alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Cwpan Rygbi Ewrop 2000–2001

Chweched rhifyn Cwpan Heineken oedd Cwpan Rygbi Ewrop 2000–2001.

Gemau Grŵp
Yn y gemau grŵp, byddai tîm yn derbyn:
2 bwynt am ennill
1 pwynt am gêm gyfartal

Byddai pob tîm yn chwarae'r timau eraill yn eu grŵp ddwywaith. Byddai'r tîm ar frig pob grŵp yn chwarae yn rownd yr wyth olaf ynghyd â'r ddau tîm gorau sy'n ail hefyd.

Grŵp 1

Grŵp 2

Grŵp 3

Grŵp 4

+ Castres - 1 pwynt wedi'i ddidynnu (chwaraewr anghymwys)

Grŵp 5

Grŵp 6

Rownd yr wyth olaf
Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.
 Caerlŷr 41 - 10 Abertawe
 Caerloyw 21 - 15 Caerdydd
 Stade Français 36 - 19 Pau
 Munster 38 - 29 Biarritz Olympique

Rownd Gyn-derfynol
Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.
 Caerlŷr 19 - 15 Caerloyw
 Stade Français 16 - 15 Munster

Rownd Derfynol
Chwaraewyd ar 19 Mai 2001 ym Mharc des Princes, Paris, Ffrainc
 Caerlŷr 34 - 30 Stade Français

2000
2001
2000–2001
Cwpan Rygbi Ewrop 1999–2000

Pumed rhifyn Cwpan Heineken oedd Cwpan Rygbi Ewrop 1999–2000.

Gemau Grŵp
Yn y gemau grŵp, byddai tîm yn derbyn:
2 bwynt am ennill
1 pwynt am gêm gyfartal

Byddai pob tîm yn chwarae'r tîmau eraill yn eu grŵp dwywaith. Byddai'r tîm ar frig pob grŵp yn chwarae yn rownd yr wyth olaf ynghyd â'r ddau tîm gorau sy'n ail hefyd.

Grŵp 1

Grŵp 2

Grŵp 3

Grŵp 4

Grŵp 5

Grŵp 6

Rownd yr wyth olaf
Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.
 Toulouse 31 - 18 Montferrand
 Munster 27 - 10 Stade Français
 Llanelli 22 - 3 Caerdydd
 Northampton 25 - 22 Picwns

Rownd cyn-derfynol
Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.
 Toulouse 25 - 31 Munster (Stade Lescure, Bordeaux, France)
 Northampton 31 - 28 Llanelli (Stadiwm Madejski, Reading, Lloegr)

Rownd derfynol
Chwaraewyd ar 19 Mai 2001 yn Twickenham, Llundain, Lloegr
 Northampton 9 - 8 Munster

1999
2000
1999–2000
Afon Medway

Afon yng Nghaint gyda hyd byr yng Ngorllewin Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw Afon Medway. Mae'n codi yn y Weald yng Ngorllewin Sussex ger pentref Turners Hill, ac yn llifo tua'r gogledd ac wedyn i'r dwyrain am 110 km (70 mi) trwy Gaint i aberu yn Afon Tafwys ger Sheerness. Ar ei ffordd mae'n llifo trwy Tonbridge, Maidstone, Rochester, Chatham a Gillingham. Mae ganddi ddalgych o 2,400 km² (930 mi²) – y dalgylch ail fwyaf yn ne Lloegr ar ôl Afon Tafwys – sy'n cynnwys chwe phrif isafon a llawer o lednentydd  llai.

Dyma'r prif isafonydd:

 Afon Eden
 Afon Bourne
 Afon Teise
 Afon Beult
 Afon Loose neu Loose Stream
 Afon Len

Yn y gorffennol roedd yr afon yn bwysig fel ffordd o gludo nwyddau, a byddai cychod trwm yn mynd i fyny'r afon cyn belled â Tonbridge. Mae un ar ddeg o lociau rhwng Allington a Tonbridge

Brwydr Afon Medway
Yn y flwyddyn OC 43 ymladdwyd brwydr fawr rhwng llwyth Celtaidd y Catuvellauni a'r Rhufeiniaid ar lan yr afon, ar safle rhywle yng nghyffiniau Rochester. Caradog a’i frawd Togodumnus a arweiniodd lluoedd y Catuvellauni yn erbyn y fyddin Rufeinig dan Aulus Plautius. Gorchfygwyd hwy gan y Rhufeiniaid yn y frwydr honno ac mewn brwydr arall ar lan Afon Tafwys wedyn a chymerodd y llengoedd feddiant ar diriogaethau’r llwyth. Lladdwyd Togodumnus yn y brwydro, ond dihangodd Caradog tua’r gorllewin i deyrnas y Silwriaid.

Medway
Medway
Brwydrau Lloegr
Hanes Prydain
Bwlch Oerddrws

Bwlch yn ne-ddwyrain Meirionnydd, Gwynedd, rhwng Dolgellau a Dinas Mawddwy yw Bwlch Oerddrws (neu Bwlch yr Oerddrws). Mae lôn priffordd yr A470 yn ei groesi. Ar ei uchaf mae'n 360 metr (tua 1200 troedfedd) uwchlaw lefel y môr.

Daearyddiaeth
I'r gogledd mae cadwyn hir y ddwy Aran, Aran Fawddwy ac Aran Benllyn, yn ymestyn i gyfeiriad Y Bala a'r Berwyn. I'r de mae'r gadwyn yn parhau i gyfeiriad Corris a Llyn Mwyngil gyda chopaon Cribin Fach, Waun Oer a Mynydd Ceiswyn. O gwmpas y bwlch ei hun ceir llethrau llwm Ochr-y-Bwlch i'r gogledd, sy'n codi i Ben y Bryn Fforchog (660m). I'r de ceir clogwyni Craig y Bwlch dan y Gribin Fach. Mae'n fwlch llydan ac agored iawn ac mae'n hawdd gweld sut y cafodd yr enw 'Oerddrws'. Ceir fferm ychydig filltiroedd i'r de, ar bwys y lôn i Gorris, o'r enw 'Hafoty Oer' yn ogystal.

Rhedai'r hen lôn bost o gyfeiriad Dolgellau drwy'r Groes-lwyd a heibio i dafarn enwog Y Llwynogod Croesion (). Ers canrifoedd mae'r dafarn honno wedi croesawu teithwyr ac mae ymhlith yr uchaf a'r unigaf yng Nghymru. Mae llwybr i ben Cadair Idris yn dechrau ychydig is i fyny o'r dafarn. Â'r ffordd yn ei blaen heibio ffermdy Gwanas-fawr gan groesi Afon Clywedog a dringo'n syth i'r bwlch ei hun. O'r bwlch mae'r olygfa i'r ddau gyfeiriad, gorllewin a dwyrain, yn odidog pan fo'r tywydd yn braf. Mae'r ffordd yn disgyn yn syth ac yn serth (1:5) i gyfeiriad Dinas Mawddwy a Mallwyd gan ddilyn glannau Afon Cerist i lawr i ymuno ag Afon Dyfi. Camlan yw enw'r llecyn wrth waelod y bwlch ond mae'n annhebygol fod yna unrhyw gysylltiad rhyngddo a safle'r frwydr enwog.

Hanes
Dywedir fod Gwylliaid Cochion Mawddwy yn arfer ymosod ar deithwyr a'u hysbeilio wrth iddynt fynd trwy'r bwlch.

Ym mis Medi 2009, caewyd y ffordd trwy'r bwlch gan dirlithriad, ac arhosodd ar gau bum diwrnod. Teithiodd bws ysgol â phlant ar y ffordd tra'i bod hi ar gau, a achosodd pryderon diogelwch.

Cyfeiriadau

Oerddrws
Dolgellau
Mawddwy
Meirionnydd
Penllyn

Erthygl am yr ardal yng Ngwynedd yw hon. Am y pentref ym Mro Morgannwg gweler Pen-llin (Penllyn).
Penllyn yw'r ardal sydd o gwmpas Llyn Tegid a'r Bala ym Meirionnydd (de-ddwyrain Gwynedd). Mae'n cynnwys plwyfi Llandderfel, Llanfor, Llangywair, Llanycil a Llanuwchllyn. Mae Penllyn yn ardal sy'n enwog am ei chyfraniad i ddiwylliant Cymru a llenyddiaeth Gymraeg. Dyma ardal "Y Pethe", chwedl Llwyd o'r Bryn.

Cantref Penllyn
Yn Oes y Tywysogion cantref oedd Penllyn. Cynhelid ei lys yng Nghaer Gai, ger Llyn Tegid, ond yn ddiweddarach fe'i symudwyd i'r Bala. Roedd yn gantref ar y ffin rhwng teyrnas Gwynedd a Phowys. Ymddengys iddo ddechrau fel arglwyddiaeth annibynnol. Cysylltir yr arwr chwedlonol Gronw Pebyr â Phenllyn ym Mhedwaredd Gainc y Mabinogi. Aeth yn rhan o deyrnas Powys yn y cyfnod cynnar. Roedd yn fan o bwys strategol yn gorwedd rhwng Ardudwy a Meirionnydd yn y gorllewin a Glyndyfrdwy yn y dwyrain a cheisiai tywysogion Gwynedd sicrhau meddiant arno er mwyn amddiffyn Gwynedd o ymosodiadau o du Powys a'r dwyrain. Fe'i cipiwyd yn derfynol gan Llywelyn Fawr ar ddechrau'r 13g. Ar ôl goresgyniad 1284 fe'i unwyd â Meirionnydd ac Ardudwy i greu Sir Feirionnydd.

Ymrennid Penllyn yn ddau gwmwd:
Is Tryweryn
Uwch Tryweryn

Rhai o enwogion Penllyn
Bedo Aeddren, bardd canoloesol
R. J. Derfel, bardd a radicalydd
Owen M. Edwards, llenor ac addysgwr
Tom Ellis, gwleidydd Rhyddfrydol radicalaidd
Peredur Lynch bardd, ysgolhaig
Huw Cae Llwyd, bardd canoloesol
Ieuan ap Tudur Penllyn, bardd canoloesol
Michael D. Jones, un o sefydlwyr y Wladfa
Siôn Dafydd Las, bardd teulu
Tudur Penllyn, un o feirdd mwyaf cyfnod Beirdd yr Uchelwyr

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Darllen pellach
Geraint Bowen, Penllyn (1967)
Elwyn Edwards, Blodeugerdd Penllyn (1983)

Cantrefi Cymru
Daearyddiaeth Gwynedd
Diwylliant Cymru
Hanes Gwynedd
Meirionnydd
Teyrnas Gwynedd
Teyrnas Powys
Cwpan Rygbi Ewrop 2001–2002

Seithfed rhifyn Cwpan Heineken oedd Cwpan Rygbi Ewrop 2001–2002.

Gemau Grŵp
Yn y gemau grŵp, byddai tîm yn derbyn:
2 bwynt am ennill
1 pwynt am gêm gyfartal

Byddai pob tîm yn chwarae'r tîmau eraill yn eu grŵp dwywaith. Byddai'r tîm ar frig pob grŵp yn chwarae yn rownd yr wyth olaf ynghyd â'r ddau tîm gorau sy'n ail.

Grŵp 1

Grŵp 2

Grŵp 3

Grŵp 4

Grŵp 5

Grŵp 6

Rownd yr wyth olaf
Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.
 Castres 22 - 21 Montferrand
 Stade Français 14 - 16 Munster
 Teigrod Caerlŷr 29 - 18 Leinster
 Bath 10 - 27 Llanelli

Rownd gyn-derfynol
Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.
 Castres 17 - 25 Munster
 Teigrod Caerlŷr 13 - 12 Llanelli

Rownd derfynol
Chwaraewyd ar 25 Mai 2002 yn Stadiwm y Mileniwm, Caerdydd, Cymru
 Teigrod Caerlŷr 15 - 9 Munster

2001
2002
2001–2002
Cwpan Rygbi Ewrop 2002–2003

Wythfed rhifyn Cwpan Heineken oedd Cwpan Rygbi Ewrop 2002–2003.

Gemau Grŵp
Yn y gemau grŵp, bydd tîm yn derbyn:
2 bwynt am ennill
1 pwynt am gêm gyfartal

Byddai pob tîm yn chwarae'r tîmau eraill yn eu grŵp dwywaith. Byddai'r tîm ar frig pob grŵp yn chwarae yn rownd yr wyth olaf ynghyd â'r ddau tîm gorau sy'n ail hefyd.

Grŵp 1

Grŵp 2

Grŵp 3

Grŵp 4

Grŵp 5

Grŵp 6

Rownd yr wyth olaf
Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.
 Leinster 18 - 13 Biarritz Olympique
 Llanelli 19 - 26 Perpignan
 Toulouse 32 - 16 Seintiau Northampton
 Teigrod Caerlŷr 7 - 20 Munster

Rownd gyn-derfynol
Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.
 Leinster 14 - 21 Perpignan
 Toulouse 13 - 12 Munster

Rownd derfynol
Chwaraewyd ar 24 Mai 2003 ar Heol Lansdowne, Dulyn, Iwerddon
 Perpignan 17 - 22 Toulouse

2002
2003
2002–2003
Cwpan Rygbi Ewrop 2003–2004

Nawfed rhifyn Cwpan Heineken oedd Cwpan Rygbi Ewrop 2003–2004.

Gemau Grŵp
Yn y gemau grŵp, byddai tîm yn derbyn:
 4 pwynt am ennill
 2 pwynt am gêm gyfartal
 1 pwynt bonws am sgorio 4 cais mewn gêm
 1 pwynt bonws am golli gan 7 pwynt neu lai

Byddai pob tîm yn chwarae'r tîmau eraill yn eu grŵp dwywaith. Byddai'r tîm ar frig pob grŵp yn chwarae yn rownd yr wyth olaf ynghyd â'r ddau tîm gorau sy'n ail.

Grŵp 1

Grŵp 2

Grŵp 3

Grŵp 4

Grŵp 5

Grŵp 6

Rownd yr wyth olaf
Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.
 Toulouse 36 - 10 Edinburgh
 London Wasps 34 - 3 Gloucester
 Munster 37 - 32 Stade Français
 Llanelli Scarlets 10 - 27 Biarritz Olympique

Rownd gyn-derfynol
Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.
 Toulouse 19 - 11 Biarritz Olympique
 Munster 32 - 37 London Wasps

Rownd derfynol
Chwaraewyd ar 23 Mai 2004 yn Twickenham, Llundain, Lloegr
 Toulouse 20 - 27 London Wasps

2003
2004
2003–2004
Ostorius Scapula

Roedd Publius Ostorius Scapula (bu farw 52) yn weinyddwr a chadfridog Rhufeinig fu'n llywodraethwr Prydain o 47 hyd ei farwolaeth. Ef fu'n gyfrifol am orchfygu Caradog a'i gymeryd yn garcharor.

Credir bod Publius Ostorius Scapula yn fab Quintus Ostorius Scapula, cyd-bennaeth cyntaf Gard y Praetoriwm a apwyntiwyd gan yr ymerawdwr Augustus ac yn ddiweddarach llywodraethwr Yr Aifft.

Nid oes gwybodaeth am ei yrfa gynnar ond yng ngaeaf 47 apwyntiwyd ef yn ail lywodraethwr Prydain gan yr ymerawdwr Claudius, i gymeryd lle Aulus Plautius. Roedd de-ddwyrain yr ynys eisoes wedi ei choncro, ond ymosododd rhai o'r llwythau ar ffiniau'r dalaith Rufeinig, gan gredu na fyddai'r llywodraethwr newydd yn barod i arwain ymgyrch mor hwyr yn y flwyddyn.

Ymosododd Ostorius ar yr Iceni, oedd yn byw yn y diriogaeth sy'n Norfolk heddiw, oedd wedi bod mewn cynghrair a'r Rhufeiniaid ond yna wedi gwrthryfela. Gorchfygwyd yr Iceni, ond ni ymgorfforwyd eu tiriogaeth yn y dalaith Rufeinig yr adeg yma.

Wedi concro'r llwythau oedd wedi codi mewn gwrthryfel, dechreuodd Ostorius ymgyrchu tu hwnt i ffiniau'r dalaith. Ymosododd ar y Deceangli yng ngogledd-ddwyrain Cymru yn 48, ond bu raid iddo ddychwelyd tua'r dwyrain pan fu gwrthryfel ymysg y Brigantes.

Wedi i'w lwyth ef ei hun, y Catuvellauni, gael eu gorchfygu gan y Rhufeiniaid yr oedd Caradog wedi symud i diriogaeth y Silwriaid yn ne-ddwyrain Cymru, ac wedi ei dderbyn fel eu harweinydd mewn rhyfel. Dan bwysau gan y Rhufeiniaid, aeth Caradog tua'r gogledd i diriogaeth yr Ordoficiaid, ond yn 51 gorchfygwyd ef gan Ostorius mewn brwydr, efallai ar lannau Afon Hafren.

Parhaodd y Silwriaid i ymladd yn erbyn y Rhufeiniaid, a dywedir i Ostorius ddatgan fod y llwyth mor beryglus nes byddai raid eu lladd i gyd neu eu halltudio. Ymosododd y Silwriaid ar gorff o filwyr Rhufeinig oedd yn adeiladu caerau yn eu tiriogaeth, a dim ond trwy ymdrech fawr y gallodd y Rhufeiniaid eu hachub. Dywedir i'r Silwriaid gymeryd Rhufeinwyr yn garcharorion a'u rhannu ymhlith llwythau cyfagos i greu cynghrair yn erbyn Rhufain.

Bu farw Ostorius yn annisgwyl yn 52 heb fod wedi concro'r Silwriaid. Wedi ei farwolaeth gallasant orchfygu lleng oedd yn cael ei harwain gan Gaius Manlius Valens cyn i'r llywodraethwr newydd, Aulus Didius Gallus, gyrraedd. Dim ond 25 mlynedd yn ddiweddarach, dan Sextus Julius Frontinus, y gorchfygwyd y llwyth yn derfynol.

Euroswydd
Mae rhai ysgolheigion yn y gorffennol wedi ceisio uniaethu Ostorius ag Euroswydd, tad Nisien ac Efnysien yn chwedl Branwen ferch Llŷr.

Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Llwythau Celtaidd Cymru
Llywodraethwyr Rhufeinig Prydain
Marwolaethau 52
Milwyr Ymerodraeth Rhufain
Cymhathiad diwylliannol

Proses o integreiddiad cyson ydy cymhathiad diwylliannol pan mae aelodau grŵp ethnig-ddiwylliannol, fel arfer mewnfudwyr neu grwpiau lleiafrifol, yn cael eu "hamsugno" i gymuned sefydledig ac yn gyffredinol mwy o faint, ac felly'n colli'u hunaniaeth. Weithiau caiff ranbarth neu gymdeithas lle mae cymhathiad yn digwydd ei ddisgrifio fel tawddlestr.

Enghreifftiau
 Americaneiddio
 Cymreigio
 Seisnigio

Gweler hefyd
Globaleiddio

 
Cysyniadau diwylliannol
Cymdeithaseg
Cwpan Rygbi Ewrop 2004–2005

Degfed rhifyn Cwpan Heineken oedd Cwpan Rygbi Ewrop 2004–2005.

Gemau Grŵp
Yn y gemau grŵp, byddai tîm yn derbyn:
 4 pwynt am ennill
 2 pwynt am gêm gyfartal
 1 pwynt bonws am sgorio 4 cais mewn gêm
 1 pwynt bonws am golli gan 7 pwynt neu lai

Byddai pob tîm yn chwarae'r tîmau eraill yn eu grŵp dwywaith. Byddai'r tîm ar frig pob grŵp yn chwarae yn rownd yr wyth olaf ynghyd â'r ddau tîm gorau sy'n ail.

Grŵp 1

Grŵp 2

Grŵp 3

Grŵp 4

Grŵp 5

Grŵp 6

Rownd yr wyth olaf
Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.
 Toulouse 37 - 9 Seintiau Northampton
 Leinster 13 - 29 Teigrod Caerlŷr
 Stade Français 48 - 8 Hebogau Newcastle
 Biarritz Olympqiue 19 - 10 Munster

Rownd gyn-derfynol
Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.
 Stade Français 20 - 17 Biarritz Olympique
 Teigrod Caerlŷr 19 - 27 Toulouse

Rownd derfynol
Chwaraewyd ar 22 Mai 2005 yn Murrayfield, Caeredin, Yr Alban
 Toulouse 18 - 12 Stade Français (ar ôl amser ychwanegol)

2004
2005
2004–2005
Tawddlestr

Mae'r erthygl hon am y trosiad am ddatblygiad cymdeithasau. Am y llestri, gweler crwsibl neu pair.

Trosiad i ddisgrifio'r ffordd gydryw mae cymdeithasau yn datblygu yw tawddlestr. "Cynhwysion" y llestr yw grwpiau ethnig gwahanol sydd rhywsut yn byw yn yr un ardal, ac maent yn cyfuno i golli eu hunaniaethau ac i ffurfio grŵp diwylliannol newydd. Yr achos fwyaf enwog yw datblygiad "yr Americanwr" ar ddechrau'r ugeinfed ganrif gyda pholisi mewnfudo drws agored yr Unol Daleithiau.

Gweler hefyd 
 Amlddiwylliant
 Cymhathiad diwylliannol

Cenedlaetholdeb
Cymhathiad diwylliannol
Eisteddfod Aberteifi 1176

Eisteddfod Aberteifi, a gynhaliwyd dros y Nadolig yn 1176, yw'r eisteddfod gyntaf sy'n hysbys.

Fe'i cynhaliwyd gan Yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth yn ei lys yn Aberteifi. Cyn ei chynnal roedd y tywysog wedi anfon cenhadon i bob cwr o'r wlad i gyhoeddi'r ŵyl. Dyma'r cofnod amdano sydd ym Mrut y Tywysogion (diweddarwyd yr orgraff):

Y Nadolig yny flwyddyn honno y cynhelis yr Arglwydd Rhys ap Gruffudd llys yn ardderchog yn Aberteifi, yn y castell, ac y gosodes deuryw ymryson yno, un y rhwng beirdd a phrydyddion, un arall y rhwng telynorion a chrythorion a phibyddion ac amrafaelion genhedloedd gerdd miwsig, ac ef a beris gosod dwy gadair i'r gorchfygwyr ac ef a anrhydedodd y rhei hynny o roddion ehelaeth.

Gŵr ifanc o lys Rhys a enillodd gadair y telynorion ond cipiwyd y gwobrau barddonol gan feirdd Gwynedd. Yn anffodus dydi'r Brut ddim yn enwi'r beirdd hynny ond buasai Cynddelw Brydydd Mawr, Meilyr ap Gwalchmai ac Einion ap Gwalchmai yn eu hanterth.

1176
12fed ganrif yng Nghymru
Aberteifi
Beirdd y Tywysogion
Aberteifi 1176
1176
Aberteifi 1176
Teyrnas Deheubarth
Y Traddodiad Barddol
Jovian

Flavius Claudius Iovianus (332 – 17 Chwefror 364), mwy adnabyddus fel Jovian, oedd ymerawdwr Rhufain rhwng 26 Mehefin 363 a'i farwolaeth.

Ganed Jovian yn Singidunum yn Pannonia, yn fab i un o swyddogion yr ymerawdwr Cystennin II. Ymunodd a'r fyddin a daeth yn gadfridog. Aeth gyda'r ymerawdwr Julian ar ei ymgyrch yn erbyn y Persiaid dan 
Sapor II. Pan fu farw Julian o glwyf a dderbyniodd mewn ysgarmes yn erbyn y Persiaid, dewisodd y fyddin Jovian fel ymerawdwr.

Gwnaeth Jovian gytundeb heddwch a'r Persiaid, gan gytuno i ildio iddynt y pum talaith Rufeinig i'r dwyrain o Afon Tigris oedd wedi eu concro gan Diocletian yn 298, a chaniatau i'r Persiaid feddiannu caerau Nisibis, Castra Maurorum a Singara. Bu raid i'r Rhufeiniaid gytuno i ildio eu dylanwad yn Armenia hefyd, a bu raid i frenin Armenia, Arshak II, gytuno i beidio cymryd rhan mewn unrhyw anghydfod rhwng Rhufain a Phersia yn y dyfodol, a hefyd ildio rhan o'i deyrnas i Sapor II.

Ystyriai'r Rhufeiniaid y cytundeb yma yn warth, a gwnaeth Jovian yn amhoblogaidd. Wedi cyrraedd Antiochia penderfynodd fynd ymlaen ar ei union i Gaergystennin i geisio cryfhau ei safle. Yn wahanol i Julian, oedd wedi ceisio hyrwyddo paganiaeth, roedd Jovian yn Gristion, a sicrhaodd fod deddfau Julian yn erbyn yr eglwys yn cael ei diddymu a bod Athanasius yn cael dychwelyd i'w esgobaeth.

Bu farw Jovian ar 17 Chwefror 364 ar ôl teyrnasiad o ddim ond 8 mis. Cafwyd ef yn farw yn ei wely yn ei babell yn Dadastana, hanner ffordd rhwng Ancira a Nicea. Nid oes sicrwydd am achos ei farwolaeth.

Genedigaethau 332
Marwolaethau 364
Ymerodron Rhufeinig
William Nichol

Merthyr Protestannaidd a losgwyd wrth y stanc yn Hwlffordd yn ystod y Gwrthddiwygiad o dan Mari Tudur oedd William Nichol (bu farw 9 Ebrill 1558).

Safai unwaith gofeb o garreg tywod coch iddo, yn y man y lladdwyd yn Hwlffordd.

Cyfeiriadau

Marwolaethau 1558
Merthyron Protestannaidd
Rawlins White

Merthyr Protestannaidd a losgwyd wrth y stanc yng Nghaerdydd yn ystod y Gwrthddiwygiad o dan Mari Tudur oedd Rawlins White.

Cymry'r 16eg ganrif
Hanes crefydd yng Nghymru
Merthyron Protestannaidd
Oostende

Tref ar arfordir Gwlad Belg, yn nhalaith Gorllewin Fflandrys yw Oostende (Iseldireg Oostende, Ffrangeg Ostende, Almaeneg Ostende). Hon yw'r dref fwyaf ar arfordir Gwlad Belg, ac mae'n ganolfan dwristaidd ac economeg o bwys. Mae'r porthladd yn bwysig hefyd. Poblogaeth y dref yw 68,931 (amcangyfrif dechrau 2006).

Adeiladau a chofadeiladau
Eglwys Sant Petrus a Sant Paulus 
Mu.Zee (amgueddfa)
Peperbusse (tŵr)
Tŷ James Ensor (amgueddfa)

Enwogion
Léon Spilliaert (1881-1946), arlunydd
Marie-José, brenhines yr Eidal (1906-2001)

Fflandrys
Dinasoedd Gwlad Belg
Tynged

Tynged yw'r cysyniad fod cwrs anochel i ddigwyddiadau a bod ffrwd bywyd bod dynol yn rhagosodedig. Ynghlwm wrth y syniad o Dynged yw'r gred mewn proffwydoliaeth.

Mae'n gysynyiad sy'n chwarae rhan amlwg ym mytholeg Geltaidd ac a welir yn elfen amlwg yn llenyddiaeth Gymraeg gynnar, e.e. Canu'r Bwlch a'r Hengerdd, ynghyd â chwedlau fel y Mabinogi. Y gair cyfatebol yn y Wyddeleg yw geas.

Gweler hefyd 
Tynged Amlwg

 
Athroniaeth ac athrawiaeth grefyddol
Cysyniadau athronyddol
Dyfodol
Metaffiseg
Cwpan Rygbi Ewrop 2005–2006

Unarddegfed rhifyn Cwpan Heineken oedd Cwpan Rygbi Ewrop 2005–2006.

Gemau Grŵp

Yn y gemau grŵp, byddai tîm yn derbyn:
 4 pwynt am ennill
 2 pwynt am gêm gyfartal
 1 pwynt bonws am sgorio 4 cais mewn gêm
 1 pwynt bonws am golli gan 7 pwynt neu lai

Byddai pob tîm yn chwarae'r tîmau eraill yn eu grŵp dwywaith. Byddai'r tîm ar frig pob grŵp yn chwarae yn rownd yr wyth olaf ynghyd â'r ddau tîm gorau sy'n ail.

Grŵp 1

Grŵp 2

Grŵp 3

Grŵp 4

Grŵp 5

Grŵp 6

Rownd yr wyth olaf
Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.
 Toulouse 35 - 41 Leinster
 Munster 19 - 10 Perpignan
 Teigrod Caerlŷr 12 - 15 Caerfaddon
 Biarritz Olympique 11 - 6 Siarcod Sale

Rownd gyn-derfynol
Timau cartref wedi'u rhestru gyntaf.
 Biarritz 18 - 9 Caerfaddon
 Leinster 6 - 30 Munster

Rownd derfynol
Chwaraewyd ar 20 Mai 2006 yn Stadiwm y Mileniwm, Caerdydd, Cymru
 Biarritz 19 - 23 Munster

2005
2006
2005–2006
Ray Bradbury

Awdur llenyddol, ffantasi, arswyd, ffuglen wyddonol, a dirgelwch  Americanaidd oedd Ray Douglas Bradbury (22 Awst 1920 - 5 Mehefin 2012). Ei ddau waith enwocaf yw The Martian Chronicles (1950) a Fahrenheit 451 (1953).

Llyfryddiaeth

Nofelau
The Martian Chronicles (1950)
Fahrenheit 451 (1953)
Dandelion Wine (1957)
Something Wicked This Way Comes (1962)
The Halloween Tree (1972)
Death Is a Lonely Business (1985)
A Graveyard for Lunatics (1990)
From the Dust Returned (2001)
Let's All Kill Constance (2002)
Farewell Summer (2006)

Cofiant
Green Shadows, White Whale (1992)

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol

Americanwyr Swedaidd
Genedigaethau 1920
Llenorion arswyd Americanaidd
Llenorion ffantasi Americanaidd
Llenorion ffuglen wyddonol Americanaidd
Llenorion straeon byrion Americanaidd yr 20fed ganrif
Llenorion straeon byrion Americanaidd yr 21ain ganrif
Llenorion straeon byrion Americanaidd yn yr iaith Saesneg
Marwolaethau 2012
Nofelwyr Americanaidd yr 20fed ganrif
Nofelwyr Americanaidd yr 21ain ganrif
Nofelwyr Americanaidd yn yr iaith Saesneg
Pobl o Illinois
Valentinian I

Flavius Valentinianus (321 – 17 Tachwedd 375), mwy adnabyddus fel Valentinian I, oedd ymerawdwr Rhufain yn y gorllwein o 364 hyd 375.

Ganed Valentinian yn Cibalis yn nhalaith Pannonia. Ymunodd a’r fyddin a daeth yn swyddog yn y gard, gan godi i safle uchel yn ystod teyrnasid Julian a Jovian trwy ei ddewrder a’i allu milwrol. Cyhoeddwyd ef yn ymerawdwr gan y fyddin wedi marw Jovian. Roedd yn 44 oed pan ddaeth yn ymerawdwr ar 28 Chwefror 364. Yn fuan wedyn penododd ei frawd Valens fel cyd-ymerawdwr.

Daeth y ddau frawd i gytundeb yn Naissus (Nissa) i rannu’r ymerodraeth rhyngddynt, gyda Valentinian yn cymryd Italia, Iliria, Hispania, Gal, Prydain ac Africa.

Yn ystod teyrnasiad Valentinian bu rhyfeloedd yn Affrica, ar ffin Afon Rhein ac ym Mhrydain. Daeth y Rhufeiniaid i wrthdrawiad a phobloedd nad oedd son amdanynt cynt, y Bwrgwndiaid, y Sajones a’r Alamanes.. Bu hefyd ymgais gan Procopius, perthynas i Julian, i’w sefydlu ei hun fel ymerawdwr, ond llwyddodd Valens i’w orchfygu yn 366. Roedd rhaid i’r ymerawdwr warchod y ffiniau yn barhaus, a bu’n defnyddio Milan fel canolfan, ac yn ddiweddarach Paris a Rheims. Llwyddodd i orchfygu’r llwythi Almaenaidd a’u gyrru o ochr orllewinol Afon Rhein. Ymosodasant ar draws y Rhein eto a chipio Moguntiacum (Maguntia), ond gallodd Valentinian eu gorchfygu yn Solicinium.

Roedd hefyd yn gorfod delio ag ymosodiadau gan y Sacsoniaid, y Pictiaid a’r Sgotiaid ar dalaith Prydain. Yn 368 gyrrodd Theodosius i ddelio a’r perygl.

Yn 374 croesodd llwyth y Quados dros Afon Donaw a meddiannu rhan o Pannonia. Yn Ebrill y flwyddyn wedyn cyrhaeddodd yr ymerawdwr i’r ardal gyda byddin niferus. Bu cyfarfod rhyngddo ef a dirprwyon y Quados yn Brigetio, ond aeth yn helynt a tharawyd yr ymerawdwr are i ben. Bu farw o’r anaf ar 17 Tachwedd.

Genedigaethau 321
Marwolaethau 375
Ymerodron Rhufeinig
Triton (lloeren)

Triton ydy'r seithfed a'r fwyaf o loerennau Neifion.
Cylchdro: 354,760 km o Neifion
Tryfesur: 2700 km
Cynhwysedd: 2.14e22 kg

Ym mytholeg y Groegiaid y mae Triton yn dduw môr ac yn fab i Poseidon (Neifion).

Cafodd y lloeren Triton ei darganfod gan Lassel ym 1846 dim ond ychydig wythnosau ar ôl darganfyddiad Neifion. Cafodd Triton ymweliad gan Voyager 2 ar y 25ain o Awst 1989.

Mae cylchdro Triton yn wrthdroadwy. Triton yw'r unig loeren fawr sy'n cylchdroi 'wysg ei gefn', dim ond lloerennau bach Iau (Ananke, Carme, Pasiphae a Sinope) a Phoebe (lloeren fach Sadwrn) sydd hefyd yn cylchio 'wysg ei gefn', pob un ohonynt yn llai na 1/10 tryfesur Triton. Am hynny rhaid i Driton wedi cael ei dal gan Neifion ar ôl dod o rywle arall, efallai o Wregys Kuiper. O achos natur anarferol cylchdro Triton, mae rhyngweithiadau rhwng Neifion a Thriton yn dwyn egni ymaith oddi wrth Driton gan achosi iddi ostwng ei chylchdro. Rhywdro yn y dyfodol pell bydd Triton yn cael ei chwalu ac unai'n ffurfio modrwy neu yn syrthio i mewn i Neifion.

Oherwydd ei gogwyddiad mae pegynau a chyhydedd Triton yn wynebu'r Haul bob yn ail. Mae ganddi awyrgylch tenau o nitrogen gyda methan. Mae ganddi nudd denau sy'n ymestyn 5–10 km i fyny.

Mae tymheredd arwyneb Triton yn 34.5 K (-235 C), mor oer â Plwton. Mae hynny oherwydd ei halbedo uchel (.7 - .8) sy'n golygu fod ychydig iawn o olau haul yn cael ei sugno. Yn y fath oerni mae methan, nitrogen a charbon deuocsid yn cael eu rhewi'n soled.

Cap iâ Triton 
Mae arwyneb Triton yn ifanc. Mae bron â chyfan yr hemisffer deheuol wedi ei orchuddio dan gap iâ o nitrogen a methan.
Mae cynhwysedd Triton (2.0) yn fwy na lloerennau rhewllyd Sadwrn (e.e. Rhea). Mae Triton yn debyg o fod yn 25% iâ dŵr gyda'r rhelyw yn ddeunydd creigiog.
Y nodwedd fwyaf ddiddorol (ac annisgwyl) ar Driton ydy ei llosgfynyddoedd iâ. Mae'r deunydd sy'n dod allan ohonynt yn debyg o fod yn nitrogen hylifol, lluwch, neu gyfansoddion methan. Mae actifedd llosgfynyddoedd Triton wedi ei achosi trwy dwymo tymhorol gan yr Haul.

Lloerennau Neifion
Burberry

Gwneuthurwr dillad Prydeinig yw Burberry. Mae Ei Mawrhydi Brenhines Elisabeth ac Ei Uchelder Brenhinol Tywysog Siarl wedi rhoi Gwarantau Brenhinol i'r cwmni.

Sylfaenwyd y cwmni gan Thomas Burberry, gynt prentis dilledydd, yn 1856 yn Hampshire, Lloegr. Cyflwynwyd ei brif frethyn, gaberdin, yn 1879.

Mae Great Universal Stores (GUS) wedi prynu'r busnes yn 1955, ond ei ailwerthodd yn 2002, a lansiwyd ef ar y Gyfnewidfa Stoc Llundain.

Caeodd Burberry eu ffatri yn Nhreorci, De Cymru ym Mawrth 2007 er gwaethaf protestiadau gan weithwyr ac enwogion.

Dolenni allanol
  Gwefan swyddogol Burberry

Cwmnïau dillad
Ffasiwn
Cwmnïau a sefydlwyd ym 1856
Rhea (lloeren)

Rhea ydy'r bedwaredd ar ddeg o loerennau Sadwrn a wyddys:

Cylchdro: 527,040 km oddi wrth Sadwrn
Tryfesur: 1530 km
Cynhwysedd: 2.49e21 kg

Ym mytholeg y Groegwyr roedd Rhea'n chwaer ac yn wraig i Gronos ac yn fam i Ddemeter, Hades (Plwton), Hera, Hestia, Poseidon a Zews.

Darganfuwyd y lloeren gan Cassini ym 1672.

Er ei bod rhywfaint yn fwy, mae Rhea'n debyg iawn i'r lloeren Dione. Mae gan ill dwy gyfansoddiadau tebyg, nodweddion albedo (nodweddion tywyll neu rai golau ar yr arwyneb sydd ddim o reidrwydd yn nodweddion daearyddol neu dopograffig) a thirweddau amrywiol. Mae'r ddwy loeren yn cylchdroi'n gydamserol (hynny yw: bydd yr un hemisffer yn wynebu Sadwrn trwy'r amser, fel mae'r un hemisffer o'r Lleuad bob amser yn wynebu'r Ddaear. Bydd yr un hemisffer bob amser yn wynebu cyfeiriad symudiad y lloeren -yr hemisffer arweiniol- tra bo'r hemisffer arall -yr hemisffer llusgol- bob amser yn wynebu'r tu ôl) ac mae ganddynt hemisfferau arweiniol sydd yn wahanol iawn i'w hemisfferau llusgol.

Mae Rhea wedi ei chyfansoddi'n bennaf gan iâ dŵr, a llai na 1/3 o'i chynhwysedd yn graig.

Mae hemisffer arweiniol Rhea yn llawn o graterau ac yn ddisglair.

Ar hemisffer llusgol Rhea gwelir rhwydwaith o wanafau disglair ar gefndir tywyll gydag ychydig iawn o graterau gweladwy.

Lloerennau Sadwrn
Phoebe (lloeren)

Hyd y gwyddom, Phoebe yw'r fwyaf allanol o loerennau Sadwrn. Mae Phoebe bron yn bedairgwaith mor bell oddi wrth Sadwrn na Iapetws:

Cylchdro: 12,952,000 km oddi wrth Sadwrn
Tryfesur: 220 km
Cynhwysedd: 4.0e18 kg

Ym mytholeg Roeg mae Phoebe yn ferch i Wranws a Gaia ac yn nain i Apolo ac Artemis.

Cafodd y lloeren ei darganfod gan Pickering ym 1898.

Mae'r mwyafrif o loerennau Sadwrn yn ddisglair ond mae albedo Phoebe yn isel iawn (.05), bron yn ddu.
Mae pob un o loerennau Sadwrn ac eithrio Phoebe ac Iapetws yn cylchio o fewn plaen cyhydedd Sadwrn. Mae cylchdro Phoebe yn gogwyddo bron yn 175 gradd (Mae pegwn y gogledd Phoebe yn wynebu'r cyfeiriad gwrthwynebol i begwn y gogledd Sadwrn).

Oherwydd cylchdro echreiddig 'wysg ei gefn' ac albedo anarferol Phoebe gallai'r lloeren fod yn gomed neu yn wrthrych o Wregys Kuiper sydd wedi cael ei gipio gan Sadwrn. Mae data oddi wrth y chwiliedydd Cassini'n gadarnhau'r syniad hwn gyda'r darganfyddiad o garbon deuocsid yn ei chreigiau. Mae Phoebe yn ymddangos i fod yn gemegol debyg i Blwton a Thriton.

Ac eithrio Hyperion, Phoebe ydy'r unig un o loerennau Sadwrn sydd ddim yn cylchio'n gydamserol.

Gallai deunydd o arwyneb Phoebe sydd wedi cael ei dorri ymaith gan drawiadau meteor meicrosgopig fod yn gyfrifol am yr arwynebau tywyll ar Hyperion ac ar hemisffer arweiniol Iapetws.

Lloerennau Sadwrn
Gwregys Kuiper

Wedi ei enwi ar ôl Gerard Peter Kuiper, rhanbarth ar ffurf disg tu hwnt i gylchdro Neifion yw Gwregys Kuiper, rhyw 30-50 Unedau Seryddol o bellter oddi wrth yr Haul, sy'n cynnwys llawer iawn o gyrff rhewllyd bychain. Ystyrier Gwregys Kuiper yn darddiad i gomedau cyfnod byr. Weithiau bydd cylchdro gwrthrych Gwregys Kuiper yn cael ei aflonyddu gan ryngweithiadau'r cewri nwy mewn ffordd a fydd yn ei achosi i groesi cylchdro Neifion. Yna mae'n debyg o gael ei daflu allan o Gysawd yr Haul, neu ar gylchdro newydd a fydd yn croesi rhai'r cewri nwy eraill, neu hyd yn oed i mewn i Gysawd Mewnol yr Haul.
Ar hyn o bryd mae o leiaf naw gwrthrych sy'n cylchio rhwng Iau a Neifion. Fe'u gelwir yn ddynfeirch. Maen nhw'n siwr i fod yn "ffoaduriaid" o Wregys Kuiper, nas gwyddys eu ffawd. Ar hyn o bryd mae yna fwy nag 800 o wrthrychau sydd wedi cael eu darganfod o fewn Gwregys Kuiper, gan gynnwys un â chanddo dryfesur o 1000 km -50000 Quaoar- ac un o'r enw 90482 Orcus sy'n fwy ei faint na hynny, efallai dros hanner maint Plwton.

Mae rhai seryddwyr yn credu mai dim ond esiamplau mwyaf gwrthrychau Gwregys Kuiper yw Plwton, Charon a Thriton.

Dolenni allanol 
 Prifysgol Hawaii
 Cylchlythyr
 Gwrthrychau traws-Neifionaidd
 Cysawd Allanol yr Haul: mapiau
 Gwefan yr Undeb Seryddol Rhyngwladol
 nature.com: deiagram: Cysawd Mewnol yr Haul, Gwregys Kuiper, Cwmwl Oort
 Space.com ar Wregys Kuiper

Cysawd yr Haul
Gwrthrychau gwregys Kuiper
Ardal Traws-Neifionaidd
Cwmwl Oort

Cwmwl ar ymyl Cysawd yr Haul y tybir iddo fod yn fagwrfa comedau yw Cwmwl Oort. Ym 1950 sylwodd Jan Oort ar y ffaith nad oedd unrhyw gomed wedi cael ei weld gyda chylchdro a oedd yn arddangos ei fod yn dod o ofod rhyngseryddol, fod tueddiad gan gomedau cyfnod hir i gael affelionau o ryw 50,000 Unedau Seryddol o bellter, ac nad oes unrhyw gyfeiriad ffafriol fel tarddiad iddynt. Felly fe wnaeth Jan Oort, yn dilyn ar waith arloesol cynharach Ernst Julius Öpik (1893-1985), gynnig fod y comedau'n trigo mewn cwmwl enfawr ar gyrion allanol Cysawd yr Haul. Mae'r ystadegau'n awgrymu ei fod yn cynnwys cymaint â thriliwn (1e12) o gomedau. Yn anffodus -gan eu bod mor fychain â mor bell - does dim prawf o fodolaeth Cwmwl Oort.

Yn 2004 darganfuwyd gwrthrych a elwir bellach Sedna. Mae ei gylchdro'n gorwedd rhwng Gwregys Kuiper a beth oedd yn cael ei hystyried yn rhan fewnol o Gwmwl Oort. Efallai bydd Sedna'r cyntaf o ddosbarth newydd o wrthrychau, sef "gwrthrychau Cwmwl Oort mewnol".

Ardal Traws-Neifionaidd
Planedau bychain
Seryddiaeth
Sedna (planedyn)

Planed gorrach yw Sedna (dynodiad planed llai 90377 Sedna; symbol:  ) sy'n teithio yn rhannau allanol Cysawd yr Haul ac sydd ar hyn o bryd yn rhan fewnol ei orbit. Hwn yw'r corff pellaf y gwyddys amdano sy'n cylchio'r Haul. Ar hyn o bryd (2022), mae dros 90 Unedau Seryddol i ffwrdd, sef teirgwaith pellter Plwton oddi wrth yr Haul. Mae gan Sedna dryfesur o 1800 o gilometrau, ychydig yn llai na Phlwton.

Mae Sedna wedi ei henwi ar ôl duwies môr yr Inuit.

Mae cylchdro Sedna yn un ofal dros ben a chanddo berihelion o ryw 75 Unedau Seryddol ac yn cymryd rhyw 10,500 o flynyddoedd i gylchio'r Haul. Mae hynny'n ei rhoi tu hwnt i Wregys Kuiper ond o flaen ochr fewnol Cwmwl Oort. Mae cyfansoddiad ffisegol Sedna'n ddirgelwch. Gall fod y rhan fwyaf o'i chyfansoddiad yn iâ, ond mae'n debygol nad felly y mae. Bron yr unig beth y gellir dweud amdani ar hyn o bryd yw ei bod yn goch iawn ac ymddengys fod iâ, dŵr a methan yn absennol o'i harwyneb.

Nid Sedna yw'r "Blaned X" (y Ddegfed Blaned) a ragddyfalai llawer o seryddwyr cyn darganfyddiad Plwton. Roedd Planed X i fod yn gorff mwy ei faint.

Cyfeiriadau

Planedau corrach
Planed gorrach

Yn ôl diffiniad yr Undeb Seryddol Rhyngwladol (IAU), mae corblaned yn gorff nefol sydd, o fewn Cysawd yr Haul,

(a) yn cylchio'r Haul;

(b) a chanddo'r cynhwysedd digonol i gadw ffurf cronnell

(c) heb glirio'r gymdogaeth o gwmpas ei gylchdro

(ch) ddim yn lloeren.

Nid yw'r term yn cynnwys planedau cysodau planedol eraill.

Mabwysiadwyd y term yn swyddogol 2006. Hyd yma mae pum corff wedi cael eu cydnabod fel corblanedau:

Ceres
Plwton
Haumea
Makemake
Eris

Planedau bychain
Iapetws (lloeren)

Iapetws yw'r ail ar bymtheg o loerennau Sadwrn a wyddys:

Cylchdro: 3,561,300 km oddi wrth Sadwrn
Tryfesur: 1460 km
Cynhwysedd: 1.88e21 kg

Titan oedd Iapetws ym mytholeg Roeg, mab Wranws a thad Promethëws ac Atlas. Darganfuwyd y lloeren gan Cassini ym 1671.
Gyda'i dwysedd o ddim ond 1.1 mae'n rhaid fod Iapetws wedi ei chyfansoddi bron yn gyfangwbl gan iâ dŵr.

Mae hemisfferau arweiniol a llusgol Iapetws yn wahanol iawn. Mae albedo'r rhan fwyaf o'i hemisffer arweiniol yn .04, bron yn ddu, ond mae albedo'r hemisffer llusgol yn .6, mor ddisglair ag Ewropa. Mae hemisffer arweiniol Iapetws wedi ei orchuddio gan ryw ddeunydd tywyll sydd yn gymharol ifanc. Ar y ffin rhwng y ddau hemisffer gellir gweld craterau lle ma un ochr wedi ei gorchuddio ond gweddill y crater yn rhydd.

Mae gan Iapetws grib sydd yn 13 km yn uwch na'r tir o'i amgylch ac sydd yn ymestyn tua 1300 km, bron yn gyfochrog â chyhydedd y lloeren.

Ac eithrio Iapetws a Phoebe mae lloerennau Sadwrn i gyd yn cylchio o fewn plaen cyhydedd Sadwrn. Mae Iapetws yn gogwyddo bron yn 15 gradd.

Lloerennau Sadwrn
Pamphylia

Roedd Pamphylia (o'r Groeg: yr holl rywogaethau) yn ardal a drowyd yn dalaith Rufeinig yn y flwyddyn 133 CC. Roedd ar arfordir deheuol Anatolia neu Asia Leiaf, yn ffinio â Lycia i'r gorllewin, Cilicia i'r dwyrain, Môr y Canoldir a Mynyddoedd Tauros, oedd yn ei gwahanu oddi wrth Pisidia a Galatia. Roedd yn cyfateb i dalaith Antalya yn Nhwrci fodern. Yn ystod teyrnasiad yr ymerawdwr Claudius ymestynwyd y dalaith i gynnwys Pisidia a rhannau o Frigia a Lycaonia. Y prif borthladd oedd dinas Helenistaidd Side, a'r brifddinas oedd Perga.

Antalya (talaith)
Asia Leiaf
Taleithiau Rhufeinig
Arllechwedd

Cantref ac uned eglwysig yng ngogledd Cymru yw Arllechwedd. Roedd yn rhan o deyrnas Gwynedd yn yr Oesoedd Canol ac yn cynnwys tri chwmwd yn ei ffiniau, sef Arllechwedd Uchaf, Arllechwedd Isaf ac, yn ddiweddarach, Nant Conwy. Heddiw mae'n parhau fel uned eglwysig, sef Deoniaeth Arllechwedd, o fewn Esgobaeth Bangor.

Tirwedd a hanes
Roedd y cantref yn gorwedd i'r dwyrain o gantref Arfon rhwng Dyffryn Ogwen ac Afon Conwy. Mae hon yn ardal fynyddig a garw a ddominyddir gan gadwyn hir Y Carneddau, ond mae'n cynnwys dwy lain o dir isel ffrwythlon, y gyntaf yn wynebu Bae Conwy rhwng Bangor ac aber Afon Conwy yng nghwmwd Arllechwedd Uchaf, a'r ail ar lan Afon Conwy yng nghwmwd Arllechwedd Isaf. I'r de-orllewin ceid cwmwd Nant Conwy gyda llys yn Nhrefriw. Lleolid prif lys y cantref yn Abergwyngregyn, efallai ar safle Garth Celyn yn y pentref hwnnw. Yn ddiweddarach tyfodd yn brif lys i Wynedd gyfan yn oes Llywelyn Fawr a Llywelyn ap Gruffudd.

Mae'r cantref yn cynnwys sawl eglwys hynafol ac yn dal i fod yn uned eglwysig heddiw. Yr unig sefydliad mynachaidd o bwys oedd Abaty Aberconwy, ar safle tref Conwy heddiw, lle claddwyd Llywelyn Fawr yn 1240.

Roedd y cantref yn rhan o diriogaeth yr Ordoficiaid yn Oes yr Haearn a'r cyfnod Rhufeinig. Ychydig sy'n hysbys am ei hanes cynharaf, ond gan fod Cunedda wedi meddiannu Arfon a glannau Afon Menai pan ddaeth i Wynedd o'r Hen Ogledd mae'n amlwg fod Arllechwedd - Arllechwedd Uchaf o leiaf - yn rhan o'i dir ac felly'n gorwedd yng nghalon hanesyddol teyrnas Gwynedd.

Cysylltir yr arwr traddodiadol Menwaedd o Arllechwedd â'r cantref yn un o Drioedd Ynys Prydain.

Yn unol â Statud Rhuddlan (1284), fe'i unwyd ag Arfon a Llŷn i ffurfio'r sir newydd Sir Gaernarfon. Erbyn heddiw mae rhan healeth tiriogaeth yr hen gantref yn gorwedd yn Sir Conwy, ac eithrio darn yn y gogledd-orllewin rhwng Abergwyngregyn a Bangor sy'n gorwedd yng Ngwynedd.

Llun panoramig

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Llyfryddiaeth
 Herbert L. North, The Old Churches of Arllechwedd (1906)

Dolenni allanol
 Deoniaeth Arllechwedd : rhestr o'r plwyfi a'r eglwysi ar wefan Esgobaeth Bangor

 
Cantrefi Cymru
Daearyddiaeth Conwy
Daearyddiaeth Gwynedd
Esgobaeth Bangor
Hanes Conwy
Hanes Gwynedd
Teyrnas Gwynedd
Branwen ferch Llŷr

Erthygl am y chwedl yw hon. Gweler hefyd Branwen (gwahaniaethu).

Chwedl Branwen ferch Llŷr yw'r ail o Bedair Cainc y Mabinogi.

Mae'r chwedl yn agor gyda Bendigeidfran fab Llŷr yn sefyll ar graig yn Harlech yn edrych tua'r môr, lle gwelir llongau yn dynesu. Yr ymwelydd yw Matholwch brenin Iwerddon, sydd wedi dod i ofyn am chwaer Bendigeidfran, Branwen, yn wraig iddo. Cytunir i'r briodas, ond yn ystod y wledd i'w dathlu mae Efnysien, hanner brawd Branwen, yn cyrraedd y llys. Mae'n ddig na ofynwyd am ei ganiatâd ef cyn trefnu'r briodas, ac mae'n anffurfio meirch Matholwch fel dial. Mae'r gainc yn dechrau gyda'r geiriau: Endigeitfran fab Llyr a oedd frenin coronawc ar yr ynys hon.

Yn Iwerddon mae Branwen yn byw'n gytun gyda Matholwch am gyfnod, a genir mab, Gwern, iddynt, ond yna mae Matholwch yn cofio'r hyn a wnaeth Efnysien i'w geffylau ac yn dial am ei sarhad ar Franwen. Caiff ei gyrru i weithio yn y gegin am dair blynedd, ond mae'n dofi drudwy ac yn ei yrru draw i Brydain gyda neges i Fendigeidfran yn dweud sut y mae'n cael ei thrin. Mae Bendigeidfran a'i fyddin yn croesi i Iwerddon, y fyddin mewn llongau ond Bendigeidfran yn cerdded trwy'r môr, gan ei fod yn gawr na all yr un llong ei gario.

Cynhelir cyfarfod i drafod amodau heddwch, ond mae Efnysien yn rhoi diwedd ar hyn trwy afael yn Gwern, mab Branwen a Matholwch, a'i daflu i'r tân. Rhyfel yw'r canlyniad, a lleddir llawer o filwyr ar y ddwy ochr. Roedd Matholwch wedi derbyn pair hud gan Fendigeidfran fel iawn am ei sarhad, a phan mae'r Gwyddelod yn rhoi eu rhyfelwyr marw ynddo, maent yn dod yn fyw eto. Mae Efnysien yn ymguddio ymhlith y meirwon, a phan roir ef yn y pair dadeni mae'n ei dorri, ond yn marw ei hun yn yr ymdrech.

Yn y diwedd mae holl wŷr Iwerddon wedi ei lladd, a dim ond saith o fyddin Brân sy'n fyw i ddychwelyd i Brydain. Lladdwyd Bendigeidfran ei hun, ond cyn marw gorchymynodd i'w wŷr dorri ei ben a mynd a'r pen yn ôl gyda hwy. Wedi dychwelyd, mae Branwen yn marw o dor-calon ger aber Afon Alaw ar Ynys Môn ac yn cael ei chladdu yno. Gellir gweld Bedd Branwen ger Afon Alaw hyd heddiw, ond mae'n llawer hŷn na'r chwedl, yn dyddio i'r Oes Efydd.

Llyfryddiaeth

Y testun
Ifor Williams (gol.), Pedeir Keinc y Mabinogi (Caerdydd, 1930; sawl argraffiad newydd ers hynny)

Cyfeiriadau

Pedair Cainc y Mabinogi
Branwen

Am enghreifftiau eraill o'r enw gweler Branwen (gwahaniaethu).
Branwen yw'r prif gymeriad yn yr ail o Bedair Cainc y Mabinogi, chwedl Branwen ferch Llŷr.

Mae Branwen yn chwaer i'r brenin Bendigeidfran fab Llŷr. Daw Matholwch brenin Iwerddon i ofyn am Franwen yn wraig iddo. Cytunir i'r briodas, ond yn ystod y wledd i'w dathlu mae Efnysien, hanner brawd Branwen, yn cyrraedd y llys. Mae'n ddig na ofynwyd am ei ganiatâd ef cyn trefnu'r briodas, ac mae'n anffurfio meirch Matholwch fel dial.

Yn Iwerddon mae Branwen yn byw'n gytun gyda Matholwch am gyfnod, a genir mab,  Gwern, iddynt, ond yna mae Matholwch yn cofio'r hyn a wnaeth Efnysien i'w geffylau ac yn dial am ei sarhad ar Franwen. Caiff ei gyrru i weithio yn y gegin am dair blynedd, ond mae'n dofi drudwy ac yn ei yrru draw i Brydain gyda neges i Fendigeidfran yn dweud sut y mae'n cael ei thrin. Mae Bendigeidfran a'i fyddin yn croesi i Iwerddon, y fyddin mewn llongau ond Bendigeidfran yn cerdded trwy'r môr, gan ei fod yn gawr na all yr un llong ei gario.

Cynhelir cyfarfod i drafod amodau heddwch, ond mae Efnysien yn rhoi diwedd ar hyn trwy afael yn Gwern, mab Branwen a Matholwch, a'i daflu i'r tân. Rhyfel yw'r canlyniad, a lleddir llawer o filwyr ar y ddwy ochr. Yn y diwedd mae holl wŷr Iwerddon wedi ei lladd, a dim ond saith o fyddin Bendigeidfran sy'n fyw i ddychwelyd i Brydain gyda Branwen. Lladdwyd Bendigeidfran ei hun, ond cyn marw gorchymynodd i'w wŷr dorri ei ben a mynd a'r pen yn ôl gyda hwy.

Wedi dychwelyd, mae Branwen yn rhoi ochenaid fawr a galaru fod dwy ynys wedi eu difetha o'i hachos hi. Mae'n marw o dor-calon ger aber Afon Alaw ar Ynys Môn ac yn cael ei chladdu yno:

Ac yna y llas y benn ef (Bendigeidfran), ac y kychwynassant a'r pen gantu drwod, y seithwyr hynn, a Branwen yn wythuet. Ac y Aber Alau yn Talebolyon y doethant y'r tir. Ac yna eisted a wnaethant, a gorfowys. Edrych oheni hitheu ar Iwerdon, ac ar Ynys y Kedyrn, a welei ohonunt. "Oy a uab Duw," heb hi, "guae ui o'm ganedigaeth. Da [o] dwy ynys a diffeithwyt o'm achaws i." A dodi ucheneit uawr, a thorri y chalon ar hynny. A gwneuthur bed petrual idi, a'e chladu yno yglan Alaw.

Gellir gweld Bedd Branwen ger Afon Alaw hyd heddiw, ond mae'n llawer hŷn na'r chwedl, yn dyddio i Oes yr Efydd.

Llyfryddiaeth

Y testun
Ifor Williams (gol.), Pedeir Keinc y Mabinogi (Caerdydd, 1930; sawl argraffiad newydd ers hynny)

Duwiesau
Pedair Cainc y Mabinogi
Mytholeg Geltaidd
Mytholeg Gymreig
Englynion Gwydion

Yr englynion a adroddodd Gwydion i alw Lleu Llaw Gyffes i lawr o'r dderwen yn y Mabinogi Math fab Mathonwy yw Englynion Gwydion. Cadwyn o dri englyn cyrch ydyn nhw. Dyma'r testun (Fersiwn Cymraeg Diweddar):

Derwen a dyf rhwng dau lyn
yn cysgodi'n dawel awyr a glyn;
oni ddywedaf i gelwydd,
o flodau Lleu y mae hyn.
 
Derwen a dyf mewn maes uchel,
nis gwlych glaw, nis tawdd gwres;
cynhaliodd ugain dawn
ar ei brig Lleu Llaw Gyffes.
 
Derwen a dyf dan lechwedd,
noddfa tywysog hardd;
oni ddywedaf i gelwydd
fe ddaw Lleu i'm harffed.

Llyfryddiaeth
Ifans, Dafydd & Rhiannon, Y Mabinogion (Gomer 1980). ISBN 1-85902-260-X. Diweddariad.
Ifor Williams (gol.), Pedair Keinc y Mabinogi (Caerdydd, 1937). Y testun Cymraeg Canol gwreiddiol (tud. 94).

Cerddi Cymraeg
Gwydion
Pedair Cainc y Mabinogi
Mytholeg Gymreig
Gian Carlo Menotti

Cyfansoddwr opera o'r Eidal oedd Gian Carlo Menotti (7 Gorffennaf 1911 – 1 Chwefror 2007). Roedd yn Americanwr a'i anwyd yn yr Eidal.

Gwaith cerddorol 
 Amelia al Ballo (1937)
 The Old Maid and the Thief, opera radio (1939)
 The Island God (1942)
 The Medium (1946)
 The Telephone, or L'Amour à trois (1947)
 The Consul (1950)
 Amahl and the Night Visitors, opera teledu (1951)
 The Saint of Bleecker Street (1954)
 The Unicorn, the Gorgon, and the Manticore (1956)
 Maria Golovin (1958)
 Labyrinth, opera teledu (1963)
 The Last Savage (1963)
 Martin's Lie (1964)
 Help, Help, the Globolinks! (1968)
 The Most Important Man (1971)
 Tamu-Tamu (1973)
 The Egg (1976)
 The Hero (1976)
 The Trial of the Gypsy (1978)
 Chip and his Dog (1979)
 La Loca (1979)
 A Bride from Pluto (1982)
 The Boy Who Grew Too Fast (1982)
 Goya (1986)
 Giorno da Nozze (1988)
 The Singing Child (1993)

Llyfryddiaeth 
 Amahl and the Night Visitors: Vocal Score. G. Schirmer, Inc, 1986. ISBN 0-88188-965-2.
 The Telephone: Vocal Score. G. Schirmer, Inc, 1986. ISBN 0-7935-5370-9.
 The Medium: Vocal Score. G. Schirmer, Inc, 1986. ISBN 0-7935-1546-7.

Menotti, Gian Carlo
Menotti, Gian Carlo
Menotti, Gian Carlo
Menotti, Gian Carlo
Sacsoniaid

Yn wreiddiol, roedd y Sacsoniaid yn bobl niferus a nerthol oedd yn byw yn yr ardaloedd sydd yn yr Almaen a'r Iseldiroedd heddiw. Roedd Ptolemi yn sôn amdanynt pan yn siarad am Jutland (rhan o Ddenmarc heddiw) a'r ardal sydd yn Schleswig-Holstein, y talaith mwyaf gogleddol yr Almaen heddiw. Mae'n ymddangos fod yr enw Sacson yn dod o'r sacs (Hen Sacsoneg sahs, Hen Saesneg seax), math o gleddyfan unfin yr oeddynt yn ei defnyddio.

Y Sacsoniaid ym Mhrydain 
Aeth rhai Sacsoniaid ynghyd ag Angliaid (h.y. yr Eingl), Jiwtiaid a Ffrisiaid i Brydain yn ystod yr Oesodd Canol Cynnar. Roedd teyrnasoedd y Sacsoniaid yn ne-ddwyrain Lloegr, ac enw'r Sacsoniaid sydd wedi ei gadw hyd heddiw yn Essex, Sussex a Wessex (sef teyrnasoedd y Sacsoniaid Dwyreinol, y Sacsoniaid Deheuol a'r Sacsoniaid Gorllewinol). Yn ddiweddarach daeth y Sacsoniaid, yr Eingl ac eraill yn un genedl, a defnyddir yr enw 'Eingl-Sacsoniaid' amdanynt. Ymhen amser unwyd Lloegr yn un deyrnas. Daw'r enw Cymraeg Sais ~ Saeson, fel y gair am y Saeson yn yr ieithoedd Celtaidd eraill, o'r enw Lladin Saxō (un.) ~ Saxones (ll.) 'Sacson(iad)'. Mae eu henw amdanynt eu hunain, English, yn dod o'r enw 'Angliaid' (Eingl).

Y Sacsoniaid yn yr Almaen 
Ar y cyfandir yn ystod y 8g codwyd Dugiaeth y Sacsoni. Roedd y Sacsoniaid yn amharod i dderbyn Cristnogol am amser hir, ond gorfododd Siarlymaen (772-804) hwy i ddod yn Gristionogion ar ôl eu gorchfygu mewn rhyfel a lladd llawer ohonynt. Dinistriwyd Irminsul eu coeden sanctaidd.

O dan reolaeth y Carolingiaid roedd rhaid i'r Sacsoniaid talu teyrnged, fel y bobloedd Slafiaidd, megis yr Abodrites a'r Wendiaid. Beth bynnag, daeth Sacson i fod yn frenin hefyd (Harri yr Adarwr ym 919) ac yn ystod y 10g daeth Sacson yn ymerawdwr cyntaf yr Almaen (Otto I Fawr). Daeth ei rheolaeth i ben ym 1024 a rhanwyd y wlad ym 1180 pan oedd Harri y Llew, ei ŵyr, yn gwrthod dilyn yr ymerawdwr Ffredrig Barbarossa i frwydro yn yr Eidal.

Mae ardal o'r enw Sacsoni yn ne-ddwyrain yr Almaen. Cafodd yr ardal hon ei henw pan gipiodd yr ardalydd Meissen diriogaeth y Sacsoniaid ym 1423 a newidiodd ef enw y cyfan o'i diriogaethau o'r ‘Ardalyddiaeth Meissen’ (Markgrafschaft Meißen) i'r ‘Etholyddiaeth y Sacsoni’ (Kurfürstentum Sachsen) am fod y teitl Etholydd Tywysogol y Sacsoniaid yn swnio'n fwy nerthol na'i deitl gwreiddiol. Oherwydd hyn nid yw'r ‘Sacsoniaid’ modern, yn yr ysytyr o drigolion Sacsoni, yn cyfateb yn union i'r hen lwyth.

Heddiw, mae gan dair o daleithiau'r Almaen yr enw ‘Sacson’ yn rhan o'u henwau nhw: Sacsoni Isaf yn y gogledd-orllewin, Sachsen Anhalt yn y canolbarth a Sacsoni yn y de-ddwyrain.

Grwpiau ethnig yn Ewrop
Sacsoniaid
Sacsoniaid
Sacsoniaid
Arfon

Bro hanesyddol yng Ngwynedd yw Arfon. Cantref oedd Arfon yn yr Oesoedd Canol, calon teyrnas Gwynedd a'i chnewyllyn. Yn ddiweddarach fe'i unid ag Arllechwedd a Llŷn i ffurfio'r sir newydd, Sir Gaernarfon, yn unol â thermau Statud Rhuddlan yn 1284. I'r gogledd dros y dŵr roedd Ynys Môn, i'r dwyrain cantref Arllechwedd, i'r de cantref Eifionydd (a oedd gydag Ardudwy yn rhan o frenhiniaeth gynnar Dunoding) ac i'r gorllewin cantref Llŷn. Mae Arfon yn parhau fel enw bro ac fel uned eglwysig, sef Deoniaeth Arfon yn Esgobaeth Bangor.

Cantref

Fel mae'r enw'n awgrymu, mae Arfon yn wynebu ar Fôn dros Afon Menai ac yn rheoli'r mynediad i'r culfor strategol hwnnw sydd wedi chwarae rhan mor bwysig yn hanes Cymru. Roedd y cantref yn ymestyn, yn fras, o gopaon Yr Eifl yn y gorllewin i Afon Cegin, rhwng Bangor a Llandygai, ac i mewn o lannau Afon Menai i'r de i galon Eryri, gan gynnwys Dyffryn Nantlle a bwlch strategol Llanberis. Yn nhermau ei daearyddiaeth roedd yn gantref amrywiol iawn, yn cynnwys lleiniau o dir ffrwythlon a phorfa bras ar lan Afon Menai ac yn y dyffrynoedd, nifer o goedwigoedd ar y llethrau a'r bryniau is, a mynyddoedd uchaf Cymru fel Tryfan a'r Wyddfa.

Roedd Arfon yn cynnwys dau gwmwd, a greuwyd yn ddieweddarach yn ei hanes, fe ymddengys, sef Arfon Is-Gwyrfai ac Arfon Uwch-Gwyrfai, gyda Afon Gwyrfai yn ffin rhyngddyn nhw.

Yn Oes yr Haearn a chyfnod y Rhufeinaid roedd yn rhan o diriogaeth yr Ordoficiaid ac roedd yn cynnwys yn ei thiriogaeth yr hen gaer Rufeinig yn Segontiwm a bryngaer Dinorwig. Ei phrif amddiffynfa yn Oes y Tywysogion oedd Castell Dolbadarn (ger Llanberis heddiw).

Ceid canolfannau eglwysig pwysig ym Mangor ('Bangor Fawr yn Arfon') a Chlynnog Fawr ('Clynnog Fawr yn Arfon'). Roedd esgobion Bangor, olynwyr Deiniol Sant, yn perchen rhan helaeth o dir gogledd-ddwyrain y cantref. Maenol Bangor oedd yr enw arno ond mae ei statws fel uned weinyddol o fewn y cantref yn ansicr. Roedd Clynnog yn perchen tiroedd bras yn Llŷn ac ar Ynys Môn.

Gweler hefyd
Arfon (etholaeth) - etholaeth newydd
Cantrefi a chymydau Cymru

Dolenni allanol
 Deoniaeth Arfon  ar wefan Esgobaeth Bangor.

Cantrefi Cymru
Daearyddiaeth Gwynedd
Esgobaeth Bangor
Gwynedd
Hanes Gwynedd
Teyrnas Gwynedd
Cantref Mawr

Am y Cantref Mawr ym Mrycheiniog, gweler Tewdos.

Roedd y Cantref Mawr yn gantref yn ne-orllewin Cymru. Roedd o bwysigrwydd strategol mawr yn y Canol Oesoedd oherwydd mai yma yr oedd prif ganolfan tywysogion Deheubarth, sef Dinefwr. Ei ganolfan grefyddol oedd Abaty Talyllychau.

Roedd pob cantref wedi ei rannu i unedau llai, y cwmwd. Fel rheol byddai dau neu dri cwmwd mewn cantref, ond roedd y Cantref Mawr yn cynnwys saith cwmwd ac yn un o'r cantrefi mwyaf yng Nghymru. Roedd yn ardal fynyddig rhwng Afon Tywi, Afon Teifi ac Afon Gwili. Yn y cyfnod hwn roedd coedydd yn gwneud ymosod ar y cantref yma yn anodd, ac felly byddai'n noddfa i dywysogion Deheubarth pan ymosodid arnynt.

Gyda'r Cantref Bychan ffurfiai'r Cantref Mawr arglwyddiaeth Ystrad Tywi. Collwyd meddiant ar y Cantref Mawr gan dywysogion Deheubarth yn 1277 a daeth yn rhan o'r Sir Gaerfyrddin newydd.

Cymydau'r Cantref Mawr
Caeo
Catheiniog
Gwidigada
Mabelfyw
Mabudrud
Maenor Deilo
Mallaen

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Llyfryddiaeth
Lloyd, J.E. (1911) The history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest (Longman, Green & Co.)

Cantrefi Cymru
Teyrnas Deheubarth