Rhyfel Affganistan (2001–21)

Rhyfel rhyngwladol oedd Rhyfel Affganistan (2001–21) a sbardunwyd gan oresgyniad Affganistan gan luoedd Unol Daleithiau America yn Hydref 2001. Nod gychwynnol yr Unol Daleithiau oedd i ddymchwel llywodraeth y Taliban ac felly atal al-Qaeda, a gyhuddwyd o gynllunio a chyflawni ymosodiadau 11 Medi 2001, rhag lloches yn Affganistan. Wedi cwymp y Taliban yn Rhagfyr 2001, ffurfiwyd clymblaid y Llu Cynorthwyol Diogelwch Rhyngwladol (ISAF) dan arweiniad NATO, gydag awdurdod y Cenhedloedd Unedig, i gadw'r heddwch yn y wlad ac i gynorthwyo lluoedd diogelwch y llywodraeth newydd. Lansiwyd gwrthryfel gan y Taliban yn 2003 i frwydro yn erbyn y llywodraeth a lluoedd ISAF drwy ddulliau anghymesur. Gwaethygodd y trais ar draws y wlad, gan beri ISAF i droi at strategaeth gwrthchwyldroadol a chynyddu niferoedd y lluoedd tramor. Yn 2012, cychwynnwyd ar y broses o drosglwyddo dyletswyddau diogelwch i luoedd Affganaidd, a pharatoi i encilio lluoedd ISAF. Daeth ymgyrchoedd milwrol ISAF i ben yn Rhagfyr 2014, a lansiwyd ôl-ymgyrch gan NATO i hyfforddi a chynghori'r Affganiaid. Pum mlynedd yn ddiweddarach, bu grym y Taliban wedi adfer gymaint iddynt orfodi'r Unol Daleithiau i arwyddo cytundeb heddwch ac i encilio'u holl luoedd o'r wlad, a daeth ôl-ymgyrch NATO yn Affganistan i ben yn 2021. Lansiwyd ymgyrch ymosodol gan y Taliban i orchfygu'r holl wlad, a chipiwyd y brifddinas Kabul ganddynt yn Awst 2021.

Dechreuodd y rhyfel ym mis Hydref 2001 wrth i luoedd arfog yr Unol Daleithiau ymosod ar Affganistan fel ymateb i ymosodiadau terfysgol 11 Medi. Cafodd yr Unol Daleithiau gymorth milwrol gan luoedd Affgani Cynghrair y Gogledd a NATO, yn cynnwys milwyr y Deyrnas Unedig, Canada, Awstralia, Ffrainc, Seland Newydd, yr Eidal a'r Almaen. Y goresgyniad oedd dechrau'r hyn a elwir gan rai y "Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth".

Ers i'r rhyfel ddechrau mae miloedd o sifiliaid wedi eu lladd, yn cynnwys dwsinau o ferched a phlant a laddwyd pan fomiodd awyrennau Americanaidd bentref yn ne-orllewin Affganistan ar ddechrau Mai 2009. Mae dros 298 o filwyr Prydeinig wedi colli eu bywydau a 1,836 o filwyr NATO wedi colli eu bywydau ers cychwyn y rhyfel (hyd at Mehefin 2010).

Cyfnod y goresgyniad (2001) 
Daeth y sefyllfa annatrys i ben yn sgil ymosodiadau 11 Medi, 2001 yn Unol Daleithiau America: gwrthododd y Taliban estraddodi Osama bin Laden, arweinydd al-Qaeda a gyhuddwyd gan yr Unol Daleithiau o gynllunio'r ymosodiadau, ac felly ymgynghreiriodd lluoedd arbennig Americanaidd â Chynghrair y Gogledd i oresgyn Affganistan a gyrru'r Taliban ar ffo. Disodlwyd y Taliban erbyn Rhagfyr 2001.

Gwrthryfel y Taliban ac ymrwymiad NATO (2002–08) 

Yn sgil cwymp y Taliban, bu lluoedd yr Unol Daleithiau a'r glymblaid ryngwladol ar anterth eu grym. Aethant ati i drechu'r Taliban yn filwrol ym mhob rhan o'r wlad, ar y cyd ag ailadeiladu sefydliadau gwladwriaethol. Yng nghanol y 2000au, cafodd y rhyfel yn Affganistan ei alw weithiau yn "y rhyfel da" o'i gymharu â Rhyfel Irac.

Cyfnod y gwrthchwyldro (2008–14) 
Mewn ymateb i atgyfodiad y Taliban, trodd yr Unol Daleithiau at athrawiaeth glasurol gwrthchwyldroadaeth.  Dwysaodd y strategaeth hon yn sgil penderfyniad yr Arlywydd Barack Obama yn 2009 i gynyddu dros dro y niferoedd o luoedd Americanaidd yn Affganistan. Defnyddiwyd yr atgyfnerthiadau hyn i amddiffyn y boblogaeth rhag cyrchoedd y Taliban, ac i gefnogi ymdrechion i adfer cyn-wrthryfelwyr i'r gymdeithas wladol.

Yn 2011, cychwynnwyd ar amserlen i drosglwyddo cyfrifoldebau diogelwch yn raddol i luoedd milwrol ac heddluoedd yr Affganiaid, ac i encilio lluoedd tramor yn ôl o'r wlad. Fodd bynnag, bu cyrchoedd gan wrthryfelwyr a therfysgwyr, a marwolaethau sifilaidd a achoswyd gan weithredoedd milwrol y glymblaid, yn parhau'n uchel, ac nid oedd lluoedd Affganiaid yn medru ymdopi â gwrthsefyll y Taliban. Yn ffurfiol, daeth ymgyrch filwrol yr Unol Daleithiau a NATO yn Affganistan i ben yn Rhagfyr 2014.

Cyfnod yr enciliad (2014–21)

Buddugoliaeth y Taliban 

Wrth i'r Unol Daleithiau ddechrau encilio'r gweddill o'u lluoedd yn Affganistan ar 1 Mai 2021, lansiwyd ymgyrch ymosodol gan y Taliban yn erbyn y llywodraeth mewn ymgais i orchfygu'r holl wlad a cheisio adfer yr Emiriaeth Islamaidd. Ym misoedd Mehefin a Gorffennaf 2021, llwyddodd y Taliban gipio mwy o diriogaeth nag ar unrhyw bryd ers eu cwymp yn 2001. Erbyn canol mis Awst amgylchynwyd Kabul, y ddinas fawr olaf yn y wlad dan reolaeth y llywodraeth, gan luoedd y Taliban. Ffoes yr Arlywydd Ashraf Ghani o'r wlad, a chwympodd y llywodraeth genedlaethol. Cipiwyd Kabul ganddynt ar 15 Awst, gan sicrhau buddugoliaeth i'r Taliban.

Gweler hefyd 
 Hanes Affganistan
 Rhyfel Gogledd Orllewin Pakistan
 Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth
 Taliban

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  BBC Newyddion – UDA yn ymosod ar Afghanistan

 
2000au
2010au
2020au
Affganistan 2001
2001
Affganistan 2001
Rhyfel yn erbyn Terfysgaeth