alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Môr-wennol y Gogledd

Mae Môr-wennol y Gogledd (Sterna paradisaea)  yn aelod o deulu'r Sternidae, y môr-wenoliaid. Mae'n teithio hyd at 19,000 km (12,000 o filltiroedd) o'r Arctig i'r Antarctig, sy'n golygu ei bod yn gweld mwy o olau dydd nag unrhyw anifail arall.

Mae Môr-wennol y Gogledd yn nythu o'r Arctig (yn Ewrop, Asia a Gogledd America i lawr cyn belled i'r de a Llydaw yn Ewrop a chyn belled a Massachusetts yn Unol Daleithiau America. Ar ôl nythu mae'n cychwyn tua'r de. Mae enghraifft o un aderyn a fodrwywyd fel cyw ar Ynysoedd Farne yn Northumberland yn Lloegr yn cyrraedd Melbourne, Awstralia yn hydref yr un flwyddyn, taith o 22,000 km (14,000 milltir) mewn tri mis. Amcangyfrifir fod pob Môr-wennol y Gogledd, ar gyfartaledd, yn teithio yn ystod ei bywyd bellter yr un faint a'r pellter o'r ddaear i'r lleuad.

Mae'n nythu gyda'i gilydd, weithiau filoedd ar y tro ger yr arfordir ac ar ynysoedd. Os daw unrhyw anifail neu fod dynol yn agos at y nyth mae'r adar yn barod iawn i ymosod, a gallant dynnu gwaed. Pysgod yw'r prif fwyd, ac mae'n plymio i'r môr i'w dal.

Gwyn yw'r rhan fwyaf o'r plu, gyda llwyd ar y cefn ac ar ran uchaf yr adenydd. Mae'r pig yn goch tywyll, yn wahanol i'r Fôr-wennol gyffredin sydd a phig mwy oren. Mae gan Fôr-wennol y Gogledd gynffon hirach a choesau byrrach hefyd. Mae rhwng 33 a 39 cm o hyd a 66–77 cm ar draws yr adenydd. Yn yr haf mae cap du ar y pen, ond yn y gaeaf mae'r talcen yn troi'n wyn.

Mae'n aderyn gweddol gyffredin ar arfordir Cymru yn yr haf. Ar Ynysoedd y Moelrhoniaid oddi ar arfordir Ynys Môn y mae'r nifer fwyaf yn nythu, tros 1,000 o barau fel rheol.

Môr-wenoliaid
Hwyaden gopog

Mae'r Hwyaden Gopog (Aythya fuligula) yn un o deulu'r hwyaid trochi ac yn aderyn niferus yn rhannau gogleddol Ewrop ac Asia.

Mae'r ceiliog yn aderyn hawdd ei adnabod, gyda plu du heblaw am yr ochrau, sy'n wyn. Mae'r pig yn llwydlas ac mae plu hir ar y pen sy'n rhoi ei enw i'r aderyn yma. Brown yw'r iar, gyda brown goleuach ar yr ochrau. Mae gan rai o'r ieir rywfaint o wyn o gwmpas bôn y pig.

Mae'n nythu ar lannau llynnoedd neu gorsydd lle mae digon o dyfiant i guddio'r nyth. Mae'n aderyn mudol lle mae'r gaeafau'n weddol oer, yn symud tua'r de neu tua'r gorllewin. Ambell dro gellir gweld cannoedd o adar gyda'i gilydd ar lynnoedd mawr yn y gaeaf.

Yng Nghymru mae cryn nifer yn nythu, a llawer mwy o adar yn symud i mewn i dreulio'r gaeaf.

Hwyaid
Clochdar y cerrig

Mae Clochdar y Cerrig (Saxicola rubicola) yn aelod o'r genws Saxicola sy'n gyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop, rhan o Ogledd Affrica a Thwrci.

Nid yw'n aderyn mudol fel rheol, ond mewn rhannau o'r byd lle mae'r gaeafau yn oer mae'n symud tua'r de neu'r gorllewin. Mae'n nythu ar wahanol fathau o dir diffaith lle mae llwyni yma ac acw, yn enwedig o gwmpas glan y môr.

Gellir adnabod Clochdar y Cerrig yn hawdd, yn enwedig y ceiliog gyda'i ben du, ei gefn du, ei wddf a'i fron oren a'i fol gwyn, gyda rhannau gwyn ar ochr ei wddf a'i adenydd. Nid yw'r iâr mor lliwgar; mae'n fwy brown a heb y rhannau gwyn. Pan mae'n hedfan, gellir ei adnabod trwy fod y gynffon yn fyrrach na chynffon y rhan fwyaf o'r adar bychain eraill. O ran maint, mae ychydig yn llai na'r Robin Goch.

Mae Clochdar y Cerrig yn aderyn cyffredin iawn yng Nghymru, yn enwedig o gwmpas glan y môr.
Cawr nwy

Planed wedi ei chyfansoddi o nwy yn bennaf, ac iddi graidd solet yw cawr nwy. Mae pedwar o blanedau Cysawd yr Haul yn gewri nwy, sef Neifion, Wranws, Sadwrn ac Iau.

 
Planedau
Stéphanie o Fonaco

Stéphanie o Monaco (ganwyd 1 Chwefror 1965 ym Monaco) merch ieuengaf Rainier III o Fonaco a Grace Kelly. Mae Stéphanie yn chwaer i dywysog Albert II o Fonaco.

Yn 1982 goroesodd hi'r ddamwain car a laddodd eu mam.

Yn y 1980au fe ddaeth hi'n gantores pop. Gafodd hi lwyddiant mawr gyda'r gân "Ouragan".

Yn 1995 priododd hi Daniel Ducuret.

Cantorion
Genedigaethau 1965
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Tywysogesau Monaco
Ysguthan

Mae'r ysguthan (ll. Ysguthanod; Lladin: Columba palumbus) yn aelod o deulu'r colomennod (y Columbidae). Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a gorllewin Asia. Yn y rhannau lle mae'r gaeafau yn arbennig o oer, megis gogledd a dwyrain Ewrop, mae'r sguthan, fel y'i gelwir ar lafar, yn aderyn mudol, yn symud tua'r de neu tua'r gorllewin. Yng ngorllewin a de Ewrop mae'n aros trwy'r flwyddyn.

Mae'r sguthan yn aderyn mwy na'r aelodau eraill o deulu'r colomennod sy'n gyffredin yn Ewrop, er enghraifft y Golomen wyllt, sydd tua 41 cm o hyd. Gellir ei hadnabod hefyd wrth y darn mawr gwyn ar y gwegil a'r plu gwyn ar yr adenydd. Mae'r gweddill o'r plu yn llwyd.

Mae'n nythu mewn coed, yn dodwy dau wy gwyn. Tu allan i'r tymor nythu mae'n ymgasglu yn heidiau, weithiau gannoedd neu hyd yn oed filoedd gyda'i gilydd. Mae eu bwyd yn wahanol fathau o blanhigion, yn enwedig grawn ac egin ieuanc, ac oherwydd hyn maent yn aml yn cael eu saethu gan ffermwyr.

Ffeithiau diddorol
Mae'r adar ifanc fel arfer yn hedfan ar ôl 33-34 diwrnod ac mae'r gynffon yn mesur tua 13.8 i 15 cm. [Llysieuyn|Llysiau]] yw rhan fwyaf o'u deiat.

Cyfeiriadau

Colomennod
Columbidae
Pibydd y mawn

Mae Pibydd y mawn (Calidris alpina) yn un o aelodau llai teulu'r rhydyddion. Mae'n un o'r rhydyddion mwyaf cyffredin.

Mae Pibydd y Mawn yn nythu yng ngogledd Ewrop, gogledd Asia o rhan ogleddol Gogledd America. Yn y gaeaf maent yn symud tua'r de. gyda'r adar sy'n nythu yn Ewrop ac Asia yn symud cyn belled ag Affrica a de-ddwyrain Asia, a'r adar sy'n nythu yng Ngogledd America hefyd yn symud tua'r de ac at yr arfordir.

Yn y gaeaf mae Pibydd y mawn yn ymgasglu'n heidiau, weithiau filoedd lawer o adar gyda'i gilydd ac yn bwydo ar lan y môr trwy chwilio yn y mwd am unrhyw anifeiliaid bychain sydd ar gael. Mae'n aderyn gweddol fychan, 17–21 cm o hyd a 32–36 cm ar draws yr adenydd. Yn yr haf mae'n hawdd ei adnabod, oherwydd fod y bol yn ddu, fel yr aderyn yn y llun. Yn y gaeaf mae'n rhaid bod yn fwy gofalus, gan fod y cefn yn llwyd a'r bol yn wyn, fel nifer o rydyddion eraill tua'r un maint. Mae'r coesau a'r pig yn ddu. Ceir nifer o is-rywogaethau, sy'n gwahaniaethu er enghraifft yn hyd y pig. Wrth hedfan, mae'n dangos llinell wen ar draws yr adenydd.

Mae'n nythu ar lawr ac yn dodwy rhwng dwy a chwech wy. Nifer gymharol fychan sy'n nythu yng Nghymru, weithiau ar lan y môr ond ran amlaf ar yr ucheldiroedd. Yn y gaeaf mae llawer yn heidio i'r traethau, ac fel rheol dyma'r mwyaf cyffredin o'r rhydyddion.

Rhydwyr
Tingoch

Mae'r Tingoch (Phoenicurus phoenicurus) yn aderyn bychan oedd yn arfer cael ei ddosbarthu fel aelod o deulu'r Turdidae on sy'n awr yn cael ei ystyried yn aelod o deulu'r Muscicapidae, y gwybedogion.

Mae'n aderyn eithaf cyffredin mewn rhannau o Ewrop yn yr haf. Mae'n aderyn mudol, yn gaeafu yng Ngogledd Affrica.

Gellir adnabod y ceiliog yn hawdd yn y tymor nythu. Mae'n aderyn lliwgar iawn gyda'r pen a'r cefn yn llwyd tywyll a'r gynffon a'r ochrau yn liw oren-frown. mae'r talcen yn wyn a llinell wen amlwg iawn uwchben y llygad. Nid yw'r iâr mor lliwgar gyda'r rhan fwyaf o'r plu yn frown, ond mae hithau hefyd yn dangos y lliw goch ar y gynffon a roes ei enw i'r aderyn. Mae tua 14 cm o hyd, tua'r un faint a Robin Goch.

Mae'r ceiliog yn cyrraedd i nythu yn Ebrill, ychydig o flaen yr iar. Ceir yr aderyn yma mewn coedydd, lle mae'n nythu mewn twll mewn coeden neu wal gerrig. Mae hefyd yn barod i ddefnyddio blychau nythu, fel yn y llun. Bydd yr iâr yn dodwy pump neu chwech o wyau glas golau.

Ystyrir y Tingoch yn un o adar nodweddiadol Cymru, yn enwedig yn y coedydd derw sy'n tyfu ar y llethrau.

Muscicapidae
Telor y Coed

Mae Telor y Coed (Phylloscopus sibilatrix) yn aelod o deulu teloriaid y dail, Phylloscopidae, ac yn aderyn cyffredin trwy ogledd a chanolbarth Ewrop ac mewn rhan o orllewin Asia.

Ceir Telor y Coed mewn coedwigoedd o wahanol fathau, lle mae'r goedwig yn weddol agored ond gydag ychydig o dyfiant is ar gyfer nythu. Mae'n aderyn mudol ac yn treulio'r gaeaf yn Affrica. Adeiledir y nyth yn agos i'r llawr mewn llwyni. Pryfed yw ei brif fwyd.

Mae yn aderyn ychydig yn fwy nag amrwyw o'r aelodau cyffredin eraill o'r genws Phylloscopus, megis y Siff Saff (P. collybita), rhwng 11 a 12.5 cm o hyd. Gellir ei adnabod trwy ei fod yn fwy gwyn ar y bol ac yn fwy melyn ar y fron, gyda llinell felen uwchben y llygad.

Yn aml y dull hawsaf o'i adnabod yw'r gân. Mae dwy fath o gân, syn aml i'w clywed gyda'i gilydd. Mae un yn swn fel chwibanu, "piiiiw, piiiiw, piiiiw" a'r llall yn gyfres o nodau sy'n disgyn.

Yn yr haf mae Telor y Coed yn aderyn pur gyffredin yng Nghymru, lle mae'n un o adar nodweddiadol y coedwigoedd derw ar y llethrau gyda'r Tingoch a'r Gwybedog Brith.

Coed
Isten, áldd meg a magyart

Anthem genedlaethol Hwngari yw Isten, áldd meg a magyart ("Duw, fendithio'r Hwngariaid").

Geiriau Hwngareg

Anthemau cenedlaethol
Hwngari
Llên Hwngari
Gwennol

Mae'r Wennol (Hirundo rustica), sy'n aelod o'r teulu Hirundinidae, y gwenoliaid, yn gyffredin trwy ran helaeth o Ewrop, Asia, Affrica a Gogledd a De America. Mae'n aderyn mudol, efallai y mwyaf adnabyddus o'r holl adar mudol.

Gellir adnabod y Wennol oddi wrth y gynffon hir gyda fforch ynddi, ac yn Ewrop y cefn glas tywyll, bol gwyn a mymryn o goch ar y gwddf, dyad thorch dywyll yn gwahanu'r coch a'r gwyn. Mae'r math yma yn nythu yn Ewrop a gorllewin Asia cyn belled i'r gogledd a'r Arctig, ac yn treulio'r gaeaf yn Affrica.

Mae'r is-rywogaeth yng Ngogledd America ychydig yn wahanol, gyda'r bol yn fwy coch a'r dorch dywyll yn llai. Mae'n nythu trwy Ogledd America ac yn gaeafu yn Ne America.

Yn yr Aifft mae is-rywogaeth H. r. savignii sydd yn fwy coch neu oren ar y bol ac sy'n aros yn yr un lle trwy'r flwyddyn. Yn Asia mae nifer o is-rywogaethau sydd hefyd yn fwy oren ar y bol na'r is-rywogaeth Ewropeaidd. Mae'r rhain yn gaeafu yn ne Asia a gogledd Awstralia.

Eu prif fwyd yw pryfed, sy'n cael eu dal trwy hedfan yn gyflym, weithiau'n uchel yn yr awyr ac weithiau dim ond modfeddi o'r llawr. Maent yn adeiladu nyth o fwd, gyda deunydd fel plu neu laswellt y tu mewn. Fel rheol maent yn nythu mewn adeiladau, er enghraifft beudai ac adeiladau fferm eraill neu o dan bontydd. Mae'r iâr yn dodwy 4 neu 5 wy.

Mae gweld y Wennol gyntaf yn y gwanwyn (yn y dyddiau diwethaf o Fawrth neu yr wythnos gyntaf o Ebrill yng Nghymru fel rheol) yn arwydd fod y gwanwyn wedi cyrraedd, ond fel y dywed y ddihareb Un Wennol ni wna wanwyn.

Hirundinidae
Siglen lwyd

Mae'r Siglen Lwyd (Motacilla cinerea) yn aelod o deulu'r Motacillidae, sy'n cynnwys y corhedyddion yn gystal a'r siglennod. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o  Ewrop a gogledd a chanol Asia, ynghyd â rhannau  o ogledd Affrica.

Yn y rhannau lle mae'r gaeafau'n oer mae'r Siglen Lwyd yn aderyn mudol, er enghraifft mae rhai adar o ogledd Asia yn gaeafu cyn belled ag India. Yng ngorllewin Ewrop nid yw'n symud ymhell, ond gall adar sy'n nythu ar yr ucheldiroedd dreulio'r gaeaf ar dir is. Mae'n nythu gerllaw afonydd a nentydd lle mae'r dŵr yn rhedeg yn weddol gyflym. Fel rheol mae'n dewis safle yn weddol agos i'r dŵr ar gyfer y nyth, ar unrhyw le addas ar graig neu bont. Mae'n dodwy o 3 i 6 wy.

Gellir adnabod y Siglen Lwyd yn weddol hawdd. Mae'n aderyn o 17 hyd 20 cm o hyd, ond mae'r gynffon hir yn rhan sylweddol o hyn. Mae'n siglo'r gynffon yn barhaus, sy'n gyfrifol am yr enw. Y Siglen Lwyd sydd a't gynffon hiraf o siglennod Ewrop. Mae'r aderyn yn llwyd ar y cefn ac yn felyn ar y bol, gyda gwddf du yn y tymor nythu.

Mae'r Siglen Lwyd yn aderyn cyffredin ar lawer o afonydd a nentydd Cymru, yn llawer mwy cyffredin na'r Siglen Felen sy'n edrych yn weddol debyg.

Motacillidae
1570au

15g - 16g - 17g
1520au 1530au 1540au 1550au 1560au - 1570au - 1580au 1590au 1600au1610au 1620au
1570 1571 1572 1573 1574 1575 1576 1577 1578 1579

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
Pab Grigor XIII
Pab Piws V
Brenhines Elisabeth I (Lloegr)
Brenin Siarl IX (Ffrainc)
Brenin Harri III (Ffrainc) (ers 1574)
Brenin Sigismund III (Gwlad Pwyl)
Ymerawdwr Ivan IV (Rwsia) ("Tsar" cyntaf)
Brenin Felipe II (Sbaen)
Brenin Ioan III (Sweden)
Brenin Frederic II o Ddenmarc a Norwy
Ymerawdwr Longqing (Tsieina)
Wanli (Tsieina) (O 1572)
Dan Brown

Awdur Americanaidd storïau iasoer yw Dan Brown (ganwyd 22 Mehefin 1964 yn Exeter, New Hampshire).

Nofelau 
 Digital Fortress (1997)
 Angels and Demons (2000)
 Deception Point (2001)
 The Da Vinci Code (2003)
 The Lost Symbol (2009)
 Inferno (2013)
 Origin (2017)

Genedigaethau 1964
Nofelwyr Americanaidd yr 20fed ganrif
Nofelwyr Americanaidd yr 21ain ganrif
Nofelwyr Americanaidd yn yr iaith Saesneg
Pobl a aned yn New Hampshire
Michael Palin

Digrifwr, actor, cyflwynydd teledu, ac awdur Seisnig yw Syr Michael Edward Palin (ganwyd 5 Mai 1943 yn Sheffield, Sir Efrog, Lloegr) sydd yn enwog am fod yn un o aelodau'r grŵp comedi Monty Python ac am ei raglenni teledu dogfen teithio.

Actorion ffilm Seisnig yr 20fed ganrif
Actorion ffilm Seisnig yr 21ain ganrif
Actorion ffilm Seisnig yn yr iaith Saesneg
Actorion teledu Seisnig yr 20fed ganrif
Actorion teledu Seisnig yr 21ain ganrif
Actorion teledu Seisnig yn yr iaith Saesneg
Cyflwynwyr teledu Seisnig yr 20fed ganrif
Cyflwynwyr teledu Seisnig yr 21ain ganrif
Cyflwynwyr teledu Seisnig yn yr iaith Saesneg
Cyn-fyfyrwyr Coleg y Trwyn Pres, Rhydychen
Digrifwyr Seisnig yr 20fed ganrif
Digrifwyr Seisnig yr 21ain ganrif
Digrifwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Dyddiadurwyr Seisnig
Genedigaethau 1943
Hunangofianwyr Seisnig yr 21ain ganrif
Hunangofianwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Llenorion plant Seisnig yr 20fed ganrif
Llenorion plant Seisnig yn yr iaith Saesneg
Llenorion teithio Seisnig yr 20fed ganrif
Llenorion teithio Seisnig yr 21ain ganrif
Llenorion teithio Seisnig yn yr iaith Saesneg
Monty Python
Pobl o Sheffield
Sgriptwyr teledu Seisnig
Lynne Truss

Awdur a newyddiadurwraig o Saesnes yw Lynne Truss (ganwyd 31 Mai 1955 yn Kingston upon Thames, Surrey).

Cychwynnodd ei gyrfa wrth olygu adran lyfrau The Listener, a daeth yn feirniad, colofnydd a gohebydd chwaraeon i The Times.

Ei gwaith enwocaf yw ei llyfr poblogaidd ar atalnodi, Eats, Shoots and Leaves (2003), sy'n ddoniol feirniadol o'r cam-atalnodi y mae'n ei weld o ddydd i ddydd. Yn 2005 cyhoeddodd llyfr yn trafod moesau yn yr un arddull o'r enw Talk to the Hand.

Llyfryddiaeth 
 With One Lousy Free Packet of Seed (Hamish Hamilton, 1994)
 Making the Cat Laugh: One Woman's Journal of Single Life on the Margins (Hamish Hamilton, 1995), colofnau o The Listener, The Times a Woman's Journal
 Tennyson's Gift (Hamish Hamilton, 1996)
 Going Loco (Review, 1999)
 Tennyson and his Circle (National Portrait Gallery, 1999)
 Eats, Shoots & Leaves: The Zero Tolerance Approach to Punctuation (Profile Books, 2003)
 Glued to the Goggle Box: 50 Years of British TV with Freeze-Frames by John Minnion and a Rewind by Lynne Truss (Checkmate, 2003)
 Talk to the Hand: The Utter Bloody Rudeness of Everyday Life (Profile Books, 2005)
 A Certain Age (Profile Books, 2007)
 The Girl's Like Spaghetti: Why, You Can't Manage Without Apostophes! (Profile Books, 2007), darluniwyd gan Bonnie Timmons
  Twenty-Odd Ducks: Why, Every Punctuation Mark Counts (Putnam Juvenil, 2008), darluniwyd gan Bonnie Timmons
 Get Her Off the Pitch: How Sport Took Over My Life (Fourth Estate, 2009)

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
  

Colofnwyr Seisnig
Genedigaethau 1955
Llenorion ffeithiol Seisnig yn yr iaith Saesneg
Newyddiadurwyr benywaidd Seisnig yr 20fed ganrif
Newyddiadurwyr benywaidd Seisnig yr 21ain ganrif
Pobl o Surrey
Boda tinwyn

Mae'r boda tinwyn (Circus cyaneus ) yn aderyn rheibiol sy'n nythu trwy'r rhannau gogledd o Ewrop, Asia a Gogledd America.

Yn y rhan fwyaf o'r ardaloedd lle mae'n nythu, mae'r boda tinwyn yn aderyn mudol, ond mewn rhai gwledydd lle nad yw'r gaeafau mor oer, megis Ffrainc ac Ynysoedd Prydain mae'n aros trwy'r flwyddyn. Mae'n nythu ar dir agored, yn aml ar yr ucheldiroedd. Ar lawr y mae'n adeiladu'r nyth, ac mae'n dodwy o bedwar i chwech wy.

Mae'r ceiliog yn aderyn hawdd ei adnabod, gyda'r rhan fwyaf o'r plu yn llwyd ay y cefn a rhan uchaf yr adenydd a blaen yr adenydd yn ddu, gyda darn gwyn uwchben y gynffon. Brown yw lliw yr iâr, ond gyda'r darn gwyn uwchben y gynffon sy'n rhoi ei enw i'r aderyn. Gellir ei weld yn aml yn hedfan yn isel dros dir agored gan ddav yr adenydd mewn ffurf V. Eu brif fwyd yw mamaliaid bychain ac adar.

Gan fod y boda tinwyn yn aml yn nythu ar rostiroedd gyda grug sy'n cael eu defnyddio ar gyfer saethu'r grugiar, a bod yr aderyn weithiau'n bwyta grugieir ieuanc, mae yn aml yn cael ei saethu gan giperiaid, er bod deddfau yn ei warchod yn y rhan fwyaf o wledydd. Efallai oherwydd hyn, nid yw'n aderyn cyffredin iawn. Mae tua 40 - 50 pâr yn nythu yng Nghymru, ac mae'r nifer wedi cynyddu yn ddiweddar.

Adar ysglyfaethus
Hwyaden frongoch

Mae'r Hwyaden frongoch (Mergus serrator) yn hwyaden ganolig o ran maint sy'n eithaf cyffredin ar afonydd a llynnoedd ar draws Ewrop, gogledd   Asia a Gogledd America.

Mae'r Hwyaden frongoch yn aderyn mudol yn y rhannau lle ceir gaeafau oer ond yn aros trwy'r flwyddyn yng ngorllewin Ewrop. Gellir adnabod y ceiliog yn hawdd; mae ganddo ben du gyda gwawr werdd, gwddf gwyn a bron gochaidd, cefn du a gwyn ar y bol. Mae gan yr iâr ben browngoch a'r gweddill o'r plu yn llwyd.

Eu prif fwyd yw pysgod bychain, sy'n cael eu dal trwy nofio o dan y dŵr, er eu bod hefyd yn bwyta llyffantod, pryfed neu unrhyw anifeiliaid bychain eraill sydd i'w cael yn y dŵr.

Mae'r Hwyden frongoch yn nythu ar lawr ar lan afonydd neu ar ynysoedd bychain mewn afonydd. Tu allan i'r tymor nythu maent yn casglu'n heidiau, yn aml mewn bae cysgodol ar y môr. Mae'n aderyn gweddol gyffredin ar afonydd Cymru yn yr haf.

Hwyaid
Paentio

Paentio, hefyd peintio, yw'r dull o roi lliw a glud ar arwyneb megis papur, cynfas neu wal. Caiff hyn ei wneud gan baentiwr; defnyddir y teitl hwnnw yn enwedig os mai dyna yw gyrfa'r person. Mae tystiolaeth i ddangos bod bodau dynol wedi bod yn paentio am chwe gwaith yr amser maent wedi bod yn ddefnyddio iaith ysgrifenedig.

Mae arlunio yn wahanol i baentio. Arlunio yw'r weithred o wneud marciau ar arwyneb gan roi pwysau neu symud rhyw fath o erfyn dros yr arwyneb.

 
Y celfyddydau plastig
Cyfryngau celf
Adloniant

Adloniant yw difyrrwch â'r bwriad i ddal sylw cynulleidfa. Gelwir y ddiwydiant sy'n cynnal adloniant yn y ddiwydiant adloniant. Difyrrwr ydy un sy'n difyrru.

Enghreifftiau o adloniant 
 Cerddoriaeth
 Chwaraeon
 Dawns
 Gamblo
 Hiwmor
 Radio
 Teledu

Gweler 
 Rhestr difyrrwyr enwog

 
Diwydiannau gwasanaethau
Diwylliant
Hamdden
Technoleg

Cysyniad eang sy'n ymwneud â defnydd a gwybodaeth rhywogaeth ynglŷn ag offer a chrefftau, a sut mae'n effeithio ar allu rhywogaeth i reoli ac addasu i'w hamgylchedd, yw technoleg. Yn y gymdeithas ddynol, mae'n ganlyniad o wyddoniaeth a pheirianneg. Daw'r term o'r gair Groeg τέχνη (techne, sef "crefft") a'r olddodiad Cymraeg "-eg" ("astudiaeth"). Gall technoleg gyfeirio at ddefnyddiau materol sydd o ddefnydd i ddynoliaeth, megis peiriannau, caledwedd neu daclau, ond gall y cysyniad cynnwys themâu ehangach hefyd, yn cynnwys systemau, cyfundrefnau, a thechnegau.

 
Gwyddoniaeth
Tylluan wen

Am y ffilm o'r un enw, gweler Tylluan Wen (ffilm)

Mae'r Dylluan Wen (Tyto alba) yn aelod o deulu'r Tytonidae, yn wahanol i'r rhan fwyaf o ddylluanod, sydd yn y teulu Strigidae. Gyda'i ddosbarthiad byd-eang bron, heblaw gogledd Asia a'r Antarctig, mae'n aderyn adnabyddus iawn, er nad yw'n arbennig o gyffredin yn y rhan fwyaf o wledydd.

Caiff ei henw o'r ffaith ei bod yn edrych yn wyn, gyda bol gwyn at yr is-rywogaeth Ewropeaidd T. a. alba, tra mae'r cefn yn liw llwyd-frown golau. Lliw mwy oren sydd ar fol yr is-rywogaeth yn Asia, T. a. guttata Mae'n 33–39 cm o hyd a 80–95 cm ar draws yr adenydd. Mae'r alwad yn sgrech annaearol - y Dylluan Frech sy'n galw Twhit - tyhw, nid y Dylluan Wen.

Y prif fwyd yw mamaliaid bychain, er enghraifft llygod, sy'n cael eu hela ar dir agored, yn y nos fel rheol. Bwyteir llyffantod a phryfed hefyd. Maent yn aml yn nythu mewn adeiladau ffermydd megis hen feudai, ac oherwydd eu bod yn bwyta llygod a llygod mawr mae ffermwyr fel rheol yn eu croesawu.

Wen
Tylluan frech

{{Blwch tacson
| enw = Tylluan Frech
| delwedd = Strix aluco (Linnaeus, 1758).jpg
| maint_delwedd = 200px
| image_caption = 
| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Strigiformes
| familia = Strigidae
| genus = Strix
| species = S. aluco
| enw_deuenwol = Strix aluco
| awdurdod_deuenwol = Linnaeus, 1758
}}

Mae'r Dylluan Frech' yn aelod o deulu'r Strigidae, fel y rhan fwyaf o ddylluanod. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a de Rwsia.

Tylluan ganolig o ran maint yw'r Dylluan Frech, 37–43 cm o hyd a 81–96 cm ar draws yr adenydd. Mae'n byw ar lygod yn bennaf, ond gall ladd anifeiliaid o faint llygod mawr ar adegau. Nid yw'n aderyn mudol ac anaml y gwelir un yn ystod y dydd, gan nad yw'n dod allan i hela nes iddi dywyllu.

Ceir y Dylluan Frech mewn coedydd ac mae'n nythu mewn tyllau mewn coed. Pan mae'n nythu'n barod i ymosod ar bobl i amddiffyn y nyth, a gall dynnu gwaed. Dyma'r ddylluan sy'n gwneud y sŵn Tyhwit tyhŵ, ond mewn gwirionedd mae hwn yn gyfuniad o ddwy alwad, Tyhwit gan yr iâr a tyhŵ'' gan y ceiliog.

Frech
Tylluan glustiog

{{Blwch tacson
| enw = Tylluan Glustiog
| delwedd = Asio flammeus -Fazenda Campo de Ouro, Piraju, Sao Paulo, Brasil-8.jpg
| maint_delwedd = 200px
| neges_delwedd = 
| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Strigiformes
| familia = Strigidae
| genus = Asio
| species = A. flammeus| enw_deuenwol = Asio flammeus| awdurdod_deuenwol = (Pontoppidan, 1763)
}}

Mae'r Dylluan Glustiog (Asio flammeus''') yn aelod o deulu'r Strigidae, fel y rhan fwyaf o dylluanod. Mae'n aderyn cyffredin neu gweddol gyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop, Asia, Gogledd America a De America.

Mae'r Dylluan Glustiog yn aderyn mudol i raddau, yn symud tua'r de yn y gaeaf o'r rhannau lle mae'r gaeafau'n oer. Mae hefyd yn bsarod i grwydro os yw bewyd yn brin.

Adeiledir y nyth ar lawr ar dir agored, rhostir fel rheol. Ma'n dodwy 3 neu 4 o wyau fel rheol, ond os oes digon o fwyd ar gael gall ddodwy hyd at ddwsin. Mae'n hela mamaliaid bychain, yn enwedig gwahanol fathau o lygod, dros dir agored, ond gall fwyta adar hefyd. Gellir gweld y dylluan yma yn hela yn ystod y dydd, yn wahanol i'r rhan fwyaf o'r tylluanod.

Mae'r Dylluan Glustiog rhwng 34 a 42 cm o hyd a 90–105 cm ar draws yr adenydd; mae'r adenydd yn edrych yn hir o'u cymharu a maint yr aderyn. Mae'r plu yn frown gan mwyaf, ac yn oleuach ar y bol. Un ffordd o wahaniaethu rhwng y dylluan yma a't Dylluan Gorniog, sy'n medru edrych yn debyg iawn, yw fod gan y Dylluan Glustiog lygaid melyn, tra mae llygaid y Dylluan Gorniog yn oren. Fel rheol nid yw'r "clustiau", sy'n blu hirach o gwmpas y clustiau mewn gwirionedd, yn amlwg iawn, ond maent yn cael eu codi os oes ar y dylluan eisiau gwrando ar rywbeth.

Yng Nghymru mae nifer cymharol fychan o'r dylluan yma yn nythu, yn yr ucheldiroedd fel rheol. Yn y gaeaf mae'r rhain yn dod i lawr i dir isel, yn aml gerllaw'r môr, ac mae rhai adar o wledydd eraill yn ymuno â hwy.

Glustiog
Sam Cooke

Canwr Americanaidd oedd Sam Cooke (22 Ionawr 1931 – 11 Rhagfyr 1964).

Cafodd ei eni yn Clarksdale, Mississippi, yn fab i'r Parch. Charles Cook.

Caneuon 
 "You Send Me" (1957)
 "Wonderful World" (1960)
 "Chain Gang" (1960)
 "Twistin' the Night Away" (1962)
 "Another Saturday Night" (1963)
 "Shake" (1965)

Albymau
 Songs by Sam Cooke (1957)
 Encore (1958)
 Tribute to the Lady (1959)
 Hit Kit (1959)
 The Wonderful World of Sam Cooke (1960)
 Cooke's Tour (1960)
 Swing Low (1960)
 My Kind of Blues (1961)
 Twistin' the Night Away (1962)
 Mr. Soul (1963)
 Night Beat (1963)
 Ain't That Good News (1964)

Plant 
 Linda Womack

Cantorion Affricanaidd-Americanaidd
Genedigaethau 1931
Marwolaethau 1964
Hemel Hempstead

Tref yn Swydd Hertford, Dwyrain Lloegr, yw Hemel Hempstead. Fe'i lleolir mewn ardal di-blwyf yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Dacorum. Saif ar yr afonydd Gade a Bulbourne. 

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Hemel Hempstead boblogaeth o 94,932.

Mae Caerdydd 190.5 km i ffwrdd o Hemel Hempstead ac mae Llundain yn 36 km. Y ddinas agosaf ydy St Albans sy'n 9 km i ffwrdd.

Bu ffrwydriad difrifol mewn storfa danwydd Buncefield yn agos at y dre ar 11 Rhagfyr 2005, pan gafodd 43 o bobl niweidio.

