Eisteddfod Genedlaethol Cymru

Am Eisteddfod eleni gweler Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llŷn ac Eifionydd 2023

Gŵyl ddiwylliannol fwyaf Cymru yw Eisteddfod Genedlaethol Cymru, gyda chystadlu mewn llenyddiaeth, cerddoriaeth a drama yn elfen bwysig. Ymhlith y cystadlaethau pwysicaf mae cystadleuaeth am y Gadair am awdl, y Goron am bryddest a'r Fedal Ryddiaith am waith rhyddiaith. Ceir hefyd y Rhuban Glas i'r canwr unigol gorau a chyflwynir Medal Syr T.H. Parry-Williams er 1975 i gydnabod gwasanaeth gwirfoddol nodedig ymhlith pobl ifanc. Er 1952, trefnir a llywodraethir yr Eisteddfod gan Lys yr Eisteddfod Genedlaethol. Yn gyffredinol, bu'r niferoedd sy'n ymweld â hi'n gostwng rhwng 1997 a 2017.

Yr Eisteddfod ddoe a heddiw
Er bod traddodiad yr eisteddfod yn ganrifoedd oed, ni chynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol gyntaf tan 1861, yn Aberdâr. Daeth y gyfres flynyddol honno i ben oherwydd diffyg cyllid yn 1868. Yn 1880 sefydlwyd Cymdeithas yr Eisteddfod Genedlaethol a dan nawdd y gymdeithas hon cynhaliwyd Eisteddfod Merthyr Tudful yn 1881 a chynhaliwyd eisteddfod yn ddifwlch wedyn ar wahân i 1914, 1940 a 2020. (Cynhaliwyd hi ar lein yn 2021.)

Roedd Iolo Morganwg wedi sefydlu Gorsedd Beirdd Ynys Prydain yn 1792. Fel y tyfodd yr Eisteddfod Genedlaethol daeth yr orsedd i'w chysylltu fwy-fwy gyda hi, gan gychwyn gydag Eisteddfod Caerfyrddin 1819, nes datblygu yn rhan o seremonïau'r eisteddfod fwy neu lai fel y mae heddiw. Yr orsedd sydd yn gyfrifol am seremonïau cadeirio a choroni'r beirdd yn ogystal â chyflwyno'r Fedal Ryddiaith. Ailwampiodd yr Archdderwydd Geraint Bowen tipyn ar y seremonïau, er enghraifft diddymu Seremoni'r Cymry Ar Wasgar, a dod â'r brodyr Celtaidd i mewn i rai o'r prif seremonïau. Mae aelodau'r orsedd yn rhannu'n dri grŵp, gyda lliw gwahanol i wisg bob un.

Caiff yr Eisteddfod Genedlaethol ei chynnal bob blwyddyn yn ystod wythnos lawn gyntaf mis Awst, yn y de a'r gogledd bob yn ail. Ond ceir Seremoni'r Cyhoeddi tua 13 mis cyn yr Eisteddfod. pryd y bydd Gorsedd y Beirdd a'i chefnogwyr yn gorymdeithio drwy'r dref i Gylch yr Orsedd. Ar ôl y seremoni cyflwynir rhestr o destunau'r Eisteddfod i'r Archdderwydd.

Mae maes yr Eisteddfod yn mesur oddeutu 15 i 18 erw (6 i 7 ha). Ar wahân i'r pafiliwn mawr, bydd hefyd y Babell Len, y Babell Ddawns, Pabell y Cymdeithasau, y Lle Celf; a bydd nifer o stondinau gan gymdeithasau gwirfoddol, megis yr Urdd, Merched Wawr; bydd y pleidiau gwleidyddol ar y maes hefyd a busnesau.

Yn y gorffennol, roedd Saesneg yn rhan o'r gweithgareddau, a chlywid hi hyd yn oed ar lwyfan yr Eisteddfod ei hun. Nododd y cyfansoddiad newydd ym 1952 mai iaith swyddogol yr eisteddfod oedd y Gymraeg yn unig, ac roedd Cynan yn flaenllaw yn y gwaith o gadw'r eisteddfod yn uniaith Gymraeg.

Ymhlith eisteddfodau eraill Cymru mae: Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Eisteddfod Ryngwladol Llangollen, Eisteddfod Pantyfedwen, Eisteddfod Powys ac Eisteddfod Môn. Ceir hefyd nifer o eisteddfodau llai ledled Cymru, megis Eisteddfod Pwll-glas.

Prif wobrau'r eisteddfod 

 Cadair yr Eisteddfod Genedlaethol
 Coron yr Eisteddfod Genedlaethol
 Medal Ryddiaith
 y Fedal Ddrama
 Gwobr Goffa Llwyd o'r Bryn
 Medal Syr T.H. Parry-Williams
 Ysgoloriaeth W. Towyn Roberts
 Gwobr Goffa Daniel Owen
 Gwobr Goffa Osborne Roberts
 Tlws Y Cerddor
 Tlws Dysgwr y Flwyddyn
 Gwobr Goffa David Ellis
 Gwobr Richard Burton
 Medal Gwyddoniaeth a Thechnoleg
 Albwm Cymraeg y flwyddyn

Rhestr o Eisteddfodau Cenedlaethol

19eg ganrif

1861 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1861
1862 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1862
1863 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1863
1864 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandudno 1864
1865 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1865
1866 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caer 1866
1867 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerfyrddin 1867
1868 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhuthun 1868
 1869-1879 - Eisteddfodau answyddogol yn y gogledd
1869 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Treffynnon 1869
1870 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhyl 1870
1871 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Towyn 1871
1872 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Tremadog 1872
1873 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug 1873
1874 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1874
1875 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1875
1876 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1876
1877 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1877
1878 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Penbedw 1878
1879 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Conwy 1879
 Ail-gychwyn Eisteddfod Genedlaethol
1880 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1880
1881 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Merthyr Tudful 1881
1882 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 1882
1883 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1883
1884 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Lerpwl 1884
1885 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1885
1886 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1886
1887 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llundain 1887
1888 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1888
1889 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberhonddu 1889
1890 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1890
1891 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1891
1892 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1892
1893 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pontypridd 1893
1894 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1894
1895 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1895
1896 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandudno 1896
1897 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 1897
1898 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Blaenau Ffestiniog 1898
1899 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1899
1900 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Lerpwl 1900

20fed ganrif

1901 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Merthyr Tudful 1901
1902 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1902
1903 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1903
1904 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1904
1905 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar 1905
1906 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1906
1907 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1907
1908 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llangollen 1908
1909 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llundain 1909
1910 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn 1910
1911 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerfyrddin 1911
1912 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1912
1913 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Fenni 1913
1914 - Dim Eisteddfod Genedlaethol oherwydd dechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf
1915 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1915
1916 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1916
1917 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Penbedw 1917
1918 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1918
1919 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Corwen 1919
1920 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Barri 1920
1921 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1921
1922 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhydaman 1922
1923 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug 1923
1924 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pont-y-pwl 1924
1925 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1925
1926 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1926
1927 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caergybi 1927
1928 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Treorci 1928
1929 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Lerpwl 1929
1930 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1930
1931 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1931
1932 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberafan 1932
1933 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1933
1934 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1934
1935 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1935
1936 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergwaun 1936
1937 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Machynlleth 1937
1938 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1938
1939 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 1939
1940 - 'Eisteddfod ar yr Awyr', Bangor a gwledydd Prydain
1941 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Hen Golwyn 1941
1942 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberteifi 1942
1943 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1943
1944 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandybïe 1944
1945 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhosllannerchrugog 1945
1946 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar 1946
1947 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn 1947
1948 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pen-y-bont ar Ogwr 1948
1949 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dolgellau 1949
1950 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerffili 1950
1951 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst 1951
1952 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1952
1953 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1953
1954 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ystradgynlais 1954
1955 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pwllheli 1955
1956 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1956
1957 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llangefni 1957
1958 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Glyn Ebwy 1958
1959 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1959
1960 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1960
1961 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhosllannerchrugog 1961
1962 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 1962
1963 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandudno 1963
1964 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1964
1965 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Drenewydd 1965
1966 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberafan 1966
1967 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Bala 1967
1968 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Barri 1968
1969 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Fflint 1969
1970 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhydaman 1970
1971 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor a'r cylch 1971
1972 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Benfro 1972
1973 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhuthun 1973
1974 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerfyrddin 1974
1975 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Dwyfor 1975
1976 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberteifi 1976
1977 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam a'r cylch 1977
1978 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 1978
1979 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1979
1980 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Lliw 1980
1981 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'i chyffiniau 1981
1982 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 1982
1983 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 1983
1984 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanbedr Pont Steffan 1984
1985 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1985
1986 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abergwaun 1986
1987 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Madog 1987
1988 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 1988
1989 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst 1989
1990 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Cwm Rhymni 1990
1991 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug 1991
1992 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1992
1993 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelwedd 1993
1994 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Castell-nedd 1994
1995 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Colwyn 1995
1996 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Dinefwr 1996
1997 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 1997
1998 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Ogwr 1998
1999 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 1999
2000 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 2000

21ain ganrif
2001 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dinbych 2001
2002 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Tyddewi 2002
2003 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2003
2004 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Casnewydd 2004
2005 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Eryri a'r Cyffiniau 2005
2006 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Abertawe 2006
2007 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir y Fflint a'r Cyffiniau 2007
2008 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd a'r Cylch 2008
2009 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Meirion a'r Cyffiniau 2009
2010 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Blaenau Gwent a Blaenau'r Cymoedd 2010
2011 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam a'r Fro 2011
2012 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Morgannwg 2012
2013 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Ddinbych a'r Cyffiniau 2013
2014 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli 2014 
2015 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Maldwyn a'r Gororau 2015 
2016 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Fynwy a’r Cyffiniau 2016
2017 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 2017
2018 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018
2019 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir Conwy 2019
2020 - Gohiriwyd Eisteddfod Ceredigion oherwydd Pandemig COVID-19. Yn hytrach cynhaliwyd Gŵyl AmGen, Gŵyl ar-lein.
2021 - Gohiriwyd Eisteddfod Ceredigion eto i 2022. Cynhaliwyd Eisteddfod AmGen 2021 yn ei le.
2022 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ceredigion 2022
2023 - Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llŷn ac Eifionydd 2023

Llyfryddiaeth
Alan Llwyd, Prifysgol y Werin: Hanes Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1900-1918 (Cyhoeddiadau Barddas,  2008)
Alan Llwyd, Blynyddoedd y Locustiaid: Hanes Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1919-1936 (Cyhoeddiadau Barddas,  2007)
Alan Llwyd, Y Gaer Fechan Olaf: Hanes Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1937-1950 (Cyhoeddiadau Barddas,  2006)

Gweler hefyd 
 J. Elwyn Hughes, golygydd y Cyfansoddiadau rhwng 1985-2015
 Rhestr o Archdderwyddon
 Rhestr ffigurau ymwelwyr â'r Eisteddfod Genedlaethol

Gwyliau iaith Celtaidd eraill
 Oireachtas na Gaeilge - Iwerddon
 Mòd Genedlaethol yr Alban - Yr Alban
 Cooish - Ynys Manaw
 Gouel Broadel ar Brezhoneg - Llydaw

Cyfeiriadau 

Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd
Gwyliau Celtaidd

Dolenni allanol

Gwefan swyddogol yr Eisteddfod Genedlaethol

Hanes dechreuadau'r Eisteddfod Genedlaethol ar wefan Amgueddfa Werin Cymru, Sain Ffagan 

Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
 
Cymru
Sefydliadau 1861