwobr lenyddol ac un o'r Gwobrau Nobel yw Gwobr Lenyddol Nobel.

Rhestr enillwyr

Cyfeiriadau

 Gwobr
Nobel
Llenyddiaeth
Llenyddiaeth
1741

17g - 18g - 19g
1690au 1700au 1710au 1720au 1730au - 1740au - 1750au 1760au 1770au 1780au 1790au
1736 1737 1738 1739 1740 - 1741 - 1742 1743 1744 1745 1746

Digwyddiadau 
Llyfrau
Henry Fielding - An Apology for the Life of Mrs. Shamela Andrews
Cerddoriaeth
Johann Sebastian Bach - Amrywiadau Goldberg
 Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfen gemegol Platinwm gan Charles Wood

Genedigaethau 
14 Ionawr - Benedict Arnold
16 Ionawr - Hester Thrale, awdur a ffrind Samuel Johnson (m. 1821)
7 Chwefror - Johann Heinrich Füssli, arlunydd (m. 1825)
3 Medi - Owen Jones (Owain Myfyr), hynafiaethydd (m. 1814)
18 Hydref - Pierre Choderlos de Laclos, awdur (m. 1803)
 30 Hydref - Angelica Kauffman, arlunydd (m. 1807)

Marwolaethau 
17 Mawrth - Jean-Baptiste Rousseau, bardd, 69
28 Gorffennaf - Antonio Vivaldi, cyfansoddwr, 63
24 Tachwedd - Ulrika Eleonora, brenhines Sweden, 53
19 Rhagfyr - Vitus Bering, fforiwr, 60
1740

17g - 18g - 19g
1690au 1700au 1710au 1720au 1730au - 1740au - 1750au 1760au 1770au 1780au 1790au
1735 1736 1737 1738 1739 - 1740 - 1741 1742 1743 1744 1745

Digwyddiadau 

Llyfrau
John Dyer - The Ruins of Rome
Griffith Jones (Llanddowror) - Welsh Piety
Samuel Richardson - Pamela
Zachariah Williams - The Mariners Compass Compleated
Cerddoriaeth
Baldassare Galuppi - Gustavo primo re di Svezia (opera)
Howell Harris - Llyfr o Hymneu o Waith Amryw Awdwyr

Genedigaethau 
2 Mehefin - Marquis de Sade, awdur Ffrengig (m. 1814)
14 Awst - Pab Pïws VII (m. 1823)
23 Awst - Tsar Ifan VI o Rwsia (m. 1764)
29 Hydref - James Boswell, awdur (m. 1795)
4 Tachwedd - Augustus Montague Toplady

Marwolaethau 
5 Ionawr - Antonio Lotti, cyfansoddwr
6 Chwefror - Pab Clement XII
31 Mai - Frederic Gwilym I o Prwsia
 28 Hydref - Anna, tsarina Rwsia, 47
1739

17g - 18g - 19g
1680au 1690au 1700au 1710au 1720au - 1730au - 1740au 1750au 1760au 1770au 1780au
1734 1735 1736 1737 1738 - 1739 - 1740 1741 1742 1743 1744

Digwyddiadau 

Llyfrau - Awdl ar gipio Khotin oddi ar y Tyrciaid gan Mikhail Lomonosov
Cerddoriaeth - Les fêtes d'Hébé (opera) gan Jean-Philippe Rameau

Genedigaethau 
Mis Ionawr - Twm o'r Nant, bardd a dramodydd (m. 1810)
25 Ionawr - Charles François Dumouriez, cadfridog (m. 1823)
2 Tachwedd - Karl Ditters von Dittersdorf, cyfansoddwr (m. 1799)
20 Tachwedd - Jean-François de la Harpe, dramodydd (m. 1803)

Marwolaethau 
7 Ebrill - Dick Turpin, lleidr pen ffordd, 34
24 Gorffennaf - Benedetto Marcello, cyfansoddwr, 70
29 Hydref - John Barlow, gwleidydd, tua 57
1738

17g - 18g - 19g
1680au 1690au 1700au 1710au 1720au - 1730au - 1740au 1750au 1760au 1770au 1780au
1733 1734 1735 1736 1737 - 1738 - 1739 1740 1741 1742 1743

Digwyddiadau 
18 Tachwedd - Cytundeb Wien
Llyfrau
Samuel Johnson - London
Voltaire - De la gloire, ou entretien avec un Chinois and Conseils a M. Helvetius
Drama
António José da Silva - Precipicio de Faetonte
Cerddoriaeth
Thomas Arne - Comus
Francesco Durante - Messa piccola di requiem

Genedigaethau 
4 Mehefin - Siôr III, brenin y Deyrnas Unedig (m. 1820)
 3 Tachwedd - John Montagu, 4ydd Iarll Sandwich (m. 1792)
15 Tachwedd - William Herschel, seryddwr (m. 1822)

Marwolaethau 
25 Mawrth - Turlough O'Carolan, cyfansoddwr, 67?
21 Mehefin - Charles Townshend, 2il Is-iarll Townshend, gwladweinydd Seisnig, 64
John Penry

Roedd John Penry (1559 - 29 Mai 1593) yn ferthyr Protestannaidd o Langamarch, Brycheiniog (Powys).

Bywgraffiad
Roedd ei gartref yng Nghefn-brith, Powys. Cafodd ei addysg yn Peterhouse, Caergrawnt, lle y daeth dan ddylanwad Piwritaniaeth.

Roedd yn feirniadol iawn o'r eglwys oherwydd ei diffyg gofal bugeiliol. Ysgrifennodd nifer o lyfrau yn Saesneg yn beirniadu'r Eglwys yng Nghymru ac yn gofyn am fwy o bregethu trwy gyfrwng y Gymraeg. Bu yn cynnal gwasg argraffu yn Lloegr am gyfnod, gwasg a argraffodd nifer o bamffledi yn beirniadu'r esgobion. Fe'i camgyhuddwyd o fod yn awdur y Marprelate Tracts ac o fod yn anheyrngar i frenin Lloegr. Cafodd ei grogi ar lan Afon Tafwys, 29 Mai 1593.

Llyfryddiaeth
The Æquity of an Humble Supplication (1587)

Cofiant
John Gwynfor Jones - Crefydd, Cenedlgarwch a'r Wladwriaeth (2013)

Cyfeiriadau

Cymry'r 16eg ganrif
Cristnogaeth yng Nghymru
Genedigaethau 1559
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 16eg ganrif
Marwolaethau 1593
Merthyron Protestannaidd
Pobl fu farw trwy grogi
Pobl o Frycheiniog
Piwritaniaid Cymreig
Roald Amundsen

Roedd Roald Engelbregt Gravning Amundsen (16 Gorffennaf
1872 – 18 Mehefin
1928) yn anturiaethwr o Norwy a deithiodd o gwmpas yr Arctig ac Antarctica.
Mae'n fwyaf enwog am gyrraedd Pegwn y De cyn unrhyw ddyn arall, a hynny ar 14 Rhagfyr
1911 gyda chriw o ddynion. Fe'i ddilynwyd gan y Sais Robert Falcon Scott, 35 o ddiwrnodau'n hwyrach.
Bu farw mewn damwain awyren dros Fôr yr Arctig ym Mehefin 1928 tra'n ceisio achub yr Eidalwr Umberto Nobile, a oedd yn ceisio hedfan dros Begwn y Gogledd mewn llong awyr. Ni ddarganfuwyd awyren Amundsen.
Mae Gorsaf Amundsen-Scott ar Begwn y De, Môr Amundsen oddi ar Antarctica, a Chrater Amundsen ar wyneb y Lleuad, i gyd wedi'u enwi ar ei ôl.

Fforwyr y 19eg ganrif
Fforwyr yr 20fed ganrif
Fforwyr Norwyaidd
Genedigaethau 1872
Marwolaethau 1928
Pobl ar goll
Pobl fu farw mewn damweiniau awyrennau
Jacques Cartier

Fforiwr arloesol o Lydaw a fu'n archwilio rhannau o Ganada yn yr 16g oedd Jacques Cartier (Llydaweg: Jakez Karter) (31 Rhagfyr 1491 – 1 Medi 1557).

Y fordaith gyntaf, 1534
Fe'i dewiswyd gan Frenin Ffrainc, Ffransis I, i archwilio "ynysoedd a thiroedd lle y dywedir bod llawer o aur a thrysorau eraill". Gadawodd Sant-Maloù ar 20 Ebrill 1534 i chwilio am lwybr gorllewinol i farchnadoedd cyfoethog Asia. Methodd â chyrraedd Asia, ond archwiliodd yn hytrach rannau o Newfoundland a dwyrain Canada. Pan ddysgodd am Afon St Lawrence, dechreuodd feddwl mai dyna oedd y ffordd chwedlonol i Asia. Yn ystod y daith, glaniodd ar safle tref bresennol Gaspé (Québec), lle herwgipiodd ddau o feibion Pennaeth Donnacona, pennaeth un o'r llwythi Iroquoiaidd brodorol, a'u cludo nhw yn ôl i Ffrainc.

Yr ail fordaith, 1535–6
Y flwyddyn ganlynol, gyrrwyd Cartier yn ôl ar ei ail daith i ogledd America gyda thair llong, 110 o ddynion a'r meibion a herwgipiwyd i ddangos y ffordd iddo. Dychwelodd y bechgyn i'w llwyth. Hwyliodd i fyny afon St Lawrence hyd at bentrefi Stadacona (lleoliad dinas Québec heddiw) a Hochelaga (Montréal). Ar ôl herwgipio rhai o'r penaethiaid Irowuoiadd, clywodd am wlad o'r enw Saguenay i'r gogledd, y tebygid iddi fod yn llawn aur a thrysorau eraill. Ar ôl gaeaf anodd ar ei safle ger Stadacona, cyrhaeddodd Sant-Maloù unwaith eto ar 15 Gorffennaf 1536.

Y drydedd fordaith, 1541–2
Ar 23 Mai 1541, aeth Cartier yn ôl i ogledd America ar ei drydedd daith, gan gyrraedd Stadacona ar 23 Awst. Ei nod oedd ceisio chwilio am Saguenay a sefydlu treflan barhaol yng Nghanada er mwyn cadarnháu hawl Ffrainc i'r diriogaeth yn erbyn hawliau Sbaen. Daeth Jean-François de la Rocque de Roberval ar ei ôl ef er mwyn sefydlu'r dreflan. Methodd â theithio'n bellach na Hochelaga, ond sefydlwyd treflan Charlesbourg-Royal (ar safle tref Cap-Rouge heddiw) ar lannau'r St Lawrence. Daeth y berthynas rhwng y Ffrancod a'r Iroquoiaid yn elyniaethus. Ar ôl gaeaf caled yng Nghanada, pryd bu farw llawer o'r gwladychwyr Ffrengig mewn ymosodiadau gan yr Iroquoiaid, dychwelodd i Ffrainc, gan adael Roberval yno i ddatblygu'r dreflan. Goroesodd Charlesbourg-Royal am flwyddyn arall tan i Roberval gefnu arni flwyddyn yn ddiweddarach. Doedd dim ceisiadau eraill i sefydlu treflannau Ewropeaidd parhaol yng ngogledd America am fwy na hanner can mlynedd. Ni ddaeth Cartier yn ôl i Ganada drachefn, ond bu'n treulio gweddill ei oes yn nhref ei febyd, Sant Maloù.

Fforwyr yr 16eg ganrif
Fforwyr Llydewig
Genedigaethau 1491
Marwolaethau 1557
Morwyr Llydewig
1737

17g - 18g - 19g
1680au 1690au 1700au 1710au 1720au - 1730au - 1740au 1750au 1760au 1770au 1780au
1732 1733 1734 1735 1736 - 1737 - 1738 1739 1740 1741 1742

Digwyddiadau 
16 Hydref - Daeargryn yn y Gorynys Kamchatka
4 Tachwedd - Agorfa y Teatro di San Carlo yn Napoli.
Llyfrau
Jonathan Edwards - A Faithful Narrative of the Surprising Works of God
Étienne Fourmont - Meditationes Sinicae
Drama
George Lillo - Fatal Curiosity
Pierre de Marivaux - Les Fausses confidences
Cerddoriaeth
Jean-Philippe Rameau - Castor et Pollux (opera)
 Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfen gemegol Cobalt gan Georg Brandt

Genedigaethau 
23 Ionawr - John Hancock
29 Ionawr - Thomas Paine, awdur (m. 1809)
13 Mai - Thomas Williams, Llanidan (m. 1802)
27 Ebrill - Edward Gibbon, hanesydd

Marwolaethau 
19 Ionawr - James Sobieski
20 Tachwedd - Caroline o Ansbach, brenhines Siôr II, 54
Ysglyfaethwr

Mae mwy na 280 o rywogaethau o famal yn yr urdd Carnivora. Mae'r mwyafrif yn gigysol fel teulu'r gath ac yn bwyta cig yn bennaf. Eithriad yw'r panda anferth sy'n bwyta blagur a dail yn bennaf. Hollysyddion yw rhai rhywogaethau fel yr eirth a'r llwynogod. Yng Nghymru ceir 7 cigysydd.

