alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Kansas

Talaith yng nghanolbarth yr Unol Daleithiau, sy'n cynnwys gwastadiroedd anwastad yn bennaf, sy'n rhan o'r Gwastadiroedd Mawr, ac sy'n cael eu croesi gan Afon Kansas ac Afon Arkansas yw Kansas. Cafodd ei harchwilio gan Sbaenwyr yn yr 16g ac yna fe'i hawlwyd gan Ffrainc yn 1682. Roedd yn rhan o Bryniant Louisiana gan yr Unol Daleithiau yn 1803. Daeth yn dalaith yn 1861. Topeka yw'r brifddinas.

Dinasoedd Kansas

Dolenni allanol 
   www.kansas.gov

 
Gorllewin Canol yr Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Kentucky

Lleolir talaith Kentucky yn nwyrain canolbarth yr Unol Daleithiau; mae'n gorwedd i'r dwyrain o Afon Mississippi. Mae'n cynnwys Mynyddoedd Appalachia yn y dwyrain, ardal y Bluegrass yn y canol, a gwastadedd yn y gorllewin. Mae afonydd Afon Tennessee ac Ohio yn llifo trwy'r de-orllewin. Mae'n dalaith wledig iawn gyda thradodiadau gwerin unigryw. Archwiliodd Daniel Boone yr ardal yn 1769 a daeth nifer o ymsefydlwyr ar ôl hynny. Daeth yn dalaith yn 1792. Frankfort yw'r brifddinas.

Llysenw Kentucky yw "Talaith y Glaswellt Glas" () sydd yn cyfeirio at y gweunwellt (bluegrass) sydd yn enwog am fagu ceffylau.

Siroedd
Ceir 120 o siroedd yn Indiana ac yn eu plith mae Swydd Owen (County Owen), a alwyd ar ôl Abraham Owen (1769-1811), milwr. Hanodd ei hen, hen, hen daid a nain Humphrey a Catherine Owen o Nannau ger Dolgellau.

Dinasoedd Kentucky

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
   kentucky.gov

 
De'r Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
365

3g - 4g - 5g 
310au 320au 330au 340au 350au - 360au - 370au 380au 390au 400au 410au 
360 361 362 363 364 - 365 - 366 367 368 369 370

Digwyddiadau 
28 Medi - Procopius yn llwgrwobrwyo dwy leng sy'n mynd heibio Caergystennin ac yn ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr Rhufeinig. Mae'n meddiannu Thrace a Bithynia.
Yr ymerawdwr Valens yn alltudio Athanasius o Alexandria.
Daeargryn yn taro Cyrene, Libya.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Hillel II, arweinydd Iddewig

365
364

3g - 4g - 5g 
310au 320au 330au 340au 350au - 360au - 370au 380au 390au 400au 410au 
359 360 361 362 363 - 364 - 365 366 367 368 369

Digwyddiadau 
Yr ymerawdwr Jovianus yn ildio Mesopotamia i'r Persiaid.
26 Chwefror - yn dilyn marwolaeth Jovianus, mae'r fyddin yn cyhoeddi Valentinian I yn ymerawdwr.
28 Mawrth - Valens yn cael ei gyhoeddi'n gyd-ymerawdwr.
Cyngor Laodicea yn penderfynu athrawiaeth yr eglwys Gristionogol a chynnwys y Beibl.

Genedigaethau

Marwolaethau 
17 Chwefror: Jovianus, Ymerawdwr Rhufeinig

364
Louisiana

Mae Louisiana yn dalaith yn ne canolbarth yr Unol Daleithiau, ar lan Gwlff Mecsico, a groesir gan Afon Mississippi; mae delta'r afon yn dominyddu'r gwastediroedd arfordirol yn ne'r dalaith. Yr unig ardal ucheldirol o bwys yw'r ardal o gwmpas Afon Goch yn y gogledd-orllewin. Yr Ewropeiaid cyntaf i lanio yno oedd y Sbaenwyr, ond fe'i hawliwyd gan Ffrainc a'i henwi ar ôl y brenin Louis XIV o Ffrainc yn 1682. Fe'i rhoddwyd i Sbaen yn 1762 ond dychwelwyd i feddiant Ffrainc yn 1800. Roedd Louisiana yn rhan o Bryniant Louisiana gan yr Unol Daleithiau yn 1803. Daeth yn dalaith yn 1812. Cefnogai'r De yn Rhyfel Cartref America. Baton Rouge yw'r brifddinas ac mae New Orleans yn borthladd bwysig ar lan y Mississippi.

Llysenw Louisiana yw "y Dalaith Greol" () am ei bod yn gartref i nifer o Greoliaid o dras Ffrengig a Sbaenaidd.

Dinasoedd Louisiana

Cyfeiriadau

Dolenni Allanol 
    louisiana.gov

 
De'r Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Maine

Mae'r erthygl yma'n trafod y dalaith yn yr Unol Daleithiau. Am ystyron eraill, gweler Maine (gwahaniaethu).

Mae Maine yn dalaith yng ngogledd-ddwyrain pellaf yr Unol Daleithiau, sy'n gorwedd ar arfordir Cefnfor Iwerydd. Maine yw'r fwyaf o daleithiau Lloegr Newydd. Mae'n cynnwys ucheldiroedd yn y gogledd-orllewin a'r gorllewin ac iseldiroedd ar hyd yr arfordir a nodweddir gan nifer o faeau. Mae tua 80% o'r dalaith yn goediog ac mae'r boblogaeth yn denau ac eithrio ar yr afordir. Daeth i feddiant Prydain Fawr yn 1763, er bod Ffrainc yn ei hawlio hefyd. Daeth i mewn i'r Undeb fel rhan o Fassachusetss yn 1788 ac yn dalaith ynddi ei hun yn 1820. Augusta yw'r brifddinas.

Dinasoedd Maine

Dolen allanol
   www.maine.gov

 
Gogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau
Lloegr Newydd
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Maryland

Mae Maryland yn dalaith yn nwyrain yr Unol Daleithiau, ar arfordir Cefnfor Iwerydd. Mae'n ymrannu'n ddwy ardal ddaearyddol; gwastadir arfordirol Cefnfor Iwerydd, a ymrennir yn ei thro gan Fae Chesapeake, ac ardal o ucheldiroedd yn y gogledd a'r gorllewin sy'n rhan o Fryniau'r Alleghenies. Roedd Maryland yn un o 13 talaith gwreiddiol yr Unol Daleithiau. Y Saeson oedd yr Ewropeiaid cyntaf i ymsefydlu yno. Fe'i rhoddwyd ganddynt i George Calvert, Baron 1af Baltimore, yn 1632 ac fe'i henwyd yn Maryland ganddo ar ôl ei wraig Henrietta Maria. Yn ddiweddarach roedd yn lloches i Gatholigion yn ffoi erledigaeth yn Lloegr. Annapolis yw'r brifddinas ac mae Baltimore yn borthladd pwysig.

Dinasoedd Maryland

Dolenni allanol 
   www.maryland.gov

 
De'r Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Montana

Mae Montana yn dalaith yng ngogledd-orllewin yr Unol Daleithiau, sy'n ffinio â Chanada. Montana yw'r bedwaredd fwayf o daleithiau'r Unol Daleithiau gyda arwynebedd tir o 377,070 km². Mae'n dalaith fynyddig iawn yn y gorlelwin lle ceir rhan o'r Rockies a choedwigoedd mawr; yn y dwyrain ceir tir gwelltog y Gwastadiroedd Mawr. Roedd Montana yn rhan o Bryniant Louisiana gan yr Unol Daleithiau yn 1803. Daeth nifer o ymsefydlwyr yno pan gafwyd hyd i aur yn y mynyddoedd ar ganol y 19g. Yn ystod y rhyfeloedd gan America yn erbyn yr Indiaid cafwyd nifer o frwydrau gan gynnwys Brwydr Little Bighorn yn 1876 pan orchfygwyd Seithfed Farchoglu George Armstrong Custer gan y Sioux a'r Cheyenne dan Sitting Bull. Helena, a ddechreuodd fel gwersyllfa i'r mwyngloddwyr aur o'r enw 'Last Chance Gulch', yw'r brifddinas.

Dinasoedd Montana

Dolennau allanol
  www.mt.gov

 
Gorllewin yr Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
363

3g - 4g - 5g 
310au 320au 330au 340au 350au - 360au - 370au 380au 390au 400au 410au 
358 359 360 361 362 - 363 - 364 365 366 367 368

Digwyddiadau 
5 Mawrth - Yr Ymerawdwr Rhufeinig Julian yn cychwyn o Antioch gyda byddin o 90,000 yn erbyn Ymerodraeth Persia.
29 Mai - Brwydr Ctesiphon ; Julian yn gorchfygu byddin Shapur II, brenin Persia, ond ym methu gosod gwarchae ar y ddinas.
16 Mehefin - Y fyddin Rufeinig yn dechrau encilio o Bersia.
26 Mehefin - Julian yn cael ei ladd mewn ysgarmes; y cadfridog Jovian yn cael ei gyhoeddi'n ymerawdwr gan y fyddin.
Daeargryn yn creu difrod i Petra.

Genedigaethau

Marwolaethau 
26 Mehefin - Julian, Ymerawdwr Rhufeinig

363
Nebraska

Mae Nebraska yn dalaith yng ngogledd canolbarth yr Unol Daleithiau, sy'n gorwedd i'r gorllewin o Afon Missouri. Mae'n cynnwys rhan o'r Iseldiroedd Canolog yn y dwyrain a rhan o'r Gwastadiroedd Mawr yn y gorllewin. Cafodd ei archwylio gan y Ffrancod a'r Sbaenwyr. Roedd yn rhan o Bryniant Louisiana gan yr Unol Daleithiau yn 1803. Daeth yn dalaith yn 1867, a datblygodd yn gyflym fel canolfan ransio. Lincoln yw'r brifddinas.

Mae'r hen prairies a'i gyrroedd byffalo a oedd mor annwyl gan y Sioux a Cheyenne brodorol wedi hen ddiflannu. Yn eu lle ceir y caeau mawr agored sydd mor nodweddiadol o'r dalaith heddiw. Diflasodd T. H. Parry-Williams ar undonedd yr ardaloedd gwledig wrth deithio trwy'r dalaith yn y trên yn 1935:

Chwythed y peiriant y mwg o'i gorn
Dros y gwastadeddau indian-corn,

Gan leibio'r dwyrain i'w grombil tân,
A hollti'r pellterau ar wahân,

I mi gael cyrraedd rhyw dir lle mae
Rhywbeth i'w weld heblaw gwlad o gae.
(Synfyfyrion, 1937)

Dinasoedd Nebraska

Dolen allanol
   www.nebraska.gov

 
Gorllewin Canol yr Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
New Hampshire

Talaith yng ngogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau, sy'n gorwedd yn Lloegr Newydd, yw New Hampshire (Hampshire Newydd). Mae'n dalaith fryniog gyda nifer o lynnoedd. Mae ardal o iseldiroedd yn gorwedd ar arfordir Cefnfor Iwerydd yn ei chornel dde-ddwyreiniol. Roedd New Hampshire yn un o 13 talaith gwreiddiol yr Unol Daleithiau. Ymsefydlodd y Saeson yno yn 1627 a daeth yn dalaith frenhinol yn 1679. Roedd yn un o'r taleithiau cyntaf i ddatgan annibyniaeth oddi ar Brydain a daeth yn dalaith o'r Unol Daleithiau yn 1788. Concord yw'r brifddinas.

Dinasoedd New Hampshire

Dolen allanol
  www.nh.gov

 
Gogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau
Lloegr Newydd
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Mecsico Newydd

Mae Mecsico Newydd (, , ) yn dalaith yn ne-orllewin yr Unol Daleithiau, sy'n gorwedd ar y ffin â Mecsico. Ceir tair prif ardal ddaearyddol: llwyfandir gwastad yn y dwyrain, ardal fynyddig yn y canol a dorrir ar ei thraws gan Afon Grande, ac ardal gymysg o fynyddoedd a gwastadiroedd yn y gorllewin. Mae'r trefi a dinasoedd yn gymharol brin a'r boblogaeth i'w cael yn bennaf yn y dinasoedd mawr fel Albuquerque. Roedd Mecsico Newydd ym meddiant Sbaen yn yr 17g ond roedd dan reolaeth Mecsico pan gafodd ei chipio gan yr Unol Daleithiau yn 1848. Ni ddaeth yn dalaith tan 1912, a hynny ar ôl cyfres o ryfeloedd yn erbyn yr Apaches a Navajo brodorol a chyfnod o ansefydlogrwydd nodweddiadol o'r "Gorllewin Gwyllt". Bu rhaid wrth 25 mlynedd ar ôl Rhyfel Cartref America i'r llywodraeth yn Washington fedru sefydlu ei hawdurdod dros y pobloedd brodorol a'r ymsefydlwyr gwyn fel ei gilydd. Cychwynodd hyn yn 1864 pan gafodd y Navajo eu gorfodi i wneud y "Daith Hir" i wersyll Bosque Redondo. Cafodd yr Apache eu symud i amryw wersyll ac ni ddaeth ddiwedd i'r Rhyfeloedd Apache tan i'r pennaeth Geronimo a'i fand bach o ffyddloniaid ildio o'r diwedd yn 1886.

Dinasoedd Mecsico Newydd

Daeareg
Maint Mecsico Newydd yw 121,412 milltir sgwâr. Mae gan y dalaith anialwch, mynyddoedd, mesáu a fforestydd. Ymysg ei hafonydd yw’r Rio Grande, Afon Pecos, Afon Canadian, Afon San Juan ac Afon Gila.

Mae 5 Fforest Genedlaethol:

Fforest Genedlaethol Carson

Fforest Genedlaethol Cibola

Fforest Genedlaethol Lincoln

Fforest Genedlaethol Santa Fe

Fforest Genedlaethol Gila

Mae Gwasanaeth Parciau Cenedlaethol yr Unol Daleithiau’n rheoli’r parciau isod:- 

 Cofeb Genedlaethol Adfeilion Aztec
 Cofeb Genedlaethol Bandelier, Los Alamos

 Cofeb Genedlaethol Llosgfynydd Capulin
 Parc Genedlaethol Ogofau Carlsbad
 Parc Hanesyddol Genedlaethol Diwylliant Chaco
 Llwybr Hanesyddol Cenedlaethol El Camino Real de Tierra Adentro
 Cofeb Genedlaethol El Malpais
 Cofeb Genedlaethol El Morro
 Cofeb Genedlaethol Caer Union
 Cofeb Genedlaethol Tai Clogwyn Gilat
 Llwybr Hanesyddol Cenedlaethol yr Hen Sbaenwyr
 Parc Hanesyddol Genedlaethol Pecos
 Cofeb Genedlaethol Petroglyff
 Cofeb Genedlaethol Cenhadaethau Pueblo Salinas
 Llwybr Hanesyddol Cenedlaethol Santa Fe
 Cofeb Genedlaethol y Tywodydd Gwynion, Alamogordo

 Cofeb Genedlaethol Rio Grande del Norte
 Gwarchodfa Genedlaethol Caldera Valles

Cyfeiriadau

Dolen allanol
   www.newmexico.gov

 
Gorllewin yr Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
362

3g - 4g - 5g 
310au 320au 330au 340au 350au - 360au - 370au 380au 390au 400au 410au 
357 358 359 360 361 - 362 - 363 364 365 366 367

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Julian yn casglu byddin o 60,000 o filwyr a llynges. Wedi cael cydweithrediad Arsacès, brenin Armenia, mae'n ymosod ar Ymerodraeth Persia.
 22 Hydref - Teml Apollo yn Daphne, ger Antioch yn cael ei dinistrio gan dân.

Genedigaethau 
 Mesrop Mashtots - dyfeiriwr Yr wyddor Armenaidd

Marwolaethau 

362
Oklahoma

Mae Oklahoma yn dalaith yn ne canolbarth yr Unol Daleithiau. Mae ei thirwedd yn amrywio, gyda ucheldiroedd yn y gorllewin, iseldiroedd dyffryn Afon Arkansas yn y canol a'r de, a bryniau coediog yn y dwyrain. Ar ôl cael ei archwilio gan y Sbaenwyr, roedd Oklahoma yn rhan o Bryniant Louisiana gan yr Unol Daleithiau yn 1803. Cafodd y rhan fwyaf o'r diriogaeth ei neilltuo ar gyfer yr Indiaid brodorol, ond cafwyd mewnlifiad mawr o Americanwyr o'r dwyrain i gael tir yn rhad ac am ddim ar ôl Rhyfel Cartref America a gwthiwyd y brodorion i nifer o wersyllfeydd ymylol ar ôl cyfres o ryfeloedd. Daeth yn dalaith yn 1907. Dinas Oklahoma yw'r brifddinas.

Dinasoedd Oklahoma

Gweler hefyd
Caddo (iaith)

Cyfeiriadau

Dolenni Allanol 
  www.ok.gov

 
De'r Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Rhode Island

Mae Rhode Island neu yn Gymraeg Ynys Rhodos yn dalaith yng ngogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau, sy'n gorwedd ar arfordir Cefnfor Iwerydd yn Lloegr Newydd. Hi yw'r lleiaf o daleithiau'r Undeb ond yr ail o ran dwysedd poblogaeth. Roedd Rhode Island yn un o 13 talaith gwreiddiol yr Unol Daleithiau a'r gyntaf i ddatgan ei hannibyniaeth ar Brydain. Cafodd ei wladychu am y tro cyntaf yn 1636. Providence yw'r brifddinas. Rhwng 1790 a 2020 yr enw swyddogol oedd The State of Rhode Island and Providence Plantations.

Dinasoedd Rhode Island

Cyfeiriadau

Dolen allanol
   www.ri.gov

 
Gogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau
Lloegr Newydd
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Tennessee

Mae Tennessee yn dalaith yn ne canolbarth yr Unol Daleithiau, sy'n ymrannu'n Ddwyrain, Canolbarth a Gorllewin Tennessee. Yn Nwyrain Tennessee ceir ardal o fryniau coediog; mae Canolbarth Tennessee (Middle Tennessee), drofa ar Afon Tennessee, yn ardal o lwyfandir ucheldirol a bryniau, ac mae Gorllewin Tennessee yn ardal o gorsydd a thir isel sy'n gorwedd rhwng Afon Tennessee ac Afon Mississippi. Brwydrai Prydain Fawr a Ffrainc am feddiant o'r ardal yn yr 17g a daeth dan reolaeth Prydain. Cafodd ei datgan yn diriogaeth yn 1790 a daeth yn dalaith yn 1796. Cefnogodd y De yn Rhyfel Cartref America. Bu'n dyst i anghydfod sifil yn y 1960au; saethwyd Martin Luther King ym Memphis yn 1968. Nashville yw'r brifddinas.

Mewnfudo o Gymru 
Yn dilyn y Rhyfel Cartref symudodd 104 teulu Cymraeg o Pennsylvania i Ddwyrain Tennessee - i ran o'r enw Mechanicsville, a rhan o ddinas Knoxville. Fe'u cyflogwyd gan y brodyr Joseph a David Richards (a John H. Jones)i weithio mewn ffatri metal. Roedd y brodyr wedi sefydlu Gwaith Haearn Knoxville gerllaw rheilffordd yr "L&N Railroad", ar safle a ddefnyddiwyd yn ddiweddarach fel safle ar gyfer "1982 World's Fair". Mae'r hen ffwndri, a ddefnyddir heddiw fel tŷ bwyta, yn dal i sefyll; yr unig ddarn.

Codwyd capel Cymraeg ganddynt, gyda'r Parchedig Thomas Thomas yn weinidog arnynt yn 1870. Gwerthwyd y capel yn 1899.

Daeth y gwladychwyr Cymreig hyn yn llwyddiannus iawn yn yr ardal gan sefydlu sawl busnes arall yn y ddinas, gan gynnwys y cwmni oedd yn gyfrifol am greu cerbydau rheilffordd, cwmni llechi (a thoi), cwmni marmor a sawl cwmni gwneud dodrefn. Erbyn 1930 roedd plant y teuluoedd wedi lledaenu drwy'r ddinas a siroedd eraill megis Swydd Sevier. Heddiw, mae dros 250 teulu'n olrhain eu hachau i'r mewnfudwyr cyntaf hynny ac maent yn parhau i ddathlu Dydd Gŵyl Dewi.

Dinasoedd Tennessee

Dolenni allanol 
   www.tennessee.gov

 
De'r Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Utah

Mae Utah yn dalaith fynyddig yn ne-orllewin yr Unol Daleithiau. Mae'n cael ei hymrannu gan Gadwyn Wasatch y Rockies yn ddwy ardal sych: y Basn Mawr, sy'n cynnwys Llyn Great Salt, a'r Anialwch Llyn Great Salt yn y dwyrain a Llwyfandir Colorado yn y gorllewin. Mae'n cynnwys sawl atyniad naturiol fel Parc Cenedlaethol Zion a Ceunant Bryce (Bryce Canyon) sy'n denu nifer o dwristiaid. Dechreuodd y Mormoniaid, a ffoesant yno i ddianc erledigaeth, ymsefydlu yn Utah yn 1847; erys eu crefydd a ffordd o fyw yn ganolog i fywyd y dalaith. Fe'i hildwyd i'r Unol Daleithiau gan Mecsico yn 1848 ond ni ddaeth yn dalaith tan 1896. Dinas Salt Lake yw'r brifddinas.

Dinasoedd Utah

Dolenni allanol 
   www.utah.gov

 
Gorllewin yr Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Vermont

Mae Vermont yn dalaith yng ngogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau, sy'n gorwedd yn Lloegr Newydd. Rhed y Mynyddoedd Gwyrdd coediog drwy ganol y dalaith (gan roi ei henw iddi - Vertmont yn Ffrangeg), gyda iseldiroedd Dyffryn Champlain i'r gogledd-orlelwin a Dyffryn Connecticut i'r dwyrain. Cafodd ei sefydlu gan Brydain Fawr yn 1724. Datganodd annibyniaeth yn 1777 a daeth yn dalaith yn 1791. Montpelier yw'r brifddinas.

Dinasoedd Vermont

Dolen allanol
  www.vermont.gov

 
Gogledd-ddwyrain yr Unol Daleithiau
Lloegr Newydd
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Virginia

Talaith yng nghanolbarth arfordir dwyreiniol yr Unol Daleithiau, ar Gefnfor Iwerydd yw Virginia. Ceir gwastadir arfordirol isel yn y dwyrain sy'n codi i fryniau bychain sy'n arwain i'r Appalachians coediog yn y gorllewin. Ers canrifoedd mae'n enwog am ei thybaco.

Cafodd Virginia ei henwi ar ôl Elisabeth I, brenhines Lloegr, "y Frenhines Wyryfol". Sefydlwyd y wladfa Seisnig gyntaf yn y Byd Newydd yno gan Cwmni Virginia yn 1607. Tyfodd yn gyflym yn y ddwy ganrif nesaf. Un o'r rhai a denwyd yno oedd y bardd Goronwy Owen, a fu farw yno ar ei blanhigfa fach yn 1769. Roedd yn fagwrfa i sawl un o arweinwyr y Chwyldro Americanaidd, a daeth yn dalaith yn 1788. Roedd 4 allan o 5 arlywydd cyntaf yr Unol Daleithiau yn frodorion o Virginia, ond yn ystod Rhyfel Cartref America Richmond oedd prifddinas Cynghreiriad y De; erys yn brifddinas y dalaith heddiw.

Dinasoedd Virginia

Dolen allanol
   www.virginia.gov

 
De'r Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Washington (talaith)

Mae Washington yn dalaith yng ngogledd-orllewin eithaf yr Unol Daleithiau, sy'n gorwedd ar lan y Cefnfor Tawel ac yn ffinio â Chanada i'r gogledd. Amgylchynir y dalaith gan fynyddoedd uchel, ac mae ei chopaon yn cynnwys Mynydd St Helens. Yn y canolbarth ceir Basn Columbia gydag Afon Columbia ac Afon Snake yn llifo trwyddo. Yn yr iseldiroedd o gwmpas Swnt Puget yn y gorllewin y lleolir y rhan fwyaf o boblogaeth y dalaith. Mae ynysoedd yn Swnt Puget hefyd yn rhan o'r dalaith.

Hanes
Roedd Washington yn rhan o ardal fasnach Cwmni Bae Hudson tan y 1840au, ond ni chafwyd llawer o ymsefydlwyr gwyn yno. Un o'r llwythau brodorol oedd y Nez Perces, a ymladdodd ryfel byr ond enwog i geisio cadw eu hannibyniaeth dan eu harweinydd carismatig y Pennaeth Ioseff. Yn 1846 cytunwyd ar y ffin rhwng Canada a'r diriogaeth. Daeth yn dalaith yn 1889, wedi iddi gael ei henwi ar ôl George Washington. Olympia yw'r brifddinas.

Dinasoedd Washington

Ynysoedd
Mae'r ynysoedd isod yn rhan o'r dalaith:

Anderson, Bainbridge, Blake, Blakeley, Brown, Camano, Chief Timothy, Crane, Cypress, Decatur, Edmount, Eliza, Fidalgo, Fox, Gedney, Goose, Guemes, Harbor, Harstine, Henry, Herron, Indian, James, Johns, Jones, Ketron, Long, Lopez, Lummi, Marrowstone, McMicken, McNeill, Mercer, Orcas, Pearl, Portage, Protection, Puget, Raft, Reach, San Juan, Shaw, Sheep, Sinclair, Spieden, Squaxin, Steamboat, Stretch, Stuart, Sucia, Tatoosh, Vashon-Maury, Vendovi, Waadah, Waldron, Whidbey.

Dolenni allanol 
  Gwefan swyddogol

Oriel

 
Gorllewin yr Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Ffenomen cyfrifiad Jedi

Mudiad yn 2001 i geisio hybu pobl i ysgrifennu "Jedi" neu "Jedi Knight" fel ei crefydd yn y cyfrifiad gwladol oedd y Ffenomen cyfrifiad Jedi. Roedd yr ymgyrch yn seiliedig ar nifer o e-bostiau gylchredol a oedd yn hawlio y byddai llywodraethau yn cydnabod y ffug-grefydd o'r ffilmiau Star Wars fel gwir grefydd pe bai digon o bobl yn cofnodi "Jedi" fel eu crefydd yn y cyfrifiad gwladol. Dehonglwyd y ffenomen yma ar led yn y newyddion fel cast enfawr i fychanu'r cyfrifiad. Bu'r ffenomen yn fwyaf cyffredin yng ngwledydd y gymanwlad Prydeinig fel Awstralia, Canada, Seland Newydd, Cymru a Lloegr.

Yn ôl gwlad

2001

2006

2011

2016

2018

Gweler hefyd
 Cyfrifiad y DU
 Jediiaeth
 Jôc
 Mudiad crefyddol newydd
 Parodi crefydd
 Pleidlais brotest
 Star Wars

Crefyddau ffuglennol
Star Wars
Cyfrifiadau
Wisconsin

Mae Wisconsin yn dalaith yng ngogledd canolbarth yr Unol Daleithiau, sy'n gorwedd rhwng Afon Mississippi i'r gorllewin, Llyn Michigan i'r dwyrain a Llyn Superior i'r gogledd. Mae Iseldiroedd y Canolbarth yn ildio i Ucheldir Superior yn y gogledd, sy'n rhan o Darian Canada ac yn cynnwys nifer o lynnoedd a choedwigoedd. Rhoddwyd Wisconsin i'r Unol Daleithiau gan Brydain Fawr yn 1783. Gwelwyd mewnlifiad mawr o'r dwyrain yn y 1820au. Daeth yn diriogaeth yn 1836 ac yna'n dalaith yn 1848. Madison yw'r brifddinas.

Llysenw Wisconsin yw "Talaith y Broch" (), am fod broch Americanaidd i'w weld ar ben arfbais y dalaith.

Dinasoedd 
Mae'r dinasoedd yn Wisconsin gyda phoblogaeth o 50,000 neu fwy (amcangyfrifiad Cyfrifiad 2005) yn cynnwys:
 Milwaukee, poblogaeth 578,887 (ardal fetroplitaidd 1,709,926), dinas fwyaf
 Madison, 221,551 (588,885), prifddinas y dalaith
 Green Bay, 101,203 (295,473)
 Kenosha, 95,240, rhan o ardal fetropolitaidd Chicago
 Racine, 85,855, rhan o ardal fetroplitaidd Milwaukee
 Appleton, 70,217 (213,102)
 Waukesha, 67,658, rhan o ardal fetropolitaidd Milwaukee
 Oshkosh, 63,485 (159,008)
 Eau Claire, 62,570 (148,337)
 Janesville, 61,962 (154,794)
 West Allis, 58,798, rhan o ardal fetropolitaidd Milwaukee
 Sheboygan, 50,792 
 La Crosse, 50,287 (128,592)

Cyfeiriadau

Dolen allanol
   www.wisconsin.gov

 
Gorllewin Canol yr Unol Daleithiau
Taleithiau'r Unol Daleithiau
Afon Arkansas

Mae Afon Arkansas yn un o'r afonydd mwyaf i ymuno ag Afon Mississippi, yng nghanolbarth yr Unol Daleithiau. Enwir talaith Arkansas ar ei hôl. Mae'r afon yn llifo i'r dwyrain neu'r de-ddwyrain, yn gyffredinol, gan groesi taleithiau Colorado, Kansas, Oklahoma, ac Arkansas.

Gyda hyd o 1,469 milltir (2,364 km), Afon Arkansas yw'r chweched hiraf yn yr Unol Daleithiau. Mae'n tarddu yn uchel yn nhalaith Colorado yn y Rockies, yn Swydd Lake ger Leadville, ac mae'n aberu yn y Mississippi ger safle hanesyddol Napoleon, Arkansas. Afon Arkansas yw'r afon ail-fwyaf sy'n llifo i'r system Mississippi-Missouri. Mae ganddi fasn o 195,000 sq mi (505,000 km²).

Afonydd Arkansas
Afonydd Colorado
Afonydd Kansas
Afonydd Oklahoma
361

3g - 4g - 5g 
310au 320au 330au 340au 350au - 360au - 370au 380au 390au 400au 410au 
356 357 358 359 360 - 361 - 362 363 364 365 366

Digwyddiadau 
Julian yn dod yn Ymerawdwr Rhufeinig, ac yn ceisio adfer paganiaeth.

Genedigaethau

Marwolaethau 
3 Tachwedd - Constantius II, Ymerawdwr Rhufeinig

361
360

3g - 4g - 5g 
310au 320au 330au 340au 350au - 360au - 370au 380au 390au 400au 410au 
355 356 357 358 359 - 360 - 361 362 363 364 365

Digwyddiadau 
Ymosodiadau cyntaf y Sacsoniaid ar Brydain.

Genedigaethau 
Sant Ninian, cenhadwr yn Yr Alban (tua'r dyddiad yma)
Pelagius, mynach Prydeinig (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 

360
359

3g - 4g - 5g
300au 310au 320au 330au 340au - 350au - 360au 370au 380au 390au 400au 
354 355 356 357 358 - 359 - 360 361 362 363 364

Digwyddiadau 
Brwydr Amida: Shapur II, brenin Persia yn cipio Amida oddi wrth yr Ymerodraeth Rufeinig.

Genedigaethau 
Godgisel, brenin y Fandaliaid
Gratianus, Ymerawdwr Rhufeinig
Stilicho, cadfridog Rhufeinig

Marwolaethau 
Barbatio, cadfridog Rhufeinig

359
358

3g - 4g - 5g 
300au 310au 320au 330au 340au - 350au - 360au 370au 380au 390au 400au 
353 354 355 356 357 - 358 - 359 360 361 362 363

Digwyddiadau 
 Daeargryn yn Nicaea.
Y Ffranciaid yn ildio i fyddin Rufeinig dan Julian ymg ngwlad Belg.
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Constantius II yn gorchfygu ymosodiad y Quadi a'r Sarmates ar Pannonia.
 Pab Liberius yn dychwelyd i Rufain; y Gwrth-bab Felix II yn encilio i'w stâd gerllaw Porto.

Genedigaethau

Marwolaethau 

358
357

3g - 4g - 5g 
300au 310au 320au 330au 340au - 350au - 360au 370au 380au 390au 400au 
352 353 354 355 356 - 357 - 358 359 360 361 362

Digwyddiadau 
Y fyddin Rufeinig dan Julian yn gorchfygu'r Alemanni ger Strasbourg.
Yr ymerawdwr Constantius II yn penodi Julian yn bennaeth yr holl filwyr yng Ngâl.
Constantius yn cyrraedd Rhufain am y tro cyntaf ers ei fuddugoliaeth yn erbyn Magnentius.
Yr Alaniaid yn gorchfygu'r Hyniaid yng ngorllewin Asia.

Genedigaethau

Marwolaethau 

357
356

3g - 4g - 5g  
300au 310au 320au 330au 340au - 350au - 360au 370au 380au 390au 400au 
351 352 353 354 355 - 356 - 357 358 359 360 361

Digwyddiadau
 8 Chwefror - Yr awdurdodau Rhufeinig yn ceisio cymryd Athanasius i'r ddalfa ar gyhuddiad o gefnogi Magnentius, oedd wedi ceisio cipio'r orsedd. Mae Athenasius yn ffoi i'r anialwch.
Y fyddin Rufeinig dan Julian yn cael ei gorchfygu gan yr Alemanni ym Mrwydr Reims.
Yr Alemanni yn ymosod ar Rhaetia.
Yr ymerawdwr Constantius II yn gorchymyn cau pob teml baganaidd yn yr ymerodraeth.

Genedigaethau

Marwolaethau

356
Nefertiti

Roedd Nefertiti (Ystyr: "y prydferthwch sydd wedi dod") yn brif wraig i frenin yn Hen Aifft Amenhotep IV (yn ddiweddarach Akhenaten). Mae rhai ysgolheigion wedi awgrymu ei bod wedi rheoli'r Aifft ar ei phen ei hun am gyfnod byr ar ôl marwolaeth Akhenaten.

Daeth Nefertiti yn enwog oherwydd y cerflun ohoni sy'n awr yn yr Altes Museum, Berlin. Mae'r cerflun yma, a gludwyd i Berlin wedi ei ddarganfod yn ystod ymchwil archaeolegol yng ngweddillion gweithdy'r cerflunydd Thutmose, ymhlith y mwyaf adnabyddus o holl weithiau celf yr Hen Aifft.

Nid oes sicrwydd pwy oedd rhieni Nefertiti, ond y farn gyffredinol ar hyn o bryd yw ei bod yn ferch i Ay, a ddaeth yn frenin ei hun yn ddiweddarach. Cafodd chwe merch gydag Akhenaten:

Meritaten 1350 CC).
Meketaten (1349 CC).
Ankhesenamen, a briododd Tutankhamun yn ddiweddarach.
Neferneferuaten Tasherit (1344 CC)
Neferneferure (1341 CC).
Setepenre (1339 CC).

Rhoddir amlygrwydd mawr i Nefertiti yn arlunwaith y cyfnod, gyda'r brenin yn cael ei ddangos yn rheolaidd yn ei chwmni ac yn aml gyda'u merched. Mae'n diflannu o'r cofnodion tua 1336 CC.

Brenhinoedd a breninesau'r Hen Aifft
Końskowola

Mae Końskowola yn bentref yn ne-ddwyrain Gwlad Pwyl, rhwng Puławy a Lublin, ger Kurów, ar Afon Kurówka. Mae'n ganolfan cymuned ar wahan o fewn Swydd Puławy. Yn 2004 roedd y boblogaeth yn 2188.

Sefydlwyd y pentref yn ôl pob tebyg yn y 14g dan yr enw Witowska Wola. Newidiwyd yr enw i Konińskawola yn y 19g. Meddiannwyd yr ardal gan fyddin yr Almaen yn 1939, ac yn ystod yr Ail Ryfel Byd sefydlwyd gwersyll carcharorion a gwersyll llafur yma, ynghyd â ghetto i Iddewon, yn cynnwys llawer o Slovakia. Yn Hydref 1942 lladdwyd tua 800-1000 o boblogaeth y ghetto gan y fyddin Almaenig, a symudwyd y gweddill i wersyll arall.

Trefi a phentrefi Gwlad Pwyl
Harri III, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc, a orseddwyd ar 30 Mai, 1574, a brenin Gwlad Pwyl 1573 - 1574, oedd Harri III neu Alexandre-Édouard (19 Medi, 1551 - 2 Awst 1589).

Mab y brenin Harri II, brenin Ffrainc, a'i wraig Catrin de Medici oedd Harri. Brawd y brenhinoedd Siarl IX a Ffransis II, brenin Ffrainc, oedd ef.

Teulu

Gwragedd 
 Louise de Lorraine-Vaudémont (ers 1575)

Plant 
 dim plant

Brenhinoedd Ffrainc
Brenhinoedd a breninesau Gwlad Pwyl
Ffrancod yr 16eg ganrif
Genedigaethau 1551
Marwolaethau 1589
Pobl o Seine-et-Marne
Teyrnoedd yr 16eg ganrif
355

3g - 4g - 5g 
300au 310au 320au 330au 340au - 350au - 360au 370au 380au 390au 400au 
350 351 352 353 354 - 355 - 356 357 358 359 360

Digwyddiadau 
11 Awst - Y cadfridog Rhufeinig Claudius Silvanus yn ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr ar ôl cael ei gyhuddo o deyrnfradwriaeth. 28 diwrnod yn ddiweddarach mae Ursicinus yn cyrraedd o Rufain ac yn trefnu llofruddiaeth Silvanus.
6 Tachwedd - Yn Mediolanum, mae'r ymerawdwr Constantius II yn rhoi'r teirl Cesar yn y gorllewin i'w gefnder Julian.

Genedigaethau

Marwolaethau 
7 Medi - Claudius Silvanus

355
354

3g - 4g - 5g 
300au 310au 320au 330au 340au - 350au - 360au 370au 380au 390au 400au 
349 350 351 352 353 - 354 - 355 356 357 358 359

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Constantius II yn diorseddu a dienyddio Constantius Gallus, Cesar y dwyrain.
Yr Alemanni yn croesi Afon Rhein i ymosod ar diriogaethau'r Helvetiaid.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Constantius Gallus, Cesar y dwyrain

354
353

3g - 4g - 5g 
300au 310au 320au 330au 340au - 350au - 360au 370au 380au 390au 400au 
348 349 350 351 352 - 353 - 354 355 356 357 358

Digwyddiadau 
Brwydr Mons Seleucus - Constantius II yn gorchfygu Magnentius, oedd wedi ei gyhoeddi ei hun yn Ymerawdwr Rhufeinig.
Constantius II yn gyrru Paulus Catena i Brydain i ddelio a chefnogwyr Magnentius.

Genedigaethau

Marwolaethau 
10 Awst - Magnentius (hunanladdiad)

353
Calendr

Mae Calendr yn system o fesur amser gyda'r uned lleiaf yn un diwrnod, neu gylchdro ein planed.

Yng Nghymru a thros y rhan fwyaf o'r byd fe ddefnyddir Calendr Gregori sydd wedi'i seilio ar symudiadau'r haul ac sy'n rhannu'r flwyddyn yn 365 neu'n 366 o ddyddiau. Mae 12 mis i bob blwyddyn, a rhwng 28 a 31 o ddyddiau ym mhob mis. Mae wythnos yn 7 diwrnod, gyda phedwar neu fwy o wythnosau mewn mis.

Sail Calendr Gregori yw Calendr Iŵl a sefydlwyd yn nheyrnasiad Iwl Cesar.

Mae gan Galendr Gregori wreiddiau Cristnogol. Cyfeirir at flynyddoedd 'Cyn Crist' (CC) ac 'Oed Crist' (OC). Mae rhai grwpiau - yn arbennig rhai o ddiwyliannau anghristnogol - yn cyfeirio ato fel Calendr yr Oes Cyffredin ac yn defnyddio CE (o'r Saesneg, "Common Era") yn lle OC a BCE (o'r Saesneg, "Before Common Era") yn lle CC. Ffurfiwyd Calendr Gregori er mwyn cysoni union ddyddiad y Pasg.

Mae yna galendrau eraill sydd mewn defnydd eang, yn cynnwys Y Calendr Iddewig, Calendr Celtaidd a'r Calendr Mwslemaidd. Mae yna hefyd galendrau at ddefnyddiau arbennig, fel crefydd neu'r byd ariannol. Seiliwyd rhai calendrau ar symudiadau'r lleuad.

Defnyddir y gair calendr hefyd i ddynodi gwrthrych sy'n dangos manylion y calendr - e.e. calendr wal traddodiadol wedi ei wneud o bapur.

Gweler hefyd 
 Calendr Celtaidd
 Calendr Coligny
 Calendr Iddewaidd
 Calendr Tsieineaidd
 Calendr Iŵl
 Calendr Gregori
Santa Fe

Santa Fe, neu Santa Fé, (Sbaeneg, "Ffydd Sanctaidd"; ffurf lawn: La Villa Real de la Santa Fé de San Francisco de Asís, Cymraeg: Dinas Frenhinol Ffydd Sanctaidd St. Ffransis o Assisi) yw prifddinas talaith New Mexico yn yr Unol Daleithiau. Mae'n gorwedd ar lan Afon Santa Fe.

Santa Fe yw dinas fwyaf a chanolfan sirol Swydd Santa Fe. Roedd ganddi boblogaeth o 62,543 yn ôl cyfrifiad 2000, ond erbyn 2005 amcangyfrifwyd poblogaeth o 70,631, gan ei gwneud yn ddinas drydedd fwyaf New Mexico. Mae'r ddinas yn gorwedd bron i 7,000 troedfedd (2,132 meter) uwchben lefel y môr, mewn cymhariaeth ag Albuquerque gyfagos, dinas fwyaf y dalaith, ar 5,352 troedfedd (1,631 m). Santa Fe yw'r brifddinas daleithiol uchaf yn yr Unol Daleithiau felly.

Llenyddiaeth 
Ymwelodd y bardd T. H. Parry-Williams â Santa Fe yn 1935. Yr hyn a'i atynai yn bennaf oedd yr enw:
'R wy'n mynd yn rhywle, heb wybod ym mh'le,
Ond mae enw'n fy nghlustiau — Santa Fe,

A hwnnw'n dal i dapio o hyd
Y dagrau sydd gennyf i enwau'r byd,—

Yr enwau persain ar fan a lle:
R wy'n wylo gan enw — Santa Fe.'
(Synfyfyrion, 1937)

Gefeilldrefi Santa Fe

Dolenni allanol
  Gwefan Dinas Santa Fe

Dinasoedd Santa Fe County, New Mexico
Blew

Mae blew yn fibrau organaidd sy'n tyfu ar groen mamaliaid, yn cynnwys pobl. Ffilamentau o gelloedd sydd wedi marw a cheratin ydynt. Cneifir blew anifeiliaid fel lamas, alpacas, a geifr i'w defnyddio i wneud dillad. Gelwir blew ar bennau bodau dynol yn wallt.

 
System bilynnol
Ginkgophyta

Rhaniad o blanhigion yw Ginkgophyta. Mae'n cynnwys dim ond un dosbarth (Ginkgoopsida) ac un urdd (Ginkgoales). Esblygodd y ffylwm yn y cyfnod Permaidd ond y goeden ginco (Ginkgo biloba) yw'r unig rywogaeth sy'n goroesi heddiw.

Planhigion
Coeden ginco

Coeden o'r enw botanegol Ginkgo biloba (Ginkgo biloba; yn Tsieineeg a Japaneeg:  銀杏, pinyin (yín xìng, ichō neu ginnan)) yw'r goeden ginco neu goeden gwallt y forwyn, a sillefir weithiau fel gingko. Mae'n dod o Tsieina a choeden hynafol iawn yw hi. Mae ganddi'r unig had sy'n gallu ffotosynthesu. Gall yr hadau gael eu bwyta ar ôl cael eu coginio.

Cyfeiriadau 

Coed
352

3g - 4g - 5g 
300au 310au 320au 330au 340au - 350au - 360au 370au 380au 390au 400au 
347 348 349 350 351 - 352 - 353 354 355 356 357

Digwyddiadau 
Yr Alamanni a'r the Ffranciaid yn gorchfygu byddin Rufeinig a meddiannu 40 tref rhwng Afon Moselle ac Afon Rhein.
Dechrau rhyfel rhwng yr Hyniaid a'r Alaniaid.
17 Mai — Pab Liberius yn olynu Pab Julius I fel y 36ed pab.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Pab Julius I.

352
351

3g - 4g - 5g 
300au 310au 320au 330au 340au - 350au - 360au 370au 380au 390au 400au 
346 347 348 349 350 - 351 - 352 353 354 355 356

Digwyddiadau 
 15 Mawrth — Yr Ymerawdwr Rhufeinig Constantius II yn rhoi'r teitl Cesar i'w gefnder Gallus, a'i wneud yn gyfrifol am ran ddwyreiniol yr ymerodraeth.
 28 Medi — Brwydr Mursa Major; Constantius yn gorchfygu Magnentius, oedd wedi hawlio'r orsedd.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 28 Medi — Marcellinus, magister officiorum dan Magnentius, lladdwyd ym Mrwydr Mursa Major

351
350

3g - 4g - 5g 
300au 310au 320au 330au 340au - 350au - 360au 370au 380au 390au 400au 
345 346 347 348 349 - 350 - 351 352 353 354 355

Digwyddiadau 
18 Ionawr — Magnentius yn cael ei gyhoeddi'n ymerawdwr Rhufeinig gan y fyddin yn Autun.
Ionawr — Magnentius yn lladd yr ymerawdwr Constans.
3 Mehefin — Nepotianus yn ei gyhoeddi ei hun yn ymeradwr ac yn meddiannu rhufain gyda byddin o gladiatoriaid.
30 Mehefin — Nepotianus yn cael ei orchfygu a'i ladd gan Marcellinus, cadfridog wedi ei yrru gan Magnentius

Genedigaethau

Marwolaethau 
Ionawr — Constans, Ymerawdwr Rhufeinig
30 Mehefin — Nepotianus, hawlydd yr ymerodraeth

350
349

3g - 4g - 5g 
290au 300au 310au 320au 330au - 340au - 350au 360au 370au 380au 390au 
344 345 346 347 348 - 349 - 350 351 352 353 354

Digwyddiadau 
Y Mou-jong yn meddiannu gogledd Tsieina

Genedigaethau

Marwolaethau 

349
348

3g - 4g - 5g 
290au 300au 310au 320au 330au - 340au - 350au 360au 370au 380au 390au 
343 344 345 346 347 - 348 - 349 350 351 352 353

Digwyddiadau 
Byddin Persia yn defnyddio merched ar gyfer gwasanaethau atodol.
Yn India, mae Samudragupta yn gorchfygu Rudrasena.

Genedigaethau

Marwolaethau 

348
347

3g - 4g - 5g 
290au 300au 310au 320au 330au - 340au - 350au 360au 370au 380au 390au 
342 343 344 345 346 - 347 - 348 349 350 351 352

Digwyddiadau 
Yr Eglwys Gristnogol yn cynnal Cyngor Sardica i geisio dod i gytundeb ynglŷn ag Ariadaeth.
Mae'r esgobion yn y dwyrain wedyn yn cynnal Cyngor Philippopolis, lle maent yn esgymuno Pab Julius. Mae'r ddadl ynglŷn ag Ariadaeth yn parhau.

Genedigaethau 
Theodosius I, Ymerawdwr Rhufeinig
Ioan Chrysostom, esgob

Marwolaethau 

347
346

3g - 4g - 5g 
290au 300au 310au 320au 330au - 340au - 350au 360au 370au 380au 390au 
341 342 343 344 345 - 346 - 347 348 349 350 351

Digwyddiadau 
Y Fisigothiaid yn cael eu troi at Ariadaeth gan Wulfila.

Genedigaethau

Marwolaethau 

346
345

3g - 4g - 5g 
290au 300au 310au 320au 330au - 340au - 350au 360au 370au 380au 390au 
340 341 342 343 344 - 345 - 346 347 348 349 350

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
Pachomius, mynach cynnar (tua'r dyddiad yma)
Yr Esgob Nicholas o Myra, (neu 352)

345
Gwrthblaid

Gwrthblaid yw'r term am y blaid wleidyddol ail fwyaf mewn siambr etholedig mewn democratiaethau seneddol. Mae'r wrthblaid yn cynrychioli'r prif wrthwynebiad i lywodraeth y dydd.

Mae Ceidwadwyr yw'r wrthblaid swyddogol yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru; yn Senedd yr Alban yr wrthblaid yw'r Blaid Lafur; yn senedd San Steffan y Ceidwadwyr yw'r wrthblaid.

Pan fo llywodraeth heb fwyafrif sylweddol mae gwrthblaid gref yn medru dylanwadu ar ei pholisïau ac ennill consesiynau.

Cyrff deddfwriaethol
Geirfa wleidyddol
Pleidiau gwleidyddol
344

3g - 4g - 5g 
290au 300au 310au 320au 330au - 340au - 350au 360au 370au 380au 390au 
339 340 341 342 343 - 344 - 345 346 347 348 349

Digwyddiadau 
Brwydr Singara: byddin Persia Shapur II yn gorchfygu'r Rhuufeiniaid dan yr ymerawdwr Constantius II

Genedigaethau

Marwolaethau 

344
Afon Busento

Mae Afon Busento yn afon yn rhanbarth Calabria, yn ne'r Eidal, sy'n llifo am 95 km o'r Apenninau i aberu yng Ngwlff Taranto ym Môr Ionia. Mae'n ymuno ag Afon Crathis yng nghanol tref Cosenza.

Mae Afon Busento yn enwog am ddigwyddiad hanesyddol yn y flwyddyn 412, pan fu farw Alaric I, brenin y Gothiaid, pan oedd Cosenza dan warchae. Yn ôl y traddodiad, fe'i claddwyd dan wely'r afon, ar ôl i'r llif gael ei throi dros dro o'i chwrs arferol er mwyn cloddio'r bedd. Does neb hyd yn hyn wedi llwyddo i ddarganfod bedd y brenin a'i drysor. Cyfansoddodd y bardd Almaeneg August Graf von Platen-Hallermünde y gerdd "Das Grab im Busento" i goffhau'r digwyddiad.

Busento
343

3g - 4g - 5g 
290au 300au 310au 320au 330au - 340au - 350au 360au 370au 380au 390au 
338 339 340 341 342 - 343 - 344 345 346 347 348

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Constans II yn teithio i Brydain, efallai ar gyfer ymgyrch yn erbyn môrladron

Genedigaethau

Marwolaethau 

343
342

3g - 4g - 5g 
290au 300au 310au 320au 330au - 340au - 350au 360au 370au 380au 390au 
337 338 339 340 341 - 342 - 343 344 345 346 347

Digwyddiadau 
 15 Chwefror — Cysegru eglwys wreiddiol Hagia Sophia yng Nghaergystennin
 Daeargryn mawr yn Cyprus

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Jin Cheng Di, ymerawdwr Tsieina

342
Mwnt

Anheddiad bach a phlwyf yng nghymuned Y Ferwig, Ceredigion, Cymru, yw Mwnt (yn fwy ffurfiol Y Mwnt). Saif ar arfordir de Ceredigion, rhwng Aberteifi ac Aberporth.

Yn y 12g ceisiodd y Ffleminiaid lanio yno, ond methiant fu eu hymgais i oresgyn Ceredigion. Ar ddechrau'r 20g dywedid fod esgyrn y goresgynwyr i'w gweld o hyd dan y tywod ar dywydd garw. Hyd tua diwedd y 18g arferai trigolion y Mwnt ddathlu'r Sul cyntaf ar ôl Calan Ionawr trwy frwydro yn erbyn ei gilydd, efallai mewn coffadwriaeth o'r fuddugoliaeth ar y Ffleminiaid: Y Sul Coch y gelwid y Sul hwnnw.

Nodweddir Mwnt gan ei thirwedd drawiadol, yn arbennig y traeth cysgodlyd a'r hen eglwys gerllaw. Enw'r eglwys fechan wyngalchog yw Eglwys y Grog. Dyma'r eglwys hynaf yng Ngheredigion o ran ei hadeiladwaith, sy'n dyddio o'r 14g fel y saif hi heddiw. Mae'r gwaith pren heb yr un hoelen ac mae'r muriau oddi mewn yn wyngalchog hefyd. Yn anffodus nid yw'r Grog (sgrîn) ganoloesol yno erbyn heddiw. Mae Ffynnon y Grog gerllaw yr eglwys.

Mae'r eglwys a'r traeth fel ei gilydd yn cael eu gwarchod gan yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Ceir cyfoeth o fywyd gwyllt yn yr ardal ac mae'n gartref yn yr haf i nifer o ddolffinau, morloi a llamhidyddion.

Ers 30 mlynedd mae'r gwleidydd Rhodri Morgan, Prif Weinidog Cymru, yn arfer mynd i Fwnt am ei wyliau: "Mae pawb angen gwyliau", meddai, "a dyma le delfrydol."

Cyfeiriadau

Ffynonellau
T. I. Ellis, Crwydro Ceredigion (Llandybie, 1952). Tud. 107-8.

Dolen allanol 
Gwybodaeth bellach 

Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Eglwysi Ceredigion
Y Ferwig
Pentrefi Ceredigion
Plwyfi Cymru
Star Trek

Rhaglen deledu yn y 1960au a'r 1970au oedd Star Trek.  Mae'r cymeriadau yn cynnwys: Capten James T. Kirk (William Shatner), Mr Spock (Leonard Nimoy), Dr McCoy (DeForest Kelley) a Scotty (James Doohan). Mae sawl ffilm sy'n seiliedig ar y gyfres a cheir yn ogystal cyfres o raglenni eraill fel Star Trek Voyager sy'n dilyn hynt a helynt yr USS Enterprise a'i chriw yn y dyfodol.

Cymeriadau
 James T. Kirk - William Shatner
 Spock - Leonard Nemoy
 Montgomery "Scotty" Scott - James Doohan
 Hikaru Sulu - George Takei
 Leonard H. "Bones" McCoy - DeForest Kelley
 Uhura - Nichelle Nichols
 Pavel Chekov - Walter Koenig

 
Ffuglen wyddonol
341

3g - 4g - 5g 
290au 300au 310au 320au 330au - 340au - 350au 360au 370au 380au 390au 
336 337 338 339 340 - 341 - 342 343 344 345 346

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Constans yn gwaharth aberthau paganaidd.
Constans yn dechrau ymgyrch yn erbyn y Ffranciaid.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Eusebius o Nicomedia, Patriarch Caergystennin

341
340

3g - 4g - 5g 
290au 300au 310au 320au 330au - 340au - 350au 360au 370au 380au 390au 
335 336 337 338 339 - 340 - 341 342 343 344 345

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Constantinus II yn ymosod ar ei frawd a'i gyd-ymerawdwr Constans ger Aquileia, ond yn cael ei orchfygu a'i ladd
Constans a Constantius II yn rhannu'r ymerodraeth rhyngddynt

Genedigaethau

Marwolaethau 
Constantinus II, cyd-ymerawdwr Rhufeinig.

340
339

3g - 4g - 5g 
280au 290au 300au 310au 320au - 330au - 340au 350au 360au 370au 380au 
334 335 336 337 338 - 339 - 340 341 342 343 344

Digwyddiadau 
Athanasius yn cael ei ddiswyddo fel Patriarch Alexandria.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Eusebius, esgob Caesarea a hanesydd cyntaf yr eglwys (tua'r dyddiad yma)

339
338

3g - 4g - 5g 
280au 290au 300au 310au 320au - 330au - 340au 350au 360au 370au 380au 
333 334 335 336 337 - 338 - 339 340 341 342 343

Digwyddiadau 
Y Rhufeiniaid yn gwneud cynghrair a'r Gothiaid i amddiffyn ffiniau'r ymerodraeth yn y gogledd.
Yr ymerawdwr Constantius II yn ymladd yn erbyn Persia yn Armenia.

Genedigaethau

Marwolaethau 

338
337

3g - 4g - 5g 
280au 290au 300au 310au 320au - 330au - 340au 350au 360au 370au 380au 
332 333 334 335 336 - 337 - 338 339 340 341 342

Digwyddiadau 
 9 Medi — Yn dilyn marwolaeth yr Ymerawdwr Rhufeinig Cystennin I, mae ei feibion Constantine II, Constantius II, a Constans yn ei olynu fel cyd-ymerodron.
 Shapur II, brenin Persia, yn dechrau rhyfel yn erbyn yr Ymerodraeth Rufeinig
 6 Chwefror — Pab Julius I yn olynu Pab Marc fel y 35ed pab

Genedigaethau

Marwolaethau 
 May 22 — Constantinus I, Ymerawdwr Rhufeinig
 Medi — Julius Constantius, mab Constantius Chlorus a thad Gallus a Julian (dienyddiwyd)

337
336

3g - 4g - 5g 
280au 290au 300au 310au 320au - 330au - 340au 350au 360au 370au 380au 
331 332 333 334 335 - 336 - 337 338 339 340 341

Digwyddiadau 
 Yn dilyn llwyddiannau milwrol yr ymerawdwr Cystennin I, mae'r rhan fwyaf o Dacia yn cael ei ail-ymgorffori yn yr Ymerodraeth Rufeinig.
 18 Ionawr — Pab Marc yn olynu Pab Sylvester I fel y 34ydd pab

Genedigaethau

Marwolaethau 
 7 Hydref — Pab Marc
 Arius, sylfaenydd Ariadaeth

336
Morys Clynnog

Roedd Morys Clynnog  (neu Morys ab Ifan, c. 1525 - 1581) yn offeiriad Catholig ac yn ddiwinydd gyda'r pwysicaf ymhlith y Gwrthddiwygwyr Cymreig.

Bywgraffiad
Mae'n debyg iddo gael ei eni yn ardal Clynnog Fawr yn Arfon, Gwynedd. Addysgwyd ef yng Ngholeg Eglwys Crist, Rhydychen, gan raddio ym 1548. Bu'n gaplan i'r Cardinal Reginald Pole am gyfnod. Fe'i penodwyd yn Esgob Bangor ar farwolaeth William Glyn ym 1558, ond cyn iddo gael ei gysegru bu farw'r Frenhines Mari I o Loegr. Nid oedd Morys Clynnog yn barod i gydnabod awdurdod y frenhines newydd, Elizabeth I, mewn materion crefyddol; fe aeth i'r cyfandir yng nghwmni ei nai, Gruffydd Robert, ac ymgartrefu yn Rhufain.

Gwnaed Morys Clynnog yn warden yr Ysbyty Seisnig yn Rhufain ym 1577, a phan sefydlwyd Athrofa Gatholig yno y flwyddyn ddilynol gan Owen Lewis a William Allen, dewiswyd Morys Clynnog i fod yn rheithor arno. Bu raid iddo ymddeol o'r swydd hon ym 1579 wedi i'r myfyrwyr Seisnig gwyno ei fod yn ffafrio'r Cymry.

Credir iddo foddi yn gynnar ym 1581 yn ystod mordaith o Ffrainc yn ôl i Brydain.

Yr Athravaeth Gristnogavl a'r Dosparth Byrr

Ym 1568, ym Milan, fe argraffwyd yr Athravaeth Gristnogavl ('Athrawaeth Gristnogawl'), sef catecism byr, gyda'r rhagymadrodd wedi ei ysgrifennu gan Gruffydd Robert. Ni wybuwyd dim o'r llyfr hwn hyd nes i Louis Lucien Bonaparte, nai i Napoleon I, Ymerawdwr Ffrainc, gyhoeddi fod copi yn ei feddiant yr oedd ef wedi ei brynu ym Mharis. Louis Lucien hefyd a drawslythrennodd y gwaith ar gyfer Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion a chaniatáu iddynt ei gyhoeddi ym 1880. Mae'r ddwy ran gyntaf o ramadeg Gruffydd Robert, Dosparth Byrr ar y rhann gyntaf i ramadeg Cymraeg yn arfer ffurf ymgom mewn gwinllan rhwng Gr. (sef Gruffydd Robert ei hun) a Mo. (Morys Clynnog).

Cyfeiriadau

Diwinyddion Cymreig
Clynnog
Genedigaethau'r 1520au
Gwrthddiwygwyr Cymreig
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 16eg ganrif
Marwolaethau 1581
Pobl fu farw trwy foddi
Pobl o Arfon
William Glyn

William Glyn neu William Glynn (1504 - 21 Mai 1558) oedd Esgob Bangor o 1555 hyd ei farw. Ef oedd yr esgob Catholig olaf ym Mangor.

Bywgraffiad
Ganed Glyn yn Heneglwys, Ynys Môn, yn fab i John Glyn. Addysgwyd ef yng Ngholeg y Breninesau, Caergrawnt. Mae'n ymddangos iddo gydymffurfio a newidiadau crefyddol y brenin Harri VIII, er iddo ymddiswyddo o gadair ei goleg yn ystod teyrnasiad Edward VI. Pan ddaeth y frenhines Mari i'r orsedd, daeth yn llywydd Coleg y Breninesau yn 1553, ac yr oedd yn un o'r rhai a yrrwyd i ddadlau â Nicholas Ridley a Hugh Latimer yn 1554. Aeth i Rufain yn 1555, ac yn ddiweddarach y flwyddyn honno penodwyd ef yn Esgob Bangor. Gwasanaethodd fel Uchel Siryf Sir Gaernarfon ym 1562

Gadawodd fab o'r enw Gruffydd Glyn, fu hefyd yn Siryf Sir Gaernarfon ym 1564. Penodwyd Morys Clynnog yn Esgob Bangor fel olynydd iddo, ond bu farw'r frenhines Mari a bu raid iddo ffoi i Rufain cyn cael ei gysegru.

Cyfeiriadau

Cymry'r 16eg ganrif
Esgobion Bangor
Genedigaethau 1504
Marwolaethau 1558
Pobl o Ynys Môn
Cadwgan o Landyfái

Roedd Cadwgan neu Cadwgan o Landyfái (bu farw 11 Ebrill 1241), y cyfeirir ato hefyd fel Cadwgan o Fangor, yn glerigwr Cymreig fu'n Esgob Bangor o 1215 hyd 1236. Ambell dro cyfeirir ato fel Martin, efallai ei enw fel mynach. Fe'i cysylltir â Llandyfai, Sir Benfro.

Bywgraffiad
Yn ôl Gerallt Gymro, roedd tad Cadwgan yn offeiriad o Wyddel a'i fam yn Gymraes. Dywedir ei fod yn enwog am ei bregethu grymus yn Gymraeg. Daeth yn abad abaty Sistersaidd Ystrad Fflur ac wedyn Hendy-gwyn ar Dâf. Cysegrwyd ef yn Esgob Bangor gan Archesgob Caergaint ar 21 Mehefin 1215 yn Staines. Mae'n debyg fod ei benodiad yn esgob oherwydd dylanwad Llywelyn Fawr, oedd yn awyddus i gael Cymro yn hytrach na Norman neu Sais i'r esgobaeth, ac a oedd erbyn hyn yn ddigon grymus i sicrhau hyn.

Yn 1234 cofnodir iddo ddod a llwyth llong o wenith o Iwerddon i fwydo'r tlodion yn ei esgobaeth. Yn 1236 ymddeolodd i Abaty Dore yn Swydd Henffordd i fyw yno fel mynach. Ysgrifennodd waith diwinyddol dan y teitl De modo confitendi.

Cyfeiriadau

Abadau Cymreig
Diwinyddion Cymreig
Esgobion Bangor
Genedigaethau'r 12fed ganrif
Llenorion Cymreig yn yr iaith Ladin
Marwolaethau 1241
Pobl o Sir Benfro
Teyrnas Gwynedd
Rhisiart o Gaer

Peiriannydd milwrol y Brenin Edward I yn y 13g oedd Rhisiart o Gaer. Roedd e'n gyfrifol yn rhannol am adeiladu Castell Conwy a'r cwir yn Eglwys Gadeiriol Caer.

Cyfeiriadau
Hickey, Julia (2005) The Hidden Treasures of Chester Cathedral
Sullivan, Mary Ann (1999) Conwy Castle.

Peirianwyr Seisnig
Pobl o Swydd Gaer
Saeson y 13eg ganrif
Heneglwys

Pentrefan a phlwyf eglwysig yng nghymuned Bodffordd, Ynys Môn, yw Heneglwys (). Fe'i lleolir milltir i'r de o bentref Bodffordd, tua hanner ffordd rhwng Gwalchmai i'r gorllewin a Llangefni i'r dwyrain.

Hanes a hynafiaethau
Mae'r eglwys yn sefydliad hynafol. Enw arall arni gynt oedd Llan y Saint Llwydion ("llwyd" yn yr ystyr "sanctaidd"). Ymddengys mai Gwyddel o'r enw Corbre a sefydlodd yr eglwys, yn y 6g efallai; ceir llecyn gerllaw a elwir "Mynwent Corbre". Ceir sawl cyfeiriad at y fynwent honno yn y canu brud (daroganau ar gân) canoloesol.

Yn 'Englynion y Beddau' yn Llyfr Du Caerfyrddin ceir englyn sy'n cyfeirio at fedd rhyfelwr o'r enw Ceri Cleddyfhir ym Mynwent Corbre yn Heneglwys:

Bedd Ceri Cleddyfhir yng ngodir Heneglwys,
Yn y diffwys graeandde,
Tarw torment, ym mynwent Corbre.
(Llyfr Du Caerfyrddin, orgraff ddiweddar)

Roedd Heneglwys yn dref yn yr Oesoedd Canol, yng nghwmwd Malltraeth, cantref Aberffraw.

Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Pobl o Heneglwys
 William Glynn (1504-1558), Esgob Bangor o 1555 hyd 1558; ganed yn Heneglwys.

Cyfeiriadau 

Bodffordd
Eglwysi Ynys Môn
Pentrefi Ynys Môn
Bodffordd

Pentref bychan a chymuned yn Ynys Môn yw Bodffordd () (neu Botffordd). Fe'i lleolir  yng nghanol yr ynys ar y lôn gefn B5109 tua dwy filltir a hanner i'r gorllewin o Langefni, ar ben deheuol Llyn Cefni. Tri chwarter milltir i'r de mae Heneglwys ac mae Bodffordd ei hun yn rhan o'r plwyf eglwysig honno.

Fymryn i'r gorllewin o'r pentref ceir Maes Awyr Môn.

Hanes
Ystyr yr enw Bodffordd yw 'Anedd ar y ffordd', sef yr hen ffordd fawr ar draws Môn, o Borthaethwy i Gaergybi. Roedd Bodffordd yn perthyn i Esgob Bangor gynt; gelwid y "dref" fechan yn Bodffordd Ddeiniol (ar ôl Deiniol Sant, sefydlydd Eglwys Gadeiriol Bangor yn ôl y traddodiad) neu Bodffordd Esgob. Roedd yn rhan o gwmwd Malltraeth, cantref Aberffraw.

Eisteddfod
Cafodd Bodffordd ei ddewis fel lleoliad Eisteddfod Môn 2007.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Ynys Môn
Pentrefi Ynys Môn
Benjamin Disraeli

Gwleidydd ac awdur oedd Benjamin Disraeli (21 Rhagfyr 1804 – 19 Ebrill 1881). Fe'i ganed yn Llundain. Prif Weinidog Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon oedd ef, yn 1868 a rhwng 1874 a 1880.

Bywgraffiad

Mab yr awdur Isaac D'Israeli oedd Disraeli. Priododd Mary Anne Lewis yn 1838.

Cyfeiriadau

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Arweinwyr y Blaid Geidwadol (DU)
Cangellorion y Trysorlys
Genedigaethau 1804
Gwleidyddion Seisnig y 19eg ganrif
Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Llenorion Seisnig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1881
Nofelwyr Saesneg
Nofelwyr Seisnig
Pobl o Lundain
Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig