alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Mont Blanc

Mont Blanc (Ffrangeg am Mynydd Gwyn) yw'r mynydd uchaf yn yr Alpau a'r uchaf yng ngorllewin Ewrop. (Yr uchaf yn Ewrop yw Elbrus sy'n 5,642 m.) Ei enw Eidaleg yw Monte Bianco.

Saif Mont Blanc ar y ffin rhwng Ffrainc a'r Eidal, ac mae cryn dipyn o ddadlau wedi bod ynglŷn â lleoliad y ffin ac ym mha wlad mae'r copa. Mae mapiau o Ffrainc yn tueddu i ddangos y copa yn Ffrainc, tra mae mapiau o'r Eidal yn dangos y ffin yn rhedeg dros y copa.

Mae union uchder y mynydd ym medru amrywio, oherwydd fod dyfnder o tua 10 - 15 medr o rew ac eira ar y copa. Mae mesuriadau yn ystod y blynyddoedd diwethaf yn amrywio rhwng 4,807 a 4,810 medr. Y ddwy dref bwysicaf wrth droed y mynydd yw Chamonix yn Haute-Savoie yn Ffrainc, a Courmayeur yn yr Eidal. Mae twnnel 11 km dan y mynydd yn uno Ffrainc a'r Eidal.

Dechreuwyd yr ymdrechion i gyrraedd y copa gan Horace-Benedict de Sausure, a gynigiodd swm sylweddol o arian yn 1760 i unrhyw un a allai ddarganfod llwybr i'r copa. Yn 1786 dringwyd y mynydd am y tro cyntaf gan Jacques Balmat a Michel Paccard. Flwyddyn yn ddiweddarach gallodd  de Sausure gyrraedd y copa ei hun.

Mae'r mynydd yn gyrchfan boblogaidd dros ben i dwristiaid, yn enwedig ar ochr Ffrainc. Daw llawer ohonynt i sgio ar lethrau'r mynydd, ond mae cryn nifer yn ei ddringo bob blwyddyn. Nid yw'n fynydd arbennig o anodd yn dechnegol, ond mae'r uchder a'r oerni yn creu problemau, a bob blwyddyn mae cannoedd o ddamweiniau difrifol ar Mont Blanc a'r mynyddoedd o'i gwmpas.

Yr Alpau
Haute-Savoie
Mynyddoedd Ffrainc
Mynyddoedd Valle d'Aosta
Llanfair Dyffryn Clwyd

Pentref a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw Llanfair Dyffryn Clwyd(). Saif yn Nyffryn Clwyd tua dwy filltir i'r de o dref Rhuthun

Mae'n bentref tawel mewn lleoliad gwledig ond rhed yr A525 trwyddo; mae o fewn tafliad carreg i Afon Clwyd. Mae nifer o'r tai wedi'u hadeiladu o garreg lwyd y fro, gan gynnwys yr hen ysgol a rhes o elusendai sy'n dyddio o ganol y 19g

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Hynafiaethau
Ger y pentref ceir Crug Cefn Coch, crug crwn llydan iawn a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau neu i gladdu'r meirw.

Tua chan metr o'r pentref, ar un o gaeau Plas Newydd, ceir olion teml Rufeinig, sydd wedi'i chofrestru gyda Cadw; .

Mae'r eglwys yn bur hynafol ac yn gysegredig i Gynfarch Sant a Mair. Mae rhannau ohoni yn dyddio o'r 14g. Ceir chwareli prin o wydr lliw canolesol mewn un o'r ffenestri deheuol. Y tu mewn i'r eglwys cedwir nifer o feddfeini canoloesol, un ohonyn nhw'n gerfiedig.

Tua milltir i'r de o'r pentref saif Capel yr Iesu, a godwyd yn 1619-1623 a'i atgyweirio yn y 18g. Hefyd yn y pentref, ceir tafarn hanesyddol, sef 'Y Ceffyl Gwyn'.

Pobl o Lanfair Dyffryn Clwyd
Simwnt Fychan - ganwyd y bardd yn y pentref tua 1530.
John Williams (naturiaethwr) a glawddwyd yn y fynwent.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Oriel

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Ddinbych
 
Pentrefi Sir Ddinbych
Colorado

Talaith yng ngorllewin Unol Daleithiau America yw Colorado.

Llysenw Colorado yw "Talaith y Canmlwyddiant" () am iddi gael ei derbyn i'r undeb ym 1876, can mlynedd ers Datganiad Annibyniaeth yr Unol Daleithiau.

Dinasoedd Colorado

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
   www.colorado.gov

 
Gorllewin yr Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Cenedlaetholdeb Arabaidd

Ideoleg genedlaetholgar yn y Byd Arabaidd yw cenedlaetholdeb Arabaidd. Ffurf o genedlaetholdeb diwylliannol yw hi sy'n amgylchynu undeb pobl Arabaidd, ac yn aml gwladwriaethau Arabaidd, trwy eu hunaniaeth o hanes, diwylliant ac iaith (Arabeg) debyg; cysyniad a elwir hefyd yn Ban-Arabiaeth. Un gysyniad sydd yn cael ei hybu gan rai cenedlaetholwyr Arabaidd yw dilead neu leihad dylanwad Gorllewinol yn y Dwyrain Canol.

 
Arabiaid
Y Byd Arabaidd
Caniadau Cymru

Blodeugerdd Gymraeg o gerddi rhydd a gyhoeddwyd ar ddiwedd y 19g yw Caniadau Cymru. Fe'i golygwyd gan William Lewis Jones (1866 - 1922). Cyhoeddwyd yr argraffiad cyntaf yn ddwy gyfrol yn 1897 a chafwyd adargraffiad mewn un gyfrol yn 1907 gan y cyhoeddwyr Jarvis a Foster o Fangor.

Disgrifiad
Y bwriad wrth gyhoeddi Caniadau Cymru oedd cael fersiwn Cymraeg o'r Golden Treasury of Songs and Lyrics Saesneg gan William Palgrave (1861 a sawl argraffiad ers hynny: un o'r blodeugerddi mwyaf llwyddiannus erioed). Mae'r casgliad yn rhychwantu'r cyfnod o tua 1450 (Gwilym Tew) hyd gyfnod Ceiriog.

Mae'r beirdd yn cynnwys Edward Morris, Huw Morys, Edward Richard, Twm o'r Nant, Cawrdaf, Robert Davies (Bardd Nantglyn), Dafydd Ddu Eryri, John Blackwell (Alun), Ieuan Glan Geirionydd, Eben Fardd, William Williams (Caledfryn), Talhaiarn, Owen Wynne Jones (Glasynys), William Thomas (Islwyn) a Mynyddog.

Llyfryddiaeth
William Lewis Jones (gol.), Caniadau Cymru (Jarvis a Foster, Bangor, 1897; adargraffiad 1907)

Blodeugerddi Cymraeg
Llyfrau Cymreig y 19eg ganrif
Llyfrau 1897
Nennius

Cysylltir Nennius, neu Nemnivus (floruit efallai tua 800), a’r traethawd  Lladin Historia Brittonum, sy’n ffynhonnell bwysig ar gyfer hanes cynnar Cymru.

Tystiolaeth amdano
Mae cryn dipyn o amheuaeth ai Nennius oedd awdur yr  Historia Brittonum. Mae un teulu o lawysgrifau o’r testun yma  yn ei briodoli i ‘Nennius, gostyngedig was a gweinidog Crist, trwy ras Duw, disgybl Elvodugus’. Credir mai Elfodd (weithiau Elfoddw) oedd Elvodugus; mae cyfeiriadau ato yn yr Annales Cambriae yn perswadio eglwys Cymru i newid eu dull o benderfynu dyddiad y Pasg i gydymffurfio a gweddill yr eglwys Gatholig. Roedd hyn yn 768, ac yn nes ymlaen cyfeirir at farw Elfodd yn  809.  Gellir casglu felly fod y Nennius yma yn ei flodau tua’r flwyddyn 800.

Yn ôl  David N. Dumville dim ond un teulu o lawysgrifau sy’n priodoli yr Historia Brittonum i Nennius, ac mae’r rhain i gyd yn deillio o lawysgrif o’r 11g, tra nad yw llawysgrifau sy’n deillio o ffynhonnell gynharach yn priodoli’r gwaith i Nennius.

Mae hefyd gofnod mewn llawysgrif Gymraeg o’r 9g am ysgolhaig o’r enw Nennius a atebodd gyhuddiad ysgolhaig Sacsonaidd nad oedd gan y Brythoniaid ei gwyddor eu hunain trwy ddyfeisio gwyddor yn y fan a’r lle.  Nid oes sicrwydd a yw hwn yr un person â Nennius, disgybl Elfodd.

Llyfryddiaeth
David N. Dumville, ‘Nennius and the Historia Brittonum’, Studia Celtica, 10/11 (1975/6), 78-95
Nora K. Chadwick, ‘Early Culture and Learning in North Wales’, Studies in the Early British Church (1958).
John Owen Jones (gol.), O Lygad y Ffynnon: cyfieithiadau o weithiau haneswyr boreuaf Cymru (Davies ac Evans, Y Bala, 1890)
John Morris (gol.), Nennius: British History, and The Welsh Annals (Phillimore, Llundain, 1980). Cyfres 'History from the Sources' (Lladin gwreiddiol a chyfieithiad Saesneg)

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Historia Brittonum - y testun ar wefan yr Avalon Project.

Cristnogion Cymreig
Genedigaethau'r 8fed ganrif
Hanesyddion Cymreig
Llenorion Cymreig yn yr iaith Ladin
Llenorion Cymreig yr 8fed ganrif
Llenorion Cymreig y 9fed ganrif
Marwolaethau'r 9fed ganrif
Elfodd

Clerigwr o Wynedd oedd Elfodd (m. 809). Ffurf arall ar ei enw yw Elfoddw (Lladin Elbodug). Roedd yr hanesydd Cymreig cynnar Nennius yn ei edmygu. Mae'n bosibl ei fod yn aelod o'r clas (mynachlog gynnar) yng Nghaergybi.

Bywgraffiad
Yn ôl traddodiad cafodd ei urddo'n Esgob Bangor yn 755, ond mae haneswyr yn amheus am ddilysrwydd hynny. Mae'r enw 'archiescopus Guenedotae' yn amwys hefyd. Serch hynny mae'n bur debyg y medrwn ei gyfri fel un o esgobion cynnar Bangor gan fod tir yr esgobaeth honno'n cyfateb i diriogaeth teyrnas Gwynedd fwy neu lai. Caradog ap Meirion (730? - 798?) oedd brenin Gwynedd yn amser Elfodd.

Rhoes Elfodd arweiniad pwysig i'r eglwys gynnar yng Nghymru, a oedd yr olaf o'r Eglwysi Celtaidd i glymu wrth yr hen system o ddyddio'r Pasg, trwy fabwysiadu'r dull Rhufeinig o wneud hynny. Digwyddodd hynny yn 768 yn ôl yr Annales Cambriae.

Roedd Nennius yn galw ei hun yn ddisgybl i Elfodd - "Ego Nennius Elvodugi disciplus" - ac yn cyfeirio ato fel 'y mwyaf sanctaidd o'r esgobion oll'.

Ceir cyfeiriaid at ei farwolaeth yn yr Annales Cambriae:
'Elbodug archiescopus Guenedotae regione migravit ad Dominum' (Bu farw - yn llythrennol 'aeth at Dduw' - Elfodd, archesgob rhanbarth Gwynedd)

Cyfeiriadau

Cymry'r 8fed ganrif
Cymry'r 9fed ganrif
Cristnogaeth yng Nghymru
Esgobion Bangor
Genedigaethau'r 8fed ganrif
Marwolaethau 809
Pobl o Wynedd
Teyrnas Gwynedd
Fastidius

Esgob o Frython ac awdur yn yr iaith Ladin oedd Fastidius (fl. 411).

Mae'r hanesydd Lladin canoloesol Gennadius yn cyfeirio at Fastidius yn ei lyfr am Gristnogion cynnar enwog De Viris illustribus. Yn ôl yr hanesydd Fastidius oedd awdur gwaith ar y fuchedd Gristnogol, De Vita Christiana:
'Ysgrifennodd Fastidius, un o esgobion y Brythoniaid, i ŵr o'r enw Fatalis, lyfr ar "Y Fuchedd Gristnogol" ac un arall o "Gyngor i Weddwon", ill dau yn iach eu dysgeidiaeth ac yn deilwng i Dduw'.

Mae'r ail lyfr yn dangos dylanwad dysgeidiaeth Pelagius gan geryddu'r cyfoethogion a mynnu tegwch i'r tlawd, ond mae ei awduraeth yn ansicr.

Ffynonellau
Meic Stephens (gol.), Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru (Caerdydd, 1986)
Hugh Williams, Christianity in Early Britain (Rhydychen, 1912)

Esgobion
Cristnogion
Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Llenorion y 5ed ganrif
Pobl y 5ed ganrif
Clas

Math o fynachlog neu gymuned Gristnogol gynnar oedd y clas. Daw'r enw o'r Lladin monastica classis. 'Claswr' oedd y gair am aelodau'r clas.

Roedd y clas yn rhan o'r Eglwys Geltaidd ac yn nodweddiadol o'r eglwys honno. Defnyddir y gair 'mynachlog' i ddisgrifio'r clas, ond mewn gwirionedd roedd y sefyllfa'n amrywio o le i le ac o gyfnod i gyfnod. Yn sicr nid mynachlogydd yn yr ystyr gyffredin heddiw oedden nhw. Credir fod tri math o ffurfiau ar y bywyd cymunedol Cristnogol yn y Gymru gynnar. Roedd rhai meudwyon yn byw 'yn yr anialawch', mewn ogofâu er enghraifft, ar ben eu hunain neu gyda chwmni bach o ddisgyblion neu gyd-feudwyon. Roedd yna gymunedau mwy rheolaidd yn ogystal, gan amlaf yn trin y tir o gwmpas llan neu eglwys gynnar. Yn olaf roedd yna ganolfannau mawr fel Tyddewi, Llanbadarn Fawr, Clynnog Fawr a Llanilltud Fawr gyda chlerigwyr a mynachod. Yn aml iawn roedd y sefydliadau hyn yn ganolfannau dysg.

Roedd rheolau'r clasau Cymreig yn fwy llac o lawer nac yn y mynachlogydd diweddarach a sefydlwyd yng Nghymru gan y Sistersiaid ac eraill. Roedd abad y clas a chlerigwyr eraill yn rhydd i briodi a chael plant. O ganlyniad roedd yr abadaeth a swyddi pwysig eraill yn tueddu i fod yn etifeddol ac yn cael eu trosglwyddo o'r tad i'r mab, ffaith a syfrdanodd y mynachod Normanaidd cyntaf. Roedd aelodau'r clas yn perchen tir fel unigolion yn ogystal. Cymunedau oeddynt felly, yn hytrach na mynachlogydd ffurfiol. Roeddent yn mwynhau nawdd brenhinoedd Cymreig ac roedd yn ddigwyddiad cyffredin i aelodau o'r teuluoedd brenhinol ymneilltuo i glas hefyd.

Rhai clasau cynnar
Aberdaron
Abergele
Bangor Fawr
Bangor Is-Coed
Priordy Beddgelert
Ynys Bŷr
Caergybi
Clynnog Fawr
Ynys Echni
Eglwys Gymyn
Ynys Enlli
Henfynyw
Llanarthne
Llancarfan
Llandaf
Llandeilo Fawr
Llandinam
Llandyfaelog
Llandudoch
Llanddewi Brefi
Llanelwy
Llangollen
Llangurig
Llanilltud Fawr
Llansadwrn
Meifod
Priordy Penmon
Rhosili
Ynys Seiriol
Tyddewi
Tywyn

Llyfryddiaeth
Oliver Davies, Celtic Christianity in Early Medieval Wales (Caerdydd, 1996)
Wendy Davies, Wales in the Early Middle Ages (Gwasg Prifysgol Leicester, 1982)

 
Cristnogaeth yng Nghymru
Yr Oesoedd Canol yng Nghymru
Vladimir Putin

Gwleidydd Rwsaidd ac Arlywydd Ffederasiwn Rwsia ers 2012 a chyn hynny o Fai 2000 hyd Fai 2008 yw Vladimir Putin (trawslythreniad amgen: Fladimir Pwtin; ) (ganed 7 Hydref 1952). Fe ddaeth yn arlywydd gweithredol ar 31 Rhagfyr 1999, yn olynydd i Boris Yeltsin, ac fe'i arwisgwyd yn arlywydd ar ôl etholiadau ar 7 Mai 2000. Yn 2004, fe'i ail-etholwyd am ail dymor a ddaeth i ben ar 2 Mawrth 2008; cafodd ei olynu gan Dmitry Medvedev. Yn ôl y cyfansoddiad ar y pryd, ni allai gael ei ail-ethol drachefn. Serch hynny, datganodd y byddai yn sefyll dros sedd yn y Duma fel ymgeisydd cyntaf ar restr etholiadol plaid Rwsia Unedig (Edinaya Rossiya). Agorodd hynny y posibilrwydd iddo gymryd swydd Prif Weinidog Rwsia o dan yr arlywydd newydd: un o benderfyniadau cyntaf Medvedev oedd cynnig y swydd honno iddo.

Mae swyddogion llywodraeth yr Unol Daleithiau wedi honni ei fod e wedi arwain ymyrraeth Rwsiadd yn Etholiad arlywyddol yr Unol Daleithiau, 2016 yn erbyn Hillary Clinton ac mewn cefnogaeth i Donald Trump, ond mae Putin wedi gwadu a beirniadu hyn sawl gwaith.

Blynyddoedd cynnar a gyrfa gyda'r KGB 
Ganed Putin yn Leningrad (St Petersburg heddiw) ar 7 Hydref 1952.

Graddiodd Putin o gangen ryngwladol Adran Cyfraith Prifysgol Wladwriaethol Leningrad ym 1975, ac ymunodd â'r KGB. Yn y brifysgol, daeth yn aelod o'r blaid gomiwnyddol, ac fe fu'n aelod tan fis Awst 1991.

Bywyd personol

Ei gyfnod yn brif weinidog a'i dymor cyntaf yn arlywydd

Tsietsnia

Wcráin 
Ym mis Chwefror 2022, gorchmynnodd Putin filwyr Rwseg i oresgyn Wcráin. Arweiniodd Rhyfel Rwsia ar Wcráin ar golli bywydau miloedd o filwyr Rwsaidd, a chreu oddeutu 10 miliwn o ffoaduriaid Wcreinaidd.

Materion Tramor

Safbwyntiau 
Mae Putin yn arddel safbwynt geidwadol ar faterion cymdeithasol, diwylliannol a gwleidyddol. Mae gwaith yr athronydd ffasgaidd Ivan Ilyin yn ddylanwad arno. Mae sawl wedi dadansoddi yr hyn a elwir yn Pwtiniaeth sef credo wleidyddol a gweithredol Putin fel Arlywydd a Phrif Weinidog Ffederasiwn Rwsia.

Cyfeiriadau 

Arlywyddion Rwsia
Prif Weinidogion Rwsia
Gwleidyddion Rwsiaidd
Genedigaethau 1952
Pobl o St Petersburg
John Davies

Gall John Davies gyfeirio at nifer o bobl wahanol:

John Davies (bardd) (1565?-1618)
Siôn Dafydd Rhys (John Davies) (1534-tua 1619), ysgolhaig a hynafiaethydd
Dr. John Davies (Mallwyd) (c.1567 - 1644), geiriadurwr a golygydd argaffiad 1620 o'r Beibl yn Gymraeg
John Davies (1627-1693), cyfieithydd
John Davies (Siôn Dafydd Las) (m. 1694), bardd
John Davies (Annibynnwr) (1737-1821)
John Davies, Tahiti (1772–1855), cenhadwr
John Davies (peiriannydd) (1783–1855)
John Davies (Brychan) (1784-1864), bardd
John Davies (1806-1886), llenor
John Davies (Ossian Gwent) (1839-1892), bardd
John Davies (Ioan Idris) (1821-1889)
John Davies (golygydd) (1823-1874)
John Davies (Taliesin Hiraethog) (1841-1894)
John Davies (Gwyneddon) (1832-1904)
Dr John Davies (hanesydd) (1938-2015), hanesydd a darlledydd, awdur Hanes Cymru
John Davies (chwaraewr rygbi) (ganed 1969), fu'n chwarae i Gastell Nedd a Chymru.

Hefyd,
John Cadvan Davies (1846–1923)
John Glyn Davies (1870–1953)
John Humphreys Davies (1871–1926)
John Philip Davies (1786-1832)
John S Davies (cemegydd) (m. 22 Ionawr 2016): arbenigwr mewn peptidau cylch.
John Davies (hanesydd)

Hanesydd Cymreig oedd John Davies (25 Ebrill 1938 – 16 Chwefror 2015), a oedd hefyd yn adnabyddus fel darlledwr. Ei lyfr enwocaf oedd Hanes Cymru (ail argraffiad 2006), sy'n cael ei ystyried gan lawer o feirniaid fel y gyfrol orau i'w chyhoeddi ar y pwnc.

Bywgraffiad
Ganed John Davies yn Ysbyty Llwynypia, Rhondda Fawr yn fab i Mary (née Potter) a Daniel Davies o Heol Dumfries, Treorci. Magwyd yn Nhreorci ond symudodd ei deulu i bentref Bwlchllan ger Llanbedr Pont Steffan pan oedd yn saith oed a felly daeth yn adnabyddus i lawer fel John Bwlch-llan neu Bwlchws. Addysgwyd ef yn ysgolion Treorci, Bwlch-llan a Thregaron, yna ym Mhrifysgol Cymru, Caerdydd a Choleg y Drindod, Caergrawnt. Daeth yn aelod o Adran Hanes Cymru ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth ac yn Warden Neuadd Pantycelyn yno. Wedi ymddeol, symudodd i fyw i Gaerdydd. 
John Davies oedd ysgrifennydd cenedlaethol cyntaf Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

Yn 2005 cyflwynwyd Gwobr Glyndŵr iddo yn ystod Gŵyl Machynlleth am ei gyfraniad i'r celfyddydau yng Nghymru. Bu hefyd yn olygydd cyffredinol Gwyddoniadur Cymru yr Academi Gymreig.

Fe'i ddyfarnwyd yn Gymrodor gyda'r Coleg Cymraeg Cenedlaethol yn 2013 a sefydlwyd Gwobr Goffa Dr John Davies am y traethawd Hanes Cymru orau yn ei enw yn 2015.

Bywyd personol
Priododd ei wraig Janet (nee Mackenzie) yn 1966. Roedd hithau yn hanesydd ac yn frodor o Flaenau Gwent. Cawsant pedwar o blant sef Anna, Beca, Guto and Ianto.

Mewn cyfweliad gyda HTV Cymru yn Nhachwedd 1998, daeth allan fel dyn deurywiol.

Cyhoeddiadau
Cardiff and the Marquesses of Bute (1981)
The Green and the Red: Nationalism and Ideology in Twentieth Century Wales (1984)
Hanes Cymru (1990; ail-argraffiad 2006)
Broadcasting and the BBC in Wales (1994)
A History of Wales (1994) (cyfieithiad o Hanes Cymru; ail-argraffiad 2006)
Plaid Cymru oddi ar 1960 (1997)
The Making of Wales (1999)
The Celts (2000)
Y Celtiaid (2001)
A Pocket Guide Series: Cardiff (2002)
Rhanbarth Ymylol? Y Gogledd-Ddwyrain a Hanes Cymru (Caerdydd, 2007)
Cymru: Y 100 lle i’w gweld cyn marw (Y Lolfa, 2009)

Cyfeiriadau

Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerdydd
Cyn-fyfyrwyr Coleg y Drindod, Caergrawnt
Genedigaethau 1938
Hanesyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Hanesyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Hanesyddion Cymreig yn yr iaith Gymraeg
Hanesyddion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion LHDT
Marwolaethau 2015
Pobl o Rondda Cynon Taf
All Saints

Grŵp pop o Loegr yw All Saints. Mae yna bedwar aelod i'r grŵp, sef Shaznay Lewis, Melanie Blatt, Nicole Appleton a Natalie Appleton.

Albymau 
 All Saints - #2
 Saints & Sinners - #1
 Studio 1 - #40

Senglau 
 "I Know Where It's At" - #4
 "Let's Get Started" (wedi'i ryddhau yn Japan yn unig) -
 "Never Ever" - #1
 "Bootie Call" - #1
 "War Of Nerves" - #7
 "Pure Shores" - #1
 "Black Coffee" - #1
 "All Hooked Up" - #7
 "Rock Steady" - #3
 "Chick Fit" - 256

Bandiau Seisnig
Priordy

Mynachlog Gristnogol dan reolaeth prior yw priordy. Cymuned fechan o fynachod sy'n byw mewn priordy, sydd fel rheol yn gangen o gymuned fwy sy'n byw mewn abaty dan reolaeth abad. Ystyr lythrennol y gair 'priordy' yw "Tŷ'r Prior" mewn cyferbyniad â "Thŷ'r Abad", sef yr abaty.

Er bod prioresau i'w cael yn yr eglwys Gristnogol nid yw'n arfer galw eu tai yn briordai.

Priordai Cymru

Roedd yna sawl priordy yng Nghymru. Dyma'r pwysicaf:
Priordy Penmon ar Ynys Môn
Priordy Beddgelert
Priordy'r Fenni
Priordy Aberhonddu
Priordy Ynys Bŷr
Priordy Ewenni
Priordy Ieuan Efengylwr a Theulyddog yng Nghaerfyrddin
Priordy Cas-Gwent
Priordy Gallt Eurin, Sir Fynwy
Priordy Hwlffordd
Priordy Llanddewi Nant Hodni, yn y Mynyddoedd Duon
Priordy Trefynwy
Priordy Penfro
Priordy Pyll, Sir Benfro
Priordy Wysg

Gweler hefyd 
 Abaty
Justin Timberlake

Mae Justin Timberlake (ganwyd 31 Ionawr 1981) yn ganwr sydd yn dod o America.