Mae ffurf penglog a dannedd yr anifeiliaid hyn yn arbennig.

Dosbarthiad 
 Urdd CARNIVORA
 Is-urdd Feliformia
 Teulu Felidae: cathod; 40 rhywogaeth
 Teulu Viverridae: cathod mwsg; 35 rhywogaeth
 Teulu Eupleridae: cigysyddion Madagasgar; 8 rhywogaeth
 Teulu Nandiniidae: cath fwsg y palmwydd; 1 rywogaeth
 Teulu Herpestidae: mongwsiaid; 33 rhywogaeth
 Teulu Hyaenidae: udfilod; 4 rhywogaeth
 Is-urdd Caniformia
 Teulu Canidae: cŵn; 35 rhywogaeth
 Teulu Ursidae: eirth, panda anferth; 8 rhywogaeth
 Teulu Otariidae*: morlewod a morloi manflewog; 16 rhywogaeth
 Teulu Odobenidae*: morlo ysgithrog neu walrws; 1 rywogaeth
 Teulu Phocidae*: gwir forloi; 19 rhywogaeth
 Teulu Mustelidae: ffured, brochod, dwrgwn a pherthnasau; 59 rhywogaeth
 Teulu Mephitidae: drewgwn; 11 rhywogaeth
 Teulu Procyonidae: racwniaid a pherthnasau; 14 rhywogaeth
 Teulu Ailuridae: panda coch; 1 rywogaeth

* Ystyriwyd y teuluoedd hyn (y Pinnipedia) yn urdd gwahanol yn y gorffennol.

Cymru
Ceir 7 cigysydd yng Nghymru: y llwynog, ffwlbart, carlwm, bele'r coed, gwenci, mochyn daear a dyfrgi. Roedd y gath wyllt i'w gael hyd at yr 19g a'r blaidd hyd at y 18g.

Cyfeiriadau 

Mamaliaid
Hollysydd

Anifeiliaid sydd yn bwyta planhigion ac anifeiliaid eraill yw hollysyddion.

Enghreifftiau: 
Mamaliaid
llawer o foch
llawer o eirth
llawer o brimatiaid (gan gynnwys dyn)
cŵn a chathod dof
nifer o gnofilod
Adar
mwyafrif o wylanod

Gweler hefyd 
Cigysydd
Llysysydd
Pryfysor

Ecoleg
1736

17g - 18g - 19g
1680au 1690au 1700au 1710au 1720au - 1730au - 1740au 1750au 1760au 1770au 1780au
1731 1732 1733 1734 1735 - 1736 - 1737 1738 1739 1740 1741

Digwyddiadau 
17 Ebrill - Priodas Frederic, Tywysog Cymru, ac Augusta o Saxe-Gotha
Llyfrau
Joseph Butler - Analogy of Religion
Cerddoriaeth
Johann Adolf Hasse – Salve regina
Giovanni Battista Pergolesi - Stabat Mater

Genedigaethau 
19 Ionawr - James Watt, dyfeisiwr (m. 1819)
29 Ionawr - Joseph-Louis Lagrange, mathemategydd (m. 1813)
14 Mehefin - Charles-Augustin de Coulomb, ffisegydd (m. 1806)
27 Hydref - James Macpherson, bardd (m. 1796)

Marwolaethau 
16 Mawrth - Giovanni Battista Pergolesi, cyfansoddwr, 26
16 Medi - Daniel Gabriel Fahrenheit, ffisegydd, 50
1735

17g - 18g - 19g
1680au 1690au 1700au 1710au 1720au - 1730au - 1740au 1750au 1760au 1770au 1780au
1730 1731 1732 1733 1734 - 1735 - 1736 1737 1738 1739 1740

Digwyddiadau 
13 Ebrill - Sakuramachi yn dod yn ymerawdwr Japan
8 Hydref - Qianlong yn dod yn ymerawdwr Tsieina
 Trôedigaeth Howel Harris
Llyfrau
Antoine François Prévost - Le Doyen de Killerine
Tlysau yr Hen Oesoedd
Cerddoriaeth
George Frideric Handel - Alcina (opera)

