alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Yaoundé

Yaoundé (neu Yaunde) yw prifddinas Camerŵn yng ngorllewin Canolbarth Affrica. Mae ganddi boblogaeth o 1,430,000 (Cyfrifiad 2004).

Hanes
Sefydlwyd y ddinas gan fasnachwyr Almaenig yn 1888 pan oedd y wlad ym meddiant yr Almaen. Cafodd Yaoundé ei gwneud yn brifddinas yn 1922.

Ac eithrio cyfnod byr, yn ystod yr Ail Ryfel Byd pan feddianwyd y wlad gan Wlad Belg, mae hi wedi aros yn brifddinas y wlad ers hynny. Yaoundé yw'r ail ddinas o ran maint erbyn heddiw, ar ôl Douala.

Economi
Mae diwydiannau Yaoundé yn cynnwys sigaretau, cynnyrch llaeth, bragdai, clai, cynnyrch gwydr, a phren. Mae Yaoundé yn ganolfan dosbarthu ranbarthol ar gyfer coffi, cacao, copra, siwgr, a rwber.

Dolenni allanol
 Map rheilffordd
 Delwedd o Yaounde ar Google Earth

Dinasoedd Camerŵn
Prifddinasoedd Affrica
Douala

Douala yw'r ddinas fwyaf yn Camerŵn a phrifddinas Talaith Arfordirol Camerŵn. Mae'n gartref i borthladd mwyaf y wlad a'i phrif faes awyr rhyngwladol, Maes Awyr Douala, ac yn brifddinas masnach Camerŵn yn ogystal. Mewn canlyniad, mae'n delio â'r rhan fwyaf o allforion y wlad, e.e. olew, cocoa a choffi, yn ogystal â rhywfaint o fasnachu o Tsiad. Yno hefyd y cynhelir Marchnad Eko, y bwysicaf yn y wlad.

Saif y ddinas ar lannau Afon Wouri, gyda'r ddwy lan yn cael eu cysylltu gan Bont Bonaberi. Yn ôl cyfrifiad yn 1991 roedd tua 1.6 miliwn yn byw yn Douala ond erbyn hyn amcangyfrifir dros 2 filiwn o drigolion yn y ddinas. Mae'r hinsawdd yn boeth a chlos.

Cludiant
Cysylltir Douala gan rheilffordd â Yaoundé, Ngaoundéré, Kumba a Nkongsamba.

Dolen allanol
 Llun lloeren o Douala gan Google Earth
 Map Glaw

Gefeilldref
 Philadelphia, Pennsylvania, UDA

Dinasoedd Camerŵn
Ngaoundéré

Ngaoundéré (neu N'Gaoundéré) yw prifddinas Talaith Adamawa yng nghanolbarth Camerŵn. Mae'n gorwedd 1212m uwchlaw lefel y môr. Ei phoblogaeth yw tua 189,800 (amcangyfrif, 2001).

Atyniadau
Ymhlith atyniadau'r ddinas gellid crybwyll Palas Lamido a Mosg Mawr Lamido.

Cludiant
Mae'r ddinas ar derminws gogleddol y rheilffordd i'r brifddinas Yaoundé. Mae ganddi faes awyr yn ogystal.

Dolen allanol
 Map glaw

Dinasoedd Camerŵn
Afon Wouri

Y maw Afon Wouri (hefyd Vouri neu Vuri) yn afon yn ne Camerŵn.

Ei chwrs
Ffurfir yr afon yn aber afonydd Ykam ac Afon Makombé, 32 km (20 milltir) i'r gogledd-ddwyrain o ddinas Yabassi. Mae Afon Wouri yn llifo wedyn am 160 km (100 milltir) i gyfeiriad y de-ddwyrain i aberu yn y Cefnfor Iwerydd yn ninas Douala, ar Gwlff Gini. Gellir mordeithio 64 km (40 milltir) i fyny'r afon o Ddouala.

Fforwyr Portiwgalaidd
Y fforiwr Portiwgalaidd Fernão do Pó (neu Fernando Póo), oedd yr Ewropeiad cyntaf i chwilio'r afon, tua'r flwyddyn 1472. Oherwydd i'r mordeithwyr ddarganfod nifer helaeth o Corgimachiaid ynddi, enwyd yr afon yn Rio dos Camarões (Portiwgaleg am "Afon Corgimachiaid") ganddynt. Dyma'r enw a roddes yr enw Camerŵn ar y wlad ei hun.

Pont Bonabéri
Mae Pont Bonabéri, a godwyd gan y Ffrancwyr yn y 1950au, yn cysylltu Douala â thref Bonabéri ar y lan arall. Dyma'r bont bwysicaf yn y wlad sy'n cludo cynnyrch amrywiol o'r de i'r canolbarth.

Dolen allanol
Encyclopedia Britannica

Wouri
Baner Israel

Mabwysiadwyd baner Israel ar 28 Hydref, 1948, pum mis ar ôl sefydliad y wladwriaeth. Mae'n dangos Seren Dafydd las ar gefndir gwyn, rhwng dwy linell las lorweddol. Dywedir bod y lliwiau'n cynrychioli lliwiau'r talit: siôl gweddi Iddewig. Cafodd ei dylunio gan David Wolfsohn ar gyfer y mudiad Seioniaeth yn 1891.

Ffynonellau
Complete Flags of the World, Dorling Kindersley (2002)

Israel
Israel
Glyn Tegai Hughes

Ysgolhaig, awdur a beirniad llenyddol oedd Glyn Tegai Hughes (18 Ionawr 1923 – 10 Mawrth 2017).

Bu'n bennaeth Canolfan Gregynnog. Cyn hynny bu'n ddarlithydd ym Mhrifysgol Manceinion. Cyhoeddodd astudiaethau o fywyd a gwaith Islwyn ac eraill.

Cyhoeddiadau
Eichendorffs Taugenichts, 1961
Romantic German Literature, 1979
(fel golygydd) Life of Thomas Olivers, 1979
Williams Pantycelyn, 1983
(gyda David Esslemont) Gwasg Gregynog: a descriptive catalogue, 1990
Islwyn, 2003
(golygydd) The Romantics in Wales, 2009
erthyglau amrywiol mewn papurau academaidd a chyhoeddiadau Cymraeg

Cyfeiriadau

Beirniaid llenyddol Cymraeg
Genedigaethau 1923
Marwolaethau 2017
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Ysgolheigion Cymraeg
Elwyn Roberts

Roedd Elwyn Roberts (1904–1988) yn Gyfarwyddwr Cyllid a Threfnydd y Gogledd i Blaid Cymru ac yn ddiweddarach yn y 1960au daeth yn Ysgrifennydd Cyffredinol y blaid. Ef oedd yn gyfrifol am y cynllun o rannu lleiniau bach o dir er ceisio rhwystro boddi Cwm Clywedog. Bu hefyd yn gynghorydd sir.

Cafwyd cyfres o ddarlithoedd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ynys Môn 2017 gan, ymysg eraill, Dafydd Wigley.
Mae ei bapurau yn ymwneud ag Ymgyrch Senedd i Gymru yn yr 1940au a'r 1950au yn y Llyfrgell Genedlaethol.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1904
Marwolaethau 1988
Plaid Cymru
Baner Libanus

Baner drilliw yw baner Libanus a fabwysiadwyd ar 7 Rhagfyr, 1943, yn dilyn annibyniaeth y wlad ar Ffrainc. Dyluniwyd fel baner amhleidiol, heb unrhyw gysylltiadau â grwpiau crefyddol Libanus. Cynrychiolir hunan-aberth gan y stribedi coch ar frig a gwaelod y faner, ac heddwch gan ei chanol gwyn. Arwyddlun y wlad ers amser y Brenin Selyf – 2000 o flynyddoedd yn ôl – yw cedrwydden Libanus, a ymddangosir yng nghanol y faner. Mae'n cynrychioli sancteiddrwydd, tragwyddoldeb a chryfder.

Ffynonellau
 Complete Flags of the World, Dorling Kindersley (2002)

Libanus
Libanus
Baner

Lliain sy'n cael ei hedfan o bolyn yw baner, a gaiff ei ddefnyddio fel arwyddlun neu modd o arwyddo. Banereg yw astudiaeth baneri.

Mae nifer o grwpiau yn defnyddio baneri ar gyfer adnabyddiaeth, yn cynnwys gwledydd, rhanbarthau, taleithiau, unedau milwrol, cwmnïau, clybiau, ayyb. Mae rhai baneri yn trosglwyddo gwybodaeth rhwng un man a man arall, rhwng llongau er enghraifft. Weithiau cânt baneri eu defnyddio fel gwobrwyon mewn mabolgampau.

Gweler hefyd
 Geirfa banereg
 Rhestr baneri Cymru

 
Hanes diwylliannol
Symbolau
Gwlad

Tiriogaeth ddaearyddol ydy gwlad. Caiff ei diffinio'n aml fel cenedl (bro ddiwylliannol) a gwladwriaeth (ardal wleidyddol). Yn nhermau cydnabyddiaeth swyddogol ar lefel ryngwladol, yn arbennig ar gyfer aelodaeth lawn o'r Cenhedloedd Unedig, rhoddir y flaenoriaeth i'r ystyr wleidyddol (er enghraifft, ni chaiff Cymru, Lloegr na'r Alban eu hystyried fel gwledydd llawn yn yr ystyr gwleidyddol fel rheol: maent yn genhedloedd a gwledydd o fewn gwladwriaeth sofran y Deyrnas Unedig, er nad yw'r Deyrnas Unedig ei hun yn genedl a bod rhai pobl yn dadlau ei bod yn wladwriaeth yn unig yn hytrach na gwlad go iawn).

Ond nid yr ystyr wleidyddol yn unig sy'n cyfrif ym marn nifer o bobl, yn arbennig o genhedloedd llai y byd. Mae diffinio gwlad felly yn bwnc dadleuol. Mae nifer o Saeson yn dadlau nad yw Cymru yn wlad, a nifer o Gymry yn dadlau ei bod hi. Yn yr un modd mae mwyafrif helaeth y Tibetiaid yn meddwl fod Tibet yn wlad. Roedd hi'n wlad annibynnol, sofran tan i Tsieina ei goresgyn yn y 1950au ac felly, ym marn y Tibetiaid a'u cefnogwyr, mae hi'n dal i fod yn wlad heddiw, er bod llywodraeth Gweriniaeth Pobl Tsieina yn ei hystyried yn dalaith ymreolaethol o fewn Tsieina.

Gweler hefyd
Daearyddiaeth ddynol
Cenedl
Gwladwriaeth
Gwledydd y byd
Cymhariaeth byrfoddau gwledydd yn ôl yr IOC, FIFA ac ISO

 
Daearyddiaeth ddynol
Chwarel Vivian

Hen chwarel llechi yn Llanberis, Gwynedd, yw Chwarel Vivian. Fel rheol ystyrir hi fel rhan o Chwarel Dinorwig. Mae'n ganolfan deifio ym Mharc Gwledig Padarn heddiw.

Vivian
Llanberis
Bargod

Tref a chymuned ym mwrdeisdref sirol Caerffili, Cymru, yw Bargod (hefyd Bargoed). Saif ar lan afon Rhymni i'r gogledd o dref Caerffili. 

Mae marchnad wythnosol yn y dre. Mae Caerdydd 23.3 km i ffwrdd o Bargoed ac mae Llundain yn 217.7 km. Y ddinas agosaf ydy Casnewydd sy'n 20.2 km i ffwrdd.

Yn wreiddiol roedd yn dref farchnad wledig, ond tyfodd i fod yn dref sylweddol yn dilyn agor pwll glo yn 1903. Caeodd y pwll glo yn ystod y 1980au, ac mae'r safle nawr yn gartref i barc gwledig.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Tarddiad yr enw
Fe'i ceir yn gyntaf, wedi'i ysgrifennu, yn 1799, felly bathiad cymharol ddiweddar ydyw. Mae'n tarddu o enw'r nant "Nant Bargod Rhymni" sy'n llifo i lawr Mynydd y Fochriw i afon Rhymni yn Aberbargoed (Aber Bargoed oedd ffurf 1578). Mae enw'r nant, fodd bynnag, yn llawer hŷn; fe'i gwelir gyntaf yn 1170 "Bargau Remni". Roedd y nant yn ffin naturiol rhwng tiroedd brithdir a Senghennydd Uwch Caeach. Gyda thwf diwydiant 19eg ganrif, galwyd y tir ar yr ochor ddwyreiniol yn Aberbargoed (Aberbargod, 1729), Pontaber Bargoed yn 1794). Galwyd yr ochor orllewinol yn Bargoed. Bargod, felly, oedd y ffurf gynharaf, a hynny'n golygu "ffin". Newidiwyd yr enw, mae'n debyg, oherwydd dylanwad llefydd cyfagos megis Penycoed ac Argoed.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
 George Fisher (1909–1970), dramodydd
 Alun Hoddinott (1929–2008), cyfansoddwr

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Caerffili
Trefi Caerffili
Ynys Ellis

Ynys fechan ym mae Efrog Newydd yn yr Unol Daleithiau yw Ynys Ellis.

Gwasanethai Ynys Ellis fel canolfan i "brosesu" mewnfudwyr i'r Unol Daleithiau ar ddiwedd y 19g a degawdau cyntaf yr 20g. Arwynebedd yr ynys ydy 27.5 erw (11.1 ha).

Hanes yr Unol Daleithiau
Hudson County, New Jersey
Manhattan
Mewnfudo i'r Unol Daleithiau
 
Ellis
Ellis
Geto

[[Delwedd:Krakow Ghetto Gate 73170.jpg|250px|bawd|Porth geto Krakow, Gwlad Pwyl, 1941
Enw ar ardal ddifreinitedig neu slwm a breswylir yn bennaf gan leiafrif ethnig yw geto.

Yn wreiddiol, roedd geto yn enw ar ardal mewn dinas a neilltuid ar gyfer Iddewon gan y gyfraith. Dechreuodd yr arfer yn yr Eidal yn ystod yr Oesoedd Canol ac ymledodd oddi yno i nifer o wledydd Ewropeaidd eraill yn ystod y Gwrth-Ddiwygiad ac ar ôl hynny.

Yn ystod y 19g dileuwyd y cyfyngiadau cyfreithiol, a pharheai getoau i fodoli am resymau cymdeithasol a diwylliannol yn unig.

Ond yn y 1930au ac yn ystod yr Ail Ryfel Byd creuwyd getoau newydd gan y Natsïaid, er enghraifft yn Warsaw.

Gwrth-Semitiaeth
Hanes Ewrop
Hiliaeth
Slymiau
Messier 101

Galaeth droellog cawraidd yw Messier 101 (M101) a welir o'r Ddaear yng nhytser Ursa Major (yr Arth Fawr). Adnabyddir hefyd fel NGC 5457 ar ôl ei rif yn y Catalog Cyffredinol Newydd o glystyrau sêr a gwrthrychau nifylaidd.

Mae M101 yn alaeth ddosbarth Sc, sef galaeth troellog a chanddo chwyddiad canolog cymharol fychan a system breichiau troellog nad ydynt yn dynn. Mae'r breichiau troellog yn dangos yn glir ar luniau recordwyd drwy delesgopau mawr. Mae'n gorwedd tua 16 miliwn blwyddyn goleuni i ffwrdd o'n Cysawd yr Haul ni, ac felly'n gymharol agos i'r Ddaear.

Gwyddys fod gan M101 nifer fawr o ardaloedd HII cawraidd, sef ardaloedd yn y galaeth hwnnw lle mae nifylau hyloyw mawr yn disgleirio mewn canlyniad i ymbelydredd uwchfioled a ryddheir gan sêr anferth oddi fewn iddynt.

Galaethau
Galaethau troellog
Charles Messier

Seryddwr o Ffrainc oedd Charles Messier (26 Mehefin 1730 – 12 Ebrill 1817).

Yn y flwyddyn 1760 dechreuodd wneud rhestr o wrthrychau seryddol y tybiai eu bod yn nebulae, neu nifylau. Y canlyniad oedd Catalog Messier, sy'n rhestru 109 o wrthrychau disglair anserennol yn y gofod, a gyhoeddwyd yn 1784–86. Rhoddwyd i'r gwrthrychau hynny rif a ragflaenir gan y llythyren M, er enghraifft y galaethau M101 a M31 (Galaeth Fawr Andromeda). Gwyddom heddiw fod y mwyafrif o wrthrychau Messier yn alaethau a chlystyrau serennol ac mai dim ond canran isel sy'n nifylau.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1730
Marwolaethau 1817
Pobl o Meurthe-et-Moselle
Seryddwyr Ffrengig
Andromeda (galaeth)

Mae Galaeth Fawr Andromeda, neu Messier 31 (M31) a NGC 224, yn un o alaethau cymdogol Galaeth y Llwybr Llaethog, ein galaeth ni, wedi'i leoli yng nghytser Andromeda sydd i'w weld yn hemisffer y Gogledd ger gytser Cassiopeia. Galaeth Andromeda yw'r galaeth mwyaf yn y Grŵp Lleol (y galaethau agosaf i ni). 
Adnabyddir fel M31 oherwydd roedd yr alaeth yn rhif 31 yng Nghatalog 
Messier, a hefyd fel NGC 224 yn ôl ei leoliad yn y Catalog Cyffedinol 
Newydd o glystyrau sêr a gwrthrychau nifylaidd. Defnyddiwyd yr enw Nifwl Mawr Andromeda hyd at ddechrau yr 20g cyn i'w natur fel alaeth annibynnol o'n Galaeth ni cael ei ddarganfod gan Edwin Hubble.

Y seren ddisgleiriaf yng nghytser Andromeda yw'r seren ail faintioli Alpheratz; mae'r galaeth Andromeda yn gorwedd yn agos iddi yn awyr y nos.
Enwir Andromeda ar ôl y dduwies Roeg Andromeda, merch Cepheus brenin Ethiopia gan Cassiope.
Mae'r alaeth yn weladwy i'r llygaid noeth o safleoedd tywyll ymhell o oleuadau 
trefi.

Cysawd o fwy na 400 biliwn seren ydy'r alaeth, 2.5 miliwn o flynyddoedd goleuni 
(24 miliwn miliwn miliwn km, 15 milliwn miliwn miliwn milltir) o'r Ddaear.
Mae'r alaeth yn cynnwys nwy rhwng y sêr, a llwch tu fewn i'r nwy.
Mae'r rhan fwyaf o'r sêr, nwy a llwch yn bodoli mewn disg gwastad tenau.
Yn gwasgaredig yn lawer mwy eang na'r sêr ydy mater tywyll a
mae'r màs y mater tywyll yn llawer iawn mwy na'r màs mater gweladwy.

Yn y llun cyfansawdd uchod gwelir y gwrthgyferbyniad rhwng y tonnau llwch afreolaidd (pinc) o gwmpas y sêr ifanc yn yr alaeth a'r môr o sêr hŷn (glas), sydd mwy llonydd a rheolaidd. Mae Andromeda yn alaeth troellog ac yn nodweddiadol o'r dosbarth hwnnw; mae'r canol yn llawn o sêr tra bod y breichiau yn feithrinfeydd i sêr newydd. Mae llun isgoch yn ein galluogi i weld yn glir yr alaeth gyflawn, yn hytrach na goleuni gweladwy sydd yn cael ei sugno gan y llwch.

Cyfeiriadau

Galaethau
Grŵp Lleol
Warsaw

Warsaw neu Warszawa (Pwyleg: Warszawa) yw prifddinas Gwlad Pwyl. Saif ar lan ddwyreiniol Afon Vistula, tua 370 km o arfordir y Môr Baltig a mynyddoedd y Carpatiau fel ei gilydd. Amcangyfrifir bod ganddi boblogaeth o tua 1,726,581 (2014).

Hanes
Erbyn dechrau'r Oesoedd Canol roedd casgliad o drigfeydd ar lan Afon Vistula wedi tyfu'n dref ac yna'n ddinas erbyn y 15g. Cyhoeddwyd Warsaw yn brifddinas y wlad yn 1611. Dioddefodd gyfnod dilewyrch ar ôl hynny ond erbyn y 18g roedd yn ddinas lewyrchus eto.

Cafodd ei meddiannu gan Rwsia yn 1794 ac yn ddiweddarach gan Ffrainc dan Napoleon, a Prwsia yn ogystal. Chwareodd ran bwysig yn yr ymgyrch dros annibyniaeth i Wlad Pwyl yn y 19g. Ar ôl cael ei meddiannu gan yr Almaenwyr yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf daeth yn brifddinas y wlad unwaith yn rhagor yn 1918 pan enillodd y wlad ei hannibyniaeth.

Dioddefodd y ddinas yn enbyd yn yr Ail Ryfel Byd pan y meddianwyd gan y Natsïaid. Un o agweddau gwaethaf y rhyfel yn Warsaw oedd creu'r ghetto i'r Iddewon gan y Natsïaid (1940). Gorfodwyd 400,000 o Iddewon i fynd i fyw yn Geto Warsaw. Dim ond tua 100,000 oedd wedi goroesi erbyn Chwefror 1943. Bu gwrthryfel ganddynt ar y strydoedd ond fe'u gorchfygwyd gan y Natsïaid a chafodd y goroeswyr i gyd eu rhoi i farwolaeth.

Ar ddiwedd y rhyfel roedd y ddinas wedi'i dinistiro'n llwyr bron. Aethpwyd ati yn y 1950au i atgyfodi'r hen ddinas ac ailgreu rhai o'r adeiladau hanesyddol a gollwyd. Mae'r ddinas wedi tyfu'n sylweddol ers hynny ac erbyn heddiw mae Warsaw yn ddinas fywiog ac yn ganolfan ddiwylliannol, masnachol a chyfathrebol y wlad.

Adeiladau a chofadeiladau
Colofn Zygmunt
Eglwys gadeiriol Sant Ioan
Królikarnia 
Palas Czapski
Palas Diwylliant
Palas Krasiński 
Palas Wilanów 
Theatr Mawr

Enwogion
Marie Curie (1867-1934), ffisegydd
Samuel Goldwyn (c.1879-1974), cyfarwyddwr ffilm
Jarosław Kaczyński (g. 1949), gwleidydd

Dolenni allanol

Cyffredinol

 Warsaw ar Wikimapia
 Gwefan swyddogol dinas Warsaw 
 Map o'r ddinas (Pwyleg) 
 Panorama o ganol y ddinas
 Crafwyr awyr Warsaw
 Gwrthryfel Warsaw 1944
 Castell Brenhinol 
 Palas Wilanów

Orielau
Google Maps: Warsaw
Golygfeydd
360° golygfeydd o ganol y ddinas 
Lluniau hanesyddol o Ghetto Warsaw yn 1943

Dinasoedd Gwlad Pwyl
Prifddinasoedd Ewrop
Baner Rwmania

Baner drilliw yw baner Rwmania. Cafodd ei chreu yn 1848 trwy gyfuno lliwiau Wallachia a Moldafia, y taleithiau Otomanaidd sydd heddiw yn Rwmania: glas o faner Moldafia, melyn o faner Wallachia, a choch o faneri'r ddwy dalaith sydd yn cynrychioli undod Rwmanaidd. Yn 1867 gosodwyd arfbais y wlad yn y stribed melyn canolog; cafodd yr arfbais ei newid nifer o weithiau ac yn 1948 cafodd ei hailosod gan arwyddlun comiwnyddol. Cafodd hyn ei ddiddymu yn dilyn cwymp yr Arlywydd Ceauşescu yn 1989, a mabwysiadwyd y faner gyfredol ar 27 Rhagfyr y flwyddyn honno.

Ffynonellau
Complete Flags of the World, Dorling Kindersley (2002)

Rwmania
Rwmania
Baner Syria

Mabwysiadwyd baner Syria ar 29 Mawrth, 1980, ar ôl cael ei defnyddio fel baner y Weriniaeth Arabaidd Unedig (Syria a'r Aifft) o 1958 i 1961. Mae'n cynnwys stribedi coch, gwyn a du, gyda sêr gwyrdd, sydd i gyd yn lliwiau pan-Arabaidd. Yn wreiddiol, bu'r ddwy seren yn cynrychioli Syria a'r Aifft, ond nawr dywedir eu bod yn cynrychioli Syria ac Irac.

Yn 1920, pan oedd dal yn drefedigaeth Ffrengig, defnyddiodd Syria baner drilliw o wyrdd, gwyn a gwyrdd, gyda baner Ffrainc yn y canton. Yn dilyn annibyniaeth newidiwyd hyn i faner drilliw gwyrdd, gwyn a du gyda thair seren goch yn ei chanol (i gynrychioli tair talaith Syria). Mabwysiadwyd y faner gyfredol (ond gyda thair seren) pan cyfunodd Syria â'r Aifft, ond dychwelodd i'r hen faner ar ôl gadael yr undeb yn 1961.

Ffynonellau
Complete Flags of the World (Dorling Kindersley, 2002)

Syria
Syria
Canolfan Cymry Llundain

Canolfan ddiwylliannol a chelfyddydol yng nghanol Llundain yw Canolfan Cymry Llundain a sefydlwyd yn 1920 gyda'r enw 'Cymdeithas Cymru Ifanc' (Young Wales Association).

Mae wedi'i leoli yn Gray's Inn Road, Bwrdeistref Llundain Camden. Cynhelir ystod eang o ddigwyddiadau sy'n denu pobl o bob tras a chefndir. Perchennog y ganolfan yw'r London Welsh Trust. Un o'i sefydlwyr oedd Margaret Lloyd George.

Mae'r ganolfan yn gartref i nifer o gorau ac yn cynnig gwersi Cymraeg i ddysgwyr ar bob lefel. Mae'n ganolbwynt pwysig i Gymry Llundain ac yn fodd o hybu Cymru a'i diwylliant i gynulleidfaoedd ehangach, gan gynnwys y gymuned leol.

Dolenni allanol
Canolfan Cymry Llundain
Clwb Rygbi Cymry Llundain

Gweler hefyd
Cymry Llundain
Clwb Ifor Bach, Caerdydd
Saith Seren, Wrecsam

Adeiladau ac adeiladwaith ym Mwrdeistref Llundain Camden
Cymry Llundain
Hywel Hughes (Bogotá)

Miliwnydd Cymreig o Langollen, Sir Ddinbych, oedd Hywel Stanford Hughes (24 Ebrill 1886 – 19 Mawrth 1970). Gadawodd Gymru ac ymsefydlu yn Bogotá, prifddinas Colombia. Gwnaeth ei arian drwy allforio coffi, nwyddau eraill, olew a magu gwartheg ar ddwy fferm enfawr. Bu'n gymwynaswr i Blaid Cymru gan gyfrannu'n hael iddi, yn ariannol. Ar ei dir ef - ar gaeau Plas Tŷ'n-dŵr, ei gartref ger Llangollen - y cynhaliwyd gwersyll cyntaf yr Urdd yn 1929.

Magwraeth a theulu 

Ganwyd Hywel Hughes yn yr Wyddgrug ar 24 Ebrill 1886, yn unig fab i Owen Hughes, gweinidog Wesleaidd, a'i wraig, Elizabeth merch fferm y "Gefeilie", Llandysilio-yn-Iâl. Roedd ganddynt dair merch hŷn na Hywel. Bu'r tair yn flaenllaw iawn gyda'r swffragetiaid: Vyrnwy, Morfydd a Blodwen, ac roedd y tair yn gyfeillion mynwes i Emmeline Pankhurst. Roedd Vyrnwy yn newyddiadurwraig a bu'n golofnydd i'r Daily Mail dan y llysenw 'Anne Temple'. Addysgwyd Hywel yn ysgolion Grove Park, Wrecsam, a Kingswood, Caerfaddon, sefydliad Wesleaidd. Wedi iddo adael yr ysgol prentisiodd gyda milfeddyg yn Llangollen.

Bogotá

Cyfoeth
Roedd dau o ewythrod Hywel Hughes wedi symud i Colombia, De America, ac yn 1907 hwyliodd yntau atyn nhw. Roeddent ill dau wedi sefydlu cwmni masnach a oedd yn mewnforio nwyddau. Ymegniodd Hywel yntau yn y gwaith a chyn hir roedd yn berchennog 27,000 o erwau yn rhanbarth Honda, ac arni datblygodd ransh er mwyn magu anifeiliaid. Cychwynnodd allforio coffi a sefydlodd swyddfeydd yn Efrog Newydd a mannau eraill. Pan ddaeth y dirwasgiad economaidd byd-eang yn 1929-33 chwalwyd ei deyrnas, ond drwy ddyfalbarhad, lledodd ei ddiddordebau i feysydd peiriannau amaethyddol, olew, a magu gwartheg. Cefnodd ar allforio coffi. Cyn hir roedd wedi prynu ransh, 'Poponte'.

Herwgipio
Ym mis Ionawr 1980 cafodd ei ferch Teleri Jones a'i mab Owen eu herwgipio gan herwfilwyr yr Ejército de Liberación Nacional. Cawsant eu dal yn y jwngl am saith mis a hanner.

Cyfeiriadau 

Genedigaethau 1886
Hanes Colombia
Marwolaethau 1970
Pobl busnes Cymreig
Pobl o Sir y Fflint
Modd amodol

Ffurf ferfol mewn llawer o ieithoedd yw'r modd amodol. Fe'i defnyddir i gyfeirio at weithred neu gyflwr sy'n ansicr, neu sy'n dibynnu ar i ryw weithred arall ddigwydd. Un o'r tair ffurf gryno sydd gan y rhan fwyaf o ferfau Cymraeg yw'r amodol. Rhoddir enghreifftiau o ffurfiau amodol isod. Defnyddir y ffurfiau hyn fel ffurfiau amodol yn yr iaith llafar. Yn yr iaith ysgrifenedig, defnyddir yr un ffurfiau neu ffurfiau tebyg i gyfleu'r amherffaith hefyd.

Nid oes gan y ferf dylai ond ffurfiau amodol (mi ddylwn i ond nid *mi ddylaf i neu mi ddylais i).

Ymysg yr ieithoedd eraill sydd â ffurfiau cryno i gyfleu ystyr amodol y mae'r rhan fwyaf o'r ieithoedd Romáwns, gan gynnwys Ffrangeg, Eidaleg a Sbaeneg. Yn yr ieithoedd Germanaidd, does dim ffurfiau amodol ar y ferf. Yn eu lle, defnyddir ymadrodd cwmpasog yn defnyddio berf gynorthwyol megis Saesneg would neu Almaeneg würde. Mae gan Rwsieg geiryn amodol by sy'n cyfleu'r un ystyr.

Gramadeg
Moddau gramadegol
Termau iaith
Y Fali

Pentref a chymuned yng ngorllewin Ynys Môn yw Y Fali (Saesneg: Valley). Saif ar yr A5 yn agos at Ynys Cybi. Mae gan y pentref orsaf ar Reilffordd Arfordir Gogledd Cymru (lle dim ond ar gais mae trenau'n stopio).

Enw 
Mae peth drafodaeth wedi bod ynglŷn â tharddiad yr enw. Yn ôl rhai, mae'r gwraidd yn y Gwyddeleg Baile, anheddiad, yn hytrach na'r gair Saesneg, Valley. Dywed Gwilym T. Jones a Tomos Roberts  fel arall, sef bod y gair yn dod o'r amser pan gloddiwyd pant er mwyn cael rwbel i adeiladu Pont Lasinwen, neu Morglawdd Stanley, rhan o'r A5 presennol. Roedd y pant a  ffurfiwyd wedi cael yr enw Valley, a drosglwyddwyd i'r pentref.

Defnyddir y ffurf (Y) Dyffryn yn ogystal ag Y Fali heddiw.

RAF y Fali

Yn agos i'r pentref mae gorsaf yr Awyrlu Brenhinol, RAF y Fali: yno y lleolir Maes Awyr Môn hefyd. Wrth adeiladu maes awyr yr Awyrlu yn 1942, cafwyd hyd i gasgliad pwysig o gelfi o Oes yr Haearn yn Llyn Cerrig Bach gerllaw.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Adeiladau a chofadeiladau
 Cofeb Ryfel y Fali

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Gwefan Cymuned y Fali 

Cymunedau Ynys Môn
 
Pentrefi Ynys Môn
Dyffryn

Am bentrefi o'r enw "Dyffryn", gweler Dyffryn (gwahaniaethu).

Tirffurf yw dyffryn, sef ardal o dir sydd yn is na thir cyfagos, ac yn amrywio o ran arwynebedd o ychydig filltiroedd sgwâr i gannoedd o filltiroedd sgwâr. Mae'n arferol, er nad yn angenrheidiol, i ddyffryn gynnwys afon yn llifo trwyddo, a'r afon yn rhoi enw i'r dyffryn.

Gweler hefyd
 Cwm

Gweler hefyd
Cwm

Tirffurfiau
Cwm

Erthygl am y tirffurf yw hon. Am y pentref yn Sir Ddinbych, gweler Cwm, Sir Ddinbych. Am y pentref ym Mlaenau Gwent, gweler Cwm, Blaenau Gwent.

Tirffurf a geir yn y mynyddoedd a'r bryniau yw cwm.

Yn Ne Cymru, defnyddir y gair cwm bron yn gyfystyr â'r gair dyffryn yn y Gogledd, sef tirffurf is na thir cyfagos sy'n ffyrfio gwely i afon. Mae Y Cymoedd (Saesneg: The Valleys) yn tueddu i gyfeirio yn arbennig at gymoedd glofäol De Cymru - yn eu mysg Cwm Rhondda, Cwm Cynon, Cwm Afan. (Ond sylwer hefyd y defnyddir Glyn fel yn Glyn-Nedd, Glyn Ebwy).

Yng Ngogledd Cymru, mae cwm fel arfer yn golygu dyffryn crwn bychan sy'n crogi yn uchel ar ochr dyffryn siap-U, y naill a'r llall wedi ei ffurfio gan effeithiau rhewlifoedd ac yn dirffurf nodweddiadol o Eryri, er enghraifft Cwm Idwal (Glyderau, gwelwch lun) neu Gwm Cau (Cadair Idris).

Defnyddir cwm hefyd fel term technegol yn Naearyddiaeth i ddisgrifio'r tirffurf rhewlifol ac yn gyfystyr 
 i'r corrie yn yr Alban
 ac i'r cirque yn ne Ffrainc, neu combe yn nwyrain Ffrainc, gair Galeg tebyg iawn i'r gair Cymraeg.

Mae cwm yn un o'r ychydig eiriau Cymraeg a geir fel benthyceiriau yn yr iaith Saesneg. Yr enghraifft enwocaf efallai yw'r enw lle Western Cwm i ddynodi un o'r cymoedd uchel ar lethrau Everest yn yr Himalaya.

Gweler hefyd 
 Cwm Sgwt
 Dyffryn

Daearyddiaeth Cymru
Tirffurfiau
Tirffurfiau rhewlifol

es:Glaciar#Clasificación
Deutsche Bank

Deutsche Bank (DB; "Y Banc Almaenig") yw un o fanciau mwyaf yr Almaen. Mae'n fanc amlgenedlaethol sy'n gweithredu ledled y byd ac yn cyflogi oddeutu 100,000 o bobl (2017). Mae ei bencadlys yn Frankfurt am Main, yr Almaen.

Banciau'r Almaen
Frankfurt am Main
Sefydliadau 1870
Rŵbl Rwsiaidd

Y Rŵbl Rwsiaidd (RUB; hefyd Ruble neu Rouble) yw arian cyfredol Rwsia.

Dolenni allanol 
 Rŵbl Rwsiaidd (Arian papur)   

Arian
Economi Rwsia
Rwsia
Clo (rygbi)

Gweler hefyd Clo.

Clo yw'r safle yng nghanol y sgrym yn rygbi'r undeb, dyna pan y gelwir yn glo.

Safleoedd rygbi'r undeb

ca:Posicions del rugbi a 15#Segona línia
Asgellwr (rygbi)

Safle chwaraewr rygbi'r undeb ydy asgellwr, dyma'r chwaraewyr cyflymaf y tîm sy'n chwarae ar ochr y cae.

Safleoedd rygbi'r undeb

ca:Posicions del rugbi a 15#3/4 ala
Baner Seland Newydd

Mae gan faner Seland Newydd Jac yr Undeb yn y canton (sy'n cofio cysylltiadau trefedigaethol y wlad â Phrydain) a phedair seren goch gyda borderi gwynion – i gynrychioli'r cytser Crux (y Groes Ddeheuol) fel mae'n ymddangos o Seland Newydd – ar faes glas. Mae'r sêr i gyd yn amrywio tamaid bach mewn maint, a dim ond pedair sy'n ymddangos (yn lle pump fel sydd yn y cytser). Cafodd y faner ei dylunio yn 1869 a'i mabwysiadu ar 12 Mehefin, 1902. Dewisiwyd baner gyntaf y wlad yn 1834 pan benderfynodd gynulliad o benaethiaid Maorïaidd ar faner gyda Chroes San Siôr a chroes arall ar y canton o bedair seren ar faes glas.

Ffynonellau
Complete Flags of the World, Dorling Kindersley (2002)

Seland Newydd
Seland Newydd, Baner
Seland Newydd
Baner Maleisia

Baner o stribedi llorweddol coch a gwyn gyda chilgant a seren melyn ar ganton glas yw baner Maleisia. Mae glas y canton yn cynrychioli undod pobl Maleisia, y cilgant a'r seren yn cynrychioli crefydd Islam, a'r 14 stribed yn cynrychioli 14 talaith y ffederasiwn. Mae gan y seren 14 pwynt hefyd i gynrychioli undod y taleithiau. Melyn yw lliw traddodiadol arweinwyr Maleiaidd, ac mae coch a gwyn yn lliwiau traddodiadol yn Ne Ddwyrain Asia.

Crëwyd baner gyntaf Malaia annibynnol ar sail baner yr Unol Daleithiau, ond gyda symbolaeth Islamaidd. Roedd ganddi 11 o stribedi coch a gwyn a chanton glas (yn union fel baner UDA ond dau stribed yn llai) ond gyda chilgant a seren 11 pwynt melyn ar y canton. Bu'r 11 stribed a phwynt yn cynrychioli 11 talaith y ffederasiwn.

Yn 1963, ymunodd tair talaith newydd – Sabah, Sarawak a Singapôr – â Ffederasiwn Malaia i ffurfio Ffederasiwn Maleisia. Cafodd tri stribed a phwynt arall eu hychwanegu i adlewyrchu hyn. Pan ymwahanodd Singapôr yn 1965, ni newidiodd y faner. Dywedir nawr bod y pedwerydd stribed a phwynt ar ddeg yn cynrychioli ardal ffederal Kuala Lumpur.

Ffynonellau
Complete Flags of the World, Dorling Kindersley (2002)

Maleisia
Maleisia
Coleg Llanymddyfri

Ysgol breifat a phreswyl yn Llanymddyfri, Sir Gaerfyrddin, yw Coleg Llanymddyfri (Saesneg: Llandovery College).

Sylfaenydd y goleg oedd Thomas Phillips (1760 -1851).

Cyn-ddisgyblion
 Gweler y categori Pobl addysgwyd yng Ngholeg Llanymddyfri
 Alfred George Edwards (1848–1937)
 Aneurin Rees (1858-1932),  chwaraewr rygbi rhyngwladol Cymreig
 W. Llewelyn Williams (1867–1922)
 Gwilym Owen Williams (1913–1990)
 Dill Jones (1923-1984)
 Deian Hopkin (g. 1944)
 Rod Richards (g. 1947)
 Andy Powell (g. 1981)

Dolenni allanol
 Coleg Llanymddyfri

Llanymddyfri
Llanymddyfri
Gweriniaeth Sofietaidd Hwngari

Cyn-wladwriaeth yng Nghanolbarth Ewrop gyda llywodraeth gomiwnyddol oedd Gweriniaeth Sofietaidd Hwngari (Hwngareg: Magyarországi Tanácsköztársaság).

Hanes Hwngari
Hwngari
Y Goedwig Gawraidd

Mae'r Goedwig Gawraidd (Giant Forest) yn rhan arbennig o Barc Cenedlaethol Sequoia, sy'n enwog am ei choed Sequoia Cawraidd. Gorwedd y goedwig ar uchder o 1,800 medr (6000 troedfedd) yng ngorllewin Sierra Nevada, yn nhalaith Califfornia, Unol Daleithiau America.

Yr ardal
Dywedir fod y Goedwig Gawraidd yn cynnwys pump allan o'r 10 coeden fwyaf yn y byd o ran eu sylwedd pren, gan gynnwys yr un fwyaf oll, sef Coeden General Sherman, gyda chylch o 11.1 meder (36.5 troedfedd) yn ei bôn.

Mae'n gorwedd yn agos i'r Ogof Grisial, Carreg Moro a Dôl Cryman. Mae pen gorllewinol y High Sierra Trail sy'n croesi'r Sierra Nevada i Fynydd Whitney ger Dôl Cryman.

Bywyd gwyllt
Mae'r binwydden Ponderosa, Pinwydden Jeffrey, Pinwydden Siwgr, a'r binwydden gamfrig yn goed cyffredin yno, ynghyd â'r Ffynidwydden Wen a'r Ffynidwydden Goch. Gwelir ceirw asen (mule deer), gwiwerod Douglas, a'r Arth Ddu Americanaidd yn aml yn y cyffiniau.

Ddoe a heddiw
Ar un adeg roedd dros 300 o dai ac adeiladau eraill yno ond heddiw dim ond pedwar adeilad sydd ar ôl a chyfyngir gweithgareddau i ymweliadau dydd yn unig

Mynediad
Mae ffordd yn cysylltu'r ardal â Fresno a Visalia. Mae priffordd y parc yn rhedeg o'r goedwig i Parc Cenedlaethol Kings Canyon a Llwyn Grant, cartref Coeden General Grant a sequoias eraill.

Dolenni allanol
Map o'r Parc Sequoia 
Map o'r ardal 
NPS - Hanes y Goedwig 
NPS - Hanes adfer y goedwig 

Goedwig Gawraidd, Y
Goedwig Gawraidd, Y
Russell Brand

Digrifwr, actor a chyflwynydd teledu a radio Seisnig yw Russell Edward Brand (ganwyd 4 Mehefin 1975, Grays, Essex).

Mae Brand wedi cyflwyno Big Brother's Big Mouth ar E4 ac 1 Leicester Square ar MTV; mae hefyd wedi cyflwyno rhaglenni ar BBC Radio 2 a BBC Radio 6 Music.

Bywyd personol 
Priododd y gantores Katy Perry ar y 23 Hydref, 2010 yn yr India. Fodd bynnag, ym mis Rhagfyr 2011, cyhoeddwyd fod y pâr yn gwahanu.

Mae gan Brand anhwylder diffyg canolbwyntio a gorfywiogrwydd ac anhwylder deubegwn.

Mae Brand yn llwyrymwrthodwr.

Llyfryddiaeth

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol

Actorion Seisnig
Big Brother
Cyflwynwyr teledu Seisnig
Cyflwynwyr radio Seisnig
Digrifwyr Seisnig
Genedigaethau 1975
Llenorion Saesneg
Llenorion Seisnig yr 21ain ganrif
Llysieuwyr
Pobl gydag anhwylder diffyg canolbwyntio a gorfywiogrwydd
Pobl gydag anhwylder deubegwn
Pobl o Essex
Pieter Bruegel yr Hynaf

Arlunydd Fflemaidd o gyfnod y Dadeni oedd Pieter Bruegel yr Hynaf (c. 1525 - 9 Medi 1569). O 1559 ymlaen arwyddodd ei enw heb yr h ar ei ddarluniau.

Mae'n debyg ei fod gyda'r cyntaf i ddarlunio delweddau o brotest cymdeithasol difrifol megis y Cyfrifiad ym Methlehem.

Gweler hefyd
Y Bioden ar y Grocbren

Cyfeiriadau

Arlunwyr Belgaidd
Arlunwyr y Dadeni
Genedigaethau 1525
Marwolaethau 1569
Denzil Davies

Gwleidydd o Gymro oedd David John Denzil Davies (9 Hydref 1938 – 10 Hydref 2018) a fu'n Aelod Seneddol dros etholaeth Llanelli o 1970 hyd 2005.

Gyrfa
Fe'i ganwyd yng Nghynwyl Elfed, Sir Gaerfyrddin, a chafodd ei addysg yn ysgol gynradd Cynwyl Elfed, Ysgol Ramadeg y Frenhines Elizabeth, Caerfyrddin, a chafodd radd dosbarth cyntaf yn y gyfraith ym Mhrifysgol Rhydychen yn 1962. Galwyd ef i'r bar yn 1965.

Dilynodd Jim Griffiths yn aelod seneddol dros Lanelli yn etholiad cyffredinol 1970. Gwasanaethodd fel gweinidog gwladol yn y trysorlys o 1975 tan 1979. Bu'n Ysgrifennydd Cysgodol i Gymru o 1983 i 1984, ac yn Ysgrifennydd Amddiffyn Cysgodol ac yn aelod o'r Cabinet Cysgodol o 1985 - 89. Yn 1989 ymddiswyddodd yn oriau mân y bore yn dilyn anghytundeb difrifol â Neil Kinnock.

Roedd yn gefnogol iawn i ddatganoli yn 1979 a cyd-sefydlodd Ymgyrch Dros Gynulliad i Gymru (y Mudiad Senedd i Gymru'n ddiweddarach) yn ystod streic y glowyr. Erbyn 1997 roedd wedi treulio amser hir fel Aelod Seneddol. Yn ôl y gohebydd gwleidyddol Vaughan Roderick roedd hynny wedi codi ei amheuon ynghylch Ewrop a'r setliad datganoli a nid oedd yn amlwg yn ymgyrch refferendwm datganoli 1997. Ymddeolodd o'r senedd yn 2005.

Cyfeiriadau

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1938
Marwolaethau 2018
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd y Frenhines Elisabeth
Rangers F.C.

Clwb pêl-droed wedi'i leoli yn Glasgow, yr Alban ydy Glasgow Rangers F.C. sy'n chwarae eu gemau cartref yn Stadiwm Ibrox yn ne-orllewin y ddinas. Fe'i sefydlwyd yn 1872, a Rangers oedd un o ddeg aelod-sylfaenydd Cynghrair Pêl-droed yr Alban. Fe arhosodd y clwb yn adran uchaf yr Alban tan ddiwedd tymor 2011-12. Dychwelodd y clwb i Uwchgynghrair yr Alban ar gyfer tymor 2016–17. Yn nhymor 2020/21, enillodd Rangers Uwchgynghrair yr Alban am y 55 tro.

Cwymp 2012
Yn 2012, daeth The Rangers Football Club plc yn fethdalwr ac aeth i weinyddiaeth, gan arwain at ddatodiad (liquidation) pan fethwyd â dod i gytundeb gyda'i gredydwyr.. Prynwyud ei asedau, gan gynnwys Rangers FC, ​​gan gwmni newydd, ac fe hefyd drosglwyddwyd ei aelodaeth o Gymdeithas Pêl-droed Yr Alban, gan alluogi Rangers i ddechrau tymor 2012-13 yn Nhrydedd Adran Cynghrair Pêl-droed yr Alban. Llwyddodd y clwb i gael tri dyrchafiad mewn pedwar tymor ac ad-enill ei le yn adran uchaf yr Alban ar ddechrau tymor 2016–17.

Chwaraewyr enwog 
  Bob McPhail
  Bobby Shearer
  Jim Baxter
  John Greig
  Sandy Jardine
  Derek Johnstone
  Willie Henderson
  Davie Cooper
  Ally McCoist
  Richard Gough
  Andy Goram
  Mark Hateley
  Brian Laudrup
  Paul Gascoigne
  Barry Ferguson
  Ally Dawson

Cyfieriadau

Timau pêl-droed yr Alban
Glasgow
Celtic F.C.

Tîm pêl-droed proffesiynol wedi'i leoli yn Glasgow, Yr Alban yw The Celtic Football Club. Maen nhw'n chwarae yn Uwchgynghrair yr Alban, a'u stadiwm yw Parc Celtic. Ers eu sefydlu yn 1888, maent wedi cadw eu troed o fewn yr Uwchgynghrair. Ystyrir Rangers fel eu harchelyn, ac adnabyddir y ddau dîm fel the Old Firm.

Maent wedi bod yn bencampwyr ar Uwchgynghrair yr Alban ar 53 achlysur a Chwpan yr Alban 40 gwaith; ar ben hyn maent wedi curo Cwpan Cynghrair yr Alban (Scottish League Cup) 19 o weithiau.

Eu tymor gorau oedd 1966–67, pan ddaeth Celtic y tîm cyntaf o wledydd Prydain i guro Cwpan Ewrop, 1967; yr un flwyddyn cipiodd Celtic Gwpan Cynghrair yr Alban, Cwpan yr Alban a Phencampwriaeth Cynghrair yr Alban..

Chwaraewyr enwog
 Jimmy McGrory
 Billy McNeill
 Jimmy Johnstone
 Bobby Lennox
 Bertie Auld
 Kenny Dalglish
 Paul McStay
 John Collins
 Paolo Di Canio
 Henrik Larsson
 Paul Lambert
 John Hartson
 Craig Bellamy

Rheolwyr
 Willie Maley, 1897 - 1940
 Jimmy McStay, 1940 - 1945
 Jimmy McGrory, 1945 - 1965
 Jock Stein, 1965 - 1978
 Billy McNeill, 1978 - 1983
 David Hay, 1983 - 1987
 Billy McNeill, 1987 - 1991
 Liam Brady, 1991 - 1992
 Lou Macari, 1992 - 1994
 Tommy Burns, 1994 - 1997
 Wim Jansen, 1997 - 1998
 Jozef Vengloš, 1998 - 1999
 John Barnes, 1999 - 2000
 Kenny Dalglish, 2000
 Martin O'Neill, 2000 - 2005
 Gordon Strachan, 2005 - 2009
 Tony Mowbray, 2009 - 2010
 Neil Lennon, 2010 - 2014
 Ronny Deila, 2014 - 2016
 Brendan Rogers, 2016-2019  
 Neil Lennon, 2019 - 2021

Cyfeiriadau 

Timau pêl-droed yr Alban
Glasgow
Dewi Nantbrân

Awdur Cymreig oedd Dewi Nantbrân neu David Powell (bu farw 12 Hydref 1781). Roedd yn frawd Fransisiaidd a dreuliodd amser yng nghwfaint y Brodyr Llwydion yn Douai. Dychweloddd i Gymru yn 1740 a sefydlu ei gwfaint ei hun yn Berthhir yn Sir Fynwy; o'r cwfaint hwn y daeth y brodyr a wasanaethodd yr Eglwys Babyddol yn y Fenni, ac yn y dref hwnnw y tybir iddo gael ei eni.

Llyfryddiaeth 
Catechism Byrr o'r Athrawiaeth Gristnogol (Llundain, 1764)

Cyfeiriadau 

Genedigaethau'r 18fed ganrif
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 18fed ganrif
Marwolaethau 1781
Pobl o Sir Fynwy
Urdd Sant Ffransis yng Nghymru
Morris Kyffin

Milwr a llenor o Gymro yn yr iaith Gymraeg a'r iaith Saesneg oedd Morris Kyffin (c.1555 – 2 Ionawr 1598). Roedd yn frawd i'r bardd Edward Kyffin ac yn ddisgybl i Wiliam Llŷn.

Bywgraffiad
Ganwyd Morris Kyffin tua 1555 yn ardal Croesoswallt, Swydd Amwythig, ar adeg pan oedd yn ardal Gymraeg. Dyma filltir sgwâr y beirdd Cymraeg Rhys Cain a Wiliam Llŷn a daeth Morris yn ddisgybl barddol i'r olaf. Roedd yn hannu o hen deuluoedd uchelwrol Powys.

Aeth i Lundain pan oedd yn ifanc. Yn 1578 roedd yn athro yn nheulu'r Arglwydd Buckhurst. Cafodd ei addysg yn yr ieithoedd Groeg a Lladin, ond ni wyddom ble. Gwasanaethodd fel trysorydd a swyddi eraill gyda'r fyddin am gyfnod. Bu farw yn Iwerddon ar yr ail o Ionawr 1598 a chafodd ei gladdu yn Eglwys Crist yn Nulyn.

Gwaith llenyddol
Yn Llundain daeth i adnabod rhai o lenorion mawr yr oes, pobl fel Edmund Spenser, William Camden a'r Cymro David Powel. Cyfieithodd un o ddramau Terens o'r Lladin i Saesneg (1588). Ceir penillion annerch i Morris gan y Dr William Morgan, cyfieithydd y Beibl, ac mae'n bur debygol felly eu bod yn adnabod eu gilydd.

Fe'i cofir yn bennaf heddiw fel awdur Deffynniad Ffydd Eglwys Lloegr a orffenwyd ganddo yn 1594 ac sy'n gyfieithiad rhydd neu addasiad o waith Saesneg gwreiddiol.

Llyfryddiaeth
The Blessedness of Britayne (1587)
Deffyniad Ffydd Eglwys Lloegr (1594).

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Beirdd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Cyfieithwyr Cymreig
Cymry Llundain
Genedigaethau 1555
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 16eg ganrif
Marwolaethau 1598
Milwyr Cymreig
Pobl o Swydd Amwythig
John Blackwell (Alun)

Bardd ac offeiriad o Gymro oedd John Blackwell (tua diwedd 1797 – 19 Mai 1840). Ei enw barddol oedd Alun.

Bywgraffiad
Cafodd ei eni ym Mhonterwyl, ger Yr Wyddgrug yn Sir y Fflint. Roedd ei fam o Langwm a mwynwr oedd ei dad. Crydd oedd o wrth ei alwedigaeth. Daeth i sylw yn dilyn ei awdl Maes Garmon yn Eisteddfod Yr Wyddgrug ym 1823 ac enillodd ei awdl Genedigaeth Iorwerth II yn Eisteddfod Rhuthun y flwyddyn ddilynol. Ym 1824 aeth i Feriw lle dysgodd Ladin a Groeg gan y ficer, y Parch Thomas Richards. Ym 1825 cafodd ysgoloriaeth i fynd i Goleg yr Iesu, Rhydychen trwy garedigrwydd bnoheddwyr a chlerigwyr a edmygai ei waith. Graddiodd ym 1828 a chafodd ei ordeinio ym 1829 i guradiaeth Treffynnon lle y bu am bedair blynedd. Yn 1833 rhoddodd Arglwydd Broughham iddo fywoliaeth Manordeifi yng ngogledd Sir Benfro fel rheithior y plwyf, a bu'n byw yno am weddill ei oes. Yn 1839 priododd Matilda Dear o  Bistyll, ger Treffynnon. Bu farw yn 19 Mai 1841 yn 42 oed a chladdwyd ef ym mynwent Maenor Deifi. Cyhoeddwyd ei waith  yn 1851.

Gwaith llenyddol
Canai Alun ar y mesurau caeth, ond gwelir ei ddawn ar ei gorau yn ei cerddi rhydd telynegol. Enillodd yn yr eisteddfodau ond ni chyhoeddwyd ei waith tan ar ôl iddo farw, yn y gyfrol Ceinion Alun (1851), a olygwyd gan Gutyn Padarn. Ymhlith ei gerddi mwyaf adnabyddus mae 'Abaty Tyndyrn', 'Cân Doli' a 'Gwraig y Pysgotwr'. Y gerdd a wnaeth ei enw fodd bynnag oedd ei farwnad i'r Esgob Heber, a wobrwyd yn Eisteddfod Dinbych yn 1828.

Ysgrifennodd nifer o lythyrau yn ogystal, yn Gymraeg a Saesneg, a nodweddir gan arddull cain a diwylliedig. Cyfrannodd nifer o erthyglau i'r cylchgronau Cymreig hefyd, a threuliodd gyfnod fel olygydd Y Cylchgrawn (Llanymddyfri).

Llyfryddiaeth
John Blackwell: Ceinion Alun, gol. Gutyn Padarn (Isaac Clarke, Rhuthun, 1851). Cyfrol sy'n cynnwys cofiant diddorol hanner can tudalen

Cyhoeddwyd detholiad o'i gerddi wedi'u golygu gan Owen M. Edwards yng ''Nghyfres y Fil (1909).

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Genedigaethau 1797
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1841
Offeiriaid Anglicanaidd Cymreig
Pobl o Sir y Fflint
Matt Groening

Animeiddiwr Americanaidd yw Matthew Abram Groening (IPA: /'greɪnɪŋ/) (ganwyd 15 Chwefror 1954 yn Portland, Oregon). Mae wedi creu'r cyfresi animeiddiedig The Simpsons (1989–presennol), Futurama (1999–2003, 2008–2013) a Disenchantment (2018–presennol).

Americanwyr Almaenig
Americanwyr Norwyaidd
Cartwnyddion Americanaidd
Genedigaethau 1954
Pobl o Oregon
The Simpsons
Rangers F.C. (gwahaniaethu)



Yr Alban
Berwick Rangers F.C.
Brora Rangers F.C.
Cambuslang Rangers F.C.
Cove Rangers F.C.
Glasgow Rangers F.C.
Kilsyth Rangers F.C.
Kilwinning Rangers F.C.

Lloegr
 Buckfastleigh Rangers F.C.
 Concord Rangers F.C.
 Cullompton Rangers A.F.C.
 Deeping Rangers F.C.
 Hall Road Rangers F.C.
 Highfield Rangers F.C.
 Kintbury Rangers F.C.
 Northampton Sileby Rangers F.C.
 Paget Rangers
Queens Park Rangers F.C.
 Risborough Rangers F.C.
 Smethwick Rangers F.C.
 Soham Town Rangers F.C.
 St Francis Rangers F.C.
 Stafford Rangers F.C.
 Thurnby Rangers F.C.
 Wareham Rangers F.C.
 Winterton Rangers F.C.

Seland Newydd
 Rangers A.F.C.
 Miramar Rangers
Peniarth

Plasty  yng nghymuned Llanegryn, Meirionnydd, de Gwynedd, a fu'n gartref teuluol y Wynniaid ("Wynne" yn ddiweddarach) yw Peniarth. Mae'r plasty wedi rhoi ei enw i gasgliad o lawysgrifau a elwir yn Lawysgrifau Peniarth.

Hanes
Mae Peniarth yn lle pwysig yn hanes llenyddiaeth Gymraeg am fod y casgliad o lawysgrifau canoloesol a gasglwyd gan Syr Robert Vaughan (1592 - 1667) o Hengwrt, Meirionnydd, wedi cael cartref yno yn y 19g. Gwerthwyd y casgliad hwnnw gan William Wynne VII i Syr John Williams yn 1898. Dyma'r casgliad unigol pwysicaf o hen lawysgrifau Cymraeg a adnabyddir heddiw fel Llawysgrifau Peniarth ac a ddiogelir yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth.

Erbyn heddiw mae'r hen blasty yn fferm gyda thir sylweddol yn perthyn iddi yn Nyffryn Dysynni.

Gweler hefyd
 Hengwrt
 Llawysgrifau Peniarth

Cyfeiriadau

Oriel

Adeiladau rhestredig Gradd II* Gwynedd
Llanegryn
Meirionnydd
Plasdai Gwynedd
Rhys Davies

Nofelydd ac awdur storïau byrion oedd Rhys Davies (9 Tachwedd 1901 – 21 Awst 1978) (ganed Vivian Rees Davies), a aned yng Nghwm Clydach yn y Rhondda.

Llyfryddiaeth

Nofelau
The Withered Root (1927)
The Black Venus (1944)
The Perishable Quality (1957)

Drama
No Escape (1954)

Storiau
The Chosen One (1967)

Astudiaeth
Rhys Davies: Decoding the Hare, gol. M. Stephens (Caerdydd, 2001)

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1901
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1978
Nofelwyr Saesneg
Pobl o Rondda Cynon Taf
Jimmy Wales

Entrepreneur Americanaidd yw Jimmy Donal "Jimbo" Wales (; ganwyd 7 Awst 1966). Fe yw cyd-sylfaenydd a hyrwyddwyr y gwyddoniadur dielw arlein Wikipedia a'r cwmni lletya gwe di-elw Wikia.

Ganwyd Wales yn Huntsville, Alabama, lle mynychodd Randolph School, ysgol baratoi i brifysgol. Yn ddiweddarach fe enillodd graddau baglor a meistr mewn cyllid o Brifysgol Auburn ac yna Prifysgol Alabama, yn ôl eu trefn.

Tra yn ysgol raddedigion, fe ddysgodd mewn dwy brifysgol, ond gadawodd cyn cwblhau PhD i gymryd swydd mewn cyllid a gweithiodd yn ddiweddarach fel cyfarwyddwr ymchwil mewn cwmni cyllid yn Chicago. Yn 1996, fe wnaeth e a dau bartner ffurfio Bomis, porth gwe ar gyfer dynion, yn cynnwys adloniant a deunydd i oedolion. Fe fyddai'r cwmni yn ffynhonnell arian cychwynnol ar gyfer y gwyddoniadur am ddim Nupedia (2000–2003) a'i olynydd, Wikipedia.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1966
Wicipedwyr
Pobl o Alabama
Llanegryn

Pentref, chymuned a phlwyf eglwysig yng Ngwynedd, Cymru, yw Llanegryn (). Saif ym Meirionnydd ar lan ddwyreiniol Dyffryn Dysynni tua chwarter milltir i'r gogledd o lôn yr A493, tua 3 milltir i'r gogledd o Dywyn, ar lethrau isaf yr Allt-lwyd, y bryn cyntaf yn yr esgair hir o fryniau sy'n dringo i gyfeiriad Cadair Idris. Mae Afon Dysynni yn llifo heibio i waelod y pentref.

Mae pont fwa yn croesi ffrwd fechan ar ymyl y pentref. Ychydig o dai sydd yn y pentref ei hun ond ceir tri chapel yno ynghyd â'r eglwys hynafol sy'n sefyll ychydig o'r neilltu i'r pentref ei hun. Mae'r lôn sy'n rhedeg trwy'r pentref yn eich tywys i fyny'r dyffryn i gyfeiriad Castell y Bere a Llanfihangel-y-pennant.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Yr eglwys
Mae Eglwys y Santes Fair a Sant Egryn yn adeilad pur hynafol sy'n dyddio o'r 13g. Eglwys un siambr ydyw gyda chlochdy bach yn y gorllewin. Prif ogoniant yr eglwys hon yw'r ysgrîn bren fendigedig sy'n dyddio o'r 15g; yn ôl traddodiad daeth i'r eglwys o Abaty Cymer, y tŷ Sistersiaidd ger Dolgellau. Ceir cofebion i aelodau o deulu Wynniaid Peniarth yn yr eglwys hefyd, e.e. yr un i Richard Owen (m. 1714).

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Lleoedd eraill
Tomen Ddreiniog - hen domen o'r Oesoedd Canol; tua kilometr i'r de
Craig yr Aderyn - bryn trawiadol ar ochr arall Dyffryn Dysynni gyda chlogwyn anferth sy'n gartref i hebogion, bilidowcars a gwylanod, er ei bod yn 6 milltir o'r môr. Ceir geifr gwyllt arno yn ogystal.
Peniarth - plasdy'r Wynniaid, tua milltir i'r dwyrain o'r eglwys

Pobl o Lanegryn
 Hugh Hughes (1863-1944), cefnwr rygbi rhyngwladol i Gymru

Cyfeiriadau

Cymunedau Gwynedd
 
Meirionnydd
Pentrefi Gwynedd
Plwyfi Cymru
Cwsg

Cyflwr anymwybodolrwydd naturiol yw cwsg; y gwrthwyneb i'r cyflwr o fod yn effro neu ar ddi-hun.

Digwydd cwsg arferol mewn pedair rhan olynol sy'n amrywio yn eu dyfnder. Mae gweithgaredd trydanol yr ymenydd yn parhau ond yn troi'n fwy rhythmaidd nag yn y cyflwr effro ac yn llai agored i stimuli allanol. 

O bryd i'w gilydd torrir ar gwsg arferol gan gyfnodau o gwsg paradocsaidd sy'n peri i'r llygaid symyd yn gyflym ac i'r ymenydd fod yn fwy gweithgar er bod y cyhyrau yn fwy ymlaciedig nag yn ystod cwsg arferol. Cysylltir cwsg paradocsaidd â breuddwydion yn neilltuol.

Mae rhaid wrth gwsg yn fiolegol. Ymddengys fod cwsg yn angenrheidiol er mwyn rheoli tyfiant corfforol; mae anghenion unigolion yn amrywio'n fawr o tua tair i ddeg awr y nos. Achosir anhunedd (insomnia) gan newid arferion, pryder, iselder a chyffuriau neu feddyginiaethau.

Mae anhwyldebau cwsg yn cynnwys cerdded yn eich cwsg a hunllefau.

Dolenni allanol
 Academi Americanaidd Meddyginiaeth Cwsg
 Cymdeithas Ymchwil Cwsg
 Sefydliad Cenedlaethol Cwsg - UDA
 Canolfan Genedlaethol Ymchwil ar Anhwylderau Cwsg - UDA
 "Everything You Always Wanted To Know About Sleep" 
 "Sleep We Have Lost" - arferion cysgu cyn y Chwyldro Diwydiannol yng ngwledydd Prydain
 40 Ffaith am Gwsg

 
Seicoleg
Bywyd
Ymddygiad
Moelwyn Merchant

Bardd, nofelydd a cherflunydd o Gymru oedd William Moelwyn Merchant (5 Mehefin 1913 – 22 Ebrill 1997). Ganwyd ym Mhort Talbot a Cymraeg oedd ei famiaith. Treuliodd ei ymddeoliad yn Leamington Spa lle bu farw yn 1997.

Llyfryddiaeth

Nofelau
Jeshua: Nazareth to Jerusalem
Fire from the Heights
A Bundle of Papyrus

Barddoniaeth
Breaking the Code (1975)
No Dark Glass (1979)
Confrontation of Angels (1986)

Beirdd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Cerflunwyr Cymreig
Genedigaethau 1913
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1997
Pobl o Bort Talbot
Auguste Rodin

Cerflunydd o Ffrainc oedd François-Auguste-René Rodin (12 Tachwedd 1840 – 17 Tachwedd 1917). Fe'i ganed ym Mharis. Cariad yr arlunydd Gwen John oedd ef.

Genedigaethau 1840
Marwolaethau 1917
Cerflunwyr Ffrengig
Pobl o Baris
Arlunwyr Ffrengig
Bethlehem

Mae'r erthygl hon yn ymwneud â'r dref hanesyddol yn Judaea. Am enghreifftiau eraill o'r enw gweler Bethlehem (gwahaniaethu)

Mae Bethlehem yn ddinas yn y Dwyrain Canol ar y Lan Orllewinol, lle cafodd Iesu Grist ei eni ddwy fil o flynyddoedd yn ôl, yn ôl y traddodiad Beiblaidd. Yng ngwlad Judea oedd hi yn amser Crist, gwlad yr Iddewon, ond mae mwyafrif y boblogaeth nawr yn Arabiaid ac mae'r ddinas dan reolaeth Awdurdod Palesteina. Ystyr Bethlehem mewn Hebraeg safonol yw "tŷ bara".

Gorwedd safle traddodiadol Beddrod Rachel, sy'n safle cysegredig pwysig yn Iddewiaeth, ar ymyl y ddinas. Mae Bethlehem yn gartref i un o'r cymunedau Cristnogol Arabaidd mwyaf yn y Dwyrain Canol. Mae'r ddinas yn gorwedd tua 10 km (6 milltir) i'r de o Jeriwsalem, ar uchder o tua 765 m (2,510 troedfedd) uwchben lefel y môr. Mae cylch dinesig Bethlehem yn cynnwys trefi llai Beit Jala a Beit Sahour.

Saif Eglwys y Geni, a godwyd gan yr ymerodr Rhufeinig Cystennin Mawr yn y flwyddyn 330, yng nghanol Bethlehem dros ogof a elwir y Crypt Sanctaidd, man geni traddodiadol Iesu Grist. Hon efallai yw'r eglwys Gristnogol hynaf yn y byd sy'n dal i sefyll. Gerllaw y mae ogof arall lle treuliodd Sant Jerome, un o dadau'r eglwys, 30 mlynedd o'i oes yn cyfieithu'r Ysgrythurau i Ladin gan osod sylfaen y Beibl Fwlgat.

Mae Bethlehem yn gartref i Brifysgol Bethlehem, sefydliad Catholig pwysig a sefydlwyd gan y Fatican.

Ers rhai blynyddoedd mae Mur Diogelwch Israel yn rhwystr rhwng y ddinas a Jeriwsalem ac yn creu problemau economaidd mawr yn y ddinas. Mae twristiaeth yn arbennig wedi dioddef yn enbyd mewn canlyniad.

Adeiladau a chofadeiladau
 Eglwys y Geni
 Mosg Omar

Dinasoedd Palesteina
Dinasoedd sanctaidd
Y Lan Orllewinol