Cantorion Americanaidd
Genedigaethau 1981
Gargoil

Pistyll bargod yn ymestyn trwy geg agored cerflun ar fur neu fargod adeilad eglwysig yw gargoil (Saesneg Canol gargoyl o'r Ffrangeg Canol gargouille, o gargouiller "byrlymu"). Yn wreiddiol cyfyngid y term i ddisgrifio'r pistyll bargod ei hun ond yn fuan daeth i olygu'r ffigwr cerfiedig yn ogystal. Erbyn heddiw mae'r enw yn cael ei ddefnyddio ar lafar i gynnwys ffigyrau rhyfedd o unrhyw fath a geir ar fur eglwys neu adeilad hynafol arall (chimera yw'r enw cywyir am y dosbarth hwnnw o ffigyrau).

Fel rheol mae gargoil ar ffurf rhyw fwystfil anhygoel neu ffigwr dynol rhyfeddol. Mae'n ymestyn allan o fargodau neu furiau eglwysi, yn arbennig rhai o'r cyfnod Gothig. Ei bwrpas yn wreiddiol oedd i ddychryn ysbrydion drwg a phwerau maleisus. Roedd hefyd yn fodd darluniol i gyferbynu drygioni'r byd tu allan â'r sancteiddrwydd y tu mewn i'r adeilad.

Ceir ffigyrau tebyg mewn rhai traddodiadau crefyddol a phensaernïol y tu allan i Gristnogaeth, er enhgraifft temlau a chestyll y Dwyrain Pell, ond er bod yr enw 'gargoil' yn cael ei ddefnyddio weithiau yn y cyd-destun hwnnw fel rheol fe'i cyfyngir i'r traddodiad pensaernïol Cristnogol.

Dreigiau
Cristnogaeth
Pensaernïaeth
Creaduriaid mytholegol
Nwy

Mae nwy yn un o'r pedwar prif gyflwr mater (ynghyd â solid, hylif a phlasma). Gall nwy pur gael ei wneud allan o atomau unigol (e.e. nwy nobl neu nwy atomig fel neon) neu foleciwlau elfennaidd wedi'i wneud o un math o atom (e.e. carbon deuocsid). Mae cymysgedd nwyon yn cynnwys nifer o nwyon pur fel y mae atmosffer y Ddaear. Yr hyn sy'n gwneud nwy mor wahanol i hylif neu solid ydy'r gap neu'r lle gwag rhwng yr holl ronynnau. Effaith y lle gwag yma ydy nwy di-liw, fel arfer.

Nwyon elfennaidd
Yr unig elfennau cemegol sy'n sefydlog ar dymheredd a gwasgedd Ssafonol (STP) yw: hydrogen (H2), nitrogen (N2) ac ocsigen (O2); a hefyd dau halogen, fflworin (F2) a chlorin (Cl2). Mae'r rhain, wedi'u grwpio gyda'r nwyon nobl (heliwm) (He), neon (Ne), argon (Ar), crypton (Kr), xenon (Xe) a radon (Rn)) yn cael eu galw'n "nwyon elfennaidd". Ar y llaw arall, maen nhw weithiau'n cael eu galw'n "nwyon moleciwlaidd" er mwyn eu gwahaniaethu oddi wrth moleciwlau sydd hefyd yn elfennau cemegol.

Gweler hefyd
Nwy naturiol
Nwy petroliwm hylifol (LPG)

Cemeg
Ffiseg
Fodca

Diod feddwol sy'n tarddu o Rwsia yw fodca (Rwseg: водка, vodka). Diod ddi-liw ydyw, sy'n cael ei gwneud o rawn megis rhyg a gwenith, neu datws. Caiff y ddiod ei distyllu, a weithiau gwneir hyn sawl tro.

Fel arfer mae gan fodca gynnwys alcohol o rhwng 35% a 50% yn ôl unedau cyfaint. Mae'r fodca Rwsaidd, Lithiwanaidd a Pwylaidd yn 40% (80 prawf alcohol). Gellir priodoli hyn i safonau cynhyrchu fodca Rwsiaidd a gyflwynwyd gan Alexander III ym 1894. Yn ôl yr Amgueddfa Fodca ym Moscow, darganfu'r cemegwr Rwsaidd Dmitri Mendeleev (a oedd yn fwyaf adnabyddus am ei waith yn datblygu'r Tabl Cyfnodol) mai'r canran perffaith o alcohol yn ei farn ef oedd 38. Fodd bynnag, am fod gwirodydd yn cael eu trethu yn ôl canran yr alcohol a oedd ynddynt, aethpwyd a'r rhid i 40 er mwyn hwyluso'r gwaith trethu. Mae rhai llywodraethau wedi gosod lleiafswm cynnwys alcohol ar gyfer diodydd a elwir yn "fodca". Er enghraifft, dywed yr Undeb Ewropeaidd fod yn rhaid cael lleiafswm o 37.5% o alcohol yn ôl unedau cyfaint.

Yn draddodiadol caiff fodca ei yfed ar ei ben ei hun yng ngwledydd Dwyrain Ewrop; deillia ei boblogrwydd mewn gwledydd eraill oherwydd ei addasrwydd ar gyfer coctêls a diodydd cymysg eraill, fel y Bloody Mary, Screwdriver, Fodca Martini neu Fodca Tonic.

Cyfeiriadau 

Gwirodydd
Tonga

Ynysfor annibynnol ym Mholynesia yn ne'r Cefnfor Tawel yw Tonga (yn swyddogol Teyrnas Tonga). Lleolir y wlad i'r gogledd o Seland Newydd, i'r dwyrain o Ffiji, i'r de o Samoa ac i'r gorllewin o Niue. Nuku'alofa ar yr ynys fwyaf Tongatapu yw'r brifddinas. Cristnogaeth yw'r brif grefydd.

Enwogion 
 Sione Lātūkefu (m. 1995), hanesydd
 Tonga Fifita (g. 1959), codymwr ac actor
Amgueddfa Werin Cymru

Amgueddfa awyr-agored sy'n cofnodi hanes phensaerniaeth, diwylliant a ffordd o fyw y Cymry yw Amgueddfa Werin Cymru. Mae'n rhan o Amgueddfa Cymru. Lleolir yr amgueddfa yn nhiroedd castell Sain Ffagan, ar gyrion Caerdydd.

Mae'r amgueddfa yn nodedig am ei chasgliad o adeiladau traddodiadol a symudwyd yno o bob rhan o Gymru, carreg wrth garreg. Mae'n gofnod gwerthfawr o hanes y genedl ac er mwyn arddangos ac astudio agweddau ar ddiwylliant Cymru o'r 15g ymlaen, gan gynnwys pensaernïaeth draddodiadol, crefftau, offer amethyddol, llên gwerin, dillad, ac ati. Mae yno hefyd nifer o dai Celtaidd wedi'u codi ac arteffactau o'r cyfnod ynghyd ag elfen o ail-greu ac ail-actio cyfnod o'n hanes.

Hanes
Syniad y bardd a'r arbenigwr llên gwerin Iorwerth C. Peate oedd sefydlu'r amgueddfa, ar sail Skansen, sef amgueddfa awyr-agored pensaerniaeth brodorol Sweden yn Stockholm. Ond roedd rhan fwyaf o adeiladau Skansen yn rai pren, a byddai amgueddfa tebyg yng Nghymru yn naturiol yn fwy uchelgeisiol ocherwydd fod adeiladau brodorol Cymru wedi eu adeiladu o gerrig yn bennaf. Dechreuwyd y gwaith o ddatblygu'r amgueddfa ym 1946 yn dilyn y rhodd o'r castell a'i thiroedd gan Iarll Plymouth, agorodd yn swyddogol ym 1948. Peate oedd y curadur cyntaf, ac fe'i olynwyd gan Trefor M. Owen.

Cynlluniwyd prif adeilad yr amgueddfa gan Dale Owen, yn gweithio ar gyfer Partneriaeth Percy Thomas, ac fe'i adeiladwyd rhwng 1968 a 1974. Enillodd y Fedal Aur am Bensaernïaeth yn Eisteddfod Genedlaethol 1978.

Adeiladau yn Amgueddfa Werin Cymru

Digwyddiadau 
Mae'r amgueddfa wedi cynnal yr "Everyman Open Air Theatre Festival" (a ddechreuodd ym 1983) ers 1996, pan symudwyd yno o Erddi Dyffryn ger Casnewydd. Mae'r ŵyl yn cynnwys drama Shakespeare, cynhyrchiad gerddorol a sioe ar gyfer y teulu, ac mae wedi dod yn rhan elfennol o galendr theatr yng Nghymru dros y 25 mlynedd diwethaf.

Ffilmwyd y rhan fwyaf o benodau Doctor Who "Human Nature" a "The Family of Blood" yn Sain Ffagan. Ffilmiwyd penodau Poldark yno hefyd.

Ffynonellau

Gweler hefyd
Achub Eglwys Sant Teilo - Ailgodi Adeilad Canoloesol; cyfrol gyda 100 o luniau lliw

Dolenni allanol 
 

Werin Cymru
 
Caerdydd
Diwylliant gwerin Cymru
Sefydliadau 1948
Sain Ffagan

Mae'r erthygl hon yn sôn am y gymuned; am yr Amgueddfa Werin, gweler yma.

Pentref a chymuned yng Nghaerdydd yw Sain Ffagan (). Saif ar gyrion gorllewinol y ddinas. Rhed Afon Elai trwyddo. Yn y castell a'i barcdir ceir Amgueddfa Werin Cymru. Daw'r enw o enw'r sant chwedlonol Ffagan, sy'n ymddangos yng ngwaith Sieffre o Fynwy.

Yn 1648 ymladdwyd un o frwydrau mawr y Rhyfel Cartref yn Sain Ffagan, a adnabyddir fel Brwydr Sain Ffagan.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
 Tannatt William Edgeworth David (1858-1934), fforiwr.

Gweler hefyd
 Amgueddfa Werin Cymru Sain Ffagan
 Brwydr Sain Ffagan

Cyfeiriadau

Pentrefi Caerdydd
Cymunedau Caerdydd
Amgueddfa Genedlaethol y Glannau

Canolfan ar gyfer astudio pob agwedd ar fywyd morwrol Cymru yw Amgueddfa Genedlaethol y Glannau (Saesneg: National Waterfront Museum). Fe'i lleolir yn Abertawe ac mae'n rhan o Amgueddfa Cymru. Mae hefyd yn Fan Angoru ERIH, yr European Route of Industrial Heritage.

Mae'r adeilad newydd wedi ei adeiladu o lechi a gwydr ac wedi ei gyfuno â hen adeilad warws rhestredig ar Radd II (bu gynt yn Amgueddfa Diwydiant a Môr Abertawe). Mae'r amgueddfa newydd yn delio gyda hanes y Chwyldro Diwydiannol gan gyfuno eitemau hanesyddol o bwys gyda thechnolegau cyfoes megis sgrîn gyffwrdd a systemau cyflwyno amlgyfrwng. Dyluniwyd yr adeiad a'r arddangosfa gan Wilkinson Eyre a Landesign; Davis Langdon oedd rheolwr y cynllun.

Dechreuodd y syniad ar gyfer yr amgueddfa ddod i'r fei mewn ymgynghoriad cyhoeddus yn Ebrill 1998, a derbyniwyd arian gan Awdurdod Datblygu Cymru a Chronfa Treftadaeth y Loteri ymysg eraill. Agorwyd yr amgueddfa'n swyddogol yn Hydref 2005, mewn seremoni a fynychwyd gan nifer o enwogion Cymreig megis Gareth Edwards a'r Prif Weinidog, Rhodri Morgan. Dywed rhai fod y datblygiad yn dwyn sylw oddi ar canol y ddinas, sydd wedi dioddef dirywiad economaidd ers ddechrau'r 1980au.

Gwnaethpwyd yr Amgueddfa yn lle i gynnal priodasau ar 15 Rhagfyr 2005.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
Gwefan yr amgueddfa

Genedlaethol y Glannau
Adeiladau rhestredig Gradd II Abertawe
Arfordiroedd Cymru
Y Chwyldro Diwydiannol
Amgueddfa Lechi Cymru

Mae Amgueddfa Lechi Cymru () yn aelod-amgueddfa o Amgueddfa Cymru. Ei phwrpas yw arddangos agweddau ar y diwydiant llechi yng ngogledd Cymru.

Lleolir yr amgueddfa yn hen weithdai Chwarel Dinorwig, ar lan Llyn Padarn ger Llanberis, yng nghysgod Elidir Fawr. Mae'n rhan o Barc Gwledig Llyn Padarn. Agorodd i'r cyhoedd ym 1972.

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
 

Adeiladau rhestredig Gradd I Gwynedd
Llechi
Diwydiant llechi Cymru
Llanberis
Sefydliadau 1972
Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru

Mae Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru yn aelod-amgueddfa o Amgueddfa Cymru. Fe'i lleolir yng Nghaerllion, ger Casnewydd, de-ddwyrain Cymru.

Sefydlwyd yr amgueddfa i bobl ddysgu am y llengoedd Rhufeinig, yn arbennig mewn perthynas â Chymru a'r gaer Rufeinig ger y dref.

Dolen allanol
 

Adeiladau rhestredig Gradd II Casnewydd
Lleng Rufeinig Cymru
Lleng Rufeinig Cymru
Caerllion
Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Amgueddfa Wlân Cymru

Un o aelod-amgueddfeydd Amgueddfa Cymru yw Amgueddfa Wlân Cymru. Ei bwrpas yw dysgu ymwelwyr am bwysigrwydd diwydiant gwlân Cymru ym mywyd economaidd y wlad yn y gorffennol.

Fe'i lleolir ym mhentref Dre-fach Felindre, oedd ar un adeg yn ganolfan bwysig i'r diwydiant gwlân yn ne Cymru, ger Castellnewydd Emlyn, tua 16 milltir i'r gorllewin o Gaerfyrddin ar yr A484.

Mae'r Amgueddfa yn cynnwys Melin Wlân Teifi sy'n cynhyrchu nwyddau o wlân, gan gynnwys carthenni Cymreig.

Dolen allanol
 

Amgueddfa Cymru
Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Gaerfyrddin
Gwlân
Hanes Sir Gaerfyrddin
Tudno

Gweler hefyd Tudno (gwahaniaethu).

Tudno (bl. 6g efallai) yw nawddsant Llandudno yng ngogledd Cymru. Ceir eglwys a gysegrwyd iddo ar Y Gogarth, ger Llandudno. Dethlir Ŵyl Mabsant ar 5 Mehefin.

Hanes a thraddodiad
Ychydig a wyddys amdano. Yn ôl traddodiad roedd yn un o saith mab Seithenyn, porthor llys Gwyddno Garanhir. Pan foddwyd Cantre'r Gwaelod oherwydd esgeulustra Seithenyn aeth ei feibion yn fynachod ym Mangor Is-Coed. Yno yn y clas roedd Tudno yn ddisgybl i Dunawd Sant.

O Fangor Is-Coed aeth Tudno i Ben y Gogarth a sefydlodd eglwys yno a elwir Eglwys Tudno ar ei ôl. Ceir llefydd eraill cysylltiedig â'r sant ar y Gogarth, fel 'Ffynnon Tudno'. Yn ôl traddodiad roedd yn byw am gyfnod fel meudwy yn 'Ogof Llech'. Mae 'Crud Tudno' yn enw ar faen sigl ar y Gogarth yn ogystal.

Llongau Tudno
Enwyd dwy long ar ôl y sant, sef yr USS Tudno a'r St Tudno. Roedd yr olaf yn gweithio hyd dechrau'r 1960au ar y gwasanaeth fferi rhwng Llandudno ac Ynys Manaw.

Cyfeiriadau

Cymry'r 6ed ganrif
Pobl o Landudno
Seintiau Cymru
Teyrnas Gwynedd
Penrhyn

Gweler hefyd Penrhyn (gwahaniaethu).

Pentir neu drwyn uchel o dir - creigiog yn aml - yn ymestyn allan i'r môr neu i lyn yw penrhyn. Mae'n elfen gyffredin mewn enwau lleoedd ac yn cyfateb weithiau i orynys (promontory).

Gweler hefyd
 Rhestr moroedd, baeau a phentiroedd Cymru

Daearyddiaeth arfordirol
Tirffurfiau
Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion

Cymdeithas wladgarol a diwylliannol a sedyflwyd gan Richard Morris yn Llundain yn 1751 yw Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion neu'r Cymmrodorion. Yn y gorffennol, gwnaeth y Gymdeithas gyfraniad blaenllaw i greu sefydliadau fel Eisteddfod Genedlaethol Cymru, Prifysgol Cymru, y Llyfrgell Genedlaethol a’r Amgueddfa Genedlaethol.

Cyhoeddiadau
Cyhoeddwyd y cylchgrawn ysgolheigaidd Y Cymmrodor o 1877 hyd 1951 a'r Cymmrodorion Record Series o 1889 ymlaen. Y Cymmrodorion hefyd yw cyhoeddwyr Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940 (1953) a'r fersiwn ar-lein. Mae Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion yn dal i gael ei gyhoeddi heddiw ac yn ffynhonnell bwysig ar gyfer ymchwil i lên, hanes a diwylliant Cymru.

Darlithoedd
Mae’r gymdeithas yn trefnu cyfres o ddarlithoedd ble y cyflwynir papurau yn y Saesneg a’r Gymraeg gan siaradwyr o’r byd academaidd a chyhoeddus.

Cynhelir ein cyfarfodydd yn Llundain a Chymru, mewn lleoliadau sy’n cynnwys y Senedd ym Mae Caerdydd a Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth. Cynhelir darlith arbennig yn y Gymraeg sef Darlith Goffa Syr T. H. Parry-Williams yn flynyddol yn yr Eisteddfod Genedlaethol.

Mae’r Gymdeithas hefyd yn cynnal llawer o ddigwyddiadau mewn cydweithrediad ag eraill, gan gynnwys y Sefydliad Materion Cymreig, Cymru yn Llundain a Chymdeithas Sir Drefaldwyn. Fel arfer, cynhelir Cyfarfod Cyffredinol Blynyddol y Gymdeithas ym mis Mai bob blwyddyn. Cyhoeddir y darlithoedd, ynghyd ag unrhyw gyfraniadau eraill, yn y Trafodion blynyddol.

Swyddogion
 Llywydd: Yr Athro Prys Morgan ers 2005
 Noddwr: Y Tywysog Siarl
 Ysgrifennydd: Peter Jeffreys
 Trysorydd: Huw Wynne-Griffith
 Ysgrifennydd Aelodaeth: Dr Adrian Morgan
 Golygydd: Yr Athro Helen Fulton, ers 2008

Llyfryddiaeth
R. T. Jenkins a Helen Ramage, A History of the Honourable Society of the Gwyneddigion and Cymmrodorion Societies, 1751-1951 (Llundain, 1951)

Gweler hefyd
Cymry Llundain

Dolen allanol
 

Cymry Llundain
Llên Cymru
Sefydliadau 1751
Sefydliadau eiriolaeth iaith Geltaidd
Brenhinoedd a breninesau'r Deyrnas Unedig

Dyma restr o frenhinoedd a breninesau'r Deyrnas Unedig ers ffurfio'r wladwriaeth honno yn 1801.

 Siôr III, brenin y Deyrnas Unedig 1760-1820 ŵyr Siôr II, brein Prydain Fawr cyn hynny
 Siôr IV, brenin y Deyrnas Unedig 1820-1830 mab Siôr III
 Gwilym IV, brenin y Deyrnas Unedig 1830-1837 brawd Siôr IV
 Victoria, brenhines y Deyrnas Unedig 1837-1901 nith Gwilym IV 
 Edward VII, brenin y Deyrnas Unedig 1901-1910 mab Victoria
 Siôr V, brenin y Deyrnas Unedig 1910-1936 mab Edward VII
 Edward VIII, brenin y Deyrnas Unedig 1936 mab Siôr V
 Siôr VI, brenin y Deyrnas Unedig 1936-1952 brawd Edward VIII
 Elisabeth II, brenhines y Deyrnas Unedig 1952-2022 merch Siôr VI
 Siarl III, brenin y Deyrnas Unedig 2022- mab Elisabeth II

 
Deyrnas Unedig
Gruffudd ap Rhys II

Roedd Gruffudd ap Rhys II (bu farw 25 Gorffennaf 1201) yn dywysog Deheubarth yn ne-orllewin Cymru. Roedd yn fab i Rhys ap Gruffudd (Yr Arglwydd Rhys) ac yn ŵyr i  Gruffudd ap Rhys.

Gruffydd oedd mab hynaf Rhys ap Gruffudd o'i wraig Gwenllian, merch Madog ap Maredudd tywysog Powys. Bwriad Rhys oedd i Gruffudd fod yn brif etifedd iddo, ac yn 1189 priodwyd ef a Matilda, merch William de Braose. Cawsant ddau fab, Rhys ac Owain. Yn ystod blynyddoedd olaf ei dad datblygodd gelyniaeth rhwng Gruffudd a'i frawd Maelgwn ap Rhys, pob un o'r ddau yn cael eu cefnofi gan frodyr eraill. Yn 1189 perswadiwyd Rhys i garcharu Maelgwn, a rhoddwyd ef i Gruffudd ei gadw yng Nghastell Dinefwr. Trosglwyddodd Gruffudd ef i'w dad-yng-nghyfraith, William de Braose. Trefnodd Rhys i Maelgwn gael ei ollwng yn rhydd yn 1192, ond erbyn hyn roedd ef a Gruffudd yn casau ei gilydd. Yn 1194 gorchfygodd Maelgwn a brawd arall, Hywel, eu tad a'i garcharu, er i Hywel ei ryddhau yn ddiweddarach.

Bu farw Rhys ap Gruffudd yn 1197. Cafodd Gruffudd gyfweliad a'r Archesgob Hubert y justiciar, a'i dderbyn fel etifedd ei dad, ond defnyddiodd Maelgwn filwyr a gyflenwyd gan Gwenwynwyn ab Owain o Bowys i ymosod ar Aberystwyth. Cipiodd y dref a'r castell, a chymerodd Gruffudd ei hun yn garcharor. Yn ddiweddarach trosglwyddodd ef i Gwenwynwyn, a throsglwyddodd yntau ef i'r Saeson, a'i carcharodd yng Nghastell Corfe. Yn 1198 roedd Gwenwynwyn yn bygwth meddiannau Seisnig yng Nghastell Paun ag Elfael, a gollyngwyd Gruffudd yn rhydd i geisio trefnu cytundeb. Methodd ei ymdrechion, ac yn y frwydr a ddilynodd gorchfygwyd Gwenwynwyn. Cadwodd Gruffudd ei ryddid, ac erbyn diwedd y flwyddyn roedd wedi cipio'r cyfan o Geredigion oddi wrth Maelgwn heblaw am gestyll Aberteifi ac Ystrad Meurig. Yn 1199 cipiodd Gastell Cilgerran. Daeth Maelgwn i gytundeb a'r brenin John, gan werthu castell Aberteifi iddo yn gyfnewid am feddiant o'r gweddill o Geredigion.

Ym mis Gorffennaf 1201 lladdwyd brawd arall, Maredudd ap Rhys, a chymerodd Gruffudd ei diroedd. Ar 25 Gorffennaf bu farw Gruffudd ei hun o afiechyd, a chladdwyd ef yn Abaty Ystrad Fflur.

Llyfryddiaeth
John Edward Lloyd (1911) A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, Green & Co.)

Cymry'r 12fed ganrif
Cymry'r 13eg ganrif
Marwolaethau 1201
Teyrnoedd Deheubarth
Teyrnas Deheubarth
Llinach Dinefwr
Tom Ward

Actor yw Tom Ward (ganwyd 11 Ionawr 1971), yn fwyaf adnabyddus am ei rôl fel Harry Cunningham yn y gyfres deledu Silent Witness. Cafodd ei eni yn Abertawe, yn fab i'r bardd John Powell Ward.

Cyfeiriadau

Actorion Cymreig
Genedigaethau 1971
Sŵn (UMCA)

Noson Gymraeg Urdd Myfyrwyr Aberystwyth yw Sŵn sy'n cael ei drefnu gan UMCA, Undeb Myfyrwyr Cymraeg Aberystwyth. Sefydlwyd Sŵn wedi trafodaethau rhwng Meilyr Emrys, Llywydd UMCA ar y pryd a Steve Pickup, Rheolwr Adloniant Urdd Myfyrwyr Aberystwyth yn ystod haf 2003. Penderfynwyd enwi'r noson yn Sŵn wedi cystadleuaeth ar stondin UMCA yn Eisteddfod Meifod, 2003. Cynhelir y noson bron a bod yn fisol a hynny ar nos Iau.

Prifysgol Aberystwyth
UMCA

Sefydlwyd Undeb Myfyrwyr Cymraeg Aberystwyth, neu UMCA, yn 1974 i gynrychioli buddiannau myfyrwyr Cymraeg eu hiaith sy'n mynychu Prifysgol Cymru Aberystwyth. UMCA sydd yn trefnu Sŵn bob mis a'r Ddawns Ryng-Golegol yn flynyddol. Lleolir swyddfa'r undeb yn Neuadd Pantycelyn.

Mae gan yr undeb rôl ganolog yn natblygiadau ieithyddol Cymru. Yn ddiwylliannol mae UMCA wedi bod yn allweddol yn cynhyrchu artistiaid mwyaf blaenllaw'r sin megis bandiau diweddar Yr Ods ac Ysgol Sul. Hefyd gweler datblygiadau gwleidyddol yn cael ei chynnal gan yr Undeb megis yr ymgyrch i sefydlu Coleg Cymraeg Cenedlaethol ac yn ddiweddarach ymgyrch Achub Pantycelyn l a gafodd sylw cenedlaethol gyda bygythiadau ymprydio a myfyrwyr yn meddiannu Pantycelyn. Yn ôl ymroddiad Cyngor y Brifysgol mi fydd Pantycelyn yn cael ei ail agor ar ei newydd wedd erbyn Medi 2019.

Ym mis Awst 2016 cyhoeddodd UMCA logo newydd fel modd o esblygu'r Undeb i'r deugain mlynedd nesaf. O ganlyniad i ddatblygiadau y brifysgol i gynyddu darpariaeth Cyfrwng Cymraeg mi fydd Aelolaeth UMCA am ddim. Gallogai'r aelodaeth am ddim bod pawb sy'n medru'r Gymraeg yn y Brifysgol yn aelodaeth awtomatig o UMCA.

Eisteddfod Ryng-golegol 

Yn flynyddol mae UMCA yn cystadlu yn yr Eisteddfod Ryng-golegol sy'n teithio o amgylch brifysgolion Cymru. Cynhelir cystadlaethau chwaraeon, gig gyda'r hwyr ac Eisteddfod danllyd yn ystod y dydd. Yn wahanol i nifer o Eisteddfodau mae'r un rhwng y myfyrwyr yn fwy swnllyd gyda chystadleuaeth megis Bing Bong yn cael ei gynnal yn 2017

Yn 2017 fe ddaeth Aberystwyth yn ail, ond uchafbwynt y penwythnos oedd Carwyn Eckley myfyriwr yn astudio Cymraeg yn ei drydedd flwyddyn yn cipio'r gadair o dan y testun yr Arwr. Fe gystadlodd Cymdeithas Cymraeg Lerpwl am y tro cyntaf erioed.

Cyn-aelodau nodedig 
 Alex Jones (Cyflwynwraig Teledu)
 Eurig Salisbury (Bardd)
 Hywel Griffiths (Bardd)
 Wyn Jones (Chwaraewr Rygbi)

Llywyddion UMCA 
1975/76 - Dyfrig Berry
1976/77 - Sian Rowlands
1977/78 - Bethan Jones Parry
1978/79 - Aled Eurig
1979/80 - Gwyn Willams
1980/81 - Dafydd Rhys
1981/82 - Alun Llew
1982/83 - Llion Williams
1983/84 - Karl Davies
1984/85 - Aled Siôn
1985/86 - Aled Price
1986/87 - Llyr Williams
1987/88 - E. Madoc-Jones
1988/89 - Llion Tegai Iwan 
1989/90 - Owain Rogers
1990/91 - Llŷr Huws Gruffydd
1991/92 - Morus Gruffydd
1992/93 - Llŷr Huws Gruffydd
1993/94 - Dafydd Trystan
1994/95 - Arwyn Evans
1995/96 - Alwena Hughes
1996/97 - Emyr Wyn Francis
1997/98 - Gwydion Gruffydd
1998/99 - Angharad Closs Stephens
1999/00 - Rhodri Jones
2000/01 - Rob Davies
2001/02 - Gwion Evans
2002/03 - Meilyr Emrys
2003/04 - Catrin Dafydd
2004/05 - Osian Rhys
2005/06 - Stephen Hughes
2006/07 - Menna Machreth
2007/08 - Bethan Griffiths
2008/09 - Geraint Edwards
2009/10 - Steffan Prys Roberts
2010/11 - Rhiannon Wade
2011/12 - Tammy Hawkins
2012/13 - Carys Ann Thomas
2013/14 - Mared Ifan
2014/15 - Miriam Williams
2015/16 - Hanna Medi Merrigan
2016/17 - Rhun Dafydd
2017/18 - Gwion Llwyd
2018/19 - Anna Wyn
2019/20 - Tomos Ifan
2020/21 - Moc Lewis
2021/22 - Mared Edwards
2022/23 - Dafydd (Dafi) Jones
2023/24 - Elain Gwynedd

Dolenni 
Gwefan UMCA

Cyfeiriadau 

Prifysgol Aberystwyth
Aberystwyth
Catrin Dafydd (llenores)

Am yr actores o'r un enw, gweler Catrin Dafydd (actores).
Llenores llawrydd a nofelydd Cymreig ydy Catrin Dafydd (ganwyd 1982), sy'n dod o Waelod-y-Garth ger Pontypridd ond bellach yn byw yng Nghaerdydd. Bu'n fyfyrwraig ym Mhrifysgol Aberystwyth a hi oedd Llywydd UMCA 2003–2004. Ei thad oedd yr awdur Dafydd Huws.

Gyrfa
Mae hi wedi cyhoeddi sawl nofel, gan gynnwys Gwales (2017) a Pili Pala (2006) yn Gymraeg a Random Deaths and Custard (2007) yn Saesneg; a bu hefyd yn olygydd y cylchgrawn Tu Chwith a Dim Lol. Yn ogystal â llenydda mae hi'n ddiwyd fel digrifwr gyda'i chymeriad dychmygol o'r Wladfa, Evita Morgan, yn gwneud ymddangosiadau aml ar S4C. Mae hi'n teithio Cymru fel storiwraig ac yn cynnal gweithdai llenyddol mewn ysgolion. Enillodd y Fedal Lenyddiaeth yn Eisteddfod yr Urdd, Caerdydd 2005. Roedd ymhlith y beirdd a sefydlodd nosweithiau annibynnol Bragdy'r Beirdd.

Yn ogystal â'i gyrfa llenyddol, mae hi hefyd yn ymgyrchydd iaith, bu ar un adeg yn Swyddog Ymgyrchu Deddf Iaith i Gymdeithas yr Iaith Gymraeg. Roedd yn chwarae piano i'r band Gilespi.

Enillodd y Goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018 gyda chyfres o gerddi ar y testun Olion.

Llenyddiaeth
 Pili Pala (Gwasg Gomer, 2006)
 Random Deaths and Custard (Gwasg Gomer, 2007)
 (gyda Sion White) Y Dyn Handi (Y Lolfa, 2008)
 Y Tiwniwr Piano (Gwasg Gomer, 2009)
 Cyfrinach Castell Coch (Canolfan Astudiaethau Addysg, 2009)
 Random Births and Love Hearts (Gwasg Gomer, 2015)
 Gwales (Y Lolfa, 2017)

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
Gwefan Catrin Dafydd 

Genedigaethau 1982
Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
Golygyddion Cymreig
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Nofelwyr Saesneg
Nofelwyr Cymraeg
Pobl o Gaerdydd
Ymgyrchwyr Cymreig
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Yr Ods

Band Cymreig ydy Yr Ods, a sefydlwyd yn 2006 gan Griff Lynch a Gruff Pritch yn Aberystwyth.

Yn 2009, chwaraeodd y band ar lwyfan y "Queens Head" yng Ngŵyl Glastonbury, yn ogystal â pherfformio yng ngŵyl Wakestock a Sŵn. Fe enillon nhw Wobr Roc a Phop BBC Radio Cymru am y band newydd gorau yn 2009. Yr Ods oedd y band olaf i chwarae llwyfan Maes B yn Eisteddfod Genedlaethol yn 2012 ym Mro Morgannwg.

Yn ôl Dyl Mei, "Mae Yr Ods yn feistri ar gymysgu gitar indie gyda phop modern gan greu caneuon bachog a chofiadwy." Mae'r band wedi rhyddhau tair sengl - Defnyddio, Fel Hyn Am Byth a "Ble'r Aeth yr Haul"; mae'r caneuon yn amrywiol iawn o ran genre: ecno, pop, roc, a hyd yn oed fersiwn o gân Lily Allen, The Fear! Mae'r Ods hefyd wedi recordio addasiad o Tracsuit Gwyrdd gan Geraint Jarman.  Rhyddhawyd y ddau sengl cyntaf, EP a dau albwm y baid ar label Rasal. Yn 2015, arwyddwyd y band ar label i-ka-ching, gyda'u trydydd sengl yn cael i'w ryddhau ar y label. Roedd y band yn rhan o gasgliad '5' i-ka-ching, gyda'r cân 'Tonfedd Araf' yn cael ei gynnwys ar yr albwm amlgyfrannog.

Yn 2010 rhyddhaodd y band yr EP, Yr Ods â oedd yn ôl Lisa Gwilym yn "cynnwys caneuon melodaidd a chofiadwy fel 'Cofio Chdi o'r Ysgol' a 'Nid Teledu oedd y Bai'". Enillodd y gân, 'Fel Hyn am Byth' Wobr Roc a Phop BBC Radio Cymru am y gân orau. Yn 2011 enillodd y band Wobr RAP Radio Cymru arall, y tro hwn fel 'Band y Flwyddyn'. Yn ogystal enillodd yr Ods Wobr am EP Gorau 2010 yng Ngwobrau Cylchgrawn Y Selar. Dilynwyd hyn gydag albwm arall yn Nhachwedd 2011, Troi a Throsi.

Yn haf 2013, rhyddhawyd ail albwm y band, Llithro. Mae'r albwm yn cynnwys caneuon cofiadwy fel "Pob Un Gair yn Bos","Addewidion" a "Gad Mi Lithro".  Cafodd yr albwm ei enwebu am wobr 'Albwm Cymraeg y Flwyddyn' yn Eisteddfod Genedlaethol Sir Gâr 2014.

Mae'r band yn dennu cynulleidfaoedd mawr yn eu perfformiadau prin. Yn 2015, aeth y band ar daith o amgylch Yr Almaen, cyn cloi Eisteddfod Genedlaethol Maldwyn a'r Gororau, ar lwyfan y maes. Roedd y band yn rhan o'r 'gig' bythgofiadwy ym mhafiliwn Eisteddfod Genedlaethol Sir Fynwy gyda cherddorfa'r 'Welsh Pops'. Hefyd yn perfformio roedd Candelas a Sŵnami.

Discograffiaeth
"Nid teledu oedd y bai" (2010) EP ar Copa
Troi a Throsi (2011) Albwm ar label Copa
Llithro (2013) Albwm ar label Copa
"Ble'r Aeth Yr Haul" / "Hiroes I'r Drefn" (2015) Sengl ar label I KA CHING

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Cyfrif Facebook
Cyfrif Twitter
Cyfrif Soundcloud
Safle MySpace

Bandiau Cymraeg
Bandiau Cymreig
Sefydliadau 2006
Prosiect Wicipop
Gruffydd Sion Pritchard

Canwr ac actor o Gymro yw Gruffudd Sion Pritchard neu Gruff Pritch (ganwyd 22 Rhagfyr 1987 yn Llanberis). Roedd yn un o sylfaenwyr y band Yr Ods ac ef oedd yn actio mab George a Sandra yn C'mon Midffild a Rasbrijam yn 2005.

Actorion Cymreig
Cerddorion Cymreig
Genedigaethau 1987
Y Ddawns Ryng-Golegol

Y Ddawns Ryng-Golegol yw un o uchafbwyntiau cymdeithasol calendr myfyrwyr Cymraeg Cymru. Caiff ei gynnal yn Undeb Myfyrwyr Aberystwyth bob mis Tachwedd yn flynyddol a chaiff ei drefnu gan UMCA. Mae dros 700 o fyfyrwyr ar draws Cymru a thu hwnt yn heidio i'r Coleg ger y lli i gymdeithasu gyda ffrindiau, hen a newydd.

Yn 2016 cynhaliwyd Stomp Ryng-gol am tro gyntaf erioed, gyda Iestyn Tyne o Aberystwyth yn cipio'r stol.

Perfformwyr Y Ddawns Ryng-Golegol
1998 - Diffiniad, Anweledig, Ysbryd Chouchen, Maharishi
1999 - Big Leaves, Anweledig, Maharishi, Baswn Mi Faswn
2001 - Ap ted a'r apostolion, Estella, Bysedd Melys, Vanta, Paccino
2002 - Pep Le Pew, Gilespi, Bysedd Melys, Vanta, Maharishi
2003 - Estella, Mattoidz, Kentucky AFC, Ashokan
2004 - Ashokan, Mattoidz, Eryr, Bob, Pala, Kenavo, Gilespi
2005 - Mim Twm Llai, The Poppies, Kenavo, Vanta, Java
2006 - Radio Luxembourg, Cowbois Rhos Botwnnog, Genod Droog, Pala, Bob
2007 - Sibrydion, Derwyddon Dr Gonzo, Fflur Dafydd a'r Barf, Plant Duw, Yr Ods, Amheus
2008 - Genod Droog, Derwyddon Dr Gonzo, Gai Toms, Cowbois Rhos Botwnnog, Pwsi Meri Mew, Yr Ods
2009 - Sibrydion, Gwibdaith Hen Frân, Al Lewis, Yr Ods, Nevarro
2012 - Meic Stevens, Hud, Swnami, Catrin Herbert, Team Panda
2013 - Yr Eira, Kizzy Crawford, Jessop a'r Sgweiri, Geraint Lövgreen a'r Enw Da, Y Bandana
2014 - Candelas, Y Bandana, Mellt, Y Reu, Ysgol Sul, DJ Guto Rhun
2015 - Bryn Fôn, Yr Eira, Calfari, Raffdam, Chwalfa, DJ Guto Rhun
2016 - Yws Gwynedd, Brython Shag, Mellt, Omaloma, Los Blancos
2017 - Yr Eira, Y Reu, The Barry Horns, Y Cledrau, Serol Serol, Mosco
2018 - Candelas, Adwaith, Gwilym, I Fight Lions a Los Blancos.
2019 - Y Cledrau, HMS Morris, Elis Derby, Hyll, Mari Mathias.
2020 - Gohiriwyd Y Ddawns Ryng-golegol oherwydd Pandemig coronafirws 2019–20
2021 - Y Cledrau, Bwncath, Kim Hon, Dienw.
2022 - Meinir Gwilym, Tri Hŵr Doeth, Dienw, Maes Parcio

Cyfeiriadau

Gweler hefyd 

 Yr Eisteddfod Ryng-golegol

Prifysgol Cymru
Prifysgol Aberystwyth
Big band

Math o gerddorfa jazz gyda o leiaf pymtheg chwaraewr yw big band, genre a ddatblygodd yn y 1920au a ffynnodd yn y cyfnod swing nes y 1940au. Bydd band nodweddiadol yn cynnwys adrannau pres (utgyrn a thrombonau), cerddbrenni (sacsoffonau a charlinetau), a rhythm (drymiau, gitarau, bas a phianos). Cerddorfa Glenn Miller oedd grŵp mwyaf poblogaidd y genre tua diwedd ei oes yn 1940.

 
Jazz
Rhydderch ap Iestyn

Roedd Rhydderch ab Iestyn (bu farw 1033) yn frenin Gwent a Morgannwg yn ne Cymru ac yn ddiweddarach yn frenin Deheubarth ac yn rheoli Powys.

Ychydig sydd wedi ei gofnodi am Rhydderch ab Iestyn yn y brutiau. Ymddengys iddo ddechrau ei yrfa fel rheolwr Gwent a Morgannwg, lle’r oedd prif ganolfan ei fab yn nes ymlaen. Pan fu farw Llywelyn ap Seisyll, brenin Gwynedd a Deheubarth yn annisgwyl yn 1023, cymerodd Rhydderch feddiant o Ddeheubarth, trwy rym i bob golwg. Yn 1033 cofnododd Brut y Tywysogion fod Rhydderch wedi ei ladd gan y Gwyddelod, ond heb eglurhad o’r amgylchiadau.

Dychwelodd Deheubarth i’r tŷ brenhinol traddodiadol dan Hywel ab Edwin a’i frawd Maredudd. Cofnodwyd i Hywel a Maredudd ymladd brwydr yn erbyn meibion Rhydderch y flwyddyn ganlynol. Yn 1045 gallodd mab Rhydderch, Gruffudd ap Rhydderch, gipio Deheubarth oddi wrth Gruffudd ap Llywelyn a dal gafael ar y deyrnas am ddeng mlynedd nes i Gruffudd ei chymeryd yn ôl

Llyfryddiaeth 

John Edward Lloyd A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, Green & Co.)
 Thomas Jones, gol. Brut y Tywysogion: Peniarth MS. 20  (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1941)

Cymry'r 10fed ganrif
Cymry'r 11eg ganrif
Genedigaethau'r 10fed ganrif
Marwolaethau 1033
Teyrnoedd Deheubarth
Teyrnoedd Morgannwg
Teyrnoedd Gwent
Cilgeti

Pentref mawr yng nghymuned Cilgeti a Begeli, Sir Benfro, Cymru, yw Cilgeti (Saesneg: Kilgetty). Saif yn ne'r sir, rhwng Dinbych-y-Pysgod ac Arberth, ar briffordd yr A477.

Saif yng Nghantref Arberth a phlwyf Sant Issel. "Kilgetty" oedd enw'r plasty hynafol a oedd yn eiddo i deulu Picton ac a oedd eisoes yn dadfeilio yn y 19g, yn ôl Geiriadur Topograffig Cymru Lewis a gyhoeddwyd ym 1833.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Cilgeti a Begeli
Pentrefi Sir Benfro