alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Yr Eglwys Lutheraidd

Yr Eglwys Lutheraidd (neu Yr Eglwys Lwtheraidd) yw'r enw a ddefnyddir yn gyffredinol i ddisgrifio'r eglwysi hynny sy'n dilyn dysgeidiaeth ac ymarfer Martin Luther, yn neilltuol y rhai a fformiwlëwyd ganddo yng Nghyffesiad Augsburg yn 1530.

Lutheriaeth yw'r ffydd genedlaethol ymhob un o wledydd Llychlyn. Lutheraidd yw'r rhan fwyaf o'r eglwysi Protestannaidd yn yr Almaen hefyd a cheir nifer o eglwysi Lutheraidd yn yr Unol Daleithiau yn ogystal.

Mae Cynghrair Lutheraidd y Byd yn Genefa yn hawlio awdurdod dros tua 85 miliwn o Lutheriaid ledled y byd.

 
Lutheraidd
Sefydliadau'r 16eg ganrif
Afon Nidelva

Afon yn ardal Sør-Trøndelag yn Norwy yw Afon Nidelva.

Mae'n tarddu ger y ffin â Sweden ac yn rhedeg i'r gorllewin, trwy ddinas Trondheim, i aberu yn Trondheimsfjord (Ffiord Trondheim).

Nidelva, Afon
Bachwr (rygbi)

Safle chwaraewr rygbi'r undeb neu rygbi'r cynghrair yw Bachwr, (rhif 2), sy'n defnyddio ei draed i fachu'r bêl yn ôl o'r sgrym. Oherwydd cymaint y pwysau a roddir ar y corff yn y sgrym ystyrir y safle gyda'r mwyaf peryglus. Y bachwr fel arfer sydd yn taflu'r bêl i mewn i'r llinell hefyd, yn rhanol oherwydd oherwydd hwy sydd fyrraf o'r blaenwyr, ond hefyd am mai hwy sydd mwyaf medrus o'r blaenwyr

Ymhlith bachwyr enwocaf Cymru mae Bobby Windsor.

Safleoedd rygbi'r undeb

ca:Posicions del rugbi a 15#Taloner
en:Hooker (rugby union)#Hooker
Esgobaeth Bro-Leon

Un o esgobaethau traddodiadol Llydaw yw Bro-Leon neu Bro Leon.

Llyfryddiaeth
 Histoire de Bretagne, abbé Henri Poisson, Editions Breiz, 6ed argraffiad 1975.
 Sillons et Sillages en Finistère, Chrétiens Médias 29 a Minihi Levenez, 2000.

Gweler hefyd
Bro-Leon
Esgobaethau Llydaw

Esgobaethau Llydaw
Something Wicked This Way Comes (ffilm 1983)

Ffilm gyda Jason Robards a Jonathan Pryce yw Something Wicked This Way Comes (1983).

Ffilmiau Saesneg
Ffilmiau 1983
Ffilmiau Disney
Madog ap Selyf

Roedd Madog ap Selyf (fl. cyn 1282) yn llenor o Gymro yn yr iaith Ladin a chyfieithydd o'r iaith honno i'r Gymraeg. Fe'i cysylltir ag ardal Ceredigion.

Bywgraffiad
Ychydig iawn sy'n hysbys amdano. Tybir ei fod yn ŵr eglwysig yn Abaty Ystrad Fflur, ond nid oes tystiolaeth uniongyrchol o hynny. Posiblrwydd arall yw ei fod yn gysylltiedig â Llanbadarn.

Cyfieithodd o leiaf ddau destun Lladin i'r Gymraeg rywbryd yn drydydd chwarter y 13g. Un ohonynt yw trosiad Cymraeg o'r Turpini Historia, sy'n adrodd rhan o hanes Siarlymaen, dan y teitl Cronicl Turpin. Mae'r testun i'w cael yn Llyfr Gwyn Rhydderch. Dyma a geir mewn coloffon i'r dudalen gyntaf:

A'r llyuyr hwnn a ymchoeles (cyfieithodd) Madawc ap Selyf o Ladin yg Kymraeg, o addolwyn a deisyf Grufud vab Maredud ab Owein ab Grufud ab Rys.

Ar ofyniad Gruffudd ap Maredudd ab Owain, un o ddisgynyddion yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth, y gwnaeth Madog y gwaith, felly. Rydymm yn gwybod ei fod wedi trosi testun arall o'r Lladin i Gymraeg yn ogystal. Cyfieithiad o'r testun crefyddol poblogaidd Transitus Mariae yw hynny. Unwaith eto mae'r testun yn y Llyfr Gwyn.

Cyfeiriadau

Cyfieithwyr Cymreig
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yn yr iaith Ladin
Llenorion Cymreig y 13eg ganrif
Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Marwolaethau'r 13eg ganrif
Pobl o Geredigion
Ysgolheigion Cymreig
Isdeitlau

Mae is-deitlau yn dangos deialog rhaglenni teledu neu ffilmiau ar ffurf ysgrifenedig, fel rheol ar waelod y sgrîn. Defnyddir naill ai i gyfleu trosiad ysgrifenedig y rhaglen neu ffilm mewn iaith arall, neu i roi fersiwn ysgrifenedig yn yr un iaith i gynorthwyo pobl fyddar neu ddysgwyr.

Teledu
Ffilm
Ysgrifennu
Cronicl Turpin

Mae Cronicl Turpin yn drosiad Cymraeg Canol gan y llenor Madog ap Selyf (fl. cyn 1282) o waith Lladin poblogaidd a elwir Turpini Historia. Mae'n ffurfio rhan o gyfres o destunau am fywyd a gorchestion yr ymerodr Siarlymaen, a oedd ar gael yn Gymraeg yn yr Oesoedd Canol dan y teitl Ystorya de Carolo Magno (teitl y testunau am gylch Siarlymaen yn Llyfr Coch Hergest).

Priodolir y cronicl i un Iohannes Turpinus, Archiepiscopus Remensi, sef Ioan Twrpin, Archesgob Reims (yn Ffrainc), ond gwyddom erbyn hyn mai ffugiad yw hynny. Serch hynny mae'n amlwg fod yr awdwr anhysbys yn Ffrancwr.

Cafwyd sawl cyfieithiad i'r Ffrangeg o'r Turpini Historia, e.e. gan Nicholas de Senlis (tua 1200) a William de Briane (tua chanol y 13g).

Llyfryddiaeth
Stephen J. Williams, Ystorya de Carolo Magno (Caerdydd, 1968)

Cyfeiriadau

Cyfieithiadau Cymraeg Canol
Llenyddiaeth Ladin Cymru
Llenyddiaeth Ladin Ffrainc
Llenyddiaeth Ladin yr Oesoedd Canol
Rhyddiaith Cymraeg Canol
Camros

Pentref ac gymuned yn ne Sir Benfro, Cymru, yw Camros (cam + rhos; Seisnigiad: Camrose). Fe'i lleolir ger yr A487, tua hanner ffordd rhwng Solfach a Tyddewi i'r gorllewin a Hwlffordd i'r dwyrain. 
Mae'r plwyf fymryn i'r de o'r ffin ieithyddol yn Sir Benfro ac felly yn y rhanbarth mwy Saesneg ei iaith. Yn y pentref ceir adfeilion castell mwnt a beili Normanaidd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Hanes
Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o Gantref Rhos yn nheyrnas Dyfed.

Daeth Camros yn blwyf sifil, arwynebedd 3386 hectar. Ei phoblogaeth dros y blynyddoedd oedd:

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Sir Benfro
Pentrefi Sir Benfro
Ffin ieithyddol Sir Benfro

Mae ffin ieithyddol Sir Benfro, neu'r llinell Landsker, yn ffin ieithyddol hanesyddol yn ne-orllewin Cymru. Mae'r bobl i'r gogledd o'r ffin yn siarad Cymraeg yn bennaf tra bod y bobl i'r de wedi siarad Saesneg yn bennaf er y 12g.

Mae'r ymraniad ieithyddol hwn yn adlewyrchu hanes yr ardal. Daeth de Penfro i feddiant y Normaniaid yn yr 11g ac yn y ganrif olynol cafwyd mewnlifiad sylweddol o Saeson a Ffleminiaid. Saesneg a Fflemeg oedd iaith y rhan honno o'r sir mewn canlyniad. Mae ôl y Fflemeg i'w gweld ar dafodiaith Saesneg Sir Benfro o hyd.

Siaredir Cymraeg gan y mwyafrif o hyd yn y gogledd, yn enwedig ar hyd yr arfordir o ardal Tyddewi i fyny ac ym mryniau'r Preselau a'r cylch. Yno y ceir tafodiaith Sir Benfro (Dyfedeg) ar ei chryfaf.

Yn ôl yr hynafiaethydd George Owen, ar ddechrau'r 16g y Gymraeg oedd iaith cantrefi Cemais, Cilgerran a Phebidiog. I'r dwyrain rhedai'r landsker trwy blwyfi Llanbedr Felffre a Llanddewi Felffre yng nghantref Arberth a thrwy Llanfallteg a Llandysilio yng nghantref Daugleddau.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Dyfedeg
Ffleminiaid de Penfro

Ieithyddol Sir Benfro
Hanes y Gymraeg
Sir Benfro
Tafodieithoedd y Gymraeg
William Cashen

Roedd William Cashen (1838 – Mehefin 1912) yn gasglwr llên gwerin Fanaweg, a aned yn Dalby ar Ynys Manaw.

Ei hanes
Cafodd ei eni mewn teulu o grofftwyr-bysgotwyr yn Dalby. Symudodd y teulu i fyw ym mhentref Niarbyl a oedd y pryd hynny'n borthladd pysgota bach prysur.

Dim ond yr iaith Fanaweg a siaradai Cashen hyd ei nawfed flwyddyn pan ddechreuodd ddysgu Saesneg yn yr ysgol leol. Ar ôl gorffen yn yr ysgol gweithiodd ar y crofft yn Dalby am gyfnod ac yna aeth yn forwr ar y brig Ada a hwyliai rwng Dulyn a Whitehaven. Yn 19 oed aeth yn forwr ar y cefnfor ac ymelodd â'r Dwyrain Pell gan ymweld ag Awstralia, Tsieina ac ynysoedd Polynesia, ymhlith llefydd eraill. O'r diwedd cafodd ei hun mewn llongddrylliad ar y sgwner Western Trader ond, yn eironig ddigon, ar Traie Fogog ym Mae Peel ar ei ynys enedigol y diwgwyddodd hynny. Cafodd ei gludo i fwthyn gerllaw a'i nyrsio gan ferch y tŷ, Susanna Cowell; priododd y ddau o fewn ychydig. Buont yn byw yn Peel a throes Cashen ei law at bysgota penwaig. Am ddwy flynedd ar bymtheg olaf ei oes bu'n geidwad Castell Peel.

Casglu llên gwerin
Cafodd Cashen ei ysbrydoli gan gyhoeddi The Folk-Lore of the Isle of Man gan A.W. Moore yn 1891 gan fynd ati i sgwennu nodiadau ar lên gwerin a bywyd traddodiadol yr ynys. Defnyddiwyd y cerddi a gasglai Cashen gan Moore yn ei gyfrol Manx Ballads and Music (1896). Bu farw Cashen cyn i'w nodiadau weld golau dydd ond cafodd yr ymgyrchydd dros yr iaith Fanaweg Sophia Morrison y llyfr nodiadau ac fe'u cyhoeddwyd gan Yn Cheshaght Ghailckagh (Cymdeithas yr Iaith Fanaweg) yn 1912.

Llyfryddiaeth
Stephen Miller (gol.), William Cashen's "Manx Folk-Lore" (Onchan, Ynys Manaw, 1993).

Llenyddiaeth Fanaweg
Llên gwerin Ynys Manaw
Genedigaethau 1838
Marwolaethau 1912
Craig Bellamy

Chwaraewr pêl-droed o Gymro ydy Craig Douglas Bellamy (ganwyd 13 Gorffennaf 1979). Mae Bellamy yn chwarae dros Ddinas Caerdydd. Ymddeolodd o dîm Cenedlaethol Cymru yn 2013 wedi ennill 78 cap.

Genedigaethau 1979
Pêl-droedwyr Cymreig
Pêl-droedwyr rhyngwladol Cymru
Chwaraewyr C.P.D. Dinas Caerdydd
Chwaraewyr C.P.D. Lerpwl
John Barnes

Pêl-droediwr oedd John Charles Bryan Barnes (ganwyd 7 Tachwedd 1963) yn Kingston, Jamaica. Yn chwarae yn y 1980au a'r 1990au gan chwarae i Watford a Lerpwl. Bu'n rheolwr hefyd i Celtic. O Dachwedd 2008 i Mehefin 2009, roedd Barnes yn rheolwr Jamaica, ac o Fehefin i Hydref 2009 roedd Barnes yn rheolwr Tranmere Rovers F.C.

Genedigaethau 1963
Pêl-droedwyr Seisnig
Rheolwyr pêl-droed
Jamie Carragher

Cyn-chwaraewr pêl-droed dros Lerpwl yw James Lee Duncan Carragher (ganwyd 28 Ionawr 1978).

Pêl-droedwyr Seisnig
Genedigaethau 1978
Simwnt Fychan

Roedd Simwnt Fychan (c.1530 - 1606) yn fardd ac achyddwr o Llanfair Dyffryn Clwyd, Sir Ddinbych, yng ngogledd-ddwyrain Cymru.

Bywgraffiad
Roedd yn ddisgybl i'r bardd Gruffudd Hiraethog. Graddiodd yn bencerdd yn ail Eisteddfod Caerwys yn 1567.

Rhoes drefn a dosbarth ar y gyfyndrefn farddol yn ei gyfrol Pum Llyfr Cerddwriaeth (c.1570), mewn cydweithrediad â Gruffudd Hiraethog. Ysgrifennod yn ogystal sawl llawysgrif ar achyddiaeth.

Fel bardd cyfansoddodd nifer o gerddi mawl a serch ar yr hen fesurau. Roedd yn hyddysg yn yr iaith Ladin hefyd a chyfieithodd rai o gerddi Martial i'r Gymraeg.

Yn ôl rhai o'r testunau ohono yn y llawysgrifau, Simwnt Fychan yw awdur Araith Wgon, un o'r enwocaf o'r Areithiau Pros.

Llyfryddiaeth
Mae gwaith barddonol Simwnt yn aros yn y llawysgrifau. Ceir manylion pellach yn:
Gwyn Thomas, Eisteddfodau Caerwys (Caerdydd, 1968)
G.J. Williams ac E.J. Jones, Gramadegau'r Penceirddiaid (Caerdydd, 1934)

Beirdd Cymraeg
Beirdd yr Uchelwyr
Genedigaethau'r 1530au
Llenorion Cymreig yn yr iaith Ladin
Llenorion Cymreig yr 16eg ganrif
Llenorion Cymreig yr 17eg ganrif
Marwolaethau 1606
Pobl o Sir Ddinbych
Rhys Cadwaladr

Roedd Syr Rhys Cadwaladr (fl. 1666-1690) yn fardd Cymraeg. Fe'i ganed yng Nghonwy, gogledd Cymru.

Roedd yn fab i Rys Trefnant. Bu'n ficer Llanfairfechan (Sir Gaernarfon) am gyfnod.

Doedd o ddim yn fardd proffesiynol - roedd y Traddodiad Barddol wedi marw allan bron erbyn hynny - ond canai ar y mesurau caeth er ei ddifyrrwch ei hun. Canodd i aelodau o deulu'r Mostyniaid, un o deuluoedd pwysicaf Sir Gaernarfon a Sir Ddinbych, a chyfansoddodd hefyd nifer o gerddi cellwair i'w gyfaill Thomas Jones, yr almanaciwr o Amwythig.

Trosodd sawl darn o waith y bardd Lladin, Horas, a'r dramodydd Rhufeinig Seneca'r Ieuaf i'r Gymraeg.

Beirdd Cymraeg
Llanfairfechan
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yn yr iaith Ladin
Llenorion Cymreig yr 17eg ganrif
Marwolaethau 1690
Pobl o Gonwy
Crewe

Tref, plwyf sifil a chyffordd rheilffordd bwysig yn sir seremonïol Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, yw Crewe (Cymraeg: Cryw). Fe'i lleolir yn awdurdod unedol Dwyrain Swydd Gaer. Crewe yw terminws/man gychwyn Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru sy'n ei chysylltu â Chaergybi.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 52,673.

Mae Caerdydd 186.4 km i ffwrdd o Crewe ac mae Llundain yn 237 km. Y ddinas agosaf ydy Stoke-on-Trent sy'n 18.7 km i ffwrdd.

Gweler hefyd
Gorsaf reilffordd Crewe
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Cyfeiriadau

Awdurdod unedol Dwyrain Swydd Gaer
Plwyfi sifil Swydd Gaer
Trefi Swydd Gaer
Gwynn ap Gwilym

Bardd a golygydd Cymreig oedd Gwynn ap Gwilym (23 Mehefin 1950 – 31 Gorffennaf 2016). Ganed ef ym Mangor, Gwynedd a'i fagu ym Machynlleth.

Yn y 70au bu Gwynn yn darlithio yn Adran Hen Wyddeleg a Gwyddeleg Ganol Prifysgol Iwerddon, Corc. Bu hefyd yn gyd-olygydd y cylchgrawn Barn rhwng 1979 ac 1981. Bu hefyd yn ddarlithydd mewn Hebraeg ac Astudiaethau Hen Destament yn y Coleg Diwinyddol Unedig yn Aberystwyth.

Roedd ei waith barddonol yn cynnwys y cyfrolau Y Winllan Werdd (1977) a Gwales (1983). Cyhoeddodd nofel Da o Ddwy Ynys ym 1978. Nofel ffuglen wleidyddol oedd hi yn seiliedig ar hynt a helynt Gwladwriaethau Lloegr, Gweriniaeth Iwerddon a Chymru - ac argyfwng am Ogledd Iwerddon.

Golygodd y gyfrol Blodeugerdd o Farddoniaeth Gymraeg yr Ugeinfed Ganrif i Gyhoeddiadau Barddas (1987) ar y cyd ag Alan Llwyd.

Yn 2014 fe'i penodwyd gan Archesgob Cymru, Dr Barry Morgan yn Ganon yn esgobaeth Llandaf. Bu farw yn 2016 ar ôl brwydro canser ers rhai blynyddoedd gan adael ei wraig, Mari, a'i frawd y cerddor Barchedig Ifor ap Gwilym. Bu farw ei chwaer, Lona Jones yn 2015.

Gwaith
 Eisteddfota (C. Davis, 1979)
 Gwales (Gwasg Gwynedd, 1983)
 (gol. gyda Alan Llwyd), Blodeugerdd o Farddoniaeth Gymraeg yr Ugeinfed Ganrif (Gwasg Gomer, 1987)
 Yr Ymyl Aur (Gwasg Gwynedd, 1997)
 Dydd oedd a Diwedd Iddo (Gwasg Gomer, 2002)
 Cyfres o Esboniadau: Llyfr Deuteronomium (2002)
 Sgythia: Hanes John Dafis, Rheithor Mallwyd (Gwasg y Bwthyn, 2018)

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1950
Marwolaethau 2016
Beirdd Cymraeg
Golygyddion Cymreig
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Pobl o Fangor
Pobl o Fachynlleth
Prifeirdd
Guidnerth

Arglwydd o Gymro oedd Guidnerth (fl. yn y 9g). Mae'n cael ei enwi yn Llyfr Llandaf (argraffiad G. Evans, Oxford 1893, p. 181).

Daeth o Gymru i Lydaw ar bererindod. Yn nhref Dôl (tref enedigol y sant mawr Samson, a gafodd ei ddysgu yng Nghymru tua thri chanrif cyn hynny) y dywedodd ei bechodau o flaen y werin achos "ei fod yn siarad yr un iaith â'r bobol a'r archesgob," ac "roedd yn gallu gofyn am faddeuant am fod ei iaith yn cael ei deall."

Llyfryddiaeth
Léon Fleuriot, A Dictionary of Old Breton – Dictionnaire du vieux breton, Part 1 (Toronto, Prepcorp Limited, 1985), tudalen 13.

Hanes Llydaw
Cristnogaeth yng Nghymru
Rhys Brydydd

Roedd Rhys Brydydd (fl. tua chanol y 15g) yn fardd Cymraeg o Forgannwg.

Bywgraffiad
Mae'n bosibl mai brawd i Rys Brydydd oedd y bardd Gwilym Tew (fl. c.1460 - c.1480), yntau o Forgannwg, neu'n fab iddo. Roedd yn daid i'r bardd Lewys Morgannwg (fl. 1520 - 1625), athro barddol Gruffudd Hiraethog. Yn ôl ach Lewys yn llaw Gruffudd Hiraethog roedd Rhys Brydydd yn ddisgynnydd i Einion ap Collwyn.

Cerddi
Dim ond pedair o gerddi Rhys sydd wedi goroesi. Mae dwy ohonyn' nhw'n gerddi crefyddol, sef mawl i Iesu a cherdd am bryder y bardd o flaen anisicrwydd y byd. Mae trydedd gerdd yn gywydd i ofyn cyfrwy gan noddwr anhysbys. Mae'r bedwaredd ar nodyn mwy personol ar y testun anghyffredin, unigryw efallai, i ofyn gwellhad oddi wrth frath neidr. Ceir disgrifiad o neidr a'i frathodd yn ei droed wrth iddo gerdded yn y bryniau:

llom dorch yn rhoi llam o dwyn,
llath unyd llywaeth wenwyn;
llethri a drysi a draidd,
lladrones gallodrennaidd.

Llyfryddiaeth
Eurys I. Rowlands (gol.), Gwaith Rhys Brydydd a Rhisiart ap Rhys (Caerdydd, 1976)

Beirdd Cymraeg
Beirdd yr Uchelwyr
Llenorion Cymreig y 15fed ganrif
Pobl o Forgannwg
Gwilym Tew

Roedd Gwilym Tew (fl. 1460 – 1480) yn fardd a chopïydd llawysgrifau, yn enedigol o Dir Iarll ym Morgannwg.

Cefndir
Mae'n bosibl ei fod yn fab i'r bardd Rhys Brydydd (fl. tua chanol y 15g) neu ei frawd.

Gwaith llenyddol
Ymhlith ei gerddi mae cywyddau serch, cywyddau gofyn, nifer o gerddi mawl traddodiadol i noddwyr, a dwy awdl i'r Forwyn Fair.

Bu Gwilym Tew yn berchen ar Lyfr Aneirin am gyfnod. Copïodd nifer o lawysgrifau yn cynnwys copïau o'r Trioedd, llyfr achau, casgliad o'i gerddi ei hun, a dwy eirfa sydd ymhlith yr engheifftiau cynharaf o'i math yn y Gymraeg.

Yn llawysgrif Peniarth 51, yn ei law ei hun, ceir cyfieithiad Cymraeg o'r bwystori Ffrangeg Bestiaire d'Amour gan Richart de Fornival.

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Beirdd yr Uchelwyr
Cyfieithwyr Cymreig
Genedigaethau'r 15fed ganrif
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 15fed ganrif
Pobl o Forgannwg
Marwolaethau'r 1480au
Ysgolheigion Cymraeg
Rhisiart ap Rhys

Roedd Rhisiart ap Rhys (fl. c.1495 - c.1510) yn fardd, yn enedigol o Dir Iarll ym Morgannwg, yn ôl pob tebyg.

Roedd Rhisiart yn fab i'r bardd Rhys Brydydd ac yn nai i fardd arall o Dir Iarll, Gwilym Tew (fl. c.1460 - c.1480), neu efallai'n frawd iddo.

Cedwir 36 o gerddi Rhisiart ap Rhys, y rhan fwyaf ohonyn' nhw'n gywyddau mawl a marwnad digon confensiynol, ond maen' nhw o werth hanesyddol fel y farddoniaeth gynharaf sydd ar gael i uchelwyr Morgannwg, gan gynnwys nifer sy'n disgyn o deuluoedd Normanaidd y fro.

Llyfryddiaeth
Eurys I. Rowlands (gol.), Gwaith Rhys Brydydd a Rhisiart ap Rhys (Caerdydd, 1976)

Beirdd Cymraeg
Beirdd yr Uchelwyr
Llenorion Cymreig y 15fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 16eg ganrif
Pobl o Forgannwg
Llandinam

Pentref a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw Llandinam. Saif rhwng Y Drenewydd a Llanidloes. Llandinam oedd trigfa David Davies (Llandinam), a fu'n gyfrifol am llawer o ddatblygu yn y Cymoedd ac allforio glo yn y 19g. Mae'r bont haearn hynaf yn Sir Drefaldwyn yn y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Yn 2003, fe fygythiwyd cau ysgol y pentref oherwydd gostyngiad yn nifer y disgyblion; ond fe'i hachubwyd dros dro gan ymgyrch leol.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Powys
 
Pentrefi Powys
Tir Iarll

Mae Tir Iarll yn ardal, a fu gynt yn gwmwd, ym Morgannwg sy'n cynnwys plwyfi Llangynwyd, Betws, Cynffig a Margam.

Cafodd yr enw am iddo syrthio i feddiant Iarll Caerloyw yn sgîl Goresgyniad y Norman.

Mae wedi bod yn fagwrfa i feirdd o gyfnod cynnar ac wedi ennill le arbennig iddo'i hun yn hanes llenyddiaeth Gymraeg. Mae'r beirdd a gysylltir â Thir Iarll trwy eu genedigaeth neu eu gwaith yn cynnwys Rhys Brydydd, ei fab Rhisiart ap Rhys, Gwilym Tew a fu'n berchen ar Lyfr Aneirin am gyfnod, y pencerdd Lewys Morgannwg (fl. 1520-1565), Siôn Bradford, Dafydd Benwyn. Yn ddiweddarach, ffugiodd Iolo Morganwg lawer o gerddi a dogfennau sy'n ymwneud â Thir Iarll a'i droi yn fagwrfa beirdd a etifeddasai ddysgeidiaeth y derwyddon ac a gynhaliai ddefodau 'Gorsedd Beirdd Ynys Prydain' dros y canrifoedd.

Roedd diwylliant Cymraeg yr ardal yn unigryw. Dyma fro oedd yn enwog am ei chwndidau a'i thribannau. Roedd gan y fro draddodiad llên gwerin cryf. Ym mhlwyf Llangynwyd ("yr henblwyf") y blodeuodd y Fari Lwyd, er enghraifft. Yn Nhir Iarll hefyd y mae Cefn Ydfa, cartref Ann Maddocks, "Y Ferch o Gefn Ydfa".

Mae un o gerddi grymusaf a mwyaf adnabyddus y prifardd Gerallt Lloyd Owen yn deyrnged i'r Tir Iarll a fu. Dyma ran ohono:

Bu'r hen iaith ar y bryniau hyn
yn aflonyddu flynyddoedd
yn ôl, hen iaith
ein hatgofion ni.
(Cerddi'r Cywilydd)

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Llyfryddiaeth
G. J. Williams, Traddodiad Llenyddol Morgannwg (Caerdydd, 1948)

Cymydau Cymru
Daearyddiaeth Castell-nedd Port Talbot
Daearyddiaeth Pen-y-bont ar Ogwr
Diwylliant Cymru
Hanes Castell-nedd Port Talbot
Hanes Pen-y-bont ar Ogwr
Morgannwg
Llenyddiaeth Gymraeg
Teyrnas Morgannwg
Mouloud Feraoun

Roedd Mouloud Feraoun (8 Mawrth 1913 – 15 Mawrth 1962) yn llenor Berber yn yr iaith Ffrangeg o Algeria, a aned yn nhref Tizi Hibel yn Uwch Kabylie.

Ei fywyd
Wedi cyfnod o astudio yn école normale Algiers, treuliodd rai blynyddoedd yn athro ysgol cyn cael gwaith fel arolygydd canolfannau addysg. Roedd yn adnabod y llenor Ffrengig Albert Camus ac yn llythyru â fo yn 1951. Enillodd y Prix populiste yn 1953 am ei nofel La Terre et le sang. Ar ddiwedd y rhyfel annibyniaeth yn Algeria cafodd Mouloud a phump o'i gyd-arolygyddion addysg ei lofruddio gan asasin o'r OAS de eithafol yn y Château Royal, Algiers.

Ei waith
Prif destun ei waith yw'r ymchwil am hunaniaeth Berber a'r gwrthdaro anorfod rhwng yr hen a'r newydd yng nghyd-destun trefedigaeth. Un o'i weithiau gorau yw Jours de Kabylie, sy'n gyfres o frasluniau o fywyd mewn tref fach ddi-nod yng nghefngwlad Algeria, seiliedig i raddau helaeth ar ei brofiadau ei hun.

Llyfryddiaeth
La Terre et le sang (1953). Nofel.
Le Fils du pauvre (1954). Nofel. (cyfieithiwyd i'r Saesneg: The Poor Man's Son, University of Virginia Press)
Les chemins qui montent (1957). Nofel.
Les Poèmes de Si Mohand (1960). Golygiad o ddetholiad o gerddi gan y bardd iaith Berber Si Muhand U M'hand.
Journal, 1955-1962 (1962). Dyddiadur.
Jours de Kabylie (1968). Straeon byrion a brasluniau.
Lettres à ses amis (1969). Llythyrau.
L'Anniversaire (1972).

Dolen allanol
Adolygiad o The Poor Man's Son, cyfieithiad o ''Le Fils du pauvre 

Berberiaid
Genedigaethau 1913
Llenorion Algeriaidd yn yr iaith Ffrangeg
Llenorion yr 20fed ganrif
Nofelwyr Ffrangeg
Marwolaethau 1962
Ahmad Kheireddine

Roedd Ahmad Kheireddine (1905 - 25 Gorffennaf 1967) yn fardd a dramodydd yn yr iaith Arabeg o Diwnisia.

O dras Tyrcaidd, cafodd ei eni mewn amgylchiadau digon tlawd mewn ardal dosbarth gweithiol yn Nhiwnis. Gorffenodd ei astudiaethau yng ngholeg La Zitouna, yn y brifddinas, trwy ddarlen cyfieithiadau Arabeg o weithiau llenyddol Gorllewinol. Ond ymddiddorai yn y traddodiad brodorol yn ogystal, ac aeth ati i astudio mydryddiaeth Arabeg a'i cherddoriaeth.

Roedd yn aelod o un o'r grwpiau llenyddol-wleidyddol yn Nhiwnis a wrthwynebai reolaeth Ffrainc ar eu gwlad. Ysgrifennodd nifer o ddramâu, rhai ohonyn' nhw'n seiliedig ar ddigwyddiadau hanesyddol, er enghraifft al-Kâhina (1937) sy'n bortread o'r arwres El Kahena a arweiniodd y Berber yn erbyn y goresgynwyr Arabaidd yn y 6g. Golygodd sawl cylchgrawn llenyddol a gwleidyddol.

Roedd yn fardd dawnus yn ogystal a ganai ar y mesurau poblogaidd; mae rhai o'i ganeuon yn cael eu gosod i gerddoriaeth o hyd yn Nhiwnisia.

Cyfeiriadau
Jean Fontaine, Histoire de la littérature tunisienne (Tiwnis, 1994)

Beirdd Arabeg
Dramodwyr Arabeg
Genedigaethau 1905
Llenorion yr 20fed ganrif
Llenorion Tiwnisaidd yn yr iaith Arabeg
Marwolaethau 1967
Nepal

Gwlad fynyddig yn Ne Asia yw Gweriniaeth Ddemocrataidd Ffederal Nepal neu Nepal. Y gwledydd cyfagos yw Gweriniaeth Pobl Tsieina (Tibet) i'r gogledd, ac India i'r de. Mae gogledd Nepal yn gorwedd yn yr Himalaya ac yn cynnwys nifer o fynyddoedd uchel, gan gynnwys Mynydd Everest, y mynydd uchaf yn y byd. Yn y de, mewn cyferbyniaeth, ceir y terai isel a'i choedwigoedd trwchus is-drofannol. Kathmandu yw prifddinas y wlad. Brenhiniaeth oedd Nepal tan 2008 pan ddaeth hi'n weriniaeth.

Daearyddiaeth

Hanes

Gwleidyddiaeth

Diwylliant

Economi

Gweler hefyd
Daeargryn Nepal 2015

 
Gwledydd Asia
Gwledydd De Asia
Ceirch

Math o rawnfwyd yw ceirch. Mae'r gair yn cyfeirio i'r planhigyn ac i'w hadau. Fe'u defnyddir yn helaeth fel bwyd ar gyfer pobl ac anifeiliaid.

Poaceae
Grawnfwyd
Llysiau rhinweddol
Antigwa a Barbiwda

Gwlad ym Môr y Caribî yw Antigwa a Barbiwda. Enillodd annibyniaeth ar y Deyrnas Unedig yn 1981. Ei phrifddinas yw Saint John's.

Mae'r wlad yn cynnwys ynysoedd Antigwa, Barbiwda a Redonda.

 
Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Aelod-wladwriaethau Cymuned y Caribî
Antilles Leiaf
Gwledydd y Caribî
Gwledydd a thiriogaethau Saesneg
Teyrnasoedd y Gymanwlad
Y Bahamas

Gwlad yng Nghefnfor Iwerydd ar ymyl y Caribî oddi ar arfordir de-ddwyrain yr Unol Daleithiau yw'r Bahamas neu Cymanwlad y Bahamas. Mae hi'n annibynnol ers 1973. Prifddinas y Bahamas yw Nassau.

 
Gwledydd y Caribî
Barbados

Gwlad yng Nghefnfor Iwerydd yw Barbados. Mae hi'n annibynnol ers 1966. Prifddinas Barbados yw Bridgetown.

Mae baner Barbados yn cynnwys y tridant sy'n symbol o'r môr ond hefyd yn adlais o gysylltiad yr ynys fel trefedigaeth Brydeinig gan fod y ddelwedd Britannia yn dal picell triphyg.

Daeth Barbados yn weriniaeth ar 30 Tachwedd 2021, yn dilyn esiampl sawl ynys yn y Caribî.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  Gwefan swyddogol Llywodraeth Barbados 
  Gwefan swyddogol Senedd Barbados

Antilles Leiaf
 
Gwledydd y Caribî
Belîs

Gwlad ar arfordir dwyreiniol Canolbarth America yw Belîs (, ). Mae'n ffinio gyda Mecsico i'r gogledd, Gwatemala i'r gorllewin a'r de, a Môr y Caribî i'r dwyrain.

Mae hi'n wlad annibynnol ers 21 Medi 1981, pan dorrodd yn rhydd oddi wrth 'Prydain'. Prifddinas Belîs yw Belmopan. Mae ei phoblogaeth o  oddeutu un degfed (1/10) poblogaeth Cymru (tua thair miliwn). 22,800 km2 (8,800 millt sg) yw ei harwynebedd. Dyma un o wledydd lleiaf poblog, a lleiaf dwysedd ei phoblogaeth yng Nghanolbarth America.

Cyfeiriadau

 
Gwledydd Canolbarth America
Brwnei

Gwlad yn Ne-ddwyrain Asia yw Brwnei (ym Maleieg: Negara Brunei Darussalam, yn Arabeg: سلطنة بروناي). Fe'i lleolir ar arfordir gogleddol ynys Borneo, ar lan Môr De Tsieina. Ar y tir amgylchynir Brwnei gan dalaith Sarawak, sy'n rhan o Faleisia. Mae hi'n wlad annibynnol er 1984. Prifddinas Brwnei yw Bandar Seri Begawan.

Mae baner Brunei yn adlewyrchu llywodraethiant y wlad gan y Swltan a'i brif weinidogion.

 
Aelod-wladwriaethau ASEAN
Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Aelod-wladwriaethau'r Gymanwlad
Borneo
Cyn-drefedigaethau'r Ymerodraeth Brydeinig
Gwledydd Asia
Gwledydd a thiriogaethau Maleieg
Sefydliadau 1984
Swltaniaethau
Unzen

Llosgfynydd ar ynys Kyushu yn Japan yw Mynydd Unzen (Japaneg: 雲仙岳 Unzendake).

Kyūshū
Llosgfynyddoedd Japan
Mynyddoedd Japan
Bessie Smith

Cantores blues o Chattanooga, Tennessee, yr Unol Daleithiau (UDA) oedd Bessie Smith (15 Ebrill 1892 – 26 Medi 1937).

Cantorion Americanaidd
Genedigaethau 1892
Marwolaethau 1937
Pobl fu farw mewn damweiniau ffordd
Merched y 19eg ganrif
Merched yr 20fed ganrif
Dominica

Noder nad yw Dominica yr un peth â Gweriniaeth Dominica, gwlad arall yn y Caribî.

Gwlad ar ynys ym Môr Caribî yw Dominica. Mae hi'n annibynnol ers 1978. Prifddinas Dominica yw Roseau.

Antilles Leiaf
 
Gwledydd y Caribî
Gweriniaeth Dominica

Gwlad ar ynys Hispaniola yw Gweriniaeth Dominica. Gwlad cyfagos yw Haiti i'r gorllewin. Mae hi'n annibynnol ers 1844. Prifddinas Gweriniaeth Dominica yw Santo Domingo.

Diwylliant 

Datblygodd diwylliant Gweriniaeth Dominica yn bennaf ar sail etifeddiaeth Sbaenaidd y wlad a chyda dylanwadau Affricanaidd sydd yn adlewyrchu hanes amlhiliol y wlad. Dylanwadwyd ar ddiwylliant Gweriniaeth Dominica i raddau gan ddiwylliant Haiti, er i nifer o Ddominiciaid adweithio'n erbyn yr ymddiwylliannu hwnnw mewn ymgais i fynegi diwylliant cenedlaethol unigryw.

 
Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Ffrainc
Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Sbaen
Dominica
Gwledydd y Caribî
Gwledydd a thiriogaethau Sbaeneg
Hispaniola
Sosialaeth

Sosialaeth yw'r enw a roddir i gasgliad o ideolegau sy'n ffafrio cyfundrefn sosio-economaidd lle mae eiddo a dosbarthiad cyfoeth yn cael eu rheoli gan gymdeithas.

Gellir olrhain gwreiddyn y mudiad sosialaeth modern yn bennaf at fudiad dosbarth gweithiol y 19g. Yn y cyfnod hwn, defnyddiwyd y term "sosialaeth" yn gyntaf pan yn cyfeirio at feirniaid cymdeithasol Ewropeaidd oedd yn collfarnu cyfalafiaeth ac eiddo preifat. Un fu'n rhannol gyfrifol am sefydlu a diffinio'r mudiad sosialaeth modern oedd Karl Marx. Credai ef y dylid diddymu arian, marchnadoedd, cyfalaf, a llafur fel cynwydd.

Yn nhreigl amser, rhannodd y mudiad yn garfannau gwahanol. Erbyn heddiw ceir pleidiau sosialaidd cymdeithasol - diwygwyr megis y Blaid Lafur sydd yn cefnogi gwladwriaethau les a rheoli cyfalafiaeth; comiwnyddion chwyldroadol megis y Bolsiefigiaid sydd yn cefnogi "Unbennaeth y Proletariat"; ac anarchwyr gwrth-wladwriaethol. Yn aml cymysgir egwyddorion sosialaidd â syniadau gwleidyddol gwahanol, megis cenedlaetholdeb fel wna Plaid Cymru.

Geirdarddiad
Y Cymro a sosialydd cynnar Robert Owen defnyddiodd, am y tro gyntaf yn Saesneg, y termau socialist (yn 1827) a socialism (yn 1837). Roedd hyn yn seiliedig ar y derm Ffrengig socialisme, hawliau'r diwygiwr Pierre Leroux a'r cyhoeddwr Saint-Simonian 'ill dau y clod am fathu'r derm honno. Cymdeithasiaeth oedd y derm ffafriodd R. J. Derfel, ond "sosialaeth" daeth yn fwy boblogaidd.

Ffynonellau 

 
Gwleidyddiaeth yr adain chwith
Ideolegau gwleidyddol
Systemau economaidd
Organisation de l'Armée secrète

Mudiad cudd terfysgol asgell dde o ymsefydlwyr Ffrengig yn Algeria yn y 1960au oedd yr Organisation de l'Armée secrète (OAS; hefyd Organisation armée secrète).

Cafodd ei sefydlu yn 1961 gan y Cadfridog Raoul Salan i wrthwynebu unrhyw symudiad tuag at roi annibyniaeth i Algeria ar Ffrainc. Cyflawnodd gyfres o ymosodiadau terfysgol a llofruddiaethau nid yn unig yn Algeria ond yn Ffrainc ei hun. Mae rhai yn credu bod yr OAS wedi mwynhau cefnogaeth ar lefel uchel iawn o fewn y sefydliad Ffrengig a bod llawer o wybodaeth heb ei datguddio eto.

Ei weithred mwyaf adnabyddus oedd ei ymgais i lofruddio Charles de Gaulle, arlywydd Ffrainc, ym mis Medi 1961, am ei fod ar fin dod i gytyndeb â'r cenedlaetholwyr Algeriaidd ac yn barod i ildio annibyniaeth iddynt (cytunwyd telerau annibyniaeth ym Mawrth, 1962. Cafodd yr arweinydd Salan ei arestio yn Ebrill 1962 a'i ddeddfrydu; treuliodd gwta chwe mlynedd (1962-68) yn y carchar am ei droseddau. Byr fu parhad yr OAS yn sgîl hynny.

Diwrnod y Siacal
Mae'r nofel gan Frederick Forsyth, The Day of the Jackal, a'r ffilm o'r un enw (1973), yn seiliedig ar ddigwyddiadau Medi 1961.

Llyfryddiaeth
 Yves Courrière, La guerre d'Algérie, cyfrol 4 : Les feux du désespoir (Fayard, 1969)
Anne-Marie Duranton-Crabol, Le Temps de l'OAS (Complexe, 1995)
Georges Fleury, Histoire secrète de l'OAS (Grasset, 2002)
Rémi Kauffer, OAS. Histoire d'une guerre franco-française (du Seuil, 2002)
Marie-Thérèse Lancelot, L'Organisation armée secrète, (Fondation nationale des sciences politiques, 1963)

Mudiadau terfysgol
Rhyfel Algeria
Sefydliadau 1961
Si Muhand U M'hand

Roedd Si Muhand U M’hand, neu Si Mohand (tua 1840 / 1845 - 28 Rhagfyr 1905), yn fardd Berber yn yr iaith Ferber, yn aelod o lwyth yr At Yiraten yn Kabylie, Algeria, a aned ym mhentref Icheraiouen (Tizi Rached).

Ei fywyd cynnar
Mae gwaith barddonol Si Mohand yn seiledig ar ei fywyd. Cafodd blentyndod cythryblus a bu'n dyst i drais a newidiau mawr. Gwelodd filwyr Ffrengig y Cadfridog Randon ar waith yn Kabylie a distryw ei bentref genedigol; yn lle'r hen bentref Berber cododdd y Ffrancod dref wedi'i hamddiffyn gan furiau a chaer a alwasant y Fort National (Larba Nat Iraten).

Wedi ffoi i bentref cyfagos gyda'i deulu, paratodd Si Mohand ifanc ar gyfer astudio'r gyfraith Islamaidd. Ond rhoddodd y gwrthryfel a dorrodd allan yn Algeria yn 1871 ddiwedd i'w gynlluniau. Cafodd ei dad ei ddienyddio gan yr awdurdodau a'i ewythr ei alltudio, a bu rhaid i'r teulu dorri i fyny a phawb ceisio gofalu drostyn eu hunain (mae'r teulu estyniedig yn hollbwysig yng nghymdeithas y Maghreb.

Yr Isefra
Yn alltud o'i fro ac yn unig, troes Si Mohand yn fardd crwydr. Dyna pam mae themau fel alltudiaeth, hiraeth a thynged yn elfennau mor bwyaig yn ei gerddi. Doedd Si Mohand ddim yn ysgrifennu ei gerddi, dim ond eu hadrodd o le i le i ennill ei damaid, ond cawsant eu cadw ar gof gan y pentrefwyr a daethant yn rhan o'r etifeddiaeth gyffredin.

Yn ddiweddarach cafodd yr Isefra (sy'n golygu "cerddi" yn yr iaith Ferber) eu cyhoeddi sawl gwaith, er enhgraifft gan Said Boulifa yn 1904, Mouloud Feraoun yn 1960 a gan Mouloud Mammeri yn 1969. Ers hynny mae cerddi eraill gan Si Mohand wedi cael eu casglu gan ymchwilwyr llafar gwlad.

Ffilm
Mae ffilm Le Rebelle yn seiliedig ar fywyd Si Mohand.

Llyfryddiaeth
Younes Adli, Si Mohand ou Mhand. Errance et révolte (Paris Mediterranee, 2001). ISBN 2842721101
Mouloud Feraoun, Les poémes de Si Mohand (Paris, 1960)

Dolenni allanol
 Ynglŷn a'r ffilm Le Rebelle (Ffrangeg)
 Si Mohand ou M’Hand, llyfr amdano (Ffrangeg)

Si Muhand U M’hand
Si Muhand U M’hand
Si Muhand U M’hand
Firws

Organeb (pathogen) bychan iawn yw firws (neu ar lafar 'feirws') sy'n medru byw oddi fewn i organeb fyw arall yn unig.

Cyhoeddodd Dmitri Ivanovsky yn 1892 erthygl yn disgrifio pathogen nad oedd yn facteri a oedd yn heintio planhigion tybaco; roedd yr erthygl mewn gwirionedd yn disgrifio Martinus Beijerinck a ddarganfyddodd y feiwrs hwn yn 1898, ac ers hynny mae tua 5,000 gwahanol fathau wedi'u disgrifio mewn peth manylder. Gwyddir hefyd fod miliynau o wahanol fathau ar gael nad ŷnt wedi'u cofnodi'n fanwl. Fe'i canfyddir ym mhob ecosystem dan haul ac mae mwy ohonynt nac unrhyw organeb arall. Gelwir yr astudiaeth o firysau yn firoleg sy'n isddosbarth o ficrobioleg.

Mae sut y maent wedi tarddu (o ran hanes esblygiad bywyd) yn niwlog. Ceir dau bosibilrwydd: yn gyntaf, gallant fod wedi esblygu allan o blasmidau (darnau bychain o DNA) a all symud o un gell i'r llall. Yr ail bosibilrwydd yw iddynt esblygu allan o facteria. Credir hefyd eu bont yn ddull pwysig o drawsffurfio genynol llorweddol - sy'n beth da o ran bioamrywiaeth.

Mae'r firws yn lledaenu mewn sawl ffordd; mae pryfaid fel yr affid yn eu trosglwyddo o blanhigyn i blanhigyn; pryfaid sy'n sugno gwaed (fectorau) sydd hefyd yn gyfrifol am eu trosglwyddo o anifail i anifail a thrwy'r awyr e.e. mae'r firws ffliw yn cael ei drosglwyddo drwy beswch neu disian. Mae'r norofirws a'r rotofirws yn ymledu drwy gyffyrddiad: o ymgarthion i'r ceg o berson i berson. Gallant fynd i mewn i'r corff mewn dŵr neu fwyd. Dull arall o ymledu ydy drwy gyffyrddiad rhywiol fel y gwna'r firws HIV.

Mae gan firysau gyfnodau 'cwsg' hefyd ble gallant gyfuno â DNA niwclear, gan ailymddangos fel ffurf ffyrnig yn ddiweddarach, yn aml pan fydd ymwrthedd yr organeb yn isel. Dyma pam, er enghraifft, os ydych wedi cael brech yr ieir, gallwch gael yr eryr yn ddiweddarach - mae firws brech yr ieir wedi ymgyfuno â'ch DNA ar ffurf cwsg gan ailymddangos fel yr eryr pan fod eich ymwrthedd yn isel.

Diagnosis 
Gellir clustnodi firysau yn ôl y lleoliad a'r symptomau a achosir, trwy gasglu sampl ac adweithio yn erbyn gwrthgyrff penodol neu drwy gasglu ac adnabod dilyniannau o asid niwclëig.

Triniaeth 
Nid oes llawer o gyffuriau penodol ar gael hyd yn oed nawr, (mae Tamiflu yn enghraifft amserol), ac am lawer o flynyddoedd nid oedd 'triniaethau' i'w cael o gwbl a allai ladd y cyfrwng heintus. Mae'r prif driniaethau'n ymwneud â lleddfu'r symptomau, e.e. defnyddio cyffuriau gwrthlidiol neu boenliniarwyr, a gorffwys a maeth da er mwyn rhoi'r cyfle gorau i system imiwnedd y person o guro'r haint.

Fel rheol y dull rheoli dewisol yw ataliad drwy imiwneiddio – ‘brechu’. Mae'r imiwnedd a roddir yn amrywio o ran parhad ei effeithiolrwydd. Gall brechu ddigwydd yn ystod plentyndod, neu ar adeg arall gyfleus yn achos llawer o imiwneddau hirbarhaol, ond mae angen iddo fod yn agosach mewn amser at y datguddiad tebygol yn achos imiwneddau byr hoedlog a firysau sy'n newid yn gyflym

Cyfeiriadau

 Dimmock, N.J; Easton, Andrew J; Leppard, Keith (2007) Introduction to Modern Virology sixth edition, Blackwell Publishing, ISBN 1-4051-3645-6.

Gweler hefyd 
Firws gyfrifiadurol

 
Firoleg
Organebau
Prosiect Wici-Iechyd
Ieithoedd Berber

Defnyddir y term ieithoedd Berberaidd am nifer o ieithoedd yn perthyn i deulu yr ieithoedd Affro-Asiaidd, a siaredir yn bennaf yn y Maghreb, gogledd Affrica gan y Berberiaid.

Ar un adeg ieithoedd Berberaidd yn cael ei siarad o Foroco yn y gorllewin i Ddiffeithwch Libia yn y dwyrain. Ildiodd yr ieithoedd hyn dir yn raddol yn sgîl y concwest Arabaidd yn y 6g. Eu cadarnleodd erbyn heddiw yw Moroco a rhannau o Algeria. Ceir ychydig o siaradwyr Berbereg yng ngorllewin Tiwnisia yn ogystal. Mae rhai pobl yn dal i siarad tafodiaith Ferberaidd ynysig yn ngwerddon Siwa, gorllewin Yr Aifft.

Llên a diwylliant
Am ganrifoedd roedd llenyddiaeth Ferberaidd yn llenyddiaeth lafar yn bennaf. Mae'n gyfoethog mewn chwedlau llên gwerin ac mae ganddi draddodiad barddol hynafol sy'n dal i flodeuo heddiw. Un o feirdd mwyaf nodedig yr iaith Ferberaidd yw'r Berber o Algeria, Si Muhand U M'hand (tua 1845 - 1905).

Gweler hefyd
Kabylie
Berberiaid

Berber
Berber
 
Berber
Berber
Berber
Rajiv Gandhi

Roedd Rajiv Ratna Gandhi (20 Awst 1944 – 21 Mai 1991) yn wleidydd o Indiad a fu'n brif weinidog ei wlad o 1984 hyd ei farwolaeth yn 1991.

Bywyd cynnar
Roedd Rajiv Gandhi yn fab hynaf Indira Gandhi (1917 - 1984), hithau'n brif weinidog India, ac yn ŵyr i Jawaharlal Nehru, prif weinidog cyntaf y wlad yn 1947. Cafodd ei addysg mewn ysgol breifat yn Dehra Dun ym mryniau'r Himalaya ac ym Mhrifysgol Caergrawnt, lle methodd gael gradd mewn peirianaeth.

Gyrfa wleidyddol
Yn 1968 priododd yr Eidalwraig Sonia Maino. Doedd ganddo ddim llawer o ddiddordeb mewn gwleidyddiaeth a chymerodd swydd fel peilot sifil i Indian Airlines. Ond yn sgîl marwolaeth ei frawd Sanjiv mewn damwain awyren bu rhaid iddo lenwi ei le fel darpar arweinydd Congress.

Enillodd sedd yn senedd India trwy gipio sedd seneddol ei frawd yn Amethi yn 1981 a chafodd ei apwyntio'n ysgrifennydd cyffredinol Congress yn 1983.

Yn sgîl llofruddiaeth ei fam yn 1984 fe'i penodwyd yn brif weinidog India. Llwyddodd i sicrhau mwyafrif ysgubol i Congress yn yr etholiad cyffredinol y flwyddyn ar ôl hynny ac am gyfnod cafwyd cyfnod llewyrchus. Ond roedd wedi addo glanhau ei blaid o lwgrwobrwyaeth a chafodd anawsterau mawr y tu mewn ac y tu allan i'w blaid wrth geisio gwneud hynny. Y canlyniad fu i Congress golli'r etholiad yn Nhachwedd 1989.

Cafodd Rajiv ei lofruddio gan derfysgwraig yn perthyn i grŵp Teigrod Rhyddhau Tamil Eelam ar 21 Mai, 1991, tra'n canfasio ar ran Congress yn ne India. Mae ei wraig Sonia yn arwain y blaid heddiw.

Gandhi, Rajiv
Gandhi, Rajiv
Gandhi, Rajiv
Gandhi, Rajiv
Sonia Gandhi

Mae Sonia Gandhi (Hindi सोनिया गांधी), enw genedigol Edvige Antonia Albina Maino (ganwyd 9 Rhagfyr 1946), yn wleidydd yn India, cyn-arlywydd plaid Congres Cenedlaethol India a gweddw Rajiv Gandhi, cyn brif weinidog India. Cafodd ei geni yn nhref fach Lusiania, tua 50 km o Vicenza yn yr Eidal.

Roedd hi'n gadeirydd y United Progressive Alliance yn y Lok Sabha (senedd India), tan iddi ymddeol o'r swydd ar 23 Mawrth 2006. Cafodd ei hethol eto i'r Lok Sabha gyda mwyafrif o 400,000 o bleidleisiau mewn is-etholiad diweddar yn etholaeth Rae Bareilly.

Eidalwyr
Genedigaethau 1946
Gwleidyddion Indiaidd
Indiaid
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Maswr (rygbi)

Mae'r Maswr (rhif 10) yn un o'r safleoedd mwyaf dylanwadol ar y cae yn rygbi'r undeb. Gwna'r maswr benderfyniadau tactegol allweddol yn ystod y gêm - p'un ai i gicio i ennill tir neu er mwyn mantais dactegol, ai rhoi'r bêl i'r cefnwyr, ai ei dychwelyd i'r blaenwyr i wthio ymlaen, neu redeg gyda'r bêl ei hunan. Dylai fod yn rhedwr cyflym a thwyllodrus, gyda'r gallu i wneud penderfyniadau cyflym, gan gyfarwyddo'r llinell gefn wrth amddiffyn ac ymosod. Mae'n rhaid iddo fod a sgiliau trafod a chicio da gyda'r gallu i ymdopi â phwysau. Mae sgiliau arwain da yn hanfodol ynghyd â sgiliau amddiffyn cryf.

Safleoedd rygbi'r undeb
Cludiant

Pobl a nwyddau yn symud o un lle i'r llall yw cludiant neu drafnidiaeth. Gellir eu symud mewn amryw o ffyrdd megis mewn awyr, ar y môr, yr heol, ar y rheilffordd, drwy gebl, pibell neu hyd yn oed drwy'r gofod. I wneud hyn, defnyddir (ymysg eraill): ffyrdd, rheilffyrdd, yr harbwr a meysydd awyr. Ceir amrywiaeth enfawr o gerbydau i wneud y gwaith hwn: ceir, trenau, llongau, lorïau, ac awyrennau.

Gweler hefyd 
 Bws cerdded
 Cerbyd
 Coets fawr
 Olwyn
 Rhyd
 Tramffordd

 
Diwydiannau
Gwyddoniaeth gymhwysol
Diwygio tir yng Nghymru

Roedd diwygio'r tir yn un o bynciau llosg gwleidyddiaeth Cymru yn y 19g ac yn broblem gymdeithasol bwysig.

Roedd rhentu'n uchel a thenantiaeth yn ansicr. Un canlyniad fu Helyntion Beca (1839-1843).

Un agwedd ar yr argyfwng yn yr 1880au oedd Rhyfel y Degwm.

19eg ganrif yng Nghymru
Amaeth yng Nghymru
Cymru
Hanes economaidd Cymru
Mari Jones

Am y bregethwraig, gweler Goleuadau Egryn.
Roedd Mary Jones (16 Rhagfyr 1784 - 28 Rhagfyr 1864) yn ferch i wehydd o Lanfihangel-y-Pennant, Sir Feirionnydd. Yn ôl arferiad yr oes, oherwydd mai Saeson oedd yn cofrestru genedigaethau 'Mary' a sgwennwyd ar ei thystysgrif geni, ond 'Mari' fyddai ei henw o ddydd i ddydd.

Yn ferch ifanc bymtheg oed, yn 1800, dywedir iddi gerdded yn droednoeth o bwthyn bach y teulu, "Ty'n y Ddôl", Llanfihangel-y-Pennant i Abergynolwyn, drwy'r Brithdir yr holl ffordd i'r Bala er mwyn prynu Beibl gan y Methodist enwog Thomas Charles. Yn ôl traddodiad dyna'r digwyddiad a ysbrydolodd sefydlu Cymdeithas y Beibl yn 1804.

Bu farw'n 80 oed a'i chladdu ym Mryn-crug ble ceir cofeb iddi.

Cofadail yn Llanfihangel-y-Pennant 
Ar flaen y gofadail i Mari Jones a godwyd ar safle adfeilion y bwthyn lle trigai yn Llanfihangel-y-Pennant, ger pen gogleddol Pont Ty'n-y-fach, ceir yr arysgrif ddwyieithog hon:

Dolenni allanol
 E. Wyn James: 'Bala a'r Beibl: Thomas Charles, Ann Griffiths a Mary Jones'
 E. Wyn James, 'Thomas Charles, Mary Jones a Chymdeithas y Beibl': https://www.youtube.com/watch?v=dL6LjpZHZ2I&list=PLWFpvNU2NRSuBEH_zfDGa8zNrmsQW0A0d&index=7
 E. Wyn James, 'Mary Jones: Eicon Rynglwadol': https://www.youtube.com/watch?v=FY_rKYOtFT8&t=2664s
 Cymdeithas y Beibl

Oriel

Cristnogaeth yng Nghymru
Pobl o Feirionnydd
Genedigaethau 1784
Marwolaethau 1864
Merched y 18fed ganrif
Merched y 19eg ganrif
Dyffryn Dysynni
Cefnddwysarn

Pentref bychan yng nghymuned Llandderfel, Gwynedd, Cymru, yw Cefnddwysarn () (neu Cefn-ddwysarn). Saif yn ardal Meirionnydd tua tri chwarter milltir i'r de-orllewin o bentref Sarnau ar briffordd yr A494 a rhyw dair milltir i'r dwyrain o'r Bala.

Rhwng y ddau bentref mae Cors y Sarnau. I'r gogledd mae bryn Cefn Caer-Euni â'i fryngaer fechan Caer Euni (neu Eini). I'r gorllewin mae tref Y Bala a Llyn Tegid ac ar orwel y dwyrain rhed llethrau cadarn Y Berwyn. Mae twmpath - safle castell pren efallai - ar ymyl Cefnddwysarn i'r de.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Enwogion y fro
Mae gan yr ardal hon le arbennig yn niwylliant Cymru. Er nad yw'n fawr o le mae wedi magu sawl person enwog.

Yno yn 1859 ar fferm y Cynlas y ganwyd Thomas Edward Ellis (Tom Ellis), un o wleidyddion disgleiriaf ei ddydd ac aelod blaenllaw o'r Rhyddfrydwyr a mudiad Cymru Fydd. Cafodd ei gladdu ym mynwent yr eglwys. Dadorchuddiwyd y goflech iddo sydd i'w gweld yn yr eglwys heddiw gan Lloyd George yn 1910.

Er iddo gael ei eni yn Llanfor, treuliodd y bardd David Roberts (Dewi Havhesp) (1831-1884) y rhan helaeth o'i oes yng Nghefnddwysarn. Teiliwr ydoedd wrth ei alwedigaeth.

Bu'r bardd Robert Williams Parry yn brifathro ysgol Y Sarnau am flwyddyn yn y 1910au cynnar.

Un o enwogion eraill y fro yw Llwyd o'r Bryn, a aned ar fferm rhwng Cefnddwysarn a Llandderfel yn 1888. Mae ei lyfr adnabyddus Y Pethe yn llawn o ddigrifiadau ac atgofion o'r fro a'i chymdeithas drwyadl Gymraeg.

O ardal y Sarnau y daw'r ddau frawd, y prifeirdd Gerallt Lloyd Owen a Geraint Lloyd Owen. Mae rhai o gerddi gorau Gerallt yn ymwneud â chymeriadau a thirlun y fro. Geraint oedd Archdderwydd Cymru o 2016 i 2018 dan yr enw barddol Geraint Llifon.

Darllen pellach
T.I. Ellis, Crwydro Meirionnydd (1954)
Llwyd o'r Bryn, Y Pethe (1955)

Cyfeiriadau 

Llandderfel
Pentrefi Gwynedd
Ecwador

Gwlad yng ngogledd-orllewin De America yw Ecwador ()  (yn swyddogol Gweriniaeth Ecwador). Y gwledydd cyfangos yw Colombia i'r gogledd, a Periw i'r de. Mae hi'n wlad annibynnol ers 1830. Prifddinas Ecwador yw Quito.

Daearyddiaeth 

Gwlad gyhydeddol sy'n gorwedd ar arfordir gogledd-orllewin De America ar lan y Cefnfor Tawel yw Ecwador. Rhed mynyddoedd yr Andes trwy ganol y wlad, gan gyrraedd eu pwynt uchaf ym mynydd Chimborazo. Rhennir y wlad yn dri rhanbarth daearyddol felly, sef mynydd-dir yr Andes, y tir arfordirol i'w gorllewin a rhan o Goedwig-law Amazon i'r dwyrain.

Hanes

Gwleidyddiaeth

Diwylliant

Economi 

Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Aelod-wladwriaethau OPEC
Aelod-wladwriaethau Undeb Cenhedloedd De America
Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Sbaen
 
Gweriniaethau
Gwledydd America Ladin
Gwledydd De America
Gwledydd a thiriogaethau Sbaeneg
Y Berwyn

Cadwyn hir o fryniau sy'n rhedeg rhwng Bwlch y Groes, ger Aran Benllyn, i gyffiniau Corwen a Llangollen yw'r Berwyn. Mae'n ffurfio ffin naturiol rhwng Edeirnion, neu Penllyn (dwyrain Meirionnydd, Gwynedd) a Maldwyn, Powys. Ei bwynt uchaf yw Moel Sych (2,713').

Geirdarddiad
Mae'n bosibl fod yr enw yn golygu "Bryn(iau) Gwyn (ap Nudd)" (Cymraeg Cynnar bre 'hill' yn troi'n ber + Gwyn), yn ôl T. Gwynn Jones ac eraill, ac felly'n dwyn enw Gwyn ap Nudd, brenin Y Tylwyth Teg.

Disgrifiad

Yn y gorllewin mae'r Berwyn yn dechrau ger Bwlch y Groes, hanner ffordd rhwng pentrefi Mallwyd a Dinas Mawddwy a phentref Llanuwchllyn ar lan Llyn Tegid. Mae'r gadwyn yn ymestyn i gyfeiriad y gogledd-ddwyrain am o gwmpas pymtheg milltir. Y copa cyntaf yw Foel y Geifr, sy'n edrych i lawr ar gronfa dŵr Llyn Efyrnwy a bryniau Powys Fadog. Mae dwy lôn fynydd yn croesi'r ucheldir undonog rhwng y copa hwnnw a Chadair Berwyn (2230'), y gyntaf yn cysylltu Abertridwr ar lan Efyrnwy â'r Bala a'r llall yn mynd o'r Bala i Langynog ac ymlaen i'r Trallwng.

Gorwedd y rhan uchaf o'r Berwyn rhwng Bwlch y Filltir Gerrig ar y lôn olaf honno a Glyndyfrdwy. Mae'r copaon, sydd ddim yn greigiog, yn cynnwys Cadair Berwyn a'i gymydog Moel Sych (2713'), Cadair Fronwen (2572'), Pen-plaenau (1775') a Moel Fferna (2071'). Daw'r Berwyn ei hun i ben uwchlaw Nantyr yng Nglyndyfrdwy, rhwng Corwen a Llangollen.

Nid yw'n gadwyn greigiog, er bod ambell glogwyn, ond yn hytrach mae'n gyfres o foelau agored, grugog iawn, sy'n lle da i adar y mynydd, fel y Cwtiad Aur. Y gadwyn debygach iddi yng Nghymru yw'r Carneddau yng ngogledd Eryri, ond bod y Berwyn yn is a llai syrth.

Ar odrau dwyreiniol y Berwyn ceir sawl llecyn braf diarffordd, fel Llyn Efyrnwy, Pennant Melangell a'i eglwys hynafol, Llanrhaeadr-ym-Mochnant, Pistyll Rhaeadr a Dyffryn Ceiriog. I'r gogledd mae llethrau coediog Coedwig Penllyn, y Bala a Llyn Tegid, Dyffryn Edeirnion a Chorwen.

Bywyd gwyllt
Mae'r ardal yn gartref i sawl rhywogaeth o adar yr ucheldir, gan gynnwys adar ysglyfaeth fel y Boda tinwyn (Circus cyaneus), y Llamsydyn (Falco columbarius), a'r Hebog tramor (Falco peregrinus) (tua 14-18 o bariau bridiau yn achos pob un o'r rhywogaethau hyn, 1-2% o'r cyfanswm poblogaeth yng ngwledydd Prydain), ac felly'n Ardal Warchod Arbennig. Mae bywyd gwyllt arall yn cynnwys  tylluanod clustiog, cigfrain, bodaon, ffwlbartiaid a'r plufynnau aur.

Copaon

Gweler hefyd
 Digwyddiad y Berwyn
 Rhestr Copaon Cymru
 Rhestr mynyddoedd Cymru

Cyfeiriadau

Darllen pellach
T.I. Ellis, Crwydro Meirionnydd (Llandybie, 1954)
F. Wynn Jones, Godre'r Berwyn (Caerdydd: Hughes a'i Fab, d.d. = c.1952). Atgofion brodor o Ddyffryn Edeirnion.
Ioan Bowen Rees, Dringo Mynyddoedd Cymru (Llandybie, 1965). Pennod ar y Berwyn.

Berwyn, Y
Berwyn, Y
Berwyn, Y
Berwyn, Y
Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Gwasanaethau Magwyr

Gwasanaethau ar draffordd yr M4 ger Magwyr rhwng Casnewydd a'r Ail Groesfan Hafren ydy Gwasanaethau Magwyr ().

Adeiladau ac adeiladwaith yn Sir Fynwy
Cludiant yn Sir Fynwy
Magwyr gyda Gwndy