alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Coleg y Brenin, Caergrawnt

Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw Coleg y Brenin (Saesneg: King’s College).

Hanes
Ffurfiwyd y coleg gan Harri VI, brenin Lloegr ym 1441. Tarfwyd ar ei gynlluniau adeiladu mawreddog gan Ryfeloedd y Rhosynnau, ac ni chwblhawyd y cynllun tan 1544 dan nawdd Harri VIII.

Capel Coleg y Brenin
Mae'r capel yn enghraifft o bensaerniaeth gothig, ac fe'i adeiladwyd dros gyfnod o gan mlynedd. Ysgythrwyd y nenfwd anferth o graig, ac mae ffenestri lliw, a'r llun Ymhyfrydwch y Magi gan Rubens yn addurno'r adeilad. Defnyddir y capel fel addoldy, ac ar gyfer cyngherddau. Mae côr y capel yn fyd-enwog.

Cynfyfyrwyr 
 Thomas Carte (1686–1754), hanesydd
 John Ewer (m. 1774), Esgob Llandaf ac Esgob Bangor
 John Maynard Keynes (1883–1946), economegydd
 E. M. Forster (1879–1970), nofelydd
 David Davies, Arglwydd Davies (1880–1944), gwleidydd
 Rupert Brooke (1887–1915), bardd
 Alan Turing (1912–1954), mathemategydd, a chyfrifiadurwr
 Robert Evan Kendell (1935–2002), seiciatrydd
 Robert Tear (1939–2011), canwr tenor
 Salman Rushdie (g. 1947), nofelydd
 Mervyn King, Arglwydd King (g. 1948), economegydd
 Deri Tomos (g.1952), gwyddonydd
 Zadie Smith (g. 1975), nofelydd

 
Brenin
Sefydliadau 1441
Caledfwlch

Caledfwlch yw enw cleddyf y Brenin Arthur.

Dolenni allanol 
"Daeth Caledfwlch o'r Eidal", BBC Cymru

Cylch Arthur
Mytholeg Gymreig
Mytholeg Geltaidd
Cleddyfau
Geraint V. Jones

Peidiwch â chymysgu'r awdur hwn â Geraint Vaughan Jones (1904–1997) neu'r Canon Geraint Vaughan-Jones (1929–2003).

Nofelydd  ac athro Cymraeg sy'n byw yn Llan Ffestiniog, Gwynedd yw Geraint Vaughan Jones (ganwyd 1938), sy'n cyhoeddi ei lyfrau o dan yr enw Geraint V. Jones. Yn hannu o Flaenau Ffestiniog ef oedd pennaeth yr Adran Gymraeg yn Ysgol y Moelwyn, Blaenau Ffestiniog cyn iddo ymddeol. Bellach mae'n byw ym mhentref Llan Ffestiniog.

Mae wedi ennill Gwobr Goffa Daniel Owen dair gwaith: Yn y Gwaed (1990), Semtecs (1998), a Cur y Nos (2000). Dewiswyd sawl un o'i nofelau i fod yn Nofel y mis gan Gyngor Llyfrau Cymru.

Llyfrau

I blant a'r arddegau, dan yr enw Geraint Vaughan Jones
Antur yr Alpau (Dinbych: Gwasg Gee, 1981)
Antur yr Allt (Gwasg Gee, 1981)
Alwen (Llandybie: Gwasg Christopher Davies, 1974)
Storïau’r Dychymyg Du (Gwasg Gomer, 1986)
Melina (Gwasg Gomer, 1987)

I oedolion, dan yr enw Geraint V. Jones
Yn y Gwaed (Gwasg Gomer, 1990) [Gwobr Goffa Daniel Owen: Cwm Rhymni]
Semtecs (Gwasg Carreg Gwalch, 1998) [Gwobr Goffa Daniel Owen: Bro Ogwr]
Asasin (Gwasg Carreg Gwalch, 1999) [dilyniant i Semtecs]
Ar Lechan Lân (Cgwasg Carreg Gwalch, 1999)
Omega (Gwasg Carreg Gwalch, 2000) [dilyniant i Semtecs ac Asasin]
Cur y Nos (Gwasg Carreg Gwalch, 2000) [Gwobr Goffa Daniel Owen: Llanelli]
Zen (Gwasg Carreg Gwalch, 2004)
Ei Uffern ei Hun (Gwasg Gomer, 2005)
Jake, Stori Sydyn (Gwasg Gomer, 2006)
Teulu Lòrd Bach (Gwasg Gomer, 2008)
Si Bêi: Helyntion Wil Bach Saer (Gwasg Gomer, 2010)
Yn Fflach y Fellten (Y Lolfa, 2018)
Elena (Y Lolfa, 2019)
Niwl Ddoe (Y Lolfa, 2021)

Llyfrau ffeithiol
 (gol.) Cymeriadau Stiniog (Caernarfon: Gwasg Gwynedd, 2008)

Llyfrau Saesneg	
The Gates of Hell (Gwasg Carreg Gwalch, 2003)

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 "Llais Len: Geraint V Jones", BBC Cymru

Genedigaethau 1938
Enillwyr Gwobr Goffa Daniel Owen
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Nofelwyr Cymraeg
Pobl o Feirionnydd
Thomas Jones

Ceir sawl Thomas Jones:

Thomas Jones (tua 1492 - tua 1558) Gŵr cyhoeddus, Aelod Seneddol, Uchel Siryf.
Twm Siôn Cati - (c.1530-1609) Thomas Jones (neu Johns), hynafiaethydd a ffigwr llên gwerin
Thomas Jones (almanaciwr) - (1648-1713) almanaciwr ac argraffydd
Thomas Jones (arlunydd) - (1742-1803) tir-arlunydd o'r 18g
Thomas Jones (Hafod) - (1752-1845) clerigwr ac awdur
Thomas Jones (Dinbych) - (1756-1820) un o lenorion mwyaf y Methodistiaid
Thomas Jones (mathemategydd) - (1756 - 1807)
Thomas Jones (Y Bardd Cloff) (1768-1828), bardd
Thomas Jones (cenhadwr) (1810-1849)
Thomas Jones (Glan Alun) - (1811-1866) llenor (Glan Alun)
Thomas Jones (Taliesin o Eifion) - (1860-1932) bardd 
Thomas Jones (1870-1955) - (1870-1955) gwas suful ac awdur
Thomas Jones (ysgolhaig) - (1910-1972) ysgolhaig Cymraeg

Gweler hefyd
Thomas Johnes (1748-1816) Aelod Seneddol, pensaer tirwedd, ffermwr, cyhoeddwr, llenor a chymwynaswr cymdeithasol
Thomas Gwynn Jones (1871-1949), bardd a llenor
Thomas Llewelyn Jones (1915- )
Thomas Lloyd Jones (Gwenffrwd) (1810–1834), Bardd a chyfieithydd.
Tom Parri Jones (1905-1980)
Guan Hanqing

Roedd Guan Hanqing (Tsieineeg 關漢卿) (fl. tua 1241-1320), a elwid hefyd "Henwr y Fyfyrgell" (齋叟 Zhāisǒu), yn ddramodydd yn yr iaith Tsieineeg lafar, a anwyd yn Dadu, prifddinas Ymerodraeth yr Yuan (Anguo, talaith Hebei, Tsieina heddiw). Fe'i ystyrir yn un o bedwar dramodydd mawr y Ddrama Yuan.

Cefndir
Ar ôl goresgyn Teyrnas Jin yng ngogledd Tsieina, sefydlodd y Mongoliaid ei brifddinas yn Cambaluc (neu Khan-balic) yn 1264. Yn 1279, yn sgîl dymchweliad Brenhinllin Song y De, daeth Cambaluc yn brif ganolfan economaidd, wleidyddol a diwyllianol y wlad. Aeth nifer o lenorion gorau'r cyfnod i fyw yn Cambaluc a sefydlasant Gymdeithas Llyfrau Yu-jing yno. Daeth Yuan Hanqing yn aelod o'r gymdeithas honno ac enillodd enw iddo'i hun yn fuan. Yn ystod ei ieunctid bu'n fyfyriwr dyfal a dysgodd cyfansoddi cerddi a chaneuon o bob math, clasurol a phoblogaidd. Daeth yn adnabyddus yn y brifddinas am allu cerddorol, ei synnwyr digrifwch, a'i hyblygrwydd fel llenor.

Gyrfa Yuan
Roedd y cyfnod rhwng canol y 13g a dechrau'r 14g yn Oes Aur drama Yuan a llifai nifer fawr o ddramodwyr o fri i Cambaluc. Yn ystod ei arosiad yno ffurfiodd Yuan Hanqing gwmni drama ac weithiau troediai'r llwyfan ei hun. Roedd felly'n gyfarwydd â phob agwedd o fyd y ddrama.

Rhwng yr 11g a'r 13g roedd y canu a'r dawnsio i gyd yn y dramau a'r operau Tsieineaidd yn cael ei berfformio gan ferched "singsong". Roedd llawer o'r merched hyn wedi cael eu gwerthu i buteindai gan eu rhieni tlawd neu wedi'u hanfon iddynt am fod eu teuluoedd wedi gwrthwynebu'r llywodraeth. Mewn canlyniad roedd ei statws cymdeithasol yn isel iawn. Roedd Guan Hanqing yn llawn cydymdeimlad â nhw a merched a dynion eraill oedd yn byw ar ymylon cymdeithas. Am ei bod yn eu hadnabod mor dda roedd yn awyddus i hyrwyddo eu hachos yn yr unig ffordd a fedrai, sef trwy ei ddramâu. Dysgodd hefyd nifer o dechnegau canu a dawnsio gwerinol, ynghyd ag iaith y werin, ac ymgorfforodd yr elfennau hyn yn ei ddramâu.

Ei ddramâu
Ysgrifennodd Guan y rhan fwyaf o'i ddramau yn ail hanner y 13g. Roedd yn ddramodydd toreithiog. Mae teitlau dros 60 o'i ddramâu yn adnabyddus heddiw ac mae testunau deunaw ohonynt ar glawr.

Mae rhai ohonynt yn trin pynciau cymdeithasol, er enghraifft:
Eira ganol haf
Y dyn a ladratai wragedd priod
Breuddwyd y Pili-pala
Mae eraill yn cymryd cariad a phriodas (yn erbyn yr ewyllys) yn themâu:
Y dyn a achubwyd gan hoeden
Y pafiliwn ar lan yr afon
Y ffrâm drych siét
Ysgrifennodd hefyd ddramâu hanesyddol. Y ddwy sy fwyaf adnabyddus yw:
Yr Arglwydd Guan yn y wledd
Marwolaeth y Cadfridog Esgyll-Deigr

Llyfryddiaeth
Yang Xianji a Gladys Yang (gol.), Selected Plays of Guan Hanqing (Beijing, 1958; argraffiad newydd, 1979)

Dramodwyr Tsieineaidd yn yr iaith Tsieineeg
Genedigaethau'r 1240au
Llenorion Tsieineaidd y 13eg ganrif
Llenorion Tsieineaidd y 14eg ganrif
Marwolaethau 1320
Gweriniaeth Canolbarth Affrica

Gwlad dirgaeedig yng Nghanolbarth Affrica yw Gweriniaeth Canolbarth Affrica (yn Ffrangeg: République Centrafricaine, yn Sango: Ködörösêse tî Bêafrîka). Y gwledydd cyfagos yw Gweriniaeth Ddemocrataidd Congo (Cinsiasa) a Gweriniaeth y Congo (Brazzaville) i'r de, Swdan a De Swdan i'r dwyrain, Tsiad i'r gogledd, a Chamerŵr i'r gorllewin. Mae Gweriniaeth Canolbarth Affrica yn gorchuddio ardal o 620,000 cilometr sgwâr (240,000 milltir sgwâr), ac mae ganddo boblogaeth o tua 4.7 miliwn.

Prifddinas a dinas fwyaf Gweriniaeth Canolbarth Affrica yw Bangui.

Mae hi'n annibynnol ers y 13eg o Awst, 1960, pan cafodd y wlad ryddid wrth Ffrainc.

Arlywydd y wlad yw Faustin Touadera.

Demograffeg 
Ers cael annibynniaeth wrth Ffrainc, mae poblogaeth y wlad wedi cynyddu pedwar gwaith. Cododd y boblogaeth o 1,232,000 yn 1960 i tua 4,666,368 erbyn heddiw. 

Mae dros 80 o grŵpiau ethnig gwahanol yng Ngweriniaeth Canolbarth Affrica. Y grŵpiau ethnig mwyaf yw :

 Yr Arabiaid Baggara

 Y Baka
 Y Banda
 Y Bayaka
 Y Fula
 Y Gbaya
 Y Kara
 Y Kresh
 Y Mbaka
 Y Mandja
 Y Ngbandi
 Y Sara
 Y Vidiri
 Y Wodaabe
 Y Yakoma
 Y Yulu
 Y Zande
 Ffrancwyr (oherwydd y cyfnod dan reolaeth Ffrainc)
A llawer o grŵpiau ethnig lleol eraill

Crefydd 
Yn 2010, roedd 80.3% o'r boblogaeth yn Gristnogion (60.7% Protestanaidd, 28.5% Catholig), ac 8.9% yn Fwslemiaid.

Ieithoedd 
Mae gan Gweriniaeth Canolbarth Affrica ddau iaith swyddogol - Ffrangeg a Sango. Iaith greole yw Sango sydd wedi'i ddatblygu i weithredu fel lingua franca i gysylltu'r holl grŵpiau ethnig yn y wlad. Mae e wedi'i selio ar iaith y Ngbandi. Gweriniaeth Canolbarth Affrica yw un o'r unig wledydd yn Affrica gyda iaith Affricanaidd fel iaith swyddogol.
Tsiad

Gwlad tirgaeedig yng Nghanolbarth Affrica yw Gweriniaeth Tsiad neu Tsiad (yn Ffrangeg: République du Tchad, yn Arabeg: جمهورية تشاد). Gwledydd cyfagos yw Gweriniaeth Canolbarth Affrica a Camerŵn i'r de, Swdan i'r dwyrain, Libia i'r gogledd, a Niger a Nigeria i'r gorllewin. Tsiad yw trydydd gwlad tirgaeedig mwyaf y byd o ran arwynebedd.

Mae hi'n annibynnol ers 1960.

Prifddinas Tsiad yw N'Djamena.

Pobl o Tsiad
 Joseph Brahim Seid (1927 - 1980) yn awdur a gwleidydd
 Idriss Déby (1952 - 2021), cyn-Arlywydd a bu farw wrth arwain ei fyddin yn erbyn gwrthryfelwyr FACT yng ngogledd Tsiad.

Cyfeiriadau 

 Bernard Lanne,’’Histoire politique du Tchad de 1945 Ã  1958: administration, partis, elections’’, KARTHALA Editions, 1998   https://books.google.cm/books?id=KacXGlYL304C&pg=PA167&lpg=PA167&dq=premier+bachelier+tchadien&source=bl&ots=-qB4UPS5Jp&sig=Go0j1-CE7zYsvpLwm_60R0a-IIE&hl=fr&sa=X&ved=2ahUKEwjck7msj9neAhWpCsAKHeR1BqEQ6AEwCHoECAMQAQ#v=onepage&q=premier%20bachelier%20tchadien&f=false
São Tomé a Príncipe

Gwlad ynys ger arfordir Canolbarth Affrica yw Gweriniaeth Ddemocrataidd São Tomé a Príncipe neu São Tomé a Príncipe. Mae dwy ynys São Tomé a Príncipe ger arfordir gorllewinol Gabon, yng Ngwlff Gini.

Mae São Tomé a Príncipe yn annibynnol ers 1975.

Prifddinas São Tomé a Príncipe yw São Tomé.
Wganda

Gwlad yn nwyrain Affrica yw Gweriniaeth Wganda, neu Wganda yn syml (hefyd Iwganda). Mae De Swdan i'r gogledd ohoni, Gweriniaeth Ddemocrataidd Congo (Kinshasa) i'r gorllewin, Rwanda a Tansanïa i'r de, a Cenia i'r dwyrain. Nid oes iddi arfordir, a hi yw'r ail wlad o'r fath ar ôl Ethiopia. Mae Wganda wedi ei lleoli yn Ardal y Llynnoedd Mawrion ac mae rhan deheuol y wlad yn cynnwys talp enfawr o Lyn Victoria. Mae hefyd ym masn a tharddle'r Afon Nîl ac mae ei hinsawdd yn amrywiol, ond gan mwyaf yn gyhydeddol.

Mae hi'n wlad annibynnol ers 1962 pan dorrodd yn rhydd o'r Deyrnas Unedig. Prifddinas a dinas fwyaf Wganda heddiw yw Kampala. 
Tarddiad ei henw yw Brenhiniaeth Bwganda, hen frenhiniaeth yn ne'r wlad sydd hefyd yn cynnwys Kampala. Hyd at 1,700-2,300 blynedd yn ôl, helwyr oedd pobl yr ardal; daethant a'r iaith Bantw gyda nhw gan gartrefu yn rhannau deheuol y wlad yn gyntaf.

Bu Ymerodraeth Prydain yn rheoli'r ardal o 1894 ymlaen, fel protectoriaeth (protectorate) a ddaeth a'i deddfau gyda hi er mwyn rheoli'r wlad yn ei dull hi. Daeth annibyniaeth ar 9 Hydref 1962 a lladdwyd llawer ym mrwydr y wlad dros annibyniaeth a chlwyfwyd degau o filoedd o'r brodorion.

Mae rhai pethau wedi goroesi o'r dyddiau Prydeinig hynny gan gynnwys y Saesneg, sy'n brif iaith swyddogol y wlad. Ymhlith yr ieithoedd eraill y mae Lwganda, a siaredir gan lawer, yn enwedig yng nghanol y wlad; ceir hefyd y Runyoro, Runyankole, Rukiga a'r Lango. Arlywydd y wlad (2020) yw Yoweri Museveni, a ddaeth i rym yn Ionawr 1986.

cyfeiriadau
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhydaman 1922

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1922 yn Rhydaman, Sir Gaerfyrddin.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhydaman a'r Cylch 1970 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Rhydaman

Rhydaman 1922
1922, Rhydaman
Rhydaman
Hanes Sir Gaerfyrddin
Rhydaman
1922
Rwanda

Gwlad yn Affrica yw Gweriniaeth Rwanda neu Rwanda (yn Kinyarwanda: Repubulika y'u Rwanda, yn Saesneg: Republic of Rwanda, yn Ffrangeg: République Rwandaise). Gwledydd cyfagos yw Wganda i'r gogledd, Gweriniaeth Ddemocrataidd Congo (Kinshasa) i'r gorllewin, Bwrwndi i'r de, a Tansanïa i’r drywain.

Mae hi'n annibynnol ers 1962. Yn 1994, laddwyd rhwng 500,000 a miliwn o bobl yn Hil-laddiad Rwanda.

Prifddinas Rwanda yw Kigali.
Bwrwndi

Gwlad yn Affrica yw Gweriniaeth Bwrwndi neu Bwrwndi yn syml (Kirundi: Republika y'u Burundi; Ffrangeg: République du Burundi). Gwledydd cyfagos yw Wganda i'r gogledd, Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo (Kinshasa) i'r gorllewin, a Tansanïa i'r de a drywain.

Mae hi'n annibynnol ers 1962.

Prifddinas Bwrwndi yw Bujumbura.

Cyfeiriadau
Coleg Penfro, Caergrawnt

Gweler hefyd Coleg Penfro (gwahaniaethu).
Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw Coleg Penfro (Saesneg: Pembroke College). Fe'i ffurfiwyd ym 1347 dan nawdd Edward III a Marie de Saint-Pol, gweddw Iarll Penfro.

Cynfyfyrwyr 
 Peter Cook (1937-1995), digrifwr
 Jo Cox (1974-2016), gwleidydd
 Ted Hughes (1930-1998), bardd
 Tim Brooke-Taylor (digrifwr)
 "RAB" Butler (gwleidydd)
 Eric Idle (digrifwr)
 Clive James (g. 1939), nofelydd a chyflwynydd teledu
 Emma Johnson (g. 1966), cerddores
 Bill Oddie (digrifwr ac adarydd)
 William Pitt (1759-1806), gwleidydd
 Rodney Porter (enillydd Gwobr Nobel)
 Jim Prior (1927-2016), gwleidydd
 George Maxwell Richards (Arlywydd Trinidad a Tobago ers 2003)
 Nicholas Ridley (m. 1555), esgob a merthyr
 Tom Sharpe (1928-2013), nofelydd
 Edmund Spenser (1552-1599), bardd
 George Gabriel Stokes (mathemategydd a ffisegydd)
 John Sulston (enillydd Gwobr Nobel)
 William Turner (ffisegydd)
 P. K. van der Byl (gwleidydd yn y Rhodesia cynt)

 
Penfro
Sefydliadau 1347
Mosambic

Gwlad yn ne-ddwyrain Affrica yw Gweriniaeth Mosambic neu  Mosambic (ym Mhortiwgaleg: Moçambique neu República de Moçambique; Swahili: Msumbij), ac mae Cefnfor India i'r dwyrain. Mae Tansanïa i'r gogledd, Malawi, Sambia a Simbabwe i'r gorllewin, a De Affrica a Eswatini i'r de-orllewin yn  wledydd sy'n ffinio gyda Mosambic. Y brifddinas, a dinas fwya'r wlad, yw Maputo (a arferid ei galw'n "Lourenço Marques" rhwng 1876 a 1976). Mae ganddi boblogaeth o .

Hanes
Hyd at 1975 bu Mosambic yn rhan o ymerodraeth Portiwgal.

Daearyddiaeth
Prifddinas Mosambic yw Maputo.

Cyfeiriadau
Eswatini

Gwlad yn Ne Affrica yw Teyrnas Eswatini (Saesneg Kingdom of Eswatini; Swati: Umbuso weSwatini, yn flaenorol tan 2018 Gwlad Swasi). Y gwledydd cyfagos yw De Affrica, a Mosambic i'r dwyrain. Mae'n weriniaeth annibynnol ers 1968. Prifddinas Gwlad Swasi yw Mbabane, ond y brifddinas frenhinol yw Lobamba.

Mewn dathliad o hanner can mlynedd o annibyniaeth ddiwedd Ebrill 2018, penderfynodd y Brenin Mswati III fod y wlad bellach yn cael ei galw'n Eswatini. 

Eswatini
Lesotho

Gwlad yn Affrica ddeheuol yw Teyrnas Lesotho neu Lesotho. Mae Lesotho wedi'i hamgylchu yn gyfangwbl gan Dde Affrica. Mae hi'n wlad annibynnol ers 1966. Prifddinas Lesotho yw Maseru.

Daearyddiaeth

Hanes

Gwleidyddiaeth 
Llywodraeth seneddol neu frenhiniaeth gyfansoddiadol yw Llywodraeth Lesotho. Y Prif Weinidog, Pakalitha Bethuel Mosisili, yw pennaeth y llywodraeth a chanddo ef y mae awdurdod rheolaethol. Mae gan y brenin swyddogaeth seremonïol; bellach nid oes ganddo unrhyw awdurdod rheolaethol ac mae ef wedi ei wahardd rhag chwarae rhan weithredol mewn mentrau gwleidyddol.

Diwylliant

Dolenni allanol 
 Dolen Cymru Lesotho
Botswana

Gwlad yn Affrica Ddeheuol yw Gweriniaeth Botswana neu Botswana. Y gwledydd cyfagos yw Sambia i'r gogledd, Namibia i'r gorllewin, De Affrica i'r de, a, Simbabwe i'r dwyrain.

Mae hi'n wlad annibynnol ers 1966. Prifddinas Botswana yw Gaborone.

Hanes

Daearyddiaeth

Gwleidyddiaeth

Demograffeg

Economi

Diwylliant
Coleg Clare, Caergrawnt

Peidiwch â chymysgu y sefydliad hwn â Neuadd Clare, Caergrawnt.
Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw Coleg Clare (Saesneg: Clare College''). Fe'i ffurfiwyd ym 1326 gan Richard de Badew, Canghellor y Brifysgol.

Cynfyfyrwyr 
 Hugh Latimer (1487-1555), Caplan i Harri VIII, Esgob Caerwrangon a merthyr
 Charles Symmons (1749-1856), bardd
 Siegfried Sassoon (1886-1967), bardd ac awdur
 Syr David Attenborough (g. 1926), cyflwynydd teledu
 John Rutter (g. 1945), cyfansoddwr
 Rowan Williams (g. 1950), Archesgob Caergaint 
 Andrew Wiles (g. 1953), mathemategydd
 China Miéville (g. 1972), nofelydd

Cymrodorion
 James Dewey Watson (g. 1928), gwyddonydd

Clare
Sefydliadau 1326
Carl Ransom Rogers

Seicolegydd dylanwadol o Unol Daleithiau America oedd Carl Ransom Rogers (8 Ionawr, 1902 – 4 Chwefror, 1987).

Dechreuodd Rogers o Illinois ei yrfa fel offeiriad mewn eglwys fechan yn Vermont lle y dysgodd am bwysigrwydd creu perthynas gyda’r unigolyn. Trodd wedyn i ddarlithio yng Ngholeg Athrawon Prifysgol Colombia o dan ddylanwad syniadau John Dewey. Roedd damcaniaeth Rogers wedi tyfu allan o’r profiad fod bodau dynol yn dod i ymddiried yn fwyfwy unwaith y maent yn sylweddoli fod eu profiadau eu hunain yn cael eu parchu a’u deall gan y darlithydd. Roedd wedi nodi nifer o elfennau sy’n hwyluso dysgu sef:

Bod yr hwylusydd yn hollol ddidwyll ac yn berson go iawn yn ei berthynas gyda’r myfyrwyr. Hynny yw, nid yw'n ceisio cuddio y tu ôl i ddelwedd ond yn barod i fod eu hunain yn eu perthynas gyda’r myfyrwyr.

Gwerthfawrogi a pharchu barn a theimladau’r myfyrwyr ac yn ymddiried ynddynt. Deall adwaith y myfyrwyr o’r tu fewn gan fod yn ymwybodol o’r broses o addysgu o safbwynt y myfyrwyr.

Ond mae’n rhaid codi hyder y myfyrwyr yn aml yn ei gallu hwy eu hunain i addysgu eu hunain. Y cam cyntaf i’r cyfeiriad yma yw i ni ystyried fel rydym ni ein hunain wedi dysgu, sef drwy brofiad. Ers yn blant bychain rydym wedi dysgu drwy ein profiadau o fywyd, yn aml drwy’r profiad o wneud camgymeriadau i ddechrau!

Mae angen symud i ffwrdd o’r syniad sydd gennym fod y cyfrifoldeb am ein haddysgu yn gorwedd ar ysgwyddau’r darlithydd. Dylem ystyried y darlithydd fel un o’r adnoddau dysgu sydd gyda ni. Mae’r darlithydd yn arbenigedd mewn pwnc, ac mae yn gwybod sut i drefnu profiadau addysgol drwy'r gwersi i hwyluso’r dysgu. Ond yn y diwedd gyda’r myfyrwyr mae’r cyfrifoldeb i addysgu eu hunain.

Dywedodd yn ei lyfr Freedom to Learn (1993) :-

Gallwn ni ddim addysgu person arall yn uniongyrchol, dim ond hwyluso ei dysgu Y sefyllfa addysgol fwyaf effeithlon i hybu’r dysgu yw un lle mae’r “bygythiad” (neu ofn) i’r myfyriwr wedi ei leihau i’r isafswm posib Pan yr hwylusir y gwanhaol ffyrdd o ganfod ym maes profiad y myfyriwr unigol.

Gwaith y darlithydd yn y gyfundrefn hon yw hwyluso’r dysgu drwy greu profiadau addysgiadol. Ond rhaid i’r profiadau yma fod yn berthnasol i’r byd go iawn y tu allan i’r ystafell ddosbarth. Os nad yw'r myfyrwyr yn gweld fod y gwersi yn berthnasol ni fyddant yn cael eu cymell i ddysgu. Un ffordd o wneud hyn yw drwy gael y myfyrwyr i ddatrys problemau. Mae datrys problemau yn broses weithredol. Pan ydym yn datrys problem mae’n rhaid i ni arbrofi gyda gwahanol atebion, mentro drwy ddewis un ateb fydd efallai yn gweithio. Neu wrth gwrs ambell waith nid oes modd datrys y broblem a rhaid do i dermau a hynny. Yn wahanol i ddysgu traddodiadol, nid oes angen gwerthuso allanol oherwydd rydym yn gwybod pa fo’r broblem wedi ei datrys yn iawn. Er bod yr ateb i broblem arbennig yn gallu cynhyrchu egwyddorion cyffredinol mae problemau fel arfer yn arbennig yn hytrach na haniaethol. Mae’r broses o ddatrys problemau yn canolbwyntio ar y broblem arbennig honno sydd yn berthnasol i’r myfyriwr.

Genedigaethau 1902
Marwolaethau 1987
Seicoleg addysgol
Seicolegwyr Americanaidd
Pobl o Illinois
Tor Nørretranders

Awdur gwyddoniaeth boblogaidd Danaidd ydyw Tor Nørretranders (ganwyd 20 Mehefin 1955, yn København).

Agwedd tuag at addysg
Mynegodd ei farn ar haniaeth addysg yn ei lyfr Maerk Verden (1991). Mae Tør Nørretranders yn dweud pan ydym yn siarad ein bod yn ymwybodol o’r geiriau a ddefnyddir ond fod y rhan fwyaf o’r ymgom yn digwydd y tu fewn i’n ymennydd. Mewn gair, fod ein synhwyrau i gyd ar waith ac nid yn unig ein clustiau. Defnyddia hanes dyn dall a gafodd lawdriniaeth i weld eto i egluro ei ddamcaniaeth. Roedd y dyn wedi bod yn ddall am 52 mlynedd gyntaf ei oes, ac ar ôl y llawdriniaeth, er ei fod yn gallu gweld, roedd yn rhaid iddo gyffwrdd pethau yn gyntaf cyn eu canfod yn iawn. Roedd yn defnyddio ei gof o deimlo pethau i weld pethau gyda'i lygaid. Y wers i ddarlithwyr yw pwysigrwydd cyffwrdd pethau, gan fod yna dri math o ddysgu i gael:-

Dysgu Ffurfiol - sef dysgu gwybodaeth a chysyniadau damcaniaethol
Dysgu Greddfol – sef dysgu wrth ddeall fod pethau yn gwneud synnwyr
Dysgu drwy wneud - sef dysgu drwy gyffwrdd, arbrofi ymarferol

Rydym yn dysgu yn ôl Tør Nørretranders nid drwy ein hymwybyddiaeth yn unig ond drwy ganfod isymwybodol pan rydym yn gwneud penderfyniadau i dderbyn neu wrthod y wybodaeth sy’n dod drwy ein synhwyrau i gyd yn reddfol.

Mae Tør Nørretranders yn rhoi enghraifft o hyn drwy sôn am y modd y byddem yn disgrifio wyneb Marilyn Monroe. Y geiriau sy’n dod i’r meddwl yw merch gwallt golau, yn gwenu efallai. Ond nid yw hyn y disgrifiad da. Gallwch chi wneud yn well efallai? Ond ni fyddai’r disgrifiad uchod yn ddigon. Eto byddai dangos hyd yn oed darn o lun ohoni yn llawn digon i bobl i’w hadnabod. Y gwir yw pan ddefnyddiwn eiriau yn unig rydym yn ddibynnol fod gan eraill hefyd wybodaeth ddealledig i lenwi’r tyllau yn ein disgrifiadau. Cymrwn fod hi’n ddealledig fod gan bawb fwy o wybodaeth nag sy’n bosib iddynt ddisgrifio i ni. Yr unig broblem sy’n gallu codi yw pan mae'r hyn sy’n ddealledig i ni ddim yn ddealledig yn yr un modd yn union i berson arall.

Felly fel darlithwyr dim ond hyn a hyn o wybodaeth y gallwn ni ei drosglwyddo yn uniongyrchol drwy eiriau i’r myfyrwyr, mae’r gweddill yn gorfod bod yn ddealledig. Yr unig ffordd i ddysgu crefft neu sgìl i berson arall yw nid drwy ei ddisgrifio yn fanwl ond drwy ei wneud. Fel y dywed Tør Nørretranders yr unig ffordd gall garddwyr gael “bysedd gwyrdd” yw drwy gael ei bysedd yn fudr!” Mae hyn y pwysleisio’r angen i ni ddysgu drwy wneud.

Addysgwyr Danaidd
Genedigaethau 1955
Llenorion Danaidd yn yr iaith Ddaneg
Llenorion ffuglen wyddonol Danaidd
Caerwys

Tref fechan a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw Caerwys. Saif 8 km (5 milltir) i'r de-orllewin o Dreffynnon. Yng Nghyfrifiad 2001 roedd y boblogaeth yn 1,315.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Credai rhai archaeolegwyr a hynafiaethwyr fod y dref yn sefyll ar safle hen gaer Rufeinig Varis, ond erbyn heddiw credir mai ger Llanelwy oedd y safle. Mae enw'r dref yn golygu "caer y gwysiau", ac efallai'n deillio o'r ffaith fod llys yn cael ei chynnal yno hyd y 16g.

Cynhaliwyd dwy eisteddfod bwysig yng Nghaerwys yn 1523 a 1567 i bennu rheolau Cerdd Dafod a Cherdd Dant ac i roi trefn ar feirdd a chantorion. Roedd nifer o feirdd gorau'r cyfnod, fel Tudur Aled, Simwnt Fychan a Gruffudd Hiraethog, yn bresennol. (Am fanylion pellach gweler: Eisteddfod Caerwys 1523 ac Eisteddfod Caerwys 1567).

Mae cysylltiad agos rhwng Caerwys â Philadelphia. Hwyliodd meddyg lleol, Thomas Wynne, mewn llong o'r enw Welcome yn 1682 gyda William Penn. Roedd Wynne yn un o sefydlwyr Philadelphia a daeth yn gadeirydd (neu 'Siaradwr') cyntaf y cynulliad cenedlaethol yno yn ogystal â bod yn farnwr rhanbarthol. Seiliwyd cynllun stryd gwreiddiol Philadelphia ar Gaerwys. Mae enwau Cymraeg i'w gweld ym mhobman yno, ac mae llawer o'r adeiladau yn gopiau o adeiladau a geir yng Nghaerwys.

Yr eglwys
Er nad yw'r eglwys bresennol yn hen iawn nid yw heb ddiddordeb. Fe'i cysegrir i Fihangel Sant. Mae'r bedyddfaen yn dyddio o 1661 a cheir sgriniau pren hynafol yng nghapel y gogledd. Un o'r creiriau mwyaf diddorol yw clawr arch garreg ac arno ffigwr cerfiedig gwraig, sydd efallai i'w dyddio i'r 13g. Yn ôl traddodiad lleol, claddwyd Elizabeth Ferrers, sef gwraig i Dafydd ap Gruffudd, yn yr eglwys.

Enwogion
Ganed y llenor a diwinydd Methodistaidd Thomas Jones o Ddinbych ym Mhenucha, ger Caerwys, ym 1756.
Angharad Llwyd (1780–1866), hanesydd 
Myfanwy Talog (1944–1995), actores

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gweler hefyd
Eisteddfod Caerwys 1523
Eisteddfod Caerwys 1567

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Sir y Fflint
Trefi Sir y Fflint
Arminiaeth

Mae Arminiaeth yn gred neu athroniaeth Gristnogol a seilir ar ddysgeidiaeth Jacobus Arminius (1569-1609), gweinidog Prostestanaidd o'r Iseldiroedd.

Hanfod Arminiaeth
Ar sawl ystyr Arminiaeth yw'r gwrthwyneb i Galfiniaeth. Yn ôl Arminiaeth mae gan ddyn ewyllys rhydd i ennill ei iachawdwriaeth, tra fod dysgeidiaeth Calfin yn honni fod dyn yn dyngedig o'i enedigaeth naill ai i fynd i Baradwys neu i ddamnedigaeth dragwyddol.

Yr Iseldiroedd
Roedd yr ymgecru rhwng dilynwyr y ddwy athroniaeth hyn yn arbennig o ffyrnig yn ystod yr 17g yn yr Iseldiroedd. Wedi marw Arminius yn 1609 arweinwyd ei ddisgyblion gan Simon Episcopius a dechreuwyd eu galw yn Wrthdystwyr (Remonstrants). Methodd y ddwy blaid gytuno ac yn 1618, yn Synod Dort, cafodd dysgeidiaeth yr Arminiaid ei chondemnio'n swyddogol gan y sefydliad eglwysig Protestanaidd yn y Nederlands a chafodd nifer ohonynt eu carcharu mewn canlyniad.

Cymru a Lloegr
Ymledodd yr anghydfod i Gymru a Lloegr a pharhaodd yn asgen gynnen hyd y 19g. Pregethai John Wesley (1703-1791) Arminiaeth ac fe'i wrthwynebwyd gan George Whitefield (1714-1770) ar ran y Calfiniaid. Gwelwyd yr ymgecru ar ei waethaf yng Nghymru rhwng y Methodistiaid a'r sectau ymneilltuol eraill, yn arbennig y Wesleiaid.

Dolenni allanol
Yr Arminiaid (Saesneg)
Gwefan swyddogol Cymdeithas yr Arminiaid, yn yr Iseldiroedd (Iseldireg a Saseneg)

Cristnogaeth
David Richards (Dafydd Ionawr)

Bardd Cymreig oedd David Richards, enw barddol Dafydd Ionawr (22 Ionawr 1751 – 12 Mai 1827), a aned ger Tywyn, yn yr hen Sir Feirionydd (de Gwynedd), Cymru.

Bywyd
Cafodd ei addysg gynnar yn Ysgol Edward Richard yn Ystradmeurig, Ceredigion. Astudiodd yn Rhydychen am beth amser, ar annogaeth Ieuan Brydydd Hir. Bu'n cadw ysgol mewn sawl man cyn ymsefydlu yn  Nolgellau.

Gwaith llenyddol
Roedd yn fardd o duedd cwbl wahanol i feirdd serch y 18g fel Rhys Jones o'r Blaenau. Yn ogystal nid oedd yn eisteddfodwr. Roedd yn ddyn o anian dawel, dwys a difrifol, a gwrthwynebai'n gryf rhai o syniadau radicalaidd Cymry Llundain, yn arbennig y Gwyneddigion. Roedd yn gynghaneddwr da. Canai bron yn gyfangwbl ar bynciau ysgrythurol. Ei brif waith yw "Cywydd y Drindod" (1793), cerdd hir iawn ar natur y Drindod; ond er fod rhannau o'r gerdd yn cynnwys delweddau diddorol mae ei ffaeleddau'n amlwg. Serch hynny roedd yn gerdd arloesol yn y Gymraeg.

Llyfryddiaeth
Cyhoeddodd y gweithiau a ganlyn yn ystod ei oes:
Y Mil-Blynyddau (1799)
Gwaith Prydyddawl (1803)
Joseph, Llywodraethwr yr Aipht (1809)
Barddoniaeth Gristianogawl (1815)
Cywydd y Dilyw (1821)

Golygodd Nicander gasgliad o waith y bardd yn 1851.

Cyfeiriadau
* David Richards (Dafydd Ionawr) yn Y Bywgraffiadur Cymreig

Beirdd Cymraeg
Genedigaethau 1751
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 18fed ganrif
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1827
Pobl o Feirionnydd
Hysbyseg

Mae hysbyseg yn cynnwys gwyddorion gwybodaeth a phrosesu gwybodaeth. Mae'n astudio strwythur, ymddygiad, a rhyngweithiadau systemau naturiol ac artiffisial sydd yn storio, prosesu, a chyfathrebu gwybodaeth. Oherwydd mae cyfrifiaduron, unigolion, a chyfundrefnau i gyd yn prosesu gwybodaeth, mae gan wybodeg agweddau cyfrifiadurol, gwybyddol, a chymdeithasol. Mae'n wahanol i, ond yn gysylltiedig â, gwyddor gwybodaeth, theori gwybodaeth, cyfrifiadureg, a llyfrgellyddiaeth.

Ym 1957 bathodd y gwyddonydd cyfrifiadurol Karl Steinbuch y gair Informatik pan gyhoeddodd bapur o'r enw Informatik: Automatische Informationsverarbeitung ("Informatics: Automatic Information Processing").

Disgyblaethau cyfrannol
Cyfrifiadureg
Deallusrwydd artiffisial
Gwyddoniaeth wybyddol
Gwyddor gwybodaeth

Cyfeiriadau

Deallusrwydd artiffisial
Gwyddoniaeth wybyddol
Gwyddor gwybodaeth
Madagasgar

Ynys a chenedl yng Nghefnfor India, oddi ar arfordir dwyrain Affrica, yw Gweriniaeth Madagasgar. Mae'r genedl yn cynnwys ynys Madagascar (pedwaredd ynys fwyaf y byd) a nifer o ynysoedd llai cyfagos. Mae Madagascar yn adnabyddus am ei bio-amrywiaeth, gyda 90 y cant o'i bywyd gwyllt yn unigryw i'r ynys. Mae'r ecosystemau amrywiol a bywyd gwyllt unigryw dan fygythiad o ganlyniad i dwf ym mhoblogaeth yr ynys a bygythiadau amgylcheddol eraill.

Mae'r olion dynol cynharaf ar Fadagasgar yn dyddio yn ôl i 2000CC. Pobl Austronesaidd oedd y cyntaf i ymsefydlu ar yr ynys gan deithio yno o Borneo rhwng 350CC a 550OC. Ymunodd ymfudwyr Bantu a hwy o gwmpas 1000OC wedi iddynt groesi o ddwyrain Affrica. Daeth grwpiau eraill i'r ynys dros amser a chyfrannu at ffurfio'r diwylliant Malagasy. Mae'r grwp ethnig Malagasy yn aml yn cael ei rannu'n ddeunaw is-grwp, a'r mwyaf o'r rhain yw'r Merina o'r ucheldiroedd canolog.

Tan ddiwedd y 18eg ganrif, roedd Madagasgar yn cael ei rheoli gan amrywiaeth o gynghreiriau gwleidyddol gymdeithasol. O ddechrau'r 19eg ganrif, roedd yr ynys yn cael ei rheoli fel teyrnas Madagasgar gan uchelwyr Merina. Dymchwelodd y frenhiniaeth yn 1897 pan ddaeth yr ynys yn rhan o ymerodraeth drefedigaethol Ffrainc, a hynny hyd nes iddi gael ei hannibyniaeth ym 1960. Ers 1992, mae'r genedl wedi ei llywodraethu fel democratiaeth gyfansoddiadol o'i phrifddinas Antananarivo.

Mae Madagasgar yn aelod o'r Cenhedloedd Unedig, yr Organisation Internationale de la Francophonie a Chymuned Ddatblygu Affrica Ddeheuol.

Yn ôl y Cenhedloedd Unedig, mae Madagasgar yn perthyn i grwp o wledydd lleiaf datblygedig y byd. Mae Malagaseg a Ffrangeg yn ieithoedd swyddogol y wladwriaeth. Mae mwyafrif y boblogaeth yn arddel credoau traddodiadol, Cristnogaeth, neu gyfuniad o'r ddau. Prif elfennau strategaeth datblygu Madagasgar yw ecodwristiaeth, amaethyddiaeth, ynghyd â buddsoddiadau mewn addysg, iechyd a menter breifat.

Y cyntaf i sgwennu'r iaith frodorol Malagasi oedd y Parch David Jones a gafodd ei addysg yn Neuadd Lwyd, ger Aberaeron ac a fu farw yn Mawrisiws yn 1841. Ymsefydlodd yn Antananarivo yn 1820 . Gyda David Griffiths, cyfieithodd y Beibl yn iaith y Malagasy, a chyda chynhorthwy David Johns, cyhoeddodd lyfr sillebu, catecism, ac emyniadur. Gorfu iddo ymadael, eithr parhaodd i ddefnyddio Mawrisiws fel gorsaf i efengyleiddio ohoni a bu farw yno ym mis Medi 1841.

Cyfeiriadau
Y Comoros

Ynysoedd a chenedl yng Nghefnfor India gyferbyn i ddwyrain Affrica yw Undeb y Comoros neu'r Comoros.
Coleg Crist, Caergrawnt

Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw Coleg Crist (Saesneg: Christ’s College). Tyfodd y Coleg o Goleg Tŷ Duw a ffurfiwyd ym 1437 y llain o dir lle mae capel Coleg y Brenin erbyn hyn. Symudodd i'r safle presennol ym 1448, ac fe'i henwyd yn Goleg Crist gan Arglwyddes Margaret Beaufort (mam Harri VII, brenin Lloegr) ym 1505.

Cynfyfyrwyr 
Edmund Grindal (1519–1583), Archesgob Caergaint
John Milton (1608–1674), bardd
Nicholas Saunderson (1682–1739), mathemategydd
Charles Darwin (1809–1888), naturiaethwr
Jan Smuts (1870–1950), cadfridog
Allama Mashriqi (1883–1963), awdur ac ymgyrchydd
C. P. Snow (1905–1980), athronydd a nofelydd
Erik Christopher Zeeman (1925–2016), mathemategydd
Derry Irvine (g. 1940), Arglwydd Ganghellor
Simon Schama (g. 1945), hanesydd a darlledwr
Rowan Williams (g. 1950), Archesgob Caergaint
Sacha Baron Cohen (g. 1971), digrifwr
Mal Pope (g. 1960), cerddor

 
Crist
Sefydliadau 1437
Rhestr gwledydd yn nhrefn eu harwynebedd

Mae'r rhestr ganlynol yn cynnwys yn bennaf gwledydd sofran a'u tiriogaethau dibynnol ynghyd ag ambell i wlad arall tebyg i'r Alban, Cymru a Gwlad y Basg, wedi eu rhestru o ran maint eu harwynebedd.

Mae bron y cyfan o'r gwledydd hyn wedi derbyn y safon ISO 3166-1. Un ISO sydd i'r Deyrnas Unedig.

Daw'r data o gronfa Uned ystadegaeth y Cenhedloedd Unedig.

Arwynebedd

Gweler hefyd 
 Cyfandir
 Môr
 Arwynebedd

Cyfeiriadau

Ffynonellau 

CIA World Factbook, Field Listing - Area 

Rhestrau gwledydd
Daearyddiaeth
Wipo

Roedd Wipo (m. 1050) yn offeiriad o Fwrgwynwr ac awdur yn yr iaith Ladin.

Bu'n gaplan i Conrad II (tua 990-1039), brenin yr Almaen ac Ymerodr Glân Rhufeinig o 1027 hyd ei farwolaeth. Gan fod Conrad wedi'i goroni'n frenin Bwrgwyn yn y flwyddyn 1033, dichon bod Wipo wedi ddod yn gaplan iddo tua'r amser hwnnw.

Ysgrifennodd Wipo gronicl Ladin ar deyrnasiad Conrad II. Ymhlith ei weithiau eraill cyfansoddodd eiriau a cherddoriaeth yr emyn Ladin, neu sequentia, ar gyfer y Pasg, a elwir Victimae paschali, emyn sy'n nodweddiadol o ganu eglwysig yr 11g.

Ysgrifennodd yn ogystal gyfres o ddiharebion llenyddol, y Proverbia (1027 neu 1028), a'r Tetralogus Heinrici, a gyflwynwyd i'r ymerodr Harri III, mab ac olynydd Conran, yn 1041, sy'n moli'r ymerodr ac yn pwysleisio ei ddyletswydd i fod yn gyfiawn. Cyfansoddodd alargân ddwys a phersonol ar farwolaeth Conrad ei hun.

Llyfryddiaeth
 Breslau, Wiponis Gesta Chuonradi II ceteraque quae supersunt opera (Hanover, 1878; cyf. Almaeneg gan Pfluger, Berlin, 1877; gan Wattenbach, Leipzig, 1892)

Beirdd Lladin
Cristnogion Almaenig
Cristnogaeth yn Ffrainc
Genedigaethau'r 9fed ganrif
Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Llenorion y 10fed ganrif
Marwolaethau 1050
Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig
Conrad II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig

Roedd Conrad II (c.990-1039) yn frenin yr Almaen (o 1024) ac Ymerawdwr Glân Rhufeinig (o 1027 hyd ei farwolaeth).

Roedd Conrad yn fab i Ddug Franconia a sefydlydd brehinllin Salia.

Yn 1026, croesodd yr Alpau â'i fyddin i ostwng gwrthryfel yng ngogledd yr Eidal. Cafodd ei goroni ym Milan a'r flwyddyn ar ôl hynny fe'i coronwyd yn ymerodr gan y Pab Ioan XIX (1024-1032).

Bu'n rhaid iddo ddychwelyd i'r Almaen yn fuan ar ôl hynny i dawelu cyfres o bedwar gwrthryfel, yr hyn a wnaed erbyn 1033. Yn yr un flwyddyn fe'i coronwyd yn frenin Bwrgwyn. Yn 1036 torrodd gwrthryfel newydd allan yn yr Eidal; llwyddodd i drechu'r gwrthryfelwyr ond bu rhaid iddo ildio nifer o freintiau i'w ddeiliaid Eidalaidd.

Canodd yr offeiriad a llenor Wipo farwnad iddo pan fu farw yn Utrecht yn 1039, ychydig ar ôl iddo ddychwelyd o'r Eidal. Cafodd ei olynu gan ei fab Harri III.

Ymerodron Glân Rhufeinig
Hanes yr Almaen
Marwolaethau 1039
Demograffeg De Affrica

Mae demograffeg De Affrica yn cynnwys tua 52 miliwn o bobl o dras, iaith a chrefydd amrywiol iawn.

Cyfeiriad

 Ystadegau De Affrica

 
De Affrica
De Affrica
Eugenius Vulgarius

Roedd Eugenius Vulgarius (fl. c. 907) yn fardd ac ysgolhaig yn yr iaith Ladin, yn enedigol o'r Eidal.

Ychydig sy'n hysbys amdano ar wahân i'r hyn y gellir ei gasglu o'i waith llenyddol. Roedd yn ysgolhaig ymroddgar ond ofnus a edmygai'n fawr y llenor Rhufeinig Seneca ac a freuddwydiai am ddychweliad yr Oes Aur pan deyrnasai Charlemagne ac roedd llenyddiaeth glasurol yn cael ei pharchu. Cyfansoddodd sawl telyneg Ladin.

Synod y Corff Marw

Ymddengys iddo dreulio'r rhan fwyaf o'i oes yn byw'n dawel ac yn ysgrifennu. Ni fentrodd i ymyrru yn y byd a'i bethau ond unwaith, a bu'n edifar ganddo am hynny. Roedd y Pab Fformosws (891-896) yn bab cryf ac ymroddedig, yr olaf felly am rai canrifoedd. Roedd y pab wedi cefnogi'r tywysog Arnulf, un o ddisgynyddion uniongyrchol olaf Charlemagne, mewn cweryl dynastig ac wedi ei wahodd i Rufain a'i goroni'n Ymerodr Glân Rhufeinig. Ysgrifennodd Eugenius bamffled yn cefnogi'r pab ac yn beirniadu'r ymgeisydd arall am y goron, y Dug Lambert. Yn anffodus, bu farw Arnulf ar ôl ei goroni, ar ei ffordd i Spoleto, a bu farw'r hen bab ei hun yn fuan wedyn (yn bedair ugain oed). Roedd mam y Dug Lambert, Ageltrude, yn ddynes faleisus iawn. Pan gadeiriwyd pab newydd, Pab Steffan VII, datgladdiwyd corff yr hen bab a'i osod ar orsedd gyferbyn â gorsedd y pab newydd yn y Fatican. Mewn golygfa erchyll cafwyd yr hen bab yn euog o heb fod yn deilwng o'i swydd. Fe'i dadwisgiwyd a thafliwyd ei gorff i Afon Tiber. Yna dechreuodd plaid Ageltrude erlid cefnogwyr Fformosws.

Ychydig o flynyddoedd yn ddiweddarach, â phab newydd arall yn y Fatican, sef Sergiws IV, dechreuodd yr erlid eto. Ysgrifennodd Eugenius bamffled arall, yn dweud mai dim ond dyn teilwng o lenwi sgidiau Sant Pedr oedd yn haeddu fod yn bab (Non est sequax Petri, si non habeat meritum illius Petri). Mewn ymateb gorchmynwyd i Eugenius ymneilltuo i fyfyrgell ym mynachlog Monte Cassino. Pan gafodd wys i ymddangos yn Rhufain daeth ei gymeriad osnus i'r amlwg; ysgrifennodd lythyr edifarhaol a gwenieithus i deulu Sergius a llwyddodd i berswadio'r pab a'i gefnogwyr nad oedd yn werth ei erlid a chafodd fyw allan gweddill ei oes yn parhau â'i waith ysgolheigaidd.

Llyfryddiaeth
Helen Waddell (gol.), Medieval Latin Lyrics (Llundain, 1933). Testun un o delynegion Eugenius a rhagor amdano.

Beirdd Eidalaidd yn yr iaith Ladin
Cristnogaeth yn yr Eidal
Genedigaethau'r 9fed ganrif
Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Llenorion y 10fed ganrif
Marwolaethau'r 10fed ganrif
Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig
Ysgolheigion Eidalaidd yn yr iaith Ladin
Pab Fformosws

Roedd Fformosws, neu Formosus (m. 896) yn Bab yn Rhufain o 891 hyd ei farwolaeth yn 896.

Roedd yn bab ymroddgar a gefnogodd y blaid anghywir mewn dadl ddynastig ynglŷn â'r olyniaeth ymerodrol. Wedi iddo farw rhoddwyd ei gorff ar brawf yn y Fatican ac fe'i taflwyd i Afon Tiber gan Pab Steffan VII, pennod warthus yn hanes y Babaeth a elwir Synod y Corff Marw.

Pabau
Marwolaethau 896
Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig
Bwrgwyn

Am y lliw, gweler bwrgwyn (lliw).

Mae Bwrgwyn neu Byrgwyn yn y Canoloesoedd (Ffrangeg Bourgogne, Saesneg Burgundy) yn rhanbarth hanesyddol sy'n gorwedd yn fras rhwng Afon Rhône ac Afon Saone ac o'u gwmpas; mae'r rhan fwyaf o'r afon yn Ffrainc, ond mae rhan yn y Swistir.

Daearyddiaeth
Y pwynt uchaf ym Mwrgwyn yw bryn Haut-Folin (901m) yn y Morvan.
Y prif ddinasoedd yw Dijon, Arles, Besançon a Vienne.

Mae Camlas Bwrgwyn yn cysylltu Afon Yonne ag Afon Saône, ac yn caniatau i gychod fynd o ogledd Ffrainc i'r de. Dechreuwyd arni yn 1765 ac fe'i cwblhawyd yn 1832. Ar ei phwynt uchaf ceir twnnel 3.333 km sy'n rhedeg mewn llinell syth. Hyd y gamlas yw 242 km, gyda 209 loc. Mae'n rhedeg trwy ddwy o siroedd Bwrgwyn, Yonne a Cote d'Or.

Hanes
Mae hanes y rhanbarth yn hir a chymhleth. Mewn gwirionedd ceir mwy nag un Fwrgwyn.

Daeth y Fwrgwyn gyntaf i fodolaeth tua dechrau'r 6g a phasiodd dan reolaeth y Merofingiaid. Tyfodd yr ail Fwrgwndi dan eu rheolaeth i ymestyn hyd at lannau y Môr Canoldir. Cafodd y diriogaeth ei dwyn gan Siarlymaen yn 771. Ymrhanodd yr ardal yn ddwy ddugiaeth am gyfnod.

Daeth teyrnas Bwrgwyn arall i fodolaeth pan unwyd y ddwy ran o'r hen Fwrgwyn yn yr Oesoedd Canol, a choronwyd Conrad II yn frenin arni yn 933. Parhaodd y deyrnas hyd 1032, pan aeth yn rhan o'r Almaen. Ei phrifddinas oedd Arles.

Roedd Franche Comté yn ffurfio Bwrgwyn arall a elwid "Swydd Rydd Bwrgwyn". Besançon oedd ei phrifddinas, a daeth yn rhan o deyrnas Ffrainc yn 1679.

Ond y Fwrgwyn bwysicaf oedd Dugiaeth Bwrgwyn, a barhaodd o 1032 hyd 1482 ac a chwareuodd ran bwysig iawn yn hanes Ffrainc. Roedd yn rhan o deyrnas Ffrainc, yn swyddogol, ond roedd ei dugiaid, a feddai Fflandrys hefyd am gyfnod hir, yn ymddwyn fel brenhinoedd annibynnol. Roedd hynny'n arbennig o wir am Charles le Téméraire ("Siarl Eofn": 1433-1477), ond yn sgîl ei farwolaeth yn 1477 llwyddodd brenin Ffrainc i gipio'r rhan fwyaf o Fwrgwyn a rhwng hynny a 1789 roedd yn dalaith oddi fewn i Ffrainc.

Bwrgwyn heddiw

Heddiw mae Bwrgwyn yn rhanbarth yn nwyrain Ffrainc a elwir Bourgogne. Twristiaeth a gwinllannoedd yw'r prif ddiwydiannau, yn arbennig yng nghefn gwlad.

Mae'n enwog am ei gwin. Daw'r rhai gorau o'r Côte d'Or; mae Beaujolais, Chablis, Côte Chalonnaise, and Mâcon hefyd yn winoedd Bwrgwynaidd.

Mae bwydydd enwog yr ardal yn cynnwys coq au vin a boeuf bourguignon. Daw mwstard Dijon a mwstard Poupon Llwyd o Dijon.

Dolenni allanol
départements, arrondissements a cantons Bwrgwyn

Daearyddiaeth Ffrainc
Hanes Ewrop
Hanes Ffrainc
Hanes yr Almaen
Taleithiau hanesyddol Ffrainc
Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig
Cronica de Wallia

Ceir dau destun anghyflawn o gronicl Lladin am y cyfnod 1190-1285 yn y llawysgrif Exeter Cathedral Library MS. 3514; gelwir y testun helaethaf Cronica de Wallia ("Cronicl Cymru") a gellid ei ystyried yn bont rhwng yr Annales Cambriae a'r testunau Lladin coll o Frut y Tywysogion.

Mae'r testun helaethaf (Testun I) yn croniclo'r blynyddoedd 1190-1266, gyda bwlchau am 1217-1227, 1229, 1232, 1249-1253 a 1263.

Mae Testun II yn rhestr o aelodau tylwyth Rhys ap Gruffudd ap Rhys o'r Deheubarth.

Mae Testun III yn barhad o Destun II. Ar ei ôl ceir cronicl o Oesoedd y Byd sy'n gorffen gydag adran sy'n gyfateb yn fras i gronicl Cymreig Testun I ac yn ei ymestyn hyd y flwyddyn 1285 (heb 1267-1273, 1275 a 1280).

Llyfryddiaeth
Thomas Jones (gol.), Cronica de Wallia and other Documents from Exeter Cathedral Library MS. 3514 (allbrint o Fwletin y Bwrdd Gwybodau Celtaidd, cyfrol xii, rhan i-iii, Tachwedd 1946). Rhagymadrodd, y testunau Lladin a mynegai.

13eg ganrif yng Nghymru
Llyfrau am hanes Cymru
Llyfrau'r 13eg ganrif
Llenyddiaeth Ladin Cymru
Llawysgrifau Cymreig
Scarlette Fever

Mae Scarlette Fever (ganwyd Karen Louise Barrow ar 1 Tachwedd 1981 yn Swydd Hertford, Lloegr) yn gantores gyfoes a chyfansoddwraig. Enwyd hi ar ôl y gantores enwog, Karen Carpenter. Mae wedi ei harwyddo gan Starfisch Records. Enw ei halbwm cynta', a ysgrifennwyd ar y cyd gyda Tom Gearing, yw Bringing Me Home.

Cryno Ddisgiau

Albymau
fel Karen Louise

Senglau
fel Karen Louise

Cysylltiadau allanol
 Gwefan swyddogol

Gweler hefyd
Journey South - Prif act ar daith ddiweddar Karen Louise

Cantorion Seisnig
Pobl o Swydd Hertford
Genedigaethau 1981
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Theatr

Y gelfyddyd o actio a pherfformio straeon o flaen cynulleidfa yw theatr, trwy ddefnyddio technegau megis lleferydd, ystumiau, cerddoriaeth, dawns, meim, ac ati. Gall y gair "theatr" hefyd gyfeirio at adeilad sy'n cynnal perfformiadau.

Darllen pellach 
 Brook, Peter. The Empty Space (Llundain, Penguin, 2008).
 Brown, John Russell. The Oxford Illustrated History of the Theatre (Rhydychen, Gwasg Prifysgol Rhydychen, 2001 [1995]).

 
Y celfyddydau perfformio
Santiago de Chile

''Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Santiago (gwahaniaethu).

Prifddinas Tsile yw Santiago neu Santiago de Chile. Fe'i lleolir i'r gorllewin o fynyddoedd yr Andes.

Adeiladau a chofadeiladau
Biblioteca Nacional de Chile (Llyfrgell Genedlaethol)
Hospital del Tórax (ysbyty)
La Chascona (tŷ Pablo Neruda)
Museo Chileno de Arte Precolombino (amgueddfa)
Museo Histórico Nacional (amgueddfa) 
Museo Nacional de Historia Natural (amgueddfa) 
Museo Nacional de Bellas Artes (amgueddfa) 
Museo de Arte Contemporáneo (amgueddfa)  
Palacio de La Moneda (tŷ'r Arlywydd)
Stadiwm Victor Jara

Enwogion
Diego Portales (1793-1837), gwleidydd
Joaquín Figueroa (c. 1863-1929), gwleidydd
Juan Esteban Montero (1879-1948), gwleidydd
Francisco Varela (1946-2001), biolegydd
Luis Antonio Jiménez (g. 1984), chwaraewr pêl-droed

Dinasoedd Tsile
Prifddinasoedd De America
Porslen

Mae porslen yn grochenwaith seramig tralosg (vitrified) gwyn a ddatblygwyd gan grochenwyr Tsieinëaidd o gwmpas y 9g. Nid darganfyddiad ydoedd, fel y cyfryw, ond pendraw proses hir o wneud crochenwaith ac arbrofi arno sy'n dechrau yn y canrifoedd cyntaf cyn Crist. Gelwir y crochenwaith carreg y datblygodd porslen ohono yn broto-borslen.

Erbyn heddiw ceir tri math o borslen: porslen pâst caled neu borslen go iawn, porslen pâst meddal neu borslen artiffisial, a tsieni Seisnig (Bone China).

Mae porslen pâst caled yn cael ei gwneud o glai kaolin a charreg ffeldspathaidd (petuntse) wedi'u malurio'n bowdr mân a'u tanio hyd 1400 °C. Mae hyn yn ffurfio corff taniedig atseiniol gwyn tryloyw sy'n cael ei glésio â phowdr petuntse pûr yn ystod y tanio. Roedd y math yma o borslen yn cael ei wneud yn Siapan tua'r flwyddyn 1500 ond ni lwyddwyd i'w wneud yn y Gorllewin tan ddechrau'r 18g yn yr Almaen. Erbyn canol y ganrif roedd gweithdai porslen i'w cael yn Dresden, Plymouth a Bryste.

Mae porslen pâst meddal yn wahanol i borslen pâst caled am fod y clai kaolin yn cael ei gymysgu â fflwcs artiffisial; tywod gyda calch, callestr neu soda, er enghraifft. Mae'r cymysgedd yn cael ei danio i tua 1100 °C. Ychwanegir y glés, gwydr fel rheol, yn ystod yr ail danio i tua 1000 °C.

Mae tseini neu bone china yn ddarganfyddiad Seisnig o'r 18g sy'n defnyddio lludw esgyrn yn fflwcs.

Gweler hefyd 
 Crochenwaith Tsieinëaidd
 Tsieni

Crochenwaith
Defnyddiau naturiol
Diwylliant Tsieina
Dyfeisiau o Tsieina
Crist

Mae Crist (Groeg: Χριστός Khristós, yn llythrennol "yr eneiniog") yn deitl diwinyddol mewn Cristnogaeth.

Mae Cristnogion yn credu mai Iesu o Nasareth ydy'r Crist.

Cristnogaeth
Diwinyddiaeth Gristnogol
Iesu
Geiriau ac ymadroddion Groeg

fr:Christ#Religion
Plymouth

Dinas a phorthladd yn sir seremonïol Dyfnaint, De-orllewin Lloegr, yw Plymouth (Cymraeg: Aberplym). Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Dinas Plymouth, sy'n cael ei gweinyddu'n annibynnol o gyngor sir Dyfnaint.

Saif y ddinas ar Plymouth Sound rhwng aberoedd Afon Tamar ac Afon Plym. Oherwydd ei lleoliad mae yn borthladd o bwys ers canrifoedd, yn enwedig yn nhermau milwrol.  

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Plymouth boblogaeth o 234,982.

Mae gwasanaeth fferi Brittany Ferries yn cysylltu Plymouth â Rosko yn Llydaw, ac mae hefyd wasanaeth fferi i Santander yn Sbaen.

Hanes
Yn ôl traddodiad roedd Syr Francis Drake yn chwarae bowls yma wrth i Armada Sbaen nesáu.
Hwyliodd Tadau'r Pererin o Plymouth ar y llong hwylio Mayflower yn 1620.
Yn y 18g roedd yn ganolfan gwaith porslen o bwys.

Adeiladau a chofadeiladau
Adeilad Roland Levinsky (Prifysgol Plymouth)
Pont Tamar
Royal Citadel 
Tŵr Smeaton
Ty Prysten
Ty Saltram

Enwogion
Syr John Hawkins (1532-1595), morwr
Syr Joshua Reynolds (1723-1792), arlunydd
Michael Foot (1913-2010), gwleidydd a newyddiadurwr
Syr Donald Sinden (1923–2014), actor
John Inverdale (g. 1957), cyflwynydd radio a theledu
Douglas Hodge (g. 1960), actor

Gefeilldrefi 
Gefeilldrefi Plymouth:
  Brest, Llydaw (ers 1963)
  Gdynia, Gwlad Pwyl (ers 1976)
  Novorossiysk, Rwsia (ers 1990)
  Donostia, Gwlad y Basg (ers 1990)
  Plymouth, Massachusetts, UDA (ers 2001)

Mae gan Plymouth gysylltiad gyda:
  Sekondi-Takoradi, Ghana

Gweler hefyd
Gorsaf reilffordd Plymouth
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Cyfeiriadau

Dinas Plymouth
Dinasoedd Lloegr
 
Trefi Dyfnaint
Kaolin

Mae kaolin (Tsieinëaeg) yn enw ar grŵp o fwynau clai sy'n cynnwys silicadau alwminiwm hydrus. Mae clai kaolin yn cynnwys kaolineit (y pwysicaf), nacreit a diceit.

Kaolin yw prif cynhwysiad clai tsieni, sef y clai a ddefnyddir i wneud porslen. Fe'i defnyddir mewn prosesau diwydiannol ar raddau helaeth hefyd ac mewn rhai meddyginaethau yn ogystal.

Daw'r enw kaolin o enw'r bryniau ger Ching-tê-chên, yn ne Tsieina, lle y'i darganfuwyd am y tro cyntaf. Tyfodd Ching-tê-chên i fod y brif ganolfan gwaith porslen yn Tsieina.

Mwynau
Diwylliant Tsieina

bg:Каолин
tr:Kaolin