alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Gyda'r Glannau

Nofel fer gan Edward Tegla Davies ("Tegla") yw Gyda'r Glannau, gyhoeddwyd yn y gyfres clawr meddal boblogaidd gan Llyfrau'r Dryw, Llandybïe, yn 1941.

Hunangofiant ffug gweinidog Wesleiaidd yw'r nofel. Ei deitl llawn, yn null y cofiannau Cymraeg traddodiadol, yw

GYDA'R GLANNAU / sef Atgofion / y Parchedig / WILLIAM CICERO-WILLIAMS / gyda nodiadau / gan / E. TEGLA DAVIES.

Fel yr awgryma ei enw, mae William Cicero-Williams yn hoff o draethu ar bob pwnc dan haul. Rhyw hunangofiant ffug am Tegla ei hun ydyw mewn gwirionedd, yn seiliedig ar ei brofiadau fel gweinidog Wesleiaidd yn symud o gylchdaith i gylchdaith o gwmpas trefi bach yng nghefn-gwlad Cymru.

Edward Tegla Davies
Llyfrau Cymreig 1941
Nofelau Cymraeg
Nofelau 1941
Hen Ffrindiau

Cyfrol o straeon byrion i blant gan Edward Tegla Davies yw Hen Ffrindiau, gyhoeddwyd gan Hughes a'i Fab, Wrecsam, yn 1927. Ei deitl llawn yw,

HEN FFRINDIAU. / Stori am gymeriadau / rhai o'r / Hen Benillion a'r Hen Ddywediadau.

Yn 12 pennod y llyfr cyflwynir stori ddolennol lawn dychymyg a hiwmor sy'n seiledig yn fras ar gymeriadau traddodiadol o'r Hen Benillion, rhigymau poblogaidd a'r hen ddywediadau Cymraeg. Dyfynnir y pennill neu ddywediad perthnasol ar ddechrau pob pennod. Cawn hanesion ffraeth am gymeriadau fel y Cobler Coch o Ruddlan, y Ddafad Gorniog, yr Ebol Melyn, yr Iâr sy'n gori ar ben mynydd Penmaen-mawr, y Wraig ar ei ffordd i Gorwen, yr Eneth Deg Benfelen sy'n byw ym Mhen y Graig, a nifer o rai eraill. Mae rhesymeg abswrd y straeon yn ymylu ar y swreal ar adegau. Clasur bach yw hwn, llyfr i "blant o bob oed", gan gynnwys oedolion.

Mae lluniau du a gwyn cydnaws yr arlunydd Cymreig Wilfred Mitford Davies yn ychwanegu at y bleser a geir o ddarllen y llyfr.

Casgliadau o straeon byrion Cymraeg i blant
Edward Tegla Davies
Llyfrau Cymreig 1927
Edward Morgan Humphreys

Newyddiadurwr a nofelydd oedd Edward Morgan Humphreys (14 Mai 1882 – 11 Mehefin 1955), yn frodor o Ddyffryn Ardudwy, Meirionnydd (Gwynedd). "Celt" oedd ei lysenw adnabyddus.

Gyrfa
Yn 1905 ymunodd E. Morgan Humphreys â staff Y Genedl Gymreig yng Nghaernarfon a chafodd ei benodi'n olygydd y papur 4 mlynedd yn ddiweddarach. Golygodd hefyd The North Wales Observer ac Y Goleuad ac roedd yn gyfranydd cyson fel colofnydd ac adolygydd i'r Manchester Guardian a'r Liverpool Daily Post dan y ffugenw "Celt".

Gwaith llenyddol
Ymroddodd E. Morgan Humphreys i ysgrifennu nofelau antur a ditectif cyfaddas i bobl ifanc yng Nghymru a gwnaeth gymwynas fawr trwy lenwi'r bwlch hwnnw gan fod pobl ifanc y cyfnod, fel heddiw, yn tueddu i droi at lyfrau Saesneg. Er eu bod yn storïau wedi'u anelu at blant yn eu harddegau yn bennaf maent yn hynod ddarllenadwy ac yn ddiddorol i oedolion yn ogystal.

Ysgrifennodd yn ogystal lyfr ar hanes y wasg yng Nghymru a dwy gyfrol o bortreadau o enwogion Cymru, ynghyd â chyfieithiad o Cwm Eithin, clasur Hugh Evans.

Llyfrau

I blant a phobl ifanc
Dirgelwch yr Anialwch (1911)
Rhwng Rhyfeloedd (1924)
Yr Etifedd Coll (1924)
Y Llaw Gudd (1924)
Dirgelwch Gallt Y Ffrwd (1938)
Ceulan y Llyn Du (1944)
Llofrudd yn y Chwarel (1951)

Eraill
Y Wasg Gymraeg (1945)
The Gorse Glen (1948). Cyfieithiad o Cwm Eithin gan Hugh Evans.
Gwŷr Enwog Gynt (1950, 1953)

Llyfryddiaeth
R. T. Jenkins, Ymyl y Ddalen (Wrecsam, 1957), tt. 175-189
Bedwyr Lewis Jones, yn Dewiniaid Difyr, gol. Mairwen a Gwynn Jones (Llandysul, 1983)

Gweler hefyd
Clwb Awen a Chân

 
Dyffryn Ardudwy
Genedigaethau 1882
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion plant Cymraeg
Marwolaethau 1955
Newyddiadurwyr Cymreig
Nofelwyr Cymraeg
Pobl o Feirionnydd
Dirgelwch yr Anialwch

Cyfrol o waith Edward Morgan Humphreys a gyhoeddwyd yn Swyddfa Cymru, Caernarfon, 1911 yw Dirgelwch yr Anialwch. Ei deitl llawn yw,

DIRGELWCH YR ANIALWCH / ac / Ystraeon Ereill. / gan / E. Morgan Humphreys.

Mae'r gyfrol yn cynnwys wyth stori fer dychmygol ac iddynt gefndir hanesyddol neu led-hanesyddol. Lleolir yr anturiaethau yng Nghymru a thros y môr. Er eu bod braidd yn hen-ffasiwn i ddarllenwyr ar ddechrau'r 21g ar y pryd roeddynt yn ychwanegiad cyffrous a gwerthfawr i lenyddiaeth plant Cymru.
Dyma'r wyth stori:

"Dirgelwch yr Anialwch"
"Y Ddau Frawd"
"Gorchest Wil Ifan"
"Mab Llwyn y Ceirw"
"Y Llong a'r Goeden"
"Ar y Ffordd Ddu"
"Dial y Cymry"
"Croesaw Rhys Morus"

Mae'r llyfr yn gyfrol ddeniadol iawn, gyda chlawr lliwgar trawiadol a darluniau du a gwyn gan S. Maurice Jones ac Arthur E. Elias, dau arlunydd a gyfrannai'n gyson i gyhoeddiadau poblogaidd O.M. Edwards, Cymru, Cyfres y Fil a Cymru'r Plant.

Casgliadau o straeon byrion Cymraeg i blant
Llyfrau Cymreig 1911
E. Morgan Humphreys
Yr Etifedd Coll

Nofel i blant yn eu arddegau gan Edward Morgan Humphreys yw Yr Etifedd Coll, a gyhoeddwyd yn 1924 gan The Educational Publishing Company, Caerdydd. Teitl llawn y nofel yw,

YR ETIFEDD COLL / Hanes Ymchwil / Edward Prichard.

Nofel antur ydyw, ar seiliau ystrydebol braidd, sy'n adrodd hynt a helynt Cymro ifanc a'i anturiaethau yng Nghymru ac ar y môr yng Canolbarth America wrth iddo geisio cael hyd i'w frawd hŷn sydd wedi cael ei amddifadu o'i etifeddiaeth gan gyfreithwyr cnafaidd. Mae'n cael ei ddilyn gan asiantiaid ffiaidd y cyfreithwyr sy'n gwneud eu gorau glas i rwystro'r arwr. Er bod prif thema'r nofel wedi bod yn gyfarwydd mewn ffuglen boblogaidd ers y 19g a bod rhai elfennau yn amlwg wedi'u benthyg o Robinson Crusoe a Treasure Island, yn nwylo E. Morgan Humphreys mae'n fframwaith i gyfres o anturiaethau a golygfeydd sy'n ffres a llawn dychymyg ac mae'r nofel yn bleser i'w darllen.

Llyfryddiaeth 
Edgar Jones, yn Y Llenor (Gwanwyn, 1925; adolygiad)
R. Williams Parry, yn Welsh Outlook (Mai, 1925; adolygiad)

E. Morgan Humphreys
Llyfrau Cymreig 1924
Llyfrau plant Cymraeg
Nofelau 1924
Nofelau Cymraeg
Gwalchmai ap Meilyr

Am enghreifftiau eraill o'r enw gweler Gwalchmai (gwahaniaethu)
Bardd Cymraeg y cysylltir ef a'i deulu â Threwalchmai ym Môn oedd Gwalchmai ap Meilyr (fl. 1130 - 1180). Mae ymhlith y cynharaf o'r Gogynfeirdd (Beirdd y Tywysogion).

Bywgraffiad
Roedd yn fardd llys i Owain Gwynedd (Owain ap Gruffudd) ac i'w frodyr a chanai hefyd i Ddafydd ab Owain Gwynedd ac i Rodri ab Owain Gwynedd, dau o feibion Owain. Roedd Gwalchmai yn fab i Feilyr Brydydd ac yn dad i'r beirdd Meilyr ap Gwalchmai a Einion ap Gwalchmai a hefyd, efallai, i'r bardd Elidir Sais.

Cerddi
Ei gerdd bwysicaf efallai yw Gorhoffedd Gwalchmai, un o gerddi Cymraeg mwyaf yr Oesoedd Canol.

Llyfryddiaeth

Testun
J.E. Caerwyn Williams (gol.), Gwaith Meilyr Brydydd a'i Ddisgynyddion (Caerdydd, 1994).

Erthygl
Bedwyr Lewis Jones (gol.), Gwŷr Môn (Y Bala, 1979). Erthygl gan Tomos Roberts.

Cyfeiriadau

Beirdd y Tywysogion
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau'r 12fed ganrif
Llenorion Cymreig y 12fed ganrif
Marwolaethau'r 1180au
Pobl o Ynys Môn
Teyrnas Gwynedd
Trewalchmai
Cristiano Ronaldo

Chwaraewr pêl-droed Portiwgalaidd yw Cristiano Ronaldo dos Santos Aveiro (ganwyd 5 Chwefror 1985). Mae'n chwarae i glwb Al Nassr yn Sawdi Arabia ac i dîm cenedlaethol Portiwgal.

Gyrfa 
Dechreuodd Ronaldo ei yrfa yn nhîm ieuenectid Nacional ac arweiniodd ei lwyddiant iddo symud i Sporting CP dau dymor yn ddiweddarach. 

Daliodd talent Ronaldo sylw rheolwr Manchester United, Alex Ferguson ac arwyddodd gytundeb gyda'r tîm pan poedd yn 18 oed yn 2003 am £12.24 miliwn. Y tymor canlynol, enillodd Ronaldo ei anrhydedd cyntaf i'r clwb, Cwpan Lloegr, a chyrhaeddodd rownd derfynol yr UEFA Ewro 2004 gyda Phortiwgal, lle sgoriodd ei gôl ryngwladol gyntaf.

Ymunodd â Real Madrid yn 2009, lle mae o wedi chwarae dros 290 gem and sgorio dros 300 gol.

Ymunodd â Juventus yn 2018 am ffi o £100miliwn. Wedyn wnaeth o ail ymuno a tim Manceinion, Manchester United rhwn 2021-2022. 

Ers 2023 mae Ronaldo wedi chwarau pel droed i Al Nassr, tim pel droed yn Riyadh, sef prif dinas Sawdi Arabia. 

Genedigaethau 1985
Pêl-droedwyr Portiwgalaidd
A

A yw’r llythyren a’r llafariad gyntaf yn yr wyddor Gymraeg a’r wyddor Ladin. Mae hi’n debyg i’r llythyren alffa o’r hen Roeg. Mae fersiwn bras y llythyren yn cynnwys dwy linell ar osgo fel triongl, gyda bar llorweddol yn eu cysylltu yn y canol. Gellir ysgrifennu'r llythyren fach ar ddwy ffurf: fel a neu fel ɑ.

Hanes 
Hynafiad cynharaf y lythyren A yw aleff, sef lythyren gyntaf yr wyddor Phoenicaidd. Mae'n bosib bod aleff wedi tarddu o bictogram o ben ychen yn ysgrif hieroglyffig yr Hen Aifft a'r wyddor proto-Sinaïtig.

Yr wyddor Ladin
Graffemau

Defnyddio mewn systemau ysgrifennu

Saesneg 
Mewn orgraff Saesneg fodern, mae'r llythyren  yn cynrychioli o leiaf saith sain llafariad gwahanol:

 y llafariad blaen agored bron heb ei  fel mewn pad;
 y llafariad cefn agored heb ei  fel yn y tad, sy'n nes at ei sain Lladin a Groeg gwreiddiol; 
 y deuphthong  fel yn ace a mwyaf (fel arfer pan fydd    yn cael ei dilyn gan un, neu weithiau dwy, gytsain ac yna llythyren llafariad arall) – mae hyn yn deillio o ymestyn Saesneg Canol ac yna'r Great Vowel Shift;
 ffurf addasedig y sain uchod sy'n digwydd cyn , fel yn sgwâr a Mary;
 y llafariad gron o ddwfr;
 y llafariad gron fyrrach (nad yw yn bresennol yn General American) yn oedd a beth; 
 a schwa, mewn llawer o sillafau dibwys, megis mewn am, coma, solar.

Nid yw'r dilyniant dwbl  yn digwydd mewn geiriau Saesneg brodorol , ond fe'i ceir mewn rhai geiriau sy'n deillio o ieithoedd tramor megis Aaron ac aardvark.  Fodd bynnag ,   a  yn digwydd mewn llawer o ddeugraffau cyffredin , pob un â'i sain neu ei synau ei hun, yn enwedig , ,  au, ,

Ieithoedd eraill 
Yn y rhan fwyaf o ieithoedd sy'n defnyddio'r wyddor Ladin , a  yn dynodi llafariad heb ei dalgrynnu agored , fel ,  , neu  . Eithriad yw Saanich , lle   a  ( a'r glyff Á ) yn sefyll am llafariad blaen canol clos heb ei dalgrynnu .

Systemau eraill 

Mewn nodiant ffonetig a ffonemig:

 yn yr Wyddor Seinegol Ryngwladol , defnyddir    ar gyfer y llafariad blaen agored heb ei dalgrynnuc, defnyddir    ar gyfer y llafariad canol agored heb ei dalgrynnu , a defnyddir    ar gyfer y llafariad heb ei dalgrynnu cefn agored.
 yn X-SAMPA , defnyddir    ar gyfer y llafariad blaen agored heb ei dalgrynnu a  ar gyfer llafariad heb ei dalgrynnu cefn agored.
Al-Qaeda

Mae Al-Qaeda (Arabeg: القاعدة, al-Qā'idah; "y sefydliad" neu "y sylfaen") yn fudiad Islamaidd Sunni gyda'r nod o ddileu dylanwad tramor mewn gwledydd Mwslimaidd. Osama bin Laden oedd ei prif arweinydd hyd at ei farwolaeth ym Mai 2011. Ayman al-Zawahiri yw'r arweinydd ar hyn o bryd.

Gweler hefyd 
 Boko Haram
 Cyfundrefn Al-Qaeda yn y Maghreb Islamaidd
 Gwladwriaeth Islamaidd Irac a'r Lefant
 Jabhat al-Nusra
 Terfysgaeth

 
Mudiadau Islamaidd
Mudiadau terfysgol
Nest ferch Rhys ap Tewdwr

Roedd y Dywysoges Nest yn ferch i Rhys ap Tewdwr, brenin olaf Deheubarth (c. 1085 – m. cyn 1136; fl. 1100-1120).

Adwaenir Nest fel Helen Cymru oherwydd iddi gael ei chipio gan Owain ap Cadwgan yn 1109, efallai yng nghastell Cilgerran. Roedd hi'n hardd eithriadol a chafodd garwriaethau niferus. Dywedir iddi esgor ar dros bymtheg o blant.

Tua'r flwyddyn 1100 priododd â Gerald de Windsor. Ymhlith ei phlant gan Gerallt o Windsor oedd ei ferch Angharad. Priododd Angharad â William de Barri, arglwydd Maenorbŷr; un o'i meibion oedd y llenor enwog Gerallt Gymro.

Cafodd fab gyda Harri I, brenin Lloegr, a gafodd yr enw Henry Fitz Roy. Lladdwyd ef pan oedd un un o arweinwyr y fyddin a ymosododd ar Ynys Môn yn 1157, yn ystod cyrch brenin Lloegr yn erbyn Owain Gwynedd. Cafodd Nest hefyd nifer o blant gan Stephen, cwnstabl castell Aberteifi, yn cynnwyd Robert Fitz-Stephen, arweinydd y fyddin Normanaidd gyntaf i groesi i Iwerddon i ddechrau'r goresgyniad Normanaidd yno.

Ffuglen
Ysgrifennwyd dwy nofel ramantaidd am hanes Nest a'i bywyd anturiaethus gan Geraint Dyfnallt Owen, sef Nest (1949) a Dyddiau'r Gofid (1950).

Cymry'r 11eg ganrif
Cymry'r 12fed ganrif
Genedigaethau'r 11eg ganrif
Marwolaethau'r 12fed ganrif
Merched yr 11eg ganrif
Merched y 12fed ganrif
Tywysogesau Deheubarth
Afan Ferddig

Gweler hefyd Sant Afan, ac Afan (gwahaniaethu).

Bardd Cymraeg cynnar oedd Afan Ferddig (bl. 7g efallai). Ystyr y gair "Berddig" yw "bardd bychan" neu "jester"; ceir cyfeiriad arall at fardd o'r 11g a elwir Berddig, bardd yn llys Gruffudd ap Llywelyn yng Ngwent.

Tystiolaeth amdano
Ychydig sy'n hysbys amdano. Mae rhai ysgolheigion yn credu mai ef yw awdur y gerdd "Moliant Cadwallon". Yn ôl un o Drioedd Ynys Prydain canai Afan i'r brenin Cadwallon ap Cadfan o Wynedd. Mae'n cael ei alw'n un o "Dri bardd coch eu gwaywffyn Ynys Prydain":

Tri Gwaywrudd Beirdd Ynys Prydain:
Tristfardd bardd Urien,
A Dygynnelw bardd Owain ab Urien,
Ac Afan Ferddig bardd Cadwallon mab Cadfan.

Roedd y Gogynfeirdd yn ei barchu fel bardd mawr, e.e. Cynddelw Brydydd Mawr sy'n dweud ei bod yn arferol ganddo ganu yn null Afan Ferddig:

Gnawd canaf i foliant fal Afan Ferddig.

Gweler hefyd
Y Cynfeirdd
Canu'r Bwlch

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Canu'r Bwlch
Y Cynfeirdd
Llenorion Cymreig y 7fed ganrif
Marwolaethau'r 7fed ganrif
Mur Mawr Tsieina

Hen amddiffynfa Tsieineaidd yw Mur Mawr Tsieina (長城, 长城, "Dinas Hir"). Ystyrir ei fod yn un o ryfeddodau'r byd. Os cynhwysir y muriau atodol sydd hefyd yn rhan ohono, mae'r Mur Mawr yn ymestyn am 50,000 km. Mae'n ymestyn o'r ffin bresennol rhwng Tsieina a Gogledd Corea i fynyddoedd Qian Shang yng ngorllewin Tsieina.

Dywedir yn gyffredinol bod y mur cyntaf wedi ei adeiladu yn y 3edd ganrif C.C. yn ystod teyrnasiad Qin Shi Huang (Ying Zheng), Ymerodwr Cyntaf Brenhinllin Qin, ond mewn gwirionedd codwyd rhan gyntaf y Mur Mawr mor gynnar â'r 7fed ganrif C.C.. Hyd at yr 17g O.C. roedd ymerodrau Tsieina yn dal i adnewyddu ac ehangu'r Mur.

Roedd yn fwy nac amddiffynfa yn unig. Bu iddo rôl pwysig yn y rhwydwaith cludiant dros dir Canolbarth Asia i'r Dwyrain Canol ac Ewrop a elwir Llwybr y Sidan ac mewn datblygiadau diwylliannol ac economaidd o boptu iddo yn ogystal.

Mae'r rhannau mwyaf enwog heddiw i'w gweld yn Shanhaiguan, Gubeikou, Juyongguan, Badaling, Ynamenguan, Ningwuguan, Jiayuguan a Lintao.

Llyfryddiaeth
Luo Zhewen a Zhao Luo, The Great Wall of China in History and Legend'' (Beijing, 1986). ISBN 0835114546

Adeiladau ac adeiladwaith yn Tsieina
Gororau
Hanes Asia
Hanes Tsieina
Mawr Tsieina
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Tsieina
Brenhinllin Qin

Pumed brenhinllin fawr Tsieina, yn dilyn brenhinllinoedd y Xia, y Shang, Brenhinllin Zhou Gorllewinol a Brenhinllin Zhou Dwyreiniol oedd Brenhinllin Qin. Rheolodd y Qin Tseinia rhwng 221 a 207 C.C..

Dim ond dau ymerodr Qin a reolodd:
Qin Shi Huang, "Yr Ymerodr Cyntaf", enw bedydd Ying Zheng (teyrnasodd 221-210 C.C.).
"Yr Ail Ymerodr" (ei unig deitl swyddogol), enw bedydd Hu Hai (teyrnasodd 209-207 C.C.).

Er mai byr oedd parhâd y Qin mae eu teyrnasiad yn beysig iawn yn hanes Tsieina oherwydd nhw a sefydlodd o'r ymerodraeth o'r newydd yn sgîl y cyfnod cythryblus o anhrefn a rhyfel a elwir Cyfnod y Gwladwriaethau Rhyfelgar ("The Warring States Period" yw'r ymadrodd Saesneg arferol). O gyfnod y Qin ymlaen atgyfnerthwyd Mur Mawr Tsieina yn gyson. Y Qin hefyd a greodd yr amgylchiadau angenreidiol o heddwch a sefydlogrwydd ar gyfer blodeuo iaith a diwylliant Tseinia a chychwyn cyfnod Clasurol yn ei hanes.

Llyfryddiaeth 
 K.C. Latourette, The Chinese: their history and culture (Llundain, 1964)
 William Watson, Early Civilization in China (Llundain, 1966)

 
Qin
Rhaglen deledu

Mae rhaglen deledu neu sioe deledu yn ddarn o'r deunydd a ddarlledir ar deledu er mwyn adlonni, difyrru neu hysbysu. Gall bod yn episod unigol neu, fel arfer, yn rhan o gyfres deledu. Mae nifer yr episodau mewn cyfres yn amrywio – ym Mhrydain mae cyfres gomedi fel arfer yn para chwe episod (un pob wythnos am chwe wythnos), tra bo gan operâu sebon cymaint o episodau'r wythnos am amser amhendant. Yn yr Unol Daleithiau, bu cyfresi drama a chomedi yn para am rhan fwyaf y flwyddyn, gyda dros ugain o episodau.

 

de:Rundfunkprogramm
it:Programmazione televisiva
Gaspé

Tref ar derfyn dwyreiniol Penrhyn Gaspé yn nhalaith Québec, Canada yw Gaspé. Lleolir yn ardal Gaspésie–Îles-de-la-Madeleine.
Yn ôl cyfrifiad 2001, roedd ganddi boblogaeth o 14,932. Glaniodd Jacques Cartier, y fforiwr Llydaweg, ar safle Gaspé ar 24 Gorffennaf 1534, gan hawlio'r wlad dros François I a Ffrainc.

Dolenni allanol
Gwefan Tref Gaspé (Ffrangeg)

Dinasoedd Québec
Cap-Rouge

Tref yng nghanol Québec, Canada yw Cap-Rouge, ar lannau gogleddol Afon St Lawrence. Yn wreiddiol, roedd yn dref annibynnol, ond ymgorfforwyd o fewn dinas Québec yn 2002. Erbyn heddiw, mae'n rhan o fwrdeistref Laurentien. Poblogaeth Cap-Rouge yn 2002 oedd 14,163 o drigolion.

Hanes
Ceisiodd Jacques Cartier sefydlu'r dreflan barhaol Ewropeaidd gyntaf yng ngogledd America ar safle presennol Cap-Rouge ym 1541. Goroesodd treflan Charlesbourg-Royal am flwyddyn o 1541 hyd yr haf o 1542, dan ddioddef gaeaf caled o achos tywydd llym ac ymosodiadau gan yr Iroquoiaid brodorol yn Stadacona. Yn2006 darganfuwyd olion y dreflan gan archaeolegwyr Canadaidd, gan gynnwys crochenwaith faïence Eidalaidd o'r cyfnod, sy'n cadarnhau presenoldeb Ewropeaid ar y safle.

Dolenni allanol
Adroddiad am ddarganfyddiadau archaeolegol yn Cap-Rouge  (Saesneg)

Québec (dinas)
Québec (dinas)

Prifddinas talaith Québec yng Nghanada yw Québec ar gymer Afon St Lawrence ac Afon St Siarl. Mae hen ddinas Québec yn Safle Treftadaeth Rhyngwladol UNESCO, ac mae waliau'r hen ddinas yn 4.6 cilomedr o hyd.

Tarddiad yr enw yw 'Kebek; gair Algonquin sydd yn golygu 'Lle ma'r afon yn culhau'

Hanes 
 1535 - Adeiladodd Jacques Cartier gaer Quebec.
 1608 - Mae dinas Quebec yn dod yn brifddinas "Ffrainc Newydd".
 1759
 12 Medi - Brwydr y Gwastadoedd Abraham rhwng yr Unol Daleithiau a Ffrainc. 
 13 Medi - Marwolaeth James Wolfe, arweinydd y fyddin Brydeinig.
 14 Medi - Marwolaeth Louis-Joseph de Montcalm, arweinydd y fyddin Ffrengig.
 1763 Trosglwyddwyd Canada i Brydain gan Gytundeb Paris.
 1867 - Mae dinas Quebec yn dod yn brifddinas talaith Québec.
 1925 (2 Chwefror) - Daeargryn Charlevoix-Kamouraska

Adeiladau 
 Château Frontenac (hotel)

Cludiant
Mae Maes Awyr Jean Lessage yn gwasanaethu Quebec, ac mae trenau VIA Rail yn teithio rhwng Toronto, Ottawa, Montreal a Quebec.

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Gwefan Quebec

Québec (dinas)
Québec
Jean-François de la Rocque de Roberval

Gwladychwr arloesol Ffrengig yng Nghanada, milwr, a môr-leidr oedd Jean-François de La Roque de Roberval (1500 – 1560). Fe'i ganed yn Carcassonne, Aude, yn ne Ffrainc.

Fforwyr yr 16eg ganrif
Fforwyr Ffrengig
Ffrancod yr 16eg ganrif
Genedigaethau 1500
Hanes Canada
Marwolaethau 1560
Milwyr Ffrengig
Môr-ladron
Morwyr Ffrengig
Pobl o Aude
Charlesbourg-Royal

Y dreflan Ffrengig gyntaf ar gyfandir Gogledd America oedd Charlesbourg-Royal. Sefydlwyd gan Jean-François de la Rocque de Roberval ar fordaith o dan arweinyddiaeth Jacques Cartier ym 1541. Goroesodd y gwladychwyr dros y gaeaf er gwaethaf oerfel llym ac ymosodiadau gan y llwyth Iroquoiaidd lleol, ond cefnasant ar y safle flwyddyn yn ddiweddarach. Adeiladwyd tref newydd Cap-Rouge ar safle gyfagos yn y 1600au.

Hanes Canada
Juan de Torquemada

Cardinal a chlerigwr blaenllaw o Sbaenwr yn y bymthegfed ganrif oedd Juan de Torquemada (1388 – 26 Medi 1468). Fe anwyd ac addysgwyd yn Valladolid. Ei nai oedd yr Arch-chwilyswr Tomás de Torquemada.

Ymunodd ag Urdd y Dominiciaid yn ifanc, gan ragori mewn dysg a duwiolfrydedd. Ym 1415, hebryngodd bennaeth ei urdd i Gyngor Konstanz. Oddi yno aeth i Baris i astudio, gan ennill doethuriaeth yno ym 1423. Bu'n dysgu am beth amser ym Mharis cyn cael ei benodi'n brior yŷ cynta'r Brodyr Dominicaidd yn Valladolid, ac wedyn yn Toledo. Ym 1431 fe alwyd i Rufain gan Bab Eugenius IV a'i wneud yn magister sancti palatii. Bu'n flaenllaw yng Nghyngor Basel, a daeth yn gardinal yn 1439. Bu farw yn Rhufain ym 1468.

Gweithiau
Meditationes, seu Contemplationes devotissimae (Roma, 1467)
In Gratiani Decretum commentarii (4 cyfrol, Fenis, 1578)
Expositio brevis et utilis super toto psalterio (Mainz, 1474)
Quaestiones spirituales super evangelia totius anni (Brixen, 1498)
Summa ecclesiastica (Salamanca, 1550)

Cyfeiriadau 

Genedigaethau 1388
Hanes Sbaen
Llên Sbaen
Llenyddiaeth Ladin ddiweddar
Marwolaethau 1468
Sbaenwyr
Urdd y Dominiciaid
Tomás de Torquemada

Brawd Dominicaidd ac Arch-chwilyswr Sbaenaidd oedd Tomás de Torquemada (1420 – 16 Medi, 1498). Roedd yn nai i Juan de Torquemada. Chwaraeodd rôl flaenllaw yn Chwil-lys Sbaen, ac mae ei enw wedi dod yn gyfystyr ag annioddefgarwch crefyddol a chreulondeb.

Cyfeiriadau 

Hanes Sbaen
Sbaenwyr
Cristnogaeth
Urdd y Dominiciaid
Genedigaethau 1420
Marwolaethau 1498
Ysgol Gresham

Ysgol breswyl annibynnol yn Holt, Norfolk, de-ddwyrain Lloegr, yw Ysgol Gresham (Saesneg: Gresham's School).

Sefydlwyd yr ysgol yn 1555 gan Syr John Gresham, fel ysgol rhamadeg. Heddiw mae tua 540 o ddisgyblion ynddi a thros 90 o athrawon gan gynnwys y prifathro, Antony R. Clark.

Cyn-ddisgyblion enwog
 
W. H. Auden, bardd
Lennox Berkeley, cyfansoddwr
Benjamin Britten, cyfansoddwr
Erskine Childers - Arlywydd Gweriniaeth Iwerddon
Christopher Cockerell, peiriannydd
James Dyson, peiriannydd
Stephen Fry, actor
Sienna Guillory, actores
Donald Maclean
John Reith
Stephen Spender, bardd
John Tusa, newyddiadurwr

Dolenni allanol
  Gresham's School: safle Rhyngrwyd We'r Ysgol

Addysg yn Norfolk
Gresham
Norfolk

Sir seremonïol a sir hanesyddol yn Nwyrain Lloegr yw Norfolk.

Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth

Ardaloedd awdurdod lleol
Rhennir y sir yn saith ardal an-fetropolitan:

 Dinas Norwich
 Ardal De Norfolk
 Bwrdeistref Great Yarmouth
 Ardal Broadland
 Ardal Gogledd Norfolk
 Bwrdeistref King's Lynn a Gorllewin Norfolk
 Ardal Breckland

Etholaethau seneddol
Rhennir y sir yn naw etholaeth seneddol yn San Steffan:
 Broadland
 Canol Norfolk
 De Norfolk
 De Norwich
 De-orllewin Norfolk
 Gogledd Norfolk
 Gogledd Norwich
 Gogledd-orllewin Norfolk
 Great Yarmouth

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  Cyngor Sir Norfolk

 
Siroedd seremonïol Lloegr
Marovo

Iaith a siaredir ar ynysoedd yn Lagŵn Marovo ac o'i gwmpas yn Nhalaith Ddwyreiniol yr Ynysoedd Solomon yw Marovo. Mae'n perthyn i'r grŵp Oceanig o fewn teulu yr ieithoedd Awstronesaidd. Mae'n perthyn i'r is-grŵp New Georgia ynghyd â deg iaith arall:

Bareke
Ganoqa
Hoava
Kusaghe
Lungga
Nduke
Roviana
Simbo
Ughele
Vangunu

Cystrawen
Mae Marovo yn iaith ferf gyntaf. Y drefn arferol o brif elfennau'r frawddeg yw Berf – Goddrych - Gwrthrych (fel y Gymraeg). Mae ganddi eirynnau negyddol sy'n rhagflaenu'r ferf.

ffynonellau
 Lynch, John, Ross, Malcolm, a Crowley, Terry (gol.). 2002. The Oceanic languages. Richmond: Curzon Press.

Ieithoedd Awstronesaidd
Ynysoedd Solomon
Gwleidyddiaeth

Trwy wleidyddiaeth mae grwpiau o bobl yn gwneud penderfyniadau sy'n effeithio ar cymunedau o bobl neu wlad gyfan. Defnyddir y term fel arfer i ddisgrifio ymddygiad o fewn llywodraethau gwladol, cynghorau a chyrff yn cynnwys sefydliadau: corfforedig, academaidd, a chrefyddol.

Mae gwleidyddiaeth yn cynnwys cysylltiadau cymdeithasol sy'n ymwneud ag awdurdod neu bŵer ac yn cyfeirio at reoliad uned wleidyddol, ac i'r dulliau a thactegau a ddefnyddir i ffurfio a chymhwyso polisi.

Astudiaeth ymddygiad gwleidyddol yw gwyddor gwleidyddiaeth, ac mae'n archwilio caffaeliad a chymhwysiad pŵer. Mae meysydd cysylltiedig yn cynnwys athroniaeth wleidyddol, sy'n ymchwilio i sail resymegol am wleidyddiaeth ac egwyddor am ymddygiad cyhoeddus, a gweinyddiaeth gyhoeddus, sy'n archwilio ymarferion y dren lywodraethol.

Gweler hefyd 
 Gwyddor gwleidyddiaeth

 
Cymdeithas
Chichester

Dinas fechan a phlwyf sifil yng Ngorllewin Sussex, De-ddwyrain Lloegr, yw Chichester (hen enw Cymraeg Caerfuddai). Hi yw tref sirol Gorllewin Sussex. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Chichester, ac mae pencadlys yr ardal yn y ddinas.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 26,795.

Hanes
Roedd Chichester yn anheddiad pwysig yn y cyfnod Rhufeinig. Yn y pentref Fishbourne, ger Chichester, mae archeolegwyr wedi dod o hyd i'r fila Rufeinig helaeth. Credir mai palas brenin Prydain o'r enw Togidubnus ydoedd. Mae Chichester hefyd yn cynnwys olion amffitheatr Rufeinig. O dan lawr yr eglwys gadeiriol mae olion brithwaith Rhufeinig.

Adeiladau a chofadeiladau
Castell (adfail)
Croes Chichester
Eglwys gadeiriol
Novium (amgueddfa)
Theatr Minerva
Tŷ'r Cyngor
Ysbyty Sant Rhisiart

Enwogion
William Collins (1721–1759), bardd
Leslie Rands (1900–1972), canwr opera
Michael Elphick (1946–2002), actor
Kate Mosse (g. 1961), awdures
Magwyd yr actores Cymreig Honeysuckle Weeks yn Chichester.

Gefeilldrefi
Mae Dinas Chichester wedi gefeillio gyda:
  Chartres, Ffrainc, ers 1959
  Ravenna, Yr Eidal

Cyfeiriadau

Ardal Chichester
Dinasoedd Lloegr
Plwyfi sifil Gorllewin Sussex
Trefi Gorllewin Sussex
Iaith safonol

Iaith safonol yw ffurf o iaith, boed yn llafar neu'n ysgrifenedig, sydd yn dilyn rheolau gramadegol gan osgoi unrhyw ffurf o dafodiaith neu eiriau benthyg, fel a welir yn Wenglish.

Ieithoedd
Ieithyddiaeth
Ardal 51

Ardal yn yr Unol Daleithiau yn ne Nevada yw Ardal 51. Yng nghanol yr ardal, ar lan ddeheuol Llyn Groom, ceir maes awyr filwrol mawr a chaiff y man hwn ei ystyried fel un o fannau mwyaf cyfrinachol y byd. Mae canolfan filwrol yno. Prif bwrpas y ganolfan filwrol yw i ddatblygu ac arbrofi awyrennau a systemau arfog newydd. Lleolir y ganolfan ar dir hyfforddi ac arbrofi enfawr Awyrlu'r Unol Daleithiau. Honnir ei fod yn ardal o ddirgelwch am ymweliadau gan fodau allfydol yw Ardal 51 (Saesneg: Area 51).

Yn aml ni chynhwysir yr ardal ar fapiau o'r wlad, ac arweiniodd hyn at sibrydion fod astudiaethau dirgel ar fodau allfydol yn digwydd yn yr ardal. Prin y mae Llywodraeth yr Unol Daleithiau yn cydnabod bodolaeth y ganolfan ac mae hyn wedi arwain at sawl theori am bwrpas Ardal 51. Theori boblogaidd yw i'r lluoedd arfog gaethiwo creadur allfydol wedi digwyddiad dirgel Roswell yn gynnar yn yr ugeinfed ganrif.

Defnyddir enwau eraill i gyfeirio at Ardal 51. Mae rhain yn cynnwys "Dreamland", "Paradise Ranch", "Home Base", "Watertown Strip", Llyn Groom ac yn fwyaf diweddar "Maes Awyr Homey". Mae'r ardal yn rhan o Ardal Gweithredu Milwrol Nellis, a chyfeiria peilotiaid milwrol at yr awyr nad oes caniatâd hedfan (R-4808N[8]) fel The Box.

Daearyddiaeth Nevada
Hanes yr Unol Daleithiau
Steve Irwin

Cyflwynydd teledu o Awstralia oedd Stephen Robert 'Steve' Irwin (22 Chwefror 1962 – 4 Medi 2006).

Gwaith

Teledu 
 The Crocodile Hunter (1997-2004)
 Croc Files (1999-2000)
 New Breed Vets with Steve Irwin (2005)
 Steve Irwin's Great Escapes (2006)

Gweler hefyd 
 Australia Zoo
 Bindi Irwin

Awstraliaid
Cyflwynwyr teledu Awstralaidd
Genedigaethau 1962
Marwolaethau 2006
Pobl fu farw trwy ymosodiadau gan anifeiliaid
Lefiathan

Anghenfil chwedlonol dinistriol sy’n byw yn nyfnderoedd y môr yw Lefiathan. Cyfeirir at Lefiathan sawl gwaith yn y Beibl. Duw a’i creodd er difyrrwch (gw. Salm. 104.25-26).

Ceir disgrifiad llawn a lliwgar yn Llyfr Job (Job 41). Dywedir amdano, "Nid oes tebyg iddo ar y ddaear, creadur heb ofn dim arno. Y mae’n edrych i lawr ar bopeth uchel; ef yw brenin yr holl anifeiliaid bach" (Job 41.33-34). Dywed Duw wrth Job am Lefiathan, "Os ceisir ei drywanu â’r cleddyf, ni lwyddir, nac ychwaith â’r waywffon, na’r dagr, na’r bicell. Y mae’n trafod haearn fel gwellt, a phres fel pren wedi pydru. Ni all saeth wneud iddo ffoi, ac y mae’n trafod cerrig-tafl fel us. Fel sofl yr ystyria’r pastwn, ac mae’n chwerthin pan chwibana’r bicell" (Job 41.26-29). Mae’n ddychrynllyd ei olwg. Pan ddaw Duw i waredu Israel bydd "yn cosbi Lefiathan, y sarff wibiog, Lefiathan, y sarff gordeddog, ac yn lladd y ddraig sydd yn y môr" (Eseia 271). Mae ganddo sawl pen yn ôl y Salmydd: "Ti, â’th nerth, a rannodd y môr; torraist bennau’r dreigiau yn y dyfroedd. Ti a ddrylliodd bennau Lefiathan, a’i roi’n fwyd i fwystfilod y môr" (Salm 74.13-14).

Gellid ei gymharu â Behemoth, anghenfil arall o'r traddodiad Beiblaidd, sy’n tra-arglwyddiaethu ar anifeiliaid y tir yn yr un modd ag mae Lefiathan yn ben ar greaduriaid y môr. Gelwir brenhinoedd gormesol wrth ei enw. Yn yr Oesoedd Canol credid yr ymddangosai fel un o’r arwyddion o ddiwedd y byd a’r Farn Fawr:

Llwyth byt yg griduan;
Ergelawr [huan];
Dygetawr Llawethan
(Armes Dydd Brawd¹, BBGCC 20.27-9).

Mae'r athronydd Seisnig Thomas Hobbes yn benthyg yr enw yn ei lyfr dylanwadol Leviathan; yno saif yr anghenfil am Lywodraeth sydd efallai yn ddychrynyllyd oherwydd ei nerth a'i gallu ac eto'n angenreidiol er lles dynolryw.

Yn ôl yr emynydd a'r Methodist William Williams Pantycelyn, y crocodeil yw'r Lefiathan: "y Crocodeil, anghenfil o bysgodyn yn afon yr Aipht yw'r Lefiathan a sonier amdano yn llyfr Job" (Golwg ar Deyrnas Crist II, t. 75).

Llyfryddiaeth
Daw'r dyfyniadau o'r Beibl Cymraeg Newydd.
Marged Haycock (gol.), Blodeugerdd Barddas o Ganu Crefyddol Cynnar (1994). (=BBGCC uchod).
J.C.J. Metford, Dictionary of Christian Lore and Legend (Llundain, 1983). ISBN 0500273731

Dolenni allanol
  Putting God on Trial- The Biblical Book of Job  Lefiathan mewn llenyddiaeth.

Creaduriaid mytholegol
Mytholeg Iddewig
Yr Hen Destament
Behemoth

Creadur mytholegol (Hebraeg בהמות, Bəhēmôth, Behemot, B'hemot, ffurf lluosog ar y gair בהמהbəhēmāh, "anifail", efallai ; Arabeg بهيموث Bahīmūth neu بهموت Bahamūt) y cyfeirir ato yn Llyfr Job, 40:15-24. Fel metaffor mae'n disgrifio unrhyw greadur neu beth anferth.

Yn y traddodiad Iddewig, Behemoth yw'r pennaf o anifeiliaid y tir, yn anghenfil elfennol anorchfygol; yn yr un modd mai Lefiathan yn ben ar greaduriaid y môr a Ziz yn ben ar greaduriaid yr awyr.

Mae Behemoth yn chwarae rhan bwysig yn esgatoleg yr Iddewon. Bydd Behemoth a Lefiathan yn ymladd â'i gilydd ar ddiwedd y byd. Ar ôl lladd nifer o greaduriaid llai byddent yn lladd ei gilydd a bydd y dynion olaf i oroesi yn gwledda ar eu cig. Mae traddodiad haggaidd diweddarach yn ychwanegu bydd y Ziz yn cymryd rhan yn y frwydr olaf honno yn ogystal.

Mae sawl damcaniaeth ynglŷn â chynsail posibl i Fehemoth ym myd yr anifeiliaid. Mae'r fwyaf credadwy ohonynt yn awgrymu mai o adroddiadau teithwyr am y dyfrfarch (hippopotamus) neu'r eliffant y daeth y bwystfil dychmygol i fodolaeth.

Dolenni allanol 
  Jewish Encyclopedia: Behemoth.
  Putting God on Trial- The Biblical Book of Job  y Behemoth mewn llenyddiaeth.

Creaduriaid mytholegol
Yr Hen Destament
Mytholeg Iddewig
Arne Jacobsen

Dylunydd a phensaer Danaidd oedd Arne Jacobsen (11 Chwefror 1902 – 24 Mawrth 1971).

Mae ei waith yn cynrychioli goreuon pensaerniaeth yr arddull modernaidd Danaidd. Ymysg ei brif gampweithiau mae Neuadd y Ddinas, Århus (1942), yr SAS Royal Hotel, Copenhagen (1960), Coleg y Santes Catrin, Rhydychen (1964), ac adeilad Banc Cenedlaethol Denmarc (1971).

Jacobsen, Arne
Jacobsen, Arne
Jacobsen, Arne
Banc Cenedlaethol Denmarc

Banc canolog Denmarc sy'n gyfrifol am ryddhau uned ariannol Denmarc, y krone, yw Banc Cenedlaethol Denmarc (Daneg: Danmarks Nationalbank). Sefydlwyd ar 1 Awst 1818 gan y Brenin Frederick VI. Dyluniwyd adeilad y Banc (1965–71) gan y pensaer Danaidd nodedig, Arne Jacobsen.

Dolen allanol
  Gwefan swyddogol y banc

Cenedlaethol Denmarc
Llywodraeth Denmarc
Sefydliadau Denmarc
Banciau Denmarc
Prifysgol

Sefydliad addysg uwch ac ymchwil yw Prifysgol, sy'n rhoi graddau academig ar bob lefel (baglor, meistr a doethur) mewn amrywiaeth o bynciau. Mae prifysgol yn darparu addysg drydyddol a phedryddol. Mae'r gair am brifysgol mewn sawl iaith (Ffrangeg "université" er enghraifft) yn dod o'r ymadrodd Lladin universitas magistrorum et scholarium, sy'n golygu "cymuned o feistrau ac ysgolheigion."

Gweler hefyd 
 Derbyn myfyrwyr prifysgolion
 Prifysgol Cymru
 Rhestr o prifysgolion yn y DU
 Y Coleg Cymraeg Cenedlaethol

 
Prifysgolion a cholegau
Ziz

Creadur mytholegol, cawr o aderyn ym mytholeg yr Iddewon, cyffelyb i roc y Nosweithiau Arabaidd, yw'r Ziz.

Dywedir bod rhychwant ei adenydd yn ddigon mawr i guddio'r haul. Credir yn ogystal fod y Ziz wedi eu creu i ammddiffyn yr adar mân. Fel Lefiathan a Behemoth mae'n fath o anifail elfennol sy'n cynrhychioli anifeiliaid eraill a geir yn ei elfen (yr awyr yn achos y Ziz, dŵr a daear yn achos y ddau arall) ac yn eu rheoli.

Yn ôl traddodiad, bydd cig y Ziz yn cael ei fwyta fel rhan o'r wledd fawr (Siyum Hiyat HaMatim) a roddir i'r ffyddlon ar ddiwedd y byd, ynghyd â chig Lefiathan a Behemoth. Mae'r Ziz yn debyg i'r aderyn mytholegol Persaidd y Simurgh. Mae rhai rabbiaid yn ei uniaethu â'r Kar, y Khara, y Hadhayosh a'r Chamrosh, adar mytholegol eraill yn y traddodiad Iddewig. Yn y gorffennol gwelid y triawd Behemoth, Lefiathan a Ziz mewn lluniau a murluniau Iddewig yn yr Almaen.

Yn chwedlau gwerin a llenyddiaeth plant yr Iddewon mae'r Ziz yn dal i fod yn ffigwr poblogaidd heddiw.

Creaduriaid mytholegol
Adar mytholegol
Mytholeg Iddewig
Llyfrgell Frenhinol Denmarc

Llyfrgell genedlaethol Denmarc a llyfrgell fwyaf Llychlyn yw Llyfrgell Frenhinol Denmarc. Sefydlwyd tua 1648 gan Frederik III. Lleolir heddiw ar bedwar safle: Fiolstræde (canol Copenhagen, gwyddorau cymdeithasol), Amager (dyniaethau), Nørrebro (gwyddorau naturiol a meddygol) a phrif safle Slotsholmen (pob maes). Adeiladwyd adeilad cyntaf safle Slotsholmen ym 1906 fel copi o gapel palas Siarlymaen yn egwlys gadeiriol Aachen. Agorwyd adeilad newydd yn gyfagos i'r hen un ym 1999, a adnabyddir fel y Diemwnt Du (Den sorte diamant) o achos ei orchudd o farmor a gwydr du. Mae'n cynnwys neuadd gyngerdd yn ogystal â'r llyfrgell.

Adeiladau ac adeiladwaith 1999
Copenhagen
 Brenhinol Denmarc
Denmarc
Sefydliadau 1648
Roc (mytholeg)

Aderyn chwedlonol gwyn anferth yw'r roc (Perseg رخ rokh), y credid ei fod yn ddigon cryf i ddwyn a bwyta eliffantod. Ceir cyfeiriadau at y roc yng ngwaith llenorion o'r Dwyrain Canol o'r 8g ymlaen, e.e. gan yr hanesydd polymath Ibn Batuta ac yn y casgliad o chwedlau gwerin poblogaidd a elwir y Nosweithiau Arabaidd neu Mil ac un o nosweithiau.

Mae sawl esboniad rhesymegol yn cael ei gynnig am fodolaeth y roc. Gwelir eryrod ac adar mawr eraill yn dwyn oen weithiau, er enghraifft. Mae'n bosibl yn ogystal fod chwedl y roc wedi tyfu o adroddiadau teithwyr oedd wedi gweld aderyn cawraidd gwirioneddol, yr Aepyornis neu Aderyn Eliffant o Fadagasgar, aderyn nad oedd yn gallu hedfan oedd â thaldra o 3m ond sydd wedi marw allan ers canrifoedd. Ymgeisydd arall yw'r estrys.

Roedd chwedl y roc yn gyfarwydd i bobl led led gorllewin Asia. Daeth y chwedl i'r Gorllewin yn sgîl teithiau anturiaethwyr fel Marco Polo ac, yn ddiweddarach, trwy gyfieithiadau ac addasiadau o chwedlau Abd al-Rahman a Sindbad y Morwr yn y "Nosweithiau Arabaidd". Yn ôl Marco Polo mae'r rukh, neu'r gryphon,
yn union run fath â'r eryr ond eu bod nhw'n anferth iawn... Maen nhw mor fawr fel eu bod nhw'n medru dal eliffant a'i ddwyn i fyny yn uchel i'r awyr. Wedyn mae'n gadael i'r eliffant ddisgyn a chael ei falurio'n yfflon ac ar ôl hynny mae'r aderyn gryphon yma yn eistedd yng nghanol y gweddillion ac yn bwyta wrth ei fodd... Mae ganddynt rychwant adenydd trideg troedfedd... (Marco Polo, Y Teithiau, llyfr VIII).

Mor ddiweddar â'r 16g roedd Ewropeiaiad yn credu ym modolaeth y creadur rhyfedd hwn.

Adar mytholegol cyffelyb
Mae'r roc yn debyg iawn i anqa y Dwyrain Canol ac i'r ffenics; gellid ei gymharu hefyd â'r simurgh Persaidd a'r Ziz Iddewig. Ymhellach i'r dwyrain ceir y garuda, aderyn Vishnu, ym mytholeg India, a ddisgrifir fel "brenin yr adar" yn y Panchatantra.

Llyfryddiaeth
 Edward Lane (cyf.), Arabian Nights, pennawd xx., n.22, n.62.
 R. E. Latham (cyf.), The Travels of Marco Polo (Llundain, 1958)

Dolenni allanol
  Nodiadau Sir Richard F. Burton ar y Rukh
  The Roc

Adar mytholegol
Creaduriaid mytholegol
Mytholeg Arabaidd
Mytholeg Bersiaidd
Ivan Bilibin

Darlunydd a chynllunydd setiau theatr Rwsiaidd oedd Ivan Yakovlevich Bilibin (Rwsieg Иван Яковлевич Билибин) (4/16 Awst 1876 – 7 Chwefror 1942).

Gyrfa 
Creodd Ivan Bilibin ei arddull arbennig ei hun mewn darlunio llyfrau, arddull â'i gwreiddiau'n ddwfn yn arddulliau steilistig celf canoloesol a gwerinol Rwsia, fel y lubok (printiadau poblogaidd rhad y 19g), brodwaith y werin, lluniau bloc pren a llawysgrifau darluniedig. Mae defnydd Bilibin o linellau cysact wedi'u tynnu'n ofalus yn ei gysylltu â gwaith y mudiad Art Nouveau.

Roedd Bilibin yn cael ei adnabod yn bennaf yn ystod ei oes am ei ddarluniau o olygfeydd allan o chwedlau gwerin Rwsiaidd a hefyd o'r bylinas, arwrgerddi hir hynafol Rwsiaidd, yn ogystal â'i luniau ar gyfer gwaith Alecsander Pwshcin a Mikhail Lermontov. Fe wnaeth lawer o waith ar gyfer y theatr yn ogystal, yn sets anferth lliwgar a greai awyrgylch arbennig ar y llwyfan, yn arbennig ar gyfer operâu fel Chwedl Tsar Saltan, Chwedl y Ceiliog Aur, Y Tywysog Igor a Boris Godunov. Creodd gostiwmau i'r olaf hefyd a chafodd ei waith ei weld ym mhrif theatrau St Petersburg, Moscow, Paris a Prague.

Llyfryddiaeth
Sergei Golynets, Ivan Bilibin (Leningrad, 1981; argraffiad newydd, Llundain, 1981). ISBN 0330266314

Gweler hefyd
Rhestr o arlunwyr Rwsiaidd y 19eg ganrif
Rhestr o arlunwyr Rwsiaidd yr 20fed ganrif

Arlunwyr Rwsiaidd
Darlunwyr Rwsiaidd
Genedigaethau 1876
Marwolaethau 1942
Pobl o St Petersburg
Llywodraeth

Llywodraeth yw'r corff sy'n rheoli gwladwriaeth. Diffinnir yn aml fel Gweithrediaeth, sef y rhan o'r wladwriaeth sy'n gyfrifol am weithredu polisiau ond nid eu llunio. Mewn system seneddol fel un Cymru neu Brydain, mae'r llywodraeth yn rhan o'r ddeddfwriaeth.

Gweler hefyd
Llywodraeth Cymru
Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Llywodraeth yr Alban
Gweithrediaeth Gogledd Iwerddon
Llywodraeth seneddol 

 
Gwleidyddiaeth
Rhestr awduron Lladin clasurol

Mae'r rhestr hon yn cynnwys awduron o gyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig a ysgrifennent yn Lladin (ysgrifennai rhai ohonynt yn y Roeg hefyd). Gweler hefyd Rhestr awduron Lladin yr Oesoedd Canol.

A 
Helenius Acro (gramadegydd)
Lucius Aelius Stilo Praeconinus (gramedegydd)
Aelius Lampridius (hanesydd)
Aelius Spartianus (hanesydd)
Lucius Afranius (dramodydd)
Marcus Vipsanius Agrippa (daearolegwr)
Ammianus Marcellinus (hanesydd)
Lucius Ampelius (hanesydd)
Quintus Antistius Labeo (cyfreithiwr)
Apuleius (nofelydd)
Arnobius (rhethregydd)
Arusianus Messius (gramadegydd)
Asconius Pedianus (bardd a hanesydd)
Atilius Fortunatianus (gramadegydd)
Atta (dramodydd)
T. Pomponius Atticus (hanesydd)
Lucius Attius (bardd a dramodydd)
Coelius Aurelianus (awdur gweithiau meddygol)
Aurelius Victor (hanesydd)
Decimus Magnus Ausonius (bardd)
Avianus (awdur chwedlau)
Rufius Festus Avienus (bardd)
Awstin o Hippo (Tad eglwysig, diwinydd)

B

C 
Iŵl Cesar (Julius Caesar) (hanesydd)
Catullus (bardd)
Cicero (Marcus Tullius Cicero) (areithydd ac epistolydd)
Claudian (Claudius Claudianus) (bardd)

E 
Eutropius

F 
Florus (hanesydd)
Sextus Julius Frontinus (milwr a gwyddonydd)
Fronto (epistolydd)
Fyrsil neu Virgil (Publius Vergilius Maro) (bardd)

G 
Aulus Gellius (bywgraffydd)

H 
Horas (Quintus Horatius Flaccus) (bardd ac epistolydd)

J 
Juvenal (bardd a dychanwr)

L 
Lifi (Titus Livius) (hanesydd)
Lucan (nofelydd a dychanwr)
Lucretuis (gwyddonydd)

M 
Marcus Valerius Martialis neu Martial (bardd)

N 
Cornelius Nepos (hanesydd a gramadegwr)

O 
Ofydd (Publius Ovidius Naso) (bardd)

P 
Aulus Persius Flaccus Persius (bardd dychanol)
Petronius (bardd a nofelydd)
Plautus (Titus Maccius Plautus) (dramodydd)
Plinius yr Hynaf
Plinius yr Ieuengaf (epistolydd)
Propertius (Sextus Aurelius Propertius) (bardd)

Q 
Quintillian (athronydd ac ysgolhaig)

S 
Sallust (Gaius Sallustius Crispus) (hanesydd)
Seneca'r Ieuaf (Lucius Annaeus Seneca) (dramodydd, moesegwr ac epistolydd)
Silius Italicus (bardd)
Statius (bardd)
Suetonius (hanesydd a bywgraffydd)

T 
Tacitus (Gaius Cornelius Tacitus) (hanesydd)
Terence (Publius Terentius Afer) (dramodydd)
Tibulus (bardd)

V 
Valeius Paterculus (hanesydd)
Vitruvius (pensaer)

 
 
 
Lladin clasurol
Whitchurch

Gallai'r enw Saesneg Whitchurch gyfeirio at:

 Yr Eglwys Newydd, un o faesdrefi Caerdydd
 Tregroes, pentref yn Sir Benfro
 Yr Eglwys Wen, tref yn Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, heb fod ymhell o'r ffîn a Chymru
 Whitchurch, tref yn Hampshire, De-ddwyrain Lloegr
Rhestr awduron Groeg clasurol

Mae'r rhestr hon yn cynnwys awduron Groeg o'r cyfnod Helenistaidd a dechrau'r cyfnod Bysantaidd, yn ogystal â llenorion Groeg Clasurol.

A 
Achilles Tatius
Aeneas Tactitus
Aeschines
Aeschylys
Anaximandros
Andocides
Antiphon
Apollodorus
Apollonius Rhodius
Appian
Aratus
Archimedes
Aristophanes
Aristoteles
Arrian
Athenaeus

B 
Sant Basil
Bion

C 
Callimachus
Clement o Alecsandria
Colluthus

D 
Demades
Demosthenes
Dinarchus
Dio Cassius
Dio Chrysostom
Diodorus Siculus
Diogenes Laertius
Dionysius o Halicarnassus

E 
Epictetus
Eunapius
Euripides
Eusebius

G 
Galen

H 
Hecataeus o Abdera
Hecataeus o Filetos
Heliodorus
Heraclitos
Herodes
Herodotus
Hesiod
Hippocrates
Homeros
Hypereides

I 
Isaeus
Isocrates

J 
John Damascene
Josephus
Julian

L 
Longinus
Lucian
Lycophron
Lysias

M 
Marcus Aurelius
Menander
Moschus

N 
Nicandros
Nonnus

O 
Oppian

P 
Parthenius
Pausanius
Philo
Philostratus
Pindar
Platon
Plutarch
Polybius
Procopius

Q 
Quintus Smyrnaeus

S 
Sappho
Sextus Empiricus
Soffocles
Strabo

T 
Theocritos
Theophrastus
Thucydides
Tryphiodorus

X 
Xenophon

Z 
Zosimus

Groeg clasurol
Llenyddiaeth Roeg glasurol
Colosws Rhodos

Codwyd Colosws Rhodos tua 280 CC i amddiffyn y fynedfa i harbwr Rhodos. Roedd ganddo daldra o tua 30m. Fe'i ystyrid yn un o Saith Rhyfeddod yr Henfyd.

Safai ar ddau ben y ddau forglawdd a amddiffynai'r harbwr, a dywedir bod llongau dan hwyliau llawn yn medru pasio o dano. Fe'i gwnaed allan o efydd ar lun dyn cydnerth, noeth neu led-noeth, a oedd yn cynrychioli Helios, duw'r Haul. Roedd yn waith y peirianydd ac artist Chares o Lindos, disgybl Lysippos, a dywedir iddo gymryd 12 flynedd i'w orffen. Y tu mewn iddo rhedai grisiau haearn troellog i fyny i'r pen, ac oddi yno gellid gweld ymhell â chymorth gwydrau o ryw fath a hongiai ar wddw y Colosws.

Dechreuwyd ar y gwaith tua 300–280 CC, a daeth yn enwog yn gyflym ledled yr Hen Fyd. Ond nid arosodd yn gyfan yn hir iawn. Yn 224 neu 222 CC trawyd ynys Rhodos gan ddaeargryn a chwympodd rhan uchaf y Colosws i'r harbwr. Cafwyd sawl ymgais i adfer y Colosws ond methiant fu hynny bob tro; honnai'r ynyswyr fod oracl a gafwyd yn Delphi wedi rhagweld hynny. Dywedir i'r gweddillion gael eu gwerthu gan y Saraseniaid, oedd wedi meddianu'r ynys, i fasnachwr Iddewig o Edessa yn 672 OC. Roedd yna gymaint o efydd fel y bu rhaid wrth 900 camel i'w gludo i ffwrdd.

Ceir cyfeiriadau at y Colossus yng ngwaith Plinius yr Hynaf (liber 34, pennod 7, 18).

Ffynonellau
 J. Lempriere, A Classical Dictionary (arg. newydd, Llundain, d.d.)
 Oskar Seyffert, A Dictionary of Classical Antiquities (Llundain, 1902)

Groeg yr Henfyd
Safleoedd Clasurol
Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd
Ynys Rhodes
Saith Rhyfeddod yr Henfyd

Yn ôl traddodiad yr Henfyd cyfrifid saith o blith holl weithiau dyn yn deilwng i'w rhyfeddu atynt yn bennaf oll. Cai Saith Rhyfeddod yr Henfyd, yn adeiladau a gwaith celf, eu hedmygu am eu maint neu eu hysblander. Dyma nhw yn y drefn draddodiadol:
Pyramid Mawr Giza
Gerddi Crog Babilon
Teml Artemis yn Effesus
Cerflun Zeus yn Olympia
Mausoleum Halicarnassus
Colosws Rhodos
Pharos Alecsandria
J. K. Rowling

Awdur ffugchwedl Seisnig yw Joanne "J.K." Rowling, OBE (ganwyd 31 Gorffennaf 1965). Daeth yn enwog am ysgrifennu y gyfres o straeon Harry Potter, sydd wedi gwerthi dros 300 miliwn o gopiau dros y byd. Yn Chwefror 2004, amcangyfrifwyd gan y cylchgrawn Forbes bod ganddi waddol o £576 miliwn (dros UD$1 biliwn).

Cyhoeddwyd cyfieithiad Cymraeg o Harry Potter and the Philosopher's Stone sef Harri Potter a Maen yr Athronydd yn 2003.

Cyn ei llwyddiant llenyddol, bu'n athrawes ac yn fam sengl yn crafu bywoliaeth.

Yn 2012 rhyddhaodd ei nofel gyntaf i oedolion, The Casual Vacancy. Derbynodd ymateb cymysg.

Llyfryddiaeth

Cyfres Harri Potter 
  Harri Potter a Maen yr Athronydd (26 Mehefin 1997)
 Teitl gwreiddiol: Harry Potter and the Philosopher's Stone; y 2003 cyfieithiad i'r Gymraeg gan Emily Huws.
  Harry Potter and the Chamber of Secrets (2 Gorffennaf 1998)
  Harry Potter and the Prisoner of Azkaban (8 Gorffennaf 1999)
  Harry Potter and the Goblet of Fire (8 Gorffennaf 2000)
  Harry Potter and the Order of the Phoenix (21 Mehefin 2003)
  Harry Potter and the Half-Blood Prince (16 Gorffennaf 2005)
  Harry Potter and the Deathly Hallows (21 Gorffennaf 2007)

Llyfrau eraill
 Fantastic Beasts and Where to Find Them (ategiad i'r gyfres Harri Potter) (2001)
 Quidditch Through the Ages(ategiad i'r gyfres Harri Potter) (2001)
 The Tales of Beedle the Bard (ategiad i'r gyfres Harri Potter) (2008)
 The Casual Vacancy (2012) (nofel gyntaf i oedolion)

Erthyglau
 Beirniadu Harry Potter Cymraeg
 "The First It Girl: J.K. Rowling reviews Decca: the Letters of Jessica Mitford ed by Peter Y Sussman", The Daily Telegraph 26 July 2006
 Introduction to "Ending Child Poverty" in Moving Britain Forward. Selected Speeches 1997–2006 by Gordon Brown, Bloomsbury (2006)
 Foreword to the anthology Magic, edited by Gil McNeil and Sarah Brown, Bloomsbury (2002)
 The Fringe Benefits of Failure, and the Importance of Imagination, J.K. Rowling, Harvard Magazine, 5 June 2008
 Foreword to "Harry, A History", written by Melissa Anelli, Pocket (2008)
 Gordon Brown - The 2009 Time 100  J.K Rowling, Time Magazine, 30 April 2009

Cyfeiriadau 

Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerwysg
Derbynnwyr Légion d'honneur
Genedigaethau 1965
Llenorion plant Saesneg
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Llenorion Seisnig yr 21ain ganrif
Nofelwyr Saesneg
Nofelwyr Seisnig
Nofelwyr plant
Pobl o Swydd Gaerloyw
Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Pharos Alecsandria

Goleudy enwog ar gopa dwyreiniol yr ynys fechan o'r un enw o flaen harbwr dinas Alecsandria yn yr Aifft ac un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd oedd Pharos Alecsandria.

Roedd yn dwr wedi ei wneud â blociau o farmor gwyn. Fe'i codwyd gan Sostratus o Cnidus yn 270 CC ar gyfer y brenin Ptolemi II Philadelphus. Gwariwyd 800 talent arian ar ei gyfer. Roedd yn codi fel pyramid ac iddo dri llawr (neu ragor), pob un yn llai na'r llall ac o siapiau gwahanol, y cyntaf yn siâp sgwâr, yr ail yn wythochrog, a'r olaf yn grwn. Fe'i addurnwyd â phileri ac orielau ysblennydd.

Ymddengys fod ei uchder o gwmpas 35m, ond mae rhai awduron diweddarach yn honni ei fod yn fwy o gryn dipyn, e.e. tua 1250m yn ôl Stephanus o Fysantium! Mae'r awdur Iddewig Josephus yn dweud fod twr Phasael yng Nghaersalem i'w gymharu â'r Pharos o ran ei uchder, sy'n rhoi uchder o tua 135 troedfedd (90 cubit) iddo.

Roedd y Pharos yn dal i sefyll mor ddiweddar â'r flwyddyn 1300. Yn ddiweddarach, mabwysiadwyd yr enw pharos ar gyfer pob goleudy arall yn yr Hen Fyd. Cododd y Rhufeiniaid nifer fawr ohonynt o gwmpas y Môr Canoldir, ond dim ond goleudy Ravenna a ddaeth yn agos i'r Pharos am ei uchder a'i ysblander.

Mae'r gair am 'oleudy' mewn sawl iaith Ewropeaidd yn deillio o'r gair pharos, e.e. phare (Ffrangeg) a faro (Portiwgaleg a Sbaeneg).

Ffynhonnell 
 Oskar Seyffert, A Dictionary of Classical Antiquities (argraffiad newydd, Llundain, 1902)

Alexandria
Goleudai
Safleoedd Clasurol
Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd
Mausoleum Halicarnassus

Cofadail mawreddog yw'r Mausoleum (Groeg Μαυσολειον) a godwyd yn ninas Halicarnassos yn nhalaith Caria yn Asia Leiaf er anrhydedd y brenin Mausolus yn 352 CC gan ei wraig Artemisia. Mae'n un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd.

O ran ei adeiladwaith roedd iddo is-strwythr hirsgwar mawr, 440 troedfedd o gwmpas, wedi ei amgylchynu gan 36 colofn, ac wedi ei goroni gan byramid 24 gradd gyda quadriga (cerbyd pedwar march) ar ei gopa, yn ôl Pliny'r Hynaf (Naturalis Historia xxxvi, 30-31). Uchder y cofadail oedd 140 troedfedd ac roedd wedi'i baentio â phob lliw dan haul. Satyrus a Pythius oedd y penseiri a gwaith y cerflunwyr enwog Scopas, Bryaxis, Timotheus a Leochares oedd y cerfluniau ar hyd ei ochrau.

Roedd y Mausoleum mewn cyflwr da hyd at y 12g OC ond dirywio fu ei hanes ar ôl hynny. Daeth Marchogion St John i'r ardal ar ddiwedd y 14g a dechrau ei ddefnyddio fel chwarel. Yn goron ar y fandaliaeth hon, toddwyd y cerfluniau marmor i wneud gwyngalch ar gyfer eu caer yn 1522. Darganfuwyd olion yr adeilad o'r newydd yn 1857 a symudwyd drylliau o'r cerfluniau i'r Amgueddfa Brydeinig. Mae gwaith archaeolegol diweddar wedi datguddio safle'r Mausoleum ond ychydig sy'n aros ohono.

Rhoddwyd yr enw mausoleum gan y Rhufeiniaid ar eu cofadeilion hwythau, gan gynnwys Beddrod Hadrian yn Rhufain (Castell Sant Angelo heddiw).

Llyfryddiaeth 
Oskar Seyffert, A Dictionary of Classical Antiquities (argraffiad newydd, Llundain, 1902)
Jean-Pierre Thiollet, Bodream, Anagramme Ed., 2010, ISBN 978-2-35035-279-4.

Asia Leiaf
Groeg yr Henfyd
Safleoedd Clasurol
Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd