alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Arlywydd Ffrainc

Arlywydd Gweriniaeth Ffrainc (Ffrangeg: Président de la République française), a gyfeirir ato ar lafar fel "Arlywydd Ffrainc", yw pennaeth gwladwriaeth etholedig Ffrainc.

Cafodd pedwar allan o bum o weriniaethau Ffrainc arlywyddion yn benaethiaid gwladwriaethol, a olyga mai arlywyddiaeth Ffrainc yw'r hynaf yn Ewrop sy'n dal i fodoli mewn rhyw fodd. Ymhob un o gyfansoddiadau'r gweriniaethau hyn, amrywia pŵerau, swyddogaethau a dyletswyddau'r arlywydd, ynghyd a'i perthynas gyda'r llywodraethau Ffrengig.

Am fanylion ynglŷn â system lywodraethol Ffrainc, gweler Llywodraeth Ffrainc.

Arlywydd y Weriniaeth ar hyn o bryd yw Emmanuel Macron, ers 14 Mai 2017.

Yr Ail Weriniaeth Ffrengig (1848-1852)

Arlywydd dros dro Llywodraeth y Weriniaeth
Jacques Charles Dupont de l'Eure (24 Chwefror 1848 - 9 Mai 1848)

Arlywydd y Cynulliad Cyfansoddiadol Cenedlaethol
Philippe Joseph Benjamin Buchez (9 Mai 1848 - 10 Mai 1848)

Cadeirydd yr Uwch Gomisiwn Pŵer
François Arago (11 Mai 1848 - 24 Mehefin 1848)

Arlywydd y Cynulliad Cyfansoddiadol Cenedlaethol
Antonie Marie Jules Sénard (24 Mehefin 1848 - 28 Mehefin 1848)

Pennaeth yr Uwch Bŵer
Louis Eugène Cavaignac (28 Mehefin 1848 - 20 Rhagfyr 1848)

Arlywydd

Y Drydedd Weriniaeth Ffrengig (1870-1940)

Arlywydd y Llywodraeth Amddiffyn Cenedlaethol
Louis Jules Trochu (4 Medi 1870 - 13 Chwefror 1871)

Arlywyddion y Cynulliad Cyfansoddiadol Cenedlaethol
Denis Emmanuel, comte Benoist d'Azy (dros dro) (13 Chwefror 1871 - 16 Chwefror 1871)
Jules Grévy (16 Chwefror 1871 - 17 Chwefror 1871)

Pennaeth yr Uwch Bŵer
Adolphe Thiers (17 Chwefror 1871-30 Awst1871) (daeth yn Arlywydd ar 31 Awst)

Arlywddion

Arlywyddion dros dro
O dan y Drydedd Weriniaeth, gwasanaethodd Arlywydd y Cyngor fel Arlywydd dros dro pa bryd bynnag oedd y swydd Arlywydd yn wag.

Jules Armand Dufaure (30 Ionawr 1879)
Maurice Rouvier (2 Rhagfyr - 3 Rhafyr 1887)
Charles Dupuy (25 Mehefin - 27 Mehefin 1894, 16 Ionawr - 17 Ionawr 1895 a 16 Chwefror - 18 Chwefror 1899)
Alexandre Millerand (21 Medi - 23 Medi 1920)
Frédéric François-Marsal (11 Mehefin - 13 Mehefin 1924)
André Tardieu (7 Mai - 10 Mai 1932)

Nid oedd y swydd Arlywydd y Weriniaeth Ffrengig yn bodoli o 1940 tan 1947.

Ffrainc Vichy (1940-1944)

Chief of State
Marshal Philippe Pétain (11 July 1940 - 20 August 1944)

Llywodraethau dros dro y Weriniaeth Ffrengig (1944-1947)

Cadeiryddion y Llywodraeth Dros Dro
Charles de Gaulle (3 Mehefin 1944 - 26 Ionawr 1946)
Félix Gouin (26 Ionawr - 24 Mehefin 1946)
Georges Bidault (24 Mehefin - 28 Tachwedd 1946)
Vincent Auriol (interim) (28 Tachwedd - 16 Rhagfyr 1946)
Léon Blum (16 Rhagfyr 1946 - 16 Ionawr 1947)

Pedweredd Gweriniaeth Ffrainc (1947-1958)

Arlywyddion

Pumed Gweriniaeth Ffrainc (1958-presennol)

Arlywyddion

 
Ffrainc
Manitoba

Manitoba yw'r dalaith fwyaf dwyreiniol o daleithiau'r Paith yng ngorllewin Canada. Daeth yn dalaith yn 1870.

Prifddinas a dinas fwyaf Manitoba yw Winnipeg, lle mae mwy na hanner poblogaeth y dalaith yn byw. Rhai o ddinasoedd eraill y dalaith yw Brandon, Thompson, Dauphin, Selkirk, Portage la Prairie, Flin Flon, Steinbach a Winkler.

Mae'r dalaith yn ffinio â Saskatchewan i'r gorllewin, Ontario i'r dwyrain, Nunavut a Bae Hudson i'r gogledd a thaleithiau Americanaidd Gogledd Dakota a Minnesota i'r de.

Dolen allanol
 (Saesneg) Llywodraeth Manitoba

 
Taleithiau a thiriogaethau Canada
Gwrthwynebair

Gair sy'n hollol groes yn ei ystyr i air arall yw gwrthwynebair.

Os fyddwch chi'n edrych am y gwrthwynebair fe gewch chi rhagor o wrthwynebeiriau. e.e.:

TRIST: blin, digalon, galarus, gofidus, prudd. HAPUS

Gweler hefyd
Cyfystyr

Semanteg
Ontario

Ontario yw'r dalaith fwyaf poblog a'r bedwerydd-fwyaf o ran arwynebedd o daleithiau Canada. Toronto yw prifddinas y dalaith, ac mae Ottawa, prifddinas Canada yn y dalaith hefyd.

Ffinir Ontario i'r gogledd gan Fae Hudson a Bae James, i'r dwyrain gan Quebec, ac i'r gorllewin gan Manitoba. I'r de mae taleithiau Americanaidd Minnesota, Michigan, Ohio, Pennsylvania ac Efrog Newydd.

Dolenni allanol 
  /  Llywodraeth Ontario
Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd

Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd (Saesneg: National Museum Cardiff) yw amgueddfa genedlaethol Cymru ar gyfer celf, archeoleg, a hanes byd natur. Lleolir hi ym Mharc Cathays yng Nghaerdydd, mewn adeilad y dechreuwyd ei hadeiladu ym 1912, er na agorodd yr amgueddfa i'r cyhoedd tan 21 Ebrill 1927. Mae'n aelod o Amgueddfa Cymru, sef y rhwydwaith o amgueddfeydd cenedlaethol yng Nghymru (a elwid gynt yn Amgueddfeydd ac Oriel Genedlaethol Cymru). Ymhlith ei harddangosfeydd parhaol y mae un am Esblygiad Cymru, sydd yn cyfuno cyflwyniadau fideo a gwrthrychau megis esgyrn deinosoriaid a chreigiau hynafol er mwyn adrodd hanes Cymru ers yr amseroedd cynharaf. Mae yno hefyd oriel llawn gwrthrychau amrywiol o gasgliadau'r amgueddfa y gellir eu cyffwrdd, sef Oriel Glanelai.

Casgliadau celf

Mae nifer o beintiadau yng nghasgliadau'r Amgueddfa Genedlaethol sydd yn berthnasol at Gymru, megis y rheiny a gomisiynwyd gan Syr Watkin Williams-Wynn a thirfeddianwyr Cymreig eraill yn ystod y 18g. Mae gweithiau arlunwyr Cymreig megis Richard Wilson, Thomas Jones, John Gibson ac Augustus a Gwen John hefyd yn cael eu cynrychioli. Ond yr hyn sy'n gwneud yr Oriel Genedlaethol o safon ryngwladol yw'r casgliad o gelf Ffrengig o'r 19g a gasglwyd gan y chwiorydd Margaret a Gwendoline Davies, a oedd ym mhlith y rhai cyntaf ym Mhrydain i brynu gweithiau gan yr Argraffiadwyr (Impressionists) Ffrengig. Y gweithiau enwocaf yn eu casgliad yw'r Gusan gan Auguste Rodin a La Parisienne gan Pierre-Auguste Renoir, ac mae peintiadau o ansawdd uchel gan Claude Monet, Paul Cézanne a Vincent van Gogh hefyd yn y casgliad. Casglai'r chwiorydd hefyd weithiau ar bapur, gan gynnwys nifer o brintiau Ukiyo-e o Siapan (a fu'n ysbrydoliaeth i nifer o'r arlunwyr a enwir uchod). Dalier sylw hefyd at y casgliad o beintiadau gan Honoré Daumier, y casgliad mwyaf ym Mhrydain o weithiau gan yr artist yma, a'r nifer o weithiau pwysig gan ei gyfoediwr Jean-François Millet.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 

Caerdydd
Adeiladau rhestredig Gradd I Caerdydd
Orielau celf cenedlaethol
Nova Scotia

Mae Nova Scotia neu Alban Newydd (; ; yn llythrennol Alban Newydd yn Lladin) yn dalaith yng Nghanada a leolir ar arfordir de-ddwyreiniol y wlad. Hi yw'r dalaith fwyaf poblog o daleithiau'r Arfordir (Saesneg: Maritime provinces), ac mae ei phrifddinas, Halifax, yn ganolbwynt economaidd a diwylliannol i'r rhanbarth. Nova Scotia yw'r ail-leiaf o daleithiau Canada, gydag arwynebedd o 55,284 km², a gyda phoblogaeth o 936,988 hi yw'r bedwaredd-leiaf-poblog o daleithiau'r wlad.

Dolenni allanol
  Llywodraeth Nova Scotia

 
Taleithiau a thiriogaethau Canada
Taleithiau'r Arfordir
Afon Tryweryn

Mae "Tryweryn" yn ail-gyfeirio i'r dudalen hon. Am y pentref a foddwyd yn 1965, gweler Capel Celyn.

Afon yng ngogledd Cymru yw Afon Tryweryn sy'n llifo i mewn i Afon Dyfrdwy. Daeth i amlygrwydd pan adeiladwyd argae ar ei thraws i greu Llyn Celyn, i gyflenwi dŵr i ardal Lerpwl, gan foddi pentref Capel Celyn. Mae Afon Tryweryn tua 19 km o hyd.

Mae tarddiad Afon Tryweryn yn Llyn Tryweryn, gerllaw yr A4212 rhwng Trawsfynydd a'r Bala. Wedi llifo tua'r dwyrain yn dilyn yr A4212, mae yn awr yn llifo i Lyn Celyn, lle mae nifer o nentydd yn ymuno. Wedi gadael y llyn mae'n llifo tua'r de-ddwyrain heibio Frongoch ac yna trwy dref Y Bala i gyfarfod Afon Dyfrdwy ychydig islaw Llyn Tegid.

Yn yr Oesoedd Canol, dynodai'r afon ran o'r ffin rhwng dau gwmwd Cantref Penllyn, sef Is Tryweryn ac Uwch Tryweryn.

Mae'r dŵr yn Llyn Celyn yn cael ei storio yn y gaeaf ac yna ei ollwng yn yr haf i gadw lefel Afon Tryweryn, ac felly hefyd Afon Dyfrdwy, yn uchel, fel bod modd tynnu dŵr o Afon Dyfrdwy yn is i lawr. Oherwydd bod modd rheoli llif Afon Tryweryn islaw'r argae, mae Afon Tryweryn wedi dod yn boblogaidd iawn ar gyfer canŵio.

Tryweryn
Tryweryn
Y Bala
Atol St. François

Atol yn Ynysoedd Allanol y Seychelles, yng Nghefnfor India, yw Atol St. Francois.

St Francois
Ynysoedd y Seychelles
Ynysoedd Cefnfor India
Sbaner

Mae sbaner yn declyn i dynhau neu ddatod nytiau.

Offer
Technoleg
Torch

Cylch o ddeunydd yw torch, metel fel rheol, wedi'i blethu (yn arbennig fel addurn). Daw'r gair o'r gair Lladin torque ("peth wedi'i blethu").

Defnyddid torchau gan sawl pobl yn Ewrop o Oes yr Efydd ymlaen fel addurnau personol a hefyd i ddynodi statws. Roeddent yn arbennig o nodweddiadol o ddiwylliant y Celtiaid ond ceir enghreifftiau hefyd mewn beddroddau Slafaidd mor bell i ffwrdd â Rwsia ac Wcrain.

Cyfeiriadau

Celf gynhanesyddol
Oes yr Efydd
Oes yr Haearn
Y Celtiaid
Gambo

Am y papur bro, gweler Y Gambo

Cerbyd dwy olwyn sy'n cael ei dynnu gan geffyl, ar gyfer cario llwyth o ŷd neu wair yw'r gambo. Mae'n fath o gert a ddefnyddir yn ne Cymru a de-orllewin Lloegr.

Dolen allanol
 Welsh Gambo

Cerbydau
Brân

Am y cymeriad ym Mhedair Cainc y Mabinogi gweler Bendigeidfran fab Llŷr. Gweler hefyd Brân (gwahaniaethu).

Aderyn yn nheulu'r Corvidae yw Brân. Nodweddir llawer o aelodau'r teulu yma gan blu, pig a thraed duon ac mae llawer ohonynt yn crawcio â llais cras. Mae rhywogaethau megis Ysgrech y Coed (Garrulus glandarius) hefyd yn aelodau o'r Corvidae, ond ni ystyrir hwy yn "Frain" yn y defnydd cyffredin o'r gair; mae eu plu hwy yn llawer mwy lliwgar.

Rhai aelodau o'r genws Corvus:
Jac-y-do (Corvus monedula)
Jac-y-do Dauria (Corvus dauuricus)
Brân y Tai (Corvus splendens)
Ydfran (Corvus frugilegus)
Brân Dyddyn (Corvus corone)
Brân Lwyd (Corvus cornix)
Brân y Goedwig (Corvus macrorhynchos)
Brân Fraith (Corvus albus)
Cigfran Yddf-frown (Corvus ruficollis)
Cigfran Gynffondaen (Corvus rhipidurus)
Cigfran (Corvus corax)

Gweler hefyd y Frân Goesgoch (Pyrrhocorax pyrrhocorax) a'r Frân Bigfelen (Pyrrhocorax graculus).

Corvidae
Victoria

Gall Victoria gyfeirio at:

Lleoedd
 Victoria, cymuned yng Nghasnewydd
 Victoria, talaith yn Awstralia
 Victoria, dinas ym Malta
 Victoria, prifddinas y Seychelles
 Victoria, dinas yn nhalaith British Columbia, Canada
 Victoria, Arkansas, tref yn nhalaith Arkansas, UDA
 Victoria, Illinois, pentref yn nhalaith Illinois, UDA
 Victoria, Texas, dinas yn nhalaith Texas, UDA
 Victoria County, Texas, sir yn nhalaith Texas, UDA
 Victoria, Virginia, tref yn nhalaith Virginia, UDA

Pobl
 Y Frenhines Victoria (1819–1901), brenhines Brydeinig 1837–1901
 Tomás Luis de Victoria (1548–1611), cyfansoddwr o Sbaen
 Victoria, Tywysoges Reiol (1840–1901), arlunydd o Prusia
 Tywysoges Victoria o Saxe-Coburg-Saalfeld (1786–1861), gwleidydd
 Guadalupe Victoria (1786–1843), milwr a gwleidydd Mecsicanaidd
 Victoria de los Ángeles (1923–2005), cantores

Eraill
 Croes Victoria, addurn milwrol
 Gorsaf reilffordd Victoria Llundain, gorsaf reilffordd yn Llundain
 Gorsaf reilffordd Victoria Manceinion, gorsaf reilffordd ym Manceinion
 Victoria Line, llinell ar Reilffordd Danddaearol Llundain
 Llyn Victoria, llyn mawr yn Affrica
 Rhaeadr Victoria, rhaeadr ar y ffîn rhwng Sambia a Simbabwe

Gweler hefyd
 Ynys Victoria
Argae'r Tri Cheunant

Argae hydroelectrig mwyaf y byd yw Argae'r Tri Chuenant, wedi'i leoli ar ddraws yr Afon Yangtze yn Tsieina. Dechreuodd adeiladwaith yn 1993 a gorffennodd gwaith adeiladol dros ddegawd wedyn ar 20 Mai, 2006, naw mis o flaen ei amserlen, ond mae nifer o generaduron dal angen cael eu gosod a ni ddisgwylir yr argae bod yn hollol weithredol nes 2009.

Mae llywodraeth Gweriniaeth Pobl Tsieina yn honni bydd yr argae yn atal y Yangtze rhag gorlifo, ac felly yn achub bywydau pobl cyfagos. Mantais mawr arall bydd yr 18 000 kW a gynhyrchir pob awr gan dyrbeini yn yr argae. Ond fel y rhan fwyaf o argaeau, mae adeiladiad Argae'r Tri Cheunant wedi bod yn bwnc dadleuol iawn, gan ei fydd yn achosi nifer o broblemau amgylcheddol a chymdeithasol. Bydd cymaint ag 1.2 filiwn o bobl mewn peryg o dod yn ddigartref a bydd nifer o rywogaethau yn wynebu difodiant, yn cynnwys y Baiji, math o ddolffin unigryw gwyn.

Model yr argae 
Dyma'r modelau a adeiladir er mwyn dangos beth bydd yr argae yn edrych fel yn 2009, pryd cwblheir.

Cyfeiriadau 

Tri Cheunant
Adeiladau ac adeiladwaith 2006
Die Kunst der Fuge

Cyfansoddiad anorffenedig gan Johann Sebastian Bach yw Die Kunst der Fuge ("Celfyddyd y Ffiwg"). Fe'i ysgrifennwyd ym 1748 a 1749, ac fe'i gyhoeddwyd yn 1751 ar ôl iddo farw. Fe'i ystyriwyd yn un o uchafbwyntiau arddull gwrthbwyntiol cyfnod y baróc.

Seilwyd yr holl waith, i ryw raddau, ar y thema (neu pwnc) syml canlynol:

Mae'r symudiadau fel a ganlyn:

Ffiwgiau cyffredin:
1. Contrapunctus I a
2. Contrapunctus II: ffiwgiau 4-llais ar y prif bwnc.
3. Contrapunctus III, a
4. Contrapunctus IV: ffiwgiau 4-llais ar wrthdröad y prif bwnc, h.y., y pwnc a'i ben i lawr.

Ffiwgiau lle defnyddir y pwnc ynghŷd â'i wrthdröad:
5. Contrapunctus V:
6. Contrapunctus VI, a 4 in Stylo Francese:
7. Contrapunctus VII, a 4 per Augmentationem et Diminutionem: Mae hefyd yn defnyddio'r dull o hanneri neu ddyblu hyd nodau'r pwnc

Ffiwgiau deublyg a thrifflyg, efo dau neu dri pwnc yn ôl eu trefn:
8. Contrapunctus VIII, a 3: trifflig.
9. Contrapunctus IX, a 4 alla Duodecima: deublyg
10. Contrapunctus X, a 4 alla Decima: deublyg.
11. Contrapunctus XI, a 4: trifflig.

Ffiwgiau drych, lle gellir gwrthdroi'r sgôr cyfan, gan rhoi fel, petai, dau ffiwg am bris un:
12. Contrapunctus XII, a 4:
13. Contrapunctus XIII, a 3:

Canonau:
14. Canon alla Octava:
15. Canon alla Decima in Contrapunto alla Terza:
16. Canon alla Duodecima in Contrapunto alla Quinta:
17. Canon per Augmentationem in Contrario Motu:

Ffiwg anorffenedig:
18. Fuga a 3 Soggetti (Contrapunctus XIV): Ffiwg trifflig, pedwarblyg o bosib, mewn 4 llais. Seilir y drydedd pwnc ar enw Bach: B♭–A–C–B♮.

Cerddoriaeth glasurol
Cyfansoddiadau Johann Sebastian Bach
Organ (offeryn cerdd)

Offeryn allweddell yw'r organ. Fel arfer, mae ganddo sawl allweddell neu lawfwrdd, ynghyd ag allweddell i'r traed. Mae'n cynhyrchu sain trwy yrru aer trwy nifer o bibennau. Yn ôl traddodiad, fe ddyfeiswyd yr organ neu hydrawlis cyntaf gan Ctesibius o Alecsandria yn y 3g cyn Crist.

Offerynnau allweddellau
Yr Eglwys yng Nghymru

Y gangen Gymreig o'r Eglwys Anglicanaidd yw'r Eglwys Yng Nghymru. Datgysylltwyd Yr Eglwys yng Nghymru oddi wrth Eglwys Loegr ar 31 Mawrth 1920, dan Ddeddf yr Eglwys Gymreig (1914). Mae'r corff yn berchen ar bron i 1,400 o eglwysi yng Nghymru mewn dros 900 o blwyfi. Diffinia ei hun fel, "eglwys hynafol y tir hwn... sy'n gafael yn dynn yn yr athrawiaeth a'r weinidogaeth o un Eglwys gatholig ac efengylaidd.".

Etholwyd Andy John yn Archesgob Cymru ym mis Rhagfyr 2021.

Mae'r Eglwys yng Nghymru yn cydnabod Archesgob Caergaint fel canolbwynt undod, ond nid oes ganddo awdurdod dros yr Eglwys yng Nghymru.

Esgobaethau
Mae talaith yr Eglwys wedi'i rhannu'n chwe esgobaeth. Rhennir yr Eglwys yng Nghymru yn chwe esgobaeth, a gofelir am bob un gan Esgob. Ym mhob un o’r esgobaethau y mae dwy neu dair o archddiaconiaethau; mae pymtheng archddiaconiaeth yn Yr Eglwys yng Nghymru. Penodir Archddiacon i bob un, ac y mae'r Archddiacon yn atebol i'r Esgob am eu gweinyddu. Rhennir yr Archddiaconiaethau ymhellach yn Ddeoniaethau.

Mae gan bob un o’r chwe esgobaeth yn Yr Eglwys yng Nghymru Gadeirlan. Hi yw mam-eglwys yr esgobaeth. Yma hefyd y mae 'cadair' yr Esgob. Yn y Gadeirlan y cynhelir digwyddiadau pwysig, megis Sefydlu Esgob newydd. Mae i bob Cadeirlan ei Deon. Fe’i penodwyd i redeg y Gadeirlan, gyda chymorth y Siapter. Ynghyd â'r Archddiaconiaid, y mae Deon y Gadeirlan yn un o glerigion mwyaf blaenllaw’r esgobaeth ar ôl yr Esgob.

Rheolir pob Cadeirlan yng Nghymru gan Siapter, sy'n cynnwys y Deon a nifer o Ganoniaid, a ddewisir o blith clerigion yr esgobaeth.

Gweler hefyd 
 Archesgob Cymru
 Datgysylltu'r Eglwys Anglicanaidd yng Nghymru
 Esgobaethau Cymru
 Polisi Pennal

Cyfeiriadau

Cristnogaeth yng Nghymru
Sefydliadau 1920
Newfoundland a Labrador

Un o daleithiau Canada yw Newfoundland a Labrador (Saesneg Newfoundland and Labrador, Ffrangeg Terre-Neuve-et-Labrador) neu yn Gymraeg y Tir Newydd a Labrador neu y Tir Newydd a Labradôr.

Yn ddaearyddol, mae'r dalaith yn cynnwys ynys Newfoundland, ynghyd ag ardal sy'n ffurfio rhan o'r tir mawr, Labrador. Pan ymunodd â Chanada yn 1949, Newfoundland oedd enw'r dalaith gyfan. Ond ers 1964 cyfeirir at lywodraeth y dalaith fel Llywodraeth Newfoundland a Labrador, ac ar 6 Rhagfyr 2001 diwygiwyd Cyfansoddiad Canada er mwyn newid enw swyddogol y dalaith i Newfoundland a Labrador. Serch hynny, mae pobl yn parhau i gyfeirio'n answyddogol at y dalaith fel Newfoundland yn unig.

St John's yw prifddinas a dinas fwya'r dalaith.

Yn 1617 sefydlwyd gwladfa Gymreig Cambriol yn Newfoundland gan Syr William Vaughan, ond methiant fu yn y pen draw.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Llywodraeth Newfoundland a Labrador

 
Canada'r Iwerydd
Taleithiau a thiriogaethau Canada
Afon Alun

Mae Afon Alun (Saesneg: River Alyn) yn afon yng ngogledd-ddwyrain Cymru sy'n llifo i mewn i Afon Dyfrdwy.

Mae Afon Alun yn tarddu yn y bryniau i'r de o bentref Llandegla, gyda nentydd yn llifo o Fynydd Maesyrychen a Chyrn-y-Brain. Wedi llifo tua'r gogledd trwy Ben-y-Stryt a Llandegla mae'n pasio Llanarmon-yn-Iâl, Llanferes, Loggerheads a Phantymwyn cyn troi tua'r dwyrain i lifo trwy'r Wyddgrug ac yna tua'r de-ddwyrain trwy Gaergwrle ac yna Gwersyllt lle mae'n troi tua'r gogledd-ddwyrain eto. Mae'n ymuno ag Afon Dyfrdwy yn agos i'r ffin rhwng Cymru a Lloegr.

Mae Dyffryn Alun yn enwog am brydferthwch y golygfeydd, gyda rhai rhannau wedi eu dynodi yn Ardal o Harddwch Naturiol Arbennig, a hefyd o ddiddordeb daearegol, gyda rhannau o'r afon yn diflannu dan y ddaear cyn ail-ymddangos. Ymhilith y tyllau y mae'r dŵr yn diflannu iddynt mae Ogof Hesp Alyn ac Ogof Hen Ffynhonnau. Mae rhan o'r dŵr yma yn llifo trwy dwnel o wneuthuriad dynol i gyrraedd Afon Dyfrdwy.

Gweler hefyd 
 Ystrad Alun, cantref a chwmwd

Alun
Alun
Alun
Anhrefn

Band pync-roc Cymraeg a ffurfiwyd ym 1982 yw Anhrefn. Ym 1987, daeth Anhrefn y band Cymraeg cyntaf eu hiaith i arwyddo i gwmni recordio rhyngwladol (Workers Playtime). Wnaeth y band recordio dwy albwm efo'r cwmni, "Defaid, Skateboards & Wellies" ym 1987 a "Bwrw Cwrw" ym 1989.

Recordiodd y band dair sesiwn i'r gohebydd cerdd enwog, John Peel ac yn eu hanterth roeddent yn perfformio hyd at 300 o gigs y flwyddyn ledled Ewrop. Anhrefn hefyd oedd un o'r bandiau cyntaf i berfformio yn Nwyrain Berlin. Ymddangosodd y band ar raglen gerdd Channel 4, 'The Tube' yn 1987, er i'r cylchgronau Cerddoriaeth Prydeinig anwybyddu llwyddiant Anhrefn ar y cyfan.

Caiff enw'r band (wedi ei gamsillafu fel "Anrhefn") a phortread chwaraewr bâs Rhys Mwyn ei ymddangos ar ochr yr adeilad gwasg Y Lolfa yn Tal-y-bont, Ceredigion. Maent yn ymddangos yn yr awdl 'Gwawr' gan Meirion MacIntyre Huws a ddaeth yn fuddugol yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelwedd 1993.

Yn 2007 atgyfodwyd Anhrefn ond y tro hwn heb Rhys Mwyn, gyda Ryan Kift yn canu.

Recordiau Anhrefn
Yn 1983, lansiodd y band label recordio annibynnol, 'Recordiau Anhrefn' gan ryddhau nifer o recordiau cynnar gan Y Cyrff, Datblygu, Llwybr Llaethog, Fflaps a Tynal Tywyll. Diolch i'r label, enillodd fandiau Cymreig adnabyddiaeth a chlod tu hwnt i Glawdd Offa.

Disgyddiaeth

Albymau
Defaid, Skateboards a Wellies (1987), Workers Playtime
Bwrw Cwrw  (1989), Workers Playtime
Soft Lights And Loud Guitars (Part 2) (1989) Released Emotions (LP rhanedig gyda Last Rough Cause)
Bwtleg Powerhaus Llundain 1.3.1990 (1990)
Rhowch Eich Teitl Eich Hun (1990), - caset albwm byw
Dragons Revenge (1990), Lithograph, Crai, Probe Plus
Dial y Ddraig (1990), Incognito
Rhedeg i Bohemia Live (1991), Pro Art
Dave Goodman Sessions (1991), Incognito, Crai
Hen Wlad fy Mamau - Land of My Mothers (1995), Crai

Senglau
"Action Man" / "Rhywle Yn Moscow" / "Dagrau Yn Eu Llygaid" (1983) ar albwm amlgyfrannog Cam o'r Tywyllwch (12" LP ANHREFN 02)
"Dim Heddwch" / "Priodas Hapus" (1983) Anhrefn (ANHREFN01; feinyl gwyrdd)
"Be Nesa 89" / "Bach Dy Ben " (1988) Anhrefn
"Rhedeg i Paris" / "Y Ffordd Ymlaen" / "Llygad Wrth Lygad" (1990) Crai C008s
Bwtleg Powerhaus Llundain 1.3.1990 (1990), Information Libre (12" EP)
Clutter From The Gutter (1994)  Incognito, Crai (gyda llais Margi Clarke)

Cyfeiriadau

Dolenni Allanol
gwefan Anhrefn ar MySpace
gwefan swyddogol Rhys Mwyn
gwefan i lawrlwytho "Defaid,Skateboards a Wellies" am ddim

Bandiau Cymraeg
Bandiau pync-roc Cymreig
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar 1946

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1946 yn Aberpennar, Sir Forgannwg (Rhondda Cynon Taf bellach).

Enillodd George Davies Dlws y Ddrama am ei ddrama Diffodd yr Haul.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberpennar 1905 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Aberpennar

Aberpennar 1946
Aberpennar
1946
Hanes Rhondda Cynon Taf
1946
Puglia

Rhanbarth yn ne-ddwyrain yr Eidal yw Puglia.
Bari yw'r brifddinas.

Mae'n ffinio â'r Môr Adriatig yn y dwyrain, Môr Ionia yn y de-ddwyrain, a Chulfor Otranto a Gwlff Taranto yn y de.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y rhanbarth boblogaeth o 4,052,566.

Rhennir y rhanbarth yn chwe thalaith a enwir ar ôl eu canolfannau gweinyddol, sef:

 Bari
 Barletta-Andria-Trani (Andria yw'r ganolfan weinyddol.)
 Brindisi
 Foggia
 Lecce
 Taranto

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Gwefan Swyddogol y Rhanbarth

 
Rhanbarthau'r Eidal
Michael Moore

Cyfarwyddwr ffilm, awdur a sylwebydd cymdeithasol Americanaidd yw Michael Francis Moore (ganwyd 23 Ebrill, 1954).

Cyfarwyddwyr ffilm Americanaidd yr 20fed ganrif
Cyfarwyddwyr ffilm Americanaidd yr 21ain ganrif
Genedigaethau 1954
Gwneuthurwyr ffilmiau dogfen
Pobl o Michigan
Ynys y Garn

Un o Ynysoedd y Sianel yw Ynys y Garn (Saesneg: Guernsey, Ffrangeg: Guernesey), ger arfordir Normandi. Hon yw ynys fwyaf Beilïaeth Ynys y Garn. Mae ganddi boblogaeth o tua .

Enwogion
Merthyron Ynys y Garn (m. 1556)
Matt Le Tissier (g. 1968), pêl-droedwr
Heather Watson (g. 1992), chwaraewr tenis

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  States of Guernsey – gwefan swyddogol y llywodraeth
    VisitGuernsey – twristiaeth
  BBC Guernsey
  This Is Guernsey - information and news from Guernsey Press and Star
  Llyfrgell Guille-Allès
  Map o Ynys y Garn

Beilïaeth Ynys y Garn
 
Ynysoedd y Sianel
Ynys Wyth

Ynys a sir seremonïol yn Ne-ddwyrain Lloegr, i'r de o Southampton, yw Ynys Wyth (Saesneg: Isle of Wight).

Yn draddodiadol roedd yn rhan o Hampshire ond daeth yn sir gweinyddol yn 1890, ac yn sir seremonïol, gyda'i harglwydd raglaw ei hun, yn 1974.

Cafodd ei gwladychu gan Iwtiaid tua'r 6g, ond cafodd ei goresgyn gan y Sacsoniaid wedyn a'i hymgorffori yn nheyrnas Wessex.

Mae'n enwog am ei regatta.

Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth

Ardaloedd awdurdod lleol
Nid yw'r sir wedi'i rhannu'n ardaloedd awdurdod lleol; gweinyddir y sir gyfan fel awdurdod unedol.
Fe'i rhennir yn 33 o blwyfi sifil. Mae ei phencadlys yn nhref Newport.

Etholaethau seneddol
Un etholaeth seneddol yn unig sydd gan y sir: 

 Ynys Wyth

Gweler hefyd 
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Awdurdodau unedol Lloegr
Siroedd seremonïol Lloegr
 
Ynysoedd yn Ynysoedd Prydain
Afon Ebwy

Mae Afon Ebwy (Saesneg: River Ebbw) yn afon yn ne Cymru.

Ei tharddiad yw nentydd ar Fynydd Llangatwg ac mae'n llifo tua'r de ar hyd Glyn Ebwy, dan y ddaear am ran o'i thaith. Mae Afon Ebwy Fach yn llifo iddi yn Aber-big yna mae'n parhau tua'r de heibio Trecelyn ac Aber-carn i Crosskeys lle mae Afon Sirhywi yn ymuno â hi. Mae'n llifo tua'r de-ddwyrain trwy Rhisga ac ychydig i'r gorllewin o ddinas Casnewydd cyn ymuno ag Afon Wysg ychydig cyn i'r afon honno lifo i Fôr Hafren.

Cynrychiolir yr ardal hon yn y Cynulliad Cenedlaethol gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfeiriadau

Ebwy
Ebwy
Ebwy
Ebwy
Ebwy
Gwobrau'r Academi

Gwobrau'r Academi, neu'r Oscars, yw gwobrau ffilm blaenllaw yr Unol Daleithiau. Dyfarnir y gwobrau'n flynyddol gan yr Academy of Motion Pictures Arts and Sciences (AMPAS). Mae'r seremoni gwobrwyo yn denu'r gynulleidfa deledu mwyaf ar draws y byd.

Dolenni allanol 
  Gwefan swyddogol
  Gwefan swyddogol y 80fed Seremoni

Academi
Prince Edward Island

Mae Prince Edward Island yn dalaith yng Nghanada ac yn un o daleithiau'r Arfordir (Saesneg: Maritime provinces). Hi yw talaith leia'r wlad o ran maint a phoblogaeth. Y brifddinas yw Charlottetown.

Ymysg cymunedau'r ynys mae New London, man geni L. M. Montgomery awdur Anne of Green Gables.

Dolenni allanol 
  Llywodraeth Prince Edward Island
  Cymdeithas Gymraeg Prince Edward Island

 
Taleithiau a thiriogaethau Canada
Taleithiau'r Arfordir
Ynysoedd Môr Iwerydd
Afon Sirhywi

Mae Afon Sirhywi yn afon yn ne Cymru sy'n llifo i mewn i Afon Ebwy.

Ceir tarddiad Afon Sirhywi ar lethrau Cefn Pyllau-duon uwchlaw Tredegar. Wedi llifo trwy Lyn Siôn Sieffre mae'n llifo tua'r de trwy dref Tredegar ac yna Coed Duon a Pontllanfraith. Mae'n troi i'r dwyrain gerllaw Cwmfelinfach ac yn llifo i Afon Ebwy ger Crosskeys.

Mae'r hen lofeydd a mwyngloddiau metalau yn Nyffryn Sirhywi yn achosi cryn dipyn o lygredd yn nŵr yr afon.

Sirhywi
Sirhywi
Sirhywi
Rhyddiaith

Math o lenyddiaeth yw rhyddiaith. Yn wahanol i farddoniaeth, nid oes ganddo odl, cynghanedd na mydr fel arfer, ac mae'n debyg i iaith lafar i ryw raddau. Rhyddiaith a geir mewn papurau newydd, cylchgronau, nofelau, gwyddoniaduron, traethodau ac yn y blaen.

Rhyddiath Gymraeg 
Mae'r traddodiad Rhyddiaith Gymraeg yn gychwyn yn gynnar yn yr Oesoedd Canol gyda'r Chwedlau Brodorol, y Mabinogi (e.e. Pedair Cainc y Mabinogi) a'r Rhamantau, ynghyd â chroniclau fel Brut y Tywysogion, Bucheddau'r Saint a chyfieithiadau crefyddol a seciwlar.

 
Termau llenyddol
Llenyddiaeth
George Orwell

Llenor a newyddiadurwr o Sais oedd Eric Arthur Blair neu George Orwell (25 Mehefin 1903 - 21 Ionawr 1950). Ei waith enwocaf yw Animal Farm a Nineteen Eighty-Four, ill dau'n ddychan ar dotalitariaeth ac unbeniaeth. Addysgwyd yn ysgol breifat Coleg Eton.

Llyfrau 
 Down and Out in Paris and London (1933) (Testun)
 Burmese Days (1934) (Testun)
 A Clergyman's Daughter (1935) — Testun)
 Keep the Aspidistra Flying (1936) (Testun)
 The Road to Wigan Pier (1937) (Testun)
 Homage to Catalonia (1938) (Testun)
 Coming Up for Air (1939) (Testun)
 Animal Farm (1945) (Testun)
 Nineteen Eighty-Four (1949) (Testun)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol

Genedigaethau 1903
Hen Etoniaid
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1950
Nofelwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Ysgrifwyr a thraethodwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Caint

Sir seremonïol a sir hanesyddol yn Ne-ddwyrain Lloegr yw Caint (Saesneg: Kent), yng nghongl dde-ddwyreiniol y wlad. Mae ganddi boblogaeth o 1,610,400 ac arwynebedd o 3,736 km². Maidstone ydyw prif dref y sir. Mae Caint yn ffinio ar Surrey a Sussex i'r gorllewin, ar Essex i'r gogledd, ar draws  Afon Tafwys, ac, mewn ffordd, ar Ffrainc i'r de-ddwyrain drwy Dwnnel y Sianel. Mae gogledd-orllewin y sir wedi'i lyncu o dan faestrefi Llundain.

Y sir hon ydyw'r agosaf at dir mawr Ewrop – dim ond 21 filltir neu 34 km sydd rhwng Dover a Cap Gris-Nez, gogledd Ffrainc.

Mae tarddiad yr enw Caint yn dyddio'n ôl i'r Brythoniaid, o bosib i lwyth y Cantiaci. Awrgrymwyd hefyd bod cysylltiad rhwng "Caint" a'r gair Cymraeg cantel ('ymyl'), gan ei bod ar "ymyl" Prydain Fawr. Dyma'r rhan gyntaf o Loegr i gael ei gwladychu gan lwythau Tiwtonaidd y Saeson - yn yr achos yma yr Iwtiaid a greasant deyrnas Seisnig Caint, yng nghanol y 5g, a barhaodd nes cael ei llyncu gan Wessex. Gelwid Saeson Caint yn 'Cantwara', a Chaergaint oedd eu prifddinas. Er bod enwau Celtaidd yn weddol brin yng Nghaint o'i gymharu ac ardaloedd eraill Lloegr, mae nifer o enwau lleoedd o darddiad Brythoneg, er enghraifft Thanet a Dover. Mae rhai haneswyr, megis Myres, wedi gweld parhâd nifer o enwau lleoedd Brythoneg yma fel tystiolaeth i'r boblogaeth frodorol oroesi yma'n well nag mewn ardaloedd eraill de-ddwyrain Lloegr.

Daeth Sant Awstin â Christionogaeth i Gaint yn niwedd y 6g.

Enw arall a roddir ar Gaint yw'r "Garden of England" ("Gardd Lloegr") oherwydd ei thraddodiad amaethyddol. Mae hopys, i wneud cwrw, yn gnwd traddodiadol yng Nghaint, ac mae'r odyndai ("oast-houses"), lle sychir yr hopys, yn dal yn nodweddiadol o dirwedd y sir.

Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth

Ardaloedd awdurdod lleol
Rhennir y sir yn ddeuddeg ardal an-fetropolitan ac un awdurdod unedol:

	
 Ardal Sevenoaks
 Bwrdeistref Dartford
 Bwrdeistref Gravesham
 Bwrdeistref Tonbridge a Malling
 Medway – awdurdod unedol
 Bwrdeistref Maidstone
 Bwrdeistref Tunbridge Wells
 Bwrdeistref Swale
 Bwrdeistref Ashford
 Dinas Caergaint
 Ardal Folkestone a Hythe
 Ardal Thanet
 Ardal Dover

Etholaethau seneddol
Rhennir y sir yn 17 etholaeth seneddol yn San Steffan:
 Ashford
 Caergaint
 Chatham ac Aylesford
 Dartford
 De Thanet
 Dover
 Faversham a Chanol Caint
 Folkestone a Hythe
 Gillingham a Rainham
 Gogledd Thanet
 Gravesham
 Maidstone a'r Weald
 Rochester a Strood
 Sevenoaks
 Sittingbourne a Sheppey
 Tonbridge a Malling
 Tunbridge Wells

Gweler hefyd
 Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr
 Ynys Gaint, ger Porthaethwy

Cyfeiriadau

 
Siroedd seremonïol Lloegr
A470

Ffordd yng Nghymru yw'r A470. Mae'n mynd yr holl ffordd o Gaerdydd yn y De i Landudno yn y Gogledd. 

Ymysg y lleoedd y mae'n mynd trwyddynt mae Maendy, Tongwynlais, Castell Coch, Ffynnon Taf, Pontypridd, Abercynon, Libanus, Aberhonddu, Llyswen, Erwyd, Llanfair-ym-Muallt, Llanelwedd, Cwmbach Llechryd, Pontnewydd-ar-Wy, Rhaeadr Gwy, Llangurig, Llanidloes, Llandinam, Caersŵs, Pontdolgoch, Clatter, Carno, Talerddig, Dolfach, Llanbrynmair, Commins Coch, Glantwymyn, Cwm Llinau, Mallwyd, Dinas Mawddwy, Dolgellau, Llanelltyd, Ganllwyd, Bronaber, Trawsfynydd, Ffestiniog, Blaenau Ffestiniog, dros Fwlch y Gorddinan rhwng Blaenau a Dolwyddelan, Betws y Coed, Llanrwst, Tal y Cafn a Glan Conwy.

Mae'n ffordd hynod o droelliog, ond yn aml yr unig ffordd o deithio o un pen o Gymru i'r llall yw hi.

Fe enwyd rhaglen deledu ar S4C ar ei hôl yn ogystal â chylchgrawn llenyddol.

Gweler hefyd

 Nid yr A470 – teithlyfr tafod yn y boch gan Ian Parri

Ffyrdd Cymru
Afon Llyfni

Am yr afon yn ne Cymru, gweler Afon Llynfi.

Afon fechan yng Ngwynedd, Cymru, yw Afon Llyfni. Mae'n tarddu fel Nant Drws y Coed ar lethrau Y Garn a Mynydd Drws y Coed uwchben pentref gwledig Rhyd-ddu, man geni T. H. Parry-Williams. Wedi llifo tua'r gorllewin wrth ochr y ffordd B4418 mae'n cyrraedd Llyn Nantlle Uchaf.

Ar ôl llifo trwy'r llyn hwnnw mae'r afon yn newid ei henw i Afon Llyfni. Mae'n llifo i lawr Dyffryn Nantlle, gan godi dŵr o'r hen dyllau chwareli sy'n niferus iawn yn yr ardal yma, a llifo heibio Tal-y-sarn a Phen-y-groes. Mae'n cyrraedd y môr gerllaw Pontllyfni.

Yn y gorffennol defnyddid rhai o'r tyllau chwareli i gael gwared o sbwriel diwydiannol o wahanol fathau, a bu pryder fod hwn yn creu llygredd wrth i ddŵr o'r pyllau hyn lifo i mewn i Afon Llyfni. Mae'n ymddangos nad oes problem gydag ansawdd y dŵr ar hyn o bryd fodd bynnag, ac mae'r Llyfni yn afon boblogaidd gyda physgotwyr.

Enwau pyllau 'sgota Afon Llyfni 
 Pyllau Lan Mor
 Cae Corn
 Pwll Girdar
 Cae Glas
 Pont y Cim
 Rhyd y Cim  (ger y bont)
 Craig Dinas
 Llyn Hir
 Fflatiau
 Pistyll
 Llyn Tro
 Steps Bryn Hwylfa
 Glanrafon
 Llyn Ffatri Glanrafon
 Llyn Dwy Garreg
 Tan y Bryn
 Preifat No Fishing
 Pwll Dolgau
 Pwll Tywod
 GORS
 Pwll Eglwys
 Fflatiau Felin Gerrig
 Pwll Cefn Faes Llyn
 Pwll Fatri
 Plas
 Caer Engan
 Fflatiau Gwaith Gas
 Mwd Talysarn

Buasai Cymdeithas Enwau Lleoedd Cymru yn gwerthfawrogi gwybodaeth am leoliadau'r pyllau uchod.

Llyfni
Llyfni
Clynnog
Dyffryn Nantlle
Afon Clywedog (Dyfrdwy)

Afon yng ngogledd-ddwyrain Cymru sy'n llifo i mewn i'r Afon Dyfrdwy yw Afon Clywedog.

Mae'r afon yn tarddu yn y bryniau i'r gorllewin o bentref Y Mwynglawdd. Ar ôl llifo trwy'r Mwynglawdd, mae'n troi tua'r de-ddwyrain, heibio i Goedpoeth, Y Bers, a Rhostyllen, a thrwy Barc Gwledig Erddig, wedyn yn llifo tua'r dwyrain ychydig i'r de o Wrecsam. Mae llwybr cerdded ar hyd lan yr afon yr holl ffordd o'r Mwynglawdd i Wrecsam. Wedi mynd heibio Ystâd Ddiwydiannol Wrecsam, mae Afon Clywedog yn ymuno ag Afon Dyfrdwy yn agos i'r ffin rhwng Cymru a Lloegr.

Clywedog (Dyfrdwy)
Clywedog (Dyfrdwy)
Rachel Thomas

Actores o Gymraes oedd Rachel Thomas (10 Chwefror 1905 – 8 Chwefror 1995) sy'n adnabyddus am chwarae rhan y Fam nodweddiadol Gymreig ac am y cymeriad Bella Davies yn yr opera sebon Pobol y Cwm.

Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Rachel Thomas ym mhentre yr Alltwen ger Pontardawe, yn ferch i Emily Thomas, morwyn. Fe'i magwyd gan chwaer ei mam Mary a'i gŵr David Roberts. Er mae Thomas oedd cyfenw ei fam, fel Rachel Roberts roedd hi'n cael ei hadnabod cyn priodi.

Derbyniodd ei haddysg yn  Ysgol Gynradd Yr Alltwen ac yn Ysgol y Sir Ystalyfera.

Gyrfa

Dysgu
Roedd Rachel yn gobeithio mynd i goleg hyfforddi i ddod yn athrawes gymwysedig ond doedd amgylchiadau teuluol ddim yn caniatáu. Bu'n gweithio fel athrawes heb gymhwyster yn Ysgol Ferched Abercledin, Gilfach Goch ac Ysgol Rhos, Pontardawe.

Actio
Ym 1933 darlledwyd gwasanaeth capel ar y radio o gapel yr Annibynwyr, Minny Street, Caerdydd. Gofynnwyd i Rachel, fel un o aelodau'r capel i ddarllen darn o'r Beibl yn y gwasanaeth. Gwnaeth ei allu i leisio a chymeriadu wrth ddarllen y darn argraff ar Sam Jones, cynhyrchydd rhaglenni Cymraeg Radio'r BBC. Ym 1934 cafodd cynnig rhan yn y ddrama gomedi Cymraeg gyntaf i'w darlledu ar y radio gan y BBC, Y Practis, gan Leyshon Williams. Wedi hynny bu'n perfformio yn rheolaidd am weddill ei hoes.

Fe roedd hi'n actores a ddaeth yn adnabyddus am chwarae rhan y Fam Gymreig (a'r Famgu yn eu blynyddoedd hwyrach) a fe ymddangosodd ar gynhyrchiadau ffilm a theledu yn Gymraeg a Saesneg.

Ymddangosodd yn ffilmiau cynnar fel The Proud Valley (1940) gyda Paul Robeson, Blue Scar (1949) a Tiger Bay (1959). Yn 1943, fe ymddangosodd fel Maria Petrovitch yn y ffilm ryfel Ealing Undercover, hanes y mudiad gwrthsafiad guerilla yn Iwgoslafia yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Yn 1954 roedd hi'n rhan o gast gwreiddiol drama radio Under Milk Wood gan Dylan Thomas a ddarlledwyd ar BBC Radio. Roedd hi'n chwarae rhan Rosie Probert, Mary Ann Sailors a Mrs. Willy Nilly; a chwareodd ran Mary Ann Sailors yn y fersiwn ffilm o 1972.

Anrhydeddau
Ym 1968 derbyniodd OBE am ei gwasanaeth i ddrama yng Nghymru
Urddwyd hi a'r wisg wen yng Ngorsedd y Beirdd yn Eisteddfod Genedlaethol Cwm Rhymni 1990, gan ddefnyddio'r enw yng Ngorsedd Rachel o'r Allt
Derbyniodd wobr Cyfraniad Oes BAFTA Cymru ym 1991 
Gwnaed yn Gymrodor Coleg Cerdd a Drama Brenhinol Caerdydd ym 1993.
Cynnigiwyd Cymrodoriaeth Prifysgol Abertawe iddi ym 1995 ond bu farw cyn y seremoni graddio

Bywyd personol

Ym 1931 priododd Hywel John Thomas, prifathro cyntaf Ysgol Eglwys Wen, Caerdydd. Bu iddynt un ferch, Delyth Mariel. Bu farw deuddydd cyn ei phen-blwydd yn 90 oed ar ôl cwympo yn ei chartref yng Nghaerdydd.

Ffilmyddiaeth

Ffilm
The Proud Valley (1940) (gyda Paul Robeson)
Blue Scar (1949)
Valley of Song (1953)
Tiger Bay (1959)

Teledu
The Life and Times of David Lloyd George (1981)
Ennal's Point
Pobol y Cwm - Bella Davies

Cyfeiriadau

Dolenni Allanol
 

Actorion teledu Cymreig
Actorion ffilm Cymreig
Genedigaethau 1905
Marwolaethau 1995
Merched yr 20fed ganrif
Sgarlets

Mae'r Sgarlets (Sgarlets Llanelli cyn 2008) yn dîm ranbarth rygbi'r undeb yng  Nghymru, ac yn chwarae yn y Gynghrair Celtaidd, Cwpan Heineken a'r Cwpan Eingl-Gymreig.


Hanes y rhanbarth 
Mae Sgarlets yn un o'r pum (nawr pedwar) rhanbarth gwreddiol yn hanes rygbi rhanbarthol Cymru. Hefyd roeddent yn un allan o ddau rhanbarth nad oedd rhaid iddynt gyfuno gyda chlwb arall pan ddaeth y rhanbarthau i fodolaeth yng Nghymru ym myd rygbi'r undeb.

Yn 2003, penderfynodd Undeb Rygbi Cymru newid lefel uchaf rygbi Cymru o naw clwb i bum rhanbarth, yn dilyn llwyddiant system felly yn Iwerddon, Seland Newydd, Awstralia a De Africa. Roedd yn benderfyniad dadleuol ar y pryd, gyda llawer o gefnogwyr yn erbyn y newidiadau.

Yn swyddogol mae Sgarlets yn cynrycholi Gorllewin a Gogledd Cymru gyda rhan fwyaf o'r gemau yn cael eu chwarae yn Llanelli, ag ambell gêm yn Wrecsam.

Fe'i crewyd o'r chwaraewyr llwyddiannus yn Clwb Rygbi Llanelli y tymor cynt,  gyda'r rhanbarth yn llwyddiannus yn ei dymor cyntaf. Cyrhaeddon nhw yr wyth olaf (Y Cwarteri) yn Cwpan Heineken ac ennill y Cynghrair Celtaidd. Ond methwyd ailadrodd y llwyddiant hyn yn yr ail dymor oherwydd anafiadau ac i Stephen Jones adael i ymuno â ASM Clermont Auvergne yn Ffrainc. Gorffenon nhw'r tymor yn y 5ed safle yn y Cynghrair ond gan gyrraedd rownd derfynol yng Nghwpan Celtaidd. Yn y trydydd tymor fe fethon nhw gyraedd ail rownd Cwpan Heineken am yr ail dymor a gorffen yn y 6ed safle yn y Cynghrair Celtaidd. Cyrhaeddon nhw rownd derfynol Cwpan Eingl-Gymreig yn Twickenham (2005-6). Mae Stephen Jones yn awr yn ôl yn chwarae gyda'r Sgarlets.

Cartref 
Mae Sgarlets yn chwarae y rhan fwyaf o'u gemau ar Barc y Strade yn Llanelli ond maent hefyd wedi chwarae sawl gêm ar Y Cae Ras yn Wrecsam. Yn aml gellir clywed caneuon fel "Calon Lan" a "Sosban Fach" yn y stadiwm.

Cynlluniwyd y tymor 2006/07 fel y tymor olaf y byddai'r Sgarlets yn chwarae eu rygbi ar Barc y Strade, a fydd wedyn yn cael ei ddymchwel ar gyfer datblygiad tai yn yr ardal. Cynllun swyddogol y clwb yw i ddefnyddio'r arian a ddaw o adeuladaeth y tai ar dir Parc y Strade i gyllido adeuladaeth stadiwm newydd ar safle yn Nhrostre. Amcangyfrifwyd y bydd y stadiwm newydd yn costio tua £45miliwn a bydd yn dal 13,500 o bobl. Mae cryn dipyn o wrthwynebiad i'r cynlluniau hyn yn lleol, ac mae problemau ynglŷn â peryg dilyw yn ardal breswyl y datblygiad wedi gohirio'r cynllun nes fod y Cynulliad Cenedlaethol yn caniatau i'r datblygiadau barhau.

Llywydd y clwb oedd Ray Gravell cyn ei farwolaeth.  Llywydd newydd y clwb yw Phil Bennett.

Llwyddiannau 
Enillwyr y Gynghrair Celtaidd 2003–2004
Cyrraedd Rownd go-gynderfynol Cwpan Heineken 2003–2004
Cyrraedd Rownd derfynol Cwpan Celtaidd 2004–2005
Cyrraedd Rownd gerfynol Cwpan Eingl-Gymreig 2005–2006
Cyrraedd Rownd gyn-derfynol Cwpan Heineken 2006–2007
Enillwyr y Cynghrair Geltaidd 2016 - 2017

Dolenni allanol 
Safle swyddogol Sgarlets 

Timau rygbi'r undeb yng Nghymru
Chwaraeon yn Sir Gaerfyrddin
Llanelli
Sefydliadau 2003
Rygbi Caerdydd

Tîm rygbi sy'n chwarae yn y Gynghrair Geltaidd, y Pencampwriaeth Rygbi Unedig a'r Cwpan Eingl-Gymreig yw Rygbi Caerdydd. Hyd at 2021, enw'r tîm oedd Gleision Caerdydd.



Hanes y Rhanbarth 
Mae Rygbi Caerdydd yn un o'r bum rhanbarth gwreddiol yn hanes rygbi rhanbarthol Cymru. Nhw hefyd oedd un o'r ddau ranbarth nad oedd rhaid iddynt uno â chlwb arall pan ddaeth y rhanbarthau i fodolaeth yng Nghymru ym myd rygbi'r undeb.

Yn 2003, penderfynodd Undeb Rygbi Cymru newid lefel uchaf rygbi Cymru o naw clwb i bum rhanbarth, yn dilyn llwyddiant system debyg yn Iwerddon, Seland Newydd, Awstralia a De Affrica. Roedd hwn yn benderfyniad dadleuol ar y pryd, ac roedd llawer o'r cefnogwyr yn gwrthwynebu'r newidiadau. Gleision Caerdydd oedd y rhanbarth gyntaf i benderfynu ar enw. Lansiwyd y rhanbarth ar 6 Mehefin 2003 yng Ngwesty'r Hilton, Caerdydd. Gorffenodd y Gleision yn y 6ed safle yn y Gynghrair Geltaidd yn eu tymor cyntaf - y rhanbarth o Gymru a wnaeth waethaf.

Yn wreiddiol, dim ond dinas Caerdydd a Bro Morgannwg roedd y Gleision yn ei gynrychioli. Pan ddaeth rhanbarth y Rhyfelwyr Celtaidd i ben yn 2004 ar ôl un tymor, ehangwyd dalgylch y Gleision i gynrychioli Morgannwg gyfan a rhan o Bowys.

Ar ddechrau trydydd tymor y Gleision, nid oedd pethau'n ymddangos fel petaen nhw'n gwella, gyda'r tîm yn methu cyrraedd ail rownd Cwpan Heineken. Yn ystod y tymor, ymunodd Jonah Lomu gyda'r Gleision, ac er nad oedd mor gyflym na mor gryf ag oedd pan fu'n chwarae yng Nghwpan y Byd, ddeg mlynedd yn ddiweddarach, daeth llawer o gefnogwyr i'w weld. Yn ystod ail hanner y tymor, dechreuodd y rhanbarth gael canlyniadau da yn y Gynghrair Geltaidd, a nhw oedd y rhanbarth gryfaf o Gymru pan orffennon nhw yn y 4ydd safle.

Cartref 
Mae Rygbi Caerdydd yn chwarae ym Mharc yr Arfau yng Nghaerdydd, drws nesaf i Stadiwm y Mileniwm. Mae'r fynedfa i Barc yr Arfau ar Stryd Westgate.

Dolenni allanol 
  Gwefan swyddogol

Cyfeiriadau 

Rygbi Caerdydd
Chwaraeon yng Nghaerdydd
Timau rygbi'r undeb yng Nghymru
Taliesin (cylchgrawn)

Mae hon yn erthygl am y cylchgrawn Taliesin. Am enghreifftiau eraill o'r enw gweler Taliesin (gwahaniaethu).

Cylchgrawn llenyddol yn y Gymraeg a gyhoeddir yn chwarterol gan yr Academi Gymreig oedd Taliesin.

Cyhoeddwyd Taliesin gyntaf yn 1961 gyda Gwenallt yn olygydd.

Daeth y cylchgrawn i ben gyda rhifyn Gwanwyn 2016, ar ôl 55 mlynedd ddi-dor.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan Taliesin 

Beirniadaeth lenyddol Gymraeg
Cylchgronau Cymraeg Cymru
Cylchgronau llenyddol
Dadsefydliadau 2016
Llên Cymru yn yr 20fed ganrif
Llên Cymru yn yr 21ain ganrif
Sefydliadau 1961
Victoria (British Columbia)

Mae Victoria yn ddinas yng Nghanada ac yn brifddinas ar dalaith British Columbia.  Lleolir Victoria ar Ynys Vancouver.

Sefydlodd Llywodraethwr James Douglas gaer yma yn 1841, ac enwyd hi Fort Victoria ar ôl Victoria, brenhines y Deyrnas Unedig.

Dinasoedd British Columbia
Sefydliadau 1841
Victoria (Awstralia)

Talaith yn ne-ddwyrain Awstralia yw Victoria (neu Fictoria yn Gymraeg). Dyma'r dalaith ail leiaf y wlad, gydag arwynebedd o 227,444 km² (87,817 milltir sgwâr) a'r dalaith fwyaf poblog a chanddi boblogaeth amcangyfrifedig o 6,696,670 (29.44 y km²) yn 2020. Mae'n ffinio â thaleithiau De Cymru Newydd i'r gogledd a De Awstralia i'r gorllewin. Mae Culfor Bass yn ei gwahanu o Tasmania i'r de. 

Melbourne yw ei phrifddinas a'i dinas fwyaf, gyda dros 70% o drigolion y dalaith yn byw yno.

Cyfeiriadau

Taleithiau a thiriogaethau Awstralia
Afon Rhondda

Mae Afon Rhondda  yn afon yn ne Cymru sy'n cael ei ffurfio lle mae dwy afon, afonydd Rhondda Fawr a Rhondda Fach yn cyfarfod. Er gwaethaf eu henwau mae'r ddwy tua'r un hyd.

Mae Afon Rhondda Fawr yn tarddu ger Llyn Fawr ac yn llifo i lawr Cwm Rhondda i ymuno ag Afon Tâf gerllaw Pontypridd. Mae'n llifo trwy Blaenrhondda lle mae Nant y Gwair yn ymuno â hi, yna trwy gyfres o bentrefi a threfi glofaol yn cynnwys Treherbert, Treorci, Pentre, Ton Pentre, Ystrad Rhondda, Llwynypia, Tonypandy, Dinas Rhondda, Y Porth a Threhafod.

Ceir tarddiad Afon Rhondda Fach ar y bryniau uwchben Blaenrhondda, yn agos i darddiad Rhondda Fawr. Mae'n llifo trwy gronfa Lluestwen yna trwy Maerdy a Glynrhedynog, Pendyrus ac Ynyshir cyn ymuno â Rhondda Fawr yn y Porth.

Ym mlynyddoedd mawr y diwydiant glo, yr oedd dŵr o'r glofeydd yn cael ei bwmpio yn syth i'r afon, ac roedd hyn yn ogystal â charthffosiaeth annigonol yn creu llygredd difrifol yn yr afon. Ers dechrau'r 1970au mae ansawdd dŵr yr afon wedi gwella'n raddol.

Rhondda
Rhondda
Y Gweilch

Mae'r Gweilch (Saesneg: Ospreys) yn o bedwar tîm rygbi'r undeb proffesiynol yng Nghymru, ac sy'n chwarae yng nghreiriau Guinness Pro14 a Chwpan Heineken. Ar ddechrau'r tymor 2005-06 fe unodd dau glwb (Abertawe a Nedd) a newidiwyd enw'r rhanbarth o 'Gweilch Tawe Nedd' i'r enw presennol; er hynny, mae enw'r cwmni sy'n rhedeg y Gweilch yn parhau i fod yn 'Gweilch Tawe-Nedd'.

Hanes y Rhanbarth 
Mae'r Gweilch yn un o'r pum rhanbarth gwreiddiol yn hanes rygbi rhanbarthol Cymru. Yn 2003, penderfynodd Undeb Rygbi Cymru newid lefel uchaf rygbi Cymru o naw clwb i bum rhanbarth, yn dilyn llwyddiant system felly yn Iwerddon, Seland Newydd, Awstralia a De Affrica. Roedd yn benderfyniad dadleuol ar y pryd, gyda llawer o gefnogwyr yn erbyn y newidiadau.

Ffurfiwyd y Gweilch drwy gyfuno tîmoedd Abertawe a Chastell-Nedd. Mae'r ddau dîm yn berchen ar bobi hanner o glwb y rhanbarth. Yn swyddogol mae'r Gweilch yn cynrychioli ardaloedd Abertawe, Castell-Nedd, Port Talbot ac Aberafan. Yn haf 2004, oherwydd diddymiad rhanbarth y Rhyfelwyr Celtaidd, ymunodd ardal Pen-y-bont â rhanbarth Y Gweilch.

Wedi problemau yn ystod y tymor cyntaf oherwydd cyfuno dau glwb â chymaint o hanes ganddynt, y Gweilch yw'r unig rhanbarth llwyddiannus a ffurfiwyd o gyfuno dau glwb wedi diddymiad y Rhyfelwyr Celtaidd a gwerthiant cyfrannau clwb rygbi Glyn Ebwy yn Nreigiau Casnewydd-Gwent i glwb rygbi Casnewydd. Gyda'r garfan gwreiddiol gwannaf o'r pum rhanbarth dechreuol (yn enwedig o safbwynt dyfnder talent y garfan) fe lwyddodd y tîm i ennill lle yng Nghwpan Heineken ar ôl gorffen y tymor uwchben Gleision Caerdydd yn y Cynghrair Celtaidd.

Yn eu hail dymor, gyda rhai chwaraewyr yn ymuno oddi wrth y Rhyfelwyr Celtaidd, fe lwyddodd y Gweilch ennill y Cynghrair Celtaidd uwchben Munster. Yn eu trydydd tymor, bu anafiadau'n ffactor pwysig i esbonio methiant y clwb i gyrraedd ail rowndiau Cwpan Heineken a'r Cwpan Eingl-Gymreig, a hefyd eu safle terfynol y tymor hwnnw yn y cynghrair Celtaidd, lle orffennon nhw yn seithfed yn y tabl.

Yn Ebrill 2006 fe ymunodd Justin Marshall (cyn-chwaraewr Seland Newydd) â'r Gweilch. Enillodd y Gweilch y Cynghrair Celtaidd am yr ail dro yn y tymor 2006/07 ac am y trydydd tro yn nhymor 2009/10.

Cartref 

Yn ystod dau dymor cyntaf y Gweilch fe chwaraeodd y rhanbarth hanner eu gemau cartref ar barc Sain Helen, Abertawe a'r hanner arall ar y Gnoll, Castell-nedd. Er i glwb rygbi Penybont ymuno â'r rhanbarth yn y trydydd tymor, nid yw'r rhanbarth wedi chwarae unrhyw gemau ar faes y Bragdy ym Mhenybont.

Adeiladwyd stadiwm newydd ar gyfer trydydd tymor y Gweilch. Mae Stadiwm Liberty, Abertawe yn cael ei rannu rhwng clwb Pêl-droed Abertawe a'r Gweilch ac mae'n gallu dal 20,000 o gefnogwyr. Ar ddiwedd tymor cyntaf y Gweilch yn y stadiwm, y torf uchaf oedd 15,183 yn erbyn Scarlets Llanelli yn y Gynghrair Celtaidd.

Pencampwriaethau 
 Cynghrair Celtaidd 2004/05, 2006/07 a 2009/10

Dolenni allanol 
 Safle Swyddogol

Gweilch
Lloeren

Mae lloeren yn wrthrych, naturiol neu wedi'i greu gan ddyn, sy'n symud oddi amgylch gwrthrych mwy, gan amlaf yn y gofod, trwy rym disgyrchiant. Y Lleuad yw lloeren naturiol y Ddaear. Mae gan sawl blaned loeren neu loerennau; Iau yw'r blaned gyda'r mwyaf ohonynt.

Gall lloeren fod yn wrthrych o waith llaw dyn yn ogystal, fel arfer yn beiriant sy'n cylchdroi o gwmpas y ddaear, er enghraifft lloeren teledu.

Lloerenni geosefydlog 
Mae rhai lloerenni artiffisial mewn cylched geosefydlog, sydd yn golygu fod y lloeren yn cylchdroi ar yr un cyflymder a mae'r ddaear yn troi. Mae'r lleoliad yma 42,164 km (26,199 milltir) o wyneb y ddaear. Felly o'r ddaear maent yn ymddangos yn yr un lle yn yr awyr o hyd. Mae neges yn gallu cael ei yrru rhwng dau bwynt ar y ddaear drwy'r lloeren. Un anfantais o hyn yw'r oedi oherwydd fod y signal yn gorfod teithio i fyny a lawr o'r lloeren, sydd yn cymeryd tua 0.25 eiliad. Gall hyn gynyddu wrth drosglwyddo'r signal drwy nifer o loerennau.
Ladineg

Iaith yw Ladineg neu Ladin a siaredir ym mynyddoedd y Dolomitau yng ngogledd-ddwyrain yr Eidal a thros y ffin yn Ne Tyrol yn Awstria. Mae ganddi oddeutu 30,000 o siaradwyr, a elwir yn Ladinwyr.

Mae Ladineg yn perthyn i Reto-Romaneg, sy'n iaith Romawns yng nghangen Italaidd y teulu ieithyddol Indo-Ewropeaidd. Fel yn achos ei chwaer-iaith Reto-Romanig, Ffriŵleg, mae'r iaith Eidaleg wedi dylanwadu'n drwm ar y Ladineg.

Dolenni allanol 
 Wicipedia Ladineg arbrofol 
 Swyddfa cynllunio ieithyddol Ladineg (yn Saesneg) 
 Noeles.net Newyddion ar-lein Ladineg 
 La Usc Di Ladins (Llais y Ladinwyr) papur bro Ladineg

Ladineg
Ieithoedd yr Eidal
Ieithoedd Awstria