alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Rhannu (mathemateg)

Mewn mathemateg, yn enwedig mewn rhifyddeg elfennol, gweithrediad sy'n wrthdro i luosi yw rhannu.

Yn benodol, os yw c lluosi â b yn hafal ag a, a ysgrifennir:

lle nad yw b yn sero, yna mae a rhannu â b yn hafal ag c, a ysgrifennir:

Er enghraifft, mae

gan fod
.

Yn y mynegiad uchod, dywedwn mai a yw'r rhannyn, b yw'r rhannydd ac c yw'r cyniferydd.

Ni ddiffinir rhannu â sero (hynny yw, ni all y rhannydd b fod yn hafal â sero).

Nodiant 
Gellir ysgrifennu "a rhannu â b" fel a ganlyn:

neu

neu
a⁄b .

Weithiau, mewn gwaith elfennol, gwelir:

yn ogystal. Defnyddir  fel arfer y gynrychioli'r gweithrediad rhannu, er enghraifft ar fotwm cyfrifiannell.

Mewn sawl gwlad Ewropeaidd, ysgrifennir "a wedi ei rannu â b" fel a : b. Fodd bynnag, defnyddir y gorwahannod ":" i ddynodi'r gymhareb rhwng a a b yn lle.

Gweler hefyd 
 Rhannu (electroneg)
 Ffracsiwn
 Cilydd
 Rhannu hir
 Rhif cyfansawdd

Mathemateg elfennol
Cyniferydd

Mewn rhifyddeg, y cyniferydd (Saesneg: quotient) yw'r swm a gynhyrchir pan gaiff dau rif eu rhannu; ar lafar gwlad, defnyddir y gair "ateb". Defnyddiwyd y term am y tro cyntaf yng Ngeiriadur Saesneg-Cymraeg John Walters yn 1780. Ond mae'r cysyniad yn llawer hŷn na hynny: quotiens yw'r gair Lladin (ynganiad: kwoʊʃənt), sy'n golygu "nifer o weithiau".

Defnyddir cyniferedd yn aml o fewn mathemateg, ac weithiau cyfeirir at fel "ffracsiwn" neu "gymhareb". Er enghraifft, pan rennir ugain (sef y 'rhannyn') gyda thri (y 'rhannydd'), y cyniferydd yw chwech a dau draean. Yn yr ystyr hwn, y cyniferydd yw'r gymhareb rhwng y rhannyn a'i rannydd.

Nodiant

Yn aml, gwelir y cynhwysydd fel dau rif, neu ddau newidyn, wedi'i rannu â llinell lorweddol. Mae'r geiriau "rhannyn" a "rhannydd" yn cyfeirio at y rhannau unigol, tra bod y gair "cyniferydd" yn cyfeirio at y cyfan.

Cyniferydd dau gyfanrif
Y diffiniad o rif cymarebol yw: y cyniferydd o ddau gyfanrif, cyn belled nad yw'r enwadur yn sero.

Diffiniadau mwy ffurfiol:

 Mae'r rhif real r yn gymarebol (rational) os, a dim ond os, y gellir ei fynegi fel cyniferydd dau gyfanrif, gydag enwadur nad yw'n sero. Mae rhif real nad yw'n gymarebol yn anghymarebol.

Yn fwy ffurfiol:

os yw r yn rhif real, yna mae r yn gymarebol ⇔ ∃ cyfanrif a a b, fel bod  a  .

Darganfuwyd bodolaeth rhifau anghymarebol - rhifau nad ydynt yn gyniferydd o ddau gyfanrif - yn gyntaf mewn geometreg, mewn pethau megis y gymhareb o hyd groeslin sgwâr â hyd ei ochr.

Cyfeiriadau

Rhifau real
Rhannu (mathemateg)
HTML

HTML, sef acronym am Hyper Text Markup Language, yw'r brif iaith i ysgrifennu tudalennau gwe. Mae'n darparu modd i ddisgrifio strwythur y testun mewn dogfen, gan ddynodi'r testun fel penawdau, paragraffu, rhestri ac yn y blaen, ac i ymestyn ar y testun hyn gyda delweddau, ffurflenni rhyngweithiol a gwrthrychau eraill.

Ysgrifennir HTML gyda labeli a elwir yn tag. Amgylchynir pob tab gyda < a >, e.e. <p>.

Dyma enghraifft fer o ddogfen HTML:

<!DOCTYPE html>
<html>
<head>
<meta charset="UTF-8">
<title>Dyma esiampl o dudalen HTML</title>
</head>
<body>
<h1>Dyma pennawd lefel 1</h1>
<p>Dyma baragraff.</p>
</body>
</html>

Darllen pellach 
 Tudalen swyddogol HTML gan y W3C
 Gwers HTML gan Ysgolion y W3C

Dylunio gwefannau
Ieithoedd cyfrifiadurol
Kurow

Am y pentref yng Ngwlad Pwyl, gweler Kurów.
Tref yn rhanbarth Otago ar Ynys y De yn Seland Newydd yw Kurow. Saif ar lannau Afon Waitaki, 55 km i'r gogledd-orllewin o Oamaru.

Dolen allanol
 Gwybodaeth am Kurow 

Trefi Seland Newydd
Ynys y De
Cascading Style Sheets

Yng nghyfrifiaduro, mae Cascading Style Sheets yn iaith stylesheet sy'n disgrifio edrychiad dogfen o iaith markup. Caiff ei ddefnyddio gan mwyaf gyda dogfennau HTML neu (X)HTML.

Defnyddir CSS gan awduron a defnyddwyr tudalennau gwe i ddiffinio lliwiau, ffontiau, a chynllun y dudalen. Fe'i dyluniwyd i alluogi'r ymwahanu cynnwys y ddogfen (a ysgrifennir yn HTML neu debyg) gyda chyflwyniad y ddogfen (a ysgrifennir yn CSS). Gall hyn wneud y ddogfen yn fwy hygyrch, a rhoi fwy o reolaeth dros y cyflwyniad.

Dylunio gwefannau
Ieithoedd cyfrifiadurol
Abaty Clairvaux

Abaty Clairvaux oedd yr abaty a sefydlwyd ym 1115 gan Sant Bernard o Clairvaux, sefydlwr Urdd y Sistersiaid. Yn ei ddydd roedd Clairvaux yn un o'r abatai pwysicaf yng Ngorllewin Ewrop. Fe'i lleolwyd mewn dyffryn coediog (daw'r enw Ffrangeg o'r Lladin clara vallis, "dyffryn hardd") ger Bar sur Aube, yn Val d'Aube yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc.

Cafodd yr hen abaty ei ddifetha'n llwyr ym 1791 yn ystod y Chwyldro Ffrengig a dymchwelwyd yr adfeilion ddechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Y cwbl sy'n aros heddiw yw ambell darn o fur o'r sefydliad cyntaf (Clairvaux 1: y Monasterium Vetus, 1115-1135), adfeilion clwysty o gyfnod Clairvaux 2 (1135-1708) a muriau'r clwysty clasurol diweddarach (Clairvaux 3: 1708-1792).

Roedd Clairvaux yn fam-abaty i sawl tŷ Sistersaidd yng Nghymru:

Abaty Hendy-gwyn ar Daf (1140)
Abaty Cwm Hir (1143)
Abaty Cymer (1198)
Abaty Ystrad Fflur (1164)
Abaty Llantarnam (1175)
Abaty Aberconwy (1186)
Abaty Ystrad Marchell (1170)
Abaty Glyn y Groes (1200)
Abaty Tracton (1224)
Abaty Margam (1147)

Tai Sistersiaidd
Tai crefydd Ffrainc
Pla Du

Y Pla Du yw'r enw a ddefynyddir am y pandemig gwaethaf a gofnodwyd yn hanes y ddynoliaeth. Dechreuodd yn ne-orllewin Asia ac ymledodd i Ewrop erbyn diwedd y 1340au. Credir i o leiaf 75 miliwn o bobl farw o'r pla, gan gynnwys o leiaf draean o boblogaeth Ewrop. Cafodd y pla effaith fawr ar Ewrop, gan achosi nifer o newidiadau cymdeithasol. Lleihaodd awdurdod yr Eglwys Gatholig, ac arweiniodd at erlid Iddewon.

Tarddiad ac ymlediad
Credir fod y pla wedi ei achosi gan Yersinia pestis, sy'n endemig yng nghanolbarth Asia. Mae'r bacillus yn cael ei gario mewn chwain sy'n byw ar lygod mawr, ond yn medru brathu bodau dynol hefyd. Efallai fod y pla wedi ei gario tua'r dwyrain a'r gorllewin gan fyddinoedd y Mongoliaid. Roedd dau fersiwn o'r pla, y math biwbonig, a geid o frathiadau chwain oedd yn cario'r haint, a'r math niwmonig, y gellid ei ddal trwy anadlu.

Effeithiwyd Tsieina gan y pla o 1334, gyda marwolaeth sylweddol yn 1353–1354. Yn y gorllewin, cyrhaeddodd ddinasoedd Caergystennin a Trebizond yn 1347. Yr un flwyddyn yr oedd dinas Caffa yn y Crimea, oedd yn berchen i Genova, dan warchae gan fyddin y Mongol. Pan ddechreuodd marwolaeth oherwydd y pla, lledaenwyd y pla i dde Ewrop, gan gyrraedd Messina yn Yr Eidal yn Hydref 1347. O'r Eidal lledaenodd y pla tua'r gogledd-orllewin, i Ffrainc, Spaen, Portiwgal a Lloegr erbyn haf 1348, i'r Almaen a gwledydd Llychlyn rhwng 1348 a 1350, a gogledd-orllewin Rwsia yn 1351. Ni effeithiwyd pob gwlad mor drwm, er enghraifft dihangodd rhannau o Wlad Pwyl bron yn ddianaf, ac ni fu'r pla gynddrwg yn yr Iseldiroedd ag yn y rhan fwyaf o Ewrop.

Y Pla Du yng Nghymru

Yng Nghymru, yr oedd y pla wedi cyrraedd Caerfyrddin a'r Fenni erbyn Mawrth 1349. Cofnododd y bardd Ieuan Gethin o Flaenau Morgannwg fod pob un o'i feibion wedi marw o'r pla. Cred John Davies fod o leiaf chwarter poblogaeth Cymru wedi marw yn 1349-1350. Efallai fod y pla wedi bod yn llai angheuol yn yr ardaloedd mynyddig nag ar y gwastadeddau. Credir fod effaith y Pla Du ar yr economi wedi bod yn rhannol gyfrifol am yr anfodlonrwydd a arweiniodd at wrthryfel Owain Glyndŵr.

Effeithiau
Barn croniclwyr ar y pryd oedd fod tua traean o boblogaeth Ewrop wedi marw o'r pla, ond mae rhai ysgolheigion diweddar o'r farn bod dros hanner y boblogaeth wedi marw. Roedd y ganran fu farw yn arbennig o uchel yn y dinasoedd. Effeithiwyd yn sylweddol ar economi Ewrop. Mae'n debyg i'r taeogion ddioddef yn arbennig o effeithiau'r pla, gan achosi prinder llafur ar y tir. Cynyddodd y duedd i'r caeau mawr agored oedd yn nodweddiadol o'r cyfnod cyn y pla gael ei rhannu yn ffermydd llai, yn cael eu trin gan denantiaid rhyddion yn hytrach na gan daeogion oedd wedi eu rhwymo wrth y tir. Rhoddodd y pla ddiwedd ar gryn nifer o bentrefi trwy Ewrop, ac effeithiwyd ar dŵf llawer o'r trefi am flynyddoedd lawer.

Dychwelodd y Pla Du nifer o weithiau, yn arbennig yn 1361 a 1369, a hyd at y 17g.

Llenyddiaeth
Ceir disgrifiad o'r Pla Du, neu o leiaf sôn amdano, mewn cerddi gan nifer o feirdd o'r cyfnod, yn cynnwys Ieuan Gethin.

Yn y cyfnod modern, y Pla Du yw cefndir y nofel Y Pla gan William Owen Roberts.

Cyfeiriadau

Clefydau heintus
Epidemigau
Hanes Ewrop
Yr Oesoedd Canol
Morisgiaid

Mwslemiaid a orfodwyd i gyffesu Cristnogaeth ar ôl i frenhinoedd Castille oresgyn teyrnasoedd Mwslemaidd Al-Andalus yn ne Sbaen ar ddiwedd yr Oesoedd Canol oedd y Morisgiaid (Sbaeneg, enw unigol, Morisco).

Roedd nifer o Fwslemiaid yn ardaloedd fel Andalucía yn dal i fyw yn Sbaen ar ôl y goresgyniad. Yn ystod y 15g fe'u gorfodwyd i dderbyn Cristnogaeth neu ffoi i alltudiaeth. Dewisai nifer aros yn Sbaen a chyffesu Cristnogaeth yn gyhoeddus tra'n proffesu Islam yn eu tai. Ar ddechrau'r 16g penderfynodd llywodraeth Sbaen eu troi nhw allan o'r wlad ac rhwng 1609 a 1614 gorfodwyd tua 500,000 ohonyn nhw i ffoi. Ymsefydlodd y mwyafrif yn y Maghreb (gogledd Affrica). Gwnaethent gyfraniad arbennig i ddiwylliant y gwledydd hynny, yn arbennig yn Tiwnisia, gan ddod â cherddoriaeth a phensaernïaeth arbennig gyda nhw, ffrwyth y croesffrwythloni rhwng y traddodiadau Islamaidd a Christnogol yn ne Sbaen.

Gweler hefyd
 Mwriaid

Al-Andalus
Ffoaduriaid
Hanes Sbaen
Hanes Gogledd Affrica
Mwslimiaid
Y Fad Felen

Pla mawr yn y 6g oedd Y Fad Felen neu'r Fall Felen (hefyd 'Pla Melyn'). Yr enw Gwyddeleg arni oedd Crón Chonnaill ('y clefyd melynddu'), neu Buidhe Chonnaill ('y clefyd melyn'). Yr enw Saesneg oedd "The Yellow Plague of Rhos".

Cofnoda'r Annales Cambriae iddi ladd Maelgwn Gwynedd, brenin Gwynedd a nifer o bobl eraill yn y flwyddyn 547:
Mortalitas magna in qua pausat Mailcun rex Genedotae. Unde dicitur, 'Hir hun Wailgun en llis Ros.' Tunc fuit wallwelen.'

Mae'r llawysgrif gynnar Llyfr Llandaf yn cyfeirio at i hefyd, dan yr enw flaua pestis (gyda'r glos 'Y Vall Velen'). Roedd yn lladd meddyg a chlaf fel ei gilydd ac yn gadael y wlad yn anghyfannedd.

Yn ôl traddodiad llên gwerin cuddiodd Maelgwn yn Eglwys Rhos (rhwng Degannwy a Llandudno). Gwelodd y Fad Felen (sy'n fath o anghenfil ddinistriol yn y traddodiad Cymreig) drwy dwll clo'r eglwys a disgynodd i'r llawr yn gelain yn y fan. Daeth y llinell a ddyfynnir yn yr Annales Cambriae yn ddihareb: 'Hir hun Maelgwn yn llys (neu 'eglwys') Rhos'. Mae Gildas yn dweud mai hon oedd un o'r tair cosb enbyd a roddai Duw ar y Brythoniaid i ddial eu camweddau.

Ceir nifer o gyfeiriadau at y Fad Felen yng ngwaith y beirdd, er enghraifft gan Iolo Goch a Iorwerth Fynglwyd. Gwelir cyfeiriadau at y Fad Felen mewn testunau hanes o'r cyfnod modern cynnar, megis gan Charles Edwards yn Y Ffydd Ddi-ffuant , a Theophilus Evans yn Drych y Prif Oesoedd, ill dau'n ei alw'n 'Fall Felen' ac yn ei ddeall fel cosb gan Dduw am ddrygioni'r genedl, fel y gwnaeth Gildas ganrifoedd ynghynt. Yn ôl Thomas Pennant yn ei Tours in Wales'', 'yr oedd (y Fad Felen) i gymeryd naill ai ffurf sarff gribog... neu ynte ar lun benyw brydferth, yr hon a laddodd Maelgwyn gyda chipdrem.'

Cyfeiriadau

Clefydau heintus
Epidemigau
Hanes Ewrop
Hanes traddodiadol Cymru
Capital Cymru

Gorsaf radio ar gyfer Ynys Môn a Gwynedd yw Capital Cymru. Dechreuodd yr orsaf ddarlledu ar 11 Rhagfyr 1998 fel Champion 103.

Mae'n rhan o gwmni Global Radio.

Cyflwynwyr

Cyflwynwyr Lleol
Kev Bach (Prynhawn dydd Llun i ddydd Gwener, bore dydd Sul)
Cerian Griffith (Prynhawniau penwythnos)
Alistair James (Brecwast dydd Llun i dydd Gwener, bore dydd Sadwrn)

Dolen allanol 
 Gwefan swyddogol

Y cyfryngau yng Ngwynedd
Y cyfryngau yn Ynys Môn
Gorsafoedd radio Cymraeg
Gorsafoedd radio Saesneg
Gorsafoedd radio yng Nghymru
Sefydliadau 1998
96.4FM The Wave

Gorsaf radio ar gyfer Abertawe a de orllewin Cymru yw 96.4FM The Wave.

Dechreuodd yr orsaf ddarlledu ar 30 Medi 1995 ar ôl i Sain Abertawe beidio a ddarlledu ar FM wrth i'r orsaf ddilyn tuedd y cyfnod i rannu'r donfedd ganol ac FM yn ddwy orsaf.

Rhan o gwmni UTV ydyw.

Cyflwynwyr
James Allard
Jonny B
Pete Baker
Lucy Bennett
Paul Fairclough
Emma Davies
Paul Edwards
Phil Hoyles
Andy Jones
Kev Lee
Andy Martindale
Andy Badger Miles (hefyd pennaeth cerddoriaeth ar gyfer Grŵp Radio UTV)
Mark Powell
Siany
Claire Scott
Steve Shawzy Shaw
Chris Smithy Smith
Perry Spiller

Staff Newyddion
Lexy Blackwell
Emma Thomas (Golygydd)

Dolenni Cyswllt 
 96.4FM The Wave

Gorsafoedd radio yng Nghymru
Abertawe
Caerlwytgoed

Dinas fechan a phlwyf sifil yn Swydd Stafford, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw Caerlwytgoed (Lladin Letocetum; Saesneg: Lichfield). Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Lichfield. Saif 25 km (14 milltir) i'r gogledd o Birmingham. Mae'n enwog am ei chadeirlan, ac mae'n bwysig fel canolfan eglwysig, er nad yw wedi datblygu fel canolfan ddiwydiannol.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 32,219.

Hanes 
Daw enw Lichfield o'r Frythoneg *Leitocaiton, enw yn cynnwys elfennau cytras â'r geiriau Cymraeg cyfoes llwyd a coed. Benthyciwyd yr enw hwn gan y Rhufeiniaid fel y Lladin Letocetum, a ddatblygodd i elfen gyntaf yr enw modern. Ychwanegwyd yr elfen field mewn Saesneg Canol. Cyfeirir at y ddinas ym marddoniaeth Hen Gymraeg fel Caer Lwytgoed, yn adlewyrchu tarddiad yr enw (Williams 1945: 6).

Cedwir Llyfr Sant Chad, llawysgrif Ladin sy'n cynnwys y darn hynaf Cymraeg ysgrifenedig mewn llyfr sydd wedi goroesi, yng nghadeirlan Caerlwytgoed.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Amgueddfa Samuel Johnson
 Eglwys gadeiriol
 Palas yr esgob
 Theatr Garrick
 Tŷ Erasmus Darwin

Enwogion 
 Elias Ashmole (1617-1692), hanesydd a gwleidydd
 Samuel Johnson (1709-1784), awdur
 Richard Allinson (g. 1958), cyflwynwr radio

Gweler hefyd 
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr
Letocetum
Llyfr Sant Chad

Ffynonellau 
 Ifor Williams, Enwau lleoedd (Lerpwl: Gwasg y Brython, 1945).

Cyfeiriadau 

Ardal Lichfield
Dinasoedd Lloegr
Llefydd yn Lloegr ag enwau o darddiad Brythoneg
Trefi Swydd Stafford
Mynydd Cefnamwlch

Bryn yn Llŷn, Gwynedd, yw Mynydd Cefnamwlch. Saif rhwng pentrefi Sarn Mellteyrn, i'r de, a Tudweiliog, i'r gogledd. Mae bwlch yn gorwedd rhyngddo a Carn Fadryn, i'r dwyrain. Llifa Afon Soch, sy'n tarddu wrth waelod ei lethrau dwyreiniol, heibio i'r bryn ar ei ffordd i'r môr yn Abersoch.

Bryn 182m o uchder ydyw o ddifrif, ond 'Mynydd Cefnamwlch' yw ei enw diolch i barch bobl lleol amdano. Saif tua dwy filltir o lannau ogleddol Llŷn, gyda'r brif ffordd rhwng Tudweiliog a Llangwnnadl (B4417, ffordd eilaidd) ar ei hochr ogleddol. Tua hanner milltir ar hyd y ffordd o droed Mynydd Cefnamwlch tuag at Llangwnnadl ceir troad i lawr i'r dde tuag at blasdy Plas ym Mhenllech a'i heglwys hynafol. Yn fforchio o'r B4417 ym Meudu Bigin a throi i gyfeiriad y dwyrain mae ffordd gul tuag at Sarn Mellteyrn, Bryncroes a Botwnnog.

Wrth ddod allan o'r coed sydd ar naill ochr i'r B4417 fe welir Coetan Arthur/Cromlech Cefnamwlch ar y dde mewn cae cyfagos, enghraifft dda o gromlech o'r Oes Neolithig (rhwng 2000 i 4000CC) ac mae'n bosib cerdded ato ac edrych draw ar yr olygfa tuag at Garn Fadryn, Eryri a Môn. Cyn cyrraedd pentref Sarn Mellteyrn mae olion eglwys San Pedr ar y chwith; fe'i dymchwelwyd yn y 1990au.

Gorwedd ystad Cefnamlwch i'r gogledd o'r bryn. Ceir siambr gladdu o Oes yr Efydd ar ei lethrau gogleddol, ger y B4417.

Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Llŷn
Cwpan Rygbi'r Byd

Cwpan Rygbi'r Byd yw prif gystadleuaeth rhyngwladol rygbi'r undeb. Cynhelir twrnament bob pedair blynedd ers y bencampwriaeth gyntaf yn 1987 yn Awstralia a Seland Newydd.  Trefnir y gystadleuaeth gan gorff llywodraethol y gamp yn rhyngwladol, World Rugby.

Y pencampwyr presennol yw Seland Newydd enillodd y gystadleuaeth yn 2015 yn erbyn Awstralia. Mae un tîm wedi codi'r tlws 3 gwaith - Seland Newydd, a mae dau tîm wedi codi'r tlws ddwywaith; Awstralia a De Affrica.

Mae'r enillwyr yn derbyn Cwpan Webb Ellis sy'n dwyn enw'r disgybl o Ysgol Rugby lwyddodd, yn ôl y chwedl, i ddyfeisio'r gamp wrth "bigo'r bêl i fyny a rhedeg gydag o".

Hanes
Roedd rygbi'r undeb yn rhan o Gemau Olympaidd yr Haf ym Mharis ym Mharis 1900, Llundain 1908, Antwerp 1920 ac ym Mharis 1924. Ffrainc enillodd y fedal aur cyntaf, yna Awstralia gyda'r ddwy gystadleuaethn rygbi olaf yn y Gemau Olympaidd yn cael eu hennill gan Unol Daleithiau America, ond ni chafodd rygbi'r undeb ei gynnwys yn y gemau ar ôl 1924

Cafodd Cwpan Rygbi'r Byd ei grybwyll ar sawl achlysur yn mynd yn ôl at y 1950au, ond gyda'r gamp yn parhau i fod yn gêm amatur roedd y rhan fwayf o Undebau'r International Rugby Football Board (IRFB) yn erbyn y syniad. Ym 1985, roedd Awstralia, Seland Newydd a Ffrainc o blaid cynnal Cwpan Rygbi'r Byd, ac er nad oeddent yn cael cystadlu oherwydd sancsiynau yn erbyn system apartheid y wlad, roedd De Affrica hefyd o blaid.

Golygai hynny fod y bleidlais yn gyfartal 8-8 ond, wedi i aelod Lloegr acyna  aelod Cymru newid eu meddyliau, cafwyd cytundeb i drefnu Cwpan y Byd am y tro cyntaf ym 1987

Pencampwriaethau

Cyfeiriadau

 
Byd
Rygbi'r undeb
Sefydliadau 1987
Tony Benn

Gwleidydd Llafur o Sais oedd Anthony Neil Wedgwood "Tony" Benn (3 Ebrill 1925 – 14 Mawrth 2014). Roedd yn sosialydd argyhoeddiedig ac yn ffigwr amlwg yng ngwleidyddiaeth y Chwith ym Mhrydain yn ail hanner yr 20g. Cefnogodd CND a gwrthododd 'ryfeloedd imperialaidd'.

Bywgraffiad
Cafodd ei eni yn Llundain, yn fab i'r gwleidydd William Wedgwood Benn (Is-iarll Stansgate ers 1942) a'i wraig, y diwinydd Margaret Eadie.  Cefnder yr actores Margaret Rutherford ydoedd.  Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Westminster ac yng Ngholeg Newydd, Rhydychen.

Priododd Caroline Middleton DeCamp (m. 2000) yn 1949.  Mae ei fab, Hilary Benn, hefyd yn wleidydd.

Cyfeiriadau

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1925
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Gwleidyddion Seisnig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Seisnig yr 21ain ganrif
Ffeministiaid Seisnig
Heddychwyr Seisnig
Marwolaethau 2014
Sosialwyr
Pobl o Lundain
Pobl addysgwyd yn Ysgol Westminster
Richard Pennant, Barwn 1af Penrhyn

Roedd Richard Pennant, Barwn 1af Penrhyn (1737 - 21 Ionawr 1808) yn dirfeddiannwr, perchennog caethweision a'r gŵr cyntaf i ddatblygu diwydiant llechi Cymru ar raddfa fawr pan gychwynodd Chwarel y Penrhyn.

Bywgraffiad
Roedd y Pennantiaid o gyff Pennantiaid Bychtwn a Downing yn Sir Fflint. Bu Richard Pennant yn Aelod Seneddol dros Peterfield yn Lloegr o 1761 hyd 1767, yna'n un o Aelodau Seneddol Lerpwl 1767-1780, ac eto o 1784 hyd 1790, pan ildiodd ei sedd i Syr Banastre Tarleton, oedd fel Pennant yn bleidiol i gaethwasiaeth. Yn 1796 ceisiodd am sedd Sir Gaernarfon, ond curwyd ef gan Syr Robert Williams. Yn 1783 crewyd ef yn Farwn 1af Penrhyn yn Swydd Louth yn Iwerddon.

Roedd teulu Pennant yn berchen tiroedd helaeth yn Jamaica, ac yn 1765 priododd Ann Susannah Warburton, aeres teulu Warburton, oedd wedi etifeddu hanner stad y Penrhyn. Yn 1785 prynodd yr hanner arall o'r stad oddi wrth deulu Yonge. Datblygodd Chwarel y Penrhyn i fod y chwarel fwyaf yng Nghymru. Ef oedd y meistr tir cyntaf yng Nghymru i redeg y busnes llechi ei hun, yn hytrach na chymeryd rhent gan bartneriaethau o chwarelwyr. Yn 1798 agorodd Dramffordd Llandegai i gario llechi o’r chwarel i borthladd newydd Porth Penrhyn gerllaw Bangor. Yn 1801 agorodd reilffordd i gymeryd lle'r dramffordd, Rheilffordd Chwarel y Penrhyn, un o’r rheilffyrdd cynharaf.

Dilynwyd ef gan ei gefnder, George Hay Dawkins (1763-1840). Enwyd merch Dawkins, Juliana, a'i gŵr fel cyd-etifeddion yr ystad ar yr amod eu bod yn cymryd y cyfenw Pennant. Yn ddiweddarach daeth gŵr Juliana yn Farwn Penrhyn fel Edward Gordon Douglas-Pennant.

Cyfeiriadau

Aelodau Seneddol Prydain Fawr
Barwniaid Penrhyn
Cymry'r 18fed ganrif
Cymry'r 19eg ganrif
Diwydiant llechi Cymru
Diwydianwyr Cymreig
Genedigaethau 1737
Gwleidyddion Cymreig y 18fed ganrif
Hanes Gwynedd
Marwolaethau 1808
974

9g - 10g - 11g
920au 930au 940au 950au 960au - 970au - 980au 990au 1000au 1010au 1020au
969 970 971 972 973 - 974 - 975 976 977 978 979

Digwyddiadau 
 Hydref - Pab Benedict VII yn olynu Pab Benedict VI fel y 135ed pab
 Yr Ymerodraeth Fysantaidd yn ad-ennill Syria

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Gorffennaf neu Awst - Pab Benedict VI
 Ratherius

974
973

9g - 10g - 11g
920au 930au 940au 950au 960au - 970au - 980au 990au 1000au 1010au 1020au
968 969 970 971 972 - 973 - 974 975 976 977 978

Digwyddiadau 
 Edgar, brenin Lloegr yn cael ei goroni gan Sant Dunstan
 Otto II yn dod yn Ymerawdwr yr Ymerodraeth Lân Rufeinig a Brenin yr Almaen
 Ionawr 19 - Pab Benedict VI yn olynu Pab Ioan XIII fel y 134ydd pab

Genedigaethau 
 Medi 15 - Al-Biruni, mathemategydd (m. 1048)
 Rhagfyr 26 - Abu al-Ala al-Ma'arri, bardd

Marwolaethau 
 Mai 7 - Otto I, Ymerawdr yr Ymerodraeth Lân Rufeinig (g. 912)
 4 Gorffennaf - Sant Ulrich o Augsburg (g. 890)

973
972

9g - 10g - 11g
920au 930au 940au 950au 960au - 970au - 980au 990au 1000au 1010au 1020au
967 968 969 970 971 - 972 - 973 974 975 976 977

Digwyddiadau 
 Otto II yn priodi Theophanu, tywysoges yr Ymerodraeth Fysantaidd
 Pab Benedict VI yn olynu Pab Ioan XIII
 Boleslaus II, brenin Bohemia yn olynu Boleslaus I, brenin Bohemia
 Y Fatimidiaid yn cipio Yr Aifft ac yn sefydlu dinas Cairo

Genedigaethau 
 27 Mawrth - Robert II, brenin Ffrainc (bu farw 1031)
 Al-Mawardi
 Ermesinde o Carcassonne, rhaglaw Barcelona (bu farw 1057)
 Fujiwara no Yukinari
 Fulk III o Anjou
 Pab Gregory V
 Henry II, Ymerawdwr yr Ymerodraeth Lân Rufeinig

Marwolaethau 
 15 Gorffennaf - Boleslav I, brenin Bohemia
 6 Medi - Pab Ioan XIII
 Liutprand, esgob Cremona a hanesydd
 Svyatoslav I, Tywysog Kiev

972
971

9g - 10g - 11g
920au 930au 940au 950au 960au - 970au - 980au 990au 1000au 1010au 1020au
966 967 968 969 970 - 971 - 972 973 974 975 976

Digwyddiadau 
 Kenneth II, brenin yr Alban yn olynu Culen fel brenin, er nad oedd yr unig frenin tan 977
 Yr Han Deheuol yn ildio i Frenhinllin Song yn Tsieina

Genedigaethau 
 Kushyar ibn Labban
 Mahmud o Ghazni

Marwolaethau 
 Abu Jafar Khazeni
 Culen, brenin yr Alban
 Ziri ibn Manad

971
970

9g - 10g - 11g
920au 930au 940au 950au 960au - 970au - 980au 990au 1000au 1010au 1020au
965 966 967 968 969 - 970 - 971 972 973 974 975

Digwyddiadau 
 Newyn yn dechrau yn Ffrainc, a barhaodd am ddeng mlynedd.

Genedigaethau 
 Abu Nasr Mansur
 Leif Ericson, fforiwr Llychlynnaidd
 Seyyed Razi, ysgolhaig ac awdur
 Sitt al-Mulk

Marwolaethau 
 Ferdinand II, brenin Castile
 Fujiwara no Saneyori
 García III o Pamplona
 Hatto II, Archesgob Mainz
 Menahem ben Saruq
 Patriarch Polyeuctus o Gaergystennin
 Taksony o Hwngari

970
969

9g - 10g - 11g
910au 920au 930au 940au 950au - 960au - 970au 980au 990au 1000au 1010au
964 965 966 967 968 - 969 - 970 971 972 973 974

Digwyddiadau 
 Ieuaf ab Idwal, brenin Gwynedd yn cael ei ddiorseddu a'i garcharu gan ei frawd Iago ab Idwal

Genedigaethau

Marwolaethau 
 29 Ionawr - Pedr I, brenin Bulgaria
 11 Gorffennaf - Olga o Kiev
 Harald II, brenin Norwy
 Nicephorus II
 Muzong, Ymerawdwr Liao (llofruddiwyd)

969
968

9g - 10g - 11g
910au 920au 930au 940au 950au - 960au - 970au 980au 990au 1000au 1010au 
963 964 965 966 967 - 968 - 969 970 971 972 973

Digwyddiadau

Genedigaethau 
 14 Mai - Leofric, Iarll Mersia
 Ethelred II, brenin Lloegr
 Kazan, ymerawdwr Japan
 Romanus III, Ymerawdwr Bysantaidd (bu farw 1034)

Marwolaethau 

968
Robert Stephenson

Peiriannydd sifil o Sais oedd Robert Stephenson (16 Hydref 1803 – 12 Hydref 1859). Roedd yn fab i'r peiriannydd rheilffordd George Stephenson (1781–1848).

Ar ôl treulio cyfnod fel prentis i arolygydd gwaith glo yn Killingworth cafodd ei anfon i astudio ym Mhrifysgol Caeredin am chwe mis yn 1822. Yn 1823 cynorthwyodd ei dad i wneud arolwg o Reilffordd Stockton a Darlington. Treuliodd gyfnod o dair blynedd yng Ngholombia cyn dychwelyd i redeg ffatri injan reilffordd ei dad yn Newcastle.

Daeth yn adnabyddus am ei waith ar godi pontydd rheilffordd, gan gynnwys Pont Britannia ar Afon Menai (1850), Pont Reilffordd Conwy ar Afon Conwy (1848), y Royal Border Bridge yn Berwick a phont arall ym Montreal, Canada (1859).

Cafodd ei ethol yn Aelod Seneddol yn 1847. Fe'i claddwyd yn Abaty Westminster, Llundain.

Peirianwyr sifil Seisnig
Genedigaethau 1803
Marwolaethau 1859
A5025

Un o brif lonydd Ynys Môn yw'r A5025. Mae'n ymestyn fel hanner cylch drwy ochr ddwyreiniol yr ynys, rhwng Porthaethwy a'r Fali, gan gychwyn a gorffen ar yr A5.

Mae'r trefi a phentrefi ar y ffordd yn cynnwys (o Borthaethwy) Pentraeth, Benllech, Llanallgo (gyda estyniad byr i Foelfre), Amlwch, Porth Llechog (ei phwynt mwyaf gogleddol), Cemaes, Llanrhuddlad, Llanfaethlu a Llanfachraeth.

Cludiant yn Ynys Môn
Ffyrdd Cymru
W. H. Auden

Bardd o Sais oedd Wystan Hugh Auden (21 Chwefror 1907 – 29 Medi 1973).

Cafodd ei eni yn Efrog, yn fab i'r meddyg George Augustus Auden (1872–1957) a'i wraig Constance Rosalie Auden (née Bicknell; 1869–1941). Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Gresham ac yn Eglwys Crist, Rhydychen.

Llyfryddiaeth 
 Poems (1928)
 Poems (1930)
 The Orators: An English Study (1932)
 The Dance of Death (1933)
 Poems (1934)
 The Dog Beneath the Skin (1935)
 The Ascent of F6 (1936)
 Look, Stranger! (1936)
 Spain (1937)
 Letters from Iceland (1937)
 On the Frontier (1938)
 Journey to a War (1939)
 Another Time (1940)
 The Double Man (1941)
 For the Time Being (1944)
 The Collected Poetry of W.H. Auden (1945)
 The Age of Anxiety: A Baroque Eclogue (1947)
 The Enchafèd Flood (1950)
 Collected Shorter Poems, 1930-1944 (1950)
 Nones (1951)
 The Shield of Achilles (1955)
 Homage to Clio (1960)
 The Dyer's Hand (1962)
 About the House (1965)
 Collected Shorter Poems 1927-1957 (1966)
 Secondary Worlds (1967)
 Collected Longer Poems (1969)
 City Without Walls and Other Poems (1969)
 A Certain World: A Commonplace Book (1970)
 Academic Graffiti (poems)
 Epistle to a Godson and Other Poems (1972)
 Forewords and Afterwords (1973)
 Thank You, Fog: Last Poems (1974)

Beirdd Saesneg
Beirdd Seisnig
Genedigaethau 1907
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1973
Pobl o Efrog
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gresham
Ymfudwyr o'r Deyrnas Unedig i'r Unol Daleithiau
Stephen Spender

Bardd o Sais oedd Syr Stephen Harold Spender (28 Chwefror 1909 – 16 Gorffennaf 1995).

Fe'i ganwyd yn Llundain. Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Gresham. Priododd Agnes Maria "Inez" Pearn yn 1936 (ysgarodd 1939). Priododd y pianydd Natasha Litvin yn 1941.

Llyfryddiaeth

Barddoniaeth
Twenty Poems (1930)
Vienna (1934)
Poems of Dedication (1936)
The Still Centre (1939)
Collected Poems, 1928-1953 (1955)
The Generous Days (1971)
Selected Poems (1974)
Collected Poems 1928-1985 (1986)
New Collected Poems

Nofelau
The Temple (cyhoeddwyd 1988)

Beirdd Saesneg
Genedigaethau 1909
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1995
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gresham
Sienna Guillory

Actores o Saesnes yw Sienna Tiggy Guillory (ganwyd 31 Mai 1975 yn Fulham, Lloegr).

Ffilmiau
Resident Evil: Extinction (2007)
The Heart of the Earth (2007)
Eragon (2006)
Victims (2006)
In the Bathroom (2005)
Rabbit Fever (2005)
Silence Becomes You (2005)
Resident Evil: Apocalypse (2004)
Love Actually (2003)
The Principles of Lust (2003)
The Time Machine (2002)
Julie (2001)
Late Night Shopping (2001)
Oblivious (2001)
Sorted (2000)
The 3 Kings (2000)
Kiss Kiss Bang Bang (2000)
Two Days, Nine Lives (2000)
The Rules of Engagement (1999)
Star! Star! (1999)
The Future Lasts a Long Time (1996)

Actorion Seisnig
Genedigaethau 1975
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gresham
967

9g - 10g - 11g
910au 920au 930au 940au 950au - 960au - 970au 980au 1000au 1010au 1020au
962 963 964 965 966 - 967 - 968 969 970 971 972

Digwyddiadau 
 Reizei, ymerawdwr Japan yn dod yn ymerawdwr

Genedigaethau 
 Sigrid Storrada

Marwolaethau 
 Murakami, ymerawdwr Japan
 Abu al-Faraj al-Isfahani, bardd a hanesydd

967
966

9g - 10g - 11g
910au 920au 930au 940au 950au - 960au - 970au 980au 1000au 1010au 1020au
961 962 963 964 965 - 966 - 967 968 969 970 971

Digwyddiadau 
 14 Ebrill neu 30 Ebrill - Mieszko I, dug cyntaf Gwlad Pwyl yn derbyn bedydd Cristnogol

Genedigaethau 
 Fujiwara no Michinaga, llywodraethwr Japan

Marwolaethau 
 Dub, brenin yr Alban

966
965

9g - 10g - 11g
910au 920au 930au 940au 950au - 960au - 970au 980au 1000au 1010au 1020au
960 961 962 963 964 - 965 - 966 967 968 969 970

Digwyddiadau 
 1 Hydref - Pab Ioan XIII yn olynu Pab Leo VIII fel y 133ydd pab

Genedigaethau 
 Elvira o Castile, Llywodraethwraig Leon (bu farw 1017)
 Sweyn I, brenin Denmarc

Marwolaethau 
 22 Chwefror - Odo, Dug Bwrgwndi
 4 Gorffennaf - Pab Benedict V

965
964

9g - 10g - 11g
910au 920au 930au 940au 950au - 960au - 970au 980au 1000au 1010au 1020au
959 960 961 962 963 - 964 - 965 966 967 968 970

Digwyddiadau 
 Nicephorus II yn dechrau ymgyrch i adennill Cilicia
 22 Mai - Pab Benedict V yn cael ei ethol gan bobl Rhufain fel y 132ed pab, yn lle Pab Leo VIII
 23 Mehefin - Pab Benedict V yn cael ei ddiorseddu
 Cyhoeddi Llyfr y Sêr Sefydlog gan Al-Sufi

Genedigaethau

Marwolaethau 
 4 Mai - Pab Ioan XII

964
963

9g - 10g - 11g
910au 920au 930au 940au 950au - 960au - 970au 980au 1000au 1010au 1020au
958 959 960 961 962 - 963 -  964 965 966 967 968

Digwyddiadau 
 6 Rhagfyr - Pab Leo VIII yn cael ei ddewis fel y 131ed pab (Ar y cyd a Pab Ioan XII am gyfnod
 Otto I Fawr, ymerawdwr yr Ymerodraeth Lân Rufeinig yn gorchfygu Mieszko I, brenin Pwyl
 Sefydlu Lwcsembwrg

Genedigaethau

Marwolaethau 
 3 Ebrill - William III, dug Aquitaine
 Romanus II, Ymerawdwr Bysantaidd (g. 939)

963
962

9g - 10g - 11g
910au 920au 930au 940au 950au - 960au - 970au 980au 1000au 1010au 1020au
957 958 959 960 961 - 962 - 963 964 965 966 967

Digwyddiadau 
 Ffurfio'r Ymerodraeth Lân Rufeinig
 2 Chwefror - Pab Ioan XII yn coroni Otto I Fawr fel ymerawdwr cyntaf yr Ymerodraeth Lân Rufeinig

Genedigaethau 
 Edward y Merthyr

Marwolaethau 
 Dong Yuan
 Indulf, brenin yr Alban, Brenin y Sgotiaid a'r Pictiaid

962
961

9g - 10g - 11g
910au 920au 930au 940au 950au - 960au - 970au 980au 1000au 1010au 1020au
956 957 958 959 960 - 961 - 962 963 964 965 966

Digwyddiadau 
 Yr Ymerodraeth Fysantaidd yn ail-gipio Creta oddi wrth y Mwslimiaid
 Harald II, brenin Norwy yn dod yn rheolwr rhan orllewinol Norwy

Genedigaethau 
 Sigmundur Brestisson

Marwolaethau 
 Haakon I, brenin Norwy
 Abd-ar-rahman III, Caliph Cordoba

961
Chwarel Dinorwig

Roedd Chwarel Dinorwig yn un o’r ddwy chwarel fwyaf yng Nghymru gyda Chwarel y Penrhyn. Ar un adeg y ddwy yma oedd y chwareli mwyaf yn y byd.

Mae’r chwarel ar lechweddau Elidir Fawr, yr ochr arall i Lyn Padarn 
i bentref Llanberis. Fel gyda’r ardaloedd llechi eraill, gweithid y llechi gan bartneriaethau bychain o chwarelwyr yn y 18g. Yn 1787 ffurfiwyd un bartneriaeth fawr i weithio’r chwarel, ac yn 1809 cymerodd y meistr tir,  Thomas Assheton Smith o’r Faenol, reolaeth y chwarel i’w ddwylo ei hun.

Yn 1824 agorwyd Rheilffordd Padarn fel tramffordd, ac yn 1843 trowyd hi yn reilffordd. Roedd yn cludo llechi o’r Gilfach Ddu ger Llanberis i’r  Felineli, lle adeiladwyd porthladd dan yr enw ‘’Port Dinorwic’’ i allforio’r llechi. Rheilffordd Padarn oedd y gyntaf o reilffyrdd y chwareli i ddefnyddio trenau ager, yn 1843.

Amcangyfrifodd y  Mining Journal yn 1859 fod Chwarel Dinorwig yn gwneud elw o £70,000 y flwyddyn. Erbyn diwedd y 1860au roedd yn cynhyrchu 80,000 tunnell o lechi y flwyddyn.

Bu anghydfod diwydiannol yn 1874, yn dilyn ffurfio Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru. Cafodd tua 2,200 o chwarelwyr eu cloi allan ym mis Mehefin, ond ar ôl pum wythnos cytunodd y rheolwyr i dderbyn bodolaeth yr undeb. Ym mis Hydref  1885 bu anghydfod diwydiannol eto yn y chwarel oherwydd fod gwyliau’r chwarelwyr yn cael eu lleihau, ac o ganlyniad clowyd y gweithwyr allan. Fel y chwareli eraill, effeithiwyd ar Dinorwig gan y ddau Ryfel Byd a’r Dirwasgiad Mawr, ac yn 1969 caeodd y chwarel, gyda dros 300 o chwarelwyr yn colli eu swyddi.

Erbyn hyn mae rhan o Chwarel Dinorwig o fewn Parc Gwledig Padarn, tra mae’r rhan arall yn cael ei ddefnyddio ar gyfer Gorsaf Bwer Dinorwig sydd o dan yr hen chwarel. Trowyd hen weithfeydd y chwarel yn Amgueddfa Llechi Cymru, gyda arddangosfeydd yn cynnwys hen dai chwarelwyr o Danygrisiau ger Blaenau Ffestiniog.

Llyfryddiaeth
 Reg Chambers Jones, Dinorwic: the Llanberis Slate Quarry, 1780-1969 (Bridge Books, 2006)

Dinorwig
Llanberis
Osmaniye

Dinas yn ne Twrci a phrifddinas Talaith Osmaniye yw Osmaniye. Fe'i lleolir rhwng gwastadedd Çukurova a Mynyddoedd Nur ar y ffordd o Adana i Gaziantep. Mae ganddi boblogaeth o 173,977 (cyfrifiad 2000).

Dinasoedd Twrci
Osmaniye
Rheilffordd Padarn

Roedd Rheilffordd Padarn yn reilffordd gul yng Ngwynedd, oedd yn cael ei defnyddio i gario llechi o Chwarel Dinorwig ger Llanberis i'r porthladd yn Y Felinheli i'w hallforio. Rhedai'r rheilffordd o weithdai'r chwarel yn y Gilfach Ddu.

Agorwyd y lein fel tramffordd gyda'r wageni yn cael eu tynnu gan geffylau yn 1824. Yn 1843 fe'i gwnaed yn rheilffordd, y rheilffordd chwarel gyntaf i ddefnyddio trenau ager. Roedd 4 troedfedd rhwng y cledrau, sy'n bur anarferol. Nodwedd anarferol arall oedd fod rheiliau culach (1 droedfedd 10.75 modfedd) wedi eu gosod ar y wageni, fel bod y wageni llechi o'r chwarel yn medru cael eu cario ar y wageni hyn, bedair wagen ar y tro.

Caeodd y rheilffordd yn 1961. Ail-agorwyd rhan o'r trac i gario twristiaid ar hyd glan Llyn Padarn.

Trenau 

Hanes Gwynedd
Llanberis
Padarn
Diwydiant llechi Cymru
Andromeda (cytser)

Cytser a welir yn awyr y gogledd yw Andromeda. Fe'i lleolir ger Cassiopeia. Y seren ddisgleiriaf yw Alpheratz. Mae'r cytser yn cynnwys galaeth troellog Andromeda (Messier 31: M31 ar y map).

Enwyd y cytser gan y Groegiaid cynnar ar ôl y dduwies Andromeda.

Cytserau
Andromeda (cytser)
Andromeda (mytholeg)

Duwies ym mytholeg Roeg yw Andromeda, yn ferch i Cepheus fab Belus, 'brenin' Ethiopia, gan y dduwies Cassiopeia.

Roedd Cassiopeia wedi bostio ei bod yn degach na'r Nereidau, 'merched' Poseidon, duw'r môr. I ddial y sarhad anfonodd Poseidon dilyw ac anghenfil o'r môr i wlad Cassiopeia a Cepheus. Proffwydolodd oracl Jupiter Ammon, yn yr Aifft fod modd cael gwared â'r gorthrwm hynny trwy offrymu Andromeda i'r anghenfil. Yn erbyn ei ewyllys rhwymodd Cepheus ei ferch i graig ar lan y môr. Yn ffodus daeth yr arwr Perseus i'r adwy. Mae'n lladd yr anghenfil, a bortreadir gan amlaf fel math o sarff ddu, ac yn achub Andromeda.

Ar ôl priodi Perseus mae Andromeda yn ei ddilyn i Argos ac yn sefydlu llinach brenhinol y Perseidiaid yn y deyrnas enwog honno. Ar ôl ei marwolaeth cafodd ei gosod ymhlith y cytserau gan y dduwies Athena.

Enwir y cytser Andromeda ar ei hôl, ynghyd â'r galaeth Messier 31, sef Galaeth Andromeda ('Y Troell Mawr yn Andromeda').

Ceir sawl cyfeiriad at Andromeda yn llenyddiaeth yr Henfyd. Ceir yr adroddiad cyflawnaf o'r chwedl yng ngwaith y mytholegydd Apollodorus. Ysgrifennodd y dramodydd Groeg Ewripides ddrama amdani sydd bellach ar goll. Yn ôl Pliny roedd y graig y clymwyd Andromeda iddi ar lan môr Jaffa yn y Lefant.

Ffynhonnell 
 J. Lempriere, A Classical Dictionary (Llundain, d.d.)
 Oskar Seyffert, A Dictionary of Classical Antiquities (Llundain, 1902).

Duwiesau
Mytholeg Roeg
960

9g - 10g - 11g
910au 920au 930au 940au 950au - 960au - 970au 980au 1000au 1010au 1020au
955 956 957 958 959 - 960 - 961 962 963 964 965

Digwyddiadau 
 Edgar yr Heddychol yn cael ei goroni'n frenin Lloegr
 Brenhinllin Song (960-1279) yn ennill grym yn Tsieina
 Mieszko I yn cael ei goroni'n frenin Gwlad Pwyl
 Nicephorus II yn cipio ynys Creta
 Owain ap Hywel, brenin Deheubarth, yn ymosod ar deyrnas Morgannwg

Genedigaethau 
 Aimoin, croniclydd Ffrengig (bu farw 1010)
 Constantine VIII Ymerawdwr Bysantaidd (bu farw 1028)
 Theophanu, tywysoges o Wlad Groeg a ddaeth byn ymerodres (bu farw 991)
 Sweyn I, brenin Denmarc (bu farw 1014)
 Gershom ben Judah
 Olof, brenin Sweden

Marwolaethau 
 Santes Eadburga
 Časlav Klonimirović

960
Teml Jupiter Ammon

Teml Jupiter Ammon oedd sedd un o oraclau pwysicaf yr Henfyd. Roedd yn gysegredig i'r duw Jupiter Ammon ac yn sefyll mewn gwerddon ar safle ger tref werddon Siwa heddiw, yn yr Aifft.

Ffurf hybrid ar y duw brodorol Ammon (neu 'Hammon') oedd Jupiter Ammon (roedd yn arfer gan y Rhufeiniaid gysylltu duwiau brodorol â'r duwiau clasurol). Dywedir i'r deml gael ei godi naill ai gan Bacchus neu Heracles i nodi'r llecyn lle datguddiodd Ammon ffynnon. Portreadir y duw gyda chyrn maharen ar ei ben.

Roedd y deml tua naw diwrnod i'r gorllewin o ddinas Alecsandria. Yn ôl traddodiad cafodd ei sefydlu deunaw canrif cyn oes yr ymerodr Augustus, tua 1700 CC felly. Gwir neu beidio, roedd y deml yn hen. Dywedir fod cant o offeiriaid yn ei gwasanaeth. Yng nghysegrfan mewnol y deml safai cerflun efydd o'r duw addurnedig â nifer o feini gwerthfawr ac yn sefyll ar bedestal aur.

Tyrrai pobl o bob rhan o'r Môr Canoldir a'r tu hwnt i ymgynghori â'r oracl enwog. Roedd yr oracl hynny'n gysylltiedig ag oracl Dodona yng Ngwlad Groeg yn ôl Herodotus ac eraill, gan fod dwy golomen wedi hedfan o Thebes (yn Yr Aifft) i'w sefydlu. Y dyn enwocaf i ymweld â'r oracl oedd Alecsander Fawr. Dywedodd yr oracl ei fod yn fab i Jupiter ei hun. Afraid dweud nad oedd pawb yn barod i gredu hynny a suddodd enw'r oracl ac erbyn oes Plutarch roedd wedi colli llawer o'i ddylanwad.

Erbyn heddiw nid oes llawer o'r deml yn sefyll. Lleolir Siwa yn Anialwch Gorllewinol yr Aifft, ger y ffin â Libia. Mae'n lle anghysbell iawn.

Ffynonellau
C. Dalrymple Belgrave, Siwa, the Oasis of Jupiter Ammon (The Bodley Head, Llundain)
J. Lempriere, A Classical Dictionary (Llundain, d.d.)
Robin Maugham, Journey to Siwa (Chapman and Hall, Llundain, 1950). Hanes taith i werddon Siwa gyda disgrifiad da o'r deml a'i hanes.

Oraclau'r Henfyd
Jupiter Ammon
Yr Hen Aifft
Safleoedd archaeolegol yr Aifft
959

9g - 10g - 11g
900au 910au 920au 930au 940au - 950au - 960au 970au 980au 1000au 1010au
954 955 956 957 958 - 959 - 960 961 962 963 964

Digwyddiadau 
 1 Hydref - Edgar yn dod yn frenin Lloegr

Genedigaethau 
 En'yū Ymerawdwr Japan

Marwolaethau 
 1 Hydref - Edwy, brenin Lloegr
 9 Tachwedd - Cystennin VII, Ymerawdwr Bysantaidd (g. 905)
 Chai Rong

959
958

9g - 10g - 11g
900au 910au 920au 930au 940au - 950au - 960au 970au 980au 1000au 1010au
953 954 955 956 957 - 958 - 959 960 961 962 963

Digwyddiadau

Genedigaethau 
 Basil II, Ymerawdwr Bysantaidd
 Samuil o Bulgaria
 Vladimir I, tywysog y Rus

Marwolaethau 
 Gorm Hen, brenin Denmarc
 Abul Hasan Ali Al-Masu'di, hanesydd, daearyddwr a ffisegydd
 Kshemgupta, brenin Kashmir

958
Siwa

Gwerddon yng ngogledd-orllewin Yr Aifft a phrif dref y werddon honno yw Siwa. Roedd yn enwog fel lleoliad Teml Jupiter Ammon, un o brif oraclau'r Henfyd. Mae'n agos i'r ffin â Libia ac yn ddaearyddol yn rhan o Diffeithwch Libia.

Mae pobl Siwa yn cynnal diwylliant unigryw sy'n wahanol i'r hyn a geir yng ngweddill yr Aifft. Ceir nifer o ffynhonnau naturiol yno ac mae'r tir yn hynod o ffrwythlon mewn cyferbyniaeth drawiadol â'r anialwch diffaith o'i chwmpas.

Llyfryddiaeth 
Robin Maugham, Journey to Siwa (Llundain, 1950). Clasur o lyfr taith gyda nifer o luniau da.

Daearyddiaeth yr Aifft
Gwerddonau
957

9g - 10g - 11g
900au 910au 920au 930au 940au - 950au - 960au 970au 980au 1000au 1010au
952 953 954 955 956 - 957 - 958 959 960 961 962

Digwyddiadau 
 Brenhinllin Hindwaidd Chandra yn dod i ben, gan arwain at gyfnod o ryfela ym Mongolia
 Cyfnod Tenryaku yn dod i ben yn Japan a chyfnod Tentoku yn dechrau
 Olga o Kiev yn troi'n Gristion

Genedigaethau

Marwolaethau 
 6 Medi Liudolf, Dug Swabia

957
Diffeithwch Libia

Mae Diffeithwch Libia yn rhan o anialwch y Sahara. Gorwedd y rhan fwyaf o'r diffeithwch o fewn Libia ei hun ac yn llenwi'r rhan fwyaf o ddwyrain y wlad ond mae'n cynnwys rhan o ogledd-orllewin Yr Aifft yn ogystal: (gwerddon Siwa, er enghraifft).

Mae'r rhan fwyaf o'r diffeithwch yn isel ac ni cheir bryniau ond yn y de ac ymyl gogleddol y diffeithwch. Ychydig iawn o werddonau a geir yno ond mae ganddi gronfeydd olew anferth o dan ei hwyneb.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd gwelwyd ymladd ffrynig rhwng byddin Montgomery a'r Afrika Korps Almaenig yng ngogledd y diffeithwch ac ar yr arfordir, yn arbennig yn Tobruk a Benghazi.

Anialwch
Daearyddiaeth yr Aifft
Daearyddiaeth Libia
Sahara
956

9g - 10g - 11g
900au 910au 920au 930au 940au - 950au - 960au 970au 980au 1000au 1010au
951 952 953 954 955 - 956 - 957 958 959 960 961

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
 8 Ebrill - Gilbert o Chalon, Dug Bwrgwndi
 Ali al-Masudi, hanesydd, daearyddwr ac athronydd Arabaidd

956
955

9g - 10g - 11g
900au 910au 920au 930au 940au - 950au - 960au 970au 980au 1000au 1010au
950 951 952 953 954 - 955 - 956 957 958 959 960

Digwyddiadau 
 10 Awst - Otto I Fawr yn gorchfygu'r Magyariaid ym mrwydr Lechfeld
 Edwy yn dod yn frenin Lloegr
16 Rhagfyr - Pab Ioan XII yn olynu Pab Agapitus II fel y 130ed pab

Genedigaethau

Marwolaethau 
 9 Tachwedd - Pab Agapetus II
 23 Tachwedd - Edred, brenin Lloegr

955
Tobruk

Dinas a phorthladd ar arfordir y Môr Canoldir yng ngogledd-ddwyrain Libia yw Tobruch (neu Tobruk), ar y llain arfordirol rhwng y môr hwnnw a Diffeithwch Libia. Yn yr Ail Ryfel Byd gwelwyd ymladd ffyrnig yno rhwng yr Afrika Korps Almaenig a byddin y cadfridog Montgomery. Newidiodd ddwylo bum gwaith cyn syrthio i Montgomery yn 1942.

Gweler hefyd
Gwarchae Tobruk

Dinasoedd Libia
Yr Ail Ryfel Byd
954

9g - 10g - 11g
900au 910au 920au 930au 940au - 950au - 960au 970au 980au 1000au 1010au
949 950 951 952 953 - 954 - 955 956 957 958 959

Digwyddiadau 
Adeiladu Chateau Chinon gan Theobald I o Blois
Indulf I, brenin yr Alban yn dod i'r orsedd
Edred yn dod yn frenin cyntaf y cyfan o Loegr
 Iago ab Idwal ac Ieuaf ab Idwal o Wynedd yn gorchfygu meibion Hywel Dda o Ddeheubarth mewn brwydr ger Llanrwst

Genedigaethau 
Alphege, Archesgob Caergaint (bu farw 1012)

Marwolaethau 
10 Medi - Louis IV, brenin Ffrainc (g. 920)
Máel Coluim I, brenin yr Alban
Eric I, brenin Norwy
 Guo Wei

954
Bengasi

Dinas ar arfordir y Môr Canoldir yng ngogledd-ddwyrain Libia yw Benghazi. Dyma ail ddinas fwyaf Libia. Mae ganddi brifysgol fodern bwysig.

Cafodd ei difetha'n sylweddol yn yr Ail Ryfel Byd ond ers y 1960au mae wedi tyfu'n gyflym, yn bennaf oherwydd y meysydd olew a ddarganfuwyd yn Niffeithwch Libia i'r de.

Adeiladau a chofadeiladau 
Dinas Otomanaidd
Eglwys gadeiriol
Goleudy
Hotel Tibesti
Y Medina

Enwogion
Ra'anan Naim (1935-2009), gwleidydd
Daif Abdul-kareem Al-Ghazal (1976-2005), newyddiadurwr

Gweler hefyd
 Ajdabiya: Tref 100 milltir i'r de.

Dinasoedd Libia
953

9g - 10g - 11g
900au 910au 920au 930au 940au - 950au - 960au 970au 980au 1000au 1010au
948 949 950 951 952 - 953 - 954 955 956 957 958

Digwyddiadau

Genedigaethau 
Charles, Dug Lorraine Isaf

Marwolaethau 
Ismail al-Mansur
Yr Ymerodres Yingtian o frenhinllin Liao
Rhodri ap Hywel, brenin Deheubarth ar y cyd a'i frodyr

953
952

9g - 10g - 11g
900au 910au 920au 930au 940au - 950au - 960au 970au 980au 1000au 1010au
947 948 949 950 951 - 952 - 953 954 955 956 957

Digwyddiadau 
Hugh Capet yn priodi Adelaide o Aquitaine
 Iago ab Idwal ac Ieuaf ab Idwal o Wynedd yn ymosod ar Ddeheubarth, gan gyrraedd cyn belled a Dyfed

Genedigaethau

Marwolaethau 
Suzaku, ymerawdwr Japan
Hugh, Dug Bwrgwndi

952
951

9g - 10g - 11g
900au 910au 920au 930au 940au - 950au - 960au 970au 980au 1000au 1010au
946 947 948 949 950 - 951 - 952 953 954 955 956

Digwyddiadau 
 Sefydlu'r Han Gogleddol gan Liu Min yng ngogledd Tsieina
Shizong, ymerawdwr Liao yn gorchfygu ymosodiad gan Tsieina

Genedigaethau 
 Gregori o Narek, mynach, dardd a diwinydd Armenaidd
 Sant Romuald

Marwolaethau 
Shizong, ymerawdwr Liao

951
Cepheus (mytholeg)

Ym mytholeg Roeg roedd Cepheus yn frenin ar Ethiopia (Affrica). Roedd yn dad i Andromeda gan Cassiopeia. Rhoddodd ei ferch i'r arwr Perseus ar ôl iddo ei hachub rhag anghenfil.

Roedd Cepheus yn un o'r Argonawtiaid a hwyliodd gyda Iason yn y llong 'Argos' i geisio'r Cnu Euraidd; ceir yr hanes yn yr Argonautica. Ar ôl ei farwolaeth cafodd ei drawsffurfio'n gytser a elwir Cytser Cepheus ar ei ôl.

Mytholeg Roeg
Sant Piran

Nawddsant Cernyw (Kernow) ar y cyd â Petroc yw Sant Piran. Mae'n nawddsant y mwyngoddwyr alcam. Dethlir ei ŵyl mabsant ar 5 Mawrth. Abad oedd Piran, o'r chweched ganrif, o dras Gwyddelig (fel Ciarán - y 'P' Gymraeg yn troi yn 'C' Gwyddeleg).

Mae baner Piran yn groes wen ar gefndir du, gyda'r gwyn yn cynrychioli alcam/tun.

Mae llawysgrif o'r drydedd ganrif ar ddeg yn rhoi i ni 'fuchedd Piran', a ysgrifennwyd yng nghadeirlan Caerwysg. Ond mae hanes am ei fedd yn Saighir (Sir Offally, Iwerddon). Mae G. H. Doble yn credu ei fod yn Gymro oherwydd y capel a fu iddo yng Nghaerdydd.

Yn ôl yr hanes cafodd ei daflu i'r môr gan baganiaid yn Iwerddon ond daeth i'r lan yn Perranzabuloe, Cernyw. A hyn er gwaethaf y maen felin o gympas ei wddf! Y fo fu'n gyfrifol am adfer y grefft o smeltio tun yng Nghernyw am fod cerrig du ar ei aelwyd wedi ymboethi cymaint i ryddhau'r tun gwyn - fel yn ei faner.

Dosbarthwyd ei weddillion rhwng Caerwysg a Pherranzabuloe ond dim ond y blwch creiriau sy wedi oroesi ffyrnigrwydd y diwygwyr Protestaniaid.

Dethlir Gŵyl Piran drwy Gernyw a'r diaspora Cernywaidd. Mae miloedd yn tyrio at groes Piran ymhysg y tywynni ac adferwyd y perfformiad o'i ddrama firagl yn ddiweddar (yn y Gernyweg). Benthycwyd y cennin Pedr fel arwydd yn ddiweddar hefyd.

Cyfeiriadau 
 Carter, Eileen. (2001). In the Shadow of St Piran.
 Doble, G. H. (1965). The Saints of Cornwall. Dean & Chapter of Truro.
 Ford, David Nash. (2001). Early British Kingoms: St. Piran, Abbot of Lanpiran. Nash Ford Publishing.
 Loth, J. (1930). 'Quelques victimes de l'hagio-onomastique en Cornwal: saint Peran, saint Keverne, saint Achebran', yn Mémoires de la Société d'Histoire et d'Archéologie de Bretagne.
 Plummer, Charles. (1922). Betha Naem nErenn.
 Tomlin, E.W.F. (1982). In Search of St Piran.

Seintiau Cernyw
950

9g - 10g - 11g
900au 910au 920au 930au 940au - 950au - 960au 970au 980au 1000au 1010au
945 946 947 948 949 - 950 - 951 952 953 954 955

Digwyddiadau 
Poblogaeth y byd tua 250 miliwn
Brwydr Nant Carno
Brenhinllin yr Han Ddiweddar yn Tsieina yn syrthio
Iago ab Idwal ac Ieuaf ab Idwal, meibion Idwal Foel, yn adennill gorsedd Gwynedd.
Owain ap Hywel a'i frodyr Rhodri ap Hywel ac Edwin ap Hywel yn olynu Hywel Dda ar orsedd Deheubarth.

Genedigaethau 
 12 Mehefin - Reizei, ymerawdwr Japan (bu farw 1011)
 Erik Goch (bu farw 1003)

Marwolaethau 
 Hywel Dda brenin Deheubarth a'r rhan fwyaf o Gymru
 Al-Farabi (ganed 870)

950
Pedrog

Am y bardd "Pedrog", gweler John Owen Williams (Pedrog).
Roedd Pedrog (Cernyweg: Petroc[k]; Llydaweg: Pereg) yn sant o Gymro sy'n nawddsant Cernyw ar y cyd â Piran. Ar 4 Mehefin mae ei ŵyl. Defnyddir baner Petroc fel baner Dyfnaint (yn atgof o'r hen dywysogaeth Frythonaidd cyn cyfnod Cernyw). Mae 5 eglwys i Petroc yng Nghernyw, 8 yn Llydaw a 17 yn Nyfnaint.

Cedwir ei enw yn Llanbedrog (Llŷn), Y Ferwig Ceredigion a Llanbedrog, Sir Benfro.

Roedd Petrocus neu Petroc neu Pedrog yn sant o'r 6g a aeth o Gymru i Iwerddon i astudio.  Wedi ymweld â Rhufain aeth ymlaen i sefydlu mynachdy yng Nghernyw yn Padstow. (Petrockstow - Preswyl Petroc) Tua diwedd ei oes aeth i gell unig ar Bodmin Moor.  Yn ôl William of Worcester bu farw ar 4ydd Mehefin 564.  Hen enw Bodmin oedd Bosvenegh (Preswyl  Mynachod). Cadwodd ei greiriau yn eglwys Bodmin tan 1177, cymerwyd nhw i Abaty St Mevennus yn Llydaw  tan i'r brenin Henry II mynnu eu dychwelyd.

Eglwysi
Ei brif eglwysi yng Nghymru ydy Eglwys Llanbedrog, Sir Benfro ac Eglwys Sant Pedrog, Llanbedrog, Llŷn, ac eglwys yn y Ferwig, Ceredigion, (a restrwyd, fel eglwys ‘Ber[e]wick’ ym 1291). Ym mhentref y Ferwig, ceir hen felin, sef Felin Bedr, enw sy'n adlewyrchu enw Pedrog, y cysegrwyd yr eglwys iddo, ac mae'n bosibl ei bod yn sefyll ar safle melin ganoloesol.

Ceir 17 eglwys iddo yn Nyfnaint a 6 yng Nghernyw. Yn Llydaw ceir 8 eglwys neu bentref gan gynnwys: Sant-Pereg, Lopereg a Tregon-Poudour (Fr: Église Saint-Pétrock de Trégon).

Llyfryddiaeth
Carter, Eileen. (2001). In the Shadow of St Piran
Doble, G. H. (1965). The Saints of Cornwall. Dean & Chapter of Truro.
Orme, N. (1991) Unity and Variety: A History of the Church in Devon and Cornwall ISBN 0859893553
Orme, N. (1992) Nicholas Roscarrock's Lives of the Saints ISBN 0901853356
Orme, N. (1996) English Church Dedications: With a Survey of Cornwall and Devon, Gwasg Prifysgol Exeter ISBN 0859895165
Orme, N. (2000) The Saints of Cornwall, Gwasg Prifysgol Rhydychen ISBN 0198207654

Cyfeiriadau

Cymry'r 6ed ganrif
Marwolaethau'r 560au
Seintiau Cymru
Seintiau Cernyw
Bond deusylffid

Yng Nghemeg, mae bond deusylffid (a elwir hefyd yn bont deusylffid neu bond-SS) yn fond cofalent sengl sy'n deillio o gyplu grŵpiau thiol.

Cemeg
Bioleg
Cepheus (cytser)

Cytser seryddol yn hemisffer gogleddol y wybren yw Cepheus. Fe'i lleolir rhwng Draco a Cassiopeia ymhell i'r gogledd yn yr awyr, yn agos i Seren y Gogledd.

Ei seren ddisgleiriaf yw Alderamin.

Mae'n cael ei enwi ar ôl y cymeriad mytholegol Groeg Cepheus, a drawsffurfiwyd yn gytser ar ôl ei farwolaeth.

Cytserau