alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
813

8g - 9g - 10g
760au 770au 780au 790au 800au - 810au - 820au 830au 840au 850au 860au 
808 809 810 811 812 - 813 - 814 815 816 817 818

Digwyddiadau 
 Y Bwlgariaid yn cipio Adrianople.
 22 Mehefin - Michael I Rangabe, yr Ymerawdwr Bysantaidd,yn cael ei orchfygu gan y Bwlgariaid.
 12 Gorffennaf - Gwrthryfel yn arwain at orseddu Leo V fel Ymerawdwr Bysantaidd, gyda Michael I Rangabe yn troi'n fynach.
 Louis Dduwiol yn cael ei goroni'n gyd-ymerawdwr y Ffranciaid gyda'i dad, Siarlymaen.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Abu Nuwas, bardd

813
812

8g - 9g - 10g
760au 770au 780au 790au 800au - 810au - 820au 830au 840au 850au 860au 
807 808 809 810 811 - 812 - 813 814 815 816 817

Digwyddiadau 
Ail frwydr Ronsyfal, rhwng y Basgiaid a'r Ffranciaid

Genedigaethau 
12 Ebrill - Muhammad at-Taqi, Imam y Shia (bu farw 835)

Marwolaethau 
 11 Ionawr - Stauracius, Ymerawdwr Bysantaidd

812
811

8g - 9g - 10g
760au 770au 780au 790au 800au - 810au - 820au 830au 840au 850au 860au 
806 807 808 809 810 - 811 - 812 813 814 815 816

Digwyddiadau 
26 Gorffennaf - Brwydr Pliska: Nicephorus I yn cael ei orchfygu a'i ladd gan Krum, khan y Bwlgariaid. Stauracius yn dod yn Ymerawdwr Bysantaidd.
1 Hydref - Michael I Rangabe yn dod yn Ymerawdwr Bysantaidd, Stauracius yn ymddeol i fynachlog

Genedigaethau 
Basil I, Ymerawdwr Bysantaidd (bu farw 886)

Marwolaethau 
26 Gorffennaf - Nicephorus I, Ymerawdwr Bysantaidd

811
Bernhard Riemann

Mathemategydd o'r Almaen oedd Georg Friedrich Bernhard Riemann (17 Medi 1826 – 20 Gorffennaf 1866) (ynganiad IPA:'ri:man). Cyfranodd yn sylweddol i ddatblygiad dadansoddi a geometreg differol.

Genedigaethau 1826
Marwolaethau 1866
Mathemategwyr Almaenig
Mynwy (etholaeth seneddol)

Am etholaeth Senedd Cymru gweler Mynwy (etholaeth Senedd Cymru). Am ystyron eraill gweler Mynwy (gwahaniaethu).

Mae Mynwy yn etholaeth seneddol yng Nghymru, sy'n danfon un cynrychiolydd i San Steffan.  yw'r Aelod Seneddol presennol.

Aelodau Seneddol 
 1918 – 1934: Syr Leolin Forestier-Walker (Ceidwadol)
 1934 – 1939: John Arthur Herbert (Ceidwadol)
 1939 – 1945: Leslie Pym (Ceidwadol)
 1945 – 1966: Peter Thorneycroft (Ceidwadol)
 1966 – 1970: Donald Anderson (Llafur)
 1970 – 1991: Syr John Stradling Thomas (Ceidwadol)
 1991 – 1992: Huw Edwards (Llafur)
 1992 – 1997: Roger Kenneth Evans (Ceidwadol)
 1997 – 2005: Huw Edwards (Llafur)
 2005: David Davies (Ceidwadol)

Etholiadau

Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Etholiadau yn y 1980au

Etholiadau yn y 1970au

Etholiadau yn y 1960au

Etholiadau yn y 1950au

Etholiadau yn y 1940au

Etholiadau yn y 1930au

Gweler hefyd
Sir Fynwy, etholaeth o 1536 i 1885

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Sir Fynwy
Erthygl Pedia Trefynwy
Mynwy (etholaeth Senedd Cymru)

Am yr etholaeth seneddol gweler Mynwy (etholaeth seneddol). Am ystyron eraill gweler Mynwy (gwahaniaethu).

Mae Mynwy yn etholaeth Senedd Cymru sydd hefyd yn gorwedd yn rhanbarth Dwyrain De Cymru.  yw'r aelod presennol.

Aelodau Cynulliad/ o'r Senedd

 1999 – 2007: David Davies (Ceidwadol)
 2007 –  Nick Ramsay (Ceidwadwyr (nes 2021) Annibynnol (Nes Mai 2021))
2021 – Peter Fox (Ceidwadol)

Canlyniadau etholiad

Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd Cymru
Sir Fynwy
Erthygl Pedia Trefynwy
810

8g - 9g - 10g
760au 770au 780au 790au 800au - 810au - 820au 830au 840au 850au 860au 
805 806 807 808 809 - 810 - 811 812 813 814 815

Digwyddiadau 
Teml Offeiriad y Jaguar yn cael ei hadeiladu yn Tikal, Gwatemala

Genedigaethau 
al-Bukhari, ysgolhaig Persaidd
Ymerawdwr Nimmyo, Ymerawdwr Japan (bu farw 850)
Kassia cyfansoddwr ac emynydd Groeg-Bysantaidd (bu farw 867)

Marwolaethau 
8 Gorffennaf - Pippin, brenin yr Eidal (g. 773)

810
Białystok

Dinas yng ngogledd-ddwyrain Gwlad Pwyl yw Białystok (cynaniad biawustoc). Tyfodd o fod yn dref ddi-nod yn y 18g dan reolaeth y teulu Branicki.

Dioddefodd y ddinas yn enbyd yn yr Ail Ryfel Byd pan laddwyd hanner y boblogaeth gan y Natsïaid. Dinistriwyd y rhan fwyaf o'i diwydiant hefyd ond mae'r ddinas wedi ailadeiladu ei hun ers hynny. Mae 295,000 o bobl yn byw yno heddiw (cyfrifiad 2005).

Brodor o Białystok oedd L. L. Zamenhof, dyfeisydd yr iaith Esperanto.

Dinasoedd Gwlad Pwyl
Hecataeus

Ceir mwy nag un enghraifft o'r enw Hecataeus:

Hecataeus o Filetos, hanesydd a daearyddwr (5fed ganrif CC)
Hecataeus o Abdera, hanesydd ac athronydd (4g CC)
Hecataeus o Filetos

Gweler hefyd y dudalen gwahaniaethu Hecataeus.

Hanesydd a daearyddwr o Roegwr oedd Hecateus (Groeg: Ἑκαταῖος) neu Hecateus o Filetos (c. 550 CC - 476 CC). Roedd yn frodor o ddinas Roeg Miletos, yn Asia Leiaf.

Ceisiodd ddadfytholegeiddio hanes cynnar Groeg yr Henfyd trwy greu cronoleg led-hanesyddol seiliedig ar hanes traddodiadol ac achau teuluoedd blaenllaw Miletos yn ei lyfr Yr Achau / Hanes.

Teithiai'n eang gan ymweld â nifer o lefydd yn yr Henfyd, gan gynnwys Gwlad Groeg, Thrace a Persia, ynghyd â rhannau o'r Eidal, Sbaen a Gogledd Affrica lle ceid dinasoedd Groegaidd. Ysgrifennodd lyfr am ei deithiau - Taith o gwmpas y Byd - sydd ar goll bellach, yn anffodus, ac eithrio ambell ddryll ohono yng ngwaith awduron diweddarach. Roedd yr 'argraffiadau' cyntaf o'r gwaith yn cynnwys map o'r byd Clasurol cynnar gan y cartograffydd a daearyddwr Anaximandros, yntau yn frodor o Filetos.

Gan Hecateus y ceir y cyfeiriad hanesyddol cyntaf at y Celtiaid.

Hanesyddion Groeg yr Henfyd
Llenyddiaeth Roeg glasurol
Daearyddwyr Groeg yr Henfyd
Archdderwydd

Yr Archdderwydd yw llywydd Gorsedd y Beirdd, ac sydd felly yn llywyddu ar brif ddefodau Eisteddfod Genedlaethol Cymru. Er mai Iolo Morgannwg oedd y cyntaf i lywyddu'r Orsedd pan y'i sefydlwyd, ei olynydd, David Griffiths, dan yr enw barddol "Clwydfardd" oedd yn cyntaf i'w adnabod gyda'r teitl swyddogol.

Ers 1932, dim ond enillwyr blaenorol o'r Goron neu'r Gadair sy'n gymwys i fod yn Archdderwydd. Erbyn cychwyn yr 21G, ehangwyd hyn i gynnwys enillwyr y Fedal Ryddiaith a'r cyntaf i'w ethol dan y rheol yma oedd Robyn Llŷn (Robyn Léwis) (2002–05). Christine James, a ddaeth yn Archdderwydd yn 2013, oedd y fenyw gyntaf a'r dysgwr Cymraeg cyntaf (h.y. unigolyn lle nad oedd y Gymraeg yn famiaith) i ddal y teitl.

Ers yr Ail Ryfel Byd, dim ond yn Archdderwydd sydd wedi gwasanaethau mwy nag un cyfnod tair blynedd. Etholwyd Albert Evans-Jones ("Cynan") yn 1950 ac eto yn 1963, ac fe'i ystyrir yn ddylanwad rhyddfrydol ar yr ŵyl; derbyniodd yn gyhoeddus nad oedd gan yr eisteddfod fodern gysylltiad uniongyrchol â derwyddiaeth hynafol. Fe'i urddwyd yn farchog yn 1969 am ei wasanaeth i ddiwylliant Cymreig, yr unig Archdderwydd i dderbyn y teitl.

Yn dilyn gohirio Eisteddfod Genedlaethol 2020 oherwydd Pandemig COVID-19, penderfynwyd ymestyn cyfnod yr Archdderwydd Myrddin ap Dafydd. Newidiwyd y rheolau hefyd er mwyn penn  tymor pob Archdderwydd bellach yn ymestyn dros dair Eisteddfod yn hytrach na thros dair blynedd.

Rhestr Archdderwyddon

Cyfeiriadau

 
Eisteddfod Genedlaethol Cymru
Llên Cymru
William Crwys Williams

Bardd Cymraeg oedd William Crwys Williams (enw barddol: Crwys) (4 Ionawr 1875 - 13 Ionawr 1968). Roedd yn Archdderwydd Gorsedd y Beirdd rhwng 1939 a 1947.

Bywgraffiad
Brodor o Graig Cefn Parc, ger Abertawe oedd Crwys. Roedd yn fab i grydd, ac yn ei dŷ nid oedd llawer o lyfrau ond y Beibl ac ychydig o rai eraill. Ond roedd ewythr Crwys, Ap Llywelyn yn fardd ac yn un â'r gallu i englyna. Ef a fagodd ddiddordeb Crwys mewn barddoniaeth. Cynghaneddwr yn bennaf oedd Ap Llywelyn, ond ei waith crefyddol oedd yn dal sylw Crwys. Ganed mewn tŷ wrth ymyl Mynydd y Gwair yn 1875 , ond ni arhosodd yno drwy ei oes, yn hytrach, aeth i ffwrdd i'r gogledd am ychydig. 

Cymerodd ei enw Crwys o enw Capel yr Annibynwyr, 'Pant y Crwys' yn ei bentref.

Aeth i Ysgol Rhydaman lle roedd yn paratoi i ddod yn weinidog, byddai'n mynd ar hyd y ffordd i Landeilo yn aml iawn i'r ysgol, a mynd heibio i garreg filltir. Yr un yw hwn sydd yn ei gerdd enwog - 'Y Garreg Filltir'.
Aeth o'r ysgol yn Rhydaman i Goleg Bangor lle y cyfarfu â'i wraig, Grace Harriet Jones.

Yna symudodd i Frynmawr i weinidogaethu, ond pregethai yn Saesneg gan amlaf, ac roedd ei blant hyd yn oed yn siarad Saesneg! Yn ei ôl ef, roedd gweld yr iaith Gymraeg yn marw yn yr ardal yn ei dristhau'n arw. Cymharodd ei ardal - Nant y Glo i Nant yr Eira a dywedodd nad oedd y Gymraeg yn medru byw yn y glo, nid fel oedd mewn eira.

Gwaith llenyddol
Roedd prif dylanwadau Crwys yn cynnwys beirdd fel Watcyn Wyn, John Morris Jones a ￼￼Ceiriog￼￼. Dechreuodd sylwi mwy ar y technegau a ffyrdd o ysgrifennu, ac fe ddaeth ei neges yn gliriach o farddoni mewn arddull delynegol. Un o'i delynegion mwyaf enwog yw 'Melin Trefin'.

Enillodd y goron dair gwaith yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru, ym 1910 (ar 'Ednyfed Fychan', 1911 ('Gwerin Cymru') a 1919 ('Morgan Llwyd o Wynedd').

Llyfryddiaeth
Cyhoeddodd bedair cyfrol o gerddi:
Cerddi Crwys (1920)
Cerddi Newydd Crwys (1924)
Trydydd Cerddi Crwys (1935)
Cerddi Crwys: y pedwerydd llyfr (1944)

Ysgrifennodd hunangofiant yn ogystal:
Mynd a Dod (1945)

Cyfeiriadau

Archdderwyddon
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau 1875
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1947
Pobl o Abertawe
Anaximandros

Athronydd Groegaidd cynnar oedd Anaxímandros (Groeg: Ἀναξίμανδρος, Anaximander mewn rhai ieithoedd) (c. 610 CC - 546 CC). Roedd yn frodor o ddinas Roeg Miletos, yn Asia Leiaf. Mae'n bosibl ei fod yn ddisgybl i Thales ac yn olynydd iddo.

Ysgrifennodd lyfr dylanwadol, Ar Natur. Mae'r llyfr ar goll bellach ond gwyddys am rai o syniadau Anaxímandros am fod awduron Clasurol diweddarach yn dyfynnu o'i lyfr, a gafodd gylchrediad eang yn yr Henfyd. Ymhlith yr adwuron sy'n ei dyfynnu y mae Aristotlys, Plutarch a Hippolytus.

Roedd yn credu nad elfen, fel aer neu ddŵr, oedd Prif Egwyddor y bydysawd ond yn hytrach yr apeiron (y Tragwyddol / Di-derfyn). Mae rhai o'i syniadau'n wreiddiol iawn. Credai mai'r byd yw canolbwynt y bydysawd a'i fod yno yn y canol heb gael ei ddal i fyny gan unrhyw beth; fod pob creadur byw wedi ymddangos o'r mwd cynoesol a bod bodau dynol wedi esblygu o greaduriaid eraill, cynharach, llai deallus.

Roedd yn gartograffydd hefyd, a luniodd y map cyntaf a wyddys; fe'i cyhoeddwyd yng ngwaith Hecataeus o Filetos ar ddaearyddiaeth.

Ffynhonnell 
Jonathan Barnes, Early Greek Philosophy (Llundain, 1987). Ymdriniaeth ar feddwl Anaxímandros gyda'r dyfyniadau o'i waith sydd wedi goroesi (tt. 71-77).

Dolenni allanol 
  Internet Encyclopedia of Philosophy — Anaximander
  Encyclopædia Britannica — Anaximander

Athronwyr Groeg yr Henfyd
Daearyddwyr Groeg yr Henfyd
Genedigaethau'r 610au CC
Marwolaethau 546 CC
Mathemategwyr Groeg yr Henfyd
Seryddwyr Groeg yr Henfyd
809

8g - 9g - 10g
750au 760au 770au 780au 790au - 800au - 810au 820au 830au 840au 850au 
804 805 806 807 808 - 809 - 810 811 812 813 814

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Saga yn olynu yr Ymerawdwr Heizei yn Japan
Y Bwlgariaid yn cipio Sofia

Genedigaethau

Marwolaethau 
Abbas Ibn Al-Ahnaf, bardd Arabeg
Elfodd, "Prif esgob Gwynedd"
24 Mawrth - Harun al-Rashid, caliph
Aureolus, brenin Aragon

809
808

8g - 9g - 10g
750au 760au 770au 780au 790au - 800au - 810au 820au 830au 840au 850au 
803 804 805 806 807 - 808 - 809 810 811 812 813

Digwyddiadau 
Symud prifddinas yr Abbasid o Baghdad i Samarra.

Genedigaethau 
 Gottschalk, diwinydd Almaenig

Marwolaethau 
Cadell Powys, brenin Powys
 Gisela, merch Siarlymaen

808
807

8g - 9g - 10g
750au 760au 770au 780au 790au - 800au - 810au 820au 830au 840au 850au 
802 803 804 805 806 - 807 - 808 809 810 811 812

Digwyddiadau 
Yn dilyn marwolaeth Cuthred, Coenwulf, brenin Mercia yn cipio Caint.
Ysgrifennu Llyfr Armagh gan Ferdomnach.
Daniaid Cristionogol yn gwneud cynghrair a'r Cernywiaid yn erbyn Wessex.
Krum yn dod yn frenin y Bwlgariaid, gyda Pliska fel prifddinas.
Dhappula III yn dod yn frenin Sri Lanca gyda Anuradhapura fel prifddinas.

Genedigaethau 
Zhou Bao, Tywysog Ru'nan (m. 888)

Marwolaethau 
13 Hydref - Simpert, esgob Augsburg
 Arthen ap Seisyll, brenin Seisyllwg
 Cuthred, brenin Caint

807
806

8g - 9g - 10g
750au 760au 770au 780au 790au - 800au - 810au 820au 830au 840au 850au 
801 802 803 804 805 - 806 - 807 808 809 810 811

Digwyddiadau 
12 Ebrill - Ethol Nicephorus yn batriarch Caergystennin
3 Awst - Wulfred yn dod yn archesgob Caergaint
Ymerawdwr Heizei yn olynu Ymerawdwr Kammu yn Japan
Y Llychlynwyr yn lladd pawb ar ynys Iona yn yr Alban

Genedigaethau 
Louis yr Almaenig, brenin East Francia (m. 876)

Marwolaethau 
18 Chwefror - Tarasius, Patriarch Caergystennin
Ymerawdwr Kammu, ymerawdwr Japan (g. 737)

806
805

8g - 9g - 10g
750au 760au 770au 780au 790au - 800au - 810au 820au 830au 840au 850au 
800 801 802 803 804 - 805 - 806 807 808 809 810

Digwyddiadau 
Y Saraseniaid yn gorchfygu'r ymerawdwr Bysantaidd Nicephorus I ym mrwydr Crasus
Tang Shun Zong yn olynu Tang De Zong fel ymerawdwr China

Genedigaethau

Marwolaethau 

805
804

8g - 9g - 10g
750au 760au 770au 780au 790au - 800au - 810au 820au 830au 840au 850au 
799 800 801 802 803 - 804 - 805 806 807 808 809

Digwyddiadau 
Siarlymaen yn gorchfygu'r Sacsoniaid
25 Mawrth - Arysgrif Sukabumi, dwyrain Jawa; y dystiolaeth gynharaf o'r iaith Jafaneg

Genedigaethau 
Fujiwara no Yoshifusa, rheolwr Japan (m. 872)
Louis yr Almaenwr, Brenin Ffrancia Ddwyreiniol (m. 876)

Marwolaethau 
19 Mai - Alcuin o Efrog, Abad Tours a chynghorydd Siarlymaen

804
803

8g - 9g - 10g
750au 760au 770au 780au 790au - 800au - 810au 820au 830au 840au 850au 
798 799 800 801 802 - 803 - 804 805 806 807 808

Digwyddiadau 
Nicephorus I a Siarlymaen yn cytuno ar y ffin rhwng eu hymerodraethau

Genedigaethau 
Du Mu, bardd Sineaidd (m. 852)

Marwolaethau 
24 Mehefin - Higbald o Lindisfarne
9 Awst - Irene, Ymerodres Bysantiwm

803
Punch

Gall Punch gyfeirio at fwy nag un peth:

Punch (cylchgrawn) - cylchgrawn dychanol
Y Punch Cymraeg - y fersiwn Cymraeg
Punch (cymeriad) - cymeriad pwped traddodiadol
Pwnsh - diod (Punch)
Punch (cylchgrawn)

Am enghreifftiau eraill o'r enw, gweler y dudalen gwahaniaethu Punch.

Roedd y cylchgrawn Punch yn gylchgrawn doniol a dychanol a gyhoeddwyd yn Lloegr o 1841 hyd 2002. Roedd yn enwog am ei digrifluniau pin ac inc niferus a adlewyrchai gwleidyddiaeth a bywyd cymdeithasol y dydd. Cafodd ei enwi ar ôl y cymeriad traddodiadol Punch mewn sioeau Punch a Judy. Am gyfnod cyhoeddwyd fersiwn Cymraeg o'r cylchgrawn yng Nghymru dan yr enw Y Punch Cymraeg.

Dolenni allanol
  Cronfa digrifluniau Punch, gan gynnwys hanes y cylchgrawn
  "Mr Punch yn y Llyfrgell Brydeinig , erthygl ar wefan Y Llyfrgell Brydeinig

Cylchgronau dychanol
Cylchgronau Saesneg Lloegr
Sefydliadau 1841
Llong danfor

Llong (llong ryfel gan amlaf) sydd wedi'i chynllunio i allu mynd dan y môr ac aros yno am gyfnodau estynedig yw llong danfor.

Y cofnod cynharaf am long o'r fath yw'r un a adeiladwyd gan yr Iseldirwr Cornelis Drebbel (1572 - 1634) ac a ddangoswyd i'r brenin Iago I o Loegr yn aber Afon Tafwys yn 1624.

Cafwyd model mwy ymarferol gan y dyfeisydd o Americanwr David Bushnell (1742 - 1824), brodor o Connecticut, UDA. Y Turtle oedd ei henw a gwelodd gyfnod byr o wasanaeth yn y Chwyldro Americanaidd. Cafwyd sawl llong danfor arbrofol yn ystod y 19g, e.e. y Resurgam a aeth i lawr oddi ar arfordir gogledd-ddwyrain Cymru, rhwng Y Rhyl a Mostyn, yn 1879 (aeth llong danfor arall, y Thetis, i lawr yn yr un ardal yn 1939).

Defnyddid llongau tanfor gan sawl llynges yn y Rhyfel Byd Cyntaf. Y math mwyaf effeithiol oedd yr Unterseeboot (U-boot) Almaenig. Roedd y rhain yn arf effeithiol iawn yn yr Ail Ryfel Byd hefyd a chollwyd cannoedd o longau iddynt, yn arbennig yn y confois a hwyliai o'r Unol Daleithiau i Brydain ac o Brydain i'r Undeb Sofietaidd. Yn y Cefnfor Tawel suddodd llongau tanfor yr Unol Daleithiau dros hanner llongau masnach Siapan a 276 o longau rhyfel.

Ers diwedd yr Ail Ryfel mae llongau tanfor wedi datblygu'n sylweddol. Mae rhai yn cael eu gyrru gan adweithyddion niwclear ac yn medru aros dan ddŵr am fisoedd bwy gilydd. Yn y Rhyfel Oer datblygwyd llongau tanfor niwclear i gario taflegrau niwclear, e.e. y taflegryn Trident (taflegryn) a ddefnyddir gan Brydain ac UDA.

 
Tanfor
Angela Merkel

Canghellor yr Almaen yw Dr Angela Dorothea Merkel (née  Kasner) (ganed 17 Gorffennaf 1954). Roedd hi'n arweinydd yr Undeb Democrataidd Cristnogol yr Almaen rhwng 2000 a 2018.

Fe'i ganed yn Hamburg, yn ferch i'r pregethwr Horst Kasner (1926–2011; né Kaźmierczak), a'i wraig Herlind (née Jentzsch). Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Karl Marx, Leipzig, lle astudiodd Ffiseg.

Enillodd Merkel ei bedwerydd tymor fel Canghellor yn yr etholiadau 2017.

Cyfeiriadau 

Cangellorion yr Almaen
Genedigaethau 1954
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Sigmund Freud

Niwrolegydd a seiciatrydd Iddewig o Awstria oedd Sigmund Freud (IPA: ˈziːkmʊnt ˈfʁɔʏt; ganed Sigismund Schlomo Freud; 6 Mai 1856 – 23 Medi 1939; . Fe sefydlodd wyddor seicdreiddiad, ac fe'i cofir yn bennaf am ei waith ar yr meddwl anymwybodol (ac am ataliad yn benodol), ei ail-ddiffiniad o chwenychiad rhywiol, a'i dechneg therapi (gan gynnwys dadansoddi breuddwydion). Mae olion ei waith i'w weld o hyd mewn llenyddiaeth, ffilm, damcaniaethau Marcsaidd a Ffeministaidd, Swrealaeth ac athroniaeth yn ogystal â seicoleg. Er hyn, erys lawer o'i ddamcaniaethau'n ddadleuol iawn.

Tadcu y darllediadwr Clement Freud oedd ef.

Un o'i gydweithwyr agosaf oedd y Cymro Ernest Jones a oedd yn ŵr i Morfudd Llwyn Owen.

Astudiaethau 
 Harri Pritchard Jones, Freud, Y Meddwl Modern (Gwasg Gee, 1982)

Gweler hefyd 
 Isymwybod
 Seicdreiddiad

Awstriaid
Genedigaethau 1856
Marwolaethau 1939
Seiciatryddion
Teulu Freud
Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru

Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru oedd yr undeb llafur oedd yn gwarchod buddiannau gweithwyr yn y diwydiant llechi yng Ngogledd Cymru.

Sefydlwyd yr Undeb yn 1874 mewn ymateb i anfodlonrwydd cynyddol ymysg y chwarelwyr, yn enwedig gweithwyr Chwarel y Penrhyn a Chwarel Dinorwig. Ar 27 Ebrill y flwyddyn honno cynhaliwyd cyfarfod yn y Queen's Head, Caernarfon, a lansiwyd yr undeb. Apwyntiwyd W.J. Parry, Coetmor, Bethesda yn Ysgrifennydd Cyffredinol. Roedd nifer o berchenogion y chwareli yn amharod i dderbyn bodolaeth yr undeb. Cafodd tua 2,200 o chwarelwyr eu cloi allan o Chwarel Dinorwig ym mis Mehefin, ond ar ôl pum wythnos cytunodd y rheolwyr i dderbyn bodolaeth yr undeb. Dilynwyd hyn gan anghydfod yn Chwarel y Penrhyn, a fu'n fuddugoliaeth fawr i'r gweithwyr a'r undeb newydd. Cytunodd Barwn Penrhyn i dderbyn pwyllgor i negodi ar ran y gweithwyr, ac ymddiswyddodd tri o'r rheolwyr.

Roedd yr undeb gryfaf yn chwareli ardal Bethesda a Llanberis; ychydig o ddylanwad oedd ganddo yn Nyffryn Nantlle ac ardal Corris. Erbyn Mai 1878 roedd 8,368 o aelodau, ond erbyn 1894 roedd y nifer wedi gostwng i 1,652. Effeithiwyd yr undeb yn ddifrifol gan yr helyntion yn Chwarel y Penrhyn yn 1896-7 ac wedyn streic fawr 1900-1903, gan nad oedd adnoddau'r undeb yn ddigon i dalu tâl streic digonol am gyfnod cyn hired. Llyncwyd yr undeb gan Undeb y Gweithwyr Trafnidiaeth a Chyffredinol (TGWU) yn y 1950au.

Llyfryddiaeth
 Jones, R. Merfyn. 1981. The North Wales quarrymen, 1874-1922 Studies in Welsh history 4. Gwasg Prifysgol Cymru. ISBN 0-7083-0776-0
 Parry, W.J. 1897. Chwareli a chwarelwyr. Cwmni'r Wasg Genedlaethol Gymreig.

Diwydiant llechi Cymru
Edward Gordon Douglas-Pennant, Barwn 1af Penrhyn

Edward Gordon Douglas-Pennant, Barwn 1af Penrhyn, neu Yr Hen Lord ar lafar yn ardal Bethesda, (20 Mehefin 1800 - 31 Mawrth 1886) oedd y Barwn Penrhyn cyntaf o'r ail greadigaeth.

Ganed ef yn Edward Gordon Douglas, o deulu uchelwrol Douglas yn yr Alban. Pan fu farw Richard Pennant, Barwn 1af Penrhyn yn 1808 dilynwyd ef gan ei gefnder, George Hay Dawkins (1763-1840). Roedd Douglas yn briod a merch Dawkins, Juliana, ac enwyd ef a Juliana fel cyd-etifeddion yr ystad ar yr amod eu bod yn cymryd y cyfenw Pennant. Newidiodd ei enw i Douglas Pennant yn 1841.

Gwnaed ef yn Farwn Penrhyn yn 1866. Roedd wedi bod yn Aelod Seneddol dros Sir Gaernarfon ers chwarter canrif pan wnaed ef yn Farwn, a rhoi'r gorau i'w sedd i fynd i Dŷ'r Arglwyddi.

Bu'n gyfrifol am dŵf enfawr yn Chwarel y Penrhyn, a gwnaeth y chwarel yntau yn ŵr cyfoethog dros ben. Yn 1859 amcangyfrifodd y Mining Journal fod Chwarel y Penrhyn yn gwneud elw o £100,000 y flwyddyn.

Er iddo fod mewn anghydfod a'r chwarelwyr nifer o weithiau, yn enwedig yn 1874 yn dilyn ffurfio Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru, ystyrid ei fod ef yn barotach i wrando ar ei weithwyr nag oedd ei fab, George Sholto Gordon Douglas-Pennant, 2ail Farwn Penrhyn, a'i olynodd.

Llyfryddiaeth
Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940 (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, 1953).

 

Diwydiant llechi Cymru
Genedigaethau 1800
Marwolaethau 1886
Barwniaid Penrhyn
George Sholto Gordon Douglas-Pennant, 2il Farwn Penrhyn

George Sholto Gordon Douglas-Pennant (30 Medi 1836 - 10 Mawrth 1907) oedd ail Farwn Penrhyn o'r ail greadigaeth. Roedd yn berchen ar ystâd enfawr yng ngogledd-orllewin Cymru, ond mae'n fwyaf adnabyddus fel perchennog Chwarel y Penrhyn adeg y Streic Fawr rhwng 1900 a 1903.

Fe'i ganed yn Linton Springs, Swydd Efrog, ar 30 Medi 1836. Roedd yn fab hynaf i Edward Gordon Douglas (1800-1886). Ei fam, gwraig gyntaf ei dad, oedd Juliana Isabella Mary (bu farw 1842), merch hynaf a chyd-aeres George Hay Dawkins-Pennant o Gastell Penrhyn. Yn 1841 etifeddodd ei dad ystâd enfawr ei wraig yng ngogledd Cymru, sef Castell Penrhyn. Mabwysiadodd yr enw Pennant a chafodd y teitl Barwn Penrhyn ar 3 Awst 1866.

Roedd ei dad wedi bod yn Aelod Seneddol Torïaidd dros Sir Gaernarfon am chwarter canrif pan wnaed ef yn Farwn Penrhyn yn 1866. Gan ei fod ef yn awr yn symud i Dŷ'r Arglwyddi, y bwriad oedd i'w fab etifeddu ei sedd a'i safle yn y sir. Fodd bynnag, yn etholiad 1868 curwyd ef yn annisgwyl gan yr ymgeisydd Rhyddfrydol, Love Jones-Parry o Fadryn. Yn dilyn y golled hon diswyddodd ei dad 80 o chwarelwyr am fethu â phleidleisio drosto.  Er iddo ennill y sedd yn ôl yn 1874, credir fod hyn wedi ei chwerwi yn erbyn y chwarelwyr, oedd â thuedd gref i fod yn Rhyddfrydwyr.

Etifeddodd y teitl a'r ystâd ar farwolaeth ei dad Edward Gordon Douglas-Pennant, Barwn 1af Penrhyn, yn 1886. Penododd E.A. Young yn rheolwr Chwarel y Penrhyn yn fuan wedyn, a buan y gwelwyd fod y dull o reoli wedi newid. Dilynwyd streic (neu yn hytrach, gloi allan) o un mis ar ddeg yn 1896-7 gan y Streic Fawr rhwng 1900 a 1903. Roedd y ddwy ochr yn benderfynol o beidio ildio, ond yn y diwedd bu'n rhaid i'r chwarelwyr ddychwelyd i'r gwaith ar delerau Penrhyn. Ystyrir yr anghydfod yn ddechrau dirywiad diwydiant llechi Cymru.

Ystyrid Barwn Penrhyn yn feistr tir blaengar a chymwynasgar i denantiaid oedd yn barod i ufuddhau iddo, ond yr oedd yn hollol ddigymrodedd ynglŷn â'i hawl i redeg ei chwarel yn ei ffordd ei hun a delio â'i weithwyr yn unigol yn hytrach na thrwy'r undeb.

Bu farw ar 10 Mawrth 1907 yn 70 oed yn Llundain.

Cyfeiriadau

Diwydiant llechi Cymru
Barwniaid Penrhyn
Genedigaethau 1836
Marwolaethau 1907
Prosiect WiciAddysg
Thomas Assheton Smith

Roedd Thomas Assheton Smith (1752 - 12 Mai 1828) yn dirfeddiannwr a fu a rhan bwysig yn natblygiad diwydiant llechi Cymru.

Roedd Smith yn fab i Thomas Assheton o Ashley yn Swydd Gaer yn Lloegr. Ychwanegodd y "Smith" at ei gyfenw pan etifeddodd ystadau Y Faenol a Tedworth oddi wrth ei ewythr, William Smith. Bu'n Uchel Siryf Sir Gaernarfon yn 1783-4 ac yn Aelod Seneddol y sir o 1774 hyd 1780. Yn 1806 perswadiodd y Senedd i basio mesur yn cau tir comin plwyf Llanddeiniolen, gan ychwanegu'n fawr at ei diroedd. Yn 1809 cymerodd reolaeth y chwareli llechi ar ei dir i'w ddwylo ei hun, gan ffurfio cwmni o bedwar, gydag ef ei hun yn Llywydd. Yn ddiweddarach dadgorfforwyd y cwmni a daeth ef yn gyfrifol am y busnes ar ei ben ei hun. Erbyn  1826 roedd Chwarel Dinorwig yn cyflogi 800 o ddynion ac yn cynhyrchu 20,000 tunnell o lechi y flwyddyn. Datblygodd Assheton Smith borthladd yn Y Felinheli dan yr enw Port Dinorwic i allforio'r llechi o'r chwarel.

Priododd Assheton Smith ag Elizabeth, merch Watkin Wynn o'r Foelas. Bu farw yn Tedworth yn 1828, ac etifeddwyd ystad y Faenol gan ei ail fab, yntau hefyd yn Thomas Assheton Smith (1776-1858).

Llyfryddiaeth
Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940 (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion, 1953).

Genedigaethau 1752
Marwolaethau 1828
Diwydiant llechi Cymru
Pobl o Swydd Gaer
Bow Street

Pentref  yng nghymuned Tirymynach, Ceredigion, yw Bow Street (). Mae'n ymestyn yn stribed hirgul o bobtu i lôn yr A487 tua 3 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Aberystwyth. Ar un adeg roedd gan y pentref orsaf ar Reilffordd y Cambrian.

Mae tarddiad yr enw yn ansicr. Yn ôl rhai awdurdodau 'Nantafallen' neu 'Nantyfallen' oedd hen enw'r gymdogaeth, ond 'Bow Street' yw'r unig enw arni heddiw (does dim fersiwn Cymraeg).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

O ganol y pentref mae lôn yn arwain i lawr i bentref bach Clarach a Bae Clarach ar yr arfordir, ar y ffordd i'r Borth. I'r de mae Comins Coch ac i'r dwyrain Plas Gogerddan. O'r gyffordd tu allan i'r pentref mae ffordd yn rhedeg i fyny i'r bryniau i gyfeiriad Rhaeadr Gwy. Hanner milltir i'r gogledd o'r pentref mae cymuned wledig Rhydypennau.

Mae'r pentref bellach yn bentref gymudo i bobl sy'n gweithio yn Aberystwyth.

Enwogion
T. Ifor Rees, (1890-1977) awdur llyfrau taith a llysgennad
Tom Macdonald, (1900-1980) newyddiadurwr a nofelydd
Vernon Jones, bardd

Gorsaf reilffordd Bow Street
Agorwyd gorsaf reilffordd Bow Street yn 1876 ond caewyd hi fel rhan o doriadau Beeching yn 1965. Wedi pwysau lleol, ceir cynlluniau i'w hail-agor ym Mawrth 2020.

Tîm Pêl-droed
Mae gan Bow Street ei thîm pêl-droed. Mae timau Clwb Pêl-droed Bow Street yn gwisgo crysau du a gwyn streipiog, yn debyg i grys Newcastle United. O'r herwydd llysenw y tîm yw 'Y Piod'.

Cyfeiriadau

Pentrefi Ceredigion
Tirymynach
Chwarel y Cilgwyn

Roedd Chwarel y Cilgwyn yn chwarel yn Nyffryn Nantlle, Gwynedd, ar lethrau Mynydd Cilgwyn. Credir mai'r chwarel hon yw'r hynaf yng Nghymru, yn dyddio o'r 12g. Roedd yn un o'r chwareli pwysicaf yn ystod cyfnod dechrau tŵf diwydiant llechi Cymru yn y 18g.

Hanes
Hyd ddiwedd y 18g, yr oedd y llechi’n dod o chwareli bychain a weithid gan bartneriaethau o ddynion lleol, nad oedd ganddynt y cyfalaf i weithio ar raddfa fwy. Fel rheol byddent yn talu rhent i’r tirfeddiannwr neu’n talu yn ôl nifer y llechi, ond nid oedd chwarelwyr Cilgwyn yn gorfod talu i neb. Mae llythyr gan asiant Ystad y Penrhyn, John Paynter, yn 1738 yn cwyno fod cystadleuaeth o’r Cilgwyn yn effeithio ar werthiant llechi’r Penrhyn. Gellid cynhyrchu llechi’r Cilgwyn yn rhatach a’u gwerthu am bris uwch. Yn y 1760au dechreuodd Methusalem Jones, gynt yn chwarelwr yn y Cilgwyn, weithio chwarel Diffwys ym Mlaenau Ffestiniog, a bu gan chwarelwyr o'r Cilgwyn ran amlwg yn natblygiad y diwydiant yn ardal Ffestiniog yn y cyfnod hwn.

Ffurfiwyd Cwmni Llechi Cilgwyn a Chefndu gan bedwar o bobl leol i weithio Chwarel y Cilgwyn yn 1800. Yn ystod y chwe blynedd yn diweddu 31 Ionawr 1812, gwnaeth y chwarel elw o £2,861. Caewyd y chwarel yn 1914, er iddi ail-agor yn ddiweddarach. Erbyn 1923 roedd gan y chwarel gysylltiad i Dramffordd Nantlle ac i Reilffordd Eryri.

Y chwarel heddiw
Wedi i'r chwarel gau yn 1956 cafodd ei throi yn domen sbwriel, ac mae'r rhan fwyaf o'r hen weithfeydd o'r golwg erbyn hyn.

Cilgwyn
Dyffryn Nantlle
Y Llythyr at yr Hebreaid

Pedwerydd llyfr ar bymtheg y Testament Newydd yn y Beibl Cristnogol yw Y Llythyr at yr Hebreaid (talfyriad: Heb.). Credwyd ar un adeg mai'r Apostol Paul oedd yr awdur, ond amheuir hynny heddiw. Ymddengys iddo gael ei ysgrifennu yn y cyfnod rhwng tua 62 a 69 OC. Y talfyriad arferol yw 'Heb.'

Mae'r llyfr yn gosod Crist fel archoffeiriad uwchlaw offeiriaid yr Iddewon ac yn datgan fod yr hen gyfamod rhwng yr Iddewon a Duw, y cyfeirir ato yn yr Hen Destament, yn cael ei dirymu gan fod cyfamod newydd gyda dyfodiad Crist. Amlwg yw fod y llythyr wedi'i anelu at yr Iddewon hynny oedd yn troi i'r ffydd newydd neu'n ystyried gwneud hynny.

Llyfrau'r Testament Newydd
Ieti

Anifail mawr lled-ddynol, tebyg i epa, y credir gan rai ei fod yn byw yn Himalaya Tibet a Nepal yw'r ieti (Saesneg: yeti).

Gweler hefyd
Troedfawr

Creaduriaid mytholegol
Himalaya
Diwylliant Nepal
Diwylliant Tibet
Semen

Hylif organig yw semen, sy'n cynnwys sberm fel arfer. Fe'i secretir gan organau atgenhedlu anifeiliaid gwrywaidd neu ddeurywiol, er mwyn ffrwythloni wygelloedd benywaidd. Alldafliad yw'r enw ar yr hyn sy'n digwydd wrth i semen adael y corff.

Cyfansoddiad semen dynol 
Mae semen yn cynnwys sberm (sy'n dod o'r ceilliau) a phlasma semenaidd (a gynhyrchir yn y fesiglau semenaidd, y chwarren brostad, a chwarrennau Cowper.

Dyma cyfansoddiad a tharddiad semen:

Disgrifiodd adroddiad Mudiad Iechyd y Byd semen dynol normal, fel yr hyn sydd â chyfaint o 2 ml neu fwy, pH o 7.2 i 8.0, crynodiad sberm o 20x106 cell sberm/ml neu'n uwch, 40x106 cell sberm neu fwy ymhob alldafliad, symudiad am ymlaen gyda 50% or celloedd sberm, a symudiad chwim gan 25% ohonynt.
Achos bod semen yn alcalïaidd (gwrthasid), gall rhyw geneuol helpu yn erbyn diffyg traul.

Ffynonellau 

Rhyw
Hylifau
Otto von Bismarck

Gwladweinydd o Brwsiad a ddaeth yn Brif Ganghellor Ymerodraeth yr Almaen oedd Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen (1 Ebrill 1815 – 30 Gorffennaf 1898). Roedd yn geidwadwr a ddomineiddiodd materion Almaenig ac Ewropeaidd rhwng y 1860au a 1890. Yn y 1860au cynllwyniodd a threfnodd gyfres o ryfeloedd a unodd yr Almaen yn un wladwriaeth gref dan arweinyddiaeth Prwsiaidd, erbyn 1871. Defnyddiodd ei sgiliau diplomyddol a'i bwer i sicrhau lle'r Almaen o fewn Ewrop.

Bismarck, Otto von
Bismarck, Otto von
Bismarck, Otto von
Gwatemala

Gwlad yng Nghanolbarth America yw Gwatemala neu'n swyddogol: Gweriniaeth Gwatamala neu República de Guatemala) (). Fe'i lleolir rhwng Mecsico (i'r gogledd-orllewin), y Cefnfor Tawel (i'r de-orllewin), Belîs a'r Caribi i'r gogledd-ddwyrain, a Hondwras ac El Salfador i'r de-ddwyrain. Gyda phoblogaeth o dros 16 miliwn o bobl, mae'n un o wledydd mwyaf Canolbarth Aberica. Y Brifddinas yw Dinas Gwatemala, neu yn Sbaeneg: Nueva Guatemala de la Asunción.

Hanes

Diwylliant Mayan 

Bu'r Maya yma am dros 1,000 o flynyddoedd, gyda'u tiriogaeth yn ymestyn dros Mesoamerica. Prif nodweddion y diwylliant Mayan oedd seryddiaeth, mathemateg a phensaernïaeth. Yn 16g, gorchfygwyd y trigolion gan Ymerodraeth Sbaen.

Daeth y wlad yn annibynnol oddi wrth Sbaen ar 15 Medi, 1821, ond cafwyd cyfnodau cythryblus yn dilyn hynny, gyda sawl unben yn ceisio rheoli'r wlad, o dan oruchwyliaeth y United Fruit Company (a Llywodraeth yr UDA), fel un o'u banana republics.

Gwrthdaro arfog 
Yn 1944 cafwyd coup gan y fyddin, a dygwyd yr awennau o ddwylo'r unben Jorge Ubico; eu nod oedd democratiaeth ond parhaodd y rhyfel cartref am dros ddegawd. Yn 1954, daeth i ben pan gosodwyd unben a gefnogwyd gan UDA yn arweinydd y wlad. Ymfudodd llawer o'r teuluoedd brodorol i Fecsico a'r Unol Daleithiau.

Y presennol 
Yn 2015, cafwyd llawer o wrthdystio sifil yn erbyn llywodraeth Otto Perez Molina.

Y boblogaeth 
Mae 45% o'r boblogaeth yn Mestizos a'r rhan fwyaf o'r gweddill yn cynnwys disgynyddion Ewropeaidd: Sbaeneg, Almaeneg, Ffrangeg, Sgandinafia ac eraill. Llythrennedd: 75%. Tlodi: 55%. Boblogaeth drefol: 46%. Poblogaeth Benyw: 56%.

Crefydd:
Catholig: 59%
Protestannaidd (Lutheraidd, Anglicanaidd, Pentecostaidd, ac ati): 40%
credoau Mayan: 1%

Economi 
Coffi, cardamom, bananas, siwgr a tacabo yw'r prif gynnyrch allforio. Gyda GDP o dros 6,000 o ddoleri.

Diwylliant 

 llenyddiaeth: Miguel Angel Asturias.

Dinas Gwatemala 
 
Sbaeneg: La Nueva Guatemala de la Asunción. Mae'n brifddinas fwyaf poblog a modern yng nghanolbarth America, gyda tua 2.5 miliwn o drigolion. Yn 1976, dioddefodd y ddinas ddaeargryn a'i dinistriodd bron yn gyfan gwbl. Fe'i sefydlwyd yn 1776, Santiago de los Caballeros (Antigua Guatemala) oedd y brifddinas hynafol a gafodd ei dinistrio yn y ddaeargryn yn 1973.

Cyfeiriadau

Ffynonellau 
Guatemalan Migration in Times of Civil War and Post-War Challenges
Tormenta “Ágatha” golpea Guatemala 

 
Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Sbaen
Gweriniaethau
Gwledydd America Ladin
Gwledydd Canolbarth America
Gwledydd a thiriogaethau Sbaeneg
802

8g - 9g - 10g
750au 760au 770au 780au 790au - 800au - 810au 820au 830au 840au 850au 
797 798 799 800 801 - 802 - 803 804 805 806 807

Digwyddiadau 
31 Hydref - Irene, Ymerodres Fysantaidd yn cael ei diorseddu a'i halltudio i ynys Lesbos. Nicephorus I yn dod yn ymerawdwr
Jayavarman II yn cyhoeddi annibynniath y Khmer ac yn sefydlu teyrnas Angkor
Krum yn dod yn Khan Bwlgaria

Genedigaethau 
Huw, mab Siarlymaen

Marwolaethau 
Beorhtric o Wessex

802
801

8g - 9g - 10g
750au 760au 770au 780au 790au - 800au - 810au 820au 830au 840au 850au 
796 797 798 799 800 - 801 - 802 803 804 805 806

Digwyddiadau 
28 Rhagfyr - Louis Dduwiol yn cipio Barcelona.

Genedigaethau 
 8 Medi (neu 9 Medi) - Ansgar, mynach ac archesgob Almaenig, "Apostol y Gogledd" (m. 865).
 June 17 - Drogo o Metz.

Marwolaethau 

801
800

8g - 9g - 10g
750au 760au 770au 780au 790au - 800au - 810au 820au 830au 840au 850au 
795 796 797 798 799 - 800 - 801 802 803 804 805

Digwyddiadau
25 Rhagfyr - coroni Siarlymaen yn ymerawdwr gan y Pab Leo III yn Rhufain. Ystyrir bod hyn yn nodi dechrau'r Ymerodraeth Lân Rufeinig.
Y Maori yn dechrau mudo i Seland Newydd (tua'r dyddiad yma)

Llên
Nennius (efallai) yn ysgrifennu'r Historia Brittonum (dyddiad tybiedig)

Genedigaethau

Marwolaethau

800
799

7g - 8g - 9g 
740au 750au 760au 770au 780au - 790au - 800au 810au 820au 830au 840au 
794 795 796 797 798 - 799 - 800 801 802 803 804

Digwyddiadau 
29 Tachwedd - Pab Leo III yn dychwelyd i Rufain, gyda chymorth Siarlymaen.

Genedigaethau

Marwolaethau 
13 Ebrill - Paul y Diacon, hanesydd
4 Medi - Musa al-Kazim, Imam y Shia (g. 745)

799
798

7g - 8g - 9g 
740au 750au 760au 770au 780au - 790au - 800au 810au 820au 830au 840au 
793 794 795 796 797 - 798 - 799 800 801 802 803

Digwyddiadau 
Coenwulf, brenin Mercia yn ymosod ar deyrnas Caint, yn diorseddu Eadbert II, brenin Caint a gwneud ei frawd ei hun, Cuthred yn frenin yn ei le.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 (Tua'r flwyddyn yma) Caradog ap Meirion, brenin Gwynedd

798
Ysgol Morgan Llwyd

Ysgol gyfun Gymraeg sy'n gwasanaethu tref Wrecsam a'r cylch yw Ysgol Morgan Llwyd. Hon yw'r unig ysgol uwchradd Gymraeg ym mwrdeistref sirol Wrecsam. Fe'i henwir ar ôl y llenor Piwritanaidd Morgan Llwyd. Agorodd Ysgol Morgan Llwyd ym mis Medi 1963 a lleolwyd hi mewn ystafelloedd dosbarth gwag yn hen Ysgol Fodern Victoria. Symudodd i hen safle Gwersyll Maes-y-Meudwy yn Hightown ym mis Gorffennaf 1964, a chafwyd adeilad newydd yn 1975. Daeth yr ysgol yn boblogaidd a tyfodd y nifer o ddisgyblion yn sydyn. Cafwyd safle newydd yn yr 1990au ar ffurf hen goleg hyfforddi athrawon, Cartrefle, Cefn Road. Agorwyd y safle newydd yn swyddogol yn 2000, gyda chost o £8.5 miliwn a symudodd Ysgol St. Christopher i hen safle Ysgol Morgan Llwyd.

Ysgolion cynradd yn nhalgylch yr ysgol
Mae'r rhan fwyaf o'r disgyblion o'r ysgolion Cymraeg isod yn mynychu Ysgol Morgan Llwyd. Daw ychydig o ddisgyblion yn ogystal o ysgolion cynradd Saesneg cyfagos.
Ysgol Bodhyfryd
Ysgol Bryn Tabor
Ysgol I. D. Hooson
Ysgol Min y Ddôl
Ysgol Plas Coch
Ysgol y Gwernant, Llangollen
Ysgol Gynradd Llanarmon Dyffryn Ceiriog
Ysgol Cynddelw, Glyn Ceiriog (ysgol dwyieithog)

Cyn-ddisgyblion o nôd
 Spencer Gavin Smith, archaeolegydd
Rhodri Glyn Thomas, gwleidydd
 Llŷr Williams, cerddor
 Lowri Tynan, nofiwr

Cyfeiriadau

Dolenni allanol

Ysgolion uwchradd yng Nghymru
Ysgolion Wrecsam
Ysgolion Cymraeg
Ysgol Morgan Llwyd
797

7g - 8g - 9g 
740au 750au 760au 770au 780au - 790au - 800au 810au 820au 830au 840au 
792 793 794 795 796 - 797 - 798 799 800 801 802

Digwyddiadau 
17 Gorffennaf - Irene yn gorchymyn diorseddu ei mab, yr Ymerawdwr Bysantaiff Cystennin VI
15 Awst - yn ôl gorchymyn Irene, mae ei mab yn cael ei ddallu a hithau'n cael ei chyhoeddi'n ymerodres y diwrnod canlynol.

Genedigaethau

Marwolaethau 

797
796

7g - 8g - 9g 
740au 750au 760au 770au 780au - 790au - 800au 810au 820au 830au 840au 
791 792 793 794 795 - 796 - 797 798 799 800 801

Digwyddiadau 
Brwydr Morfa Rhuddlan
Rhagfyr - Coenwulf yn dod yn frenin Mersia.
Siarlymaen yn gorchfygu'r Afariaid.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Imam Malik, ysgolhaig Islamaidd
Offa, brenin Mersia
Ecgfrith, brenin Mersia

796
795

7g - 8g - 9g 
740au 750au 760au 770au 780au - 790au - 800au 810au 820au 830au 840au 
790 791 792 793 794 - 795 - 796 797 798 799 800

Digwyddiadau 
26 Rhagfyr - Pab Leo III yn olynu Pab Adrian I fel y 96ed pab.
Y cofnod cyntaf o'r Llychlynwyr yn ymosod ar Iwerddon.

Genedigaethau

Marwolaethau 
25 Rhagfyr - Pab Adrian I

795
794

7g - 8g - 9g 
740au 750au 760au 770au 780au - 790au - 800au 810au 820au 830au 840au 
789 790 791 792 793 - 794 - 795 796 797 798 799

Digwyddiadau 
Kyoto yn dod yn brifddinas Japan. Dechrau Cyfnod Heian.

Genedigaethau

Marwolaethau 

794
793

7g - 8g - 9g 
740au 750au 760au 770au 780au - 790au - 800au 810au 820au 830au 840au 
788 789 790 791 792 - 793 - 794 795 796 797 798

Digwyddiadau 
8 Mehefin - Y Llychlynwyr yn anrheithio mynachlog Lindisfarne, Northumbria. Ymosodiad cyntaf y Llychlynwyr ar Loegr.
Offa, brenin Mersia yn sefydlu abaty yn St Albans.

Genedigaethau

Marwolaethau 

793
792

7g - 8g - 9g 
740au 750au 760au 770au 780au - 790au - 800au 810au 820au 830au 840au 
787 788 789 790 791 - 792 - 793 794 795 796 797

Digwyddiadau 
Irene yn cael ei chadarnhau fel Ymerodres Fysantaidd.

Genedigaethau 
Pab Adrian II

Marwolaethau 

792
791

7g - 8g - 9g 
740au 750au 760au 770au 780au - 790au - 800au 810au 820au 830au 840au 
786 787 788 789 790 - 791 - 792 793 794 795 796

Digwyddiadau 
 Yr Afariaid yn ymosod ar Ewrop.
Alfonso II, brenin Asturias yn dod i'r orsedd.

Genedigaethau

Marwolaethau 

791
790

7g - 8g - 9g 
740au 750au 760au 770au 780au - 790au - 800au 810au 820au 830au 840au 
785 786 787 788 789 - 790 - 791 792 793 794 795

Digwyddiadau 
Gwrthryfel yn erbyn Irene, Ymerodres Fysantaidd; Cystennin VI yn cael ei gyhoeddi'n unig reolwr yr Ymerodraeth Fysantaidd.

Genedigaethau 
Li He (Li Ho), bardd Sineaidd (bu farw 816)

Marwolaethau 

790
Trahaearn

Gall yr enw personol Trahaearn gyfeirio at:

Trahaearn ab Ieuan ap Meurig (fl. 1450-63), uchelwr o Sir Fynwy
Trahaearn ap Caradog (m. 1081), brenin teyrnas Gwynedd
Trahaearn Brydydd Mawr (c. 1300-50), bardd canoloesol

Enwau personol Cymraeg
Windhoek

Prifddinas Namibia yn ne-orllewin Affrica ydyw Windhoek. Mae ganddi boblogaeth o 230,000. Mae'r fasnach mewn croen defaid (karakul) yn un o ddiwydiannau mwyaf y ddinas.

Enw Afrikaans ydyw 'Windhoek', ond mae ganddi ddau o enwau traddodiadol. "Ai-Gams" ydyw'r enw gan bobl y Nama, ac "Otjomuise" ydyw'r enw gan bobol Herero. Mae'r ddau enw yn cyfeirio at y ffynhonnau poeth yr yr ardal.

Dolen allanol 
  Gwefan swyddogol

Dinasoedd Namibia
Prifddinasoedd Affrica
789

7g - 8g - 9g 
730au 740au 750au 760au 770au - 780au - 790au 800au 810au 820au 830au 
784 785 786 787 788 - 789 - 790 791 792 793 794

Digwyddiadau 
Gwrthryfel yn Japan; gorchfygu'r Ymerawdwr Kammu, sychder a newyn.
Caustantín, brenin y Pictiaid yn dod i'r orsedd.
Siarlymaen yn sefydlu Herford
Idris I yn sefydlu Fes

Genedigaethau 
Ziryab, bardd a cherddor Arabaidd

Marwolaethau 
 Ælfwald I, brenin Northumbria
 Sant Fergal, Esgob of Salzburg
 Hildeprand o Spoleto
 Mauregatus o Asturias
 Willehad o Bremen

789
788

7g - 8g - 9g 
730au 740au 750au 760au 770au - 780au - 790au 800au 810au 820au 830au 
783 784 785 786 787 - 788 - 789 790 791 792 793

Digwyddiadau 
Siarlymaen yn concro Bafaria.
Bermudo I, brenin Asturias yn olynu Mauregato.
Morocco yn dod yn wladwriaeth annibynnol

Genedigaethau

Marwolaethau 
Abd-ar-rahman I, sefydlydd brenhinllin yr Umayyad yn Sbaen

788
787

7g - 8g - 9g 
730au 740au 750au 760au 770au – 780au – 790au 800au 810au 820au 830au 
782 783 784 785 786 – 787 – 788 789 790 791 792

Digwyddiadau 
Ail Gyngor Nicaea yn diweddu'r cyfnof iconoclastig cyntaf yn yr Ymerodraeth Fysantaidd
Canual, brenin y Pictiaid yn olynu Talorgen

Genedigaethau 
Abu Mas'har, ysgolhaig

Marwolaethau

Cyfeiriadau 

787
786

7g - 8g - 9g 
730au 740au 750au 760au 770au - 780au - 790au 800au 810au 820au 830au 
781 782 783 784 785 - 786 - 787 788 789 790 791

Digwyddiadau 
 14 Medi - Harun al-Rashid yn olynu ei frawd al-Hadi fel Caliph Abbasid yn Baghdad

Genedigaethau 
 Ymerawdwr Saga, ymerawdwr Japan
 Ymerawdwr Junna, ymerawdwr Japan

Marwolaethau 

786
Madog ap Gruffudd Maelor

Madog ap Gruffudd neu Madog ap Gruffudd Maelor neu Madog ap Gruffudd ap Madog (m. 1236) oedd tywysog y rhan ogleddol o Bowys, yng ngogledd-ddwyrain Cymru, a adwaenid fel Powys Fadog ar ei ôl. Teyrnasodd ar Bowys Fadog o 1191 hyd ei farwolaeth.

Hanes
Roedd Madog yn fab i Gruffudd sef Gruffudd Maelor ap Madog, brenin olaf Powys unedig a mab Maredudd ap Bleddyn ap Cynfyn. Roedd hefyd yn gefnder i Lywelyn Fawr, Tywysog Gwynedd. Ei frawd oedd Owain ap Madog.

Roedd Teyrnas Powys wedi ei rhannu ar farwolaeth taid Madog, Madog ap Maredudd yn 1160, a chafodd Gruffudd Maelor yn rhan ogleddol o'r hen deyrnas. Ar farwolaeth ei dad yn 1191 yn oedd Madog yn rhannu rheolaeth y deyrnas a'i frawd Owain, ond bu Owain farw yn 1197. Daeth Madog yn unig reolwr y deyrnas, a chafodd yr enw Powys Fadog ar ei ôl ef.

Ar y cyfan roedd Madog yn barod iawn i ochri gyda'i gefnder yn y brwydrau â'r Saeson, ond roedd mewn sefyllfa anodd gan fod ei deyrnas mor agos i'r ffin ac yn agored i ymosodiad o'r cyfeiriad hwnnw; y real politik hynny a barodd iddo ochri â'r brenin John o Loegr yn 1211-1214 pan droes ar Wynedd. Ond daeth ar delerau da â Llywelyn ar ôl hynny ac ymladdodd yn ei ochr ar sawl achlysur. Erbyn Rhagfyr 1215 roedd yn rhoi ei gefnogaeth i Lywelyn unwaith eto, gan yrru milwyr i gynorthwyo ymgyrch Llywelyn yn Ne Cymru. Bu'n deyrngar i Lywelyn o hynny hyd ei farwolaeth.

Chwalwyd Powys Fadog ar ôl ei farwolaeth, pan gafodd ei rannu'n arglwyddiaethau bychain rhwng ei bum mab.

Noddwr
Y bardd enwocaf a gysylltir â Madog yw Llywarch ap Llywelyn ('Prydydd y Moch').

Fel ei gefnder Llywelyn Fawr, roedd Madog yn gefnogol iawn i'r Sistersiaid. Sefydlodd Abaty Glynegwestl yn 1201 fel canolfan iddynt yn ei deyrnas, gan roi tiroedd yn Iâl a Glyndyfrdwy i'r abaty. Claddwyd ef yno pan fu farw yn 1236.

Meibion
Gruffudd ap Madog ap Gruffudd (Gruffudd Maelor II)
Gruffudd Iâl
Madog Fychan
Maredudd ap Madog
Hywel ap Madog

Ffynonellau
R. R. Davies, The Age of Conquest: Wales 1053-1415 (Rhydychen, 1987)
J. E. Lloyd, A History of Wales to the Edwardian Conquest (Longmans Green & Co., Llundain, 1911)

Teyrnoedd Powys
Cymry'r 12fed ganrif
Cymry'r 13eg ganrif
Powys Fadog
Marwolaethau 1236
BBC Radio Cornwall

Gorsaf radio ar gyfer Cernyw ac Ynysoedd Scilly yw BBC Radio Cornwall. Mae'n darlledu o'i stiwdios yn Truro ar 95.2, 96.0 a 103.9 FM, ynghyd ag ar DAB. Cafodd y gwasanaeth ei lawnsio ar 17 Ionawr, 1983. Darlledir bwletin byr o newyddion bob wythnos ar y Sul; yr unig ddeunydd o'r iaith Gernyweg ar y radio a'r teledu ar hyn o bryd.

BBC
Gorsafoedd radio
Cernyw
Rothsay Castle

Roedd y Rothsay Castle (hefyd Rothesay Castle) yn llong stemar padl a longddrylliwyd ar Draeth Lafan ym mhen dwyreiniol Afon Menai, gogledd Cymru, yn 1831. Collwyd 130 o fywydau yn y trychineb.

Adeiladwyd y llong yn 1816 i hwylio ar Afon Clud yng ngorllewin yr Alban, cyn iddi ddechrau gweithio o Lerpwl gan gludo teithwyr hamdden ar deithiau pleser i Ogledd Cymru.

Er mwyn ceisio osgoi damweiniau tebyg yn y dyfofol sefydlwyd gorsaf bad achub ym Mhenmon, ar Ynys Môn, yn 1832 a chodwyd goleudy rhwng y Trwyn Du ac Ynys Seiriol yn 1837.

Cyfansoddodd y bardd William Williams (Caledfryn) awdl am y drychineb a enillodd y gadair iddo yn Eisteddfod Biwmares (1832); fe'i hystyrid yn un o gerddi mawr ei chyfnod.

Y digwyddiad
Tua canol dydd ar 17 Awst 1831 gadawodd Lerpwl gyda 150 o deithwyr ar ei bwrdd. Roedd yn hwyr yn cychwyn ei thaith, a chyn pen dim roedd yng ngafael gwynt cry. Aeth un o'r teithwyr at Gapten Atkinson i bledio iddo droi nôl i ddociau Lwrpwl, ond roedd y capten yn chwil gaib a gwrthododd wneud hynny. Erbyn 10yb roedd y llong wedi cyrraedd Pen y Gogarth ger Llandudno ac roedd dwy droedfedd o ddŵr hallt yn yr howld. 'Doedd y pympiau'n tycio dim a 'doedd dim sôn am fwced yn unman! Un cwch achub oedd ar gael, ac roedd ganddo glamp o dwll yn ei ochr, a dim sôn am rwyf yn unman.

Erbyn 1.00yp roedd y Rothsay Castle yn cael ei waldio yn erbyn y creigiau, gan dorri'n deilchion, nes yn y diwedd suddodd.

Achubwyd 23 yn y bore bach.

Gweler hefyd
Rhestr o longddrylliadau ar arfordir Cymru

1831
Afon Menai
Hanes morwrol Cymru
Llongau
Llongddrylliadau
785

7g - 8g - 9g 
730au 740au 750au 760au 770au - 780au - 790au 800au 810au 820au 830au 
780 781 782 783 784 - 785 - 786 787 788 789 790

Digwyddiadau 
Widukind a llawer o Sacsoniaid eraill yn cael eu bedyddio.
Yr ymerodraeth Ffrancaidd yn cipio Girona.
Talorgen, brenin y Pictiaid yn olynu Talorcan II ar yr orsedd.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Cynewulf, brenin Wessex,
Yan Zhenqing, caligraffydd Sineaidd enwog

785
784

7g - 8g - 9g 
730au 740au 750au 760au 770au - 780au - 790au 800au 810au 820au 830au 
779 780 781 782 783 - 784 - 785 786 787 788 789

Digwyddiadau 
 Nagaoka-kyō yn dod yn brifddinas Japan

Genedigaethau 
 Ibn Sa'd al-Baghdadi, ysgolhaig Islamaidd

Marwolaethau 
 21 Awst - Alberic, Esgob Utrecht

784
783

7g - 8g - 9g 
730au 740au 750au 760au 770au - 780au - 790au 800au 810au 820au 830au 
778 779 780 781 782 - 783 - 784 785 786 787 788

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
30 Ebrill - Hildegard, gwraig Siarlymaen
12 Gorffennaf - Bertrada o Laon, gwraig Pippin III (g. 720)

783
782

7g - 8g - 9g 
730au 740au 750au 760au 770au - 780au - 790au 800au 810au 820au 830au 
777 778 779 780 781 - 782 - 783 784 785 786 787

Digwyddiadau 
 Siarlymaen yn galw'r mynach ac ysgolhaig Alcuin o Efrog i Aachen i adfywio addysg yn ei ymerodraeth.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Yr Ymerawdr Kōnin, ymerawdwr Japan (g. 709)

782
781

7g - 8g - 9g 
730au 740au 750au 760au 770au - 780au - 790au 800au 810au 820au 830au 
776 777 778 779 780 - 781 - 782 783 784 785 786

Digwyddiadau 
Ymerawdwr Kammu yn olynu Ymerawdwr Kōnin fel ymerawdwr Japan.
Siarlymaen yn nodi ffiniau tiriogaeth y Pab.
Talorcan II yn olynu Drest III fel brenin y Pictiaid.

Genedigaethau

Marwolaethau 

781
K2

K2 yw'r ail fynydd uchaf yn y byd. Mae'n rhan o fynyddoedd y Karakoram yng ngorllewin yr Himalaya. Saif ar y ffin rhwng Pacistan a Tsieina (er bod y diriogaeth yn cael ei hawlio gan India hefyd).

Ni ymddengys bod enw brodorol, dilys ar y mynydd. Cyfeiria'r awdurdodau Tsieineaidd ato fel Qogir; enw sy'n deillio o Chogori, ei hun yn enw a ddyfeisiwyd gan fforwyr Gorllewinol o ddau enw Balti, chhogo ("mawr") a ri ("mynydd"). Mae'r enw Saesneg Mount Godwin-Austen hefyd wedi ei ddefnyddio ar adegau. Enwyd fe yn K2 pan wnaed archwiliad o'r ardal ym 1856 gan dîm dan arweiniad Henry Haversham Godwin-Austen. Roedd mynyddoedd eraill y Karakoram wedi eu nodi fel K1, K3, K4 a K5, ond cawsant hwy eu hailenwi yn ddiweddarach yn Masherbrum, Broad Peak, Gasherbrum II a Gasherbrum I.

Ystyrir mai K2 yw'r mynydd anoddaf i'w ddringo yn y byd, oherwydd ei fod yn llawer anoddach yn dechnegol na Mynydd Everest a dim ond fymryn yn is. Gwnaed yr ymgais gyntaf i'w ddringo ym 1902 gan Oscar Eckenstein ac Aleister Crowley. Methodd yr ymdrech, a'r un peth ddigwyddodd i ymdrechion ym 1909, 1934, 1938, 1939 a 1953. Ar 31 Gorffennaf 1954, llwyddodd ymgyrch Eidalaidd i roi dau ddringwr, Lino Lacedelli ac Achille Compagnoni, ar y copa.

Ni ddringwyd y mynydd eto tan 9 Awst 1977; 23 mlynedd yn ddiweddarach, pan lwyddodd tîm o Japan ei ddringo. Cyrhaeddodd Ichiro Yoshizawa y copa gydag Ashraf Amman o Bacistan. Erbyn hyn, mae'r mynydd wedi'i ddringo o nifer o gyfeiriadau, ond mae'r nifer sydd wedi cyrraedd ei gopa yn llawer llai na'r nifer sydd wedi dringo Everest; erbyn Awst 2004, roedd 246 o bobl wedi dringo K2 tra'r oedd 2,238 wedi dringo Everest. Bu farw o leiaf 67 o ddringwyr yn yr ymgais, gan gynnwys 13 yn ystod 1986 ac 11 yn Awst 2008. Erbyn y flwyddyn honno, amcangyfrifwyd y bu farw 27% o'r bobl a safodd ar y copa ar y ffordd yn ôl i lawr.

Copaon 8,000 metr
Himalaya
Mynyddoedd Pacistan
Mynyddoedd Tsieina
780

7g - 8g - 9g 
730au 740au 750au 760au 770au - 780au - 790au 800au 810au 820au 830au 
775 776 777 778 779 - 780 - 781 782 783 784 785

Digwyddiadau 
Cystennin VI yn dod yn Ymerawdwr Bysantaidd, gydag Irene fel gwarcheidwad
Tang De Zong yn dod yn ymerawdwr Tsieina
Drest III yn olynu Alpin II fel brenin y Pictiaid

Genedigaethau 
Muhammad ibn Mūsā al-Khwārizmī, mathemategydd (tua'r flwyddyn yma)
Rabanus Maurus, diwinydd German Almaenig (tua'r flwyddyn yma)

Marwolaethau 
8 Medi - Leo IV, Ymerawdwr Bysantaidd

780