alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Claude Debussy

Cyfansoddwr o Ffrainc oedd Claude Debussy (22 Awst 1862 - 25 Mawrth 1918).

Fe'i ganwyd ym Mharis, yn fab i Manuel-Achille Debussy a'i wraig, Victorine (ganed Manoury). Cafodd ei addysg yn y Conservatoire de Paris, fel disgybl Antoine François Marmontel, Albert Lavignac, Ernest Guiraud, Émile Durand, a César Franck. Enillodd y Prix de Rome ym 1884 gyda'r cantata L'Enfant prodigue. Priododd Marie-Rosalie Texier ("Lilly") ym 1899. Roedd ganddynt un ferch, Claude-Emma ("Chouchou") (1905–19).

Gwaith cerddorol

Ar gyfer y piano 
 Deux arabesques (1888)
 Petite Suite (1889)
 Suite bergamasque (1890)
 Rêverie (1890)
 Pour le piano (1899)
 Estampes (1903)
 L'Isle Joyeuse (1904)
 Images (1905, 1907)
 Children's Corner (1906–8)
 Préludes (1910-13)
 Études (1915)

Opera 
 Pelléas et Mélisande (1893-1902)

Corawl 
 L'Enfant prodigue (1884)
 La Demoiselle élue (1887–8)
 Chansons de Charles d’Orléans (1898–1908)
 Ode à la France (1916-1917)

Ar gyfer cerddorfa 
 Le Printemps (1884)
 Prelude à l'après-midi d'un faune (1894)
 Nocturnes (1899)
 Dances sacrée et profane (1903)
 Le Roi Lear (1904)
 La Mer (1905)
 Images (1905-1911)
 Le Martyre de Saint Sébastien (1911)

Ballet 
 Khamma (1911-12)
 Jeux (1913)
 La Boîte à joujoux (1913)

Cyfansoddwyr Ffrengig
Genedigaethau 1862
Marwolaethau 1918
Pobl fu farw o ganser y colon, y rectwm, neu'r coluddyn
Carnolyn

Grŵp enfawr ac amrywiol o famaliaid pedwartroed carnog yw carnolion. Maent fel arfer yn byw yn yrroedd gyda'i gilydd ar dir agored lle mae digon o laswellt neu ddail. Mae'r ddafad yn garnolyn yn ogystal a'r ceffyl, y fuwch, y jiráff, y camel, y carw, yr afonfarch, y morfil a'r dolffin.

Mae'r rhan fwyaf ohonynt yn rhoi eu holl bwysau ar flaeanau eu carnau, tra'n symud. Ar wahân i'r mochyn, maent i gyd yn llysysyddion. Hyd at yn ddiweddar nid ystyriwyd y morfilogion (y morfil, y llamhidydd a'r dolffin) yn garnolion gan nad ydynt yn rhanu'r un priodweddau a chymeriad. Bellach, fodd bynnag, fe'u hystyrir yn perthyn i'r carnolyn eilrif-fyseddog.

Arferid cyfri'r carnolyn yn urdd, ond bellach mae wedi'r rannu i'r canlynol: 
carnolion odfyseddog (Perissodactyla)
carnolion eilrif-fyseddog (Artiodactyla) 
Tubulidentata (grugarth)
Hyracoidea (hyracsod)
Sirenia (manatïaid a dwgong)Proboscidea (eliffantod)

Ceir cryn anghytundeb am hyn, fodd bynnag ymhlith y gwyddonwyr.

Cyfeiriadau

 
Mamaliaid
J. D. Salinger

Nofelydd ac awdur o Americanwr oedd Jerome David Salinger (1 Ionawr 1919 – 28 Ionawr 2010).

Llyfryddiaeth 
 The Catcher in the Rye (1951)
 Nine Stories (1953)
 Franny and Zooey (1961)

Cyfeiriadau 

Genedigaethau 1919
Llenorion straeon byrion Americanaidd yr 20fed ganrif
Llenorion straeon byrion Americanaidd yn yr iaith Saesneg
Marwolaethau 2010
Nofelwyr Americanaidd yr 20fed ganrif
Nofelwyr Americanaidd yn yr iaith Saesneg
Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Pobl fu farw yn New Hampshire
Peiriant cyfieithu

Peiriant neu feddalwedd cyfrifiadur yw peiriant cyfieithu sy'n cyfieithu o un iaith i iaith arall. Gellir eu defnyddio i ddehongli yn fras testun o iaith estron. Roedd eu defnyddioldeb yn gyfyngedig iawn yn y n, gan eu bod fel rheol ymhell o fod yn fanwl gywir, ond maen nhw'n gryn well heddiw. Nid yw'r peiriannau yn aml yn gallu cysidro cyd-destun wrth gyfieithu, a chollir nifer o elfennau megis cenedl enwau wrth gyfieithu. Defnyddir y peiriannau weithiau i ysgrifennu at bobl drwy'r byd neu greu erthyglau gwyddoniadur heb angen meddu ar unrhyw wybodaeth o'r iaith dan sylw.

Peiriannau mecanyddol cymhleth oedd y peiriannau cyfieithu cynnar. Babelfish yw'r peiriant cyfieithu enwocaf heddiw. Daw'r enw o'r pysgodyn Babel yn llyfrau ffuglen wyddonol y nofelydd Douglas Adams. Yn ôl y stori, mae'n rhaid rhoi'r pysgodyn yn y glust er mwyn deall popeth sy'n cael ei ddweud mewn pa iaith bynnag.

Mae'r allbwn o'r peiriannau cyfieithu wedi gwella yn ystod y blynyddoedd diwethaf. Mae Google Translate yn enghraifft o beiriant cyfieithu ar-lein.

Gweler hefyd 
Apertium

Dolenni allanol 
 Babelfish 
 Google Translate

Cyfieithu
Cyfrifiadureg
Ieithyddiaeth
Simon Weston

Milwr o Gymro a ymladdodd yn Rhyfel y Falklands yw Simon Weston CBE (ganwyd 8 Awst 1961). Ganed ef yn Nelson, Caerffili.

Ymunodd â'r Gwarchodlu Cymreig ym 1978 yn 16 oed. Gydag aelodau eraill o'i gatrawd fe'i anfonwyd i ymladd yn Rhyfel y Falklands (1982). Bu ar RFA Sir Galahad yn Bluff Cove ar 8 Mehefin 1982 pan ymosodwyd ar y llong gan awyrennau'r Ariannin. Rhoddwyd y llong ar dân. Lladdwyd 48 o ddynion a chafodd 97 o ddynion eu hanafu. Cafodd Weston ei losgi'n ddifrifol. Ar ôl blynyddoedd o lawdriniaethau, aeth ymlaen i wneud gwaith elusennol helaeth. Mae wedi ennill llawer o anrhydeddau am ei waith.

Cyflwynwyr radio Cymreig
Genedigaethau 1961
Milwyr Cymreig
Pobl o Forgannwg
Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Pobl addysgwyd yn Ysgol Lewis, Pengam
Papur papur newydd

Math o bapur rhad, o ansawdd isel yw papur papur newydd. Fe'i ddefnyddir i argraffu papurau newydd, comics, pamffledi, a defnyddiau argraffedig eraill a fwriedir i'w dosbarthu'n eang. Gan nad yw'n cael ei brosesu mor drylwyr â phapur arferol, mae'n sensitif iawn i olau'r haul, treigl amser a lleithder. Oherwydd ei ansawdd, nid yw'n addas i'w gadw mewn archifau, er bod rhai sefydliadau yn cadw copïau o gyhoeddiadau a argraffir ar bapur papur newydd.

Gwneir papur papur newydd o fwydion pren, yn hytrach na mwydion cemegol. Cafodd ei ddyfeisio gan Charles Fenerty ym 1838. Heddiw cynhyrchir y mwydion pren o gonwydd Ewrop a Gogledd America ac felly'n mae'n adnodd adnewyddadwy ac yn un o'r papurau gorau i'r amgylchedd.

Cyfeiriadau 

Newyddiaduro
Papur newydd
William Hague

Gwleidydd Ceidwadol, Seisnig a chyn Ysgrifennydd Tramor y Deyrnas Unedig ydy William Jefferson Hague (ganwyd 26 Mawrth 1961) a gynrychiolodd Etholaeth Richmond, Swydd Efrog rhwng  1989 a 2015. Roedd Hague yn Ysgrifennydd Gwladol Cymru 1995-1997, ac wedyn yn arweinydd y Blaid Geidwadol 1997-2001. Rhwng 2014-2015 ymgyrchodd i fod yn Brif Weinidog Tŷ'r Cyffredin y Deyrnas Unedig ond ni fu'n llwyddiannus.

Gwleidyddiaeth
Yn 16 oed daeth i sylw cenedlaethol Prydeinig, yng Nghyhadledd y Ceidwadwyr yn 1977 pan anerchodd y gynhadledd: "Half of you won't be here in 30 or 40 years' time", but that others would have to live with consequences of a Labour government if it stayed in power." Roedd yn rhugl iawn fel siaradwr a gwnaeth gryn argraff ar y pryd. Fe'i etholwyd i gynrychioli Richmond yn is-etholiad 1989. Dringodd ysgol wleidyddol Llywodraeth John Major yn sydyn iawn a daeth yn aelod o'r Cabinet yn 1995 fel Ysgrifennydd Gwladol Cymru. Roedd yn Arweinydd y Blaid Geidwadol pan oedd yn 36 oed.

Ar 14 Gorffennaf 2014, daeth ei dymor fel Ysgrifennydd Tramor i ben, a chychwynodd fel Arweinydd Tŷ'r Cyffredin, fel cychwyn y broses o ymddeol o wleidyddiaeth, wedi 26 mlynedd fel Aelod Seneddol.

Y person
Fe'i addysgwyd yn ysgol uwchradd Wath-upon-Dearne cyn mynychu Coleg Magdalen, Rhydychen ac INSEAD lle cafodd radd Dosbarth Cyntaf mewn Athroniaeth, Gwledyddiaeth ac Economeg a gradd  Meistr yn INSEAD. 

Cymraes yw ei wraig Ffion (née Jenkins) a gyfarfu pan oedd e'n Ysgrifennydd Gwladol a hithau'n gweithio yn yr un Adran. Gofynnodd ef iddi ddysgu geiriau'r Anthem Genedlaethol iddo, yn dilyn smonach John Redwood ychydig cyn hynny. Mae Ffion yn ferch i gyn-Drefnydd yr Eisteddfod Genedlaethol Emyr Jenkins. Prynnodd y ddau dŷ gwerth £2.5 miliwn yn Ionawr 2015, sef 'Neuadd Cyfronydd' (neu 'Gyfronnydd') ger y Trallwng, ym Mhowys, ar gyfer eu hymddeoliad.

Cyfeiriadau

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Arweinwyr y Blaid Geidwadol (DU)
Genedigaethau 1961
Ysgrifenyddion Gwladol Cymru
Ysgrifenyddion Tramor y Deyrnas Unedig
The Guardian

Mae The Guardian yn bapur newydd cenedlaethol Prydeinig sy'n rhan o'r Guardian Media Group. Fe'i cyhoeddir yn ddyddiol o ddydd Llun i ddydd Sadwrn yn y fformat Berliner. Hyd at 1959 ei enw oedd The Manchester Guardian, yn adlewyrchu ei wreiddiau rhanbarthol; weithiau mae'r papur yn dal yn cael ei gyfeirio ato dan yr enw hwn, yn enwedig yng Ngogledd America, er ei fod wedi'i sefydlu yn Llundain ers 1964. (Mae gan y papur wasg argfraffu yn y ddwy ddinas).

Mae'r Guardian yn un o'r papurau newydd sy'n cydweithredu gyda WikiLeaks i gyhoeddi detholiadau o'r dogfennau cyfrinachol a gyhoeddir ar y wefan honno, yn cynnwys "Cablegate".

Atodlenni a Nodweddion

Ar bob diwrnod gwaith mae The Guardian yn gynnwys yr atodlen G2 sy'n cynnwys erthyglau, colofnau, amserlenni teledu a radio, a'r croesair cyflym. Ers newid i'r fformat Berliner, mae yna adran chwaraeon (Sport) dyddiol ar wahân. Mae atodlenni wythnosol eraill yn  cynnwys:
 Dydd Llun  MediaGuardian, Office Hours

 Dydd Mawrth  EducationGuardian

 Dydd Mercher  SocietyGuardian (ymdrin â'r sector cyhoeddus Prydeinig a materion cysylltiedig)

 Dydd Iau  TechnologyGuardian

 Dydd Gwener  Film & Music

 Dydd Sadwrn  The Guide (cylchgrawn amserlenni), Weekend (atodlen liw), Review (llenyddiaeth), Money, Work, Rise (ymdrin â gyrfaoedd ar gyfer graddedigion), Travel, Family

Gwobrwyon llenyddolawddogaeth lenyddol
Mae The Guardian yn hyrwyddo dwy wobr lenyddol fawr: y Guardian First Book Award, a sefydlodd yn 1999 fel olynydd i'r Guardian Fiction Award (a redodd ers 1965), a'r Guardian Children's Fiction Prize, a sefydlodd yn 1967. Ym mlynyddoedd diweddar mae'r papur hefyd wedi hyrwyddo Gŵyl y Gelli yn y Gelli Gandryll.

Golygyddion
John Edward Taylor (1821–1844)
Jeremiah Garnett (1844–1861) (efo Russell Scott Taylor yn 1847–1848)
Edward Taylor (1861–1872)
Charles Prestwich Scott (1872–1929)
Ted Scott (1929–1932)
William Percival Crozier (1932–1944)
Alfred Powell Wadsworth (1944–1956)
Alastair Hetherington (1956–1975)
Peter Preston (1975–1995)
Alan Rusbridger (1995–2015)
Katharine Viner (2015–)

Cyfeiriadau 

Papurau newydd Saesneg
Papurau newydd y Deyrnas Unedig
Sefydliadau 1821
Palmwydden ddatys

Tyfir y balmwydden ddatys (Phoenix dactylifera) am ei ffrwyth.

Dydy tarddiad y balmwydden ddatys ddim yn hollol sicr ond mae hi'n debyg eu bod yn frodor o ogledd Affrica.

Datys
Gogledd Affrica

(Gweler hefyd : Maghreb)

Rhanbarth mwyaf gogleddol cyfandir yr Affrig yw Gogledd Affrica neu Affrica Gogleddol. Mae'n cynnwys ardal y Maghreb.

 
Rhanbarthau Affrica
Sahel

Gwelwch hefyd Sahel (Tiwnisia), rhanbarth o ddwyrain Tiwnisia.

Y Sahel (o'r Arabeg ساحل, sahil, glan, goror neu arfordir y Sahara) yw'r parth goror yn Affrica rhwng diffeithwch y Sahara i'r gogledd a thir mwy ffrwythlon rhanbarth y Swdan i'r de.

Daearyddiaeth
Mae rhan fwyaf o'r Sahel yn safana, ac mae'n rhedeg o'r Cefnfor Iwerydd i Gorn Affrica, yn newid o laswelltiroedd lletgras i safana dreiniog. Trwy hanes yr Affrig mae'r ardal wedi hafanu rhai o'r teyrnasoedd mwyaf datblygedig sydd wedi elwa o fasnach ar draws y ddiffeithdir. Yn cyfunol gelwir y cenhedloedd yma yn teyrnasoedd y Sahel.

Mae gwledydd y Sahel heddiw yn gynnwys Senegal, Mauritania, Mali, Bwrcina Ffaso, Niger, Nigeria, Tsiad, Swdan, Ethiopia, Eritrea, Jibwti, a Somalia.

Dolenni allanol
Tearfund.org - prinder bwyd a newid hinsawdd yn y Sahel 

Rhanbarthau Affrica
Dick Francis

Nofelydd a joci Seisnig oedd Richard Stanley Francis, neu Dick Francis (31 Hydref 1920 – 14 Chwefror 2010).

Nofelau
 The Sport of Queens (1957)
 Dead Cert (1962)
 Nerve (1964)
 For Kicks (1965)
 Odds Against (1965)
 Flying Finish (1966)
 Blood Sport (1967)
 Forfeit (1968)
 Enquiry (1969)
 Rat Race (1970)
 Bonecrack (1971)
 Smokescreen (1972)
 Slayride (1973)
 Knockdown (1974)
 High Stakes (1975)
 In the Frame (1976)
 Risk (1977)
 Trial Run (1978)
 Whip Hand (1979)
 Reflex (1980)
 Twice Shy (1981)
 Banker (1982)
 The Danger (1983)
 Proof (1984)
 Break In (1985)
 Bolt (1986)
 Hot Money (1987)
 The Edge (1988)
 Straight (1989)
 Longshot (1990)
 Comeback (1991)
 Driving Force (1992)
 Decider (1993)
 Wild Horses (1994)
 Come to Grief (1995)
 To the Hilt (1996)
 10 LB. Penalty (1997)
 Second Wind (1999)
 Shattered (2000)

Genedigaethau 1920
Jocis Seisnig
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 2010
Nofelwyr Saesneg
Nofelwyr Seisnig
Dannie Abse

Bardd yn yr iaith Saesneg, meddyg ac un o awduron cyfoes mwyaf adnabyddus Cymru oedd  Daniel Abse CBE neu Dannie Abse (22 Medi 1923 – 28 Medi 2014).

Cefndir
Ganwyd Abse yn 161 Ffordd yr Eglwyswen, Gabalfa, Caerdydd yr ifancaf o bedwar plentyn i Rudolf Abse, perchennog sinema, a Kate, (née Shepherd) ei wraig. Roedd ei frawd, Leo Abse, yn Aelod Seneddol Pont-y-pŵl a Thorfaen. Roedd ei frawd Wilfred Abse yn seiciatrydd amlwg yn ymarfer yn yr Unol Daleithiau.

Er bod y teulu yn un Iddewig mynychodd Abse ysgol Gatholig Sant Illtyd, Caerdydd. Wedi'r ysgol bu'n fyfyriwr ym Mhrifysgol Caerdydd cyn mynd i Lundain i astudio meddygaeth yng Ngholeg y Brenin.

Teulu 
Priododd Abse a Joan Mercer ym 1951. Roedd Joan Abse yn hanesydd ac awdur nifer o lyfrau gan gynnwys The Music Lover's Literary Companion (1988) a Voices in the Gallery (1986), a ysgrifennwyd ar y cyd a'i gŵr. Bu iddynt dwy ferch ac un mab. Bu farw Joan mewn damwain car ar yr M4 yn 2005.

Gyrfa
Cyflawnodd Abse ei Wasanaeth Cenedlaethol fel meddyg yn yr Awyrlu Brenhinol.

Wedi ymadael a'r awyrlu bu'n gweithio fel meddyg a oedd yn arbenigo yn anhwylderau'r frest. Parhaodd i weithio fel meddyg hyd  1989, ac wedi ymddeol rhoddodd ei amser i ysgrifennu, perfformio a golygu.

Llyfryddiaeth

Barddoniaeth
After Every Green Thing (1949)
Poems, Golders Green (1962)
Funland and Other Poems (1973)
One-legged on Ice (1983)
Ask the Bloody Horse (1986)
White Coat, Purple Coat: Collected Poems 1948-1988 (1989)
Be seated, thou: poems 1989-1998 (1999)
Running Late (2006)
New and Collected Poems (2008)

Drama
The Dogs of Pavlov (1973)
The View from Row G (1990)
Speak, Old Parrot (2013)

Hunangofiant
Goodbye, Twentieth Century: An Autobiography (2001)

Eraill
Ash on a Young Man's Sleeve (1954)
Some Corner of an English Field (1956)
A Poet in the Family
The Presence (2007)

Marwolaeth 
Bu farw Abse yn Llundain ar 28 Medi 2014. Roedd yn gefnogwr hirdymor i Glwb Pêl-droed Dinas Caerdydd a chafodd ei farwolaeth ei nodi gan ffotograff ac erthygl yn rhaglen y clwb a chyhoeddiad hanner-amser yn y gêm gartref gyntaf ar ôl iddo farw. Plannwyd coeden er anrhydedd iddo yng ngardd goffa'r clwb yng ngwanwyn 2015.

Cyfeiriadau 

Beirdd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Cymry Iddewig
Genedigaethau 1923
Hunangofianwyr Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 2014
Pobl o Gaerdydd
Epa

Primat mawr lled-unionsyth o'r Hen Fyd sydd â breichiau hirion a brest lydan ond sydd heb gynffon na bochgoden yw'r epa (enw Lladin: Hominoidea). Mae ei symudiad rhydd yn wahanol iawn i lawer brimatiaid eraill, yn enwedig yng nghymal yr ysgwydd. Ceir dwy gainc o'r uwchdeulu  Hominoidea: y gibon, neu'r 'epa lleiaf'; a'r hominid, sef yr 'epa mawr'. Mae'n anifail gwaed cynnes gyda ffwr ar ei groen. Yr epa mwyaf yw'r gorila cyffredin.

 Uwchdeulu Hominoidea
 Teulu Hylobatidae: gibwniaid
 Genws Hylobates
 Gibwn Lar, H. lar
 Gibwn Llawddu, H. agilis
 Gibwn Borneaidd Müller, H. muelleri
 Gibwn Arian, H. moloch
 Gibwn Pileated, H. pileatus
 Gibwn Kloss, H. klossii
 Genws Hoolock
 Gibwn Hoolock Gorllewinol, H. hoolock
 Gibwn Hoolock Dwyreiniol, H. leuconedys
 Genws Symphalangus
 Siamang, S. syndactylus
 Genws Nomascus
 Gibwn Copog Du, N. concolor
 Gibwn Copog Du Dwyreiniol, N. nasutus
 Gibwn Hainan, N. hainanus
 Gibwn Bochwyn Deheuol N. siki
 Gibwn Bochwyn Copog, N. leucogenys
 Gibwn Bochfelyn, N. gabriellae
 Teulu Hominidae: epaod mawr
 Genws Pongo: orangutan
 Orangutan Borneo, P. pygmaeus
 Orangutan Sumatra, P. abelii
 Genws Gorilla: gorila
 Gorila Gorllewinol, G. gorilla
 Gorila Dwyreiniol, G. beringei
 Genws Homo: bodau dynol
 Bod dynol, H. sapiens
 Genws Pan: chimpanzees
 Tsimpansî Cyffredin, P. troglodytes
 Bonobo, P. paniscus
 Epa Bil, newydd ei ddarganfod

Cyfeiriadau

 
Primatiaid
Nia Griffith

Aelod Seneddol Llafur dros etholaeth Llanelli yw Nia Rhiannon Griffith (ganwyd 4 Rhagfyr 1956).

Cafodd ei phenodi yn Ysgrifennydd Gwladol Cysgodol Cymru gan arweinydd y Blaid Lafur Jeremy Corbyn ar 13 Medi 2015, gan ymddiswyddo ar 27 Mehefin 2016.

Bywgraffiad

Daw ei theulu o bentrefi glofaol ger Castell Nedd. Ganwyd hi yn Nulyn yn yr Iwerddon a'i haddysgu yn Ysgol Uwchradd Newland yn Hull a Choleg Somerville, Rhydychen. Cafodd radd dosbarth cyntaf mewn Ieithoedd Modern yno. Dilynodd gwrs hyfforddi athrawon ym Mhrifysgol Cymru, Bangor a bu'n athrawes, yn ymgynghorydd addysg ac Arolygwr Estyn cyn dod yn Aelod Seneddol. Mae'n medru siarad pum iaith: Cymraeg; Saesneg; Eidaleg; Ffrangeg a Sbaeneg.

Fe etholwyd Nia i'r Tŷ'r Cyffredin yn Etholiad Cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2005, yn dilyn ymddeoliad Denzil Davies. Enillodd y sedd gyda mwyafrif o 7,234 o bleidleisiau. Traddododd ei haraith gyntaf yn Nhŷ'r Cyffredin ar Fai’r 19eg, 2005 .  Yn y Senedd, mae hi’n aelod o’r Pwyllgor Materion Cymreig yn ogystal â’r Pwyllgor Archwilio Ewropeaidd.

Ymunodd Nia Griffith â’r Blaid Lafur ym 1981. Yn y gorffennol, bu hi’n Ysgrifenyddes Plaid Lafur Sir Gaerfyrddin. Etholwyd hi yn Gynghorydd i Gyngor Tref Caerfyrddin ym 1987. Gwasanaethodd fel Siryf ym 1997 a Dirprwy Faer ym 1998. Ei phrif ddiddordebau gwleidyddol yw Ewrop a’r amgylchedd.

Bywyd personol
Mae Griffith wedi ysgaru, roedd ei cyn ŵr yn weithiwr cymdeithasol. Mewn llun grŵp o wleidyddion LHDT wedi ei dynnu ar gyfer  The Independent yn Chwefror 2016, fe wnaeth Griffith ddod allan fel lesbiad, gan ddweud bod ei rhywioldeb yn hysbys ymysg ei ffrindiau, teulu a chyd-weithwyr ers canol y 1990au.

Mae Griffith yn berchen ar dŷ yn Llanelli, fflat yn Llundain, a thyddyn yn Sir Gaerfyrddin sy'n derbyn nawdd Tir Gofal. Mae ei diddordebau yn cynnwys cerddoriaeth, sinema Ewropeaidd, garddio, cerdded a seiclo.

Cyhoeddiad 
 100 Ideas for Teaching Languages by Nia Griffith, 2005, Continuum International Publishing Group ISBN 0826485499

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
Gwefan swyddogol
 Guardian Unlimited Politics - Ask Aristotle: Nia Griffith MP
 TheyWorkForYou.com - Nia Griffith MP

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Cyn-fyfyrwyr Coleg Somerville, Rhydychen‎
Genedigaethau 1956
Gwleidyddion LHDT
Lesbiaid Cymreig
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Pobl o Ddulyn
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Camlas Bridgewater

Camlas sy'n cysylltu Runcorn, Swydd Gaer, a Leigh, Manceinion Fwyaf, yw Camlas Bridgewater. Cafodd y gamlas gyntaf ei godi gan Dug Bridgewater a James Brindley ar gyfer cludo glo y dug o'i ffatri yn Sir Gaerhirfryn i Fanceinion. Roedd pobl wedi'u synnu gan y "bont ddŵr" newydd gan nad oeddent wedi gweld un o'r blaen.

Bridgewater
Maenorbŷr

Pentref a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw Maenorbŷr (Saesneg: Manorbier).  Mae'n rhan o Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro.

Daw'r enw o "Maenor" (sef Prif lys cantref neu gwmwd) a'r enw Pŷr (Lladin: Poriws) sef sant o'r 6g. Yr un yw tarddiad y gair "Ynys Bŷr". Cafodd Gerallt Gymro ei eni yng Nghastell Maenorbŷr.

Mae rheilffordd yn pasio'n agos i'r pentref: Rheilffordd Gorllewin Cymru a cheir Gorsaf reilffordd Maenorbŷr yno.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Ceir llawer o olion yn perthyn i'r Oes Efydd gan gynnwys sawl cromlech, carnedd a chaer o ffosydd gwarcheidiol ger yr orsaf reilffordd ac un arall ger "Yr Hen Gastell" sy'n cynnwys olion cytiau llwyfan. Mae yn yr ardal, hefyd, ar ochr ddwyreiniol y pentref, lawer o ffiniau caeau sy'n tarddu'n ôl i'r Oesoedd Canol a chyn hynny o bosib.

Trosglwyddwyd llawer o dir yr ardal i farchog Normanaidd o'r enw Odo de Barri, fel gwobr am gynorthwyo'r Saeson i feddiann'r rhan hon o Benfro, ychydig wedi 1003.

Castell mwnt a beili allan o bridd a phren oedd y castell cyntaf yma, gyda waliau cerrig yn cael eu codi tua chanrif yn ddiweddarach. Cafodd Gerallt Gymro ei eni yng Nghastell Maenorbŷr yn 1146, yn fab i William de Barri ac Angharad ferch Nest.

Oriel

Gweler hefyd
 Penfro (cantref)
 Ynys Bŷr
 Crug Galltbŷr: Crug crwn tua phum milltir i'r gogledd o Arberth

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Benfro
 
Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Pentrefi Sir Benfro
Rhestr symbolau mathemategol



Symbolau Mathemategol elfenol

Mathemateg
Symbolau mathemategol
Mefusbren

Llwyn neu goeden fytholwyrdd yw'r mefusbren (Arbutus unedo, hefyd: mefuswydden). Mae'n gysefin i dde Ewrop ac Iwerddon. Mae wedi cael ei chyflwyno i Brydain. Defnyddir y ffrwythau i wneud jam a gwirodlynnau.

Ericaceae
Coed
Roy Clarke

Chwaraewr pêl-droed oedd Royston James Clarke (1 Mehefin, 1925 - 13 Mawrth, 2006). Cafodd ei eni yng Nghasnewydd, Gwent. Bu'n aelod o Dîm pêl-droed cenedlaethol Cymru rhwng 1848 a 1956.

Genedigaethau 1925
Marwolaethau 2006
Pêl-droedwyr Cymreig
Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Pobl o Gasnewydd
Cistus salvifolius

Llwyn bytholwyrdd byr o dde Ewrop, gogledd Affrica a de-orllewin Asia yw Cistus salvifolius (Rhosyn-y-graig â deilen saets). Mae'n perthyn i'r genws Cistus.

Blodau
Cistaceae
Cistus

Mae'r genws Cistus (Rhosynnau'r graig) yn cynnwys tua 20 rhywogaeth o lwyni lluosflwydd blodeuol. Maen nhw'n tyfu o gwmpas y Môr Canoldir.

Gweler hefyd;-
Cistus salvifolius, Rhosyn-y-graig â deilen saets
Cistus populifolius. 
Cistus symphytifolius. 
Cistus albidus. Rhosyn-y-graig gwyngalch

Blodau
Cistaceae
Gair rhydd

Papur newydd myfyrwyr Prifysgol Caerdydd yw Gair rhydd. Mae'n gyhoeddiad wythnosol, maint tabloid sydd yn rhad ac am ddim. Fe'i sefydlwyd ym 1972 ac fe'i olygir gan swyddog sabothol llawn amser yr Undeb Myfyrwyr. Mae adrannau'r papur yn cynnwys: Newyddion, Newyddion Bydol, Iechyd, Gwyddoniaeth, Swyddi ac Arian, Gwleidyddiaeth, Chwaraeon, Erthygl Olygyddol a Barn, colofnydd neu ddwy, tudalen "Problem" gwatwarus, 'Five minute Fun' (posau), ac amserlenni teledu. Ysgrifennir y papur yn Saesneg, ond mae yna adran fechan (fel arfer nid mwy na dwy dudalen) Cymraeg o'r enw Taf-Od.

Etholwyd y golygydd cyntaf i gael ei dalu, Meirion Jones (nawr ar y rhaglen BBC Newsnight), ym 1980.

Yn 2003, dechreuodd gair rhydd cylchgrawn pythefnosol o'r enw Quench, a enillodd "Student Publication of the Year 2005" yn yr EMAP Fanzine Awards.

Y golygyddyion cyfredol yw Tom Eden a'r dirprwy yw Michael O'Connell-Davidson (2014-2015).

Adeg Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerdydd 2018, cyhoeddwyd rhifyn yn gyfan gwbl yn Gymraeg am y tro cyntaf.

Gwobrwyon 
Mae gair rhydd wedi ennill nifer o wobrau cyfryngau myfyrwyr, y rhan fwyaf ohonynt ar ddechrau'r 1990au ac yn mwy ddiweddar fel enillwr "Best Paper" y NUS/Daily Mirror National Student Journalism Awards. Enillodd gair rhydd "Newspaper and Magazine of the Year" yn y Guardian Student Media Awards 2005 hefyd, ac enillodd y dirprwy olygydd James Anthony "Student Journalist of the Year".

Cartwnau Muhammad 
Gwaharddwyd y golygydd ar 4 Chwefror 2006 pan, yn argraffiad rhif 804, ailargraffodd gair rhydd un o'r cartwnau dadleuol o'r Proffwyd Muhammad yr oedd nifer o Fwslimiaid ar draws y byd yn credu i fod yn gableddus. Tynwyd yr argraffiad allan o gyhoeddiad o fewn diwrnod i'w ryddhau, a chyhoeddodd y golygydd ymddiheuriad yn y rhifyn dilynol.

Taf-Od

Adran Gymraeg y papur yw Taf-Od. Ei golygyddion presennol (2019-2020) yw Llion Carbis, Aled Biston, Deio Jones a Rhodri Davies.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 
 Quench
 Prifysgol Caerdydd
 Undeb Myfyrwyr Prifysgol Caerdydd 

Y cyfryngau yng Nghaerdydd
Papurau newydd Cymraeg
Papurau newydd Saesneg Cymru
Papurau newydd myfyrwyr
Prifysgol Caerdydd
Sefydliadau 1972
Derwen gorcyn

Coeden fythwyrdd o dde-orllewin Ewrop a gogledd-orllewin Affrica yw'r Dderwen gorcyn (Quercus suber).

Coed
Fagaceae
Calicotome spinosa

Llwyn pigog â blodau melyn yw Calicotome spinosa. Mae'n tyfu yn y maquis yn Sbaen, Ffrainc, Yr Eidal ac Algeria ac mae wedi cael ei gyflwyno i Seland Newydd.

Llwyni
Fabaceae
Grugwydden

Mae grugwydden (Erica arborea) yn brysgwydden neu bren bach (rhwng 1 a 4m.) gyda nifer o flodau bach gwynion. Fe fydd e'n tyfu yn y prysgwydd (maquis) o amgylch y Môr Canoldir, ym Mhortiwgal, yn ynysoedd y Canarias, Ethiopia, Camerŵn, Wganda a'r Congo.

Ericaceae
Llwyni
Helichrysum italicum

Planhigyn â blodau melyn sy'n tyfu o gwmpas y Môr Canoldir yw Helichrysum italicum. Mae'n perthyn i'r genws Helichrysum (blodau tragwyddol neu flodau'r gwellt).

Blodau
Asteraceae
Rhos Mair

Perlysieuyn blodeuol, lluosflwydd persawrus yw rhos Mair, rhosmari neu ysbwynwydd () sy'n cael ei ddefnyddio i roi blas ar fwyd ac oherwydd ei rinweddau meddygol. Mae'n perthyn i deulu'r mintys (Lamiaceae) ac mae ganddo ddail nodwyddog, bytholwyrdd.

Mae llawer math gwahanol i'w gael, rhai'n tyfu'n llorwedd ac eraill ar i fyny hyd at 1.5 metr o uchder. Mae'r dail rhwng 2 – 4 cm o hyd 2 – 5 mm o led a'u lliw'n wyrdd (uchod) a gwyn wyneb isaf a rheiny yn flewog. Yn y gaeaf neu'r gwanwyn mae'r blodau'n ymddangos a gall eu lliwiau nhw amrywio: gwyn, pinc, porffor neu las.

Rhinweddau meddygol

Mae rhosmari'n cael ei ddefnyddio'n allanol fel shampŵ i wella'r lliw a'r cyflwr. Arferai'r Rhufeiniaid ei ddefnyddio a'i gyfri'n gysegredig oherwydd y rhinweddau hyn. Mae hefyd yn gwella gwynegon (cricmala), niwralgia, y bendro, nerfusrwydd fel gorguro'r galon a phoenau'r misglwyf.

Mae ymchwil diweddar wedi dangos y gall gynorthwyo'r 'cof'. Bu'n symbol o 'gof hir' ers canrifoedd  ac mewn rhai rhannau o Ewrop caiff ei daflu ar yr arch i 'gofio' am y marw. Dywedd Ophelia hefyd yn Hamlet: There's rosemary, that's for remembrance.(Shakespeare: Hamlet, iv. 5.)

Llenyddiaeth
Ceir sawl cyfeiriad ato mewn llenyddiaeth gan gynnwys yr hen benillion.

Ar lan y môr mae carreg wastad,
Lle bum yn siarad gair a’m cariad,
O amgylch hon fe dyf y lili
Ac ambell sbrigyn o rosmari.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Meddygon Myddfai
Llysiau Rhinweddol
Rhestr o afiechydon a phlanhigion gyda rhinweddau meddygol

Lamiaceae
Llysiau rhinweddol
Perlysiau
Coleg Somerville, Rhydychen

Un o golegau cyfansoddol Prifysgol Rhydychen yw Coleg Somerville (Saesneg: Somerville College). Bu'n un o'r colegau i ferched cyntaf i gael eu sefydlu yno.

Hanes 

Sefydlwyd Somerville (dan yr enw Neuadd Somerivlle) yn 1879, gyda'r nod o ddarparu rhyw fath o addysg uwch i ferched, gan na chaent fod yn aelodau o Brifysgol Rhydychen ar y pryd. Cymer y Coleg ei enw oddi wrth Mary Somerville, un o wyddonwyr benywiadd enwoca'r 18g. Benthycodd y Coleg arfbais ei theulu hefyd, a'r arwyddair 'Donec rursus impleat orbem'. Yn wahanol i Neuadd Lady Margaret a sefydlwyd yn yr un flwyddyn, mynnodd sefydlwyr y coleg na ddylai ei aelodau orfod pasio unrhyw brofion ar sail crefydd i gael ymuno â'r coleg.

Drwy ei hanes, bu'r Coleg ym mlaen y frwydr dros addysg i ferched. Yn 1894, Somerville oedd y cyntaf o'r 5 Neuadd i Ferched i fabwysiadu'r term Coleg, a Somerville oedd y cyntaf hefyd i adeiladu llyfrgell. Yn 1903 sefydlwyd y 'Mary Somerville Research Fellowship', y cynta i gynnig cyfle ymchwil i ferched.

Cydnabuwyd y Coleg yn aelod llawn o'r Brifysgol yn 1959. Yn 1992 cymerwyd y penderfyniad i ganiatau i ddynion fynychu'r coleg, gyda'r cyntaf yn cyrraedd yn 1994. Y Brifathrawes bresennol yw Alice Prochaska.

Cynfyfyrwyr 

Mae cynfyfyrwyr Somerville wedi gwneud cyfraniad mawr i statws merched mewn sawl maes. Ymysg ei gynfyfyrwyr enwocaf mae Margaret Thatcher a ddaeth yn brif weinidog benwyaidd cyntaf y Deyrnas Unedig yn 1979. I Somerville hefyd yr aeth Indira Gandhi a ddaliodd y swydd gymharol yn India.

Ymysg y gwyddonwyr a fynychodd y coleg mae Dorothy Hodgkin a enillodd Wobr Nobel am ei gwaith ar strwythur insulin, penicillin, a vitamin B12.

Mae Somerville hefyd yn unigryw o blith colegau Rhydychen a Chaergrawnt fel yr unig goleg a ellir ei ddisgrifrio o gael 'Ysgol o Nofelwyr'. Ymysg y llenorion a fynychodd y Coleg mae Dorothy L. Sayers, Iris Murdoch, Winifred Holtby a Vera Brittain

Rhestr cynfyfyrwyr
 Margaret Mackworth, Arglwyddes Rhondda (1883–1958), dynes fusnes Cymreig a swffragét
 Dorothy L. Sayers (1893–1957), nofelydd
 Vera Brittain (1893–1970), llenores a heddychwraig
 Winifred Holtby (1898–1935), nofelydd
 Dorothy Hodgkin (1910–1994), gwyddonwr
 Indira Gandhi (1917–1984), Prif Weinidog India
 Iris Murdoch (1919–1999), nofelydd
 Margaret Thatcher (1925–2013), Prif Weinidog y Deyrnas Unedig
 Catherine "Caryl" Glyn Davies (1926–2007), hanesydd Cymreig
 Jane Aaron (g. 1951), addysgwr Cymreig
 Nia Griffith (g. 1956), gwleidydd
 Flora Forster (1896-1981)
 Ottoline Morrell (1873-1938)
 Shirley Williams (1930-2021), gwleidydd

Prifathrawon
Foneddiges Fiona Caldicott (1996-2010)

Cyfeiriadau

Somerville
Sefydliadau 1879
Boris Pasternak

Llenor a bardd Rwsiaidd oedd Boris Leonidovich Pasternak (Rwseg Борис Леонидович Пастернак) (29 Ionawr / 10 Chwefror 1890 – 30 Mai 1960). Fe'i hadnabyddir yn y Gorllewin fwyaf am ei nofel drasig Doctor Zhivago (1957). Yn Rwsia ei hun, fodd bynnag, fe'i hadnabyddir fel bardd yn bennaf. Dadleuir mai Moya sestra — zhizn ('Fy chwaer, bywyd'), a ysgrifennodd yn 1917, yw'r casgliad barddoniaeth mwyaf dylanwadol a gyhoeddwyd yn Rwseg yn yr ugeinfed ganrif. Enillodd Wobr Lenyddol Nobel ym 1958, ond ni allodd ei derbyn am resymau gwleidyddol.

Beirdd Rwsiaidd yn yr iaith Rwseg
Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Genedigaethau 1890
Marwolaethau 1960
Nofelwyr Rwsiaidd yn yr iaith Rwseg
Pobl fu farw o ganser yr ysgyfaint
Pobl o Oblast Moscfa
Doctor Zhivago

Nofel gan Boris Pasternak yw Doctor Zhivago ( Rwseg: Доктор Живаго). Enwir y nofel ar ôl y prif gymeriad, Yuri Zhivago, sy'n feddyg ac yn fardd. Mae'n adrodd hanesion serch a pherthnasau, efo digwyddiadau chwyldro Rwsia yn amlwg iawn yn y cefndir.

Y nofel
Er i rannau gael eu hysgrifennu yn y mil naw degau a'r dauddegau, ni chwblhawyd Doctor Zhivago tan 1956. Fe'i cynigiwyd i'w chyhoeddi yn y cylchgrawn Novyi mir, ond fe'i gwrthodwyd oherwydd trafferthion Pasternak â llywodraeth yr Undeb Sofietaidd. Ym 1957 fe lwyddodd y cyhoeddwr Giangiacomo Feltrinelli i gael y llawysgrif allan o Rwsia, a'i chyhoeddi yn y Rwseg gwreiddiol ym Milan. Ym 1958, cyhoeddwyd cyfieithiadau i'r Eidaleg a'r Saesneg, ac fe wobrwywyd Pasternak â Gwobr Llenyddiaeth Nobel. Cyhoeddwyd y nofel yn Rwsia o'r diwedd ym 1988, ar dudalennau yr union Novyi mir a'i gwrthododd flynyddoedd ynghynt.

Mae'r prif gymeriad, Zhivago, yn sensitif ac yn farddonol iawn; mae cyferbyniad milain rhwng ei egwyddorion a hunllefau'r Chwyldro. Un o themâu mawr y llyfr yw sut mae erchyllterau rhyfel a chulder gwleidyddol yn dinistrio'r hardd a'r egwyddorol mewn gwlad ac ym mywyd dyn.

Mae tirlun Siberia yn gefndir i lawer o'r nofel, tra bod darnau eraill yn digwydd yn ninas Moskva.

Fe greodd Roger Bolt addasiad ffilm o'r nofel ym 1965. Fe ymddangosodd fersiwn deledu yn 2002, efo Keira Knightley yn chwarae rhan Lara.

Nofelau Rwseg
Nofelau 1956
Rudyard Kipling

Awdur a bardd yn yr iaith Saesneg a anwyd ym Mumbai (Bombay) India oedd Joseph Rudyard Kipling (30 Rhagfyr 1865 – 18 Ionawr 1936). Roedd yn awdur cynhyrchiol ac mae nifer o'i straeon a nofelau'n lleoledig yn India. Mae'n enwocaf am ei lyfrau straeon i blant The Jungle Book (1894) a Just So Stories (1902). Cyhoedd hefyd y straeon byrion yn Plain Tales from the Hills (1888), y nofel Kim (1901), a'r cerddi "Gunga Din" ac "If—" yn y gyfrol Barrack Room Ballads and Other Verses (1892).

Am beth amser ar ôl ei farwolaeth, roedd yn amhoblogaidd mewn cylchoedd llenyddol oherwydd ei fod yn ymddangos ei fod yn amddiffyn "Imperialaeth Orllewinol" a'r Ymerodraeth Brydeinig yn neilltuol. Roedd yn fwyaf poblogaidd yn yr 1900au ac fe'i wobrwyd â Gwobr Llenyddiaeth Nobel yn 1907 y person ieungcaf i ennlil y wobr ydyw.

Fe gynigwyd y teitlau "Syr" a "Llenor-fardd Prydeinig" iddo, ond fe wrthododd.

Teulu
Hanna Jones oedd ei Nain, merch o Ddinbych a aned yn 1809. Pan oedd yn ferch ifanc, aeth i Fanceinion lle priododd y Parch George Brown Macdonald, gweinidog gyda'r Wesleiaid. Cawsant saith o ferched a phedwar bachgen. Un o'r merched oedd Georgina a briododd Edward Burne-Jones, yr arlunydd a chyfaill i William Morris. Dwy arall o ferched Hanna a George oedd Louisa a briododd berchennog gwaith haearn, ac aelod seneddol, sef Alfred Baldwin, ac Alice a briododd John Lockwood Kipling. Ar lan Llyn Rudyard, yn Swydd Stafford y cyfarfu Alice a John a phan gawsant fab, galwyd efo yn Rudyard Kipling.

Llyfryddiaeth

Nofelau 
 The Light That Failed (1890)
 Captains Courageous (1897)
 Kim (1901)

Storïau
 Plain Tales from the Hills (1888)
 The Story of the Gadsbys (1888)
 The Phantom 'Rickshaw and Other Tales (1888)
 Under the Deodars (1888)
 Wee Willie Winkie and Other Child Stories (1888)
 Life's Handicap (1991)
 Many Inventions (1893)
 The Jungle Book (1894)
 The Second Jungle Book (1895)
 The Day's Work (1898)
 Stalky & Co. (1899)
 Just So Stories (1902)
 Traffics and Discoveries (1904)
 Puck of Pook's Hill (1906)
 Actions and Reactions (1909)
 Rewards and Fairies (1910)
 Debits and Credits (1926)
 Limits and Renewals (1932)

Barddoniaeth
 Departmental Ditties (1886)
 Barrack-Room Ballads (1892)
 The Seven Seas (1896)
 The Five Nations (1903)
 The Years Between (1919)

Hunangofiant
 Something of Myself (1937)

Beirdd Saesneg
Beirdd Seisnig
Enillwyr Gwobr Lenyddol Nobel
Genedigaethau 1865
Llenorion plant Saesneg
Llenorion Seisnig y 19eg ganrif
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1936
Nofelwyr Saesneg
Nofelwyr Seisnig
Cherie Blair

Bargyfreithwraig Seisneg ydy Cherie Blair (hefyd Cherie Booth CF) (ganed 23 Medi 1954). Fe'i ganwyd yn Bury, Manceinion Fwyaf. Mae hi'n gyfreithwraig hawliau dynol ac yn wraig Tony Blair, cyn-Brif Weinidog y Deyrnas Unedig.  Ei thad yw'r actor, Anthony Booth.

Dolenni allanol
  
  Matrix Chambers — Cherie Booth, QC 

Bargyfreithwyr
Catholigion Seisnig
Cyfreithwyr Seisnig
Genedigaethau 1954
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Manceinion

Dinas ym Manceinion Fwyaf, Gogledd-orllewin Lloegr, yw Manceinion (Saesneg: Manchester). Mae'n ganolfan y celfyddydau, y cyfryngau, chwaraeon a busnes.

Fe ddaw enw'r ddinas o'r Lladin Mamucium a Castra. Mae gan y ddinas ei hun boblogaeth o 437,000, tra bod gan yr ardal drefol ehangach boblogaeth o 2,284,093. Yn hanesyddol, mae'n rhan o Sir Gaerhirfryn, ond nid ydyw erioed wedi cael ei gweinyddu gan y cyngor sir hwnnw.

Trafnidiaeth
Mae Manceinion a Gogledd Orllewin Lloegr yn cael eu gwasanaethu gan Faes Awyr Manceinion, y trydydd maes awyr prysuraf yn y Deyrnas Unedig a'r mwyaf y tu allan i Lundain.

Adeiladau a chofadeiladau
Arena Manceinion
Yr Adeilad Gwyrdd
Cofadeil Alan Turing
Gorsaf Piccadilly Manceinion
Gorsaf Manchester Victoria
Neuadd y Ddinas (1877)
Sgwâr Albert
Sgwâr Lincoln
Tŵr Beetham
Tŷ Elizabeth Gaskell
Tŷ Opera

Enwogion
William Harrison Ainsworth (1805-1882), nofelydd
Anthony Burgess (1917-1993), nofelydd
Vivien Merchant (1929-1982), actores*
Simon Dee (1935-2009), cyflwynwr teledu a radio
David Warner (g. 1941), actor
Bernard Hill (g. 1944), actor
Liam Gallagher (g. 1972) a Noel Gallagher (g. 1967), cerddorion
Mark E Smith (1957 – 2018), canwr The Fall

Gweler hefyd
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Cyngor Dinas Manceinion
 Bwrdd twristiaeth Manceinion
 BBC Manchester

Dinas Manceinion
Dinasoedd Lloegr
 
Trefi Manceinion Fwyaf
Manceinion Fwyaf

Sir fetropolitan a sir seremonïol yng Ngogledd-orllewin Lloegr yw Manceinion Fwyaf (hefyd Manceinion Fawr) (Saesneg: Greater Manchester).

Roedd Manceinion Fwyaf yn un o chwe sir fetropolitan a grëwyd yn 1974 gan Ddeddf Llywodraeth Leol 1972. Rhennir yr holl siroedd hyn yn fwrdeistrefi metropolitan. Yn wreiddiol roedd y siroedd a'r bwrdeistrefi yn gweithredu mewn strwythur dwy haen o lywodraeth leol, ond ar ôl diddymwyd cynghorau y siroedd metropolitan gan Deddf Llywodraeth Leol 1985 daeth y bwrdeistrefi metropolitan yn awdurdodau unedol sy'n annibynnol ar y sir i bob pwrpas.

Fe'i dynodwyd yn ddinas-ranbarth ar 1 Ebrill 2011.

Mae Manceinion Fwyaf yn cwmpasu un o'r ardaloedd metropolitan mwyaf yn y Deyrnas Unedig sy'n ymestyn ymhell y tu hwnt i ddinas Manceinion ei hun. Fe'i ffurfiwyd o rannau o siroedd hanesyddol Swydd Gaerhirfryn, Swydd Gaer a Swydd Efrog. Mae'n cynnwys deg bwrdeistref fetropolitan: Bolton, Bury, Oldham, Rochdale, Stockport, Tameside, Trafford, Wigan, a dinasoedd Manceinion a Salford.

Mae gan y sir arwynebedd o 1,276 km², gyda 2,812,569 o boblogaeth yn ôl amcangyfrif cyfrifiad 2019.

Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth

Ardaloedd awdurdod lleol
Rhennir y sir yn ddeg bwrdeistref fetropolitan:

 Dinas Manceinion
 Bwrdeistref Fetropolitan Stockport
 Bwrdeistref Fetropolitan Tameside
 Bwrdeistref Fetropolitan Oldham
 Bwrdeistref Fetropolitan Rochdale
 Bwrdeistref Fetropolitan Bury
 Bwrdeistref Fetropolitan Bolton
 Bwrdeistref Fetropolitan Wigan
 Dinas Salford
 Bwrdeistref Fetropolitan Trafford

Etholaethau seneddol
Rhennir y sir yn 27 etholaeth seneddol yn San Steffan:

 Altrincham a Gorllewin Sale
 Ashton-under-Lyne
 Blackley a Broughton
 Canol Manceinion
 Cheadle
 De Bury
 De-ddwyrain Bolton
 Denton a Reddish
 Dwyrain Oldham a Saddleworth
 Gogledd Bury
 Gogledd-ddwyrain Bolton
 Gorllewin Bolton
 Gorllewin Oldham a Royton
 Hazel Grove
 Heywood a Middleton
 Leigh
 Makerfield
 Manceinion Gorton
 Manceinion Withington
 Rochdale
 Salford ac Eccles
 Stalybridge a Hyde
 Stockport
 Stretford ac Urmston
 Wigan
 Worsley a De Eccles
 Wythenshawe a Dwyrain Sale

Cyfeiriadau

 
Siroedd metropolitan Lloegr
Siroedd seremonïol Lloegr
Pinwydden ymbarél

Brodor o Dde Ewrop yw'r binwydden ymbarél (Pinus pinea), gelwir hefyd yn binwydden gneuog neu binwydden anial.

Conwydd
Pistacia lentiscus

Llwyn neu goeden fach fytholwyrdd yw Pistacia lentiscus (Mastigwydden neu Lentysgbren). Mae'n tyfu o Foroco ac Iberia yn y gorllewin i Wlad Groeg a Thwrci yn y dwyrain. Mae llawer o ddefnyddiau gyda'r resin e.e fel sbeis ac mewn farnais.

Anacardiaceae
Coed
Sbeisys
Alyswm pêr

Planhigyn blodeuol o deulu'r fresychen yw Alyswm pêr (Lobularia maritima neu Alyssum maritimum). Mae'n frodorol i wledydd o amgylch Môr y Canoldir.

Blodau
Brassicaceae
Myrtwydd

Llwyni blodeuol â dail persawrus yw Myrtwydd (Myrtus communis).

Llysiau rhinweddol
Llwyni
Myrtaceae
Pinwydden Halab

Mae Pinwydden Halab neu Pinwydden Aleppo (Pinus halepensis) yn binwydden sy'n tyfu o gwmpas y Môr Canoldir. Fe'i enwir ar ôl dinas hynafol Aleppo yn Syria.

Conwydd
Daearyddiaeth ddynol

Mae daearyddiaeth ddynol yn cael ei chyfri'n un o'r 'gwyddorau cymdeithas' ac yn cynnwys astudiaeth o'r Ddaear, ei phobl a'u cymuned, eu diwylliant, economeg a sut y mae pobl yn parchu neu'n amharchu eu hamgylchedd.

Mae'n cynnwys agweddau dynol, gwleidyddol, diwylliannol, cymdeithasol, ac economaidd, sef yr hyn a elwir yn wyddorau cymdeithas. Er nad prif canolbwynt daearyddiaeth ddynol yw tirwedd ffisegol y Ddaear (gwelwch daearyddiaeth ffisegol) mae bron yn amhosib i drafod daearyddiaeth ddynol heb gyfeirio at y tirwedd ffisegol ble mae gweithgareddau dynol yn digwydd, ac mae daearyddiaeth amgylcheddol yn ymddangos fel cyswllt pwysig rhwng y ddau.

Meysydd daearyddiaeth ddynol

Gweler hefyd
Gwledydd y byd

 
Dynol
Gwyddorau cymdeithas
Grug mêl

Grug mêl / Grug ysgub (Calluna vulgaris) yw'r grug cyffredin. Dyma rug cywir Ewrop ac ail flodyn arwyddlun yr Alban (ar ôl yr ysgallen).

Blodau
Llwyni
Ericaceae
Grug croesddail

Mae Grug croesddail (Erica tetralix) yn tyfu yn Ewrop mewn ardaloedd ger y Môr Iwerydd, o Bortiwgal yn y de hyd at Sweden yn y gogledd.

Gweler hefyd
Grug

Blodau
Ericaceae
Peter Hain

Gwleidydd yw Peter Gerald Hain (ganwyd 16 Chwefror 1950). Yn Llywodraeth y Deyrnas Unedig, mae Hain wedi dal swyddi Ysgrifennydd Gwladol Cymru (dwywaith), Ysgrifennydd Gwladol Gwaith a Phensiynau ac Ysgrifennydd Gwladol Gogledd Iwerddon. Cafodd ei eni yn Nairobi, Cenia. Roedd yn ymgyrchydd gwrth-apartheid yn Ne Affrica am flynyddoedd cyn symud i Brydain ac ymuno â'r Blaid Lafur.

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1950
Prydeinwyr o linach Dde Affricanaidd
Ymgyrchwyr gwrth-apartheid
Ysgrifenyddion Gwladol Cymru
Ysgrifenyddion Gwladol Gogledd Iwerddon
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Ericaceae

Teulu o blanhigion blodeuol yw'r Ericaceae (teulu'r grug). Mae tua 4000 o rywogaethau, gan gynnwys grug, rhododendronau, asaleâu, llus a llygaeron. Maen nhw'n tyfu mewn pridd asidig gan amlaf.

Genera

Teuluoedd planhigion
The Wall Street Journal

Mae The Wall Street Journal yn bapur newydd dyddiol rhyngwladol a gyhoeddir yn Efrog Newydd, yr Unol Daleithiau (UDA), sydd â chylchrediad dyddiol o mwy na 2.6 miliwn.

Dolen allanol 
  The Wall Street Journal Arlein - Gwefan swyddogol

Dinas Efrog Newydd
Dow Jones & Company
Papurau newydd busnes
Papurau newydd Saesneg
Papurau newydd yr Unol Daleithiau
Sefydliadau 1889
Eglwys Gadeiriol Llandaf

Eglwys gadeiriol Anglicanaidd yn ninas Caerdydd, Cymru, yw Eglwys Gadeiriol Llandaf. Mae'n ganolfan i Esgobaeth Llandaf. Fe'i lleolir yn Llandaf, sydd wedi bod yn faesdref y ddinas er 1922. Sefydlwyd cysegr yno yn y flwyddyn 560 OC ac mae'r gadeirlan bresennol wedi'i chysegru i'r Saint: Pedr, Paul, Dyfrig, Teilo ac Euddogwy.

Hanes

Apwyntiwyd Esgob cyntaf Llandaf ym 1108, yn fuan wedi i'r Normaniaid ymsefydlu ym Morgannwg. Dechreuwyd adeiladu'r gadeirlan o 1190 ymlaen, ac fe'i cwblhawyd ym 1290. Bu William de Braose yn esgob Llandaf o 1266 hyd 1287, ac ef a adeiladodd Capel y Forwyn Fair. Dinistriwyd plasdy'r esgob a gwnaed llawer o niwed i'r gadeirlan yng ngwrthryfel Owain Glyn Dŵr yn y 1400au. Adnewyddwyd y gadeirlan wedyn gan Siasbar Tudur, a ychwanegodd y tŵr gogledd-ddwyreiniol, sydd yn drawiadol o debyg i Eglwys Sant Ioan yng Nghaerdydd. Gwnaed mwy o niwed i'r adeilad yn ystod y Rhyfel Cartref ac erbyn 1720 roedd y tŵr de-orllewinol yn adfail. Ym 1734 adeiladwyd cadeirlan newydd lai mewn arddull hollol wahanol: "y Deml Eidalaidd". Cynhaliwyd gwasanaethau yno am dros gan mlynedd cyn i'r adeilad hynny hefyd droi'n adfail.

Yn y 19g dechreuodd Esgob Llandaf breswylio yn ei esgobaeth am y tro cyntaf a gwnaed adnewyddiadau amrywiol i'r adeilad. Y newidiad mwyaf sylweddol oedd y tŵr de-orllewinol newydd gyda'i bigwrn yn yr arddull Gothig. Gwnaed llawer o'r gwaith yma gan y pensaer lleol John Prichard rhwng 1843 a 1869. Yn ogystal, comisiynwyd triptych gan yr arlunydd Fictorianaidd o fri Dante Gabriel Rossetti a ffenestri lliw gan Syr Edward Burne-Jones a Ford Madox Brown. Dinistriwyd llawer o'r cyfoeth gweledol yma ar noson 2 Ionawr 1941, pan gafodd y gadeirlan ei bomio gan awerynnau Almaenig. O'r holl eglwysi gadeiriol ym Mhrydain a niweidiwyd yn yr Ail Ryfel Byd, dim ond yr un yn Coventry a ddioddefodd yn waeth. Yn y cyfnod nesaf o adnewyddu codwyd cerflun anferth o Iesu Grist yn Ei Fawrhydi gan Jacob Epstein, efallai'r ychwanegiad mwyaf dadleuol i'r gadeirlan yn ei hanes.

Gweler hefyd
 Ysgol y Gadeirlan, Llandaf

Oriel

Cyfeiriadau

Llandaf
Llandaf
Llandaf
Esgobaeth Llandaf
Hanes Caerdydd
Pensaernïaeth Romanésg
Acesia

Mae rhyw 1,300 rhywogaeth o acesia (neu acasia). Gelwir rhai yn mimosa hefyd. Mae llawer yn frodor o Awstralia.

Fabaceae
Coed
Aber-craf

Pentref bach  yng nghymuned Ystradgynlais, Powys, Cymru, yw Aber-craf neu Abercraf (Saesneg: Abercrave). Saif  yn ne-orllewin Brycheiniog yng Nghwm Tawe Uchaf, ac mae'n ymestyn i gyrion Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Mae heol yr A4067 o Abertawe i Aberhonddu yn mynd heibio i'r pentref.

Fel y rhan fwyaf o Gymoedd y De, roedd nifer o weithfeydd glo yn yr ardal, sef y Lefel Fawr, International (Candy) a Glofa Abercraf, ond cawsant eu cau yn y chwedegau.

Mae'r pentref ar ymyl mynydd Cribarth. Mae'r mynydd yn atgoffa rhywun o siâp dyn yn gorwedd i lawr, felly mae'r bobl leol yn galw 'Y Cawr Cwsg' arno. Y lle gorau i wylio'r olygfa hon ydy Caerlan, filltir i lawr y cwm tuag at Ystradgynlais.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Clwb Rygbi Abercraf
Mae clwb rygbi Abercraf yn chwarae yng Nghae Plas-y-Ddol yn y pentref. Cyn-chwaraewr enwocaf y clwb o bosibl yw'r prop pen tyn rhyngwladol Adam Rhys Jones.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Sefydliad y Cawr Cwsg 

Pentrefi Powys
Ystradgynlais
Carlo Azeglio Ciampi

Roedd Carlo Azeglio Ciampi ( (9 Rhagfyr 1920 –16 Medi 2016) yn Arlywydd Yr Eidal o 1999 hyd 2006.

Yn ogystal, roedd o'n Brif Weindog y wlad am ddwy flynedd (1993-1994).

Fe'i ganwyd yn Livorno. Cafodd ei addysg yn y Scuola Normale Superiore di Pisa (prifysgol enwog). Priododd Franca Pilla ym 1946.

Genedigaethau 1920
Marwolaethau 2016
Arlywyddion yr Eidal
Prif Weinidogion yr Eidal
Pobl o Livorno
Silvio Berlusconi

Gwleidydd Eidalaidd oedd Silvio Berlusconi (29 Medi 1936 – 12 Mehefin 2023). Roedd Berlusconi yn Brif Weinidog o 1994 hyd 1995, o 2001 hyd 2006 ac o 2008 hyd 2001. Ymddiswyddodd yn 2011 oherwydd problemau ariannol yr Eidal.

Roedd yn gymeriad dadleuol a bu nifer o gyhuddiadau ei fod wedi talu am ryw gyda merched dan oed.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1936
Marwolaethau 2023
Prif Weinidogion yr Eidal
Gwleidyddion Eidalaidd
Jacques Chirac

Arlywydd Ffrainc o 1995 hyd 2007 oedd Jacques René Chirac (29 Tachwedd 1932 – 26 Medi 2019). Roedd yn Brif Weinidog Ffrainc o 1974 hyd 1976 a 1986 hyd 1988, ac yn Faer Paris o 1977 hyd 1995.

Fe'i cafwyd yn euog yn 2011 o embeslu arian cyhoeddus, camddefnyddio cyfrifoldeb a gwrthdaro buddiannau anghyfreithlon yn ystod ei gyfnod fel Maer Paris a derbynnodd ddedfryd ohiriedig o ddwy mlynedd.

Cyfeiriadau 

Genedigaethau 1932
Marwolaethau 2019
Arlywyddion Ffrainc
Gwleidyddion Ffrengig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Ffrengig yr 21ain ganrif
Meiri Paris
Prif Weinidogion Ffrainc
Pobl a gafwd yn euog o embeslad
Pobl o Baris
Pobl fu farw ym Mharis
Harpo Marx

Roedd Adolph Arthur Schoënburg Marx, enw llwyfan Harpo Marx (23 Tachwedd 1888 - 28 Medi 1964) yn actor a chomediwr Americanaidd. Mae'n adnabyddus fel un o'r Brodyr Marx.

Ganed Harpo yn Ninas Efrog Newydd yn 1888. Gyda'i frodyr Chico (Leonard), Groucho (Julius Henry) a Zeppo (Herbert), serennodd mewn nifer o ffilmiau comedi rhwng 1926 a diwedd y 1950au. Roedd ei gymeriad yn fud, yn chwarae'r delyn ac yn actio'n blentynaidd neu'n gwbl wallgof, gan amlaf yng nghwmni Chico.

Gweler hefyd
Am restr o'i ffilmiau gweler Brodyr Marx.

Genedigaethau 1888
Marwolaethau 1964
Actorion Americanaidd
Digrifwyr Americanaidd
Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Telynorion
Umberto I, brenin yr Eidal

Umberto I (14 Mawrth 1844 - 29 Gorffennaf 1900) oedd brenin yr Eidal o 9 Ionawr 1878 nes iddo gael ei lofruddio ar 29 Gorffennaf 1900. Fe'i dilynwyd gan ei fab Vittorio Emanuele III.

Brenhinoedd yr Eidal
Eidalwyr y 19eg ganrif
Genedigaethau 1844
Marwolaethau 1900
Teyrnoedd y 19eg ganrif