alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Glenn Miller

Blaenwr band, trefnydd, a thrombonydd jazz poblogaidd iawn oedd Glenn Miller (1 Mawrth 1904 – 15 Rhagfyr 1944 yn debyg), a fu'n blaenu un o'r bandiau dawns (big band) mwyaf poblogaidd y cyfnod swing. Arwyddiant ei gyfansoddiadau oedd clarinét yn chwarae alaw dros bedwar sacsoffon.

Ganwyd Alton Glenn Miller yn Clarinda, Iowa, a threuliodd ei blentyndod yng Ngholorado. Cyn dechrau band ei hunan roedd gan Miller gyrfa brysur fel trombonydd band dawns a stiwdio, a fu'n gweithio gyda'r Brodyr Dorsey, Ray Noble, ac eraill. Ffurfiodd Miller band swing ei hunan yn 1937, ond ni gwelon nhw lwyddiant nes iddynt cael eu chwarae'n aml ar radio Americanaidd yn 1939. Daeth nifer o ganeuon Miller yn boblogaidd y flwyddyn honno, gan gynnwys Little Brown Jug, Sunrise Serenade, Moonlight Serenade, a'i "hit" mwyaf, In the Mood.

Ym Medi 1942 gadawodd Miller ei fand ac ymrestrodd â Byddin yr Unol Daleithiau. Adlonnodd lluoedd Americanaidd a Phrydeinig yn ystod yr Ail Ryfel Byd gyda'i Army Air Force Band. Yn Rhagfyr 1944, bu farw Miller pan diflannodd ei awyren fychan dros y Môr Udd yn ystod tywydd gwael wrth hedfan i Baris.

Big band
Blaenwyr bandiau jazz Americanaidd
Genedigaethau 1904
Hanes diwylliannol yr Ail Ryfel Byd
Marwolaethau 1944
Pobl ar goll
Pobl fu farw mewn damweiniau awyrennau
Pobl o Colorado
Pobl o Iowa
Swyddogion Byddin yr Unol Daleithiau
Trombonwyr Americanaidd
Trombonwyr jazz
Hen Dŷ Ffarm

Hunangofiant y llenor a chenedlaetholwr Cymreig adnabyddus D. J. Williams yw Hen Dŷ Ffarm. Fe'i cyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1953 gan Wasg Aberystwyth. Fe'i ystyrir yn un o glasuron rhyddiaith Gymraeg yr 20g.

Yn y gyfrol mae D.J. yn darlunio bywyd a chymdeithas yn ardal wledig Rhydcymerau, Sir Gaerfyrddin, ac yn neilltuol y bywyd teuluol ar fferm Penrhiw.

Cyfieithwyd y gyfrol i'r Saesneg gan Waldo Williams ac fe'i cyhoeddwyd yn 1961 dan yr enw The Old Farm House.

D.J. Williams
Diwylliant gwerin Cymru
Hanes Sir Gaerfyrddin
Hunangofiannau Cymraeg
Llyfrau Cymreig 1953
Brad y Cyllyll Hirion

Gweler hefyd Brad (gwahaniaethu).

Digwyddiad chwedlonol (yn ôl pob tebyg) a leolir tua'r 5fed ganrif ac a geir am y tro cyntaf yng ngwaith Nennius yw Brad y Cyllyll Hirion.

Nennius a Gildas
Ymhelaethiad sydd gan Nennius at y traddodiadau a geir yng ngwaith Gildas ynglŷn â Gwrtheyrn, brenin y Brythoniaid a'i serch at Alys Rhonwen (neu Ronwen), ferch hudolus ond twyllodrus Hengist, arweinydd y Sacsoniaid. Yn ôl Nennius gwahoddodd Hengist Wrtheyrn a'i bendefigion i wledd yn ei lys. Ond ystryw oedd y cyfan i lofruddio'r Brythoniaid er mwyn meddiannu Ynys Prydain. Cytunodd Gwrtheyrn, dall yn ei gariad at Ronwen, ond ar yr amod fod pawb yn ddiarfog yn y wledd. Ar air penodedig gan Hengist (Nemet eour Saxes! "Gafaelwch yn eich cyllyll!"), tynnodd y Saeson, oedd yn eistedd bob yn ail â'r Brythoniaid wrth y byrddau, eu cyllyll hirion a lladd tri chant o'r Brythoniaid. Dim ond un pendefig a lwyddodd i ddianc o'r gyflafan, sef Eidol, Iarll Caerloyw. Ni fu dewis gan Wrtheyrn wedyn ond ildio de Prydain i gyd i'r Sacsoniaid a ffoi a gweddill ei bobl i Gymru.

Haneswyr traddodiadol diweddarach
Ychwanegodd Sieffre o Fynwy gryn dipyn o liw i'r stori yn ei gyfrol enwog Historia Regum Britanniae (Hanes Brenhinoedd Prydain). Daeth yn rhan stoc o waith hanesywr diweddarach yn y traddodiad Brutaidd. Yn y 18g ceir yr hanes eto, wedi'i adrodd yn rymus, yn llyfr dylanwadol Theophilus Evans Drych y Prif Oesoedd.

Ffuglen a chelf
Mae'r digwyddiad wedi ysbrydoli sawl artist, e.e. Henry Fuseli yn y 1770au.

Brad y Llyfrau Gleision
Mae'r enw gwawdlyd Brad y Llyfrau Gleision, a fathwyd gan R.J. Derfel yn 1854 i ddisgrifio adroddiad y comisiwn i ymwchilio cyflwr yr iaith Gymraeg yn 1847, yn fwysair ar yr enw Brad y Cyllyll Hirion.

Yr Almaen
Ceir chwedl gyffelyb am y Sacsoniaid cynnar yn yr Almaen hefyd, e.e. yng nghronicl yr hanesydd Almaeneg Widukind. Diddorol hefyd yw'r enw a roddwyd ar y cynllwyn yn erbyn Hitler yn 1934, sef Noson y Cyllyll Hirion.

Cyflafanau
Hanes traddodiadol Cymru
Hanes Prydain
Llên Cymru
Cymru Fydd (drama)

Gweler hefyd Cymru Fydd (gwahaniaethu)

Trasiedi mewn tair act gan Saunders Lewis yw Cymru Fydd, a gyhoeddwyd yn 1967. Mae'r enw yn adlewyrchiad eironig o'r mudiad gwleidyddol gwladgarol Cymru Fydd a weithiai dros hunanlywodraeth i Gymru ar ddiwedd y 19g ac ar droad yr 20g.

Mae'n drasiedi sy'n ymdroi o gwmpas argyfwng seicolegol Dewi, mab i weinidog sy'n fân leidr ac wedi troi ei gefn ar Gristnogaeth a Chymru.

Cyfeiriadau

Llyfrau Cymreig 1967
Saunders Lewis
Dramâu Cymraeg
Dramâu 1967
Charleroi

Dinas yn ne-orllewin Gwlad Belg a dinas fwyaf Wallonia yw Charleroi (Walon Tchålerwè). Prifddinas talaith Hainaut yw hi. Saif ar Afon Sambre tua 50 km i'r de i Frwsel. Mae Charleroi yn ganolfan ddiwydiannol o bwys, yng nghanol prif ardal glofaol Gwlad Belg. Er i ddiwydiant trwm wywo ers yr Ail Ryfel Byd, mae'r ddinas yn cynhyrchu haearn, dur, gwydr a chemegau o hyd. Mae ganddi boblogaeth o 201,300 (2006) yn y ddinas ei hun, a 421,586 yn yr arondissement (2005).

Gefeilldrefi 

Dinasoedd Gwlad Belg
Walonia
Wallasey

Tref yng Nglannau Merswy, Gogledd-orllewin Lloegr, yw Wallasey. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Cilgwri. Saif ar benrhyn Cilgwri gyferbyn â Lerpwl ar lan Afon Merswy.

Mae'n faerdref breswyliol ac yn cynnwys tref glan môr New Brighton.

Mae Caerdydd 216.3 km i ffwrdd o Wallasey ac mae Llundain yn 291.4 km. Y ddinas agosaf ydy Lerpwl sy'n 7 km i ffwrdd.

Enwogion
 Saunders Lewis - ganwyd y llenor adnabyddus yn Wallasey ar 15 Hydref 1893.

Cyfeiriadau

Bwrdeistref Fetropolitan Cilgwri
Trefi Glannau Merswy
Eupen

Tref yn nwyrain Gwlad Belg yn nhalaith Liège yw Eupen. Fe'i lleolir at agos at y ffin rhwng Gwlad Belg a'r Almaen, 16 km i'r gorllewin i Aachen, 45 km i'r dwyrain o Liège a 45 km i'r de o Maastricht. Mae ganddi boblogaeth o 18,248 (2006), tua 90% ohonynt yn Almaeneg eu hiaith. Daeth yn rhan o Wlad Belg ar ôl pleidlais yn sgil Cytundeb Versailles ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf.

Dinasoedd Gwlad Belg
Cilgwri

Penrhyn sy'n gorwedd rhwng aber Afon Dyfrdwy ac Afon Merswy yng ngogledd-orllewin Lloegr yw Cilgwri (Saesneg: The Wirral). Tan yn ddiweddar roedd rhan orllewinol a deheuol Cilgwri yn rhan o Sir Gaer a'r rhan ddwyreiniol yn rhan o Lannau Merswy. Erbyn heddiw mae'r rhan fwyaf o Gilgwri yn cael ei gweinyddu gan Bwrdeistref Fetropolitan Cilgwri.

Mae'r rhan fwyaf o'r penrhyn yn dir isel, gwastad. Mae'r canolfannau diwydiannol yn cynnwys Penbedw (Birkenhead), Port Sunlight ac Ellesmere Port. Mae'r trefi eraill yn cynnwys Wallasey a New Brighton, Heswall a West Kirby.

Cysylltiadau Cymreig 
Yn y chwedl Gymraeg Canol Culhwch ac Olwen, 'Mwyalch Gilgwri' yw un o'r Anifeiliaid Hynaf yn y byd, ac mae'n cael ei holi gan Cei, Gwrhyr Gwalstawd Ieithoedd, Bedwyr ac Eidoel ble mae Mabon.

Ar ei ffordd i Ogledd Cymru mae Gawain, arwr Celtaidd y gerdd Saesneg Canol, Syr Gawayn and the Grene Knygt, yn pasio trwy Gilgwri sy'n cael ei disgrifio fel the wyldernesse of Wyrale (J. R. R. Tolkien (gol.), Sir Gawain and the Green Knight (Rhydychen, ail argraffiad 1967).

Gweler hefyd
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

 
Daearyddiaeth Glannau Merswy
Daearyddiaeth Swydd Gaer
Persia

Yr hen enw ar Iran cyn 1949 oedd Persia. Mae un dalaith yn Iran, Fars yn atgof o'r enw Persia hefyd.

Gweler hefyd
Ymerodraeth Persia

Hanes Iran
Hanes Asia
Jon Pertwee

Actor o Sais oedd John Devon Roland Pertwee neu Jon Pertwee (7 Gorffennaf 1919 – 20 Mai 1996), sy'n adnabyddus fel y llais enwog yn y gyfres deledu animeiddiedig i blant SuperTed (S4C) ac fel y 'Doctor' yn y gyfres Doctor Who yn yr 1970au cynnar.

Actorion Seisnig
Cyn-ddisgyblion Ysgol Sherborne
Genedigaethau 1919
Marwolaethau 1996
Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Carys Llewelyn

Actores o Gymraes yw Carys Llewelyn, sydd wedi ymddangos mewn nifer o gynhyrchiadau yn cynnwys Clwb Winx ac Oliver (Saesneg). Chwaraeodd Carys y cymeriad Musa yn Clwb Winx yn 2006. Chawareodd ran 'Charlotte' yn y ffilm Oliver Twist gyda June Brown (EastEnders).

Llewelyn, Carys
Jeremi Cockram

Actor sy'n cael ei adnabod yn bennaf am ei ran fel Siôn yn y rhaglen boblogaidd Pobol y Cwm ar S4C yw Jeremi Cockram. Mynychodd Ysgol Gyfun Rhydfelen yn Rhydyfelin, Rhondda Cynon Taf.

Genedigaethau 1968
Actorion Cymreig
Actorion teledu Cymreig
Pobol y Cwm
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Garth Olwg
Channel 4

Sianel deledu yn y Deyrnas Unedig sy'n darlledu yn Saesneg yw Channel 4.

Dechreuodd ddarlledu ar y 2il Tachwedd 1982, dydd ar ôl y sianel Gymraeg S4C.  Mae Channel 4 yn darlledu trwy Loegr, Yr Alban a Gogledd Iwerddon. Cyn datblygu teledu digidol roedd sianel analog S4C yn disodli'r sianel yng Nghymru. Ers dechrau teledu digidol yn 1998 cyflwynwyd Channel 4 yng Nghymru yn ogystal ag S4C digidol. Yn ogystal mae Channel 4 HD ar gael yng Nghymru ar Freeview gan ddisodli y gwasanaeth S4C Clirlun a gaewyd yn 2012.

Er i'r sianel gael ei hariannu'n llwyr gan hysbysebion, ar ddiwedd y dydd mae'r sianel yn eiddo cyhoeddus. Yn wreiddiol roedd yn rhan o'r Awdurdod Darlledu Annibynnol (ADA) ond bellach mae'r sianel yn eiddo i Gorfforaeth Deledu Sianel Pedwar, corff cyhoeddus a sefydlwyd ym 1990 ar gyfer y pwrpas hwn. Daeth yn weithredol ym 1993, ar ôl i'r ADA gael ei ddiddymu.

Dechreuodd S4C drwy ddangos cymysgedd o raglenni Cymraeg brodorol yn yr oriau brig a rhaglenni Saesneg Channel 4 am weddill y dydd. Ers 2010 daeth sianel ddwyieithog, analog S4C i ben gan adael fersiwn digidol S4C sy'n darlledu trwy'r Gymraeg yn unig.

Dolenni allanol 
 Gwefan swyddogol

 
Sianeli teledu
Teledu yn y Deyrnas Unedig
Cleddyf

Mae cleddyf yn arf min hir a defnyddiwyd mewn amryw o ffurffiau gan llawer o wareiddiadau'r byd trwy hanes.
Mae cleddyf syml yn cynnwys llafn er mwyn taro a carn i'w ddal. Cedwir cleddyf mewn gwain.
Cleddyf enwog yn chwedlau Cymru a Phrydain yw Caledfwlch, cleddyf y Brenin Arthur.

Arfau
Jo Whiley

Cyflwynydd radio a theledu yw Johanne Whiley (ganwyd 4 Gorffennaf 1965).

Mae Whiley yn cyflwyno rhaglenni ar BBC Radio 2 bob prynhawn Llun-Gwener.

Genedigaethau 1965
Cyflwynwyr teledu Seisnig
Cyflwynwyr radio Seisnig
Pobl o Swydd Northampton
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Clwb Ifor Bach

Gweler hefyd Ifor Bach (gwahaniaethu).
Clwb nos poblogaidd yn ninas Caerdydd yw Clwb Ifor Bach. Sefydlwyd y clwb gan aelodau'r gymuned Gymraeg yn y ddinas, gan gynnwys Owen John Thomas. Sefydlwyd Cymdeithas Clwb Cymraeg Caerdydd ar ddiwedd y 1970au â'r nod o sefydlu clwb Cymraeg. Agorodd Clwb Ifor Bach ei ddrysau yn 1983. Fe'i enwir er cof am Ifor Bach a'i herwgipiad enwog yng Nghastell Caerdydd yn y 12g, ond adnabyddir y lle yn aml fel Clwb neu yn Saesneg fel The Welsh Club.

Lleoliad
Lleolir y clwb yng nghanol Caerdydd, hanner ffordd i lawr Stryd Womanby (Heol y Fuwch Goch yn Gymraeg), sy'n rhedeg o'r castell yn gyfochrog â Heol Eglwys Fair.

Hanes
Sefydlwyd y clwb fel clwb aelodau, a dyna ei gyfansoddiad o hyd ac fe gyfyngir yr aelodaeth i siaradwyr Cymraeg a'r rheini a sy'n dysgu Cymraeg. Er mai clwb aelodau yw e, mae eraill yn cael defnyddio'r adeilad hefyd ran amlaf, er adegau prysur, er enghraifft yn ystod gemau rygbi rhyngwladol, gellir cyfyngu mynediad i aelodau'n unig o hyd.

Roedd Clwb Ifor Bach yn esblygiad ar sefydliad Gymraeg arall, hŷn, yng Nghaerdydd, sef Tŷ'r Cymry sydd wedi ei lleoli yn Gordon Rd yn y ddinas. Sefydlwyd Tŷ'r Cymry yn 1936 a bu'n ganolfan bwysig i'r Gymraeg gan fod yn leoliad ysgol Sadwrn Gymraeg yn ystod yr Ail Ryfel Byd ac yn fan cyfarfod poblogaidd i siaradwyr a dysgwyr Cymraeg yn ystod canol yr 20g.

Yr Adeilad
Mae'r adeilad tri llawr; gyda bar, llwyfan a llawr dawnsio ar bob lefel, yn amrywio o ran maint, y llawr uchaf yw'r mwyaf. Cafodd y clwb ei ailwampio yn ystod yr 1990au.

Cerddoriaeth

Mae'r clwb wedi bod yn rhan parhaol o sîn cerddoriaeth Caerdydd. Mae cerddoriaeth fyw ar lwyfannau'r clwb yn aml. Mae hefyd nosweithiau thema wythnosol rheolaidd, gydag un llawr wedi ei neilltuo ar gyfer math arbennig o gerddoriaeth ar gyfer y noson. Ceir amrediad eang o gerddoriaeth megis reggae, gwerin, hip-hop, pop, roc, cerddoriaeth Gymraeg ac yn y blaen. Yn ogystal â thâl aelodaeth, mae hefyd tâl mynediad ychwanegol ar y drws ar adegau, ar gyfer lloriau neu fandiau arbennig.

Digwyddiadau
Rhestrir digwyddiadau ar wefan y clwb ac ar yr hysbysfwrdd yn y cyntedd. Yn ogystal â digwyddiadau cerddorol, mae cyfarfodydd cymdeithasol megis clybiau dysgwyr, nosweithiau ymddiddan a gwylio Rygbi ar y sgrin fawr. Defnyddir y clwb hefyd gan gwmniau teledu ar gyfer sgrinio rhaglenni prawf.

Gweler hefyd
Canolfan Cymry Llundain
Saith Seren, Wrecsam

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Clwb Ifor Bach

Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaerdydd
Cerddoriaeth Gymraeg
Cerddoriaeth Cymru
Ifor Bach
Sefydliadau 1983
Banciau Cymru

Yn ystod y 18g a'r 19g gwelid nifer o fanciau lleol, rhanbarthol a chenedlaethol yn agor yng Nghymru. Cyn hynny roedd y Cymry'n ddibynnol ar fanciau Lloegr (cafodd rhai o'r banciau hynny eu sefydlu gan Gymry), yn arbennig y rhai yn ninasoedd Llundain, Caer, Lerpwl, Amwythig a Bryste.

Y ddeunawfed ganrif

Yn ail hanner y 18g y gwelir y banciau Cymreig cyntaf yn ymddangos. Un o'r banciau lleol cyntaf i agor yn y wlad oedd Banc y Llong yn Aberystwyth, a sefydlwyd tua'r flwyddyn 1762. Agorai nifer o fanciau bach eraill, yng nghefn gwlad Cymru ac yn yr ardaloedd lle roedd diwydiant Cymru yn dechrau tyfu'n gyflym.

Cyfoeth y porthmyn a'r gwŷr busnes newydd a fentrai i agor pyllau glo neu chwareli oedd yr ysbardun pennaf i'r broses. Am y bancwyr eu hunain, yn achos y banciau bach gan amlaf tafarnwyr, landlordiaid, perchnogion diwydiannau lleol a phorthmon oedd y mentrwyr.

Erbyn 1770 roedd banc ym Merthyr Tudful. Yn 1778 agorodd banc yn Aberhonddu a thua'r un adeg un arall yng Nghaerfyrddin. Y banc annibynnol cyntaf yn y gogledd oedd yr un a agorwyd gan Richard Myddleton Lloyd, gwneuthurwr brethyn, yn Wrecsam yn 1785. Byr oedd hanes y rhan fwyaf o'r mentrau ariannol hyn, fodd bynnag.

Y bedwaredd ganrif ar bymtheg
Ar ôl 1815 gwelwyd twf aruthrol yn y cwmnïau bancio preifat yn y de a'r gogledd. Yn y de agorwyd banciau newydd yn Aberhonddu, Caerdydd, Y Fenni, Casgwent, Llanymddyfri a nifer o lefydd eraill. Yn y gogledd y prif ganolfannau oedd Bangor, Amlwch (oherwydd y diwydiant cloddio copr ar Fynydd Parys), Caernarfon, Dinbych, Dolgellau, Yr Wyddgrug a Wrecsam.

Dechreuodd y banciau hyn leihau o 1836 ymlaen wrth i gwmnïau mwy, Cymreig a Seisnig, ddechrau eu prynu. Y banc mwyaf yn y wlad oedd Banc Gogledd a Deheudir Cymru (1836). Ymhlith ei gystadleuwyr oedd Cwmni Bancio Sir Forgannwg.

Agwedd arall ar gynilo arian yn y cyfnod oedd y twf aruthrol mewn cymdeithasau elusennol, yn aml yn gysylltiedig â gweithiau diwydiannol, chwareli ac ati, a'r banciau cynilo cydweithredol fel Y Derwyddon,

Yr ugeinfed ganrif
Roedd y rhan fwyaf o'r banciau llai wedi diflannu erbyn yr ugeinfed ganrif. Collwyd Banc Gogledd a Deheudir Cymru i Fanc y Midland yn 1908, er enghraifft.

Rhai o'r banciau
Banc y Llong, Aberystwyth (tua 1762)
Banc y Ddafad Ddu (Aberystwyth & Tregaron Bank)
Banc yr Eidion Du (1799)
Banc Gogledd a Deheudir Cymru (1836 - 1908)
Cwmni Bancio Sir Forgannwg (1816)
West of England and South Wales District Bank (1834)

Darllen pellach
R.C. Jones, Arian: the story of money and banking in Wales (Abertawe, 1978)
Ben Bowen Thomas, Braslun o Hanes Economaidd Cymru (Caerdydd, 1941)

 
Cymru
 Cymru
Cwmnïau gwasanaethau ariannol Cymru
Economi Cymru
Banc y Ddafad Ddu

Banc y Ddafad Ddu oedd enw poblogaidd Banc Aberystwyth a Thregaron Evans, Jones, Davies a'u cwmni (neu yn saesneg: Aberystwyth & Tregaron Bank). Fe'i sefydlwyd gan griw o borthmyn lleol Ceredigion ar ddiwedd y 18g. Mae'n enghraifft dda o'r banciau Cymreig lleol a fodolai ar ddiwedd y 18g a dechrau'r 19eg.

Roedd pobl yn ei alw yn Fanc y Ddafad Ddu oherwydd fod yr arian papur yn dangos llun o ddafad ddu arno. Roedd y maint a nifer y defaid a bortreadid yn dibynnu ar werth yr arian papur; dim ond oen ddu oedd ar y papurau chweugain (deg swllt) er enghraifft, tra bod un ddafad ar y papur punt a dwy ddafad fawr ar y papurau dwy bunt. Mae nifer enghreifftiau o'r nodau hyn ar gael rhwng 1810 ac 1814, y flwyddyn yr aeth y banc yn fethdalwr a thalu difidend o chwe swllt ag wyth geiniog yn y bunt.

Ceir cerflun bach o Ddafad Ddu ar Dŷ Westminster ar Heol y Bont, Aberystwyth. Cred rhai mai dyma oedd lleoliad Banc y Ddafad Ddu, er, mewn gwirionedd, Band y Llong oedd yno.

Oriel

Rhai o'r banciau eraill yng Nghymru
Banc y Llong, Aberystwyth (tua 1762)
Banc yr Eidion Du (1799)
Banc Gogledd a Deheudir Cymru (1836 - 1908)
Cwmni Bancio Sir Forgannwg (1816)
West of England and South Wales District Bank (1834)

Cyfeiriadau

R. C. Jones, Arian: the story of money and banking in Wales (Abertawe, 1978).

18fed ganrif yng Nghymru
19eg ganrif yng Nghymru
Dafad ddu
Adeiladau ac adeiladwaith yn Aberystwyth
Hanes Ceredigion
Hanes economaidd Cymru
Sefydliadau'r 18fed ganrif
Tregaron
Banc yr Eidion Du

Banc yr Eidion Du oedd enw banc Cymreig lleol a sefydlwyd gan borthmon o'r enw David Jones yn Llanymddyfri, Sir Gaerfyrddin, yn y flwyddyn 1799.

Hanes
Fe'i sefydlwyd yn y 'King's Head' yn Llanymddyfri yn dangos llun o eidion ar ei nodau. Bu iddo hanes hir a llewyrchus; agorwyd canghennau yn Llanbedr Pont Steffan ac yn Llandeilo. Parhaodd ym meddiant yr un teulu hyd 1909 pryd y gwerthwyd yr ewyllys da i Fanc Lloyds. Ceir nodyn diweddar o'r flwyddyn 1898 am bum punt yn y Llyfrgell Genedlaethol dan law Gerwyn Jones, gor-ŵyr i'r David Jones a sefydlodd y banc bron i gan mlynedd cyn hynny gyda chymorth deng mil o bunnau o waddol ei wraig Ann, merch Rhys Jones o Gilrhedyn.

Tra bod nifer o'r banciau llai eraill a agorid tua'r un adeg wedi mynd allan o fusnes erbyn canol y ganrif ddilynol, bu Banc yr Eidion Du yn fenter lwyddiannus iawn nes ei brynu gan Fanc Lloyds yn 1909.

Rhai o'r banciau eraill yng Nghymru
Banc y Llong, Aberystwyth (tua 1762)
Banc y Ddafad Ddu (Aberystwyth & Tregaron Bank) (1762)
Banc Gogledd a Deheudir Cymru (1836 - 1908)
Cwmni Bancio Sir Forgannwg (1816)
West of England and South Wales District Bank (1834)

Cyfeiriadau

18fed ganrif yng Nghymru
19eg ganrif yng Nghymru
Eidion
Hanes economaidd Cymru
Hanes Ceredigion
Hanes Sir Gaerfyrddin
Llanymddyfri
Sefydliadau 1799
Fflandrys

Rhanbarth gogleddol Gwlad Belg yw Fflandrys (Iseldireg Vlaanderen, Ffrangeg la Flandre neu les Flandres). Yr Iseldireg yw iaith swyddogol y rhanbarth, a rhan fwyaf y boblogaeth yn siarad tafodieithoedd Fflandrysaidd o'r Iseldireg. Ffleminiaid sy'n ffurfio mwyafrif helaeth y boblogaeth.

Mae Fflandrys yn cynnwys pum talaith:

 Talaith Antwerp, prifddinas Antwerp
 Dwyrain Fflandrys, prifddinas Gent
 Brabant Fflandrysaidd, prifddinas Leuven
 Limburg, prifddinas Hasselt
 Gorllewin Fflandrys, prifddinas Brugge

Dinasoedd mwya'r rhanbarth yw Antwerp, Brugge, Gent, Leuven, Mechelen, Kortrijk ac Oostende.

Gweler hefyd
Baner Fflandrys
Ffleminiaid de Penfro

Gwlad Belg
Fflandrys
Yr Hengerdd

Yr Hengerdd yw'r enw a roddir ar y canu cynharaf yn Gymraeg. Mae enwau'r beirdd cynharaf am y canu yn Gymraeg hwn sy'n hysbys yn cynnwys Aneirin, Taliesin, Cian, Talhaearn Tad Awen a Blwchfardd. Dim ond gwaith Aneirin a Taliesin sydd ar glawr heddiw. Mae rhai ysgolheigion yn arfer cynnwys rhan o Ganu'r Bwlch yn y dosbarth hwn yn ogystal. Dyma'r canu cynharaf yn Gymraeg sydd wedi goroesi.

Canai Aneirin a Taliesin i arweinwyr y Brythoniaid yng Nghymru a'r Hen Ogledd yn y 6ed ganrif. Canu arwrol ydyw; cerddi sy'n dathlu bywyd a marwolaeth arwyr o ryfelwyr ac yn canu clodydd brenhinoedd hael fel Urien Rheged (prif noddwr Taliesin) a Mynyddog Mwynfawr (noddwr Aneirin). Mae gwreiddiau'r canu hwnnw'n hen iawn ac yn tarddu o gyfnod y Celtiaid. Er iddo addasu a newid gyda threigliad amser, para'r canu arwrol i fod yn elfen amlwg iawn yng ngwaith y beirdd Cymraeg hyd gyfnod Beirdd yr Uchelwyr.

Canu Aneirin

Bardd a flodeuodd yn y 6g oedd Aneirin. Priodolir y gerdd arwrol hir 'Y Gododdin' iddo. Mae'r testun cynharaf o'r gerdd honno ar glawr yn y llawysgrif Llyfr Aneirin (tua 1265), sy'n dechrau gyda'r datganiad Hwn yw e gododin. aneirin ae cant ("Hwn yw Y Gododdin; Aneirin a'i ganodd"). Mae'r gerdd yn coffáu arwyr hen deyrnas Manaw Gododdin, oedd a'i phrifddinas yng Nghaeredin. Gelwir y gerdd a darnau eraill o farddoniaeth yn Llyfr Aneirin a briodolir i'r bardd yn Canu Aneirin.

Canu Taliesin

Gweler hefyd
Y Cynfeirdd
Llyfr Aneirin
Llyfr Taliesin
Yr Hen Ogledd

Llyfryddiaeth
Rachel Bromwich a R. Brinley Jones (gol.), Astudiaethau ar yr Hengerdd (Caerdydd, 1978)
Ifor Williams (gol.), Canu Aneirin (Caerdydd, 1938; argraffiad newydd 1961)
Ifor Williams (gol.), Canu Taliesin (Caerdydd, 1960)

 
Hengerdd
Baner Gwlad Belg

Baner drilliw fertigol (ar sail baner Ffrainc) o stribedi du (a ddaw o darian yr arfbais), aur (lliw'r llew ar yr arfbais) a choch (o grafangau a thafod y llew) yw baner Gwlad Belg. Mabwysiadwyd ar 23 Ionawr 1831, yn dilyn annibyniaeth y wlad o'r Iseldiroedd yn 1830.

Ffynonellau
 Complete Flags of the World (Dorling Kindersley, 2002)

Gwlad Belg
Gwlad Belg
Cheddar

Erthygl am y dref yw hon. Am y caws gweler Caws Cheddar.

Pentref a phlwyf sifil yng Ngwlad yr Haf, De-orllewin Lloegr, yw Cheddar. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Sedgemoor.  Saif ar ymyl y Bryniau Mendip, 15 km (9 milltir) i'r gogledd-orllewin i Wells. Mae'r pentref wedi lleoli tu fewn i Geunant Cheddar, ceunant mwyaf Lloegr, ac o'i gwmpas. Mae Cronfa Ddŵr Cheddar yn gartref i nifer o rywogaethau o adar dŵr. Mae Ogofâu Wookey Hole yn gorwedd gerllaw. 

Poblogaeth y pentref yw 5,199 (2011).

Mae'n enwog am roi ei enw i gaws Cheddar, un o'r mathau o gaws mwyaf poblogaidd. Dim ond un cynhyrchydd caws sydd yn y pentref ar hyn o bryd. Cynnyrch pwysig arall yr ardal yw syfi.

Gefeilldrefi

Cyfeiriadau

Ardal Sedgemoor
Pentrefi Gwlad yr Haf
Plwyfi sifil Gwlad yr Haf
Canu'r Bwlch

Canu'r Bwlch yw enw ar roddir ar y canu Cymraeg yn y cyfnod rhwng diwedd cyfnod yr Hengerdd a dechrau cyfnod Beirdd y Tywysogion, sef yn fras o'r seithfed ganrif i'r 11eg.

Arolwg
Yn wahanol i'r Hengerdd, mae enwau'r rhan fwyaf o'r beirdd a ganai yn y cyfnod a elwir Canu'r Bwlch (o tua'r 7g hyd yr 11eg yn anhysbys bellach. O blith yr ychydig o enwau sydd wedi dod i lawr i ni mae gwaith Afan Ferddig, Arofan, Morfran, Meigan a Dygynnelw ar goll ac mae union awduraeth y cerddi a briodolir i Lywarch Hen a Heledd yn ansicr. Dim ond y gwaith a briodolir i Daliesin yn Llyfr Taliesin sy'n gysylltiedig â chymeriad hanesyddol, ond fe'i dangoswyd gan Syr Ifor Williams mai cerddi diweddarach ydyn nhw (ac eithrio rhyw ddwsin o destunau dilys gan y Taliesin go iawn) a'u bod wedi cael eu cyfansoddi tua'r 9g. Perthyn i draddodiad yn hytrach na bardd hanesyddol y mae'r cerddi a briodolir i Fyrddin yn Llyfr Du Caerfyrddin yn ogystal.

Ceir hefyd nifer o gerddi eraill, gan gynnwys y darogan cynnar Armes Prydain, canu natur, cerddi crefyddol, englynion am arwyr (Englynion y Beddau) a cherddi sy'n ymwneud â gwirioneddau amlwg (gwirebau). Ni wyddom ddim am awduron y testunau hyn. Er yn ddiweddarach yn eu ffurf presennol, mae'r cyfresi o gerddi byr a adnabyddir fel Trioedd Ynys Prydain, yn amlwg â'u gwreiddiau yn y cyfnod hwn hefyd.

Gweler hefyd
Y Cynfeirdd

Llyfryddiaeth

 
Y Cynfeirdd
Llenyddiaeth Gymraeg
ITV Cymru Wales

Masnachfraint ITV i Gymru ers mis Ionawr 2014 yw ITV Cymru Wales.

Mae'n rhan o'r cwmni ITV plc ac mae'n disodli'r hen fasnachfraint ddeuol i Gymru a Gorllewin Lloegr, a weithredwyd ers 1968 gan ITV Wales and West (a elwir yn flaenorol fel HTV).

Mae ITV Cymru Wales yn cynhyrchu gwasanaeth newyddion gan gynnwys y rhaglen flaenllaw, Wales at Six bob nos Lun i nos Wener, bwletinau byr (ITV News Cymru Wales) a newyddion ar-lein. Mae'r cwmni hefyd yn cynhyrchu rhaglenni cyfoes a rhaglenni nodwedd yn yr ieithoedd Gymraeg a'r Saesneg ar gyfer ei riant sianel ac ar gyfer S4C.

Ym mis Mehefin 2014, symudodd ITV Cymru Wales ei weithrediadau i stiwdios newydd gerllaw ger yr Cynulliad Cenedlaethol Cymru ym Mae Caerdydd, yn dilyn cau'r Ganolfan Deledu yng Nghroes Cwrlwys. Ym mis Awst 2015, dechreuodd rhaglenni ITV Cymru Wales ddarlledu mewn diffiniad uchel.

Rhaglenni
 Cefn Gwlad (ar gyfer S4C)
 Coast and Country
 Cofio (ar gyfer S4C)
 Fishlock's Wales
 ITV News Cymru Wales
 ITV News: Wales at Six
 Newsweek Wales
 Sharp End
 Sion a Sian (ar gyfer S4C)
 Wales on TV
 Wales This Week
 Y Byd ar Bedwar (ar gyfer S4C)

Dolenni allanol
 ITV News – Wales News
 ITV Cymru Wales Programmes

Gweler hefyd 
HTV
ITV West
ITV Wales and West Ltd

Masnachfreintiau ITV
Economi Caerdydd
Sefydliadau 2014
Teledu yng Nghymru
ITV West

Y cwmni teledu a gymerodd drosodd o HTV West yng ngorllewin Lloegr oedd ITV West. Roedd yn rhan o'r cwmnïau ITV Wales and West plc ac ITV Plc.

Ym mis Chwefror 2009, cyfunwyd gweithrediad ITV West ag ITV Westcountry yn ne orllewin Lloegr i greu gwasanaeth nad yw'n fasnachfraint a elwir yn ITV West Country. Yn mis Ionawr 2014, cafodd y fasnachfraint ddeuol ar gyfer Cymru a Gorllewin Lloegr ei ddisodli'n ffurfiol gan ddau drwydded ar wahân.

Mae ITV West Country yn cynhyrchu gwasanaethau newyddion rhanbarthol (ITV News West Country) ar gyfer Gorllewin a De Orllewin Lloegr o stiwdios ym Mryste. Mae hefyd yn darlledu rhaglen wleidyddol fisol, The West Country Debate.

Gweler hefyd 
HTV
ITV Wales
ITV

Categori:Masnachfreintiau ITV

Teledu yn Lloegr
Geirfa cerddoriaeth

Mae'r rhan fwyaf o dermau cerddorol yn eiriau estron neu fenthyceiriau, yn enwedig o'r Eidaleg.

A 
 Accelerando : cyflymu
 Adagio : araf iawn
 Ad lib(itum) : yn ôl ewyllys
 Affetuoso : yn dyner
 Agitato : yn gyffrous, yn gynhyrfus
 Allegretto : yn siriol, yn chwareus
 Allegro : yn fywiog
 Al segno : ewch yn ôl at y nod
 Andante : yn araf ac yn ddifrif
 Andantino : yn araf iawn
 Animato : yn fywiog
 Arpeggio : chwarae nodau cord yn olynol (nid gyda'i gilydd, fel dynwared telyn)
 A tempo : yn yr amser priodol

B 

 Bar : mesur mewn cerddoriaeth
 Barcarolle : alaw rhwyfwr gondola Fenis
 Brilliante : yn ddisglair

C 

 Cadenza : addurniad ffansïol
 Calando : yn gwanhau ac yn arafu
 Cantabile : canu yn osgeiddig
 Cerdd dant : cerddoriaeth offerynnol
 Coda : bariau ychwanegol i orffen darn o gerddoriaeth (= cynffon)
 Con dolore : yn alarus, yn ofidus
 Con espressione : yn fynegiannol
 Con spirito : yn nwyfus
 Cord : cyfuniad o dri nodyn neu rhagor
 Cresc(endo) : cynyddu'r sain

Ch 

 Chord : 1. tant (offeryn cerdd) (yn Gymraeg) 2. cyfuniad o dri nodyn neu rhagor, cord (yn Gymraeg)

D 

 Da capo neu D.C. : o'r top, o'r dechrau
 Dim(inuendo) : lleihau'r sain, gostwng y sain
 Dolce : yn felys
 Doloroso : yn drist

E 

 Espressivo : yn fynegiannol

F 

 Finale : symudiad olaf darn o gerddoriaeth
 Fine : y diwedd
 Forte : yn groch
 Fortissimo : yn groch iawn

G 

 Gig : cyngerdd unnos

I 

 Impetuoso : yn fyrbwyll, yn wyllt

L 

 Larghetto : yn araf ac yn rheolaidd
 Largo : yn araf ac yn ddifrifol
 Legato : yn llyfn, yn esmwyth
 Leggiero : yn ysgafn
 Lick : cymal offerynnol (mewn jazz, y felan, roc ac yn y blaen)
 Loco : i'w chwarae fel y cyfansoddiad

M 

 Maestoso : yn urddasol
 Marcato : yn bwysleisiol
 Moderato : yn gymedrol gyflym
 Morendo : yn gwywo, yn edwino, y sain yn lleihau a marw

O 

 Obligato : darn angenrheidiol

P 

 Passionato : gyda theimlad
 Pathetique : yn dreunus, yn resynus
 Pianissimo : yn ddistaw iawn, yn dyner iawn
 Piano : yn ddistaw, yn dyner
 Poco : ychydig
 Prestissimo : yn gyflym dros ben
 Presto : yn gyflym iawn

R 

 Rallentando : yn arafu yn raddol
 Riff : cymal rhythmig (= rhythm + phrase)

S 

 Sostenuto : parhaus, gadael y nodyn i ganu ymlaen
 Staccato : yn amlwg ac ar wahan

T 

 Tessitura : lle fydd y rhan fwyaf o'r nodau mewn alaw (er mwyn penderfynu pa lais neu offeryn fydd yn ei ganu)
 Toccata : darn o gerddoriaeth i offeryn allweddell (offeryn llawfwrdd)
 Tranquillo : yn dawel
 Tremolo : chwarae nodyn llawer gwaith yn gyflym iawn (fel mandolin)
 Triad : cord gyda thri nodyn iddo

V 

 Vibrato : newid traw nodyn ychydig wrth iddo ganu (e.e. wrth ddigrynnu tant)
 Vigoroso : yn haerllug, yn feiddgar
 Vivace : yn fywiog
 Volti subito neu V.S. : trowch y ddalen yn gyflym

Rhestrau cerddoriaeth
Cerddorol
Naid hir

Camp athleteg yw'r naid hir sy'n dibynnu ar gyflymder, cryfder ac ystwyther i neidio mor belled a phosibl oddi wrth y man codi cychwynnol

Neidiwr hir enwocaf Cymru yw Lynn Davies

Athletau
Ieithoedd brodorol yr Amerig



Ieithoedd brodorol De America
Mae ieithoedd brodorol De America yn perthyn i Dde America, yr Antilles a rhannau deheuol o Ganolbarth America. Erbyn heddiw mae nifer ohonynt yn ieithoedd marw.

Daethant i Dde America wrth i frodorion Americanaidd fudo o'r gogledd i'r de. Mae tua 600 o'r ieithoedd brodorol hyn yn hysbys i ni heddiw. Maent yn amrywio'n sylweddol yn ieithyddol ac mae'n debyg fod yr ieithoedd yn rhannu ffynhonnell gyffredin ond mae ieithyddion yn anghytuno ar y berthynas ieithyddol rhyngddynt, perthynas sy'n eithaf cymhleth.

Amcangyfrir fod tua 12 miliwn o bobl yn siarad yr ieithoedd brodorol, yn bennaf yn yr Andes a rhannau o Amasonia. Yr iaith fwyaf o lawer yw Quechua a'i thafodieithoedd.

Ieithoedd brodorol Canolbarth America
(Ieithoedd Meso-Americanaidd)

Ieithoedd brodorol Gogledd America

 
 
Amerig
Yr Amerig
Rhanbarthau Cymru

Yn ôl yr arfer sydd fwyaf cyffredin heddiw, rhanbarthau Cymru yw:

Canolbarth Cymru
De Cymru
Gogledd Cymru
Gorllewin Cymru

Diffinio'r rhanbarthau
Ond nid yw'n hawdd diffinio'r rhanbarthau answyddogol hyn yn foddhaol, a hynny yn bennaf am eu bod yn rhanbarthau heb statws swyddogol ac felly heb ffiniau cydnabyddiedig (gwahanol yw'r sefyllfa yn Lloegr a gwledydd eraill, sydd â rhanbarthau swyddogol).

Mae Gorllewin Cymru yn enwedig yn rhanbarth annelwig iawn. Gellid ei gymryd yn llythrennol i olygu'r cyfan o orllewin Cymru, o Fôn i Benfro, a dyna'r rhanbarth a geir gan Llywodraeth Cynulliad Cymru a'r Undeb Ewropeaidd yn ei Strategaeth Cynllun Un ar gyfer "Gorllewin Cymru a'r Cymoedd", er enghraifft. Yn nhermau daearyddol pur, yr hyn a olygir gan "Gorllewin Cymru" gan amlaf yw de-orllewin Cymru yn hytrach na'r Gorllewin go iawn. Yn yr un modd mae "De Cymru" fel rhanbarth yn cyfeirio mewn gwirionedd at dde-ddwyrain y wlad, sef Morgannwg a Gwent.

Byddai rhai pobl yn dadlau dros rannu'r wlad yn ddau ranbarth mawr yn unig, sef Gogledd a De gyda llinell o Aberystwyth i'r Gororau yn eu gwahanu. Cynllun arall yw Gogledd, Canolbarth a De. Ar seiliau hanesyddol a ieithyddol mae rhai pobl yn cynnig cynllun arall sy'n ymrannu'r wlad yn ddau ranbarth, sef y Gorllewin (gweler uchod) a'r Dwyrain.

O fewn y rhanbarthau traddodiadol ceir israniadau pwysig a gellid dadlau fod Gogledd Cymru, er enghraifft, yn ymrannu'n ddau ranbarth, sef Gogledd-orllewin Cymru a Gogledd-ddwyrain Cymru (cf. Gwynedd Uwch Conwy a Gwynedd Is Conwy neu'r Berfeddwlad yn yr Oesoedd Canol; siroedd cadwedig Gwynedd a Chlwyd). Yn ogystal â bod yn unedau daearyddol mae'r ddau isranbarth hynny yn rhanbarthau diwylliannol hefyd, gyda gwahaniaethau mewn iaith (yn nhafodeithiau'r Gymraeg ac yn y defnydd neu ddiffyg defnydd ohoni).

Gweler hefyd
Llywodraeth leol yng Nghymru
Daearyddiaeth Cymru
Rhanbarth
Siroedd Cymru
Teyrnasoedd Cymru

 
Daearyddiaeth Cymru
Cymru
 Cymru
Morris Williams (Nicander)

Erthygl am y bardd Cymraeg Nicander yw hon. Am enghreifftiau eraill o'r enw personol Nicander, gweler Nicander (gwahaniaethu).
Bardd, emynydd a chyfieithydd oedd Morris Williams, a adnabyddir yn well dan ei enw barddol Nicander (20 Awst 1809 – 3 Ionawr 1874). Cafodd ei eni a'i fagu yn Nghoed Cae Bach, ym mhlwyf Llangybi, Eifionydd, yn yr hen Sir Gaernarfon.

Plentyndod ac addysg

Cafodd ei addysg gynnar yn Llanystumdwy ac ar ôl gorffen yn yr ysgol aeth yn brentis i saer coed lleol.

Tynnodd ei ddawn farddonol sylw'r beirdd Dewi Wyn o Eifion ac Ieuan Glan Geirionydd. Diolch i'w caredigrwydd cafodd orffen ei addysg yn Ysgol y Brenin, yng Nghaer. Oddi yno aeth i Coleg Yr Iesu, Rhydychen lle graddiodd a BA yn 1835 ac MA yn 1838. Aeth yn offeiriad yn yr Eglwys yng Nghymru y flwyddyn ganlynol a gwasanaethodd ynddi am weddill ei oes, yn Nhreffynnon a Bangor i ddechrau ac wedyn yn rheithor Llanrhyddlad, Môn yn 1858, lle bu farw yn 1874.

Y llenor
Cofir Nicander yn bennaf am ei gymwynas wrth gyfieithu - neu'n hytrach addasu - nifer o moeschwedlau La Fontaine o'r Ffrangeg i'r Gymraeg. Cawsant eu cyhoeddi yn gyntaf o dro i dro yn Y Traethodydd a'r Cymro; yna cyhoeddwyd hwy yn eu ffurf ddiwygiedig a therfynnol yn Yr Haul o'r flwyddyn 1868 hyd 1874. Cyhoeddodd W. Glynn Williams, mab Nicander, destun diwygiedig yn 1901, dan y teitl camarweiniol braidd Damhegion Esop ar Gân.

Enillodd Nicander y Gadair yn Eisteddfod Aberffraw yn 1849 am ei awdl Y Greadigaeth (bu helynt am fod un o'r beirniaid, Eben Fardd, eisiau rhoi'r wobr i awdl arall gan William Ambrose (Emrys)).

Mae ei waith crefyddol yn cynnwys addasiad mydryddol newydd o'r Salmau (1850).  Derbyniodd y gyfrol hon glod gan Thomas Parry, a ddywedodd  ei bod yn un o gynhyrchion mwyaf llwyddiannus y 19 ganrif. Ysgrifennodd nifer fawr o emynau ond yn llyfrau emynau yr Eglwys yng Nghymru y cawsant eu cyhoeddi yn bennaf. 'Emynydd enwad' ydoedd yn ôl Bedwyr Lewis Jones.

Llyfryddiaeth
Y Flwyddyn Eglwysig (1843)
Llyfr yr Homiliau (1847)
Y Psallwyr (1850)
Damhegion Esop ar Gân (Jarvis a Foster, Bangor, 1901). Golygiad ei fab o'i addasiad o chwedlau La Fontaine (sydd yn eu tro wedi'u haddasu o waith Esop).
Chwedlau Esop ar Gân (Llyfrau'r Dryw, Llandybie, 1959). Detholiad yn y gyfres "Clasuron y Plant", gyda darluniau gan Euros Edwards.
Bedwyr Lewis Jones, 'Nicander yr Emynydd', Bwletin Cymdeithas Emynau Cymru, Cyfrol 1 rhif 7, Gorffennaf 1974, 20-25
Thomas Parry, 'Emynwyr Eifionydd', Bwletin Cymdeithas Emynau Cymru, Cyfrol 1 rhif 9, 245-257

Beirdd Cymraeg
Cyfieithwyr Cymreig
Emynwyr Cymraeg
Genedigaethau 1809
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1874
Pobl o Lanystumdwy
De Cymru

Mae de-ddwyrain Cymru yn ailgyfeirio i'r erthygl hon.
Mae'r erthygl hon yn ymwneud â'r rhanbarth yng Nghymru. Am y dalaith yn Awstralia, gweler De Cymru Newydd.

Rhanbarth answyddogol mwyaf deheuol Cymru yw De Cymru, sy'n ffinio â Chanolbarth Cymru i'r gogledd, Lloegr i'r dwyrain, Môr Hafren i'r de a Gorllewin Cymru i'r gorllewin. Mae'n cynnwys cymoedd De Cymru a Bannau Brycheiniog, a'r afonydd Wysg, Ogwr, a Thâf.

Diffinio'r rhanbarth
Yn hanesyddol, bu'r fwyaf o Dde Cymru yn rhan o deyrnasoedd Gwent a Morgannwg. Heddiw, mae'n cynnwys siroedd Merthyr Tudful, Caerffili, Blaenau Gwent, Torfaen, Mynwy, Casnewydd, Caerdydd, Bro Morgannwg, Pen-y-bont ar Ogwr, Rhondda Cynon Taf, a Chastell-nedd Port Talbot.

Er ei bod yn arfer defnyddio'r term 'De Cymru' am yr ardal hon, mewn termau daearyddol pur mae de-ddwyrain Cymru yn gywirach, gyda 'De Cymru' yn enw priodol am dde-orllewin Cymru ("Gorllewin Cymru") a'r de-ddwyrain gyda'i gilydd. Yn ôl y drefn honno, rhennir Cymru yn dri rhanbarth, sef y Gogledd, y Canolbarth a'r De.

Unedau gweinyddol, hen a newydd

Siroedd presennol
Creuwyd y siroedd, bwrdeistrefi sirol a dinasoedd sirol presennol fel awdurdodau unedol yn 1996.
Bwrdeistref Sirol Blaenau Gwent
Bro Morgannwg (sir)
Dinas Caerdydd
Bwrdeistref Sirol Caerffili
Bwrdeistref Sirol Casnewydd
Bwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot
Sir Fynwy
Bwrdeistref Sirol Merthyr Tudful
Pen-y-bont ar Ogwr
Rhondda Cynon Taf
Bwrdeistref Sirol Torfaen

Siroedd cadwedig
Dyma'r siroedd a greuwyd yn 1974. Ers 1996 maent yn 'siroedd cadwedig' yn unig.
Gwent
Morgannwg (heb sir Abertawe yn rhan orllewinol y sir)

Siroedd cyn 1974
Creuwyd y siroedd hyn dan y drefn Seisnig rhwng 1284 a 1536. Cawsont eu dileu neu eu hail-lunio yn 1974.
Sir Forgannwg (heb ran orllewinol yr hen sir, er bod tuedd i gynnwys Sir Forgannwg gyfan yn 'Ne Cymru')
Sir Fynwy (llawer mwy sylweddol na'r sir bresennol o'r un enw, yn cyfateb yn fras i Went)

Gweler hefyd
Cymoedd De Cymru
Cymraeg y de
De Cymru Newydd
Gwent
Heddlu De Cymru
Morgannwg
Rhanbarthau Cymru

 
Rhanbarthau Cymru
Canolbarth Cymru

Un o ranbarthau answyddogol Cymru sydd yng nghanol y wlad yw Canolbarth Cymru.  Mae'n ffinio â Gogledd Cymru i'r gogledd, Gororau Lloegr i'r dwyrain, De a Gorllewin Cymru i'r de a Bae Ceredigion i'r gorllewin. Mae'n cynnwys bryniau'r Elenydd, Fforest Faesyfed a rhan o'r Berwyn, a'r afonydd Teifi, Gwy, Hafren ac Ystwyth.

Disgrifiad
Yn hanesyddol, roedd Canolbarth Cymru yn cynnwys Teyrnas Powys a gogledd-ddwyrain Teyrnas Deheubarth.  Yn weinyddol, mae'n cynnwys awdurdodau unedol Ceredigion a Phowys.

Ceir ymraniadau sylweddol yn ddaearyddol a diwylliannol o fewn y rhanbarth. I'r gorllewin o fynydd Pumlumon a bryniau Elenydd ceir Ceredigion, sir sy'n wynebu Bae Ceredigion ac sy'n perthyn yn nes, yn hanesyddol, i Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin (de-orllewin Cymru) nag i Bowys. Mae awdurdod lleol Powys, sef dwyrain y rhanbarth, yn llawer mwy Cymraeg yn y parthau gorllewinol nag yn yr ardaloedd ar hyd y ffin â Lloegr a fu'n rhan o'r Mers canoloesol.  Mae cryn wahaniaeth rhwng gogledd a de Powys hefyd.

Unedau gweinyddol, hen a newydd

Awdurdodau unedol
Crëwyd yr awdurdodau unedol yn 1996.
Ceredigion (yn cyfateb, gyda mân newidiadau, i sir draddodiadol Aberteifi)
Powys

Siroedd cadwedig
Dyma'r siroedd a grëwyd yn 1974. Ers 1996 maent yn 'siroedd cadwedig' yn unig.
Dyfed (gorwedd Ceredigion yng ngogledd yr hen sir)
Powys (mae Powys yn cael ei gyfrif fel 'sir gadwedig' yn ogystal â bod yn awdurdod unedol cyfoes)

Siroedd gweinyddol
Crëwyd y siroedd hyn dan y Ddeddf Llywodraeth Leol yn 1888. Cawsant eu seilio ar y siroedd traddodiadol, ond nid oeddynt yn union yr un fath. Roedd y siroedd gweinyddol yn cael eu defnyddio ar gyfer llywodraeth leol tan 1974.
Sir Aberteifi
Sir Frycheiniog
Sir Faesyfed
Sir Drefaldwyn

Gweler hefyd
Ceredigion
Powys
Rhanbarthau Cymru

 
Rhanbarthau Cymru
Nicandros

Am y bardd Cymraeg Nicander, gweler Morris Williams. Am enghreifftiau eraill o'r enw Nicander gweler Nicander (gwahaniaethu).

Bardd a gramadegydd yn yr iaith Roeg oedd Nicandros (hefyd Nicander; Groeg: Νίκανδρος) (fl. ganol yr ail ganrif CC), yn enedigol o ddinas Colophon yn Asia Leiaf.

Offeiriad etifeddol yng ngwasanaeth y duw Apollo oedd Nicander. Roedd hefyd yn feddyg galluog. Treuliai gyfnodau hir yn ardal Aetolia ac yn ninas Pergamom.

Cyfansoddai nifer o lyfrau, gan gynnwys traethawd hir ar amaeth (erys darnau ohoni ar glawr) a llyfr ar ymrithiadau (metamorphoses) a ddefnyddiwyd fel ffynhonnell gan y bardd Lladin Ofydd ac eraill.

Mae dwy o'i gerddi ar glawr ond nid oes iddyn nhw lawer o werth llenyddol, sef y Theriaca, ar feddyginiaethau yn erbyn brath nadroedd, a'r Alexipharmaca, ar wenwynau mewn bwyd a diod a sut i'w cwffio.

Beirdd Groeg yr Henfyd
Meddygon Groeg yr Henfyd
Gorllewin Cymru

Mae De-orllewin Cymru yn ailgyfeirio i'r erthygl hon.

Un o rhanbarthau answyddogol Cymru a leolir yn ne-orllewin y wlad yw Gorllewin Cymru, sy'n ffinio â Chanolbarth Cymru i'r gogledd, De Cymru i'r dwyrain, Môr Hafren i'r de a Môr Iwerddon i'r gorllewin.  Mae'n cynnwys Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro a Phenrhyn Gŵyr, ac afonydd Daugleddau, Tywi a Thawe.

Diffinio'r rhanbarth
Yn hanesyddol, mae Gorllewin Cymru yn cyfateb yn fras i diriogaeth Teyrnas Deheubarth neu'r hen sir Dyfed, ond heb Ceredigion. Heddiw, mae'n cynnwys siroedd Penfro, Caerfyrddin ac Abertawe.

Ond mae "Gorllewin Cymru" yn rhanbarth annelwig iawn mewn gwirionedd gyda'i diffiniad yn amrywio. Gellid ei gymryd yn llythrennol i olygu'r cyfan o orllewin Cymru, o Ynys Môn i Benfro, a dyna'r rhanbarth a geir gan Llywodraeth Cynulliad Cymru a'r Undeb Ewropeaidd yn ei Strategaeth Cynllun Un ar gyfer "Gorllewin Cymru a'r Cymoedd", er enghraifft. Yn nhermau daearyddol pur, yr hyn a olygir gan "Gorllewin Cymru" gan amlaf yw de-orllewin Cymru yn hytrach na'r gorllewin go iawn.

Unedau gweinyddol, hen a newydd

Siroedd presennol
Creuwyd y siroedd presennol fel awdurdodau unedol yn 1996.
Sir Abertawe
Sir Benfro
Sir Gaerfyrddin

Siroedd cadwedig
Dyma'r siroedd a greuwyd yn 1974. Ers 1996 maent yn 'siroedd cadwedig' yn unig.
Dyfed (heb Geredigion)
Morgannwg (crëwyd sir Abertawe o ran orllewinol y sir)

Siroedd cyn 1974
Creuwyd y siroedd hyn dan y drefn Seisnig rhwng 1284 a 1536. Cawsont eu dileu neu eu hail-lunio yn 1974.
Sir Benfro (yn cyfateb, gyda mân newidiadau, i'r sir bresennol o'r un enw)
Sir Gaerfyrddin (yn cyfateb, gyda mân newidiadau, i'r sir bresennol o'r un enw)
Sir Forgannwg (rhan orllewinol yr hen sir yn unig, er bod tuedd i gynnwys Sir Forgannwg gyfan yn 'Ne Cymru' yn hytrach na'r Gorllewin)

Gweler hefyd
Daearyddiaeth Cymru
Rhanbarthau Cymru
Rheilffordd Gorllewin Cymru

 
Rhanbarthau Cymru
Gwgon Gleddyfrudd

Roedd Gwgon Gleddyfrudd yn arwr traddodiadol Cymreig a gysylltir â hen deyrnas Ceredigion. Mae'n bosibl mai enw arall ar y brenin Gwgon ap Meurig (m. 871), brenin olaf Ceredigion ydyw, ond nid oes sicrwydd am hynny. Ond yn ôl un o'r achau Cymreig roedd yn un o feibion Einion Yrth ap Cunedda.

Traddodiadau
Sonnir am fedd Gwgon Gleddyfrudd yn Englynion y Beddau (Llyfr Du Caerfyrddin) ond heb ddweud mwy na hynny.

Cyfeirir ato yn Nhrioedd Ynys Prydain fel un o dri arwyr, a oedd yn ddeiliad i Bowys, a gymerodd ran ym Mrwydr Caer tua'r flwyddyn 615 (ceir y triawd yn yr erthygl honno) ynghyd â Madog ap Rhun (o Bowys).

Mae Dafydd ap Gwilym yn cyfeirio at Wlad Gwgan Gleddyfrudd:
Gwlad Wgan, fawr union faich,
Gleddyfrudd, gloyw ei ddeufraich.

Ceir cyfeiriad at Gastell Gwgon mewn dogfennau Seisnig o'r Oesoedd Canol diweddar ond mae ei leoliad yn ansicr; efallai rhwng Llanbadarn Fawr a Llanfihangel Genau'r Glyn neu yng nghyffiniau Aberaeron.

Cyfeiriadau

Hanes traddodiadol Cymru
Pobl o Geredigion
Teyrnas Ceredigion
Trioedd Ynys Prydain
Gwgon ap Meurig

Gwgon ap Meurig oedd brenin olaf Teyrnas Ceredigion. Ychydig iawn o wybodaeth bendant sydd ar gael amdano.

Cyfeirir ato fel Guocaun map Mouric yn y ddogfen Hen Gymraeg a adnabyddir fel Achresau Harley (adran XXVI). Credir y cafodd y ddogfen honno ei llunio yn nheyrnas Deheubarth.

Priododd ei chwaer Angharad y brenin Rhodri Mawr o Wynedd.

Yn ôl yr Annales Cambriae, bu farw Gwgon drwy foddi yn 871.

Mae'n bosibl fod yr arwr traddodiadol Gwgon Gleddyfrudd i'w uniaethu â Gwgon ap Meurig, ond ymddengys yn fwy tebygol ei fod yn hynafiad iddo (os cymeriad hanesyddol ydyw mewn gwirionedd).

Cyfeiriadau

Cymry'r 9fed ganrif
Genedigaethau'r 9fed ganrif
Marwolaethau 871
Pobl fu farw trwy foddi
Teyrnoedd Ceredigion
Orange (Ffrainc)

Gweler hefyd Orange.
Tref yn département Vaucluse yn ne Ffrainc yw Orange. Mae'n gorwedd tua 21 km i'r gogledd i Avignon. Hi oedd prifddinas Tywysogaeth Orange cyn i'r dywysogaeth jonno ddod yn rhan o Ffrainc yn 1713.

Mae'r dref yn enwog am ei olion Rhufeinig gyda theatr Rhufeinig mewn cyflwr eithriadol o dda. Mae ganddi boblogaeth o 28,889 (2006).

Dinasoedd Ffrainc
Vaucluse
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Ffrainc
Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Englynion y Beddau

Englynion y Beddau yw'r enw traddodiadol a roddir ar gasgliad o englynion sy'n ymwneud â lleoliad beddau hen arwyr Cymreig. Ceir y testun hynaf a helaethaf yn Llyfr Du Caerfyrddin. Mae englynion eraill sy'n perthyn i'r gyfres i'w cael ar wasgar mewn testunau eraill. Amcangyfrifir fod casgliad y Llyfr Du yn dyddio o'r nawfed neu'r ddegfed ganrif ac felly'n perthyn i lenyddiaeth Canu'r Bwlch. Diau fod englynion eraill yn cael eu hychwanegu i'r traddodiad o bryd i'w gilydd.

Mae'r englynion yn cyfuno lleoliad (yn aml yn amwys) beddau arwyr (gelwir y genre yn Llên enwau lleoedd) â rhestri o arwyr. Mae'r cyfeiriadau'n foel ond awgrymiadol a hynod Geltaidd eu naws; ceir rhestrau cyffelyb yn y traddodiad Gwyddeleg yn ogystal. Mae beddau'r arwyr yn tueddu i gael eu cysylltu a mannau claddu hynafol, fel twmpathau a chromlechi, neu lleoliadau anghysbell, amhendant, fel bryn uwch tonnau'r môr.

Dyma enghraifft o un o'r englynion, sy'n sôn am feddau Tydai Tad Awen a Dylan, mab Arianrhod ym Mhedair Cainc y Mabinogi:

Bedd Tydai Tad Awen,
yng ngodir Bryn Aren.
Yn ydd wna ton tolo,
Bedd Dylan Llan Beuno.

Er eu symlrwydd cymharol ddiaddurn mae'r englynion yn delynegol iawn, yn arbennig o'u darllen fel cyfres, ac yn cynnwys rhai o'r disgrifiadau gorau o natur yn y canu cynnar.

Llyfryddiaeth

Y testun
A.O.H. Jarman (gol.), Llyfr Du Caerfyrddin (Caerdydd, 1982)
Jones, Thomas (gol.). "The Black Book of Carmarthen 'Stanzas of the Graves'." Proceedings of the British Academy 53 (1967). tt. 97–137. dolen .

Astudiaethau
Rowland, Jenny. Early Welsh Saga Poetry: a Study and Edition of the Englynion. Caergrawnt, 1990.
Sims-Williams, Patrick. "The Early Welsh Arthurian Poems", yn The Arthur of the Welsh: The Arthurian Legend in Medieval Welsh Literature, gol. Rachel Bromwich, et al. Caerdydd, 1991. tt. 33-71.

Cerddi Cymraeg
Beddau
Canu'r Bwlch
Llyfr Du Caerfyrddin
Hanes traddodiadol Cymru
Mytholeg Gymreig
Brut (gwahaniaethu)

Mae'r gair Brut yn gallu cyfeirio at fwy nag un peth:

Brut - tudalen ar gefndir y pwnc
Brut y Tywysogion - Cronicl o hanes y tywysogion Cymreig
Brut Sieffre - enw arall ar lyfr ffug-hanes dylanwadol Sieffre o Fynwy
Brut y Brenhinedd - teitl a roddir ar yr amryw ferisynau Cymraeg o Frut Sieffre o Fynwy yn gyffredinol
Brut Dingestow - un o'r fersiynau Cymraeg Canol mwyaf adnabyddus o Frut Sieffre
Brut y Saeson - fersiwn arall (crynodeb) o Frut y Tywysogion
Brut Aberpergwm - Fersiwn ffug o Frut y Tywysogion a sgwennwyd gan Iolo Morgannwg
Brut Ieuan Brechfa - fersiwn diweddar o Frut y Tywysogyon
Brut Layamon - fersiwn Saesneg Canol o waith Sieffre o Fynwy gan Layamon 
Roman de Brut - addasiad Ffrangeg Normanaidd o Frut Sieffre gan Robert Wace

Gweler hefyd:
Brud - enw am ddarogan yn Gymraeg Canol
Brutus (gwahaniaethu)
Gwallter Brut (neu Walter Brut[e])
Edmund Gwenn

Actor ffilm oedd Edmund Gwenn (ganwyd Edmund Kellaway) (26 Medi 1877 – 6 Medi 1959).

Theatr 
 Man and Superman (1902)

Ffilmiau 
 The Real Thing At Last (1916)
 The Skin Game (1921 a 1931)
 The Good Companions (1933)
 The Bishop Misbehaves (1935)
 South Riding (1938)
 Pride and Prejudice (1940)
 Lassie Come Home (1943)
 Miracle on 34th Street (1947)
 Mister 880 (1950)
 The Trouble with Harry (1955)

Actorion theatr Seisnig
Actorion ffilm Seisnig
Genedigaethau 1877
Marwolaethau 1959
Genefa

Ail ddinas y Swistir o ran poblogaeth yw Genefa neu Geneva (Ffrangeg Genève, Almaeneg Genf, Eidaleg Ginevra, Rhaeto-Romáwns Genevra). Fe'i lleolir ar Llyn Léman (Llyn Genefa) yng ngorllewin pell y wlad. Prifddinas canton o'r un enw a dinas fwyaf y Swistir Ffrangeg ei hiaith yw hi hefyd. Mae ganddi boblogaeth o 185,028 (2005). Mae ardal ddinesig Genefa yn lledu dros y ffin â Ffrainc gan gynnwys rhannau o départements Ain a Haute-Savoie yn Ffrainc, yn ogystal â rhannau o canton Vaud. Mae'r ardal ddinesig mewn cyfanswm yn gartref i dua 700,000 o bobl.

Hanes 
Ar 10 Ionawr, 1920, cyfarfu Cynghrair y Cenhedloedd am y tro cyntaf yng Ngenefa, ei bencadlys ar ôl hynny hyd ddiwedd ei oes yn 1946.

Darllen pellach 
 Edwards, Owen Morgan. O'r Bala i Geneva (Y Bala: Davies ac Evans, 1889)

Dolenni allanol

Swyddogol 
Genefa
Gwefan swyddogol Dinas Genefa 
Gwefan swyddogol Canton Genefa
Hanes y ddinas

Twristiaeth 
Swyddfa Twristiaeth Genefa 
Cludiant cyhoeddus Genefa
Canolfan Croeso Rhyngwladol Genefa 
gwybodaeth am Genefa

 
Dinasoedd y Swistir
Brut

Gweler hefyd Brut (gwahaniaethu)

Mae Brut yn enw a ddefnyddid yng Nghymru yn yr Oesoedd Canol ar gyfer hanes neu gronicl. Roedd y cynnwys yn gallu bod yn hanes go iawn, hanes traddodiadol neu'n gymysgedd o'r ddau.

Tarddiad y gair Brut yw enw personol y cymeriad traddodiadol Brutus, sylfaenydd chwedlonol hil y Brytaniaid (hynafiaid y Cymry, y Cernywiaid a'r Llydawyr). Sieffre o Fynwy a gyflwynodd Frutus i'r byd yn ei lyfr Historia Regum Britanniae (a elwir hefyd Brut Sieffre; Brut y Brenhinedd yw enw'r arferol ar y fersiynau Cymraeg Canol). Ystyr y gair 'brut' yn wreiddiol felly oedd "hanes Brutus", ond yn ddiweddarach daeth i olygu cronicl neu lyfr hanes yn ymwneud â hanes Ynys Prydain a Chymru.

Mae'r llinell rhwng hanes go iawn a hanes traddodiadol yn tueddu i fod yn amlwg i ni heddiw, ond nid oedd mor eglur yn yr Oesoedd Canol.

Brutiau Cymreig yr Oesoedd Canol
Brut y Tywysogion - Cronicl o hanes y tywysogion Cymreig
Brut Sieffre - enw arall ar lyfr ffug-hanes dylanwadol Sieffre o Fynwy
Brut y Brenhinedd - teitl a roddir ar yr amryw ferisynau Cymraeg o Frut Sieffre o Fynwy yn gyffredinol
Brut Dingestow - un o'r fersiynau Cymraeg Canol mwyaf adnabyddus o Frut Sieffre

Brutiau ffug diweddarach
Brut Aberpergwm - Fersiwn ffug o Frut y Tywysogion a sgwennwyd gan Iolo Morgannwg a'i dadogi ar Garadog o Lancarfan
Brut Ieuan Brechfa - Fersiwn diweddar o Frut y Tywysogyon

Gweler hefyd
Brud - enw Cymraeg Canol am ddarogan

Croniclau
Hanes traddodiadol Cymru
Rhyddiaith Cymraeg Canol