alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
1749


17g - 18g - 19g
1690au 1700au 1710au 1720au 1730au - 1740au - 1750au 1760au 1770au 1780au 1790au
1744 1745 1746 1747 1748 - 1749 - 1750 1751 1752 1753 1754

Digwyddiadau 
8 Ebrill - Priodas Charles Wesley a Sarah Gwynne
9 Gorffennaf - Sylfaen y dref Halifax, Nova Scotia.
Llyfrau
Henry Fielding - Tom Jones
Zachariah Williams - A True Narrative of certain Circumstances relating to Zachariah Williams in the Charterhouse
Drama
Tobias Smollett - The Regicide
Cerddoriaeth
Carl Philipp Emanuel Bach - Magnificat
George Frideric Handel - Solomon (oratorio)

Genedigaethau 
24 Ionawr - Charles James Fox, gwleidydd (m. 1806)
29 Ionawr - Cristian VII, brenin Denmarc (m. 1808)
17 Mai - Edward Jenner, meddyg (m. 1832)
28 Awst - Johann Wolfgang von Goethe, bardd (m. 1832)
17 Tachwedd - Nicolas Appert, dyfeisiwr (m. 1841)
tua Hydref - Hugh Jones, llenor (m. 1825)

Marwolaethau 
10 Medi - Émilie du Châtelet, mathemategydd, 42
3 Gorffennaf - Syr William Jones (mathemategydd), 74
Awst - Angharad James, ffermwraig, 72

Cyfeiriadau
1748

17g - 18g - 19g
1690au 1700au 1710au 1720au 1730au - 1740au - 1750au 1760au 1770au 1780au 1790au
1743 1744 1745 1746 1747 - 1748 - 1749 1750 1751 1752 1753

Digwyddiadau 
12 Hydref - Brwydr Havana rhwng Prydain a Sbaen
Llyfrau
Charles de Secondat, Baron de Montesquieu - De l'esprit des lois
John Wesley - A Letter to a Person Lately Join'd with the People call'd Quakers
Drama
Jean-François Marmontel - Denys le Tyran
Cerddoriaeth
George Frideric Handel - Susanna (oratorio)
Jean-Philippe Rameau - Les Surprises de l'Amour (opera)

Genedigaethau 
15 Chwefror - Jeremy Bentham, athronydd (m. 1832)
30 Awst - Jacques-Louis David, arlunydd (m. 1825)
1 Medi - Thomas Johnes, uchelwr (m. 1816)
7 Hydref - Y brenin Siarl XIII, brenin Sweden (m. 1818)
11 Tachwedd - Y brenin Siarl IV, brenin Sbaen (m. 1819)

Marwolaethau 
1 Ionawr - Johann Bernoulli, mathemategydd, 80
12 Ebrill - William Kent, pensaer
25 Tachwedd - Isaac Watts, awdur emynau, 74
Laura Ashley

Dylunydd ffasiwn oedd Laura Ashley CBE  (7 Medi 1925 – 17 Medi 1985). Daeth ei henw yn adnabyddus ym mhob aelwyd ar gryfder ei gwaith fel dylunydd a chynhyrchydd nifer o ddefnyddiau lliwgar a dodrefn y cartref.

Gyrfa
Ganwyd Laura Mountney yn Station Terrace, Dowlais, Merthyr Tudful. Magwyd mewn teulu Pabyddol a oedd yn gweithio i'r wasanaeth sifil. Mynychodd gapel Cymraeg Hebron yn Dowlais, er nad oedd yn deall yr iaith, roedd yn ei charu, yn arbennig y canu. Addysgwyd hi yn Ysgol Marshall, Merthyr Tydfil hyd 1932, pan cafodd ei hanfon i Ysgol Elmwood, Croydon. Cafodd ei anfof yn ôl i Gymru fel faciwi, ac ar ôl mynychu Ysgol Ysgrifenyddol Aberdâr, gorffenodd ei haddysg yn 16 oed. Gwasanaethodd yn y Gwasanaeth Llynges Brenhinol Merched yn yr Ail Ryfel Byd, ac o 1945 hyd 1952 roedd yn ysgrifenyddes ar gyfer y Ffederasiwn Cenedlaethol Sefydliadau'r Merched yn Llundain. Cyfarfodd â Bernard Albert Ashley, a ddaeth yn Syr Bernard yn ddiweddarach, mewn clwb ieuenctid yn Wallington, a phriododd ef yn 1949.

Tra oedd hi'n gweithio fel ysgrifenyddes ac yn magu ei dau blentyn cyntaf, dyluniodd napcynnau, matiau bwrdd a llieiniau yn rhan amser, ac argraffodd Syr Bernard rhain ar beiriant roedd wedi ei ddylunio ei hun mewn fflat atig yn Pimlico, Llundain.

Buddsoddodd y cwpl £10 mewn pren ar gyfer ffram y sgrîn, llifynnau a sawl llathen o liain. Daeth ysbrydoliaeth Laura i dechrau cynhyrchu defnydd wedi ei argraffu o arddangosfa Sefydliad y Merched o grefftau llaw traddodiadol yn Amgueddfa Victoria ac Albert. Pan ddechreuodd Laura chwilio am ddarnau bychain o ddefnydd Fictoraidd ar gyfer cwiltio, fe chanfu nad oedd y fath beth yn bodoli. Gwelodd y cyfle i'w gyflenwi, a dechreuodd argraffu sgarffiau-pen mewn steil Fictoraidd yn 1953.

Ffynonellau

Genedigaethau 1925
Marwolaethau 1986
Dylunwyr ffasiwn Cymreig
Merched yr 20fed ganrif
Cymuned Ewropeaidd Glo a Dur

Sefydlwyd y Gymuned Ewropeaidd Glo a Dur (ECSC) ym 1951 gan Gytundeb Paris. Ei haelod-wladwriaethau oedd Gwlad Belg, yr Iseldiroedd, Lwcsembwrg (gwledydd Benelux), Gorllewin yr Almaen, Ffrainc a'r Eidal. Pwrpas y gymuned oedd cydgyfrannu adnoddau glo a dur ei haelod-wladwriaethau er mwyn rhwystro rhyfel arall yn Ewrop. Fe'i cynlluniwyd gan Jean Monnet, gwas sifil ac economegydd o Ffrainc, a fe'i cyhoeddwyd gan Robert Schuman, gweinidog tramor Ffrainc.

Roedd yr ECSC yn sylfaen i ddatblygiad y Gymuned Economaidd Ewropeaidd, a arweiniodd at y Gymuned Ewropeaidd ac, yn dilyn Cytundeb Maastricht, at yr Undeb Ewropeaidd.

Roedd Cytundeb Paris yn ddilys am 50 mlynedd yn unig, ac felly daeth yr ECSC i ben ar 23 Gorffennaf 2002. Roedd y Gymuned Ewropeaidd yn etifeddu cyfrifoldebau ac asedau yr ECSC (cadarhawyd hyn gan brotocol i Gytundeb Nice).

Llywyddion Uchel Awdurdod y Gymuned Ewropeaidd Glo a Dur, 1952-1967 
 Jean Monnet (Ffrainc) 1952-1955
 René Mayer (Ffrainc) 1955-1958
 Paul Finet (Gwlad Belg) 1958-1959
 Piero Malvestiti (Yr Eidal) 1959-1963
 Dino Del Bo (Yr Eidal) 1963-1967

Gweler hefyd 
 Hanes yr Undeb Ewropeaidd

Economi'r Undeb Ewropeaidd
Hanes yr Undeb Ewropeaidd
Diwydiant glo
Sefydliadau 1951
Ombwdsman Ewropeaidd

Gall yr Ombwdsman Ewropeaidd ymchwilio i gwyn a dderbynnir oddi wrth unrhyw ddinesydd o'r Undeb, neu unrhyw unigolyn sy'n byw yn gyfreithlon mewn unrhyw un o wledydd yr Undeb, ynglŷn ag unrhyw gamweinyddu gan sefydliadau'r Undeb.

Yn dilyn  ymchwiliad gall gyflwyno adroddiad arbennig i'r Senedd Ewropeaidd.

Nikiforos Diamandouros, o Wlad Groeg yw'r Ombwdsman Ewropeaidd cyfredol. Daeth i'r swydd yn Ebrill 2003.

Dolen allanol 
 Gwefan yr Ombwdsman Ewropeaidd

 
Yr Undeb Ewropeaidd
Ieithoedd yr Undeb Ewropeaidd

Mae ieithoedd yr Undeb Ewropeaidd yn ieithoedd a ddefnyddir tu mewn i aelod-wladwriaethau'r Undeb Ewropeaidd. Maent yn cynnwys 24 iaith swyddogol yr Undeb Ewropeaidd ynghyd ag ystod o ieithoedd eraill. Mae'r UE yn datgan ar ei wefan Europa: "Ieithoedd: ased Ewrop" ("Languages: Europe's asset"), ac mae gan yr UE Gomisiynydd Ewropeaidd dros Amlieithrwydd, sef Leonard Orban.

Yn yr Undeb Ewropeaidd, cyfrifoldeb yr aelod-wladwriaethau ydy polisi iaith, a nid oes polisi iaith cyffredin gan yr UE. Mae sefydliadau'r Undeb Ewropeaidd yn chwarae rôl gefnogol yn y maes hwn, yn seiliedig ar "egwyddor cyfrifolaeth". Mae eu rôl yn cynnwys hybu cydweithrediad ymhlith yr aelod-wladwriaethau a hybu'r dimensiwn Ewropeaidd ym mholisïau iaith yr aelod-wladwriaethau. Mae'r UE yn annog ei ddinasyddion i gyd i fod yn amlieithog; yn benodol, mae'n eu hannog i allu siarad dwy iaith yn ogystal â'u mamiaith. Er bod yr UE â dylanwad cyfyngedig iawn yn y maes hwn – gan fod y cynnwys o systemau addysg yn gyfrifoldeb yr aelod-wladwriaethau unigol – mae nifer o raglenni cyllido o'r UE yn hybu'n weithredol dysgu ieithoedd ac amrywiaeth ieithyddol.

Ieithoedd swyddogol 

Mae gan yr Undeb Ewropeaidd 24 iaith swyddogol:

Almaeneg
Bwlgareg
Croateg
Daneg
Eidaleg
Estoneg
Ffineg
Ffrangeg
Groeg
Gwyddeleg
Hwngareg
Iseldireg
Latfieg
Lithwaneg
Malteg
Portiwgaleg
Pwyleg
Rwmaneg
Saesneg
Sbaeneg
Slofaceg
Slofeneg
Swedeg
Tsieceg

Ieithoedd eraill

Catalaneg, Basgeg, Galiseg 
Er nad ydy'r Gatalaneg, y Fasgeg a'r Aliseg yn ieithoedd swyddogol cenedlaethol yn Sbaen, maent yn gymwys i gael eu defnyddio yn swyddogol yn sefydliadau'r UE fel ieithoedd cyd-swyddogol yn y rhanbarthau priodol.

Cymraeg, Gaeleg, Sgoteg 
Mewn ateb i gwestiwn ynghylch y defnydd swyddogol o ieithoedd rhanbarthol y Deyrnas Unedig (y Gymraeg, yr Aeleg a'r Sgoteg), datganodd Gweinidog y DU dros Ewrop, Douglas Alexander, yn 2005 bod y Llywodraeth heb gynlluniau i wneud darpariaethau o'r fath ar gyfer ieithoedd y DU.

Ieithoedd eraill 
Ar wahân i'r ieithoedd uchod, mae nifer o ieithoedd lleiafrifol eraill heb eu cydnabod ar y lefel Ewropeaidd, er enghraifft y Lwcsembwrgeg, yr Ocitaneg, y Ffriseg, a'r Ladino.

Demograffeg 

Mae'r tabl isod yn dangos y gyfran o ddinasyddion sydd yn gallu siarad yr ieithoedd yn y rhestr – fel mamiaith neu fel iaith dramor. Rhestrir yr ieithoedd a siaradir gan 2% o boblogaeth yr UE o leiaf yn unig.

Ffynhonnell: Comisiwn Ewropeaidd (Sylwer: Cyhoeddwyd y data hyn cyn i'r Undeb gael ei ehangu yn 2007.)

Gweler hefyd
 Enwau yr Undeb Ewropeaidd yn ei ieithoedd swyddogol

Cysylltiadau allanol 

  European Union interinstitutional style guide 
 Eurominority.org, porth ar gyfer cenhedloedd a lleiafrifoedd Ewropeaidd 

Yr Undeb Ewropeaidd
Undeb Ewropeaidd
Ardal yr ewro

Undeb ariannol yw ardal yr ewro neu'r Ewrodir sy'n cynnwys 20 o wledydd yr Undeb Ewropeaidd sy'n defnyddio'r ewro (€) fel arian cyfred. Mae Banc Canolog Ewrop yn gyfrifol am bolisi ariannol yn ardal yr ewro.

Mae 20 o wledydd yn ardal yr ewro, sef yr Almaen, Awstria, Croatia, Cyprus, Gwlad Belg, yr Eidal (ac eithrio Campione d'Italia), Estonia, y Ffindir, Ffrainc, Gwlad Groeg, yr Iseldiroedd, Gweriniaeth Iwerddon,  Latfia, Lithwania, Lwcsembwrg, Malta, Portiwgal, Sbaen, Slofacia, a Slofenia.

Defnyddir yr ewro hefyd yn Andorra, Kosovo, Monaco, Montenegro, San Marino a'r Fatican. Yr wyth gwlad yn yr UE nad yw'n defnyddio'r ewro yw Bwlgaria, Denmarc, Hwngari, Gwlad Pwyl, Rwmania, Sweden, a'r Weriniaeth Tsiec.

Cyfeiriadau 

Ewro
Ewro
System dreulio

Mae bodau dynol ac anifeiliaid yn cael ei hegni o'r bwyd y maent yn ei bwyta. Ar ôl llyncu bwyd mae'n teithio i'r coludd, sef tiwb sy'n mynd drwy'r corff. I fod o werth mae angen i'r bwyd allan o'r coludd ac i mewn i'r gwaed sy'n gallu cael ei gludo i unrhyw ran o'r corff.

Rhaid i'r rhan fwyaf o'r bwyd rydym yn ei fwyta newid mewn dwy ffordd cyn cael ei rhyddhau o'r coludd ac i mewn i'r gwaed.

Rhaid i'r moleciwlau mawr sydd yn y bwyd cael ei dorri i mewn i foleciwlau llai fel ei bod yn gallu cael ei amsugno drwy fur y coludd.

Rhaid troi moleciwlau mawr anhydawdd yn foleciwlau llai hydawdd gan ddefnyddio dŵr fel y gallent hydoddi yn y gwaed a chael ei cludo o gwmpas.

Pa fwydydd sydd angen ei threulio?

Brasterau - Bydd hyn yn torri lawr i Glyserol ac asidau brasterog.

Protein - Bydd rhain yn cael ei torri i lawr i asidau amino.

Carbohydradau- bydd y startsh yn torri i lawr i glwcos.

Organau'r system dreulio:
Chwith: diagram manwl; Dde: diagram syml.

 Ceg a thafod
 Ffaryncs
 Esoffagws
 Stumog
 Cefndedyn (pancreas)
 Coden fustl
 Afu (Iau)
 Dwodenwm
 Coluddyn gwag (jejwnwm)
 Glasgoluddyn (ilëwm)
 Coluddyn mawr
 Coluddyn dall (caecwm)
 Rhefr
 Rectwm
 Anws (pen ôl)

Gweler hefyd
 dolur rhydd

 
Gastroenteroleg
Treulio
Aren

Mae dwy aren yn y corff dynol. Swyddogaeth arennau yw glanhau llygredd a deunydd diangen o'r gwaed a chynhyrchu troeth.

Aren
Wyneb

Blaen y pen yw wyneb, sy'n enw gwrywaidd, rhan o gorff anifail, sy'n cynnwys llawer o'r organau teimlo e.e. y llygad, y trwyn, croen a'r tafod. O ran person, yr wyneb yw'r rhan o'r corff sydd hawddaf i adnabod y person.

Delweddau
Yn Gymraeg, mae rhan fflat llawer o wrthrychau'n cael eu galw'n wyneb: wyneb y dudalen, wyneb ffordd a sonir am "wyneb llyfr" neu arw gwrthrychau hefyd. Pan fo dau berson yn cyfarfod ei gilydd, dywedir eu bont wedi dod wyneb yn wyneb a'i gilydd. Yn y Saesneg, caiff ei ddefnyddio am ffrynt adeilad - yr ochr sy'n wynebu'r cyhoedd, fel arfer: y rhan a elwir yn "facade", ond yn Gymraeg mae'r gair "tu" neu "tal" yn cael ei ddefnyddio fel yn "tu blaen" neu "talcen". Dywedir hefyd fod person yn medru bod yn "wyneb galed", sy'n golygu ei fod yn ddigywilydd.

Pan nad oes darmac ar ffordd, dywedir ei fod yn "ddiwyneb".

Rhannau'r wyneb
 Ael
 Amrant
 Boch
 Ceg
 Croen
 Dannedd
 Gwallt
 Gwefusau
 Llygad
 Talcen
 Trwyn

Cyfeiriadau

Anatomeg
Croth

Prif organ cenhedlu benywaidd yn mamolion, yn cynnwys bodau dynol, yw croth, bru neu wterws, yn y pelfis rhwng y fagina a'r tiwbiau ffalopaidd; terfydd agos y fagina yw ceg y groth. Swydd y groth yw diogelu rhith (ffetws) yn ystod beichiogrwydd.

Ceir llawer o siapau gwahanol wrth gymharu crothau anifeiliaid gwahanol; mae'r groth ddynol ar ffurf gellygen.

System atgenhedlu
Gellygen

Ffrwyth bwytadwy o goed o'r genws Pyrus yw gellygen.

Ffrwythau
Rosaceae
Rhestr planhigion bwytadwy



Ffrwythau

 Afal, Ceiriosen, Cwinsen, Eirinen, Eirinen wlanog, Grawnwinen, Gellygen
 Mwywar: Cyrensen goch, Cyrensen ddu, Mafonen, Mefusen, Mwyaren (Mwyar duon), Mwyaren goch
 Ffrwythau sitrws: Grawnffrwyth, Leim, Lemwn, Oren, Oren bergamot, Oren Mandarin
 Ffrwythau trofannol: Pinafal, Banana, Ciwi, Ffigysen, Grawnafal (pomgranad)

Llysiau

 Cenhinen, Cenhinen wyllt, Ffenigl, Nionyn
 Dail yn cael eu bwyta: Bresychen (Cabetsien), Endif (Sicori, Ysgallen y meirch), Letysen, Sbigoglys, Sbrowts
 Coesyn yn cael ei bwyta: Asbaragws, Riwbob, Seleri
 Blodau yn cael eu bwyta: Blodfresychen, Brocoli
 Ffrwythau yn cael ei bwyta: Ciwcymbr (Cucumer), Ffa dringo, Ffa Ffrengig, Ffa llydain, Melon, Planhigyn ŵy, Pupur coch, Pupur melys, Pysen, Pysen felen, Pwmpen, Tomato
 Gwreiddiau yn cael eu bwyta: Betysen, Meipen, Moronen, Radis, Swêd

Planhigion sydd yn cynnwys siwgr neu starts
 betysen siwgr, gwialen siwgr, palmwydden siwgr
 Arorwt, Taten

Perlysiau

 Basil, Mintys, Persli, Rhosmari, Teim, Garlleg, Hopys, Mintys ysbigog, Camri, Cenhinen, Craf y Geifr, Dail troed yr ebol, Danadl poethion, Dant y llew, Erfinen, Erwain, Greulys, Llysiau'r cwlwm, Meillionen goch,  Persli, Wermod wen

Gweler hefyd: 
Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Sbeisiau

 Carwe, Clof, Coriander, Fanila, Garlleg, Mwstard, Nytmeg, Pupur, Saffrwm, Sinamon, Sinsir

Cnau

 Cneuen almon (Almon, Cneuen Roegaidd), Cneuen gyll, Cneuen Ffrengig, Macadamia
 Cneuen ddaear
 Cneuen goco

Grawnau

 Gwenith, Haidd, Rhyg, Ceirchen
 Indrawn
 Reis
 Gwenith yr Hydd

Gweler hefyd: Grawnfwyd

Gwymon
 Lafwr

Planhigion a defnyddir i wneud diodydd
 Coco, Coffi, Te, Amryw o berlysiau megis Camri, Danadl poethion

Planhigion a defnyddir i gynhyrchu olew
 Blodyn yr haul, Olewydden (Olif), Rêp

Gweler hefyd
Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

 
Planhigion
Bwytadwy
Ffrwyth

Ofari aeddfed planhigyn blodeuol yw ffrwyth.

Gweler hefyd 
 Rhestr planhigion bwytadwy
Coeden

Planhigyn mawr lluosflwydd prennaidd yw coeden. Er nad oes diffiniad caeth yn nhermau maint, mae'r term yn cyfeirio fel arfer at blanhigion sydd o leiaf 6 medr (20 tr.) o uchder pan yn aeddfed. Yn bwysicach, mae fel arfer gan goeden ganghennau eilaidd â gynhelir gan un prif cyff neu foncyff. O'u cymharu â phlanhigion eraill, mae gan goed fywydau hir. Mae rhai rhywogaethau o goed yn tyfu hyd at 100 medr o uchder, tra bod eraill yn gallu goroesi am filoedd o flynyddoedd.

Mae coed yn elfen bwysig o bob math o dirwedd naturiol. Wrth blannu coed, mae dyn yn gallu llunio'i dirwedd, ac yn amaethyddol fe all gynhyrchu cnydau'r berllan, afalau er enghraifft. Mae rôl bwysig gan goed mewn llawer o chwedlau'r byd.

Conwydd 
 Cas gan fwnci (Araucania araucana)
 Cedrwydden (Cedrus)
 Cochwydden (Sequoioideae)
 Cypreswydden (Cupressaceae)
 Ffynidwydden (Abies)
 Llarwydden (Larix)
 Merywen (Juniperus)
 Pinwydden (Pinus)
 Sbriwsen, Pyrwydden (Picea)
 Welingtonia (Sequoiadendron giganteum)
 Ywen (Taxus)

Coed llydanddail 
 Afal (Malus)
 Bedwen (Betula)
Bocs (Buxus)
 Castanwydden bêr (Castanea sativa)
 Ceiriosen (Prunus)
 Celynnen (Ilex)
 Cerddinen (Sorbus)
 Cneuen gyll (Corylus)
 Coeden cnau Ffrengig (Juglans regia)
 Criafolen (Sorbus aucuparia)
 Derwen (Quercus)
 Draenen ddu (Prunus spinosa)
 Draenen wen, Ysbyddaden (Crataegus)
 Ffawydden (Fagus)
 Gellygen (Pyrus)
 Gwernen (Alnus)
 Helygen (Salix)
 Llwyfen (Ulmus)
 Masarnen (Acer)
 Oestrwydden (Carpinus)
 Onnen (Fraxinus)
 Palmwydden
 Pisgwydden, Palalwyfen (Tilia)
 Planwydden (Platanus)
 Poplysen, Coed tafod merched (Populus)
 Ysgawen (Sambucus)

 
Planhigion
Afon Dyfi

Un o afonydd gorllewin canolbarth Cymru yw Afon Dyfi. Mae'n tarddu yng Nghreiglyn Dyfi wrth droed Aran Fawddwy ac yn llifo i'r môr ger Aberdyfi.

Llednentydd
Rhoddir isod pob un o lednentydd Afon Dyfi a enwir ar y map Arolwg Ordnans, gan eu rhestri yn ôl glan chwith neu dde'r afon, wedi'u trefnu o'i tharddle hyd ei haber.

Chwith
Afon Rhiwlech
Nant Cerddin
Afon Dugoed
Afon Clywedog
Nant Saeson
Afon Tafolog
Afon Llinau
Nant Coegen
Afon Twymyn
Nant Ddeiliog
Crygnant
Ffernant
Afon Dulas
Afon Crewi
Afon Carog
Afon Hengwm
Afon Llyfnant
Afon Einion
Afon Cletwr
Afon Leri

Dde
Nant y Cafn
Afon Pumryd
Nant Esgyll
Afon Cywarch
Afon Cerist
Nant y Graig Wen
Afon Angall
Afon Caws
Nant Maes y Gamfa
Nant Llwydo
Nant (neu Afon) Ceirig
Nant Ffrydlas
Nant Cwm yr Wden
Afon Dulas
Nant Ceiswyn
Nant Esgair-neirian
Nant Glegyrch
Nant y Goedwig
Nant y Darren
Nant Lliwdy
Afon Rhonwydd
Nant Cwm Breichiau
Afon Alys (Alice ar y map)
Nant Cwm Ffernol
Nant Cwm Sylwi

Hanes a thraddodiadau
Ger Machynlleth mae ffrwd afon Dulas yn aberu yn Afon Dyfi: credir mai hwn yw lleoliad yr Abercuawg enwog y cyfeirir at ganu'r cogau yno yn y gerdd 'Claf Abercuawg', sy'n rhan o gylch Canu Llywarch Hen.

Rhywle ar lan aber yr afon y cynhaliwyd Cynhadledd Aberdyfi yn 1216 a welodd Llywelyn Fawr yn derbyn gwrogaeth tywysogion ac arglwyddi'r de.

Hen bennill
Mae un o'r Hen Benillion yn sôn am Afon Dyfi:

Blewyn glas ar afon Dyfi
A hudodd lawer buwch i foddi;
Lodes wen a'm hudodd innau
O'r uniawn ffordd i'w cheimion lwybrau.

Cyfeiriadau

Dyfi
Dyfi
Aberdyfi
Mawddwy
Comisiwn Ewropeaidd

Adran weithredol yr Undeb Ewropeaidd yw'r Comisiwn Ewropeaidd. Mae José Manuel Durão Barroso yn Llywydd y Comisiwn Ewropeaidd ers 2004. Mae'r Comisiwn yn awgrymu a gweithredu deddfwriaeth ac mae'n hollol annibynnol. Mae wedi ei leoli ym Mrwsel.

Cyfrifoldebau'r Comisiwn

 Mae'r Comisiwn yn awgrymu cyfreithiau newydd a yrrir i'r Senedd Ewropeaidd a Chyngor yr Undeb Ewropeaidd.
 Am ei fod yn adran weithredol mae'r Comisiwn yn arolygu gweithredu cyfraith Ewropeaidd, y gyllideb a'r rhaglenni y mae'r Senedd a'r Cyngor wedi cytuno arnynt. 
 Mae'n gyfrifol am y cytundebau ac mae'n cydweithio gyda Llys Cyfiawnder Ewrop wrth archwilio i sicrhau bod pawb yn cadw cyfraith yr UE. 
 Mae'n cynrhychioli'r UE ar lefel rhyngwladol ac mae'n gwneud cytundebau gyda gwledydd eraill y tu allan i'r Undeb, yn bennaf ar gyfer masnach a chydweithrediad rhyngwladol.

Apwyntiadau a strwythur

Ar hyn o bryd mae 27 o gomisiynwyr, un o bob aelod-wladwriaeth yr Undeb Ewropeaidd. Mae portffolio polisi gan bob comisiynydd ac maent i gyd yn atebol i'r Senedd yn unig.

Mae Cyngor yr Undeb Ewropeaidd yn dewis Llywydd y Comisiwn ac mae'n rhaid i Senedd Ewrop ei gymeradwyo. Mae'r aelod-wladwriaethau yn enwebu'r comisiynwyr eraill ac wedyn mae'n rhaid fod y Senedd yn cymeradwyo'r Comisiwn.

Gall y Senedd orfodi ymddiswyddiad y Comisiwn cyfan trwy bleidlais o ddiffyg hyder.

Y Comisiynwyr presennol yw:

Gweler hefyd
Comisiwn Prodi (1999-2004)

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol y Comisiwn Ewropeaidd
Y Comisiwn Ewropeaidd yng Nghymru
 Europedia 

Yr Undeb Ewropeaidd
Brwsel
Oren (ffrwyth)

Ffrwyth sitrws yw oren. Mae'n tyfu mewn hinsawdd gynnes.

Ffrwythau
Coed
Rutaceae
Rhestr Llywyddion y Comisiwn Ewropeaidd

Llywydd Uchel Awdurdod y Gymuned Glo a Dur Ewropeaidd (ECSC) cyn i'r Cytundeb Cyfuniad ddod i rym (1967): 
 Jean Monnet (Ffrainc, 1952-1955)

Llywyddion y Comisiwn Ewropeaidd:
 Walter Hallstein (Gweriniaeth Ffederal yr Almaen, 1958-1967), y Llywydd cyntaf
 Jean Ray (Gwlad Belg, 1967-1970)
 Franco Maria Malfatti (Yr Eidal, 1970-1972)
 Sicco L. Mansholt (Yr Iseldiroedd, 1972-1972)
 François-Xavier Ortoli (Ffrainc, 1973-1976)
 Roy Jenkins (Y Deyrnas Unedig, 1977-1980)
 Gaston Edmont Thorn (Lwcsembwrg, 1981-1984)
 Jacques Delors (Ffrainc, 1985-1995)
 Jacques Santer (Lwcsembwrg, 1994-1999), wedi ymddiswiddo
 Romano Prodi (Yr Eidal, 1999-2004)
 José Manuel Durão Barroso (Portiwgal, 2004-2014)
 Jean-Claude Juncker (Lwcsembwrg, 2014-2019)
 Ursula von der Leyen (Yr Almaen, 2019-)

Mae Cyngor yr Undeb Ewropeaidd yn enwebu un o'r aelodau'r Comisiwn Ewropeaidd.

Yr Undeb Ewropeaidd
Rhestrau gwleidyddion
Gwlad Belg

Gwlad yng ngorllewin Ewrop yw Teyrnas Gwlad Belg neu Gwlad Belg (Iseldireg: België; Ffrangeg: Belgique; Almaeneg: Belgien). Mae hi'n ffinio â'r Iseldiroedd, yr Almaen, Lwcsembwrg, Ffrainc a Môr y Gogledd.

Mae'r wlad yn fan cyfarfod rhwng y diwylliant Tiwtonaidd a'r diwylliant Ffrengig. Siaredir Iseldireg yng ngogledd y wlad, Ffrangeg yn y de, ac Almaeneg mewn rhannau o'r de-ddwyrain. Ar adegau, mae cryn dyndra wedi datblygu rhwng y ddwy brif garfan ieithyddol. Ceisiwyd delio a'r sefyllfa yma trwy sefydlu rhanbarthau ac ardaloedd ieithyddol o fewn gwladwriaeth ffederal Gwlad Belg.

Rhoddir yr enw "Talwrn Ewrop" ar Wlad Belg am fod nifer o frwydrau pwysig yn hanes Ewrop wedi eu hymladd yno.

Rhanbarthau a thaleithiau 
Rhennir y wlad yn dair rhanbarth, Rhanbarth Fflandrys, Walonia a Rhanbarth Brwsel-Prifddinas. Mae Fflandrys a Walonia yn cynnwys pum talaith yr un, tra nad yw Rhanbarth y Brifddinas yn rhan o'r system daleithiol.

Fflandrys 
 Antwerp (prifddinas: Antwerp)
 Brabant Fflandrysaidd (prifddinas: Leuven)
 Dwyrain Fflandrys (prifddinas: Gent)
 Gorllewin Fflandrys (prifddinas: Brugge)
 Limburg (prifddinas: Hasselt)

Walonia 
 Brabant Walonaidd (prifddinas: Wavre)
 Hainaut (prifddinas: Mons)
 Liège (prifddinas: Liège)
 Luxembourg (prifddinas: Arlon)
 Namur (prifddinas: Namur)

Ardaloedd ieithyddol 
Sefydlwyd yr ardaloedd ieithyddol (Iseldireg: taalgebieden, Ffrangeg: régions linguistiques) yn 1963, a daethant yn rhan o'r Cyfansoddiad yn 1970. Ceir pedair o'r rhain:
 ardal ieithyddol yr Iseldireg
 ardal ddwyieithog Prifddinas-Brwsel
 ardal ieithyddol Ffrangeg
 ardal ieithyddol Almaeneg

Dynodir hefyd dair cymuned o fewn Gwlad Belg; mae'r rhain yn cyfeirio at y bobl ac nid ydynt yn raniadau daearyddol:
 y Gymuned Fflemaidd (Vlaamse Gemeenschap), sy'n siarad Iseldireg
 y Gymuned Ffrengig ei hiaith (Communauté Française)
 y Gymuned Almaeneg ei hiaith (Deutschsprachige Gemeinschaft)

Gweler hefyd
 Rhestr Belgiaid enwog
 PuntVL - ymgyrch y gymuned Fflemaidd i ennill statws Parth Lefel Uchaf gwlad i Fflandrys

Cyfeiriadau 

 
Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Aelod-wladwriaethau Cyngor Ewrop
Aelod-wladwriaethau NATO
Aelod-wladwriaethau'r Undeb Ewropeaidd
Gorllewin Ewrop
Gwledydd Ewrop
Gwledydd a thiriogaethau Ffrangeg
Gwledydd a thiriogaethau Iseldireg
Teyrnasoedd
Cyprus

Ynys yn y Môr Canoldir 113 km o Dwrci yw Gweriniaeth Cyprus neu Cyprus ( hefyd Ciprus) (Groeg: Κύπρος Kýpros; Twrceg: Kıbrıs)

Mae'r ynys wedi'i rhannu yn ddwy wladwriaeth - gwladwriaeth y de, Gweriniaeth Cyprus sydd gan mwyaf yn Roeg ei hiaith ac yn Gristnogol, a gwladwriaeth y gogledd sydd yn Dwrceg ei hiaith ac yn Foslemaidd. Mae gwladwriaeth y de yn aelod o'r Undeb Ewropeaidd. Ni chydnabyddir bodolaeth gwladwriaeth y gogledd, sef 36% o'r ynys o ran arwynebedd, gan lawer o wledydd y byd, ond fe'i cynhelir gan bresenoldeb milwrol Twrci. Mae'r Deyrnas Unedig hefyd yn berchen ar ddau safle milwrol ar yr ynys, Akrotiri a Dhekelia.

Gweler hefyd 
 Gweriniaeth Dwrcaidd Gogledd Cyprus

Cyfeiriadau

Gwledydd Ewrop
 
Ynysoedd y Môr Canoldir
Iâ

Dŵr wedi'i rewi i mewn i'w gyflwr solid yw iâ (neu rhew).

Mae iâ yn anarferol oherwydd ei fod yn 8.3% yn llai dwys na dŵr, sydd yn golygu ei fod yn arnofio ar wyneb dŵr hylif. Mae dŵr hylif ar ei ddwysaf ar 4 °C, pan fydd yn 1.00 g / cm³. Mae'r dwysedd hwn yn lleihau wrth i folecylau'r dŵr ddechrau ffurfio crisialau hecsagonol o rew wrth gyrraedd y rhewbwynt. Digwydd hyn o ganlyniad i'r bondiau hydrogen mewn dŵr. Pan mae dŵr yn cyrraedd tymheredd o 0 °C ac felly yn rhewi, mae'r bondiau hydrogen hyn yn gwneud i'r molecylau dŵr ffurfio dellt anhyblyg, sydd yn gadael bylchau rhwng y molecylau. Mae hyn felly yn arwain at ddwysedd isel ond cyfaint uchel iâ.

Gan ddibynnu ar bresenoldeb amhureddau fel gronynnau pridd neu swigod aer, gall iâ ymddangos yn dryloyw neu'n wynlas.

Pan fydd rhew yn toddi, mae'n amsugno cymaint o egni ag y byddai'n ei gymryd i wresogi dŵr o'r un màs i 80 °C. Yn ystod y broses doddi, mae tymheredd y rhew yn aros yn 0 °C. Wrth doddi, mae unrhyw egni sydd yn cael ei ychwanegu yn torri'r bondiau hydrogen rhwng molecylau rhew.

Gweler hefyd
 Barrug
 Eira
 Oes yr Iâ
 Gwlad yr Iâ
 Hufen iâ
Efrog Newydd (talaith)

Talaith yng ngogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau yw Efrog Newydd (Saesneg: New York; Sbaeneg: Nueva York). Ei lysenw yw "y Dalaith Ymerodrol" (), am ei fod yn un o daleithiau cyfoethocaf a mwyaf dylanwadol yr undeb. Mae ganddi boblogaeth o tua 19,500,000.

Dinasoedd Efrog Newydd

Siroedd Efrog Newydd
 Gweler Rhestr o Siroedd Efrog Newydd

Gweler hefyd 
 Dinas Efrog Newydd
 Efrog

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  Llywodraeth talaith

 
Gogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Efrog Newydd

Enw ar ddinas ac ar dalaith yn Unol Daleithiau America yw Efrog Newydd.
 Dinas Efrog Newydd
 Talaith Efrog Newydd

Gweler hefyd 
 Ymosodiadau 11 Medi 2001
 Efrog, tref yng ngogledd Lloegr.
ISO 4217

Safon ar gyfer codau tair llythyren rhyngwladol yw ISO 4217 i gyfleu ariannau cyfredol gwahanol wledydd y byd.

Rhestr codau ISO 4217 (anghyflawn)

Arian
Codau gwledydd
Rhestrau codau gwledydd
Safonau ISO
Punt sterling

Arian breiniol y Deyrnas Unedig a dibyn-wledydd y Goron yw'r bunt sterling. Ei chôd ISO 4217 yw GBP (nid "UKP").

Mae symbol y bunt, £/₤, yn deillio o'r Lladin libra, pwys (o arian). Mae cant o geiniogau yn gyfwerth ag un bunt.

Wedi'r Ddoler Americanaidd a'r Ewro, y bunt yw'r arian sy'n cael ei ddefnyddio mwyaf mewn masnach.

Gweler hefyd
 Swllt
 Arian breiniol
 Llantrisant, safle'r Bathdy Brenhinol

Dolenni allanol 
 Punt sterling  

Arian
Y Deyrnas Unedig
Pab Pïws XI

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 6 Chwefror 1922 hyd 1939 oedd Pïws XI (Lladin: Pius) (ganwyd Ambrogio Damiano Achille Ratti) (31 Mai 1857 – 10 Chwefror 1939).

Esgobion Eidalaidd
Genedigaethau 1857
Marwolaethau 1939
Pabau
Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Pobl o Lombardia
Latfia

Gwlad yng ngogledd-ddwyrain Ewrop yw Gweriniaeth Latfia neu Latfia (Latfieg: Latvija). Mae Latfia yn ffinio ag Estonia i'r gogledd, â Lithwania i'r de, ac â Rwsia a Belarws i'r dwyrain. Gwahanir Latfia oddi wrth Sweden yn y gorllewin gan y Môr Baltig. Un o'r Gwledydd Baltig yw Latfia, ynghyd ag Estonia a Lithwania. Riga yw prifddinas y wlad. Daeth Latfia yn aelod o'r Undeb Ewropeaidd ar 1 Mai 2004.

Mae mwyafrif y boblogaeth yn siarad Latfieg, yr iaith frodorol.

 
Gwledydd Ewrop
Cyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd
Malta

Ynys a gweriniaeth yn y Môr Canoldir ger yr Eidal yw Gweriniaeth Malta neu Malta (hefyd Melita) (Malteg: Repubblika ta' Malta), gyda'r ynysoedd llai o'i hamgylch. Fe'i hystyrir yn rhan o dde Ewrop.

Mae Malta yn cynnwys saith ynys, Malta, Gozo, Comino, Cominetto, y ddwy St Paul a Filfla.

Valletta (poblogaeth: dinas 14,000; cyfdrefydd 214,000) ydyw prifddinas Malta. Mae cyfdrefydd Valletta yn cynnwys y ddinas fwyaf Sliema (20,000), Birkirkara (18,000) a Qormi (17,000).

Sant Paul 
Llongddrylliad Sant Paul ar yr ynys, 10 Mawrth 60 OC, oedd y digwyddiad mwyaf pwysig yn hanes Malta efallai. Ceir disgrifiad manwl iawn o'r llongddrylliad yn y Testament Newydd (Actau 27 a 28).

Oriel luniau

Gweler hefyd 
 Mdina
 Gozo

Dolenni allanol 
  Gwefan swyddogol y Llywodraeth Malta

 
Gwledydd Ewrop
Ynysoedd y Môr Canoldir
Slofacia

Gweriniaeth yng nghanolbarth Ewrop yw Gweriniaeth Slofacia (Slovenská republika, ) neu Slofacia (Slovensko), rhan ddwyreinol yr hen Tsiecoslofacia. Y gwledydd gyfagos yw Gweriniaeth Tsiec, Gwlad Pwyl, Wcrain, Hwngari ac Awstria. Y brifddinas yw Bratislava sydd a thros 5.4 miliwn o boblogaeth, gyda'r rhan fwyaf Slofaciaid. Arwynebedd y wlad yw . Yr unig iaith swyddogol yw'r Slofaceg, er ceir lleiafrif Hwngareg eu hiaith ar hyd y ffin a Hwngari.

Cyrhaeddodd y Slafiaid y darn hwn o dir, a elwir yn Slofacia heddiw, yn y 5ed a'r 6g. Yn y 7g, chwaraeodd y Slafiaid ran allweddol yn y gwaith o greu Ymerodraeth y Samo, ac eilwaith yn 9g gan sefydlu a ffurfio Tywysogaeth Nitra. Concrwyd Nitra'n ddiweddarach gan Dywysogaeth Moravia a'i galw'n "Moreafia Fawr". Yn y 10g, pan ddaeth Morafia fawr i ben unwyd hi â Thywysogaeth Hwngari i ffurfio Brenhiniaeth Hwngari yn 1000.

Yn 1241-2, difethwyd llawer o'r trefi a'r pentrefi gan y Mongolwyr, wrth iddynt geisio goresgyn Canol a Dwyrain Ewrop. Adferwyd llawer o'r wlad gan Béla IV o Hwngari, a daeth llawer o bobl a siarai Almaeneg-Cipszer, gan sefydlogi ychydig ar y wlad, yn enwedig yng Nghanol a Dwyrain Slofacia.

Daearyddiaeth 

Mae Slofacia'n gowedd rhwng lledred 47° a 50° Gogledd, a hydred 16° a 23° Dwyrain. Yn gyffredinol, gellwir dweud mai ardal fynyddig yw'r tirwedd, gyda Mynyddoedd y Carpatiau (2,655 m (8,711 tr)) yn ymestyn ar draws hanner gogleddol y wlad. Ymhlith y copaon uchaf mae Fatra-Tatra sy'n cynnwys Mynyddoedd y Tatra, y Veľká Fatra a'r Slovenské rudohorie. Yr iseldir mwyaf yw Iseldir y Danube yn y de-orllewin, gydag Iseldir Dwyrain Slofacia'n dynn wrth ei sodlau. Mae 41% o Slofacia'n goedwigoedd.

Hanes

Gwleidyddiaeth

Diwylliant

Chwaraeon 
Mae Cymdeithas Bêl-droed Slofacia yn gyfrifol am strwythur y gêm yn y weriniaeth gan gynnwys yr Uwch Gynghrair.

Economi

Dolenni allanol 
  Gwefan swyddogol Llywodraeth Slofacia 

 
Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Aelod-wladwriaethau Cyngor Ewrop
Aelod-wladwriaethau NATO
Aelod-wladwriaethau'r Undeb Ewropeaidd
Canolbarth Ewrop
Gwledydd Ewrop
Slofenia

Gwlad yn ne-ddwyrain Ewrop yw Gweriniaeth Slofenia neu Slofenia. Y gwledydd cyfagos yw yr Eidal, Croatia, Hwngari ac Awstria. Saif ar lan y Môr Adria.

Daearyddiaeth Slofenia

Hanes Slofenia 

Ar 25 Mehefin 1991 cyhoeddodd Slofenia ei hannibyniaeth o Iwgoslafia.

Gwleidyddiaeth Slofenia

Diwylliant Slofenia

Economi Slofenia

Dolenni allanol 
  Slovenia.si. Your gateway to information on Slovenia.
  Government of the Republic of Slovenia
  Slofenia

 
Gwledydd Ewrop
Tsiecia

Gwlad ddirgaeëdig yng nghanolbarth Ewrop yw Tsiecia, Tsiechia neu Wlad Tsiec, yn llawn y Weriniaeth Tsiec (Tsieceg: ). Y gwledydd cyfagos yw Gwlad Pwyl i'r gogledd, yr Almaen i'r gorllewin, Awstria i'r de a Slofacia i'r dwyrain. Prag ydyw'r brifddinas.

Daearyddiaeth 

Gwlad ddirgaeëdig yw Tsiecia, felly nid oes ganddi arfordir. Mae ei harwynebedd yn 78,866 km2 (30,450 milltir sg).

Hanes

Gwleidyddiaeth 

Bu Mirek Topolánek yn Brif Weinidog o 16 Awst 2006 tan 26 Mawrth 2009. Ymddiswyddodd yn dilyn pleidlais o ddiffyg hyder yn y llywodraeth; roedd 101 pleidlais dros y cynnig gan y CSSD a 96 pleidlais yn erbyn. Roedd pedwar cynnig tebyg wedi methu yn ystod yr wythnosau a oedd yn arwain at hyn.

Diwylliant

Economi

Gweler hefyd 
 Bohemia
 Tsiecoslofacia
 Rhestr Prif Weinidogion Tsiecia
 Gwyliau cyhoeddus yn Tsiecia

Cyfeiriadau

 
Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Aelod-wladwriaethau Cyngor Ewrop
Aelod-wladwriaethau NATO
Aelod-wladwriaethau'r Undeb Ewropeaidd
Canolbarth Ewrop
Gweriniaethau
Gwledydd Ewrop
Gwledydd tirgaeedig
Sefydliad Diogelwch a Chydweithrediad Ewrop

Sefydliad rhyngwladol yw Sefydliad Diogelwch a Chydweithrediad Ewrop (OSCE; Saesneg: Organization for Security and Co-operation in Europe). Ei waith yw rhybydd cynnar, atal gwrthdaro, goruchwyliaeth argyfwng ac ailsefydlu ar ôl gwrthdaro yn Ewrop.

Lleolir pencadlys y sefydliad yn Fienna, Awstria, a cheir swyddfeydd ganddo yn ninasoedd Copenhagen, Genefa, Den Haag, Prag a Warszawa (Warsaw).

Aelodau 
Mae 56 o wledydd Ewrop, Gogledd America, y Cawcasws a Chanolbarth Asia yn aelodau o'r OSCE:

Albania, Yr Almaen, Andorra, Armenia, Awstria, Aserbaijan, Belarws, Bosnia-Hertsegofina, Bwlgaria, Canada, Casachstan, Cirgistan, Croatia, Cyprus, Denmarc, y Deyrnas Unedig, Yr Eidal, Estonia, Dinas y Fatican, Y Ffindir, Ffrainc, Georgia, Y Weriniaeth Tsiec, Gwlad Belg, Gwlad Groeg, Gwlad Pwyl, Gwlad yr Iâ, Hwngari, Yr Iseldiroedd, Iwerddon, Latfia, Liechtenstein, Lithwania, Lwcsembwrg, Gogledd Macedonia, Malta, Moldofa, Monaco, Montenegro, Norwy, Portiwgal, Romania, Rwsia, San Marino, Sbaen, Serbia, Slofacia, Slofenia, Sweden, Y Swistir, Tajicistan, Twrci, Tyrcmenistan, Unol Daleithiau America, Yr Wcráin, ac Wsbecistan.

Hanes 
Sefydlwyd yr OSCE ym 1973 fel Cynhadledd ar gyfer Diogelwch a Chydweithrediad yn Ewrop (CSCE). Roedd dadl am gael sefydliad diogelwch yn Ewrop wedi cychwyn yn y 1950au, ond roedd hi'n anodd dod i benderfyniad oherwydd y Rhyfel Oer.

Er hynny, dechreuwyd y CSCE yn Helsinki, y Ffindir ar 3 Gorffennaf, 1973 ac anfonodd 35 o wledydd gynrychiolwyr. Yn ystod y gynhadledd, a barhaodd am 5 diwrnod, cytunodd pawb i ddilyn y "Llyfr Glas", adroddiad yn cymeradwyo proses y dadl. Cafwyd yr ail gynhadledd yng Ngenefa. Dechreuodd ar 18 Medi, 1973 a goffen ar 21 Gorffennaf 1975. Yn ystod y drydedd gynhadledd, o 30 Gorffennaf hyd 1 Awst 1975, arwyddodd y gwledydd a fu'n bresennol Cytundeb Terfynol Helsinki (Helsinki Final Act).

Cafwyd sawl cynhadledd ar ôl hynny. Y pwysicaf oedd cynadleddau Beograd (4 Hydref 1977 - 8 Mawrth 1978), Madrid (11 Tachwedd, 1980 - 9 Medi, 1983), a Vienna (4 Tachwedd 1986 - 19 Ionawr 1989).

Golygodd cwymp comiwnyddiaeth yn nwyrain Ewrop a'r USSR rôl newydd i'r CSCE. O ganlyniad, arwyddwyd Siarter Paris dros Ewrop Newydd (Paris Charter for a New Europe) ar 21 Tachwedd, 1990, a newidiwyd enw'r sefydliad i OSCE ar 1 Ionawr, 1995.

Cafwyd cynhadledd OSCE yn Istanbwl ar 19 Tachwedd, 1999 er mwyn datrys problemau'r anghydfod yn Chechnya a derbyn Siarter Diogelwch Ewrop (Charter for European Security).

Gweler hefyd 
Ewrop
Undeb Ewropeaidd
Cyngor Ewrop
NATO
WEU

Ewrop
Sefydliadau 1975
Sefydliadau a leolir yn Fienna
Sefydliadau rhyngwladol
Tre-gŵyr

Tref a chymuned yn sir Abertawe, Cymru, yw Tre-gŵyr neu Tregŵyr (Saesneg: Gowerton). Saif ar lan ogleddol penrhyn Gŵyr, i'r de o Orseinon. 

Lleolir safle Ysgol Gyfun Gŵyr yno.

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Nhregwyr ym 1980 (Dyffryn Lliw). Am wybodaeth bellach gweler:

Eisteddfod Genedlaethol Cymru Dyffryn Lliw 1980

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfeiriadau

Cymunedau Abertawe
Penrhyn Gŵyr
Trefi Abertawe
Pen-y-bont ar Ogwr (sir)

Mae Pen-y-bont ar Ogwr yn fwrdeistref sirol ym Morgannwg, Cymru. Mae'r sir bresennol yn debyg iawn i'r hen fwrdeistref Ogwr. Mae'n ffinio ar fwrdeistrefi sirol Castell-nedd Port Talbot yn y Gorllewin, Rhondda Cynon Taf yn y Dwyrain a Bro Morgannwg yn y De. Yng ngogledd yr ardal mae cymoedd Llynfi, Garw ac Ogwr. Yn ne'r ardal ceir Dyffryn Ewenni a threfi Pen-y-bont ar Ogwr a Phorthcawl.  Mae oddeutu 130,000 o bobl yn byw yn y sir yn ôl cyfrifiad 2001 - y rhan fwyaf ohonynt ym Mhen-y-bont a Maesteg.

Cymunedau

Trefi
Maesteg
Pen-coed
Pen-y-bont ar Ogwr
Pontycymer
Porthcawl

Cestyll
Castell Coity
Castell Newydd

Afonydd
Afon Cynffig
Afon Ewenni
Afon Garw
Afon Llynfi
Afon Ogwr

Bryniau
Y Werfa, 568m
Mynydd Caerau, 555m
Mynydd y Gaer, 295m
Mynydd Baedan, 251m

Gweler hefyd
Etholaeth Pen-y-bont ar Ogwr

Awdurdodau unedol Cymru
Pen-y-bont ar Ogwr (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru yn  Rhanbarth Gorllewin De Cymru yw etholaeth Pen-y-bont ar Ogwr. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yw .

Aelodau Cynulliad/ o'r Senedd 

 1999 – 2021: Carwyn Jones (Llafur)
2021: Sarah Murphy

Canlyniadau etholiad

Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Gweler hefyd
Pen-y-bont ar Ogwr—y dref
Bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr
Pen-y-bont ar Ogwr (etholaeth seneddol)

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd Cymru
Pen-y-bont ar Ogwr
Maesteg

Tref a chymuned ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr yw Maesteg. Mae Caerdydd 36.2 km i ffwrdd o Faesteg ac mae Llundain yn 246.2 km. Y ddinas agosaf ydy Abertawe sy'n 21.2 km i'r gorllewin. Yn 2011 roedd ei phoblogaeth yn 17,580, o'i gymharu â 17,859 yn 2001. Mae ganddi arwynebedd o 2,721 ha ac yn cwmpasu rhan uchaf Afon Llyfni. Gellir olrhain twf Maesteg i'r gwaith haearn a thunplat treflannau fel Porth-cawl, Llynfi a Llwydarth.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Diwydiant
Agorodd gwaith haearn ym Maesteg yn 1826 a chysylltwyd hi gyda Phorth-cawl drwy dramffordd geffylau.  Yn 1837 agorwyd gwaith haearn Llynfi a gellir gweld olion y gwaith yno o hyd: adilad y chwyth-beiriant (neu fegin-beiriant), ffwrnais chwyth a rhesi tai'r gweithwyr haearn.

Yn Llwydarth, yn 1889, sefydlwyd gwaith tunplat. Cynrychiolchi Undeb Glowyr Maesteg wnaeth Vernon Hartshorn, a ddaeth yn aelod o gabinet y Blaid Lafur - y Cymro cyntaf i'w ethol i Cabinet Llafur. Rhwng y ddau ryfel; byd, daeth y Dirwasgiad Mawr - a effeithiodd yn sylweddol ar Faesteg a'r cyffiniau; gwelwyd gostyngiad yn y boblogaeth rhwng 1921 a 1931 o 24%.

Hamdden
Ceir Coetir Ysbryd Llynfi ar gyrion y dref sy'n ardal o goedwig ac hamdden gyda llwybrau cerdded, rhedeg a seiclo. Planwyd y coetir ar safle hen bwll glo Coegnant a Golchfa Maesteg.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Pobl o'r ardal
W. Beddoe Rees, pensaer

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Gwefan

Cymunedau Pen-y-bont ar Ogwr
Trefi Pen-y-bont ar Ogwr
Pen-coed

Tref a chymuned ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, yw Pen-coed (hefyd Pencoed).

Mae Pencoed wedi ei hefeillio â threfi Waldsassen yn Bayern (Bavaria) yn Yr Almaen, a Plouzane yn Llydaw yn Ffrainc. Saiff Pencoed ar lannau Afon Ewenni Fawr o dan lethrau deheuol Mynydd y Gaer. Mae Nant Hendre hefyd yn llifo trwy'r dref i gyrraedd Afon Ewenni Fawr. Datblygodd y dref yn y 19g ar lethrau Cefn Hirgoed.

Bu Sony Electronics yn un o brif ddiwydiannau'r ardal hyd at 2005.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
Stan Stennett (m. 2013), comediwr

Eisteddfod Genedlaethol 
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol ym Mhencoed ym 1998. Am wybodaeth bellach gweler:

 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bro Ogwr 1998

Cyfeiriadau

Cymunedau Pen-y-bont ar Ogwr
 
Trefi Pen-y-bont ar Ogwr
Y Pîl

Pentref a  chymuned ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw Y Pîl (Saesneg: Pyle). Gwasanaethir y pentref mawr hwn gan ffordd yr A48, a gorwedda llai nag un filltir o Gyffordd 37 Traffordd yr M4, ac felly taith o hanner awr yn unig sydd i brifddinas Cymru, Caerdydd; mewn gwirionedd gorwedda bron yn gytbell rhwng y brifddinas (Caerdydd) a'r ail ddinas (Abertawe). Y gylchfan glan-môr Porthcawl yw'r dref agosaf. O fewn y gymuned, i ogledd-ddwyrain y Pîl, y mae'r pentref cyfagos Mynyddcynffig.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Enw 
Mae'n debyg bod yr enw "Y Pîl" yn deillio o'r gair Cymraeg pil a olyga cilfach, term a geir ar hyd arfordir Môr Hafren ym Morgannwg a Sir Fynwy. Yn yr achos hwn, mae'n debyg y cyfeiria at aber Afon Cynffig sy'n llanw am ei filltir gyntaf o'r môr.

Cyfeiriadau

Cymunedau Pen-y-bont ar Ogwr
Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Pontycymer

Tref yng nghymuned Cwm Garw, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw Pontycymer. Mae Caerdydd 31.7 km i ffwrdd o Pontycymer ac mae Llundain yn 241.2 km. Y ddinas agosaf ydy Abertawe sy'n 26.1 km i ffwrdd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Cwm Garw
Trefi Pen-y-bont ar Ogwr
Porthcawl

Tref glan-môr a chymuned ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr yw Porthcawl. Saif ar arfodir deheuol Cymru. Mae Caerdydd 36 km i ffwrdd o Borthcawl ac mae Llundain yn 249 km. Y ddinas agosaf ydy Abertawe, sy'n 24.7 km i'r gorllewin.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cysylltiadau rhyngwladol
Mae Porthcawl  wedi'i gefeillio â:
 Sant-Sebastian-an-Enk, Llydaw

Enwogion
Brian Huggett (g. 1936), chwaraewr golff
Clive Williams (g. 1948), chwaraewr rygbi
Matthew Gravelle (g. 1976), actor
Rhys Lloyd (g. 1989), seiclwr

Cyfeiriadau

Cymunedau Pen-y-bont ar Ogwr
 
Traethau Cymru
Trefi Pen-y-bont ar Ogwr
Bwlgaria

Gweriniaeth yn ne-ddwyrain Ewrop yw Gweriniaeth Bwlgaria neu Bwlgaria (Bwlgareg България / Balgaria). Saif ar lan y Môr Du a'r gwledydd cyfagos yw Gwlad Groeg a Twrci tua'r de, Serbia a Montenegro a Gogledd Macedonia tua'r gorllewin a Rwmania tua'r gogledd, yr ochr draw i Afon Donaw. Mae'n aelod o NATO, ac ymunodd â'r Undeb Ewropeaidd ar 1 Ionawr 2007.

Hanes

Ymerodraeth Gyntaf Bwlgaria

Ail Ymerodraeth Bwlgaria

Yr 'Iau Otomanaidd'

Y Diwygiad Cenedlaethol

Y frwydr dros annibyniaeth 
Yn y 1870au gwelwyd nifer o wrthryfeloedd yn erbyn rheolaeth yr Ottomaniaid dros tiroedd y Balcanau. Gostegwyd y gwrthryfelodd i gyd gan fyddin yr ymerodraeth â chreulonder a denodd sylw y pwerau mawr, yn enwedig Rwsia a Phrydain. Ymateb Rwsia oedd cyhoeddi rhyfel yn erbyn yr Ymerodraeth Ottoman ym 1877.

Y Rhyfel Byd Cyntaf

Yr Ail Ryfel Byd

Bwlgaria Gomiwnyddol

Bwlgaria ar ôl Comiwnyddiaeth

Gweler hefyd 
 Gwyliau cyhoeddus Bwlgaria

 
Gwledydd Ewrop
Y Barri

Tref a chymuned ym mwrdeistref sirol Bro Morgannwg, Cymru, yw'r Barri (Saesneg: Barry). Mae Ynys y Barri gerllaw yn gyrchfan wyliau boblogaidd, ond cafodd y gwersyllt wyliau cynt ei gau yn 1996. Ceir adfeilion castell yma hefyd. Mae Maes Awyr Rhyngwladol Caerdydd gerllaw.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Yn ôl Cyfrifiad 2011, roedd  () o boblogaeth (3 oed a hŷn) Cymuned y Barri yn gallu siarad Cymraeg.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Ysgolion
Yr ysgol Gymraeg leol yw Ysgol Gyfun Bro Morgannwg.

Pobl o'r Barri 
 Julia Gillard, Prif Weinidog Awstralia
 Gwynfor Evans, Llywydd Plaid Cymru 1945-81 a chyn-AS dros Gaerfyrddin
 Derek Brockway, meteorolegydd Cymraeg
 Rhodri Williams, cyflwynydd teledu Cymraeg

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru yn y Barri ym 1920 a 1968. Am wybodaeth bellach gweler:

Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Barri 1920
Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Barri 1968

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Bro Morgannwg
Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Trefi Bro Morgannwg
Y Bont-faen

Erthygl am y dref ym Mro Morgannwg yw hon. Am y pentref ym Mhowys, gweler Y Bont-faen, Powys. Gweler hefyd Pont-faen (Powys), Pontfaen (Sir Benfro).

Tref farchnad ym mwrdeistref sirol Bro Morgannwg, Cymru, yw Y Bont-faen (weithiau Y Bont faen a Bont-faen yn ogystal heb y cysylltnod; ). Enwyd y Bont-faen ar ôl yr hen bont ar Afon Ddawan, sy'n llifo trwy'r dref. Fe'i lleolir yng nghymuned Y Bont-faen a Llanfleiddan.

Ar un adeg bu gan yr hynafiaethydd a'r ffugiwr llenyddol enwog Iolo Morganwg siop lyfrau yn y Bont-faen. Fe'i gwelir o hyd yn y Stryd Fawr ac arni lechen gyda'r arwyddair 'Y Gwir yn erbyn y Byd' arno, yn yr wyddor Gymraeg arferol a gwyddor Coelbren y Beirdd. Ym 1795 cynhaliodd Iolo gwrdd cyntaf Gorsedd Beirdd Ynys Prydain fymryn y tu allan i'r dref.

Adeiladau a chofadeiladau
Capel Ramoth
Castell Llanfleiddan
Cofeb ryfel
Eglwys y Groes Sanctaidd
Gardd feddyginiaeth
Mur y dref
Neuadd y dref
Ysgol Ramadeg

Enwogion
Syr Leoline Jenkins (1625-1685), cyfreithiwr a diplomydd
Trevor Preece (1882-1965), chwaraewr criced
Anneka Rice (g. 1958), cyflwynydd teledu
The Automatic, band roc

Gefeilldref

Cyfeiriadau

 
Y Bont-faen a Llanfleiddan
Trefi Bro Morgannwg
Penarth

Tref a chymuned ym mwrdeistref sirol Bro Morgannwg, Cymru, yw Penarth. Saif ar yr arfordir ger dinas Caerdydd. Mae Caerdydd 5 km i ffwrdd o Penarth ac mae Llundain yn 213.2 km. Y ddinas agosaf ydy Caerdydd sy'n 5 km i ffwrdd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Pobl o Benarth
Ted Vizard (1889-1973), pêl-droedwr
Mary Glynne (1895-1954), actores ffilm
Eric Linklater (1899-1974), awdur
Jem (g. 1975), cantores
Erin Richards (g. 1986), actor

Gweler hefyd
Croes Penarth: croes eglwysig o'r canol oesoedd

Cyfeiriadau

Cymunedau Bro Morgannwg
 
Trefi Bro Morgannwg
Ynys Manaw

Gwlad Geltaidd ac ynys fwyaf Môr Iwerddon yw Ynys Manaw (Manaweg: Ellan Vannin) a chanddi statws tiriogaeth ddibynnol y Goron. Mae iddi arwynebedd o 572 km² (221 milltir sgwâr) a phoblogaeth o 84,497 (yn 2011). Bu farw Ned Maddrell, siaradwr cynhenid olaf y Fanaweg, yn 1974, ond mae'r iaith wedi cael ychydig o adfywiad yn ddiweddar. Yn ôl cyfrifiad 2011 mae 1,823 yn gallu siarad, darllen neu ysgrifennu'r iaith.

Mae gan yr ynys hunanlywodraeth yn ddibynnol ar y Goron Brydeinig. Senedd yr ynys yw'r Tynwald, a sefydlwyd yn 979. Douglas yw'r brifddinas. Snaefell yw'r mynydd uchaf a'r unig fynydd go iawn, er bod sawl bryn ar yr ynys hefyd.

Hanes 

Gweler hefyd: Teyrnas Manaw a'r Ynysoedd

Iaith a diwylliant 
Gweler hefyd: Llenyddiaeth Fanaweg.
Gweler hefyd: Manaweg.

Trefi a phentrefi 

Trefi swyddogol yr ynys yw:

Castletown Balley Chashtal
Douglas (prifddinas) Doolish
Peel Purt ny hInshey
Ramsey Rhumsaa
 
Ardaloedd swyddogol yr ynys yw:

Onchan Kione Droghad
Michael Mael
 
Y pentrefi swyddogol yw:

Laxey Laksaa
Port St. Mary Purt le Moirrey
Port Erin Purt Çhiarn

Poblogaeth 
Mae poblogaeth yr ynys wedi tyfu'n weddol gyson, mae hyn i'w weld o'r ffigyrau ar y cyfrifiad. Mae'r poblogaeth wedi dwblu rhwng 1821 a 2006.

Cyfeiriadau 

 
Gwledydd Celtaidd
Tiriogaethau dibynnol y Goron
Manaw
Manaw
Cyngor yr Undeb Ewropeaidd

Un o ddau sefydliad deddfwriaethol yr Undeb Ewropeaidd yw Cyngor yr Undeb Ewropeaidd (yn anffurfiol: Cyngor Gweinidogion Ewrop); Senedd Ewrop yw'r llall. Dylid gwahaniaethu rhwng y Cyngor hwn, y Cyngor Ewropeaidd a Chyngor Ewrop. Lleolir Cyngor yr Undeb Ewropeaidd ym Mrwsel.

Gyda'i gilydd, mae'r Cyngor a'r Senedd yn llunio corff deddfwriaethol uchaf yr Undeb, ond tu mewn i gymwyseddau'r Gymuned Ewropeaidd yn unig. Mae'r Cyngor yn cynnwys 27 o weinidogion cenedlaethol (un o bob aelod-wladwriaeth), a dewis y gweinidog yn dibynnu ar y maes sy'n cael ei drafod: er enghraifft, mae gweinidogion amaethyddiaeth yn cyfarfod i drafod materion yn ymwneud ag amaethyddiaeth. Mae'r gweinidogion yn atebol i'w hetholaethau cenedlaethol, a gyda'i gilydd maent yn gwasanaethu'r etholaeth ddemocrataidd ail fwyaf yn y byd (492 miliwn o etholwyr). Cyfyngir cyfraith yr Undeb i feysydd polisi penodol, ond mae'n gwrthwneud y gyfraith genedlaethol. Am fod yr Undeb yn gweithredu ar blatfformau uwchgenedlaethol a rhynglywodraethol, mae'r Cyngor yn uwchraddol i'r Senedd mewn rhai meysydd; yma mae rhaid iddo ymgynghori yn unig â'r Senedd er mwyn cael ei chydsyniad. Er hynny, y weithdrefn gydbenderfynu yw'r broses ddeddfwriaethol a ddefnyddir mewn llawer o feysydd bellach, sef gweithdrefn lle mae'r ddau corff â grym cyfartal.

Nid oes gan y Cyngor un Lywydd yn yr ystyr draddodiadol, ond mae'r rôl yn symud rhwng y gwahanol aelod-wladwriaethau bob chwe mis (gelwir hyn yn Llywyddiaeth yr Undeb Ewropeaidd), a chaiff y gweinidog o'r wladwriaeth honno benderfynu'r agenda. Swydd ddylanwadol arall yw'r Ysgrifennydd Cyffredinol, sydd hefyd yn gynrychiolydd polisi tramor yr Undeb.

Yr Undeb Ewropeaidd
Brwsel
Llys Cyfiawnder Ewrop

Llys Cyfiawnder yr Undeb Ewropeaidd (UE) â'i bencadlys yn Lwcsembwrg yw Llys Cyfiawnder Ewrop (LICE). Mae'n hollol wahanol i Lys Hawliau Dynol Ewrop. Fel Llys Goruchaf yr UE, mae'i swyddogaethau yn cynnwys:

 Ymchwil ar ôl cwyn y Comisiwn Ewropeaidd fod rhai aelod-wladwriaethau heb weithredu Cyfarwyddyd yr Undeb Ewropeaidd
 Ymchwilio i gwynion bod y Comisiwn Ewropeaidd wedi mynd y tu hwnt i derfynau ei awdurdod
 Rhoi barn ar ôl fod llys cyfiawnder unrhyw aelod-wladwriaeth yr UE yn gofyn beth yw rhai Cyfraith yr Undeb Ewropeaidd yn golygu. Mae llawer o ieithoedd a buddion wahanol yn yr UE a felly mae'n anodd i llysoedd leol deall beth yw cyfraith yr UE yn golygu mewn achos. Bydd y Llys Cyfiawnder Ewrop yn rhoi barn ar gyfer achos fel hyn, ond gall e ddim rhoi penderfyniad ei hyn ar gyfer yr achos dan sylw.

Gall unigolion ddim dwyn achos at LICE.

Gweler hefyd
Llys Cyfiawnder Rhyngwladol
Llys Hawliau Dynol Ewrop

Lwcsembwrg
Cyfiawnder Ewrop
Yr Undeb Ewropeaidd