alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Cynghanedd

Dull o drefnu geiriau ac odl mewn barddoniaeth er mwyn iddynt swnio'n bersain ac er mwyn i'r farddoniaeth fod yn gofiadwy ydy cynghanedd. Mae'n system o roi trefn arbennig ar gytseiniaid ac mae'n unigryw i'r Gymraeg, (er i farddoniaeth Llydaweg Canol hefyd gael system eitha tebyg). Mae'r gynghanedd fel cyfundrefn yn dyddio'n ôl i'r 14g gyda'r twf sydyn ym mhoblogrwydd mesur y cywydd, ond mae trefnu seiniau o fewn llinell a rhwng llinellau yn draddodiad llawer hŷn. Ceir cyseinedd yng ngwaith y Cynfeirdd a'r Gogynfeirdd, e.e. Hi hen eleni ganed, sy'n llinell o gynghanedd draws allan o  Ganu Llywarch Hen a gyfansoddwyd, fe dybir, tua chanol y 9g, a'r llinell Gwedi boregad, briwgig o waith Taliesin (6g).

Pan fo cerdd yn cynnwys cynghanedd, dywedir ei bod yn gerdd gaeth.

Prif fathau o gynghanedd
Mae 4 prif fath o gynghanedd:
Cynghanedd groes
Cynghanedd draws
Cynghanedd lusg
Cynghanedd sain

Is-ddosbarthiadau

Mae'r pedwar prif fath o gynghanedd yn rhannu i mewn i'r is-ddosbarthiadau hyn:

Cynghanedd Groes 
Cynghanedd Groes rywiog
Cynghanedd Groes gytbwys ddiacen
Cynghanedd Groes gytbwys acennog
Cynghanedd Groes anghytbwys ddisgynedig
Cynghanedd Groes anghytbwys ddyrchafedig
Cynghanedd groes o gyswllt
Cynghanedd groes o gyswllt gymhleth
Cynghanedd groes o gyswllt ewinog
Cynghanedd groes hanner cyswllt

Cynghanedd Draws 

Cynghanedd Draws gytbwys acennog
Cynghanedd Draws gytbwys ddiacen
Cynghanedd Draws anghytbwys ddisgynedig
Cynghanedd Draws anghytbwys ddyrchafedig
Cynghanedd Draws Fantach
Cynghanedd Draws Gyferbyn
Cynghanedd Draws Drwsgl Fantach

Cynghanedd Sain 

Cynghanedd Sain Alun, hefyd Sain Gyrch a Sain Bengoll
Cynghanedd Sain Deirodl
Cynghanedd Sain Drosgl
Cynghanedd Sain Ddwbwl
Cynghanedd Sain gadwynog
Cynghanedd Sain lafarog
Cynghanedd Sain odl gudd
Cynghanedd Sain o gyswllt
Cynghanedd Sain o gyswllt ewinog

Cynghanedd Lusg 
Cynghanedd Lusg lafarog
Cynghanedd Lusg odl gudd
Cynghanedd Lusg Wyrdro
Cynghanedd Lusg Deirodl
Cynghanedd Lusg Bedeirodl

Cyfuniadau ac amrywiadau eraill

Cynghanedd Erin, hefyd Seinlusg afrosgo
Cynghanedd Groeslusg
Cynghanedd Drawsgroes
Cynghanedd Drawslusg
Cynghanedd Seindraws
Cynghanedd Seingroes
Cynghanedd Seinlusg
Cynghanedd Gysylltben
Cynghanedd Drychben
Cynghanedd Bengoll

Nid yw cynghanedd bengoll yn gynghanedd gywir ond rhwng gair cyrch ac ail linell englyn yn ôl rheolau heddiw.

Ffurfiau newydd o gynghanedd
Cynghanedd Erin
Cynghanedd Sain Alun

Y Pedwar Mesur ar Hugain

Defnyddir y gynghanedd ym mhob un o'r pedwar mesur ar hugain. Cyfundrefnwyd y mesurau gan Ddafydd ab Edmwnd yn Eisteddfod Caerfyrddin 1451, pan geisiodd gyflwyno dau fesur astrus, gorchest beirdd a chadwynfyr i ddisodli'r englyn milwr a'r englyn penfyr.

Llyfryddiaeth
John Morris-Jones, Cerdd Dafod (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1925)
Alan Llwyd, Anghenion y Gynghanedd (Argraffiad diwygiedig, Cyhoeddiadau Barddas, 2007)
Myrddin ap Dafydd, Clywed Cynghanedd (Gwasg Carreg Gwalch, 1994)
Mererid Hopwood, Cynghanedd i Blant (Cyhoeddiadau'r Gair, 2010)

Dolennau allanol
  Clywed Cynghanedd
 Seminar: Mererid Hopwood, Prifysgol Aberystwyth, 9 Chwefror 2021

Barddoniaeth

Cerdd Dant
 
Termau llenyddol
Y Drych

Papur newydd Cymraeg a gyhoeddir yn Unol Daleithiau America yw'r Drych. Fe'i cyhoeddwyd gyntaf yn Nhachwedd 1850 yn ninas Utica, Efrog Newydd.

John Morgan Jones oedd y perchennog a'r golygydd cyntaf. Ymhlith y cyfranwyr roedd y bardd dadleol David Richard Jones (1832-1916).

Gweler hefyd
Papurau newydd a chylchgronau Cymraeg tramor

Llyfryddiaeth
 Aled Jones a Bill Jones, Welsh Reflections: Y Drych & America 1851-2001 (Gwasg Gomer, 2001)

Efrog Newydd (talaith)
Papurau newydd Cymraeg yr Unol Daleithiau
Sefydliadau 1850
Richard Morris

Un o Forrisiad Môn oedd Richard Morris (2 Chwefror 1703 – Rhagfyr 1779). Roedd yn frawd i Lewis Morris a William Morris.

Aeth i weithio yn Llundain a dod yn brif clerc y Llynges. Ef oedd sylfeinydd Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion (1751).

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1703
Hynafiaethwyr Cymreig
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 18fed ganrif
Marwolaethau 1779
Morysiaid Môn
Pobl o Ynys Môn
Jamaiceg

Mae Jamaiceg (Jamaican (Creole) / Real English / Patwa) yn iaith Creol seiliedig ar y Saesneg. Maen nhw'n siarad hi yn Jamaica.

Mae'r rhai sy'n ei siarad yn ei alw yn Real English. Mae'r gair Real yn cyfeirio at yr elfennau Sbaeneg yn yr iaith. Mae Siamaiceg yn cael ei alw yn Patwa hefyd, o'r gair Ffrangeg patois = tafodiaith lleol.

Enghreifftiau o'r iaith

Ymadroddion Cyffredin
Rial Inglish : Siamaiceg
Welsh : Cymraeg
Inglsh : Saesneg
ello! : helô!
please! : os gwelwch chi'n dda!
ya nuh see? : ynte?
likkle mo! / mo'time! : hwyl!

Pethau Maen Nhw'n Dweud yn Aml
coodeh! : edrychwch!
ee-eeeee! : o diar!

Geiriau Diddorol
pikni : plentyn (o Sbaeneg pequeño = bychan)
sambo : (rhywun hanner) du a gwyn

Dihareb
Whey sweet nanny goat a go run im belly! : Mae'r peth sy'n felys i'r afr yn rhoi poen bol iddi hi! (= Dydy pethau ddim mor dda â fyddyn nhw'n ymddangos.)

Ieithoedd Gogledd America‎
Jamaica
Iago IV, brenin yr Alban

Brenin yr Alban o 11 Mehefin 1488 hyd at ei farw, oedd Iago IV (17 Mawrth 1473 – 9 Medi 1513).

Bu farw James ym Mrwydr Flodden, gan ymladd yn erbyn y Saeson.

Gwraig 
 Marged Tudur

Plant 
 Iago V, brenin yr Alban

Cyfeiriadau

Brenhinoedd a breninesau'r Alban
Genedigaethau 1473
Marwolaethau 1513
Teyrnoedd y 15fed ganrif
Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Kal-online

Gêm Coreaeg MMORPG ar y we yw KalOnline (칼온라인, kal yw Coreaeg am "Cleddyf") .

Gemau fideo
Elvis Presley

Canwr ac actor Americanaidd oedd Elvis Aaron Presley (8 Ionawr 1935 – 16 Awst 1977), a adnabyddir yn gyffredinol yn syml fel "Elvis". Cyfeirir ato fel "Brenin Roc a Rol", neu "Y Brenin".

Ganwyd Presley yn Tupelo, Mississippi, symudodd i Memphis, Tennessee, gyda'i deulu pan oedd yn 13 oed. Dechreuodd ei yrfa yno ym 1954 pan welodd perchennog Sun Records, Sam Phillips, Presley fel modd o wireddu ei freuddwyd i ddod a sain cerddoriaeth Americanaidd-Affricanaidd i gynulleidfa ehangach.

Ei wraig oedd Priscilla Presley. Ei ferch oedd Lisa Marie Presley.

Ffilmiau 
 Love Me Tender (1956)
 Jailhouse Rock (1957)
 King Creole (1958)
 Flaming Star (1960)
 Blue Hawaii (1961)
 Viva Las Vegas (1964)

Genedigaethau 1935
Marwolaethau 1977
Actorion Americanaidd
Cantorion Americanaidd
Gefeilliaid
Pobl o Mississippi
Mo Mowlam

Gwleidydd yn llywodraeth Tony Blair yn San Steffan oedd Marjorie "Mo" Mowlam (18 Medi 1949 – 19 Awst 2005).  Etholwyd hi i'r senedd yn 1987.

Bu farw Molam o ganser yn y Hosbis Pererinion, Caergaint.

Genedigaethau 1949
Marwolaethau 2005
Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Ysgrifenyddion Gwladol Gogledd Iwerddon
Pobl fu farw o ganser yr ymennydd
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Treforys

Tref a chymuned yn Sir Abertawe yw Treforys (Saesneg: Morriston), sy'n gartref i ganolfan y DVLA ac un o ysbytai mwyaf Cymru.

Sefydlwyd Treforys tua 1720 pan agorwyd gwaith copr gan Syr John Morris (1745-1819).  Roedd y dref yn ganolfan i'r diwydiannau metel tan 1980 pan gaeodd Gwaith Dyffryn, gwaith olaf Treforys.

Mae Clwb Rygbi Treforys yn chwarae yn Adran 4 o Gynghrair Cymru.

Treforys yw cartref Côr Orpheus Treforus, un o gorau meibion enwocaf y byd.  Mae'r côr yn teithio'r byd i gyd. Capel Tabernacl yng nghanol y dref yw capel mwyaf Cymru. Mae rhai'n ei alw'n "Eglwys Gadeiriol yr Annibynwyr".  Agorwyd y Tabernacl yn 1872.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
 Sid Bevan (1877 - 1933) Chwaraewr rygbi rhyngwladol

Gweler hefyd
Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr Orpheus Treforys

Cyfeiriadau

Cymunedau Abertawe
Trefi Abertawe
Gwaith Haearn Dowlais

Gweithfeydd dur a haearn oedd Gwaith Haearn Dowlais, a leolwyd yn Dowlais, ger Merthyr Tudful, daeth yn un o'r gweithfeydd haearn mwyaf yn y byd yn yr 19g. Gorffennwyd y gwaith yno yn niwedd yr 20g. Roedd yn un o bedair gweithfeydd haearn mawr ardal Merthyr, y lleill oedd Cyfarthfa, Plymouth a Penydarren.

Sefydlwyd y gwaith fel pertneriaeth ar 19 Medi 1759, ymysg y partneriaid gwreiddiol oedd Thomas Lewis a Isaac Wilkinson.

Llyfryddiaeth

Lewis, M. J. (1983) "G. T. Clark and the Dowlais Iron Company: an entrepreneurial study", MSc Econ diss., U. Wales

Dolenni allanol

Dadsefydliadau 1987
Diwydiant haearn Cymru
Hanes Merthyr Tudful
Sefydliadau 1759
Lefel medru iaith

Gallu person i berfformio mewn iaith mae'n ei ddysgu ydy Lefel Medru Iaith. Ceir gwahanol ddiffiniadau  a dulliau o fesur hyn drwy'r byd. Un llinyn mesur rhyngwladol ydy'r ACTFL (The American Council on the Teaching of Foreign Languages sy'n gwahaniaethu rhwng y gallu i gofio geiriau a phatrymau a pherfformiad yr unigolyn.

Gellir graddoli pa mor rugl ydy person gyda'r lefelau canlynol:

Ychydig wybodaeth: Dydy gwybod ambell i air ddim ddigon i'r lefel hon. Rhaid medru digon o eirfa a phatrymau i fedru ymdopi. Rhaid gwybod geiriau ac ymadroddion cyffredin, sut i ofyn ac ateb cwestiynau syml a  sut i redeg ambell i ferf hefyd.
Da: Mae'r unigolyn bellach yn cofio tuag wyth mil o eiriau ac yn medru rhedeg berfau yn y presennol, y gorffennol a'r dyfodol, a gallu ysgrifennu'r iaith.
Rhugl: Er mwyn bod yn deilwng o'r lefel hon rhaid cael geirfa llawer ehangach, a threulio o leiaf dwy flynedd mewn gwlad neu amgylchedd lle mae'r iaith yn cael ei defnyddio'n gyson.
Iaith gyntaf (neu famiaith): Dydy'r ffaith bod rhywun wedi ei fagu mewn iaith arbennig ddim yn golygu eu bod nhw'n gwbwl rugl, ond ar y cyfan mae hynny'n wir.

Mudiadau proffesiynol
Alliance française
American Council on the Teaching of Foreign Languages
Association of Language Testers in Europe
Foreign service institute
Goethe-Institut
UCLES
UNIcert
Instituto Cervantes
UBELT

Gweler hefyd
Dwyieithrwydd
Gwrthddwyieithrwydd
Amlieithrwydd

Cyfeiriadau

Ieithyddiaeth
Llareggub

Enw pentref dychmygol yn y ddrama radio, Under Milk Wood gan Dylan Thomas yw Llareggub. Roedd yr awdur yn llawn sylweddoli wrth gwrs fod yr enw yn darllen am yn ôl yn bugger all.

Gweler hefyd
Cwm-Rhyd-y-Rhosyn

Dylan Thomas
Ffuglen

en:Llareggub
Cyngor Ewrop

Corff rhyngwladol o 46 gwlad yw Cyngor Ewrop.  Mae aelodaeth yn agored i unrhyw wladwriaeth Ewropeaidd sydd yn barod i dderbyn egwyddor cyfraith a threfn, sicrhau iawnderau dynol sylfaenol a rhyddid ei dinasyddion.  Lleolir y pencadlys yn ninas Strasbourg, Ffrainc.

Mae'n bwysig peidio cymysgu Cyngor Ewrop â Chyngor yr Undeb Ewropeaidd neu â'r Cyngor Ewropeaidd, gan fod Cyngor Ewrop yn gorff cwbl gwahanol a chanddo ddim i'w wneud a'r Undeb Ewropeaidd.

Aelodaeth
Sefydlwyd ar 5 Mai 1949 gan Gwlad Belg, Denmarc, Ffrainc, Iwerddon, Yr Eidal, Lwcsembwrg, Yr Iseldiroedd, Norwy, Sweden a'r Deyrnas Unedig. Daeth Gwlad Groeg a Twrci yn aelodau tri mis wedyn, a Gwlad yr Ia a'r Almaen y flwyddyn ganlynol. Erbyn hyn mae 47 aelod-wladwriaeth; Montenegro oedd yr un diweddaraf i ymuno.

Mae Erthygl 4 o Statudau Cyngor Ewrop yn datgan bod aelodaeth yn agored i unrhyw wladwriaeth Ewropeaidd.  Dim ond Belarws sy ddim yn aelod bellach.

Ymgeisyddion
Statws Gwesteuon Arbennig oedd gan senedd Belarws  Medi  1992 tan Ionawr 1997, ond ers etholiadau 'annheg'  a phroblemau ym 1996 maent yn 'suspended'.

Derbynnwyd  cais Casachstan am Statws Gwesteuon Arbennig yn 1999. Penderfynnwyd eu bod yn rhan o Ewrop. Llofnodwyd Casachstan cytundeb i cydymffurfio a'r Cyngor.

Dolenni allanol
 CE - gwefan swyddogol
 Statud CE
 European NAvigator - CE 
 BBC - Armenia, Aserbaijan yn ymuno

 
Gwleidyddiaeth Ewrop
Sefydliadau a leolir yn Strasbwrg
Sefydliadau rhyngwladol
Villeneuve-d'Ascq

Dinas ger Lille yn département Nord yng ngogledd-ddwyrain Ffrainc yw Villeneuve-d'Ascq. Mae ganddi boblogaeth o 62,400.

Dinasoedd Ffrainc
Nord
Rheilffordd yr Wyddfa

Mae Rheilffordd yr Wyddfa (Saesneg: Snowdon Mountain Railway) yn rheilffordd fach sy'n rhedeg ar gledrau cul o bentref Llanberis i ben yr Wyddfa, yn Eryri, Gwynedd, gogledd-orllewin Cymru. Hi yw'r unig reilffordd rhac a phiniwn gyhoeddus yng ngwledydd Prydain.  Mae'n un o brif atyniadau twristaidd Gwynedd a Chymru ac yn mesur 4.7 milltir (7.6 km).

Hanes
Cwblhawyd rheilffordd led safonol rhwng Bangor a Llanberis ym 1869, a ffurfiwyd Cwmni Cyfyngedig Tramffordd Mynydd yr Wyddfa a Gwestai. Adeiladwyd y rheilffordd gan 150 o dynion, dros gyfnod o 14 mis rhwnf Rhagfyr 1894 a Chwefror 1896.. Mabwysiadwyd rhac a phiniwn Abt, dyfeisiwyd gan Carl Roman Abt, peiriannydd o'r Swistir, a phrynwyd 4 locomotif stêm Winterthur yn y Swistir.

Agorwyd y lein ar 6 Ebrill 1896, ond roedd yn ddamwain ddifrifol a bu farw un person. Ailagorwyd y lein ar 9 Ebrill 1897.

Y copa

Wrth ymyl yr orsaf uchaf ger copa'r Wyddfa, roedd adeilad caffi, a ddisgrifiwyd gan y Tywysog Charles fel "slym uchaf Prydain".  Codwyd adeilad newydd i gymryd ei le yn ddiweddar. Perchnogion y rheilffordd yw Heritage Great Britain plc, Rhwng Tachwedd a chanol Mawrth, mae'r rheilffordd wedi ei gau.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 

  Rheilffordd yr Wyddfa 

Eryri
Llanberis
Wyddfa
Wyddfa
Twristiaeth yng Nghymru
Rheilffordd Dyffryn Rheidol

Rheilffordd gul yw Rheilffordd Cwm Rheidol (Saesneg: Vale of Rheidol Railway), â chledrau lled 1 troedfedd ac 11 3/4 modfedd iddi. Fe ddringa'r rheilffordd o Aberystwyth i Bontarfynach, drwy Ddyffryn Rheidol. Defynyddir y rheilffordd yn bennaf gan dwristiaid ond adeiladwyd hi'n wreiddiol i gludo plwm o'r mwyngloddiau.

|}

Hanes

Pasiwyd deddf i adeiladu'r rheilffordd ar 6 Awst 1897. Doedd hi ddim yn bosibl codi arian mor gyflym ag y disgwyliwyd, ond dechreuodd y gwaith ym 1901. Y Prif Beiriannydd oedd Syr James Szlumper. Defnyddiwyd locomotif, Talybont, a ailenwyd yn Rheidol, o Dramffordd Plynlimon a Hafan. Agorwyd y Rheilffordd ar 22 Rhagfyr, 1902, gan ddefnyddio dau locomotif 2-6-2T a adeiladwyd gan Davies a Metcalfe a locomotif 2-4-0T a adeiladwyd gan Bagnall. Ail-agorwyd rhai o byllau plwm yn yr ardal, ac aeth y plwm ar y rheilffordd i Aberystwyth ac ymlaen ar longau. Cludwyd plwm o Bwll Plwm Rheidol gan raff dros Ddyffryn Rheidol i'r Rheilffordd yn ymyl Rhiwfron. Cludwyd pren i'r cymoedd, lle'i defnyddiwyd fel pyst yn y pyllau. Aberystwyth, Llanbadarn, Capel Bangor, Nantyronen a Phontarfynach oedd y gorsafoedd gwreiddiol.

Ym 1912, ystyriwyd defnyddio pŵer trydan o Afon Rheidol ond daeth y rheilffordd yn rhan o Reilffordd y Cambrian yr un flwyddyn. Yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, caewyd Pwll Plwm Rheidol a chafwyd llai o wasanaethau i deithwyr. Ym 1923, daeth Rheilffordd y Cambrian yn rhan o Rheilffordd y Great Western. Adeiladwyd gorsaf newydd drws nesaf i brif orsaf Great Western yn y dref.. Daeth y gwasanaeth nwyddau i ben a chaewyd y lein i'r harbwr. Daeth gwasanaeth dros y gaeaf i ben  hefyd ym 1930. Caewyd y lein yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

Ym 1948 daeth y rheilffordd yn rhan o Reilffyrdd Prydeinig. Ym 1966, ar ôl y cau hen Reilffordd Manceinion ac Aberdaugleddau, trosglwyddwyd terminws lein Dyffryn Rheidol i'w hen blatfform yn y brif orsaf.

Preifateiddiwyd y lein ym 1989, a newidiwyd ei statws i fod yn berchnogaeth ymddiriedolaeth elusennol.

Locomotifau

Adeiladwyd y tri locomotif 2-6-2t presennol gan Reilffordd y Great Western yn ei weithdai yn Swindon rhwng 1923 a 1924.
Yn 2015 roedd rhif 7, "Owain Glyndŵr", yn cael ei adnewyddu. Mae rhif 8, Llewelyn, a rhif 9, Prince of Wales, yn gweithio ar y rheilffordd.

Rhestrir isod y locomotifau a oedd ym mherchnogaeth y rheilffordd neu a logwyd ganddynt, neu wedi eu cynllunio ar y gweill:

† Locomotifau gwahanol. Cafwyd yr un rhif fel arfer cyllidol.

Cerbydau

Mae'r rheilffordd yn defnyddio cerbydau a adeiladwyd gan Reilffordd y Great Western yn Swindon rhwng 1923 a 1938. Lliwiau wedi amrywio dros y blynyddoedd, ond wedi bod yn frown ac hufen ers y 1980au.

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
 Rheilffordd Dyffryn Rheidol

 
Dyffryn Rheidol
Dyffryn Rheidiol
Planhigyn

Grŵp o bethau byw yw planhigion. Ceir tua 300,000 o rywogaethau, gan gynnwys coed, blodau, glaswelltau, rhedyn, mwsoglau a rhai grwpiau o algâu. Astudiaeth planhigion yw botaneg. Organebau amlgellog (ac eithrio rhai o'r algâu) ac ewcaryotig yw planhigion. Maent i gyd yn creu bwyd eu hun drwy ffotosynthesis gan ddefnyddio cloroffyl.

Tacsonomeg 
Dosberthir planhigion yn y deyrnas Plantae. Mae'r deyrnas hon yn cynnwys y planhigion tir (Embryophyta) ac, yn aml, mae'n cynnwys yr algâu gwyrdd (Chlorophyta a Charophyta) hefyd. Weithiau, mae'r algâu coch (Rhodophyta) a'r glawcoffytau (Glaucophyta) yn cael eu cynnwys tu fewn i'r deyrnas. Dosbarthwyd grwpiau eraill o algâu, ffyngau a bacteria fel planhigion yn y gorffennol ond fe'u dosberthir mewn teyrnasoedd gwahanol bellach.

Strwythur planhigion

Celloedd planhigion 
Fel arfer, mae gan gelloedd planhigion gloroplastau, gwagolyn fawr a chellfur sy'n cynnwys seliwlos.

Dolenni allanol 
Planhigion, BBC Cymru

Gweler hefyd
Resbiradaeth cellog
Planhigion Blodeuol, Conwydd a Rhedyn; cyhoeddwyd 2003
Planhigyn Arctig-Alpaidd

 
Pethau byw
David Alfred Thomas

Gwleidydd a diwydiannwr oedd David Alfred Thomas (26 Mawrth 1856 – 3 Gorffennaf 1918).

Gyrfa
Ganwyd ef yn Ysgubor-wen, Aberdâr. Yn 1888 etholwyd ef yn un o ddau aelod seneddol dros Merthyr Tydfil. Roedd cysylltiad agos rhyngddo â'r Rhyddfrydwyr, David Lloyd George a Tom Ellis, yn arbennig yn eu hymwneud â mudiad Cymru Fydd.

Pan fethodd a chael sedd yn y Cabinet pan enillodd y Rhyddfrydwyr etholaid 1916, trôdd ei gefn ar wleidyddiaeth a chanolbwyntiodd ar ddiwydiant. Daeth yn un o'r diwydianwyr mwyaf cyfoethog a dylanwadol yn Ne Cymru.

Gwahoddwyd ef i ymuno â'r cabinet gan Lloyd George yn 1916. Fe gyflwynodd system ddogni (rations) oherwydd y prinder bwyd a achoswyd gan y rhyfel, a bu ei waith yn llwyddiant mawr.

Cyfeiriadau

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Diwydianwyr Cymreig
Genedigaethau 1882
Gwleidyddion Cymreig y 19eg ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1963
Pobl o Rondda Cynon Taf
Niger

Gwlad dirgaeedig yng ngorllewin Affrica yw Niger (yn swyddogol Gweriniaeth Niger). Mae'n ffinio â Nigeria a Benin yn y de, Mali a Bwrcina Ffaso yn y gorllewin, Algeria a Libia yn y gogledd a Tsiad yn y dwyrain. Rhan o'r Sahara yw gogledd y wlad. Mae Afon Niger yn llifo trwy dde-orllewin y wlad. Niamey yw'r brifddinas.

Dolenni allanol 
 Cymorth Cymru i Niger  Hanes Cymraes sy'n gweithio gyda Médecins Sans Frontières i helpu ysbyty yn Niger
Casét

Cyfrwng i recordio sain, e.e. cerddoriaeth, ydy casét neu casét cryno.

Technoleg
Hanes Prydain

Mae Hanes Prydain yn ymestyn o'r cyfnod cynhanesyddol ym Mhrydain hyd heddiw ac yn cynnwys hanes Cymru, yr Alban a Lloegr.

Cyfnodau
Cynhanes Prydain
Cynhanes Cymru
Cyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain
Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Prydain Ôl-Rufeinig
Yr Hen Ogledd
Oes y Seintiau
Oes y Seintiau yng Nghymru
Yr Oesoedd Canol ym Mhrydain
Yr Oesoedd Canol yng Nghymru
Cyfnod y Tuduriaid
Cyfnod y Tuduriaid yng Nghymru
Yr Ail Ganrif ar Bymtheg ym Mhrydain
Yr Ail Ganrif ar Bymtheg yng Nghymru
Y Ddeunawfed Ganrif ym Mhrydain
Y Ddeunawfed Ganrif yng Nghymru
Y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg ym Mhrydain
Y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg yng Nghymru
Yr Ugeinfed Ganrif ym Mhrydain
Yr Ugeinfed Ganrif yng Nghymru

Hanes gwledydd Prydain
Hanes yr Alban
Hanes Cymru
Hanes Lloegr

Gweler hefyd
Hanes y Deyrnas Unedig
Hanes Gogledd Iwerddon
Hanes Iwerddon
Hanes Ynys Manaw

 
Prydain
Hanes y Deyrnas Unedig

Creuwyd y Deyrnas Unedig yn 1801.

Gweler hefyd
Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon
Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon
Brenhinoedd a breninesau'r Deyrnas Unedig
Deddf Uno 1801
Yr Ymerodraeth Brydeinig
Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1945
Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1959
Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1979

 
Y Deyrnas Unedig
Deyrnas Unedig, Y
Deyrnas Unedig, Y
How Green Was My Valley

Nofel gan Richard Llewellyn yw How Green Was My Valley (1939). Mae'r nofel yn darlunio bywyd caled mewn pentref glofaol yn ne Cymru.

Yn 1941 gwnaethpwyd ffilm o'r nofel wedi'i ffilmio yng Nghaliffornia gydag actorion Americanaidd, Gwyddelig ac Albanaidd. Yr unig Gymry oedd y rhodwyr. Roedd y darlun o'r pentref yn wahanol iawn i'r nofel; yn llawn sentiment gyda phawb yn y pentre yn  gyfforddus ac yn canu mewn côr. Doedd dim sôn am y tlodi a'r diweithdra roedd y pentrefi glofaol yn ei ddioddef.

Gweler hefyd
 How Green Was My Valley (ffilm)

Llyfrau Cymreig 1939
Nofelau 1939
Nofelau Saesneg gan awduron o Gymru
Nickelodeon

Sianel blant yn yr Unol Daleithiau ac Ewrop yw Nickelodeon. Viacom sydd yn berchen Nickelodeon yn gyfangwbl. Yng ngwledydd Prydain mae'r sianel ar gael ar Sky.

Un o raglenni mwyaf poblogaidd Nickleodeon yw'r gyfres animeiddiedig SpongeBob SquarePants.

Rhaglenni 
 SpongeBob SquarePants
 Drake & Josh
 Zoey 101
 The Fairly OddParents

Hen Raglenni 
 Animorphs
 Clarissa Explains It All
 Doug
 Ren & Stimpy
 Rocko's Modern Life
 The Secret World of Alex Mack
 Danny Phantom

Sianeli teledu
Piemonte

Rhanbarth yng ngogledd-orllewin yr Eidal yw Piemonte. 
Torino yw'r brifddinas.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y rhanbarth boblogaeth o 4,363,916.

Rhennir y rhanbarth yn wyth talaith a enwir ar ôl eu canolfannau gweinyddol, sef:

 Alessandria
 Asti
 Biella
 Cuneo
 Novara
 Torino
 Verbano-Cusio-Ossola (Verbania yw'r ganolfan weinyddol.)
 Vercelli

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
  Gwefan swyddogol

 
Rhanbarthau'r Eidal
Termau llenyddol

Gweler hefyd: Termau iaith.
Dyma restr o dermau sy'n ymwneud â llenyddiaeth.

A
Acen
Alegori
Almanac
Apocryffa
Anterliwt
Araith
Arwrgerdd
Arwyrain
Awdl
Awen

B
Baled
Bardd
Bardd gwlad
Barddas
Barddoniaeth
Beirdd y Tywysogion
Beirdd yr Uchelwyr
Beirniadaeth Lenyddol
Blodeugerdd
Brud / Brut
Bugeilgerdd
Bwrlesg

C
Canon
Canu arwrol
Canu caeth
Canu Darogan
Canu mawl
Canu'r Bwlch
Canu rhydd
Carol
Carol dan bared
Carol Haf
Carol Plygain
Cerdd Dafod
Clasur
Clêr
Cofiant
Comedi
Corws
Cronicl
Cwndid
Cyfarwydd
Cyflythreniad
Cyffelybiaeth
Cynghanedd
Cylchgrawn
Cynfardd
Cywydd

Ch
Chwedl

D
Dadeni
Dadolwch
Dameg
Darogan
Delwedd
Deus ex Machina
Dihareb
Drama
Dychan
Dyfalu
Dyneiddiaeth
Dyri

E
Englyn
Eironi
Eisteddfod
Emyn
Epigram

Ff
Ffars
Ffuglen
Ffuglen wyddonol

G
Genre
Gogynfeirdd
Gorhoffedd
Gorsedd y Beirdd
Gramadeg
Gramadegau'r penceirddiaid
Gwawdodyn
Gwers Rydd
Gwireb
Gwyddoniadur

H
Haiku
Hen Benillion
Hengerdd
Hir-a-thoddaid
Hunangofiant
Hwiangerdd

L
Limrig

Ll
Llatai
Llawysgrif
Llên gwerin
Llenyddiaeth
Llyfryddiaeth

M
Marwnad
Marwysgafn
Mesur
Pedwar mesur ar hugain Cerdd Dafod
Mydryddiaeth
Mynegair

N
Nofel

O
Odl
Odl ddwbl
Onomatopoeia

P
Pamffled
Parodi
Pencerdd
Penillion Telyn
Proest
Prydydd
Pryddest

Rh
Rhamant
Rhamantiaeth
Rhethreg
Rhieingerdd
Rhigwm
Rhyddiaith

S
Sangiad
Saga
Salm
Soned
Stori arswyd
Stori dditectif
Stori fer
Stori iasoer

T
Telyneg
Toddaid
Traethawd
Traethodl
Trasiedi
Triban
Trioedd
Trosiad

V
Vida
Vita

Y
Ymson
Ysgrif

 
Llenyddiaeth
Llenyddiaeth Gymraeg
Odl

Pan fo sillaf olaf dau air yn gorffen gyda'r un sain, fel arfer ar ddiwedd brawddeg ond nid bob amser, ceir odl (Saesneg: rhyme).

Er enghraifft mae "rhedeg" a "maneg" yn odli gyda'i gilydd ac felly hefyd "Môn" a ffôn". Gall gair unsill hefyd odli gyda gair deusill neu ragor e.e. mae "mi" a "eni" yn odli yn y ddwy linell sy'n dilyn gan Lewis Glyn Cothi:

 Un mab oedd degan i mi.
 Dwynwen! Gwae'i dad o'i eni.

Odl ddwbl ydy odl ble mae'r llafariad ar y goben (y sillaf olaf ond un) hefyd o'r un sain: "hoffi" a "coffi" neu "streipan" a "peipan".

Yng ngwaith y beirdd Cymraeg cynnar fel y Cynfeirdd a'r Gogynfeirdd, mae lled-odl (neu "odl-Wyddelig") yn digwydd yn aml. Fel mae'r enw'n awgrymu, mae'r ddeuasain neu'r llafariaid yn cytuno ond mae'r gytsain yn amrywio. Er enghraifft, 'gwraig' - 'rhaid'. Nid ydy'r odl yma'n ffasiynol yn y Gymraeg erbyn heddiw.

Gweler hefyd
 Barddoniaeth
 Cerdd Dafod

 
Barddoniaeth
Termau llenyddol
Odl ddwbl

Mewn barddoniaeth, pan fo dwy sillaf olaf dau air yn gorffen gyda'r un sain, fel arfer ar ddiwedd brawddeg ond nid bob amser, ceir odl ddwbl.

Dwbl
Termau llenyddol
Tramffordd y Gogarth

Tramffordd hanesyddol led 3 troedfedd 6 modfedd ar Ben y Gogarth, Llandudno, gogledd Cymru, yw Tramffordd y Gogarth (Saesneg: Great Orme Tramway). Mae'n rhedeg o orsaf yn rhan uchaf tref Llandudno i'r caffi a gwylfa ar y copa, gyda gorsaf arall hanner ffordd i fyny lle mae rhaid i deithwyr newid i dram arall. Mae'r cerbydau'n cysylltiedig i'r gablen trwy'r amser, felly tramffordd ffwniciwlar yw hi.

Hanes
Pasiwyd Deddf Tramffyrdd y Gogarth ym 1898 i gludo teithwyr a nwyddau (gan gynnwys eirch i fynwent Eglwys Sant Tudno. Dechreuodd gwaith adeiladu ym 1901, ac agorwyd hanner is y tramffordd ar 31 Gorffennaf 1902. Agorwyd yr hanner arall ar 8 Gorffennaf 1903. Gwerthwyd y tramffordd i Gwmni Rheilffordd y Gogarth yn dilyn damwain ym 1932. Ailagorwyd y tramffordd ym 1934. Trosglwyddodd perchnogaeth i Gyngor Dosbarth Trefol Llandudno ym 1949. Defnyddiwyd pŵer trydanol yn hytrach na stêm, o 1957 ymlaen. Oherwydd aildrefniant llywodraeth leol, rheolwyd y dramffordd gan Gyngor Sir Aberconwy o 1974, ac o 1977 gan Gyngor Bwrdeistref Conwy.

Oriel luniau

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 greatorme.org
 Hanes

Llandudno
Gogarth
Rheilffyrdd ffwniciwlar
Gogarth
Sefydliadau 1896
Gogarth
Maes-e

Gwefan Gymraeg boblogaidd ar ffurf fforwm trafod oedd maes-e, a sefydlwyd gan Nic Dafis ar 18 Awst 2002. Gellir trafod yn Gymraeg bopeth dan haul, gan gynnwys cerddoriaeth, cyfrifiadureg, gwleidyddiaeth, llenyddiaeth, a materion cyfoes. Cafodd y wefan ei henwi ar ôl cân o'r un enw gan y band Datblygu. Gweinyddwyd y wefan gan Nic Dafis tan 31 Rhagfyr 2007 pan drosglwyddwyd hi i ddwylo Hedd Gwynfor ar 1 Ionawr 2008.

Ers 2017 mae'r wefan yn bodoli fel archif ond nid yw'n bosib i gofrestru cyfrifon newydd.

Dolenni allanol
Gwefan maes-e

Gwefannau Cymraeg
Sefydliadau 2012
Pab Ioan XXIII

Bu Pab Sant Ioan XXIII (ganwyd Angelo Giuseppe Roncalli) (25 Tachwedd 1881 – 3 Mehefin 1963) yn Bab yr Eglwys Gatholig Rufeinig rhwng 28 Hydref 1958 a'i farwolaeth ar 3 Mehefin 1963. Ei weithred pwysicaf oedd ymgynnull Ail Gyngor y Fatican ym 1962; daeth hyn i ben ym 1965, yn nheyrnasiad ei olynydd Pawl VI.

Ar 27 Ebrill 2014 gwnaed Ioan XXIII, ynghyd â phab mwy diweddar, Ioan Pawl II, yn sant gan Bab Ffransis.

Cyfeiriadau 

Esgobion Eidalaidd
Genedigaethau 1881
Marwolaethau 1963
Pabau
Pobl o Lombardia
Seintiau'r Eidal
Pab Pawl VI

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 21 Mehefin 1963 hyd ei farwolaeth oedd Pawl VI (ganwyd Giovanni Battista Enrico Antonio Maria Montini) (26 Medi 1897 – 6 Awst 1978).

Genedigaethau 1897
Marwolaethau 1978
Pabau
Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Esgobion Eidalaidd
Pab Ioan Pawl I

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 26 Awst 1978 hyd ei farwolaeth ar 28 Medi yn yr un flwyddyn oedd Ioan Pawl I (ganwyd Albino Luciani) (17 Hydref 1912 - 28 Medi 1978).

Awdur oedd Luciani.

Llyfryddiaeth 
 Illustrissimi (1976)

Esgobion Eidalaidd
Genedigaethau 1912
Marwolaethau 1978
Pabau
Pobl fu farw o drawiad ar y galon
ß

Llythyren yn yr wyddor Almaeneg ac un o'r llythrennau Rhufeinig yw "ß" (ynganiad: ss gryf).

Mae'r German  (a elwir hefyd yn , golyga s finiog) ß yn llythyren swyddogol yn y wyddor yn yr Almaen ac Awstria. Yn y Swistir, ni ddefnyddir yr Eszett o gwbl, defnyddir dim ond ss. Cy

Hanes
Does dim consensws dros wreiddiau'r glyff yma. Golyga ei enw, yn syml, S-Z. Awgryma hyn gysylltiad gyda'r "s hir ac z" (ſʒ) ond mae'r sgript Lladin hefyd yn gyfarwydd gyda'r glymlythren "s hir dros s grwm" (ſs). Gan i'r Almaen ddefnyddio stript Gothig hyd at yr 1940au, prin iawn y defnyddiwyd y teipwynebau yma mewn llythrennau bras a daeth fersiwn prif lythryen o'r  byth i ddefnydd cyffredin, er i drafodaethau dros ei chreu fod yn gyffredin ers ddiwedd 19g.

O ganlyniad, yr eilydd ar gyfer fersiwn llythyren bras wrth deip-argraffu oedd yr SZ gwreiddiol ( → , oedd yn wahanol i'r  → ) ac yn hwyrach SS ( → ). Defnyddio'r SS hyd yma yw'r unig eilydd ar gyfer y lythyren wrth ei sgwennu fel prif lythyren yn ôl yr orthograff swyddogol  yn yr Almaen ac Awstria

Cyfoes
Ers 2008 mae'r fersiwn capital version (ẞ) o'r glyff Eszett yn rhan o Unicode gan ymddangos mewn mwy nag un teipwyneb. Nid yw eto wedi llifo i ysgrifennu ar lawr gwlad. Mae allweddell Almaeneg safonnol newydd (DIN 2137-T2) wedi cynnwys y prif lythyren ß ers 2012.

I nifer o Gymry bydd y lythyren Eszet yn gyfarwydd ar fathodyn tîm pêl-droed cenedlaethol yr Almaen yn y gair Fußball ac ar arwyddion stryd lle gwelir y gair Straße (stryd).

Almaeneg
Yr wyddor Almaeneg
Wales, Swydd Efrog

Gweler hefyd Wales (gwahaniaethu).

Pentref a phlwyf sifil yn Ne Swydd Efrog, Swydd Efrog a'r Humber, Lloegr, ydy Wales. Fe'i lleolir ym mwrdeistref fetropolitan Rotherham. Saif yn agos iawn at draffordd yr M1.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 7,069.

Mae ganddo yr un enw â Chymru yn Saesneg, o wreiddyn Germanaidd â'r ystyr "estron", a chredir felly i bobl Geltaidd (y Brythoniaid) fyw yno cyn dyfodiad y Saeson ar ddechrau'r 6g.

Ceir trefi a phentrefi o'r enw Wales yng Ngogledd America hefyd.

Enwogion
Syr William Hewet, Maer Llundain ym 1559

Cyfeiriadau

Bwrdeistref Fetropolitan Rotherham
Pentrefi De Swydd Efrog
Plwyfi sifil De Swydd Efrog
Croesoswallt

Tref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw Croesoswallt (Saesneg: Oswestry). Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Swydd Amwythig.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 17,105.

Bu'n dref Gymreig ers canrifoedd, yn wir dywed Gwefan Twristiaeth ardal Amwythig a Chroesoswallt: "Today the influence of Wales is still felt and you'll hear a blend of languages as you browse around." Arferid cyhoeddi papur wythnosol Y Cymro yno tan yn ddiweddar.

Lleolir Ysgol Croesoswallt yn y dref.

Hanes
Roedd Croesoswallt mewn bodolaeth mor bell yn ôl a 1086, pan gofnodwyd yn Llyfr Domesday i'r siryf Rainald adeiladu castell yng nghantref Mersete. Er bod Croesoswallt yn sefyll i'r dwyrain o Glawdd Offa, daeth nifer o Gymry i fyw yn y dref yn y 11eg a'r 12eg ganrif.  Ymwelwyd â'r dref gan Gerallt Gymro ar ei daith trwy Gymru yn 1188. Derbyniodd Croesoswallt ei siarter gyntaf yn 1189-90, yr hon a elwir 'Y Siarter Gwtta' achos ei hyd; cyfeirir ati fel 'Blancminster' yn y ddogfen. Bwriad y ddogfen oedd cryfhau statws Croesoswallt fel tref farchnad.

Roedd Croesoswallt yn debyg i Berwick-upon-Tweed, yn dref ar ffin Lloegr a newidiodd ddwylo ar achlysuron di-ri yn ystod yr Oesoedd Canol. Pan oedd awdurdod y tywysogion Cymreig ar ei anterth, cipiwyd y dref gan y Cymry, ond ar y cyfan, doedden nhw ddim yn medru cadw'r dref am gyfnod hir cyn i'r brenin Seisnig ei ail-gipio.  Enghraifft o hyn yw camp Madog ap Maredudd yn 1149, pan gipiodd y dref a dechrau adeiladu castell yno; roedd y dref yn rhan o Bowys tan o leiaf 1157, ond wedyn, pasiwyd y dref i'r arglwydd William Fitzalan gyda bendith Harri II. Cipiodd Llywelyn Fawr, Dafydd ap Gruffudd, ac Owain Glyndŵr y dref yn 1233, 1282, ac (ar fwy nac un achlysur) yn y 1400au cynnar yn eu tro. Fe'i llosgwyd gan Glyndŵr ar gymaint o achlysuron nes i'r dref dderbyn y ffugenw 'Pentrepoeth'.

Daeth Croesoswallt yn rhan o Loegr yn unol â'r Ddeddf Uno ym 1536.

Enwogion
Edward Kyffin (tua 1558–1603), bardd Cymraeg, brawd Morris Kyffin
Wilfred Owen (1893-1918), bardd

Gweler hefyd
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Llenyddiaeth
 John Pryce-Jones, Historic Oswestry (Shropshire Libraries, 1982); John Pryce-Jones, Oswestry: Parish, Church and People (Gwasg Llanforda, 2005).

Cyfeiriadau

Awdurdod unedol Swydd Amwythig
 
Plwyfi sifil Swydd Amwythig
Trefi Swydd Amwythig
Arlywydd yr Eidal

Dyna restr o Arlywyddion yr Eidal ers sefydlu Gweriniaeth yr Eidal ym 1946.

 1946–1948: Enrico De Nicola (1877–1959)
 1948–1955: Luigi Einaudi (1874–1961)
 1955–1962: Giovanni Gronchi (1887–1978)
 1962–1964: Antonio Segni (1891–1972)
 1964–1971: Giuseppe Saragat (1898–1988)
 1971–1978: Giovanni Leone (1908–2001)
 1978–1985: Alessandro Pertini (1896–1990)
 1985–1992: Francesco Cossiga (1928–2010)
 1992–1999: Oscar Luigi Scalfaro (1918–2012)
 1999–2006: Carlo Azeglio Ciampi (ganwyd 1920)
 2006–2015: Giorgio Napolitano (ganwyd 1925)
 2015–: Sergio Mattarella (ganwyd 1941)

Gweler hefyd 
 Brenhinoedd yr Eidal

 
Eidal, yr
Rhisiart Gwyn

Bardd a reciwsant o Lanidloes, Powys, oedd Rhisiart Gwyn, neu Richard Gwyn neu Richard White (tua 1537 – 17 Hydref 1584).

Yn fab i deulu cefnog o ardal Maldwyn, cafodd ei addysg yng ngholegau Caergrawnt a Rhydychen a bu yn ysgolfeistr yng ngogledd-ddwyrain Cymru. Roedd yn Babydd a wrthodai gydnabod hawl Elisabeth I i deyrnasu, ac o ganlyniad cafodd ei erlid.

Cyfansoddodd Rhisiart Gwyn gyfres o gerddi mesur rhydd (carolau) yn Gymraeg, sy'n ymosod yn llym ar Brotestaniaeth.

Yng Ngorffennaf 1580 carcharwyd ef ac mewn carchar y bu am weddill eu oes. Ar 9 Hydref 1584 dedfrydwyd ef i'w ddienyddio trwy ei grogi, diberfeddu a'i chwarteru.

Canoneiddwyd ef gan y Pab Pawl VI ar 25 Hydref 1970 fel un o Ddeugain Merthyr Cymru a Lloegr.

Mae egwlys Gatholig Llanidloes, Eglwys Ein Harglwyddes a Sant Rhisiart Gwyn, wedi'i chysegru i Rhisiart Gwyn ynghyd â'r Forwyn Fair.

Llyfryddiaeth
T. H. Parry-Williams (gol.), Carolau Richard White (Caerdydd, 1930)

Beirdd Cymraeg
Cymry'r 16eg ganrif
Gwrthddiwygwyr Cymreig
Genedigaethau 1537
Llanidloes
Llenorion Cymreig yr 16eg ganrif
Marwolaethau 1584
Merthyron Catholig
Pobl o Faldwyn
Seintiau Cymru
Hanes y Dwyrain Canol

Mae hanes y Dwyrain Canol yn dechrau yn y cyfnod cynhanesyddol ac yn cynnwys hanes rhai o'r gwareiddiadau cynharaf oll, e.e. Yr Aifft Hynafol a Mesopotamia.

Yr 20fed ganrif
Dros y canrifoedd roedd yr Iddewon wedi bod yn byw ar wasgar yn Ewrop. Bu erlynt arnynt datblygodd dymuniad gan yr Iddewon i ddychwelyd i 'wlad yr addewid' a dyma ddechrau Seioniaeth. Ond wrth gwrs roedd Arabiaid Palesteinaidd yn byw ym Mhalesteina ers miloedd o flynyddoedd. Sefydlwydd Israel annibynnol ar 14 Mai 1948 ar waethaf gwrthwynebiad yr Arabiaid.

Daeth olew yn bwysig i wledydd y gorllewin a thrwy hynny Camlas Suez. Yn 1956 gwladolodd Nasser gamlas Suez abu hyn yn achos Argyfwng Suez 1956. Mae'r anghydfod rhwng yr Arabiaid a'r Iddewon yn dal heb ei hateb.

 
Y Dwyrain Canol
Dwyrain Canol, Y
Harold Wilson

James Harold Wilson, Barwn Wilson o Rievaulx, KG, PC, OBE, FRS (11 Mawrth 1916 – 24 Mai 1995), oedd Prif Weinidog y Deyrnas Unedig mewn llywodraeth Lafur rhwng 1964 i 1970 a 1974 i 1976.

Fe'i ganwyd yn Huddersfield, Swydd Efrog, yn fab i'r chemegydd James Herbert Wilson (1882–1971) a'i wraig Ethel (née Seddon; 1882–1957). Cafodd ei addysg yn yr Ysgol Rhamadeg Neuadd Royds ac yng Ngholeg yr Iesu, Rhydychen. Priododd Mary Baldwin ar 1 Ionawr 1940.

Dolenni allanol 
 Harold Wilson ar Wefan 10 Stryd Downing 

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig
Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Genedigaethau 1916
Marwolaethau 1995
Pobl fu farw o ganser y colon, y rectwm, neu'r coluddyn
Pobl fu farw o glefyd Alzheimer
Arweinwyr y Blaid Lafur (DU)
Clwb Rygbi Treforys

Mae Clwb Rygbi Treforys yn chwarae yng Nghynghrair Rygbi Cymru.

Maen nhw'n chwarae ym Maes Collen, Heol Gwernen, Treforys.

Treforys
Treforys
Dyfrig

Un o arweinwyr crefyddol Oes y Seintiau oedd Sant Dyfrig (m. tua 512; Lladin Dubricius) a drigodd yn y 6g. Cysylltir ef â de Swydd Henffordd (Erging) ac ysgol Illtud Sant yn Llanilltud Fawr, Morgannwg. Yn ôl traddodiad roedd Dyfrig yn athro i Sant Deiniol, sefydlydd clas Bangor (Eglwys Gadeiriol Bangor) a Sant Teilo, sefydlydd Llandeilo Fawr. Ei ddydd gŵyl yw 14 Tachwedd.

Yn y Vita Samsonis, cyfansoddiad o 7g a'r ffynhonnell gynharaf am fywyd Dyfrig, roedd gryn dipyn yn hŷn na Sant Samson. Yma hefyd y cyslltir Dyfrig gydag Ynys Bŷr ond ni chredir fod cysylltiad rhyngddo â'r arysgrif ar garreg Ogham a geir ar yr ynys. Mewn capel heb fod ymhell o'r priordy mae carreg gyda ysgrifen Ogam ac ysgrifen Ladin arni. Mae'r ogam yn darllen – "Dyma (golofn) Moel Dolbrochion mab ...", a'r Lladin: "Rwyf i wedi ei ddarpar â chroes. Gofynnaf i bawb a gerddo y ffordd hon weddïo dros enaid Cadwgan".

Ceir tair buchedd, gan gynnwys gwaith Sieffre o Fynwy a Benedict o Gaerloyw, ond y bwysicaf ohonynt yw'r gynharaf, sef Llyfr Llandaf. Mae'r ddogfen yn nodi rhestr o diroedd a oedd i'w trosglwyddo o Esgobaeth Llandaf. Yma hefyd, dywedir fod Dyfrig yn fab i Ebrdil merch Pebiau brenin Ercych a bod elfennau gwyrthiol i'w enedigaeth ym Matle, 5 milltir a hanner i'r gorllewin o Henffordd pan iachaodd ei daid. Dywedir iddo sefydlu mynachlog "Henlann" (sef Hentland-on-Wye) ac iddo breswylio yno am rai blynyddoedd.

Wedi dioddef afiechyd a henaint, aeth i Ynys Enlli i fyw fel meudwy ac yno y bu farw ac y claddwyd ef. Ond canrifoedd wedi hynny, ym Mai 1120, cludwyd ei gorff i Landaf. Credir, bellach, mai propoganda yw'r datganiad canoloesol iddo fod yn esgob Llandaf ac yn Archesgob De Prydain.

Mae'r "Fuchedd" â'r "Annales Cambriae" ill dau'n cofnodi dyddiad ei farw: 612, ond bellach credir iddo farw o leiaf canrif cyn hynny.

Llefydd a alwyd ar ôl Dyfrig

Cyfeiriadau

Y Bywgraffiadur Cymreig Arlein; Llyfrgell genedlaethol Cymru.

Cymry'r 6ed ganrif
Seintiau Cymru
Teyrnas Morgannwg
Seioniaeth

Y dymuniad i'r Iddewon gael tiriogaeth a gwladwriaeth iddynt ei hunain yw Seioniaeth. Sefydlwyd y mudiad Seionaidd yn Awst 1897 yn y Gyngres Seionaidd Ryngwladol gyntaf yn Basel yn y Swistir. Ymfudodd ychydig o Rwsiaid Iddewig i Balesteina a phrynwyd tir oddi ar yr Arabiaid gyda chymorth ariannol o America.

Cynhowyd rhan o weledigaeth wleidyddol Seioniaeth gan Theodor Herzl yn ei pamffled ddylanwadol, Der Judenstaat ("Y Wladwriaeth Iddewig"), 1896 a'i nofel, Altneuland a gyfieithwyd i'r Hebraeg fel Tel Aviv ("Bryn y Gwanwyn").

Gweithredwyd nifer o egwyddorion Seioniaeth gan fudiadau fel Chofefei Tzion a sefydlodd aneddleoedd ym Mhalesteina ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g.

Bu i ddilynwyr Seioniaeth sefydlu treflannau yn ystod cyfnod Ymerodraeth Otomanaidd cyn y Rhyfel Byd Cyntaf gan greu yr hyn a alwyd yn Yishuv, sef y gymuned Iddewig, Hebraeg ei hiaith ar y diriogaeth a'r egin wladwriaeth Israeli.

Gweler hefyd
 AIPAC (American Israel Public Affairs Committee)
 Al Nakba
 Datganiad Balfour
 Cyfeillion Llafur Israel
 Likud

 
Cenedlaetholdeb
Hanes Iddewig
Robert Owen

Am bobl eraill o'r un enw, gweler Robert Owen (gwahaniaethu).

Arloesodd Robert Owen (14 Mai 1771 – 17 Tachwedd 1858) y cysyniad o gymuned gyd-weithredol. Roedd yn sosialydd Iwtopiaidd ac yn awdur.

Gyrfa
Ganwyd Robert Owen yn y Drenewydd, Powys, yn 1771. Priododd Caroline Dale, merch David Dale a oedd yn berchen ar felinau gwlân yn New Lanark. Prynodd felinau nyddu gwlân eraill yno yn 1799 ac aeth ati i ddiwygio cyfleusterau gwaith y gweithwyr gan leihau eu horiau a darparu gofal meddygol am ddim iddynt. Sefydlodd ysgol hefyd i blant y gweithwyr. Tyfodd y busnes dros y degawdau nesaf nes iddo fod y mwyaf o'i fath yng ngwledydd Prydain. Roedd yn credu'n angerddol ym mhwysigrwydd amgylchedd ac amgylchiadau da i’r gweithwyr, yn wahanol i nifer fawr o berchnogion ffatrioedd eraill.

Galwodd yr adeiladu cymdeithasol hwn yn 'sosialaeth' a chafodd gryn dderbyniad i'w syniadau nes iddo ddechrau beirniadu crefydd a system grefydd y dydd. Gadawodd wledydd Prydain am Indiana yng Ngogledd America yn 1824 gan fuddsoddi ei arian mewn stâd fawr a chychwyn cwmni cydweithredol 'New Harmony'. Erbyn 1827 roedd wedi dychwelyd i wledydd Prydain.

Bu'n ffigwr poblogaidd yn y mudiad undebaeth lafur (1829 - 1835) ac ymwelodd â Pharis yn ystod chwyldro 1848. Ysgrifennodd lyfrau ar hyn, gan gynnwys Essays on the Principle of the Formation of Human Character a A new View of Society.

Llencyndod 
Ef oedd y 6ed bachgen allan o 7 o blant. Roedd gan ei dad fusnes bychan fel cyfrwywr. Hanai ei fam o deulu ffarmio llewyrchus. Daeth ei addysg i ben pan oedd yn 10 oed. Ar ôl gweithio mewn siop am ychydig symudodd i Fanceinion.

Diwedd y daith 
Yn 1858 dychwelodd i'r Drenewydd lle bu farw a chodwyd cofeb iddo yn y dref yn 1902 ym mynwent Eglwys y Santes Fair lle'i claddwyd. Codwyd cerflun iddo yn y dref yn 1956 ac yn 1983 agorwyd amgueddfa goffa iddo.

Llyfryddiaeth

Gwaith Robert Owen 
 A New View of Society
 Book of the New Moral World
 Revolution in the Mind and Practice of the Human Race
 A Report on the County of Lanark

Astudiaethau 
 G. D. H. Cole, Robert Owen (1925)
 F. Podmore, Robert Owen: a biography (1906)

Gweler hefyd
Robert Owen and his Legacy; Gwasg Prifysgol Cymru yn 2011

Cyfeiriadau

Cymry'r 18fed ganrif
Cymry'r 19eg ganrif
Diwydianwyr Cymreig
Diwygwyr cymdeithasol
Genedigaethau 1771
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1858
Pobl o'r Drenewydd
Sosialwyr Cymreig
Dyngarwyr Cymreig
Ogof Pen-y-Fai

Ogof gynhanesyddol ger Rhosili ar benrhyn Gŵyr () yw Ogof Pafiland (neu Ogof Pen-y-Fai). Mae'n un o gyfres o ogofâu wedi'u cysylltu, ac a fu'n gartref i bobl yn ystod Hen Oes y Cerrig Uchaf: tua 26,000 o flynyddoedd cyn y presennol (CP). Mae'n adnabyddus fel y man lle darganfuwyd sgerbwd "Dynes Goch Pafiland", y ffosil dynol cyntaf i'w darganfod (1823). Caiff yr ogof ei hystyried fel yr ogof "gyfoethocaf o'r cyfnod hwn (Hen Oes y Cerrig Uchaf) yn Ynys Prydain", oherwydd natur defodol y claddu. Prin y ceir unrhyw dystiolaeth o fywyd yr adeg hon drwy Ynys Prydain ar wahân i Ogof Pafiland.

Darganfyddiadau archaeolegol
Darganfuwyd yno fwyeill llaw o Hen Oes y Cerrig, dannedd bleiddiaid ac esgyrn eirth.

Ond y darganfyddiad pwysicaf oedd sgerbwd corff dynol o Hen Oes y Cerrig a adnabyddir dan yr enw "Dynes Goch Pafiland". Gwnaed y darganfyddiad hwnnw gan yr hynafiaethydd ac archaeolegydd cynnar William Buckland yn 1823 yn Ogof Twll yr Afr. Credai Buckland ac eraill mai sgerbwd merch ydoedd ond dangoswyd mai gweddillion dyn ifanc tuag 21-25 oed ydyw. Roedd yn byw tua 29,000 o flynyddoedd yn ôl. Paentiwyd ei sgerbwd a lliw ocr coch, er mwyn ei amddiffyn rhag pwerau maleisus yn ôl pob tebyg (arfer cyffredin yn y cyfnod hwnnw). Dyma'r gweddillion dynol modern (Homo sapiens sapiens) hynaf a ddarganfuwyd ym Mhrydain a'r claddu defodol hynaf y gwyddys amdano yn Ewrop i gyd. Cafwyd penglog mamoth yn ei ymyl ond mae hynny ar goll erbyn hyn.

Ymhlith y darganfyddiadau diweddarach o'r ogof y mae casgliad o bennau gwaywffyn a chrafwyr croen callestr, sydd efallai i'w dyddio i'r cyfnod Aurignasiaidd.

Cadw
Mae'r heneb hon wedi'i chofrestru gan Cadw gyda'r Rhif SAM unigryw: GM434   Ceir ail ogof yng  
sydd wedi'i chofrestru gan Cadw gyda'r Rhif SAM unigryw: GM504

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Ogof Paviland , Casglu'r Tlysau
Erthygl am y darganfyddiadau diweddaraf am y sgerbwd ar wefan BBC Cymru

Pafiland
Hen Oes y Cerrig yng Nghymru
Penrhyn Gŵyr
Safleoedd archaeolegol Abertawe
Carnifal

Dathliad poblogaidd a gynhelir fel arfer yn y stryd yw carnifal. Y carnifal enwocaf yn y byd efallai yw Carnifal Rio de Janeiro ym Mrasil. Ond dethlir carnifalau mewn nifer o wledydd o gwmpas y byd erbyn heddiw, yn cynnwys Cymru.

Mae'r carnifal gair yn dod o'r Lladin carnem levare (dileu cig) yn wreiddiol, nododd y wledd a gynhaliwyd ar ddiwrnod olaf Carnifal (Mardi Gras), yn union cyn y cyfnod o ymprydio ac ymwrthod y Grawys

Gweler hefyd 
 Y Brenin Momo
 Carnifal (nofel)

Pictures 

Carnifalau
Adloniant
Diwylliant
Diwylliant De America
Parc Iago Sant

Parc 57 erw (23 hectar) yn Ninas Westminster, Llundain, ger Palas Buckingham, San Steffan, a Plas Iago Sant, yw Parc Iago Sant (Saesneg: St James's Park). Fe'i lleolir ar fan mwyaf deheuol ardal Iago Sant, a gafodd ei enwi ar ôl ysbyty i'r gwahangleifion.

Dolenni allanol 
St. James's Park  Gwefan swyddogol
Hanes Parc St. James 
Rhaglen deledu London Landscape (4 munud) am Barc St. James 
Lluniau o Barc St. James

Dinas Westminster
Parciau Lloegr
D. H. Lawrence

Nofelydd, bardd a dramodydd Saesneg oedd David Herbert Lawrence (11 Medi 1885 – 2 Mawrth 1930).

Llyfryddiaeth

Nofelau 

 The White Peacock (1911)
 The Trespasser (1912)
 Sons and Lovers (1913)
 The Rainbow (1915)
 Women in Love (1920)
 The Lost Girl (1920)
  Aaron's Rod  (1922)
 Kangaroo (1923)
 The Boy in the Bush (1924)
 The Plumed Serpent (1926)
 The Escaped Cock/The Man Who Died (1929)
 Lady Chatterley's Lover(1928)

Storiau 

 The Prussian Officer and other stories (1914)
 England, my England and other stories (1922)
 The Ladybird, The Fox, The Captain's Doll (1923)
 St Mawr and other stories (1925)
 The Woman who Rode Away and other stories (1928)
  The Virgin and the Gipsy and Other Stories (1930)(forthcoming), ISBN 100521366070
 Love Among the Haystacks and other stories (1930)

Barddoniaeth 

 Love Poems and others (1913)
 Amores (1916)
 Look! We have come through! (1917)
 New Poems (1918)
 Bay: a book of poems (1919)
 Tortoises (1921)
 Birds, beasts and flowers (1923)
 The Collected Poems of D H Lawrence (1928)
 Pansies (1929)
 Nettles (1930)
 Last Poems (1932)
 Fire and other poems (1940)

Drama 

 The Widowing of Mrs Holroyd (1914)
 Touch and Go (1920)
 David (1926)
 The Fight for Barbara (1933)
 A Collier's Friday Night (1934)
  The Married Man (1940)
 The Merry-go-round (1941)

Llyfrau eraill 
 Study of Thomas Hardy and other essays (1914)
 Movements in European History (1921)
 Psychoanalysis and the Unconscious and Fantasia of the Unconscious (1921/1922)
 Studies in Classic American Literature (1923)
 Reflections on the Death of a Porcupine and other essays (1925)
 A Propos of Lady Chatterley's Lover(1929)
 Apocalypse and the writings on Revelation (1931)
 Phoenix: the posthumous papers of D H Lawrence (1936)
 Phoenix II: uncollected, unpublished and other prose works by D H Lawrence (1968)
 Twilight in Italy and Other Essays (1916)
 Sea and Sardinia (1921)
 Mornings in Mexico (1927)
 Sketches of Etruscan Places and other Italian essays (1932)

Beirdd Seisnig yr 20fed ganrif
Beirdd Seisnig yn yr iaith Saesneg
Beirniaid llenyddol Seisnig yn yr iaith Saesneg
Dramodwyr Seisnig yr 20fed ganrif
Dramodwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1885
Llenorion straeon byrion Seisnig yr 20fed ganrif
Llenorion straeon byrion Seisnig yn yr iaith Saesneg
Llenorion teithio Seisnig yr 20fed ganrif
Llenorion teithio Seisnig yn yr iaith Saesneg
Marwolaethau 1930
Nofelwyr Seisnig yr 20fed ganrif
Nofelwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Pobl o Nottingham
Pobl fu farw yn Ffrainc
Pobl fu farw o dwbercwlosis
Ysgrifwyr a thraethodwyr Seisnig yr 20fed ganrif
Ysgrifwyr a thraethodwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg