alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Tarddiad gwerin

Mae tarddiad gwerin yn cyfeirio at ddadansoddiad o darddiad gair sy ddim yn gyson â'i darddiad hanesyddol. Yn aml mae tarddiadau gwerin yn ymddangos oherwydd bod siaradwyr yn gweld neu yn dychmygu tebygrwydd rhwng geiriau sy'n awgrymu perthynas rhyngddynt, er nad oedd perthynas o'r fath yn hanesyddol. Mae rhai tarddiadau gwerin yn dod yn lled gyffredin. Gall tarddiad gwerin arwain at newid i ffurf y gair i adlewyrchu'r dadansoddiad newydd ohono neu ffurfiau newydd eraill wedi'u seilio ar y dadansoddiad. Er enghraifft:

 Mae'r gair (tafodieithol) Cymraeg cadben neu cadpen yn adlewyrchu ffrwyth tarddiad gwerin. Benthyciad ydyw o'r Saesneg captain fel capten, wedi'i ddeall fel gair cyfansawdd o cad 'brywdr' a pen 'arweinydd' ac yn newid ei ffurf i adlewyrchu hyn.
 Cafodd y gair mwnci ei ddeall fel gair cyfansawdd o mwng a ci mewn rhai tafodieithoedd, er enghraifft Bangor, ac felly crëwyd y ffurfiau lluosog mwncwn neu myncwn yn y tafodieithoed hyn.

Mae'r newidiadau hyn yn fath ar gydweddiad. Gwelir tarddiad gwerin weithiau fel camgydweddiad.

Tarddiad gwerin mewn ieithoedd eraill
Ceir tarddiad gwerin yn lled aml mewn llawer o ieithoedd. Ymysg enghreifftiau eraill y mae:

 Mae siaradwyr Saesneg wedi dadansoddi'r gair hamburger, a fenthyciwyd yn wreiddiol o'r Almaeneg lle daw o enw'r ddinas Hamburg, fel gair cyfansawdd o ham ac elfen anhysbys burger. O ganlyniad rhoddwyd yr ystyr 'cacen gig' i burger gan greu geiriau newydd megis cheeseburger neu fishburger.
 Camsillafir y gair Saesneg harebrained yn aml fel hairbrained. Mae'r sillafiad newydd yn adlewyrchu tarddiad gwerin sy'n awgrymu'r ystyr 'ag ymennydd o wallt' yn lle'r tarddiad hanesyddol 'ag ymennydd fel ymennydd ysgwarnog'.

Ffynonellau
Campbell, Lyle. 1998. Historical linguistics: An introduction. Caeredin: Edinburgh University Press, 100–102 ('Folk etymology').
Fynes-Clinton, O. H. 1913. The Welsh vocabulary of the Bangor district. Rhydychen: Oxford University Press.

Cyfeiriadau 

Ieithyddiaeth hanesyddol
Pietro Locatelli

Cyfansoddwr o'r Eidal oedd Pietro Locatelli (3 Medi 1695 – 30 Mawrth 1764).

Cyfansoddwyr Eidalaidd
Genedigaethau 1695
Marwolaethau 1764
Marc-Antoine Charpentier

Cyfansoddwr Ffrengig oedd Marc-Antoine Charpentier (1643, Paris - 24 Chwefror 1704, Paris).

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1643
Marwolaethau 1704
Cyfansoddwyr Ffrengig
Pobl o Baris
Antoine de Bertrand

Cyfansoddwr Ffrengig oedd Antoine de Bertrand (ganwyd 1530/1540 - bu farw tua 1581).

Cyfansoddwyr Ffrengig
Genedigaethau 1540
Marwolaethau 1581
William Jones (nofel)

Nofel gan T. Rowland Hughes yw William Jones, a gyhoeddwyd ym 1944.

Mae'n sôn am hanes chwarelwr yng Ngwynedd sy'n penderfynu gadael ei gymuned i chwilio am waith yng nglofeydd y De.

Mae'n disgrifio bywyd caled y chwarelwyr ar ddechrau'r 20g, a hwyrach mai hon yw'r unig nofel Gymraeg sydd yn rhoi darlun o fywyd yng nghymoedd y De diwydiannol tan i Gwenallt ysgrifennu ei nofel yntau Ffwrneisiau. Ceir ynddi yr ymadrodd "Cadw dy blydi chips!",  sef mae'n debyg y tro cyntaf i reg ymddangos mewn llenyddiaeth Gymraeg (mewn llenyddiaeth ddiweddar, o leiaf).

Bu hefyd yn un o'r llyfrau Cymraeg cyntaf i'w recordio fel llyfr llafar ar gyfer y deillion. Gwnaed hynny gan Gymdeithas Deillion Gogledd Cymru yn yr 1960au cynnar.

CYNNWYS

Pennod
 I. AR ÔL
 II. DIWRNOD I'R BRENIN
 III. AMYNEDD
 IV. GOLDEN STREAK
 V. DEUD GWD-BEI
 VI. ANHUNEDD
 VII. Y NEFOEDD, DYMA LE!
 VIII. SABATH
 IX. SOWTHMAN
 X. O FRYN GLO—I FRYN GLO
 XI. DAU ACTOR
 XII. UN ACTOR
 XIII. ELERI
 XIV. AWYR IACH
 XV. UN GARW
 XVI. POBOL RYFADD 
 XVII. PEN Y BWRDD

T. Rowland Hughes
Llyfrau Cymreig 1944
Nofelau 1944
Nofelau Cymraeg
Llyfrau ar Wicidestun
Arfbais Slofenia

Mae arfbais Slofenia yn dangos tri brig Mynydd Triglav (mynydd uchaf Slofenia) ar gefndir glas mewn tarian ag ymyl coch. Dan Mynydd Triglav y mae dwy linell donnog sy'n cynrychioli'r môr a'r afonydd. Uwchben Triglav y mae tair seren aur chwe phigyn ar ffurf triongl. Daw'r sêr oddi wrth arfbais cowntiaid Celje. Mabwysiadwyd yr arfbais pan ddaeth Slofenia yn annibynnol o Iwgoslafia yn 1991.

Rhagflaenwyr a hanes yr arfbais

Roedd y llinellau tonnog a delw Mynydd Triglav yn ymddangos ar arfbais Gweriniaeth Sosialaidd Slofenia pan oedd Slofenia yn rhan o Iwgoslafia. Fe'i hamgylchynwyd gan dorch ŷd, dail pisgwydd a rhuban coch, gyda seren goch sosialaidd ar y brig.

Slofenia
Slofenia
Triglav

Mynydd uchaf Slofenia yw Mynydd Triglav. Ystyr yr enw yw 'tri phen' yn Slofeneg, enw sy'n disgrifio ei siâp fel mae'n ymddangos o gyfeiriad dyffryn Bohinj (o'r de-ddwyrain). Mae delw'r mynydd yn ymddangos ar arfbais Slofenia, ar faner y wlad, ac ar gefn ddarn 50 cent Slofenia. Uchder y mynydd yw 2,864m (9,396 troedfedd). Fe'i lleolir yng ngogledd-orllewin Slofenia, yng Ngharniola Uchaf.

Mynyddoedd Slofenia
Gŵyl San Steffan

Yng Nghymru, Gŵyl San Steffan yw'r dyddgwyl a ddethlir y diwrnod ar ôl y Nadolig. Mae'n coffhau'r merthyr Cristnogol cyntaf, Sant Steffan. Dethlir y dydd yn y rhan fwyaf o wledydd Ewrop fel gŵyl y banc neu wyliau cenedlaethol. Fe'i dethlir ar 26 Rhagfyr yng ngwledydd y Gorllewin ac ar y 27 Rhagfyr yng ngwledydd y Dwyrain. Yn Saesneg, gelwir y diwrnod yn Boxing Day ar ôl yr arfer o roi blwch ag anrheg ynddo i bobl llai ffodus. Yn Ne Affrica, gelwir y gŵyl cyhoeddus hwn yn Ddiwrnod Ewyllys Da.

Ar Ŵyl San Steffan y cynhelir gorymdaith Hela'r dryw yn Iwerddon ble caiff y diwrnod hwn ei alw'n Lá Fhéile Stiofán neu yn Lá an Dreoilín.

Sant Steffan yw nawdd sant cenedlaethol Serbia ac fe'i cynhelir, yn unol â'r hen galendr sef Calendr Iŵl, ar 9 Ionawr. Mae'r eglwys uniongred Serbia'n parhau i ddilyn y calendr hwn.

Cyfeiriadau

Gwyliau Cristnogol
Nadolig
Osbert Fynes-Clinton

Un o dafodieithegwyr cynnar y Gymraeg oedd Osbert Henry Fynes-Clinton (9 Tachwedd 1869 – 9 Awst 1941). Hanodd Fynes-Clinton o Fanceinion, yn fab i reithor Barlow Moor ger Didsbury. Cafodd ei addysg yng Ngholeg Sant Ioan, Rhydychen, lle astudiodd ieithoedd modern. Bu'n athro Ffrangeg yn King Edward's School, Aston, Birmingham tan 1904, pryd penodwyd yn athro Ffrangeg yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor. Arhosodd yn ardal Bangor hyd ei farwolaeth yn 1941, ac roedd ei ddiddordeb yn nhafodiaith yr ardal yn dyddio o'r adeg honno.

Ei brif waith yw geiriadur tafodiaith Bangor a'r cylch The Welsh vocabulary of the Bangor district a gyhoeddwyd yn 1913. Roedd wedi'i seilio ar waith maes ar y dafodiaith honno, sy'n perthyn i'r Wyndodeg, a gyflawnwyd rhwng 1904 a 1912. Defnyddiodd Fynes-Clinton siaradwyr y dafodiaith leol a anwyd rhwng 1835 a 1859 o Fangor, Pentir, Aber a Llanfairfechan. Mae'r gwaith yn eithriadol ymysg tafodieitheg y cyfnod am ei drylwyredd a'i gywirdeb gwyddonol.

Llyfryddiaeth
Clasur Fynes-Clinton:
The Welsh vocabulary of the Bangor district (Gwasg Prifysgol Rhydychen, 1913; adargraffwyd Llanerch, 1995)

Genedigaethau 1869
Gwyndodeg
Marwolaethau 1941
Tafodieithegwyr
Marchogion yr Ysbyty

Urdd sifalriaidd a sefydlwyd yn Jeriwsalem yn yr 11g oedd Marchogion yr Ysbyty (neu'r Ysbytywyr; Ffrangeg Hospitaliers), a adnabyddir hefyd gan ei enw llawn Urdd Marchogion Ysbyty Sant Ifan a Jeriwsalem. Urdd grefyddol filwrol ydoedd. Fe'i sefydlwyd gyda'r bwriad o hyrwyddo'r Croesgadau yn y Tir Sanctaidd a chynorthwyo pererinion i ymweld â chysegrfannau Cristnogol yn y Lefant.

Hanes
Cychwyn yr urdd oedd sefydlu ysbyty ar gyfer pererinion yn Jeriwsalem tua'r flwyddyn 1070. Wrth i'r croesgadu dyfu ac ymledu chwareai'r urdd ran fwy milwrol. Cyn hir roedd yr Ysbytywyr yn gyfoethog iawn. Eu cystadleuwyr pennaf oedd urdd y Templariaid.

Ar ôl cwymp dinas Acre yn 1291 ymsefydlasant yn Nghyprus, Rhodes a Malta.

Cymru
Mae enw pentref Ysbyty Ifan (Sir Conwy), 6 milltir i'r de-ddwyrain o Fetws-y-Coed, yn nodi'r ffaith fod un o "ysbytai" yr urdd yno. Fe'i sefydlwyd yn y flwyddyn 1190 gan Ifan Frys, yn ôl traddodiad; does dim olion o'r safle i'w gweld heddiw. Roedd gan yr ysbyty, a godwyd ar gyfer teithwyr a phererinion i Ynys Enlli, yr hawl gyfreithiol i fod yn noddfa ac arweiniodd hynny i sawl herwr ymguddio yno neu yn y cyffiniau. Parhaodd y sefyllfa felly hyd y 15g pan roddodd yr uchelwr lleol Maredudd ap Ieuan derfyn iddo.

 
Cristnogaeth
Hanes Ewrop
Hanes y Dwyrain Canol
Urddau milwrol
Y Croesgadau
Yr Oesoedd Canol

an:Soberana Melitar Orden de Malta
de:Malteserorden
es:Orden de Malta
et:Malta ordu
eu:Maltako Ordena
fr:Ordre de Malte
gl:Orde de Malta
hu:Máltai lovagrend
ia:Ordine de Malta
lt:Maltos Ordinas
lv:Neatkarīgais Maltas Bruņinieku ordenis
mk:Малтешки ред
mt:Ordni Militari Sovran ta' Malta
nl:Orde van Malta
nn:Maltesarordenen
no:Malteserordenen
pl:Suwerenny Rycerski Zakon Szpitalników św. Jana z Jerozolimy z Rodos i z Malty
ro:Ordinul Suveran al Cavalerilor de Malta
simple:Venerable Order of Saint John
sr:Малтешки ред
sv:Malteserorden
David Crystal

Ieithydd, academydd ac awdur yw'r Athro David Crystal, OBE (ganwyd 6 Gorffennaf 1941).

Bywyd cynnar ac addysg
Ganwyd Crystal yn Lisburn, Gogledd Iwerddon. Fe'i magwyd yn ddwyieithog yn y Gymraeg a'r Saesneg yng Nghaergybi ac yna Lerpwl lle mynychodd Goleg y Santes Fair o 1951. Astudiodd Saesneg yng Ngholeg y Brifysgol, Llundain rhwng 1959 a 1962.

Gyrfa
Roedd yn ymchwilydd o dan Randolph Quirk rhwng 1962 a 1963, yn gweithio ar Arolwg o Ddefnydd y Saesneg. Ers hynny mae wedi darlithio yn Ngholeg y Brifysgol, Bangor ac rhwng 1965 a 1985 bu'n Athro Gwyddor Ieithyddiaeth ym Mhrifysgol Reading. Mae'n Athro Ieithyddiaeth er anrhydedd ym Mhrifysgol Bangor.

Ers ymddeol o waith academaidd llawn amser, bu'n gweithio fel awdur, golygydd ac ymgynghorydd ac mae'n cyfrannu i ddarllediadau radio a theledu. Mae ei gysylltiad gyda'r BBC yn amrywio o gyflwyno cyfres am faterion ieithyddol ar BBC Radio 4, i bodlediadau ar wefan y Gwasanaeth y Byd BBC ar gyfer pobl sy'n dysgu Saesneg.

Yn 1995 derbynnodd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig am wasanaethau i'r iaith Saesneg. Mae'n awdur dros 60 o lyfrau ar yr iaith Saesneg ac ieithyddiaeth, mae hefyd wedi golygu a chyfrannu at nifer o gyfeirlyfrau. Mae ef hefyd yn Gymrawd Cychwynnol o Gymdeithas Ddysgedig Cymru.

Mae'n byw yng Nghaergybi gyda'i wraig, sy'n gyn-therapydd lleferydd a nawr yn awdur plant. Mae ganddo pedwar o blant. Mae ei fab Ben Crystal hefyd yn awdur a wedi cyd-ysgrifennu tri llyfr gyda'i dad.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Gwefan swyddogol 

Academyddion Cymreig
Cymrodyr y Gymdeithas Ddysgedig Cymru
Ieithyddion Cymreig
Genedigaethau 1941
Llenorion ffeithiol Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion ffeithiol Cymreig yr 21ain ganrif
Pobl o Ynys Môn
Swyddogion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Ysgolheigion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Rod Stewart

Canwr roc Saesneg o Albanwr yw Syr Roderick David Stewart CBE (ganwyd 10 Ionawr 1945). Prif ganwr y Faces oedd Stewart cyn iddo ddechrau gyrfa unigol.

Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Cantorion Albanaidd
Cantorion Saesneg
Genedigaethau 1945
Tancred

Croesgadwr o Normaniad a Thywysog Galilea oedd Tancred (c.1078 - 1112). Arweiniodd y Groesgad Gyntaf yn y Lefant.

Ei hanes 
Cymerai ran flaenllaw yng ngwarchae Antioch a chwncwest Jeriwsalem yn 1099.

Am gyfnod bu'n Regent Antioch (1101 - 1103; 1104-1112) ar ran Bohemond I, Tywysog Antioch.

Yn 1110 ail-gipiodd castell strategol Krak des Chevaliers (yng ngorllewin Syria heddiw).

Llên 
Ceir portread cofiadwy a dylanwadol o Dancred yn arwrgerdd fawr Torquato Tasso, Gerusalemme liberata (1575), lle y'i portreadir fel y Croesgadwr sifalriaidd delfrydol.

Ysgrifennwyd bywgraffiad Tancred yn yr iaith Ladin gan Ralph o Caen, a fu'n llygad-dyst i yrfa ei arwr ym Mhalesteina gan wasanaethu dano fo a Bohemund.

Mae carwriaeth Tancred a'r rhyfelferch Fwslemaidd Clorinda yn cael ei bortreadu mewn sawl opera a phaentiad.

Darllen pellach 
 David S. Bachrach (cyf.), Ralph of Caen: Life of Tancred (2005)
 Robert Lawrence Nicholson, Tancred: A Study of His Career and Work (AMS Press, 1978)
 Peters, Edward (gol.), The First Crusade: The Chronicle of Fulcher of Chartres and Other Source Materials (Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1998)

Y Croesgadau
Genedigaethau 1078
Marwolaethau 1112
Y Normaniaid
Bohemond I, Tywysog Antioch

Roedd Bohemond I, Tywysog Antioch neu Bohemond (c.1056 - 3 Mawrth, 1111) yn Groesgadwr a thywysog, fab hynaf Robert Guiscard, Dug Apulia a Chalabria. Cyn iddo ddod yn Dywysog Antioch roedd yn Dywysog Taranto.

Ei hanes 
Yn ystod y Groesgad Gyntaf, rhwng 1080 a 1085, ymladdai Bohemond â'i dad Robert Guiscard yn erbyn Alexius I Commenius, ymerodr Bysantaidd Caergystennin. Yn ddiweddarach cipiodd ddinas gyfoethog Antioch yn 1098.

Am gyfnod bu'r Croesgadwr enwog Tancred yn llywodraethwr Antioch (1101 - 1103; 1104 - 1112) ar ran Bohemond. Yn ystod cyfnod cyntaf Tancred yn Antioch roedd Bohemond yn garcharwr gan y Twrciaid.

Ar ôl cyfnod arall o ymladd yn erbyn Alexius cytunodd i ddal Antioch ar ei ran fel deiliad iddo, ond mewn effaith fe'i gadawyd yn rhydd i ddilyn ei drwydded ei hun yn y Lefant. Bu farw yn 1111.

Y Croesgadau
Genedigaethau 1056
Marwolaethau 1111
Tolar

Uned arian Slofenia o 1991 tan 2006 oedd y tolar. Rhennid yn 100 stotin.

Roedd papurau 10, 20, 50, 100, 200, 500, 1000, 5000 a 10,000 tolar mewn cylchrediad. Darluniwyd ffigyrau enwog o hanes, diwylliant a gwyddoniaeth Slofenia arnynt, gan gynnwys y diwygiwr Protestannaidd a chyfieithydd y Beibl Primož Trubar, y mathemategydd Jurij Vega, y pensaer Jože Plečnik, yr awdur Ivan Cankar a'r bardd France Prešeren.

Diddymwyd y tolar ym mis Ionawr 2007, pryd cyflwynyd yr ewro fel arian cyfredol Slofenia gyda chyfradd cyfnewid o 239.640 tolar i'r ewro.

Papurau banc tolar

Arian
Slofenia
Ysgol Gynradd Ysbyty Ystwyth

Ysgol gynradd gymunedol yn Ysbyty Ystwyth, Ceredigion oedd Ysgol Gynradd Ysbyty Ystwyth. Mae'n gwasanaethu cymunedau gwledig Ysbyty Ystwyth, Pontrhydygroes a'r cyffiniau. Disgynodd y nifer o ddisgyblion yn yr ysgol o 49 i 22 rhwng 1997 a 2002. Daeth 30% o'r disgyblion o gartrefi lle siaradwyd y Gymraeg yn 2002.

Aith disgyblion yr ysgol ymlaen i Ysgol Uwchradd Tregaron ar ôl cwblhau blwyddyn 6 yn y system addysgol.

Agorwyd yr Ysgol ym 1878, roedd llun o ddisgyblion yr ysgol ym mhapur bro Y Barcud yn 1925 ac 1945. Caewyd Ysgol Gynradd Ysbyty Ystwyth yn 2008, gyda ond 11 o ddisgyblion yn weddill yn yr ysgol.

Cyfeiriadau

Ysbyty Ystwyth
Sefydliadau 1878
Dadsefydliadau 2008
Edmwnd Prys

Bardd, dyneiddiwr a chyfieithwr oedd Edmwnd Prys (1544-1623). Roedd yn frodor o Lanrwst ac yn berthynas i William Salesbury. Ysgrifennai yn Gymraeg a Lladin. Fe'i cofir yn bennaf am ei gyfieithiad mydryddol o rai o'r salmau yn Llyfr y Salmau a'i ymryson barddol â Wiliam Cynwal ynglŷn â natur a swyddogaeth yr Awen.

Llyfryddiaeth
Gruffydd Aled Williams (gol.), Ymryson Edmwnd Prys a Wiliam Cynwal (Caerdydd, 1986)

Gweler hefyd

Cydio Mewn Cwilsyn, nofel am ferch Edmwnd Prys gan Rhiannon Davies Jones
Ysgol Edmwnd Prys, ysgol gynradd Gellilydan, ger Trawsfynydd.

Beirdd Cymraeg
Genedigaethau 1544
Llenorion Cymreig yn yr iaith Ladin
Llenorion Cymreig yr 16eg ganrif
Llenorion Cymreig yr 17eg ganrif
Llenyddiaeth Ladin ddiweddar
Marwolaethau 1623
Pobl o Lanrwst
Sifalri

Ideoleg a chôd ymddygiad delfrydol dosbarth y marchogion yn Ewrop yr Oesoedd Canol oedd Sifalri (benthyciad diweddar o'r gair Saesneg chivalry, sy'n fenthyciad yn ei dro o'r gair Ffrangeg Canol chivalrie, Hen Ffrangeg chevalrie, o chevalier "marchog").

Roedd ymddygiad sifalriaidd yn dibynnu ar cysyniadau cymhleth o urddas a chwrteisi. Roedd ei wreiddiau'n hen ond cafodd hwb sylweddol yn ystod yr 12g gan y Croesgadau a datblygiad delfrydau serch llys (amour courtois) a llên y Rhamantau Arthuraidd.

Gellid dadlau fod y cysyniad o Sifalri wedi cyrraedd ei uchafbwynt yn Ffrainc (yn arbennig ym Mhrofens a'r de) ac yn y Lefant yn y cyfnod rhwng y Groesgad Gyntaf a'r croesgadau dinistriol diweddarach. Mae croniclau'r cyfnod (e.e. Joinville a Froissart) yn llawn o ddisgrifiadau o anturiaethau a digwyddiadau sifalraidd. Am gyfnod byr rhannai'r Croesgadwyr a'u gwrthwynebwyr Mwslemaidd yr un delfryd arwrol seiliedig ar gymysgedd o ryfela cadarn proffesiynol a pharch ac edmygedd - cyfeillgarwch a chariad hyd yn oed - rhwng arweinyddion y ddwy blaid. Edmygid Saladin yn fawr gan y mwyafrif o dywysogion a chomtau'r Croesgadwyr, er enghraifft, ac roedd gwleddau a thwrnameintau'n rhan o fywyd yr uchelwyr ar y ddwy ochr, yn aml yn eu cwmni ei gilydd.

Dirywiodd sifalri fel delfryd yn yr Oesoedd Canol diweddar ond arosodd yr arfer o gynnal twrnameintiau "sifalrig" rhwysgfawr hyd yr 16g.

Delfrydid delfryd Sifalri yn ei dro gan llenorion a hanesyddion Rhamantaidd y 19g.

Cymdeithas yr Oesoedd Canol
Delfrydau
Codex Manesse

Llawysgrif a ysgrifennwyd ac a ddarluniwyd yn y cyfnod o tua 1305 i 1340 yn ninas Zürich yn y Swistir yw Codex Manesse. Mae'n cynnwys detholiad o waith nifer o lenorion Almaeneg Uchel. Mae'r llawysgrif yn adnabyddus am ei lluniau lliw cyfoethog sy'n portreadu ffordd o fyw sifalriaidd y cyfnod.

Llyfrau'r 14eg ganrif
Llawysgrifau
Llên yr Almaen
Robert Guiscard

Anturiaethwr o uchelwr Normanaidd oedd Robert Guiscard (c.1015 - 1085; sylwer nad yw Guiscard yn gyfenw), a ddaeth yn Ddug Apulia a Chalabria yn ne'r Eidal. Ei fab hynaf oedd Bohemond I, Tywysog Antioch.

Roedd Robert yn un o griw o Normaniaid uchelgeisiol a ymsefydlai yn ne'r Eidal ac ynys Sisili ar ddechrau'r 11g. Enillodd iddo'i hun ddugiaethau Apulia a Chalabria a theyrnasai ynddynt am weddill ei oes (1057 - 1085).

Hanes yr Eidal
Y Normaniaid
Genedigaethau 1015
Marwolaethau 1085
Amnest Rhyngwladol

Carfan bwyso annibynnol byd-eang yw Amnest Rhyngwladol (a elwir yn gyffredin yn Amnest) sydd yn ymgyrchu dros ryddhad pob carcharor cydwybod (sef pobl a garcharir neu gam-drinir oherwydd eu credoau gwleidyddol neu grefyddol: gweler hefyd carcharor gwleidyddol). Sefydlodd y cyfreithiwr Prydeinig Peter Benenson y mudiad yn 1961, gyda'i bencadlys yn Llundain. Seilir Amnest Rhyngwladol ar rwydwaith o grwpiau lleol gwirfoddol ac aelodau unigol ar draws y byd, sydd yn mabwysiadu carcharorion cydwybod ac yn dilyn'u hachosion gyda'r llywodraethau perthnasol neu drwy gyrff rhyngwladol. Mae dulliau'r mudiad o ymchwilio ac ymgyrchu yn cynnwys monitro, cyhoeddusrwyd trwy'r cyfryngau torfol, a gohebiaeth gydag unigolion.

Mae gan Amnest Rhyngwladol tua 1 miliwn o aelodau byd-eang, gyda 5,300 o grwpiau gwirfoddol ac adrannau a drefnir yn ôl gwlad mewn 56 o wledydd, a chefnogwyr mewn 162 o wledydd. Caiff ei gyllido gan roddion gwirfoddol. Derbynnodd Gwobr Heddwch Nobel yn 1977 am "ei ymdrechion ar ran amddiffyn urddas dynol yn erbyn trais a darostyngiad".

Enillodd Wobr Erasmus ym 1976.

Gweler hefyd 
 Carcharor cydwybod
 Carcharor gwleidyddol

Dolenni allanol 
Amnest Rhyngwladol Cymru

Cyfeiriadau

 
Cyfiawnder
Cyrff hawliau dynol
Elusennau rhyngwladol
Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Enillwyr Gwobr Erasmus
Sefydliadau 1961
Tafodieithoedd y Gymraeg

Ceir sawl tafodiaith yn y Gymraeg.

Mae'n arfer gan rai i ddosbarthu tafodieithoedd y Gymraeg fel a ganlyn:
 
Cymraeg y gogledd
Y Wyndodeg - yn llythrennol, "iaith Gwynedd".
Y Bowyseg - tafodiaith Powys
Cymraeg y de
Y Ddyfedeg - tafodiaith Dyfed
Y Wenhwyseg - tafodiaith Gwent

Ym Mhatagonia ceir:
Cymraeg y Wladfa

Yn ogystal gellid cynnwys yr iaith lafar ddirywiedig a elwir yn,
Wenglish

 
Cymraeg
Cymraeg
Clifford Williams

Actor a chyfarwyddwr theatr oedd Clifford Williams (30 Rhagfyr 1926 - 20 Awst 2005).

Cafodd ei eni yng Nghaerdydd.

Theatr
As You Like It (1974)
Sleuth (1970)
Antony and Cleopatra (1951–1952) (actor)
Caesar and Cleopatra (1951–1952) (actor)

Actorion Cymreig
Pobl o Gaerdydd
Genedigaethau 1926
Marwolaethau 2005
Bid Wrth Eich Bodd

Comedi gan William Shakespeare (1599 neu 1600) yw Bid wrth eich bodd (Saesneg As You Like It). Ymddangosodd y cyfieithiad Cymraeg ohono gan J. T. Jones yn 1983.

Dramatis personae
Duke Senior
Duke Frederick, ei frawd
Amiens, arglwydd
Jaques, arglwydd
Oliver, mab hŷn Syr Rowland de Boys
Jaques de Boys, ail fab Syr Rowland de Boys
Orlando, mab hynaf Syr Rowland de Boys
Le Beau, gwas llys
Charles, ymgodymwr
Adam, gwas Syr Rowland de Boys
Dennis, gwas Oliver
Touchstone, cellweiriwr
Sir Oliver Martext, curad
Corin & Silvius, bugeiliau
William, gwladwr
Hymen, duw priodas
Rosalind, merch Duke Senior
Celia, merch Duke Frederick
Phebe, bugeiles
Audrey, merch y wlad

Ffynonellau
Romeo a Juliet. Bid wrth eich bodd. Cyfieithiwyd gan J. T. Jones (Caernarfon: Gwasg Gwynedd, 1983).

Dramâu Saesneg
Dramâu 1600
William Shakespeare
Miguel de Cervantes

Nofelydd, bardd a dramodydd o Sbaen oedd Miguel de Cervantes (29 Medi 1547 – 23 Ebrill 1616). Mae'n adnabyddus yn bennaf am ei nofel bicaresg enwog Don Quixote ond roedd hefyd yn ddramodydd o fri yn ei ddydd ac yn awdur straeon byrion.

Ganwyd Miguel De Cervantes Saavedra yn Alcala de Henares, tref rhyw ugain milltir o Fadrid.

Enillodd glod fel milwr ond bu'n gaethwas i'r Mwriaid am bum mlynedd. Priododd â Catalina Salazar yn 1584. Yn 1594 daeth yn gasglwr trethi yn nhalaith Granada ond erbyn 1597 roedd mewn dyled i'r Llywodraeth.

Cyhoeddwyd Don Quixote yn 1605. Bu'n llwyddiant mawr a gwerthwyd 5 argraffiad cyn diwedd y flwyddyn.

Llyfryddiaeth

Barddoniaeth 
Dos canciones a la armada invencible
Viaje del Parnaso (1614)

Dramau 
El trato de Argel
El cerco de Numancia
El Gallardo Español
Los Baños de Argel
La Gran Sultana
Doña Catalina de Oviedo
La Casa de los Celos
El Laberinto del Amor
La Entretenida
El Rufián Dichoso
Pedro de Urdemalas

Nofelau 
La Galatea (1585)
Don Quixote (1605)
Los trabajos de Persiles y Sigismunda (1617)

Storïau 
Novelas Exemplares

Cyfeiriadau

Beirdd Sbaenaidd yn yr iaith Sbaeneg
Dramodwyr Sbaenaidd yn yr iaith Sbaeneg
Genedigaethau 1547
Llenorion Sbaenaidd yr 16eg ganrif
Llenorion Sbaenaidd yr 17eg ganrif
Llenorion Sbaeneg y Dadeni
Llenorion straeon byrion Sbaenaidd yn yr iaith Sbaeneg
Marwolaethau 1616
Nofelwyr Sbaenaidd yn yr iaith Sbaeneg
IRNA

IRNA yw asiantaeth newyddion gweriniaeth Iran. Ei henw llawn yw Asiantaeth Newyddion y Weriniaeth Islamaidd. IRNA yw'r unig asiantaeth newyddion swyddogol yn Iran. Mae ei phencadlys yn y brifddinas Tehran.

Dolen allanol
 Gwefan newyddion IRNA

Asiantaethau newyddion
Y cyfryngau yn Iran
Sefydliadau Iran
Y Groesgad Gyntaf

Ymladdwyd y Groesgad Gyntaf o'r flwyddyn 1095 hyd 1099. Fe'i lawnsiwyd dan oruchwyliaeth a nawdd y Babaeth.

Arweiniodd Pedr y Meudwy fyddin yn erbyn lluoedd Kilij Arslan, swltan Nisé, ond fe'i trechwyd ganddo. Y flwyddyn ganlynol cipiodd y Croesgadwyr Nisé a threchwyd Kilij ym mrwydr Dorylé. Roedd 1098 yn flwyddyn gofiadwy i'r goresgynwyr; cipiwyd Edessa ac Antioch a chreuwyd taleithiau Croesgadwrol ynddynt a chafodd byddin Mwslemaidd dan arweinyddiaeth Karbouka o ddinas Mosul ei threchu. Yn 1099 cipiwyd Caersalem a Thripoli. Yn y Ddinas Sanctaidd ei hun coronwyd y fuddugoliaeth â chyflafan ddychrynllydd ar y trigolion, yn Iddewon, Cristnogion Uniongred a Mwslemiaid yn ddi-wahân.

Groesgad Gyntaf, Y
Hanes Twrci
Hanes y Dwyrain Canol
1090au
Syr Hywel y Fwyall

Roedd Syr Hywel y Fwyall neu Syr Hywel ap Gruffudd (fl. 1330 - 1381), yn farchog o Gymro a Chwnstabl (ceidwad) Castell Cricieth. Roedd yn ymladdwr dewr oedd yn enwog yn ei ddydd. Ei ddewis arf oedd y fwyell.

Ei hanes
Roedd Syr Hywel yn enwog iawn am ei gampau fel capten ym myddin y Tywysog Du ym mrwydr Poitiers (1356). Yn ôl traddodiad daliodd Jean Dda, brenin Ffrainc yno. Cafodd Syr Hywel lwfans bwyd iddo ef ei hun a'i fwyell enwog yn ogystal, rhenti melinau yng Nghaer ac, yn ddiweddarach, gwnstabliaeth Castell Cricieth, i gyd gan y tywysog yn ddiolch iddo am ei wrhydri. Mae'n debyg mai oherwydd iddo dorri barf brenin Ffrainc â'i fwyell y cafodd y llysenw "Syr Hywel y Fwyall".

Cyfeiriadau gan y beirdd
Canodd Iolo Goch gywydd i Syr Hywel tua'r flwyddyn 1376. Canodd Gruffudd Gryg gywydd i Einion ap Gruffudd, brawd Syr Hywel.

Erys ar glawr marwnadau iddo gan Ruffudd ap Maredudd a Rhisierdyn.

Llyfryddiaeth 
D.R. Johnston (gol.), Gwaith Iolo Goch (Caerdydd, 1988). Cywydd 2 a'r nodiadau iddo.
Y Bywgraffiadur Cymreig, t.345.

Cymry'r 14eg ganrif
Cricieth
Genedigaethau'r 14eg ganrif
Milwyr Cymreig
Marwolaethau 1381
Pobl o Eifionydd
Jean II, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 1356 hyd 1364 oedd Ioan II o Ffrainc (Ffrangeg: Jean II le Bon) (26 Ebrill 1319 – 8 Ebrill 1364), a elwir hefyd yn Ioan Dda (Jean le Bon). Roedd yn enedigol o Le Mans, Sarthe, Ffrainc.

Cafodd ei ddal gan y marchog o Gymro Syr Hywel y Fwyall ym mrwydr Poitiers, 1356.

Teulu

Gwraig
 Bonne de Luxembourg (1315–1349)

Plant
 Blanche (1336–1336)
 Siarl V (1337–1380), brenin Ffrainc 1364–1380
 Catherine (1338–1338)
 Louis I, Dug Anjou (1339–1384)
 Jean, Dug Berry (1340–1416)
 Philippe le Hardi (1342–1404)
 Jeanne (1343–1373)
 Marie (1344–1404)
 Agnès de Valois (1345–1349)
 Marguerite (1347–1352)
 Isabelle (1348–1372)

Brenhinoedd Ffrainc
Ffrancod y 14eg ganrif
Genedigaethau 1319
Marwolaethau 1364
Pobl o Sarthe
Hamlet

Trasiedi gan William Shakespeare yw Hamlet neu Trasiedi Hamlet, Tywysog Denmarc (Saesneg Hamlet neu The tragical history of Hamlet, Prince of Denmark).
Ymddangosodd y cyfieithiad Cymraeg ohoni gan J. T. Jones yn 1960.

Argraffiadau 
Shakespeare, William. Trasiedi Hamlet, Tywysog Denmarc. Cyfieithiwyd gan J. T. Jones (Aberystwyth: Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, 1960).

Dramâu Saesneg
Dramâu 1602
William Shakespeare
Nos Ystwyll (drama)

Comedi gan William Shakespeare yw Nos Ystwyll (Saesneg Twelfth Night or What you will).

Ymddangosodd y cyfieithiad Cymraeg ohoni gan J. T. Jones yn 1970. Fe'i cyfieithwyd gyntaf ar gyfer Eisteddfod Genedlaethol 1952, lle gwobrwywyd ef.

Argraffiadau
Shakespeare, William. Nos Ystwyll. Cyfieithwyd gan J. T. Jones (Aberystwyth: Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, 1970).

Dramâu Saesneg
Dramâu 1601
William Shakespeare
Nos Ystwyll

Nos Ystwyll yw'r 5ed neu'r 6ed o Ionawr - deuddeg diwrnod wedi dydd Nadolig - a diwedd yr ŵyl. Yn ôl traddodiad, dylid tynnu trimins neu addurniadau'r Nadolig i lawr erbyn y diwrnod hwn. Cysylltir hefyd nifer o draddodiadau eraill gyda'r diwrnod gan gynnwys Hela'r Dryw Bach a'r Fari Lwyd.

Mae dyddiad Gŵyl y Nadolig yn ymwneud ag Alban Arthan a heuldro'r gaeaf (21ain neu 22ain Rhagfyr). Roedd traddodiad cyn-Gristnogol Gogledd Ewrop o ddathlu geni'r Haul ar 25 Rhagfyr yn wahanol i draddodiad gwledydd Môr y Canoldir a'r Dwyrain, a osodai heuldro'r gaeaf ar 6 Ionawr, sef Nos Ystwyll. Daeth y ddau ddyddiad i fod yn ddechrau a diwedd yr un dathliad. Mabwysiadodd eglwys y gorllewin "ddeuddeg diwrnod y Nadolig" a'u huchafbwynt ar Nos Ystwyll. Erbyn y 5g, credwyd mai dyma'r nos y cyrhaeddodd y Doethion Bethlehem. Pan fabwysiadodd y Gorllewin Galendr Gregori yn lle Calendr Iŵl daeth rhagor o ddryswch ynghylch diwedd y Nadolig, a gwrthododd yr eglwys ddwyreiniol y newid. Mae Nos Ystwyll, felly'n parhau i fod yn brif ddiwrnod dathlu'r Ymgnawdoliad mewn Eglwysi Uniongred.

Ceir drama-gomedi o'r un enw gan William Shakespeare (Twelfth Night).

Arferion eraill
Arferai William Bukeley ddiddanu ei gymdogion yn ei gartref yn Llanfechell, Môn, ar nos Ystwyll. Dyma'r cyntaf o 15 cofnod yn nodi'r arferiad:
6/1/1737
Lle:	Llanfechell
Ffynhonnell:	Dyddiadur William Bulkeley, Brynddu, Llanfechell, Môn (gyda chaniatad Adran Archifau a Chasgliadau Arbennig Prifysgol Bangor)
Nodiadau:	6th. 1736 / 37 The Wind W.N.W, very calm, dark & cloudy all day & all night this being my generall invitation day, I passed it merry and Cheerfull with 5 or 6 Neighbours, till ii at Night when I went to bed, the rest of the Company being Harvest labourers and Tenants staid till 12

Geirdarddiad
Mae'n debyg mai "seren" (neu'r Lladin stellā + "gŵyl") yw tarddiad y gair, sy'n cryfhau'r syniad i'r seren ymddangos i'r Doethion ar y dydd hwn h.y. "seren-ŵyl". Mae'n ymddangos yn gyntaf yn y Gymraeg yng ngwaith Meilyr Brydydd yn y 12g: "Ystwyll ystyryws Dews defnyt..." Yn yr eglwys, weithiau defnyddir y gair "epiffani" sy'n tarddu o'r Groeg ἐπιφάνεια neu epiphanei ("ymddangosiad duwiol").

Gweler hefyd
Gŵyl San Steffan
Dydd Calan
Calendr Coligny
Gŵyl Fair y Canhwyllau: 2 Chwefror

Cyfeiriadau

Gwyliau Cristnogol
Ionawr
Nadolig
Y Dymestl

Erthygl am y ddrama yw hon. Gallai Y Dymestl gyfeirio at unawd Gymraeg glasurol hefyd.

Comedi gan William Shakespeare yw Y Dymestl neu Y Storm (Teitl gwreiddiol Saesneg: The Tempest).

Ymddangosodd cyfieithiad Cymraeg ohoni gan Gwyn Thomas yn 1996. Cafwyd trosiad arall gan Gwyneth Lewis yn 2012.

Argraffiadau Cymraeg 

 Y dymestl. Cyfieithiwyd gan Gwyn Thomas (Dinbych: Gwasg Gee, 1996).
 Y Storm. Cyfieithwyd gan Gwyneth Lewis (Cyhoeddiadau Barddas, 2012). ISBN 9781906396497

Dramâu Saesneg
Dramâu 1611
William Shakespeare
Gwylan (drama)

Un o brif ddramâu Anton Chekhov yw Gwylan (Rwseg Чайка, "Chayka").
Ymddangosodd y cyfieithiad Cymraeg ohoni gan W. Gareth Jones yn 1970.

Argraffiadau
Chekov, Anton. Gwylan. Cyfieithiwyd gan W. Gareth Jones (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1970).

Llenyddiaeth Rwseg
Dramâu 1896
Cwm Rhondda (emyn-dôn)

Emyn-dôn Gymreig boblogaidd iawn yw Cwm Rhondda, sy'n cael ei ystyried fel anthem answyddogol Cymru a genir ar nifer o achlysuron ar wahân i'r eglwys, gan gynnwys mabolgampau (yn enwedig ar y maes rygbi). Daw enw'r gân o le caiff ei chyfansoddi, sef Cwm Rhondda, yn dilyn arferiad i alluogi organyddion i adnabod tôn yn syth. Ysgrifennodd William Williams y testun (Arglwydd, arwain trwy'r anialwch) a chaiff ei ganu i alaw a gyfansoddodd John Hughes. Cred rhai i'r alaw gael ei hysgrifennu ar gyfer Cymanfa Ganu'r Bedyddwyr ym Mhontypridd yn 1905 ond dywed eraill ei bod wedi ei hysgrifennu i gyrddau arbennig yng Nghapel Rhondda, eglwys y Bedyddwyr, Trehopcyn, Pontypridd, yn 1907. Mae'n sôn am hanes yr Iddewon yn teithio o'r Aifft i Ganaan (stori Llyfr Exodus yn y Beibl). Weithiau canir geiriau Wele'n sefyll rhwng y myrtwydd gan Ann Griffiths. Mae fersiynau Saesneg o'r gân hefyd: Bread of Heaven (cyfieithiad o eiriau Williams, gan Peter Williams), Christ is Coming, a God of Grace and God of Glory.

Cyfeiriadau

Darllen pellach 
 Huw Williams. Rhagor o Donau a'u Hawduron (Llyfrau'r MC, 1969).

Dolenni allanol 

  BBC — h2g2 – Cwm Rhondda: The unofficial Welsh National Anthem
 walesonline.com – ffeil MIDI

Caneuon gwladgarol Cymreig
Emynau Cristnogol
Emyn-donau Cymreig
Actors Studio

Gweithdy drama enwog yn Efrog Newydd oedd Actors' Studio. Fe'i sefydlwyd gan y cyfarwyddwr ffilm Elia Kazan ac eraill yn 1947. Dan ei gyfarwyddwr Lee Strasberg (1901 - 1982), a ymunodd â'r brosiect yn 1950, daeth yn adnabyddus am ei bwyslais ar actio method (seiledig ar syniadau arloesol Stanislavsky).

Ymhlith yr actorion a gysylltir a'r Actors' Studio mae enwau James Dean, Marlon Brando a Rod Steiger yn sefyll allan.

Actorion a hyfforddiwyd yn Actors' Studio
 Alec Baldwin
 Marlon Brando
 Matthew Broderick
 Nicolas Cage
 Willem Dafoe
 James Dean
 Robert Duvall
 Laurence Fishburne
 Jane Fonda
 Andy Garcia
 Gene Hackman
 Tom Hanks
 Dustin Hoffman
 Dennis Hopper
 Ron Howard
 Holly Hunter
 Harvey Keitel
 Nicole Kidman
 Tommy Lee Jones
 John Malkovich
 Steve McQueen
 Julianne Moore
 Paul Newman
 Al Pacino
 Jacqueline Pearce
 Michelle Pfeiffer
 Sidney Poitier
 Julia Roberts
 Meg Ryan
 Susan Sarandon
 Gary Sinise
 Kevin Spacey
 Rod Steiger
 Sharon Stone
 Elizabeth Taylor
 Charlize Theron
 Meryl Streep
 Christopher Walken
 Bruce Willis
 Shelley Winters
 Renée Zellweger

Dolen allanol
  Gwefan swyddogol

Ffilm
Theatr
L'Orient-Le Jour

Papur newyddion annibynnol yn yr iaith Ffrangeg a gyhoeddir yn Libanus yw L'Orient-Le Jour.

Cafodd ei lawnsio ar 1 Medi, 1970, pan unwyd dau hen bapur newyddion Libanaidd, L'Orient (sefydlwyd yn Beirut yn 1923, gan Gabriel Khabbaz et Georges Naccache) a Le Jour (sefydlwyd yn 1935, gan Michel Chiha).

Mae'r colofnwyr rheolaidd yn cynnwys rhai o feddylwyr, haneswyr, llenorion a newyddiadurwyr mwyaf eu parch yn y Libanus gyfoes. Yn ogystal ag erthyglau ar wleidyddiaeth Libanus, y byd Arabaidd a'r byd ehangach, ceir tudalennau ar ddiwylliant, chwaraeon, yr economi, busnes, y llwyfan, y cyfryngau torfol, a hamdden.

Cyhoeddir L'Orient-Le Jour ym Meirwt. L’Orient-Le Jour yw'r unig bapur newydd Ffrangeg bellach yn Libanus a'r Lefant (ac eithrio'r Aifft). O ran ei werthiant, mae'n drydydd o blith holl bapurau Libanus (gan gynnwys papurau Arabeg a Saesneg).

Mae'r apapur yn aelod o'r Arab Press Network, rhwydwaith sy'n hyrwyddo gwasg gryf annibynnol yn y byd Arabaidd.

Dolen allanol
 Gwefan argraffiad ar-lein y papur

Beirut
Papurau newydd Libanus
Papurau newydd Ffrangeg
Pont Vasco da Gama

Pont sy'n croesi Afon Tagus (Afon Tejo) ger Lisbon ym Mhortiwgal yw Pont Vasco da Gama. Pont hwyaf Ewrop yw hi: ei hyd yw 17.2 km (10.7 milltir). Agorwyd y bont ar 29 Mawrth 1998, ddeufis cyn Expo 98. Mae'i enw yn dathlu pumcanmlwyddiant darganfyddiad ffordd dros y môr o Ewrop i India gan Vasco da Gama.

Lisbon
Vasco da Gama, Pont
John Griffith Williams

Llenor yn yr iaith Gymraeg oedd John Griffith Williams neu J.G. Williams (1915 - 1987), a aned yn Llangwnadl yn yr hen Sir Gaernarfon (Gwynedd).

Bywgraffiad
Saer coed oedd o wrth ei grefft. Gadawodd yr ysgol yn bymtheg oed a mynd i weithio fel prentis ar stad y Gwynfryn a Thalhenbont. Ar ôl yr Ail Ryfel Byd hyfforddodd yn athro yng Ngholeg yr Heath, Caerdydd. Ar ôl cyfnodau byr mewn ysgolion yng Nghaerdydd a'r Trallwng  fe'i penodwyd yn athro Gwaith Coed a Metel yn Ysgol Ramadeg Pwllheli yn 1952, ac yno y bu tan ei ymddeoliad yn 1976.

Llenor ei fro yw J.G. Williams yn anad dim, ond mae ei fro yn cynnwys holl ramant hanes Cymru a rhyfeddodau natur. Ei lyfr mwyaf adnabyddus yw'r hunangofiant telynegol Pigau'r Sêr (1969), sy'n digrifio ei blentyndod yn Llŷn ac Eifionydd a'r bywyd ar y stad wledig drwyadl Gymraeg.

Cafodd yr awdur ei garcharu yn ystod yr Ail Ryfel Byd am, yn ei eiriau ei hun yn ei gyfrol Maes Mihangel (1974), "wrthod cydnabod hawl Llywodraeth Lloegr i osod gorfodaeth filwrol ar Gymru."

Mae ei nofel hanesyddol Betws Hirfaen (1978) yn adrodd helyntion dyn ifanc o Eifionydd yng nghyfnod Owain Glyndŵr, pan losgwyd castell Cricieth. Cyhoeddodd yn ogystal astudiaeth gymharol o fersiynau gwahanol  o Rubayat Omar Khayyam.

Roedd hefyd yn arlunydd medrus ac ef a luniodd gloriau chwech o gyfrolau Islwyn Ffowc Elis, yn eu plith Cysgod y Cryman, yn ogystal â'r lluniau yn Cyn Oeri'r Gwaed.

Brawd iddo oedd Robin Williams.

Llyfryddiaeth
Pigau'r Sêr (Gwasg Gee, Dinbych, 1969)
Maes Mihangel (Gwasg Gee, Dinbych, 1974)
Betws Hirfaen (Gwasg Gee, Dinbych, 1978)
Omar (1981)

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1915
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymraeg
Marwolaethau 1987
Nofelwyr Cymraeg
Pobl o Eifionydd
Heddychiaeth

Egwyddor neu agwedd meddwl yw heddychiaeth sy'n gwrthod ac yn condemnio rhyfel a grym milwrol dan unrhyw amodau. Enw arall arni yw pasiffistiaeth. Mae rhywun sy'n credu mewn heddychiaeth yn heddychwr. Yn hytrach na rhyfela, cred yr heddychwr mai trafod a chyfslafaredd yw'r ffordd i ddatrys anghydfod ar bob lefel, boed hynny rhwng gwledydd neu unigolion.

Hen bennill
Ceir nifer o hen benillion sy'n sôn am gryfder heddychiaeth:

Da am dda sy'n dra rhesymol, 
Drwg am ddrwg sy'n anghristnogol,
Drwg am dda sydd yn gythreulig
Da am ddrwg sy'n fendigedig.

Gweler hefyd
 CND
 Heddychiaeth yng Nghymru
  Rhestr heddychwyr o Gymru

Dolenni allanol
  Fideo: "Israel Soldier - Palestinian Girl" Heddyches Americanaidd o dras Palesteinaidd yn ceisio atal milwyr IDF rhag saethu ar brotestwyr Palesteinaidd yn y Lan Orllewinol.

 
Heddwch
Mudiadau cymdeithasol
Theorïau gwleidyddol
Castell Dolforwyn

Castell Cymreig ger y Drenewydd ym Mhowys yw Castell Dolforwyn. Saif ar fryn isel mewn safle strategol yn hen gantref Cedewain yn ymyl Afon Hafren, gyferbyn â'r Drenewydd.

Hanes
Codwyd Castell Dolforwyn gan y Tywysog Llywelyn ap Gruffudd (Llywelyn II), yn y flwyddyn 1273 pan oedd ar anterth ei rym. Roedd tref fechan yn ymyl y castell a adeiladwyd ar yr un adeg â'r castell ei hun, mae'n debyg.

Cododd Llywelyn y castell fel datganiad gwleidyddol, yn hytrach nag am resymau milwrol amlwg. Roedd yn wynebu'r Drenewydd a oedd, gyda'i chastell, yn un o drefi Normanaidd pwysicaf y Mers, ac felly roedd yn ddatganiad eglur o hawliau Llywelyn fel Tywysog Cymru mewn ymateb i gyhoeddiad gan weision y Goron Seisnig nad oedd ganddo'r hawl i godi castell yn y cyffiniau.

Syrthiodd y castell yn fuan i'r Saeson yn rhyfel 1276-77; ymddengys na fu gan y tywysog unrhyw fwriad o wastraffu dynion ac adnoddau yno. Ildiodd y garsiwn i Henry Lacy a Roger Mortimer ar 31 Mawrth, 1276. Rhoddodd y Saeson y castell i'w cynghreiriad Gruffudd ap Gwenwynwyn o Bowys. Syrthiasai'r castell yn adfeilion erbyn diwedd y 14g.

Olion
Yn ôl rhestr a luniwyd yn 1322, roedd yr adeiladau o fewn y castell ei hun yn cynnwys capel, neuadd, Siambr Arglwyddes, cegin, bragdy a becws.

Nid oes llawer i'w weld ar y safle erbyn heddiw. Ambell lwyfan bridd yn unig a welir o'r dref. Ceir olion ward hirsgwar â llenfur o'i amgylch, tŵr crwn yn y pen gogledd-ddwyreiniol ac un hirsgawr arall yn y pen deheuol.

Cadwraeth a mynediad
Mae'r safle ym meddiant Cadw a cheir mynediad yn rhad ac am ddim. Mae'n gorwedd 3 milltir i'r gogledd-ddwyrain o'r Drenewydd a gellir ei gyrraedd ar hyd llwybr o fwthyn Yew Tree, i'r gorllewin o bentref bach Aber-miwl (map: SO 153 950).

Llyfryddiaeth
Richard Avent, Cestyll Tywysogion Gwynedd (Caerdydd, 1983)
Paul R. Davis, Castles of the Welsh Princes (Abertawe, 1988)

Dolen allanol
Cadw - Dolforwyn 

Adeiladau ac adeiladwaith 1273
Adeiladau rhestredig Gradd I Powys
Cadw
Dolforwyn
Dolforwyn
Aber-miwl

Pentref bach gwledig yng nghymuned Llandysul, Powys, Cymru, yw Aber-miwl (Saesneg: Abermule). Fe'i lleolir tua thair milltir i'r gogledd-ddwyrain o'r Drenewydd ar lan ddwyreiniol Afon Hafren, rhwng y dref honno a Threfaldwyn. Mae'r A483 yn mynd heibio i'r pentref a'r B4386 yn mynd drwyddo.

Fe'i gelwir yn "Aber-miwl" am fod Afon Miwl, sy'n codi yn y bryniau ar y ffin i'r de o'r Drenewydd, yn aberu yn Afon Hafren ar ôl pasio drwy'r pentref.

Ceir un ysgol gynradd yn y pentref (Ysgol Gynradd Aber-miwl; Ysgol Gynradd Dolforwyn cyn hynny), siop y pentref, maes carafanau, tai newydd a dwy dafarn.

Lladdwyd 17 o deithwyr mewn damwain trên ddifrifol ger y pentref ar 26 Ionawr 1921.

Yn ymyl y pentref saif olion Castell Dolforwyn, a godwyd gan y tywysog Llywelyn ap Gruffudd ym 1273.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Llandysul, Powys
Pentrefi Powys
Llandegla

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig yn Sir Ddinbych, Cymru, yw Llandegla () (hanesyddol: Llandegla-yn-Iâl). Fe'i lleolir ar groesffordd ar lôn yr A525, tua hanner ffordd rhwng Dinbych a Wrecsam. Enwir y pentref a'r plwyf ar ôl Sant Tegla.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Hanes 
Yn yr Oesoedd Canol, roedd Llandegla yn gorwedd yng nghwmwd Iâl, yn nheyrnas Powys, a dyna sut y cafodd ei enw gwreiddiol.

Tua'r flwyddyn 1149, codwyd castell mwnt a beili Tomen y Rhodwydd gan Owain Gwynedd, tua milltir a hanner i'r de-orllewin o safle'r pentref heddiw.

Mae adeilad yr eglwys bresennol yn dyddio o 1866 pan ailadeiladwyd yr hen eglwys ganoloesol bron yn llwyr. Gerllaw ceir Ffynnon Tegla a ystyrid yn ffynnon sanctaidd, iachaol.

Ffynnon Tegla
Saif ffynnon sanctaidd y Santes Tegla, ger Afon Alun y tu allan i'r pentref. Yn ôl dogfen a ysgrifennwyd yn yr 2g, roedd y Santes Tegla yn ddisgybl i Sant Pawl, ac roedd yn byw yn Iconium (Konya yn Nhwrci heddiw) ac roedd yn enwog am ei galluoedd iachaol; fe'i merthyrwyd yn 90 oed. Ni wyddys yn iawn sut y daethpwyd i anrhydeddu'r santes hon yn Ninbych, ond roedd Tegla Cymru, hefyd, yn enwog am iacháu clefyd o'r enw ‘Clwyf Tegla', neu'r epilepsi, gyda dŵr ei ffynnon. Arferai dioddefwyr gymryd rhan mewn defod gymhleth, sef ymdrochi yn y ffynnon, cerdded o'i chwmpas dair gwaith yn cario iâr (iâr ar gyfer dynes, ceiliog ar gyfer dyn) a chysgu o dan allor yr eglwys (gyda'r iâr), gan ddefnyddio'r Beibl yn obennydd. Teflid pinnau (a ddefnyddid i drywanau'r aderyn) i'r ffynnon ac, yn olaf, rhoddid pig yr iâr yng ngheg y claf. Trwy wneud hyn, trosglwyddid y ffitiau epileptig i'r iâr a oedd (fel y gellid disgwyl) yn gwanhau. Er iddynt gael eu condemnio gan awdurdodau'r eglwys, honnid bod y defodau hyn yn llwyddiannus yn aml, gan barhau hyd at oddeutu 1813.

Anrhydeddir Ffynnon y Santes Tegla yn flynyddol ar ei dydd gŵyl ym mis Medi. Nid yw ei nant byth yn rhedeg yn sych ac yn ystod cyfnod o sychder ym 1921 parhâi i ffrydio. Pan gloddiwyd y ffynnon ym 1935, daethpwyd o hyd i nifer o binnau, darnau arian ac offrymau eraill. yn 2018 roedd pedwar tamed o rhuban wedi'u gosod ar frigau'r goeden gerllaw.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion 
Edward Tegla Davies. Ganed y llenor yn y pentref yn 1880, yn fab i chwarelwr. Mae'r pentref a'r cylch yn gefndir ac ysbrydoliaeth i nifer o'i gyfrolau, gan gynnwys ei ysgrifau cofiannol yn y llyfrau Y Foel Faen a Rhyfedd o Fyd ac yn yr hunangofiant Gyda'r Blynyddoedd.

Oriel

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Ddinbych
 
Pentrefi Sir Ddinbych
Plwyfi Cymru
Y Winllan

Gweler hefyd Gwinllan.

Cylchgrawn y Wesleyaid Cymraeg ar gyfer plant oedd Y Winllan. Fe'i cyhoeddid o 1848 hyd 1965.

Hyd 1960 ymddangosodd y cylchgrawn yn fisol. Ar ôl hynny cafodd ei gyhoeddi yn ddeufisol hyd ei uno â chylchgronau crefyddol eraill yn y Gymraeg ar gyfer plant yn 1965 dan y teitl Antur.

Y golygydd cyntaf oedd Dr Thomas Jones, a ddewisodd yr enw. Yn yr 1870au John Evans (Eglwysbach) oedd wrth y llyw. Y llenor a gweinidog Edward Tegla Davies oedd y golygydd o 1920 i 1928.

Dros y blynyddoedd cyhoeddwyd gwaith sawl llenor yn Y Winllan yn cynnwys Edward Tegla Davies (Nedw, Y Doctor Bach, Rhys Llwyd Y Lleuad, Hen Ffrindiau, Stori Sam a Hunangofiant Tomi fel cyfresi cyn eu cyhoeddi yn llyfrau) a Kate Roberts (Deian a Loli a Laura Jones).

Cyfeiriadau
Eric Edwards, Yr Eglwys Fethodistaidd, Hanes Ystadegol (Gwasg Gomer, 1980)

Cylchgronau Cymraeg
Llên Cymru yn y 19eg ganrif
Llên Cymru yn yr 20fed ganrif
Llenyddiaeth plant Gymraeg
Sefydliadau 1848
Wesleyaeth
Llangwnnadl

Pentref bach yng nghymuned Tudweiliog, Gwynedd, Cymru, yw Llangwnnadl () (neu Llangwnadl). Saif ym mhen gorllewinol Llŷn tua milltir o'r môr rhwng Aberdaron a Nefyn ar ochr ogleddol pen eithaf penrhyn Llŷn. O'r pentref mae lôn gul yn arwain i lawr i Borth Golman ar lan bae agored traeth Penllech a'i draethau tywod braf.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Yr eglwys
Ymddengys fod yr enw presennol yn llygriad o'r enw 'Llangwynhoedl', sef llan y sant Gwynhoedl y dywedir bod ganddo gapel neu gell feudwy yno yn y 6g.

Mae'r eglwys bresennol yn dyddio o tua diwedd yr Oesoedd Canol ond mae'n cynnwys yn ei fur deheuol garreg fawr â cherflun o groes o fewn cylch arni, sy'n dyddio efallai o'r 6g. Cafodd yr eglwys ei hadnewyddu yn 1850 ond mae'n cadw rhai nodweddion a chofebion hynafol. Yn ôl traddodiad claddwyd y sant ei hun yn yr eglwys, neu ar ei safle, a cheir arysgrif ynddi mewn llythrennau Gothig sy'n darllen Ihc S Gwynhoydl iacet hic ("Mae Sant Gwynhoedl yn gorffwys yn yr eglwys hon").

Ar un adeg roedd gan yr eglwys hen gloch Geltaidd ond fe'i diogelir yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd bellach.

Enwogion
Roedd yr awdur  J.G. Williams (1915-1987) yn frodor o Langwnadl. Mae'n sôn am yr ardal yn ei hunagofiant arbennig Pigau'r Sêr.

Cyfeiriadau

Llŷn
Pentrefi Gwynedd
Oes y Seintiau yng Nghymru
Tudweiliog
Amgueddfa Cymru

Amgueddfa Cymru yw mam-gorff y rhwydwaith o amgueddfeydd cenedlaethol yng Nghymru a elwid gynt yn Amgueddfeydd ac Oriel Genedlaethol Cymru (neu Amgueddfa Genedlaethol Cymru).

Amgueddfeydd cenedlaethol Cymru
Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd (yr hen amgueddfa genedlaethol)
Amgueddfa Genedlaethol y Glannau (Abertawe)
Amgueddfa Lofaol Cymru (Y Pwll Mawr)
Amgueddfa Llechi Cymru (Llanberis)
Amgueddfa Lleng Rufeinig Cymru (Caerllion)
Amgueddfa Werin Cymru (Sain Ffagan, ger Caerdydd)
Amgueddfa Wlân Cymru (Dre-fach Felindre, ger Castellnewydd Emlyn)

Dolen allanol
 

 
Cymru
Amgueddfeydd Cymru
Cyrff a Noddir gan Lywodraeth Cymru
Sefydliadau Cymru
Brychan

Erthygl am y sant yw hon. Am y bardd o'r 19eg ganrif gweler John Davies (Brychan).

Pennaeth a thad i nifer o seintiau oedd Brychan (fl. 5g). Ystyrir ef yn sant weithiau gan fod cynifer o'i blant yn seintiau. Rhoes ei enw i  Deyrnas Brycheiniog yn ne-ddwyrain canolbarth Cymru. Ei ddygwyl yw 5 Ebrill.

Cyfarfu rhieni Brychan yn Iwerddon ar ôl i'w fam fynd yno er mwyn dianc rhag gaeaf arbennig o oer. Priododd Marchell ach Tewdrig (mam Brychan) a oedd yn bennaeth Llanfaes, ag Anlach ap Coronac, mab i bennaeth Gwyddelig, ar yr amod y byddai eu plant yn cael eu magu ar ei thir hi. Marchell oedd yn berchen Garth Madryn. Ganwyd Brychan, eu hunig plentyn, yng Ngarthmadrun tua'r flwyddyn 500 O.C. Ar ôl i Marchell farw etifeddodd Brychan ei thiroedd i'w trosglwyddo i'w ferched.

Disgynyddion
Roedd Brychan yn dad i bedwar ar hugain o ferched a tua 11 o feibion yn ôl y Cognatio de Brychan a ysgrifennwyd yn y 10g ond mae wedi'i seilio ar ddogfennau hŷn sydd ymhellach ar goll. Mae'r 'Cognatio' yn enwi ei ferched fel a ganlyn:

Arianwen, Rhiangar, Gwladys, Gwawr, Gwrgon, Nefydd, Lleian, Marchell, Meleri, Nefyn, Tutglid, Belyau, Ceinwen, Cynheiddon, Ceindrych, Clydai, Dwynwen, Eiluned, Goleudydd, Gwen, Ilud, Tybïe, Tudful, a Tangwystl.

Daeth y rhan fwyaf ohonynt yn seintiau gan sefydlu llannau yn ne a dwyrain Cymru'n bennaf. Yn ôl y Cognatio, ei fechgyn oedd:

Cynog, Rhun, Cledwyn, Arthen, Pabai, Rhain Dremrudd, Mathaiarn, Dingad, Cyflefwr, Berwyn a Rhawin. Cyfeirir at deulu ("llwyth") Brychan yn y Trioedd fel un o "dri llwyth seintiau Cymru", ynghyd â theuluoedd Caw (neu Coel) a Chunedda. Mae llawer o enwau eraill wedi ychwanegu at restrau "plant" Brychan. Maent fel arfer yn wyrion, yn wyresau neu'n or-wyrion iddo (e.e. Dyfnan, Dilig, Adwen, Mabon, Menefrida, Morwenna, Wenna a Gwenfyl). Mae hyn yn dilyn y patwrm arferol o 'Blant Adda' neu 'Deulu Abram Wood', am y disgynyddion.

Etifeddiaeth
Enwir nifer o eglwysi, yn y de a'r canolbarth yn bennaf, ar ôl Brychan a'i ddisgynyddion; bu Brycheiniog yn bwysig yn natblygiad Cristnogaeth Geltaidd. Disgrifiodd John Davies de-ddwyrain Cymru fel "meithrinfa'r Eglwys Geltaidd a chroth gweithgarwch a adfywiodd Ewrop." 

Ffurfwyd Brycheiniog fel cyngrhair rhwng rhai o feibion Brychan ar ôl ei farwolaeth er mwyn amddiffyn eu hunain rhag llwythau eraill.

Gweler hefyd
Rhestr o seintiau Cymru
Santesau Celtaidd 388-680

Cyfeiriadau

Cymry'r 5ed ganrif
Teyrnoedd Brycheiniog
Seintiau Cymru
Traed Mewn Cyffion

Clasur o nofel gan Kate Roberts yw Traed Mewn Cyffion, a gyhoeddwyd yn 1936.

Cychwynodd Kate ysgrifennu'r nofel yn dilyn marwolaeth ei brawd a'i gŵr. Mae'r nofel yn amlinellu'r ymdrech galed gan deulu o chwarelwyr ('Gruffydd' o Ffridd Felen) i gael dau ben llinyn ynghyd yn ardal y chwareli. Disgrifir bywyd yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf, y caledi a'r dioddefaint. I raddau, gellir dweud ei fod yn adlewyrchu personoliaeth Kate: chwerw a chaled.

Ceir sawl cyfieithiad i'r Saesneg ac yn eu plith y mae Feet in Chains gan Katie Gramich.

Gweler hefyd
Cyfieithiadau o'r Gymraeg

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Cyfres ddrama tair pennod yn seiliedig ar y nofel Traed Mewn Cyffion ar wefan Y Porth

Kate Roberts
Llyfrau Cymreig 1936
Nofelau 1936
Nofelau Cymraeg
Santes Canna

Merch i Tewdwr ap Emyr Llydaw oedd Canna.

Cymysgu gyda Santesau eraill 
Mae yn anodd bod yn sicr fod unrhyw llan wedi'i chysegru â hi, yn benodol, gan ei bod hi'n cael ei chymysgu gydag o leiaf tair santes arall: Ceinwen, Ceindrych a Chenhedlon - tair o ferched Brychan.

Dianc o Lydaw 
Dihangodd ei theulu o Lydaw ar ôl i Hoel gipio grym yno tua 546. Priododd â Sadwrn oedd yn berthynas iddi; (roedd yntau a'i deulu hefyd wedi dianc o Lydaw) a chawsant fab, Crallo. Buont yn byw am gyfnod yn ne Cymru ble sefydlasant Llansadwrn ger Llanymddyfri cyn ymgartrefu ym Môn a sefydlu Llansadwrn arall. Ar ôl marwolaeth Sadwrn prioddodd Canna eto, gydag Alltu Redegog a chawsant ddau o blant Eilian a Thegfan.

Mae Canna yn cael ei chysylltu gyda nifer o eglwysi ond gan fod y mwyafrif yn ne Cymru mae'n debyg y dylent cael ei chysylltu gyda rhai o ferched Brychan.

Yn eglwys Biwmares mae cerfluniau o Canna a Sadwrn a wnaethpwyd yn y 15g. Mae cerflun Canna yn dangos llyfr yn ei law, arwydd ei bod hi wedi addysu eraill, a ffon yn y llaw arall, sy'n ail-ddechrau tyfu brigau a dail.

Bu ei mab Eilian hefyd yn sant; cysylltir ef gyda Llaneilian ar Ynys Môn a Llaneilian-yn-Rhos ger Bae Colwyn.

Nid oes sôn amdani yn y traethodyn achyddol Bonedd y Saint (12g) nac ychwaith yn y Calendrau Cymreig .

Dethlir ei gŵyl ar 25 Hydref.

Cyfeiriadau

Cymry'r 6ed ganrif
Pobl o Forgannwg
Seintiau Cymru
Teyrnas Morgannwg
Merched y 6ed ganrif
Santesau Celtaidd 388-680