Genedigaethau 
1 Ionawr - Paul Revere
5 Medi - Johann Christian Bach, cyfansoddwr (m. 1782)
30 Hydref - John Adams, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1826)
31 Rhagfyr - Jean de Crévecoeur, awdur (m. 1813)

Marwolaethau 
12 Ionawr - John Eccles, cyfansoddwr a "Master of the King's Musick"
8 Hydref - Yongzheng, ymerawdwr Tsieina
Llychlynwyr

Mae'r gair Llychlynnwr yn cyfeirio at y masnachwyr, gwladychwyr ac (weithiau) y môr-ladron Llychlynnaidd. Roedd y Llychlynwyr yn masnachu, yn brwydro ac yn adeiladu gwladfeydd ledled moroedd ac afonydd Ewrop ac ar arfordir dwyreiniol Gogledd America o 800 hyd 1050. Roeddent yn galw eu hunain yn 'Northwyr' ('Gwŷr y Gogledd'), fel y gwneir gan Lychlynwyr modern sydd yn galw eu hunain yn nordbor; 'Northmyn' oedd un o enwau Cymry'r Oesoedd Canol arnynt.

Enw'r Llychlynwyr yn Rwsia a'r Ymerodraeth Fysantaidd oedd y Varangiaid, o'r enw Væringjar, sef "dynion a chleddyfau ganddynt". Roedd Varangiaid yn rhan o warchodlu Ymerawdwr Caergystennin (y Gwarchodlu Varangaidd).

Mae'r Llychlynwyr yn enwog iawn am frwydro ffyrnig a chryf ond roedden nhw yn grefftwyr a masnachwyr medrus iawn yn ogystal.

Heddiw mae disgynyddion y Llychlynwyr yn byw yn Norwy, Gwlad yr Iâ, Denmarc, Ynysoedd Ffaröe a Sweden.

Gweler hefyd 
 Llychlynwyr yng Nghymru
 Llychlynwyr yng Ngalisia

Darllen pellach 
 Jones, Gwyn, A History of the Vikings (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2001)
 The Oxford Illustrated History of the Vikings, gol. Peter Sawyer (Rhydychen: Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2001)

Hanes Ewrop
Llychlyn
Pobloedd hynafol
Yr Oesoedd Canol
Llychlyn

Gall Llychlyn neu Sgandinafia gyfeirio naill ai at benrhyn Llychlyn, sef y gorynys o gyfandir Ewrop sy'n cynnwys mwyafrif tiroedd Norwy a Sweden, neu'r rhanbarth o Ewrop sy'n cynnwys penrhyn Llychlyn ynghyd â phenrhyn Jutland. O ganlyniad, i fod yn fanwl gywir, dim ond Norwy, Sweden a Denmarc sy'n wledydd Llychlynnaidd.

Serch hyn, fe gyfeirir at y gwledydd Nordig fel Llychlyn yn aml iawn. Mae'r gwledydd Nordaidd yn cynnwys Norwy, Sweden, Denmarc, Gwlad yr Iâ, y Ffindir ynghyd â'u holl drefedigaethau. Weithiau, fe gynhwysir y gwledydd Baltaidd, yn enwedig Estonia, yn y diffiniad ehangach yma o Llychlyn, o ganlyniad i gysylltiadau ieithyddol a diwylliannol rhwng y Ffindir ac Estonia.

Nid yw llawer o drigolion Norwy, Sweden a Denmarc yn cytuno gydag unrhyw ddiffiniad o Llychlyn heblaw am yr un cyfyng sy'n cyfeirio at y tair gwlad yn unig.

Cynrychiolir y gwledydd yn y Cyngor Nordig sy'n cynnwys gwledydd Llychlyn a hefyd tiriogaethau tu hwnt ond sy'n rhannu iaith, traddodiad a hanes tebyg, megis Gwlad yr Iâ, Ynysoedd Ffaröe, a'r Ynys Las.

Ceir hefyd Undeb Kalmar a gynrychiolodd gyfnod yn yr Oesoedd Canol hwyr pan oedd Llychlyn wedi ei huno.

Gweler hefyd 

 Y Llychlynwyr

 
Ewrop
1734


17g - 18g - 19g
1680au 1690au 1700au 1710au 1720au - 1730au - 1740au 1750au 1760au 1770au 1780au
1729 1730 1731 1732 1733 - 1734 - 1735 1736 1737 1738 1739

Digwyddiadau 
30 Mawrth - Mae'r dyddiadur William Bulkeley yn cychwyn.
Llyfrau
Alexander Pope - Essay on Man
Emanuel Swedenborg - Opera philosophica et mineralia
Drama
Henry Fielding - Don Quixote in England
Carlo Goldoni - Belisario
Cerddoriaeth
George Frideric Handel - Ariodante (opera)
Giovanni Battista Martini - Litaniae atque antlphonae finales B. V. Mariae

Genedigaethau 
2 Tachwedd - Daniel Boone, arloeswr (m. 1820)
15 Rhagfyr - George Romney, arlunydd (m. 1802)
17 Rhagfyr - Maria I, brenhines Portiwgal (m. 1816)

Marwolaethau 
28 Rhagfyr - Robert Roy MacGregor, pennaeth tylwyth, 63
13 Gorffennaf - Ellis Wynne, llenor, 63

Tywydd
Yn ôl William Bulkeley roedd briallu Mair yn eu blodau ddechrau Mawrth ym Môn yng ngwanwyn cynnar 1734:

1/4/1734 Lle: Llanfechell Ffynhonnell: Dyddiadur William Bulkeley, Brynddu, Llanfechell, Môn (gyda chaniatad Adran Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor) Nodiadau: Aprill ist. A Dark dry Cloudy Day. this day I turned away the Water that went over Cae`r Beudy in Bodelwyn, Such an extraordinary seasonable spring that every thing is forwarder by a Month than usuall for this time of the year. Cowslips in full Bloom 3 weeks ago in the open fields.....
Y Carolingiaid

Brenhinllin a reolai Deyrnas Ffrainc o'r wythfed i'r ddegfed ganrif oedd y Carolingiaid. Roedden nhw yn olynyddion i'r Merofingiaid ac yn rheoli o 751 ymlaen. Daw eu henw o enw eu harweinydd enwocaf, Siarlymaen (Carolus Magnus yn Lladin).

Sefydlwyd y brenhinlin gan Arnulf, archesgob Metz, gŵr pwerus iawn yn nheyrnas y Merofingiaid tua diwedd y seithfed ganrif. Roedd Pippin o Herstal yn Maer y Llys yn nheyrnas Austrasia. Ei fab Siarl Martel oedd ei olynydd. Etholwyd mab Siarl, Pippin III neu "Pepin Fyr", yn frenin y Ffranciaid wedi diorseddu y brenin Merofingaidd olaf, Childeric yn 751. Daeth Siarlymaen, mab Pippin, yn frenin y Ffranciaid ym 768 ac yn ymerawdwr ym 800.

Rhannwyd yr Ymerodraeth yn dair gwlad trwy Gytundeb Verdun ym 843, ond roedd y Carolingiaid yn rheoli ym mhob un o'r tair yn y cychwyn.

 
Yr Oesoedd Canol yn Ffrainc
Siarlymaen

Roedd Siarlymaen (742 neu 747 – 28 Ionawr 814) yn frenin y Ffranciaid o 768 ymlaen ac yn ymerawdwr  25 Rhagfyr, 800 pan y coronwyd ef gan Bab Leo III yn Rhufain. Carolus Magnus oedd ei enw ef yn Lladin, a Charlemagne yn Ffrangeg. Ei deitl lawn o 800 ymlaen oedd: Karolus serenissimus augustus a Deo coronatus magnus pacificus imperator Romanum imperium gubernans qui et per misericordiam dei rex Francorum atque Langobardorum (Cyfieithiad rydd: Siarl rheolwr araul urddasol, coronwyd gan Dduw, rheolwr sydd yn rheoli'r Ymerodraeth Rufeinig ac yn creu hedd mawr, gyda chaniatâd Duw yn frenin y Francaid a'r Langobardaid). Ystyrir mai ef oedd yr Ymerawdwr Glân Rhufeinig cyntaf.

Bywyd 

Roedd Siarlymaen yn fab hynaf Pippin III, y brenin Carolingaidd cyntaf. Ar ôl i Pippin farw roedd Siarlymaen yn rheoli un rhan o'r deyrnas a'i frawd, Carloman, y llall. Wedi marwolaeth Carloman ym 771 daeth Siarlymaen yn rheolwr ar y deyrnas gyfan.

Oherwydd i Siarlymaen gytuno i'w dad Pippin y byddai'n rhoi tir i'r eglwys, roedd y berthynas rhwng Siarlymaen a'r Pab yn dda iawn. Daeth Irene yn ymerodres yr Ymerodraeth Fysantaidd yn 797, ond nid oedd yn cael ei chydnabod gan y Pab, nad oedd yn barod i dderbyn merch fel rheolwr. Coronodd Pab Leo III Siarlymaen i fod yn ymerawdwr tra y bu'n aros yn Rhufain ar ddydd Nadolig y flwyddyn 800. Siarlymaen oedd y rheolwr cyntaf yng ngorllewin Ewrop i ddefnyddio'r teitl yma ers cwymp Romulus Augustulus ym 476. Wrth gwrs, nid oedd yr  yn croesawu'r ymerawdwr gorllewinol newydd.

Roedd 350 o siroedd, a reolid gan ieirll, yn Ymerodraeth Siarlymaen, ac roedd yr ieirll hynny'n gwasanethu fel barnwyr a gweinyddwyr. Bu hefyd i Siarlymaen gyflwyno'r system Missi Dominici ("Negesyddion Duw"). O dan y system hon roedd cynrychiolydd yr eglwys a chynrychiolydd yr Ymerawdwr yn rheoli'r siroedd ac yn rhoi adroddiad ar gyfer y sir i Siarlymaen bob blwyddyn.

Claddwyd Siarlymaen yn ei eglwys gadeiriol ei hun yn ninas Aachen pan fu farw ym 814. Daeth Louis y Duwiol, yr unig fab a goroesodd ef, yn frenin dros yr holl ymerodraeth, ond ar ôl hynny rhannwyd yr ymerodraeth rhwng meibion Louis, yn ôl y traddodiad Ffrancaidd. Roedd y tair teyrnas a ffurfiwyd o ganlyniad i hynny yn ragflaenyddion teyrnas Ffrainc a'r Ymerodraeth Lân Rufeinig.

Llenyddiaeth

Cafwyd nifer o chwedlau am Siarlymaen a oedd yn cynnig tir ffrwythlon i feirdd a llenorion yr Oesoedd Canol. Efallai'r gerdd enwocaf am gylch Siarlymaen yw'r gerdd Ffrangeg Canol adnabyddus La Chanson de Roland. Cafodd hynny ei chyfieithu neu eu hadasu i sawl iaith, gan gynnwys Cymraeg Canol (Cân Rolant). Gyda'r testun hanes arwrol Cronicl Turpin a Rhamant Otuel, addaswyd Cân Roland i'r Gymraeg yn y testunau a elwir yn Ystorya de Carolo Magno. Yn ogystal ceir y testun rhyddiaith Pererindod Siarlymaen. Ceir y testunau hyn yn Llyfr Coch Hergest a Llyfr Gwyn Rhydderch.

Llyfryddiaeth
Stephen J. Williams (gol.), Ystorya de Carolo Magno (Caerdydd, 1968)

Cyfeiriadau

Belgiaid
Marwolaethau 814
Pobl yr 8fed ganrif
Pobl y 9fed ganrif
Y Carolingiaid
Ymerodron Glân Rhufeinig
1733

17g - 18g - 19g
1680au 1690au 1700au 1710au 1720au - 1730au - 1740au 1750au 1760au 1770au 1780au
1728 1729 1730 1731 1732 - 1733 - 1734 1735 1736 1737 1738

Digwyddiadau 
 Y Ddeddf Cau Tiroedd Comin gyntaf sy'n perthnasol i Gymru yn cael ei phasio yn senedd Llundain
Llyfrau
Jonathan Swift - On Poetry, a Rhapsody
Voltaire - Lettres anglaises
Drama
António José da Silva - Vida do Grande Dom Quixote de la Mancha e do Gordo Sancho Pança
Cerddoriaeth
Johann Sebastian Bach - Offeren mewn B Minor
Francesco Geminiani - Concerti grossi, Op. 3

Genedigaethau 
13 Mawrth - Joseph Priestley, diwinyddiwr (m. 1804)
27 Gorffennaf - Jeremiah Dixon, arolygwr (m. 1779)

Marwolaethau 
21 Ionawr - Bernard de Mandeville, athronydd, 62
1 Chwefror - Awst II, brenin Gwlad Pwyl, 62
11 Medi - François Couperin, cyfansoddwr, 64
Argon

Elfen gemegol yw argon gyda'r symbol Ar a'r rhif atomig 18 yn y tabl cyfnodol. Mae e'n nwy di-liw sy'n cynnwys atomau unigol, gan eu bod yn anadweithiol iawn. Defnyddir y nwy i lenwi bylbiau golau.

Mae'r enw yn dod o'r Groeg "argos", sy'n golygu "diog".

Elfennau cemegol
Nwyon nobl
Sinc

Elfen gemegol yn y tabl cyfnodol o elfennau gyda'r symbol Zn a'r rhif 30 yw sinc. Mae'n fetel glas sy'n un o gynhwysion pres.

Elfennau cemegol
Aur

Metel melyn disglair meddal yw aur, elfen gemegol yn y tabl cyfnodol ac iddo'r symbol Au a'r rhif 79. Mae aur yn werthfawr iawn, ac yn ddefnyddiol ym meysydd deintyddiaeth, electroneg a gemwaith. Côd ISO 4217 aur yw XAU. Ychydig iawn o aur, bellach, sy'n cael ei gloddio yng Nghymru.

Eurych

Bôn y gair eurych yw aur. Crefftwr sy'n gweithio gydag aur yw 'eurych' neu 'eurof'. Yn yr oesoedd canol roedd yn grefftwr teithiol. Wrth i gymdeithas a'r economi ddatblygu dichon bod gwaith yr eurych proffesiynol wedi ehangu a wedyn bod y werin wedi dechrau defnyddio'r gair am unrhyw weithiwr crwydrol ac daeth yn air arall am dincar. O ran y sillafiad mae 'na gryn dipyn o amrywio rhwng 'e' ac 'y' (y sain glir) yn y Gymraeg. Pan fo'r llafariad yn ddiacen y digwydd hyn e.e. mae 'edrych' yn troi'n 'edrech' a phan ogledd-orllewineiddiwyd y gair cawsom 'edrach'. Dyddia'r dystiolaeth gynharaf o neu a > e mewn sillaf ôl-acennog o'r 16g. Byddai hyn yn egluro'r ffurf safonol 'eurych' a'r ffurf lafar 'eurach'.
Nodir tua 40 o enwau lleoedd y Nghymru yn cyfeirio at *eurych*

Diarhebion 
 'Aur ar law wledig' ("ymerodr")
 'Nid aur yw popeth melyn'

Cyfeiriadau
Heliwm

Nwy ysgafn di-liw yw heliwm, elfen gemegol yn nhabl cyfnodol gan symbol He a rhif 2. Mae'n un o'r nwyon nobl ac yn elfen anadweithiol oherwydd bod ganddo blisgyn falens llawn. Gan ei fod yn anadweithiol a llai dwys nag aer defnyddir heliwm mewn balwnau tywydd. Er bo hydrogen yn nwy llai dwys, nid yw'n addas gan ei fod mor adweithiol a fflamadwy, priodweddau a bu arwain at ffrwydrad y llong awyr Hindenberg.

Mae'r enw yn dod o'r gair Groeg am "haul", sef ἥλιος (helios), achos y darganfuwyd e ar yr haul drwy ei sbectrwm, cyn iddo fo gael ei ddarganfod ar y ddaear. Fe'i ffurfir yng nghanol yr haul pan ydy hydrogen yn adweithio.

Cyfeiradau

Elfennau cemegol
Nwyon nobl
Arsenig

Metaloid gwenwynig iawn</font> yw arsenig. Mae e'n elfen gemegol yn y tabl cyfnodol a chaiff ei gynrychioli gan  y symbol As a'r rhif atomig 33.
New Jersey

Un o daleithiau Unol Daleithiau America yw New Jersey. Ei lysenw yw'r Dalaith Ardd.

Dinasoedd a threfi
 Newark - pob. 273,546
 Hackensack - 42,677
 Hoboken - 38,577
 Elizabeth - 120,568
 Dinas Jersey - 240,055
 Paterson - 149,222
 Vineland - 56,271
 Atlantic City - 40,517
 Cape May - 4,034
 Camden - 79,904
 Princeton - 14,203
 New Brunswick - 48,573
 Trenton (prifddinas) - 85,403

Cludiant
Trefnir mwyafrif y gwasanaethau lleol bws a thrên gan New Jersey Transit. Mae Coridor Gogledd-ddwyrain Amtrak yn pasio trwy'r dalaith, yn gwasanaethu Newark, Mae Awyr Newark a Trenton.

Pobl a anwyd yn New Jersey
 Alice Stone Blackwell (1857 - 1950), ffeminist sosialaidd

Dolenni allanol
 Llywodraeth talaith

Oriel

 
Gogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau