alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Halogen

Mae'r erthygl hon yn trafod grŵp o elfennau yn y tabl cyfnodol: ar gyfer y bwlb golau, gweler yr erthygl goleuadau halogen.

Mae'r halogenau yn gyfres gemegol o elfennau. Mae'r elfennau hyn yn ffurfio grŵp 17 (hen steil:7, VII neu VIIA) o'r tabl cyfnodol:

fflworin (F), clorin (Cl), bromin (Br), ïodin (I), astatin (At) ac un heb ei ddarganfod hyd yn hyn,  ununseptiwm (Uus).  Ystyr y term halogen yw 'crëwr halwyn', sef rhywbeth sy'n ffurfio halwyn os caiff ei uno gyda metel.

Mae'r elfennau yn cynnwys moleciwlau deuatomig yn eu ffurfiau naturiol. Mae ganddynt ddiffyg o un electron yn eu plisg falens, felly mae arnynt angen ennill un electron a ffurfio ïon negatif gyda gwefr unigol, Hal-. Gelwir yr ïonau hyn yn ïonau halid, felly mae halwynau sy'n eu cynnwys yn cael eu galw'n halidau.

Elfennau adweithiol iawn yw'r halogenau, felly pan mae gormod o halogen yn bresennol fe allant niweidio neu wenwyno organebau biolegol. Defnyddir clorin ac ïodin fel 
diheintyddion ar gyfer steryllu'r cyflenwad dŵr yfed, pyllau nofio, trîn anafiadau, a glanhau llestri ac arwynebau lle mae hylendid yn hanfodol. Maent yn lladd bacteria a micro-organebau eraill, proses a elwir yn steryllu. Defnyddir eu hadweithedd mewn cannyddion hefyd, ac mae maint sylweddol o glorin yn cael ei ddefnyddio yn y diwidiant papur yn flynyddol i sicrhau fod y papur yn hollol wyn.

Pan gyfunir ïon halid gydag ïon hydrogen unigol, H+ ffurfir asidau hydrohalig, h.y. HF, HCl, HI, sy'n gyfres nodweddiadol o asidau hynod o gryf. Dylai asid hydroastatig, HAt, gael ei ystyried yn un o'r asidau hyn ond nid yw'n werth ei gynnwys oherwydd ansefydlogrwydd niwclear yr elfen ymbelydrol astatin.

Gall halogenau gwahanol adweithio gyda'i gilydd i ffurfio cyfansoddion rhynghalogen. Mae'r cyfansoddion deuatomig (BrF, ICl, ClF ayb) yn debyg iawn i'r halogenau elfennol. Mae cyfansoddion mwy cymhleth yn ffurfio, yn cynnwys llawer o gyfansoddion AB3, a rhai uwch (BrF5, IF5, IF7). Mae gan y rhain priodweddau tra gwahanol i'r elfennau, yn cynnwys ymdoddbwyntiau sylweddol uwch.

Mae nifer o gyfansoddion synthetig yn cynnwys atomau halogen fel rhan o'u hadeiledd. Mae nifer o blastigion yn cynnwys halogenau, gyda PVC (polyfinylclorid) a PTFE (PolyTetraFflworoEthen) yn ddau o'r rhai mwyaf cyffredin. Yn fiolegol, clorin yw'r halogen pwysicaf, gydag ïonau clorid yn cyfrannu at brosesau gweithredu'r ymennydd. Defnyddir y mymryn lleiaf o ïodin yn y prosesau o greu rhai hormonau, fel thyrocsin. Er nad yw bromin na fflworin yn hanfodol ar gyfer bywyd biolegol, credir bod mymryn o fflworid yn cryfhau'r dannedd yn erbyn pydredd.

Gwelir nifer o dueddiadau wrth symud i lawr y grŵp o elfennau, yn cynnwys cynnydd yn yr ymdoddbwynt a'r berwbwynt, a gostyngiad mewn adweithedd ac electronegatifedd.

* Nid yw Ununseptiwm eto wedi ei ganfod; lle na ymddengys gwerth yn y tabl nid yw wedi ei fesur, a lle yr ymddengys gwerth amcangyfrif ydyw ar sail mesuriadau o elfennau eraill.

 
 
Elfennau cemegol
Rhestrau gwyddonol
Nat King Cole

Canwr a phianydd Americanaidd oedd Nathaniel Adams Coles, neu Nat "King" Cole (17 Mawrth 1919 – 15 Chwefror 1965).

Cafodd ei eni ym Montgomery, Alabama yn fab i weinidog a'i fam yn canu'r organ yn yr eglwys. Does dim rhyfedd, felly, mai'r organ oedd offeryn cyntaf Cole. Er mai fel canwr jazz y cofiwn i ef, gallai droi ei law at bob math o gerddoriaeth: o gerddoriaeth gospel i Johann Sebastian Bach yn ddigon hawdd.

Yn Bronzeville (rhan o Chicago) y trigai'r teulu. Yn aml, llithrai Nat allan o'r tŷ yn ddiarwybod i'w rieni er mwyn stelcian y tu allan i'r clybiau nos - er mwyn gwrando ar gewri megis Louis Armstrong, Earl "Fatha" Hines, a Jimmie Noone. Cymerodd ran yn renowned rhaglen gerdd DuSable High School (Walter Dyett).

Yng nghanol yr 1930'au, cychwynodd fand a defnyddiodd yr enw "Nat Cole" arno ef ei hun. Ymunodd ei frawd mawr Eddie a'r grwp ar y bâs, gan dorri eu record gyntaf yn 1936. Cafodd yr enw "King" mewn un clwb oherwydd y gerdd Saesneg "Old King Cole". Pan oedd ar daith fel pianydd ragtime i "Shuffle Along", aeth y cwmni i'r wal yn Long Beach, California, a phenderfynodd Cole aros yno.

Cantorion Affricanaidd-Americanaidd
Cerddorion Affricanaidd-Americanaidd
Genedigaethau 1919
Marwolaethau 1965
Pianyddion Americanaidd
Pobl fu farw o ganser yr ysgyfaint
Pobl o Alabama
Snakes on a Plane

Ffilm comedi arswyd llawn cyffro gan y cyfarwyddwr David R. Ellis yw Snakes on a Plane a gyhoeddwyd yn 2006. Fe'i cynhyrchwyd yn Unol Daleithiau America. Lleolwyd y stori yn Los Angeles a chafodd ei ffilmio yn Los Angeles a Hawaii. Cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Trevor Rabin. 

Y prif actorion yn y ffilm hon yw Samuel L. Jackson, Flex Alexander, David Koechner, Julianna Margulies, Elsa Pataky, Rachel Blanchard, Taylor Kitsch, Bobby Cannavale, Lin Shaye, Sunny Mabrey, Kenan Thompson, Terry Chen, Byron Lawson, Emily Holmes, Kevin McNulty, Samantha McLeod, Tom Butler, Nathan Phillips, Tygh Runyan a Casey Dubois. Mae'r ffilm yn 105 munud o hyd a chafodd ei ffilmio mewn lliw. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2006. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd The Departed sef ffilm ddrama
Americanaidd gan Martin Scorsese. Hyd at 2022 roedd o leiaf 66,300 o ffilmiau Saesneg wedi gweld golau dydd. 
Adam Greenberg oedd sinematograffydd ('cyfarwyddwr ffotograffi') y ffilm hon a chafodd ei golygu gan Howard E. Smith sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Plot
Mae dau asiant FBI, Neville Flynn (Samuel L. Jackson) a Sean Jones (Nathan Phillips), yn hebrwng tyst (Mark Houghton) i'r llys. Ond â'r awyren rhwng Ohio a Chaliffornia, dyma nadredd!

Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm David R. Ellis ar 8 Medi 1952 yn Santa Monica a bu farw yn Johannesburg ar 7 Chwefror 2017. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1966 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang.

Derbyniad

Gweler hefyd
Cyhoeddodd David R. Ellis nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

Cyfeiriadau

Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Saesneg
Ffilmiau lliw 
Ffilmiau lliw o Unol Daleithiau America
Ffilmiau tylwyth teg o Unol Daleithiau America
Ffilmiau Saesneg
Ffilmiau o Unol Daleithiau America
Ffilmiau tylwyth teg
Ffilmiau 2006
Ffilmiau a gynhyrchwyd gan New Line Cinema
Ffilmiau gyda dros 10 o actorion lleisiol
Ffilmiau a olygwyd gan Howard E. Smith
Ffilmiau a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad
Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Los Angeles
Brynberian

Pentref bach yng nghymuned Eglwyswrw, Sir Benfro, Cymru, yw Brynberian. Saif yng ngogledd y sir yng nghesail bryniau'r Preseli, tua un filltir o Bentre Ifan.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Eglwyswrw
Pentrefi Sir Benfro
Samuel L. Jackson

Actor  o'r Unol Daleithiau yw Samuel Leroy Jackson (ganwyd 21 Rhagfyr, 1948).

Ffilmiau

{{DEFAULTSORT:Jackson, Samuel Leroy]]}}
Actorion Americanaidd
Genedigaethau 1948
Robertson Davies

Nofelydd a dramodydd enwog o Ganada oedd William Robertson Davies, CC, FRSC, FRSL (28 Awst 1913 – 2 Rhagfyr 1995). Roedd yn fab i'r gwleidydd William Rupert Davies.

Llyfryddiaeth

Nofelau 
 Tempest-Tost (1951)
 Leaven of Malice (1954)
 A Mixture of Frailties (1958)
 Fifth Business (1970)
 The Manticore (1972)
 World of Wonders (1975)
 The Rebel Angels (1981)
 What's Bred in the Bone (1985)
 The Lyre of Orpheus (1988)
 Murther and Walking Spirits (1991)
 The Cunning Man (1994)

Dramâu 
 Overlaid (1948)
 Fortune My Foe (1949)
 Eros at Breakfast (1949)
 At My Heart's Core (1950)
 A Masque of Aesop (1952)
 A Jig for the Gypsy (1955)
 A Masque of Mr. Punch (1963)
 Question Time (1975)
 Brothers in the Black Art (1981)
 Hunting Stuart (1994)
 The Voice of the People (1994)

Dramodwyr Canadaidd yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1913
Marwolaethau 1995
Nofelwyr Canadaidd yn yr iaith Saesneg
Sacavém

Dinas a phlwyf (freguesia) i'r gogledd ddwyrain o Lisbon, prifddinas  Portiwgal yw Sacavém. Mae gan y plwyf boblogaeth o rhyw 17,659 yn ôl cyfrifiad 2001.

Dinasoedd Portiwgal
Iago II, brenin yr Alban

Brenin yr Alban o 21 Chwefror 1437 hyd at ei farw, oedd Iago II (16 Hydref 1430 – 3 Awst 1460).

Gwraig 
 Mari o Gueldres

Plant 
 Iago III, brenin yr Alban (1452 - 1488)
 Alexander Stewart, 1af Dug o Albany (c. 1454 - 1485)
 David Stewart, Iarll Moray (c. 1456 - 1457)
 John Stewart, 1af Iarll Mar a Garioch (c. 1459 - 1479)
 Marged Stewart
 Mari Stewart (m. 1488)
 Syr John Stewart o Sticks (anghyfreithion)

Cyfeiriadau

Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Genedigaethau 1430
Marwolaethau 1460
Teyrnoedd y 15fed ganrif
Errol Flynn

Seren ffilm o Awstralia oedd Errol Leslie Thomson Flynn (20 Mehefin 1909 – 14 Hydref 1959).

Ffilmiau 

 In the Wake of the Bounty (1933)
 I Adore You (1933)
 Murder at Monte Carlo (1934)
 A Dream Comes True (1935)
 The Case of the Curious Bride (1935)
 Don't Bet on Blondes (1935)
 Pirate Party on Catalina Isle (1935)
 Captain Blood (1935)
 The Charge of the Light Brigade (1936)
 Green Light (1937)
 The Prince and the Pauper (1937)
 Another Dawn (1937)
 The Perfect Specimen (1937)
 Breakdowns of 1938 (1938)
 The Adventures of Robin Hood (1938)
 For Auld Lang Syne (1938)
 Four's a Crowd (1938)
 The Sisters (1938)
 The Dawn Patrol (1938)
 Dodge City (1939)
 The Private Lives of Elizabeth and Essex (1939)
 Virginia City (1940)
 The Sea Hawk (1940)
 Santa Fe Trail (1940)
 Footsteps in the Dark (1941)
 Dive Bomber (1941)
 They Died with Their Boots On (1941)
 Desperate Journey (1942)
 Gentleman Jim (1942)
 Edge of Darkness (1943)
 Show Business at War (1943)
 Thank Your Lucky Stars (1943)
 Northern Pursuit (1943)
 Uncertain Glory (1944)
 Objective, Burma! (1945)
 San Antonio (1945)
 Never Say Goodbye (1946)
 Cry Wolf (1947)
 Escape Me Never (1947)
 The Lady from Shanghai (1948)
 Silver River (1948)
 The Adventures of Don Juan (1948)
 It's a Great Feeling (1949)
 That Forsyte Woman (1949)
 Montana (1950)
 Rocky Mountain (1950)
 Kim (1950)
 Hello God (1951)
 Adventures of Captain Fabian (1951)
 Deep Sea Fishing (1952)
 Cruise of the Zaca (1952)
 Mara Maru (1952)
 Against All Flags (1952)
 William Tell (1953)
 The Master of Ballantrae (1953)
 Crossed Swords (1954)
 Lilacs in the Spring (1955)
 King's Rhapsody (1955)
 The Dark Avenger (1955)
 Istanbul (1957)
 The Big Boodle (1957)
 The Sun Also Rises (1957)
 Too Much, Too Soon (1958)
 The Roots of Heaven (1958)
 Cuban Rebel Girls (1959)

Actorion ffilm Awstralaidd
Awstraliaid Gwyddelig
Genedigaethau 1909
Marwolaethau 1959
Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Vancouver

Mae'r erthygl yma am ddinas Vancouver. Am yr ynys, gweler Ynys Vancouver

Dinas yng ngorllewin Canada yw Vancouver.

Vancouver yw dinas fwyaf talaith British Columbia ar arfordir gorllewinol Canada. Sefydlwyd gwladfa fach o'r enw "Gastown" ar y safle ym 1862 a datblygodd yn dre fach o'r enw "Granville". Ailenwyd y dre yn "Vancouver" ym 1886 ar ôl y fforiwr George Vancouver (1757-1798).

Erbyn heddiw mae hanner miliwn o bobl yn byw yn y ddinas gyda dros 2 miliwn yn ardal ddinesig Vancouver Fwyaf. Mae ardal dinas Vancouver yn cynnwys bron hanner poblogaeth talaith British Columbia.

Cynhaliwyd Gemau Olympaidd y Gaeaf 2010 yn Vancouver, ynghyd â thref Whistler.

Cludiant

Bysiau
Mae Bysiau Greyhound yn mynd i ddinasoedd eraill yn Ganada. Mae bysiau Pacific yn mynd i Victoria a Whistler, Snowbws i Whistler; mae bysiau Cantrail a Quick Shuttle yn mynd i Seattle.

Feriau

Mae Feriau BC yn cysylltu'r ddinas â'r ynysoedd yn Columbia Brydeinig.
Mae Seabus yn mynd o derminws Waterfront, ynghanol y ddinas, i Ogledd Vancouver

Trenau

Mae trenau VIA Rail yn mynd i ddinasoedd eraill yng Nghanada, ac mae Amtrak yn croesi'r ffin i Portland, Oregon a Seattle.

Awyrennau
Mae gan Vancouver maes awyr rhyngwladol (YVR), ac mae awyrennau môr yn cynnig gwasanaethau o'r harbwr i'r ynysoedd.

Cludiant lleol
Mae Translink yn cynnig cludiant yn ardal Vancouver, gan gynnwys bysiau a threnau. Mae Skytrain yn cynnwys 2 lein, ac mae un arall, Canada Line, yn mynd o'r ddinas i'r maes awyr.

West Coast Express

Mae West Coast Express yn gyfres o drenau 5 yn y bore o Mission i Vancouver, a 5 yn y prynhawn yn ôl i Mission, rhwng dydd Llun a dydd Gwener. Mae gwasanaeth bws hefyd.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Gwefan swyddogol (Saesneg)
 Twristiaeth a mewnfudo yn Vancouverl (Saesneg)

 
Dinasoedd British Columbia
British Columbia
Brombil

Mynydd Brombil yw un o'r mynyddoedd tu ôl i dre Port Talbot.  Mae'n cysylltu gyda Mynydd Margam ac mae pobol yn aml yn cymysgu'r ddau.

Mynyddoedd a bryniau Castell-nedd Port Talbot
Ffrwdwyllt

Nant yw'r Ffrwdwyllt sy'n rhedeg ar hyd Cwm Dyffryn ym mwrdeistref Castell-nedd Port Talbot, Cymru, o bentref Bryn, trwy bentref Goetre a thrwy ardal Taibach yn nhre Port Talbot i'r môr.

Dywedir fod yr enw'n tarddu o'r ffaith fod y nant yn tyfu'n gyflym ac yn troi'n wyllt ar ôl glaw trwm. Y rheswm yw nad yw'r nant yn hir iawn ond mae'i ffynhonnell mewn bryniau serth sy'n gyflym ymgasglu'r glaw sy'n dod oddi wrth y Môr Iwerydd.

Cyfeiriadau

Afonydd Castell-nedd Port Talbot
Afonydd Cymru
George Meredith

Bardd a nofelydd o Sais oedd George Meredith (12 Chwefror 1828 – 18 Mai 1909), a aned yn Portsmouth, Hampshire.

Bu farw Meredith yn ei gartref yn Surrey.

Llyfryddiaeth

Nofelau
The Shaving of Shagpot (1856)
Farina (1857)
The Ordeal of Richard Feverel (1859)
Evan Harrington (1861)
Emilia in England (1864), republished as Sandra Belloni in 1887
Rhoda Fleming (1865)
Vittoria (1867)
The Adventures of Harry Richmond (1871)
Beauchamp's Career (1875)
The House on the Beach (1877)
The Case of General Ople and Lady Camper (1877)
The Tale of Chloe (1879)
The Egoist (1879)
The Tragic Comedians (1880)
Diana of the Crossways (1885)
One of our Conquerors (1891)
Lord Ormont and his Aminta (1894)
The Amazing Marriage (1895)
Celt and Saxon (1910)

Barddoniaeth
Poems (1851)
Modern Love (1862)
Poems and Lyrics of the Joy of Earth (1883)
A Faith on Trial (1885)
Ballads and Poems of Tragic Life (1887)
A Reading of Earth (1888)
The Empty Purse (1892)
Odes in Contribution to the Song of French History(1898)
A Reading of Life (1901)
Last Poems (1909)

Cyfeiriadau

Beirdd Saesneg
Beirdd Seisnig
Genedigaethau 1828
Llenorion Seisnig y 19eg ganrif
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1909
Nofelwyr Saesneg
Nofelwyr Seisnig
Pobl o Hampshire
Mwng (albwm)

Albwm gan y Super Furry Animals ydy Mwng, a'i rhyddhawyd ar label Placid Casual ar y 15 Mai 2000.  Dyma'r albwm uniaith Gymraeg gyda'r gwerthiant uchaf erioed .

Traciau

Drygioni - 1:23
Ymaelodi Â'r Ymylon - 2:57
Y Gwyneb Iau - 3:54
Dacw Hi - 4:18
Nythod Cacwn - 3:46
Pan Ddaw'r Wawr - 4:29
Ysbeidiau Heulog - 2:51
Y Teimlad - 4:40
Sarn Helen - 4:18
Gwreiddiau Dwfn / Mawrth Oer Ar y Blaned Neifion - 7:57

Rhyddhawyd fersiwn arbennig o'r albwm yn America, a oedd yn cynnwys disg bonws Mwng Bach.  Arno roedd nifer o draciau a'u rhyddhawyd fel b-sides ar amryw o senglau a'u rhyddhawyd gan y band yn y Deyrnas Unedig:

"Cryndod Yn Dy Lais" – 2:48
"Trons Mr Urdd" – 4:37
"Calimero" – 2:23
"Sali Mali" – 4:35
"(Nid) Hon Yw'r Gân Sy'n Mynd I Achub Yr Iaith"

Ffynonellau

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol yr albwm 

Albymau 2000
Albymau'r 20fed ganrif gan artistiaid o Gymru
Albymau Cymraeg gan artistiaid o Gymru
Super Furry Animals
Saint-Dié-des-Vosges

Dinas yn département Vosges yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc yw Saint-Dié-des-Vosges. Poblogaeth: 22 569 (1999). Dwysedd poblogaeth: 489/km2.

Hanes 
1507 : Cosmographiae Introductio (Martin Waldseemüller)

Ffeithiau diddorol 
Dyma rai llefydd diddorol i ymweld â hwy:
 Eglwys gadeiriol y ddinas
 Betws Saint-Roch
 Amgueddfa Pierre-Noël
 Tour de la Liberté
 Usine Claude et Duval (y pensaer oedd Le Corbusier)

Yn ardal Saint-Dié medrwch ymweld â llawer o lefydd diddorol gan gynnwys:
 Camp celtique de la Bure (castellum)

Addysg uwch 
Prifysgol Henri Poincaré :
Coleg Technegol (fr. IUT, Institut universitaire de technologie)

Y prif bynciau y gallwch eu hastudio yno yw:
 Electroneg
 Gwyddoniaeth Gyfrifiadurol
 Rhyngrwyd
 Amlgyfrwng

Mae yna berthynas freintiedig rhwng Saint-Dié (IUT) a Wrecsam (Athrofa Addysg Uwch Gogledd Ddwyrain Cymru).

Dolenni allanol 
  Saint-Dié-des-Vosges
  Institut universitaire de technologie 

Dinasoedd Ffrainc
Vosges
Undeb Rygbi Cymru

Undeb Rygbi Cymru yw'r corff sy'n rheoli rygbi'r undeb yng Nghymru. Sefydlwyd yn y "Castle Hotel" yng Nghastell Nedd gan 16 tim rygbi ar y 12fed o Fawrth, 1881.

Yr Undeb sy'n penodi prif hyfforddwr tîm rygbi cenedlaethol Cymru.

Beirniadaeth

Ffrae enw'r Cwpan 
Yn Awst 2006 cyhoeddwyd y byddai'r Tywysog William yn Ddirpwy Noddwr Brenhinol Undeb Rygbi Cymru o Chwefror 2007. Yn ogystal, cyhoeddodd yr URC eu bod am weld ci enillwyr y gemau prawf rhwng Cymru a De Affrica yn cael ei galw'n "Cwpan y Tywysog William". Mae hynny wedi ennyn ymateb beirniadol iawn yng Nghymru am fod nifer o bobl yn gweld William fel cefnogwr Lloegr. Eisoes mae nifer o Gymry yn galw ar swyddogion Undeb Rygbi Cymru i ailystyried eu penderfyniad dadleuol i enwi'r tlws newydd yn "Gwpan y Tywysog William" ac yn galw am ei newid i "Cwpan Ray Gravell" er coffadwriaeth deilwng i'r diweddar Ray Gravell. Dadleuant fod enwi'r cwpan ar ôl y Tywysog William, Sais sy'n adnabyddus am ei gefnogaeth bersonol i dimau pêl-droed a rygbi Lloegr, yn cwbl anaddas. Lawnsiwyd deiseb ar-lein yn galw am newid yr enw arfaethedig i "Gwpan Ray Gravell" ar 6 Hydref 2007; deuddydd yn ddiweddarach roedd dros 2,000 o bobl wedi ei harwyddo

Honiadau o ddiwylliant gwenwynig
Ar 29 Ionawr 2023, ymddiswyddodd y prif weithredwr Steve Phillips yn dilyn ymchwiliad gan raglen BBC Wales Investigates ddatgelu cyfres o honiadau o ragfarn rhyw, hiliaeth a chasineb at ferched o fewn y sefydliad.

Yn Awst 2023, penodwyd Abi Tierney yn brif weithredwr, y fenyw cyntaf i ddal y swydd honno.

Cyfeiriadau

Sefydliadau 1881
Rygbi'r undeb yng Nghymru
Sefydliadau a leolir yng Nghaerdydd
Erskine Childers

Gwleidydd, milwr ac awdur o Iwerddon oedd Robert Erskine Childers (25 Mehefin, 1870 - 24 Tachwedd, 1922).

Plant
Erskine Hamilton Childers

Llyfryddiaeth

Nofelau
The Riddle of the Sands (1903)

Arall
The Times, History of the War in South Africa, cyfrol 5 (1907)
War and the Arme Blanche (1910)
German Influence on British Cavalry (1911)
The Form and Purpose of Home Rule (1912)

Aelodau'r Fyddin Brydeinig
Anglicaniaid Gwyddelig
Cenedlaetholwyr Gwyddelig
Cyn-fyfyrwyr Coleg y Drindod, Caergrawnt
Genedigaethau 1870
Gwleidyddion Gwyddelig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1922
Milwyr Gwyddelig yr 20fed ganrif
Nofelwyr Gwyddelig yr 20fed ganrif
Nofelwyr Gwyddelig yn yr iaith Saesneg
Swyddogion y Llynges Frenhinol
Geraint Evans (canwr opera)

Canwr opera bâs-bariton Cymreig oedd  Syr Geraint Llewellyn Evans (16 Chwefror 1922 – 19 Medi 1992).
Cafodd ei eni yng Nghilfynydd, ger Pontypridd. Roedd ei hanner brawd, John Rhys Evans, hefyd yn ganwr opera.

Perfformiadau
Die Meistersinger (Tŷ Opera Brenhinol, Covent Garden, 1948)
Le nozze di Figaro (Tŷ Opera Brenhinol, Covent Garden, 1949)
Vaughan Williams - Pilgrim’s Progress (1951)
Benjamin Britten - Billy Budd (1951) a Gloriana (1953
William Walton - Troilus and Cressida (1954)
Falstaff (Metropolitan Opera, 1964)
Alun Hoddinott - The Beach of Falesá (1974) a Murder the Magician (1976)

Cantorion opera Cymreig
Cymry'r 20fed ganrif
Genedigaethau 1922
Marwolaethau 1992
Pobl o Rondda Cynon Taf
Pontypridd
William Walton

Cyfansoddwr o Loegr oedd Syr William Turner Walton (29 Mawrth 1902 – 8 Mawrth 1983).

Gweithiau cerddorol

Opera
Troilus and Cressida (1954)
The Bear (1967)

Bale
The Wise Virgins (1940)
The Quest (1943)

Eraill
Symffoni rhif 1 (1935)
Symffoni rhif 2 (1960)
Sinfonia Concertante (1927)
Concerto i Fiola
Concerto i Feiolin
Concerto i Sielo
Portsmouth Point (agorawd)  (1925)
Crown Imperial (ymdaith) (1937)
Scapino (agorawd) (1940)
Music for Children (1941)
Spitfire Prelude and Fugue (1942
Orb and Sceptre (ymdaith) (1953
Johannesburg Festival Overture (1956)
Partita for Orchestra (1957)
Variations on a Theme by Hindemith (1963)
Capriccio burlesco (1968)
Sonata for String Orchestra (1971
Belshazzar's Feast (1931)
In Honour of the City of London (1937)
Coronation Te Deum (1952
Gloria (1961)
The Twelve, ar destun gan W. H. Auden (1965)
Missa Brevis (1966)
Jubilate Deo (1972)
A Litany (1916)
Set me as a seal upon thine heart (1938)
Where does the uttered Music go? (1946)
Cantico del sole (1974)
Pedwarawd Piano (1921)
Pedwarawd Llinynnol (1922)
Deuawdau i Blant, i ddeuawd piano (1940)
Pedwarawd Llinynnol yn A leiaf (1946)
Sonata i Feiolin (1950)
Passacaglia (1980, i Mstislav Rostropovich)
Façade, yn seiliedig ar gerddi gan Edith Sitwell
Anon. in love
A Song for the Lord Mayor's Table

Cerddoriaeth ffilm
Escape Me Never (1934)
As You Like It (1936)
Dreaming Lips (1937)
A Stolen Life (1938)
Major Barbara (1941)
The Next of Kin (1941)
The Foreman Went to France (1942)
The First of the Few (1942)
Went the Day Well? (1942)
Henry V (1944)
Hamlet (1947)
Richard III (1955)
Battle of Britain (1969)
Three Sisters (1969)

Cyfansoddwyr Seisnig
Genedigaethau 1902
Marwolaethau 1983
Robin Gibb

Canwr a cherddor oedd Robin Hugh Gibb CBE (22 Rhagfyr 1949 - 20 Mai 2012).

Cafodd ei eni yn Ynys Manaw.  Ei frawd gefell oedd Maurice Gibb (m. 2003).  Roedd yn aelod o'r Bee Gees gyda'i frawd Maurice a'i frawd hŷn Barry Gibb.

Priododd (1) Molly Hullis (2) Dwina Murphy.

Bu farw yn Llundain.

Discograffi

Albymau
Chwefror 1970: Robin's Reign. Yr Almaen #19, Canada #77
Gorffennaf 1983: How Old Are You. Yr Almaen #6, Yr Eidal #13, Seland Newydd, Y Swistir #26
Mehefin 1984: Secret Agent. Yr Almaen #31, Y Swistir #20
Tachwedd 1985: Walls Have Eyes.
Ionawr 2003: Magnet. DU: #43, Yr Almaen #10

Senglau
Mehefin 1969: "Saved By The Bell". DU #2, Yr Iseldiroedd, De Affrica #1, Yr Almaen #3
Tachwedd 1969: "One Million Years". Yr Iseldiroedd #6, Yr Almaen #14
Chwefror 1970: "August, October". DU #45, Yr Almaen #12
Gorffennaf 1978: "Oh Darling". UD #15, Chile #5
Medi 1980: "Help Me!" (gyda Marcy Levy).
Mehefin 1983: "Juliet". DU #94, Yr Almaen, Yr Eidal, Y Swistir #1, Awstria #2
October 1983: "How Old Are You". DU #93, Yr Almaen #37
Ionawr 1984: "Another Lonely Night In New York". UK #71, Yr Almaen #16, Y Swistir #19
Mai 1984: "Boys Do Fall In Love". DU #71, UD #37, De Affrica #7, Yr Eidal #10, Yr Almaen #21
Awst 1984: "Secret Agent".
Tachwedd 1985: "Like A Fool".
Chwefror 1986: "Toys".
Tachwedd 2002: "Please". DU #23, Yr Almaen #51
Ionawr 2003: "Wait Forever".
2005: "Too Much Heaven" (gyda US5
2009: "Islands in the Stream" (gyda Rob Brydon a Ruth Jones)

Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Cantorion Manawaidd
Cerddorion Manawaidd
Genedigaethau 1949
Marwolaethau 2012
Ailadrodd (barddoniaeth)

Mewn barddoniaeth fe ailadroddir gair, llinell neu syniad er mwyn creu effaith.

Barddoniaeth
Termau llenyddol
Peter Law

Gwleidydd Cymreig oedd Peter John Law (1 Ebrill 1948 – 25 Ebrill 2006). Roedd yn Aelod Cynulliad dros Flaenau Gwent o 1999 ymlaen ac fe arhosodd yn aelod yno pan etholwyd ef yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2005 i San Steffan fel Aelod Seneddol dros yr un etholaeth. Roedd yn aelod o'r Blaid Lafur am y rhan fwyaf o'i oes ond yn y blynyddoedd olaf roedd perthynas chwerw rhyngddo â'r Blaid Lafur. Bu'n aelod o Fwrdd yr Iaith Gymraeg ac yr oedd wedi dysgu Cymraeg. Bu hefyd yn gadeirydd Ymddiriedolaeth Iechyd Gwent.

Gyrfa
Dechreuodd ei yrfa wleidyddol fel cynghorydd a daeth i amlygrwydd yn dilyn etholiadau Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn 1999 pan benodwyd ef gan Alun Michael yn ysgrifennydd llywodraeth leol a'r amgylchedd. Collodd ei swydd yn y cabinet pan ddaeth Rhodri Morgan yn brif weinidog a ffurfio clymblaid gyda'r Democratiaid Rhyddfrydol. Roedd Peter Law yn feirniadol iawn o'r glymblaid honno.

Yn 2005 penderfynodd y Blaid Lafur ddewis ymgeisydd seneddol i Blaenau Gwent o restr menywod-yn-unig. Cythruddwyd Peter Law gan hyn nes iddo benderfynu sefyll fel ymgeisydd annibynnol yn yr Etholiad Cyffredinol. Yn anorfod cafodd ei ddiarddel o'r Blaid Lafur ac o ganlyniad i hynny collodd llywodraeth Rhodri Morgan ei fwyafrif o un, gan fod Peter Law yn cynrychioli etholaeth Blaenau Gwent yn y Cynulliad. Trodd Peter Law fwyafrif Llafur o 19,000 i fwyafrif o 9,000 iddo ef.

Cyfeiriadau

Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1948
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion annibynnol
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Marwolaethau 2006
Pobl fu farw o ganser yr ymennydd
Pobl o Sir Fynwy
Arweinwyr pleidiau gwleidyddol yng Nghymru
Požarevac

Dinas yn Serbia i'r de-ddwyrain o Beograd yw Požarevac (Пожаревац, Twrceg: Pasarofça, Almaeneg: Passarowitz,  Hwngareg: Pozsarevác). Mae ganddi boblogaeth o 41,736 (cyfrifiad 2002).

Dinasoedd Serbia
Canolbarth Affrica

Rhanbarth yn Affrica yw Canolbarth Affrica sydd fel arfer yn cynnwys:

Bwrwndi
Gweriniaeth Canolbarth Affrica
Gweriniaeth Ddemocrataidd Congo
Rwanda
Tsiad

Isranbarth o'r Cenhedloedd Unedig yw Canol Affrica, sef y rhan o'r cyfandir i'r de o'r Sahara, i'r dwyrain o Orllewin Affrica, ond i'r gorllewin o'r Dyffryn Hollt Fawr . Yn ôl diffiniad y CU y naw gwlad sy'n perthyn i Ganol Affrica yw:

Angola
Camerŵn
Gweriniaeth y Congo (Brazzaville)
Gabon
Gini Gyhydeddol
Gweriniaeth Canolbarth Affrica
Gweriniaeth Ddemocrataidd Congo
São Tomé a Príncipe
Tsiad

 
Rhanbarthau Affrica
August Strindberg

Dramodydd, awdur ac arlunydd o Sweden oedd Johan August Strindberg (22 Ionawr 1849 – 14 Mai 1912), a fagwyd yn Stockholm. Gyda Henrik Ibsen mae'n un o'r mwyaf dylanwadol o lenorion Llychlyn.

Gwragedd 
 Siri von Essen (1850-1912)
 Frida Uhl (1872-1943)
 Harriet Bosse (1878-1961)

Llyfryddiaeth

Nofelau a storiau 
 Från Fjerdingen och Svartbäcken (1877)
 Röda rummet ("Yr Ystafell Goch") (1879)

Drama 
 Miss Julie (Fröken Julie) (1888)
 Dödsdansen (1900)
 Spöksonaten (1907)
 Master Olof (1872)

Llyfryddiaeth 
 Strindberg Amgueddfa 
 Strindberg Amgueddfa yn Awstria Yn Saxen, Bannog-Awstria (Almaenaidd)

Dramodwyr Swedeg
Genedigaethau 1849
Llenorion Swedeg
Arlunwyr Swedaidd
Marwolaethau 1912
Rupert Brooke

Bardd o Sais oedd Rupert Chawner Brooke (3 Awst 1887 – 23 Ebrill 1915).

Llyfryddiaeth 
 Poems (Sidgwick & Jackson, Llundain, 1911)
 (golygydd) Georgian Poetry, 1911-1912 (1912; cyd-olygydd gyda Edward Marsh)
 Lithuania: A Drama in One Act (1915)
 1914 & Other Poems (Sidgwick & Jackson, Llundain, 1916)
 Letters from America (1916; cyhoeddwyd yn wreiddiol yn y Westminster Gazette)

Beirdd y Rhyfel Byd Cyntaf
Beirdd Seisnig yr 20fed ganrif
Beirdd Seisnig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1887
Marwolaethau 1915
Pobl o Swydd Warwick
Pobl fu farw o sepsis
Sonedwyr
Cymhariaeth

Cymharu rhywbeth gyda rhywbeth arall yw cymhariaeth neu cyffelybiaeth. Yn aml y mae'r gymhariaeth gyda rhywbeth annisgwyl ond yn effeithiol oherwydd hynny. Mae cymhariaeth yn debyg iawn i'r ddelwedd.

Enghreifftiau

Defnyddio "fel"
Yn wan fel brwynen - am berson fel arfer.
Yn gwaedu fel mochyn - am glwyf sy'n colli gwaed.
Yn wyn fel y galchen.
Yn araf fel malwen.

Defnyddio "megis"
"Y glaw oedd megis caniau Coke yn rhowlio ar lawr pren.

Defnyddio "tebyg"
Tebyg yw dy lais i grawcian brân.
Rwyt ti'n debyg i ful.

Defnyddio "cymharu"
Cymharaf di i lyffant melyn.

Llenyddiaeth
Termau llenyddol
Trosiad

Trosiad yw galw un peth trwy ddefnyddio gair arall sydd ddim yn cael ei gysylltu gydag ef fel arfer. Er enghraifft: 'Yr Arglwydd yw fy mugail', h.y. mae Duw yn fugail sy'n gofalu am ei bobl fel y mae bugail yn gofalu am ei ddefaid.

Gweler hefyd 
 Cymhariaeth

 
Llenyddiaeth
Termau llenyddol
John Lloyd Williams

Cerddor a botanegydd oedd John Lloyd Williams (10 Gorffennaf 1854 – 15 Tachwedd 1945). Cafodd ei eni yn y Plas Isa, Llanrwst, a oedd yn gartref ar un adeg i William Salesbury. John oedd yr hynaf o saith plentyn Robert a Jane Williams  Ar ôl cael addysg elfennol yn ysgol y "Britis" yn Llanrwst enillodd ysgoloriaeth i Goleg y Normal, Bangor. Yn 1875 fe'i penodwyd yn brifathro ysgol newydd Garndolbenmaen, ac yn 1893 aeth i'r Royal College of Science yn Kensington gan astudio dan yr Athro John Bretland Farmer. Yn 1897 cafodd swydd darlithydd cynorthwyol ym Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor. Penodwyd ef yn Athro Botaneg yng Ngholeg Prifysgol Cymru Aberystwyth yn 1915. Priododd Elizabeth Jones, merch Emanuel ac Ann Jones, Tŷ Lawr, Cricieth, a bu iddynt ddau fab, Idwal a Geraint. Bu farw 15 Tachwedd 1945 yn Peacedown St. John, Caerfaddon, Gwlad yr Haf, a chladdwyd ef yng Nghricieth.

Cerddoriaeth
Yng Nghymru, mae'n debyg ei fod yn fwyaf enwog am ei waith yn casglu hen alawon gwerin ac ef sefydlodd Cymdeithas Alawon Gwerin Cymru a golygodd ei chylchgrawn o 1909 hyd at ei farwolaeth yn 1945. Cyhoeddodd sawl trefniant o ganeuon gwerin a phedair cyfrol o hunangofiant. Bu ei gyfansoddiad boblogaidd Aelwyd Angharad (1899) yn ddylanwadol iawn.

Botaneg
Roedd John Lloyd Williams yn fachgen ifanc pan oedd dadl esblygiad yn ei hanterth yn dilyn cyhoeddi The Origin of Species Charles Darwin. Roedd y 19g hefyd yn gyfnod datblygu yr astudiaeth o ddosbarthiad daearyddol planhigion. Bu ei gyfraniad at faes astudiaethau gwymon o bwys rhyngwladol. Yn 1897 ymunodd â staff Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor, yn ddarlithydd llysieueg cyn cyfnod gyda’r Bwrdd Amaethyddiaeth ym Mangor ac yna symud i Gadair Llysieueg Prifysgol Cymru Aberystwyth o 1915 i 1925. Tra ym Mangor, bu gwymon glannau’r Fenai a’u hymateb i lanw a thrai rhythmig y culfor hwnnw yn ysbrydoliaeth iddo. Datrysodd fanylion cylch bywyd y gwymon brown cyffredin a chodog Fucus. Mae’r gwaith hwn i’w weld o hyd yng ngwerslyfrau’r unfed ganrif ar hugain. Yn 1904-05 ymddangosodd ei waith enwocaf ar Dictyota, math arall o wymon brown sy’n nodweddiadol am eu rhythmau ffisiolegol. Parhaodd i gyhoeddi trwy gydol ei yrfa, er enghraifft ar gylch bywyd y gwymon mawr, Laminaria. Roedd y gwaith hwn ymhell ar flaen ei amser ac yn berthnasol iawn i waith cyfredol ym maes clociau biolegol. Yn ôl pob sôn, ‘roedd hefyd yn addysgwr penigamp ac yn hoff o dywys dosbarthiadau o fyfyrwyr ar hyd moelydd Eryri.  Yn ystod y teithiau hyn daeth daeth ei ddau gariad ynghyd wrth iddo hefyd gasglu alawon a chaneuon wrth alw heibio’r tyddynnod.  Yn 90 oed derbyniodd anrheg o ffon gerdded. “Bydd hwn yn ddefnyddiol pan fyddaf yn hen,” oedd ei ymateb.

Daeth John Lloyd Williams o hyd i un o redynau prinnaf Cymru  sef yr hyn a elwir heddiw yn T. speciosum. Yn Saesneg gelwir hi'n Killarney fern, a bristle fern. Yr enw Cymraeg yw rhedynen wrychog neu'r llugwe fawr.

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
 Byd y Blodau 1924
 Flowers of the wayside and Meadow 1927
 Atgofion Tri Chwarter Canrif (Pedair cyfrol rhwng 1941 - 1945)

Botanegwyr Cymreig
Cerddorion Cymreig
Genedigaethau 1854
Marwolaethau 1945
Pobl o Lanrwst
Degannwy

Tref fechan yng nghymuned Conwy, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Deganwy neu Degannwy (llurguniad: Deganway). Gorwedd i'r de o dref Llandudno, ac i'r dwyrain o dref Conwy, sydd gyferbyn iddi ar ochr arall Afon Conwy. Mae yno orsaf ar y rheilffordd sy'n rhedeg rhwng Llandudno a Chyffordd Llandudno, tua milltir i'r de. O ran llywodraeth leol, mae'n rhan o gymuned Conwy.

Yr enw
Ceir mwy nag un cais i esbonio'r enw. Un posibilrwydd yw ei fod yn deillio o enw'r Deceangli, un o lwythau Celtaidd Cymru. Mae Ifor Williams yn dadlau fod yr -wy terfynol yn cynrychioli gwy sy'n golygu 'ystum, tro,' ac sy'n elfen gyffredin mewn enwau lleoedd (e.e. afon Elwy). Degannwy yw'r ffurf safonol a chynharaf, ond gwelir Deganwy yn aml hefyd. Clywir y ffurf Deganwa ar lafar weithiau, ac efallai taw hynny sy'n gyfrifol am y ffurf Seisnigaidd gyffredin Deganway.

Yr hen enw ar "Deganwy Quay", yr hen harbwr ble saif gwesty newydd o'r un enw ydy Cored Maelgwn; pysgodfa neb llai na’r brenin Maelgwn Gwynedd yn y 6g.

Hanes
Mae'n fwyaf nodedig am Gastell Degannwy, a oedd yn y 6g yn gadarnle Maelgwn Gwynedd, brenin Gwynedd. Ymddengys mai Deganwy oedd safle prif lys Gwynedd yr adeg yma, ond yn ddiweddarach symudodd i Aberffraw ar Ynys Môn. Dyma un o brif ganolfannau Cantref Rhos. Adeiladwyd nifer o gaerau ar y bryn lle saif y castell dros y canrifoedd, gan gynnwys castell Normanaidd yn 1082, oedd yn perthyn i Robert o Ruddlan. Yn ddiweddarach adeiladwyd castell yno gan Llywelyn Fawr. Chwalwyd y castell yma, a defnyddiwyd llawer o'r meini i adeiladu Castell Conwy.

Gweler hefyd
Castell Degannwy
Creuddyn (Rhos)

Cyfeiriadau

Trefi Conwy
Conwy (tref)
Gareth Jenkins

Wedi bod yn chwaraewr rygbi ac hyfforddwr i dîm Llanelli ac wedyn y tîm rhanbarthol y Scarlets, penodwyd Gareth Jenkins (ganwyd 11 Medi 1951) yn hyfforddwr tîm cenedlaethol Cymru yn Ebrill 2006.

Yn 2004 fe'i siomwyd pan aethpwyd dros ei ben a phenodi Mike Ruddock nad oedd wedi ymgeisio am y swydd.

Jenkins, Gareth
Rhestr capeli Cymru

Dyma restr o gapeli Cymraeg yng Nghymru ynghyd â rhai Cymraeg tu allan i Gymru

A

Capel Als, (Annibynwyr) Llanelli
 Capel yr Alltwen, Pontardawe
Capel Ainon (B), Llantrisant
Capel Armenia (MC), Caergybi

B

Capel y Beirdd, Rhoslan, Gwynedd
Capel Benllech, Benllech
Capel Bethania, Rhosybol
Bethania Capel y Bedyddwyr Aberteifi
Capel Bethel, Amlwch
Capel Bethel, Bethel
Capel Bethesda, Amlwch
Capel Bethesda, Cemaes
Capel Beulah, Aberffraw

C

Calfaria, Aberdâr
Calfaria, Login
Capel Carmel, Moelfre
Capel Carmel, Porth Amlwch
Capel Cildwrn, Llangefni
Capel y Crwys, Caerdydd

D

E

Capel Ebeneser (B) Abertawe
Capel Ebeneser, Llangefni
Capel Ebenezer, Caergybi
Capel Ebenezer, (Annibynwyr) Castell Newydd Emlyn
Capel Ebenezer, (Annibynwyr) Llanelli
Eglwys Efengylaidd Caerfyrddin, Caerfyrddin

G

Capel Gellimanwydd, Rhydaman (Christian Temple)

H
Capel Heol Awst, (Annibynwyr) Caerfyrddin
Capel Horeb, Llangristiolus
Capel Horeb, Penmynydd

I 

 Capel Ifan, Llannerch-y-medd

J 

 Capel Jerusalem, Llanfechell

L 

 Capel Lôn y Felin, Llangefni

Ll
Capel Stryd Lloyd (Annibynwyr), Llanelli
Capel Llwynyrhwrdd, (Annibynwyr) Gogledd Penfro.
Capel Llwynrhydowen (Undodiaid), Rhydowen

M

Capel Mair, (Annibynwyr) Aberteifi
Capel Moreia, Llangefni
 Capel Moreia, Porthaethwy
Capel y Morfa, Aberystwyth (MC), Aberystwyth
Capel Mynydd Parys

N

 Capel Nazareth, Pentraeth 
 Capel Newydd (Capel Mwd), Penygraigwen
 Capel Noddfa, Bae Trearddur
 Capel Nyth Clyd, Talwrn

P

Capel Pendref, (Annibynwyr) Rhuthun, Sir Ddinbych
Capel Peniel, Amlwch
Capel Pen-rhiw, (undodiaid), Dre-fach Felindre yn wreiddiol, Amgueddfa Werin Cymru bellach
Capel Pen y Sarn, Pentre Berw
Capel Penucheldref, Llansadwrn
Capel Penuel, Llangefni
Capel y Priordy, (Annibynwyr) Caerfyrddin.

R 

 Capel Rehoboth, Burwen

Rh 

 Rhydwilym Capel y Bedyddwyr, ar y ffin rhwng Sir Gâr a Sir Benfro.

S 

Capel Sardis, Bodffordd
 Capel Sardis, Malltraeth
 Capel Saron, Amlwch
 Capel Saron, Bodedern
 Capel Seilo, Caergeiliog
Capel Seion, Aberystwyth, Ceredigion (Annibynwyr)
Capel Seion, Llanelidan. Sir Ddinbych
Capel Seion (Methodus), Llanrhaeadr-ym-Mochnant, Powys
Capel Siloa (A) Aberdâr, Rhondda Cynon Taf
Soar (A) Llanbadarn Fawr
Soar y Mynydd (MC) Llanddewi Brefi
Capel Smyrna, Llangefni

T

Tŷ Hen Meidrim
Tabernacl Llanelli, (Annibynwyr) Llanelli
Tabernacl Treforys, (Annibynwyr) Treforys, Abertawe.
Capel y Bedyddwyr Cymraeg, Tabernacl, Caerdydd

Z
Zion, Llanelli, (Bedyddwyr).

Capeli Cymru
Capeli Cymru
Rhestr afonydd Cymru



Afonydd ar Ynys Môn
Afon Alaw
Afon Braint
Afon Cadnant
Afon Cefni
Afon Crigyll
Afon Ffraw
Afon Goch
Afon Lleiniog
Afon Nodwydd
Afon Wygyr

Afonydd yn llifo i Fôr Iwerddon

Rhwng Glannau Dyfrdwy a Phen Llŷn
Afon Abergwyngregyn
Afon Anafon
Afon Goch
Afon Adda
Afon Carrog
Afon Cegin
Afon Clwyd
Afon Clywedog
Afon Elwy
Afon Aled
Afon Gele
Afon Ystrad
Afon Conwy
Afon Crafnant
Afon Dulyn
Afon Ddu
Afon Eidda
Afon Gallt-y-Gwg
Afon Gyffin
Afon Lledr
Afon Llugwy
Nant-y-Gwryd
Afon Machno
Afon Merddwr
Nug
Afon Porth-llwyd
Afon Eigiau
Afon Ro
Afon Tafolog
Afon Desach
Afon Dulas
Afon Dwyfor
Afon Dyfrdwy
Afon Alun
Afon Alwen
Afon Ceirw
Afon Caletwr
Afon Ceiriog
Afon Clywedog
Afon Gwenfro
Afon Lliw
Afon Tryweryn
Afon Twrch
Afon Ddu, Llanfairfechan
Afon Foryd
Afon Ganol
Afon y Garth
Afon Geirch
Afon Glaslyn
Afon Colwyn
Afon Gwyrfai
Afon Gyrrach
Afon Hen
Afon Llifon
Afon Llyfni
Nant Eiddon
Nant Gwrtheyrn
Nant y Felin Fach
Nant y Groes
Afon Ogwen
Afon Caseg
Afon Ffrydlas
Afon Llafar
Afon Pabwyr
Afon Saint
Afon Seiont
Afon Tal

Bae Ceredigion
Afon Aeron
Afon Artro
Afon Arth
Afon Dwyfor
Afon Dwyfach
Afon Dwyryd
Afon Goedel
Afon Bowydd
Afon Cynfal
Afon Tafarn-Helyg
Afon Prysor
Afon y Glyn
Afon Dyfi
Afon Einion
Afon Cletwr
Afon Dysynni
Afon Efyrnwy
Afon Gwaun
Afon Mawddach
Afon Wnion
Afon Nyfer
Afon Rheidol
Afon Soch
Afon Teifi
Afon Cerdin
Afon Dulas (Llanbedr Pont Steffan)
Afon Dulais
Afon Granell
Afon Cletwr
Afon Tyweli
Afon Ceri
Afon Cuch
Afon Ystwyth

Penfro (Pen Strwmbl i Fae Caerfyrddin)
Afon Clarach
Afon Cleddau
Afon Cleddau Ddu
Afon Cleddau Wen
Afon Penfro
Afon Solfach

Afonydd yn llifo i Fôr Hafren
Afon Afan
Afon Cynffig
Afon Ddawan
Afon Ebwy
Afon Sirhywi
Afon Elái
Afon Clun
Afon Gwendraeth
Afon Gwendraeth Fach
Afon Gwendraeth Fawr
Afon Gwy
Afon Irfon
Afon Mynwy
Afon Ieithon
Afon Llugwy
Afon Llynfi
Afon Hafren
Afon Dulas
Afon Camlad
Afon Carno
Afon Clywedog
Afon Efyrnwy
Afon Banwy
Afon Tanad
Afon Eirth
Afon Iwrch
Afon Miwl
Afon Llwchwr
Afon Lliw
Afon Nedd
Afon Dulais
Afon Mellte
Afon Hepste
Afon Ogwr
Afon Ewenni
Afon Garw
Afon Llynfi
Afon Rhymni
Afon Tâf (Sir Gaerfyrddin)
Afon Taf (Caerdydd)
Afon Cynon
Afon Aman
Afon Dâr
Afon Pennar
Afon Rhondda
Afon Rhondda Fach
Afon Rhondda Fawr
Afon Taf Fach
Afon Taf Fawr
Afon Tawe
Afon Clydach
Afon Twrch
Afon Thaw
Afon Tywi
Afon Cothi
Afon Doethïe
Afon Sawdde
Afon Gwili
Afon Wysg
Nant Brân
Afon Crai
Afon Ebwy
Afon Sirhywi
Afon Grwyne Fawr
Afon Grwyne Fechan
Afon Gafenni
Afon Honddu (Epynt)
Afon Honddu (Mynydd Du)
Afon Llwyd
Afon Senni
Afon Tarell
Nant Cwm Llwch
Afon Ysgir

 
Afonydd Cymru
Cymru
Rhestr llynnoedd Cymru

Mae'r  rhestr o lynnoedd Cymru isod yn cynnwys pob llyn yng Nghymru sydd gydag arwynebedd o 5 erw neu fwy, wedi eu trefnu yn ôl awdurdod lleol.

Abertawe

Bro Morgannwg

Caerdydd

Sir Gaerfyrddin

Castell Nedd Port Talbot

Ceredigion

Conwy

Sir Ddinbych

Sir y Fflint

Gwynedd

Merthyr Tydfil

Môn

Sir Fynwy

Sir Benfro

Powys

Rhondda Cynon Taf

Wrecsam

 
Llynnoedd
Cymru
Bethania Capel y Bedyddwyr Aberteifi

Capel yn Aberteifi yw Bethania, sy'n perthyn i'r Bedyddwyr. Yn 1811 daeth John Herring a oedd yn ffrind i Christmas Evans yn weinidog ar yr eglwys, a bu yno tan ei farw yn 1832.

Mae'r Gweinidogion eraill yn cynnwys:
 Parchg William Williams JP (1774-13/08/1799)
 Evan Jones 1800-1810
 Parchg John Herring (1811-2/4/1832)
 Parchg William Jones (1832-34)
 Parchg Morris (Maurice) Edwards (1834-38)
 Parchg David Rees (1837-50)
 Parchg Evan Thomas (Hydref 1850- haf 1854)
 Daniel Davies (dall) (1854-58)
 Parchg Evan Thomas (1863-1 Ionawr 1873)
 David Davies (Dewi Dyfan) (1875-77)
 Parchg John Williams (18 Mehefin 1880–1929)
 Parchg Eseia Williams (1929-49)
 Parchg D Osborne Thomas (31 Awst 1951-68) Gadawodd i Hermon, Abergwaun.
 Parchg Milton Jenkins (1969–1995) Gadawodd i Donyfelin, Caerffili
 Parchg Irfon Roberts

Agorwyd y Festri ym 1882. Cynhaliwyd y Gymanfa Ganu gyntaf mis Mai 1886. Agorwyd yr Organ gan Dr. Roland Rogers 16 Mai 1902.

Llyfryddiaeth
Owen, D. Huw, Capeli Cymru (Talybont: Y Lolfa, 2005), tt.24–5

Cyfeiriadau

Aberteifi
Adeiladau rhestredig Gradd II* Ceredigion
Bethania
Sefydliadau 1774
Democratiaeth

Tardda'r gair democratiaeth o'r Groeg δημοκρατία (democratia), δημος (demos) y werin + κρατειν (cratein) teyrnasu. Golyga ffurf o lywodraeth a reolir gan boblogaeth y gymdeithas. Mae'r cysyniad hwn wedi cael ei ddehongli a'i ddatblygu mewn gwahanol ffurf trwy hanes ond fel arfer mae'n cynnwys elfen o bleidleisio dros berson neu blaid mewn etholiad er mwyn penodi cynrychiolwyr ar gyfer llywodraeth neu gynulliad.

Caiff ei diffinio fel system sy'n caniatáu: (a:) llywodraeth sy'n cynrychioli mwyafrif ei phobol (b:) llywodraeth ble mae pwer y wlad yn nwylo ei phobl (yn hytrach na'r heddlu neu fyddin) a lle mae'r pwer hwnnw yn eu dwylo nhw yn cael ei weithredu o ddydd i ddydd yn uniongyrchol neu'n anuniongyrchol drwy system o gyrychiolaeth.

Yn ôl Larry Diamond, mae'n cynnwys dwy elfen: "System wleidyddol er mwyn dewis llywodraeth drwy etholiadau rhydd a theg ac yn ail bod ei dinasyddion yn weithredol yn y system wleidyddol honno. Ynghlwm wrth y gair hwn hefyd mae parch at hawliau dynol pob un o'i dinasyddion a bod ei dinasyddion yn gweithredu mewn rhyw ffordd i sicrhau fod cyfreithiau yn eu lle sy'n rhoi hawliau cyfartal hyn i bawb".

Mae'r term Groegaidd hwn, sy'n tarddu'n ôl i'r 5g CC, yn gwbwl groes i ἀριστοκρατία (aristokratía) "rheolaeth gan yr elit". Dau air cwbwl groes mewn theori, ond yn ymarferol, mae tir cyffredin heddiw, fel ag yr oedd yn Athen y cynfyd ble rhoddwyd yr hawl i un carfan elitaidd i fod yn ddemocrataidd ac i bleidleisio ond nid y gweddill - y caethweision, merched ayb. Yng Ngwledydd Prydain, tan yr 20g, dim ond tirfeddiannwyr neu bobl ariannog oedd a'r hawl i bleidleisio. Nid oes gan garcharorion, heddiw, yr hawl hwn ychwaith, na phobl ifanc dan 18 oed.

Gweler hefyd
Genicratiaeth, ffurf o lywodraeth, sy'n hyrwyddo deallusrwydd fel maen prawf ar gyfer ethol llywodraeth.
Gerentocratiaeth, oedran cynrychiolwyr mewn llywodraeth.

Cyfeiriadau

 
Ffurfiau llywodraeth
Rhyddfrydiaeth
Systemau gwleidyddol
Rhydwilym Capel y Bedyddwyr

Mae Rhydwilym yn un o gapeli cynharaf y Bedyddwyr, yng nghefngwlad Sir Benfro, gorllewin Cymru. Fe'i corfforwyd yn 1668 ac fe adeiladwyd y capel cyntaf yn 1701 a adeildwyd trwy gefnogaeth John Evans, Llwyndŵr. Helaethwyd y capel yn 1763 a chodwyd capel newydd yn 1841. Codwyd yr un presennol yn 1875.

Yn lobi y capel presennol mae carreg o'r adeilad gwreiddiol gyda'r geiriau canlynol wedi eu torri arni:

JOHN EVANS O LLWYNDWR GOSTODD
GWNEUTHUR.Y.TY. HWN ANNO DOM 1701
GAN DDYMUNO. Y. TY. HUN . Y. USE. Y
BOBLE BYTH. SY. N. DALA Y. vi GWUDDOR
SY. N. Y. vi OR. HEBRE. 1.2

Cyfeiriad at Y Llythyr at yr Hebreaid, Pennod 1, adnod 2, yn y Testament Newydd, sydd yn y llinell olaf.

Ymfudodd 16 o'r aelodau i Delaware, UDA, yn 1701 a sefydlu eglwys yno.

Gweinidogion Rhydwilym
 Gabriel Rees
 Thomas Jones

Llyfryddiaeth
Owen, D. Huw, Capeli Cymru (Talybont: Y Lolfa, 2005), tt.171–2

Dolen allanol
 Gwefan Rhydwilym 

Adeiladau rhestredig Gradd II Sir Benfro
Capeli Sir Benfro
Eglwys y Bedyddwyr yng Nghymru
Hanes Sir Benfro
Afan Argoed

Mae Afan Argoed neu Parc Coedwig Afan (yr enw newydd) yn barc fforest yng Nghwm Afan wedi ei adeiladu ar safle hen waith glo Yr Argoed oedd yn ei anterth ar ddechrau’r 20g.  Yn y rhan yma o'r cwm mae’r bryniau yn serth a’r rhan fwyaf o'r tir wedi ei orchuddio gyda choed pinwydd gan y Comisiwn Coedwigaeth.  Mae Afan Argoed yn cynnwys amgueddfa fach am hanes glofaol a naturiol y cwm, a hefyd yn cynnwys milltiroedd o lwybrau cerdded trwy'r goedwig.  Mae seiclo - yn arbennig seiclo mynyddig - wedi datblygu yn fawr ers 2000.

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Gwefan Swyddogol 

Daearyddiaeth Castell-nedd Port Talbot
Parciau Gwledig Cymru
Afon Glaslyn

Afon yng Ngwynedd, Cymru, yw Afon Glaslyn. Ei hyd yw 16 milltir.

Mae'n tarddu yn Llyn Glaslyn yn uchel ar lethrau'r Wyddfa yn Eryri. Mae nifer o nentydd yn ymuno â hi o gwmpas yr Wyddfa, megis Nant Trawsnant, sy'n tarddu o Pen y Pass, a Nant Cynnydd. Llifa'r afon trwy ddau lyn, Llyn Gwynant a Llyn Dinas cyn cyrraedd pentref Beddgelert, lle mae Afon Colwyn yn ymuno â hi ynghanol y pentref. Wedi llifo hebio bedd (honedig) Gelert, ci hela Llywelyn Fawr, mae'r afon yn cyrraedd Aberglaslyn, lle mae'n llifo'n gyflym trwy geunant gul Bwlch Aberglaslyn.

Ar ôl Pont Aberglaslyn mae'r afon yn llifo yn llawer arafach trwy diroedd gwastad Y Traeth Mawr cyn cyrraedd Tremadog a chyrraedd y môr ym Mhorthmadog. Ar un adeg yr oedd yr afon yn cyrraedd y môr yn Aberglaslyn, hyd nes adeiladwyd y Cob ym Mhorthmadog i ad-ennill y tir ar gyfer amaethyddiaeth. Dyna pam y gelwir y lle yn Draeth Mawr. Ym Mhorthmadog mae'r afon yn rhedeg trwy ddorau sy'n rheoli'r llif ac yn aberu ym Mae Tremadog ar ôl croesi'r Traeth Bach.

Oriel

Glaslyn
Glaslyn
Beddgelert
Dolbenmaen
Porthmadog
Gorllewin Affrica

Rhanbarth mwyaf gorllewinol cyfandir Affrica yw Gorllewin Affrica neu Affrica Orllewinol fel y'i gelwir weithiau. Yn ddaearwleidyddol, diffinnir y rhanbarth gan y Cenhedloedd Unedig fel y 16 gwlad canlynol:

Mae'r Maghreb, gair Arabeg sy'n golygu "gorllewinol", yn rhanbarth yng ngogledd-orllewin Affrica sy'n cynnwys Moroco ( a Gorllewin Sahara), Algeria, Tiwnisia, ac (weithiau) Libia (gwelwch Gogledd Affrica). Nid yw'n cael ei hystyried yn rhan o Orllewin Affrica oherwydd gwahaniaethau sylweddol mewn iaith, diwylliant a hanes, er bod yr hen lwybrau masnach traws-Saharaaidd ac Islam, i ryw raddau, yn ddolen gyswllt rhwng y rhanbarthau hyn.

Mae'r isranbarth CU hefyd yn cynnwys ynys Sant Helena, tiriogaeth dramor Prydeinig yn ne'r Cefnfor Iwerydd.

 
Rhanbarthau Affrica
Afon Colwyn

Mae Afon Colwyn  yn afon fechan yng ngogledd Cymru sy'n rhedeg i mewn i Afon Glaslyn.

Mae Afon Colwyn yn tarddu ar lethrau de-orllewinnol Yr Wyddfa. Ar ôl llifo tua'r gorllewin i groesi'r ffordd o Gaernarfon i Feddgelert, yr A4085, ger Pont Cae'r Gors ychydig i'r de o benref Rhyd-ddu, yna'n llifo tua'r de wrth ochr yr A4085 i Feddgelert. Ar y ffordd mae dwy nant, Afon Cwm-du ac Afon Meillionen yn ymuno ag Afon Colwyn. Ym mhentref Beddgelert mae'n ymuno ag Afon Glaslyn.

Mae Afon Colwyn yn afon fer ac yn rhedeg yn gyflym. Fel rheol mae'n cario llai o ddŵr na'r Glaslyn, ond pan mae glaw trwm yn ardal yr Wyddfa gall Afon Colwyn godi yn sydyn iawn.

Colwyn
Colwyn
Beddgelert
Betws Garmon
Sant Aquila

Am yr Aquila Beiblaidd, gweler Priscila ac Acwila.
Merthyr o'r Aifft oedd Sant Aquila (bu farw 311). Fe'i rwygwyd gan gribau haearn yn erledigaeth Cristnogion yn ystod teyrnasiad Maximinus Daia, cyd-ymerawdwr Rhufain. Dethlir ei gŵyl mabsant ar 20 Mai.

Dolen allanol 
  St. Aquila Catholic Online 

Marwolaethau 311
Seintiau Cristnogol
Seintiau'r Aifft
Merthyron Cristnogol
Eifftiaid
Brwydr y Somme 1916

Un o frwydrau mwyaf y Rhyfel Byd Cyntaf oedd Brwydr y Somme pan laddwyd neu anafwyd mwy na miliwn a hanner o filwyr. Ymladdwyd y frwydr rhwng Gorffennaf a Thachwedd 1916. Ceisiodd y Cyngheiriaid, unedau Prydeinig yn bennaf ond gyda rhai Ffrengig, dorri trwy'r llinellau Almaenig ar hyd ffrynt 12 milltir (19 km) o hyd i'r gogledd a'r de o Afon Somme yng ngogledd Ffrainc.

Cofir y frwydr yn bennaf am ei diwrnod cyntaf, 1 Gorffennaf 1916, pan gollodd y fyddin Brydeinig 67,470 o filwyr, 19,240 wedi eu lladd; y nifer uchaf yn ei hanes.

Amcan y frwydr oedd i ddenu lluoedd yr Almaen oddi ar Frwydr Verdun ond mewn gwirionedd collwyd mwy ar y Somme nag yn Verdun.

Gweler hefyd 
 Brwydr Coed Mametz

1916
20fed ganrif yn Ffrainc
Somme 1916
Somme 1916
Somme 1916
Somme
Dwyrain Affrica

Rhanbarth mwyaf dwyreiniol cyfandir Affrica yw Dwyrain Affrica neu Affrica Dwyreiniol. Mae'r isranbarth Cenhedloedd Unedig yn cynnwys y gwledydd a'r tiriogaethau canlynol fel rhan o Affrica Dwyreiniol:
 Cenia, Tansanïa, a Wganda – hefyd yn aelodau Cymuned Dwyrain Affrica (EAC)
 Jibwti, Eritrea, Ethiopia, a Somalia – sef Corn Affrica
 Mosambic a Madagasgar – weithiau ystyrir fel rhan o Dde Affrica
 Malaŵi, Sambia, a Simbabwe – weithiau ystyrir fel rhan o Dde Affrica ac yn flaenorol yn Ffederasiwn Canolbarth Affrica
 Bwrwndi a Rwanda – weithiau ystyrir fel rhan o Ganolbarth Affrica
 Comoros, Mawrisiws, a Seychelles – gwledydd ynysoedd bach yng Nghefnfor India
 Réunion a Mayotte – tiriogaethau tramor Ffrengig hefyd yng Nghefnfor India

Yn ddaearyddol, mae'r Aifft a Swdan weithiau'n cael eu cynnwys yn y rhanbarth yma.

Gwelwch hefyd 
 Corn Affrica

 
Rhanbarthau Affrica
Rhyd-ddu

Pentref yng nghymuned Betws Garmon, Gwynedd, Cymru, yw Rhyd-ddu () (amrywiadau: Rhyd-Ddu, Rhyd Ddu). Saif ar lôn yr A4085 rhwng Caernarfon a Beddgelert yn ardal Eryri. Mae wedi ei leoli ar ben uchaf Dyffryn Nantlle, ym Mharc Cenedlaethol Eryri. Mar'n rhan o gymuned Betws Garmon.

Saif Rhyd-ddu gerllaw llethrau gorllewinol Yr Wyddfa, ac mae llwybr i gopa'r Wyddfa yn cychwyn o'r pentref. Mae Rheilffordd Ucheldir Cymru wedi ei hail-agor o Gaernarfon cyn belled â Rhyd-ddu.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Pobl o Ryd-ddu
 T. H. Parry-Williams (1887–1975), llenor a bardd a aned yn Nhŷ'r Ysgol

Gweler hefyd
 Cerrig Collwyn

Cyfeiriadau

Betws Garmon
Dyffryn Nantlle
Eryri
Parc Cenedlaethol Eryri
Pentrefi Gwynedd
Daniele Silvestri

Canwr Eidalaidd yw Daniele Silvestri (ganwyd 18 Awst 1968).

Albymau
Daniele Silvestri (1994)
Prima Di Essere Un Uomo (1995)
Il Dado (1996)
Sig. Dapatas (1999)
Occhi Da Orientale (2000)
Unò-dué (2002)
Livre Transito (2004)
Il latitante (2007)

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol

Genedigaethau 1968
Cantorion Eidalaidd