Cyfeiriadau

Bwrdeistref Dacorum
Trefi Swydd Hertford
Myanmar

Gwlad yn ne-ddwyrain Asia yw Undeb Myanmar neu Myanmar (hefyd cyn i 1989 Undeb Myanmar neu Myanmar (hefyd Byrma neu Bwrma)). Mae'n ffinio â Bangladesh i'r gorllewin, India i'r gogledd-orllewin, Gweriniaeth Pobl Tsieina i'r gogledd-ddwyrain, Laos i'r dwyrain a Gwlad Tai i'r de-ddwyrain. Mae llywodraethau milwrol yn rheoli'r wlad ers 1962.

Daearyddiaeth 

Lleolir Myanmar rhwng Bangladesh a Gwlad Tai, â Tsieina i'r gogledd ac India i'r gogledd-orllewin, efo arfordir ar Bae Bengal a'r Môr Andaman. Mae gan y wlad gyfanswm arwyneb o 678,500 km² (261,970 mi sg.), gyda bron ei hanner yn goedwig neu goetir. Yn dopograffegol, ar ei ffiniau â India a Tsieina yn y gorllewin mae gan y wlad fynyddoedd sy'n amgylchynu iseldir canolog o gwmpas Afon Ayeyarwady, ac sy'n ffurfio delta ffrwythlon lle mae'n llifo i'r môr. Mae rhan fwyaf  poblogaeth y wlad yn byw yn yr iseldir canolog yma.

Hanes

Gwleidyddiaeth

Diwylliant

Economi

Dolenni allanol 
 Cymorth Cristnogol yn y wlad (Ffeil PDF)

 
Gwledydd Asia
Gwledydd De Asia
Gylfinbraff

Mae'r Gylfinbraff (Coccothraustes coccothraustes) yn perthyn i'r teulu Fringillidae. Mae'n aderyn bach sy'n nythu ar draws Ewrop a gogledd Asia.

Nid yw'r Gylfinbraff yn aderyn mudol fel rheol, ond mae adar o ogledd Asia yn symud tua'r de yn y gaeaf. Mae'n nythu mewn coedwigoedd llydanddail gyda choed mawr, hynafol, neu lle mae cymysgedd o goed a chaeau. Hadau a cherrig ffrwythau yw ei brif fwyd; mae'n arbennig o hoff o gerrig ceirios ac mae'n un o'r ychydig o adar sy'n medru eu bwyta.

Fel rheol nid yw'r aderyn yma yn ymgasglu'n heidiau, ond yn aml mae cryn nifer o adar yn casglu at ei gilydd gyda'r nos i glwydo. Mae'n aderyn mwy na'r rhan fwyaf o'r llinosiaid, 16.5–18 cm o hyd. Gellir ei adnabod yn hawdd o'r pig, sy'n llawer mwy na phig unrhyw un arall o deulu'r llinosiaid. Mae'r pen yn oren-frown gyda du ar draws y llygad ac ar y fron, brown ar y cefn ac oren ar y bol. Wrth hedfan mae'n dangos llawer o wyn ar yr adenydd ac ar flaen y gynffon, ac mae'r gynffon yn fyrrach na'r rhan fwyaf o adar sydd tua'r un faint.

Nid yw'n aderyn cyffredin iawn yng Nghymru, ond gellir gweld cryn nifer yn mynd i glwydo mewn rhai lleoedd. Yn aml mae o gwmpas mynwentydd gyda choed yw yn le da i edrych amdano.

Fringillidae
Amwythig

Tref a phlwyf sifil yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw Amwythig (hefyd Yr Amwythig, ar lafar yn bennaf; hen ffurf: Mwythig; Saesneg: Shrewsbury). Amwythig yw tref sirol a chanolfan weinyddol awdurdod unedol Swydd Amwythig, sy'n llai na'r sir seremonïol. Mae Afon Hafren yn llifo trwy'r dref.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 71,715.

Hanes
Awgrymir Amwythig fel safle Pengwern, llys brenhinoedd teyrnas Powys cyn i'r deyrnas honno golli ei thir yn y dwyrain i Mersia, ond does dim sicrwydd am hynny.

Codwyd castell ar y safle gan y Normaniaid yn 1070. Ymwelodd Gerallt Gymro ag Amwythig yn ystod ei daith trwy Gymru yn 1188. Cipiwyd Amwythig gan Lywelyn Fawr yn 1215, ac eto yn 1234.

Ar 28 Mehefin 1283 galwodd Edward I o Loegr ei senedd i gyfarfod yn Amwythig i farnu Dafydd ap Gruffudd, Tywysog Cymru a brawd Llywelyn Ein Llyw Olaf. Ar 30 Medi dedfrydwyd Dafydd i farwolaeth am deyrnfradwriaeth. Cafodd ei ddienyddio yn Amwythig ar 3 Hydref trwy ei grogi, ei ddiberfeddu a'i chwarteru.

Mae'r dref yn enwog am ei hysgol ramadeg i fechgyn a agorodd yn 1552; mae'r gwyddonydd Charles Darwin a'r bardd Syr Philip Sydney yn gyn-ddisgyblion. Hi oedd yr unig le lle ceid gwasanaeth trên uniongyrchol o dde-ddwyrain, de-orllewin, canolbarth a Gogledd Cymru.

Adeiladau a chofadeiladau
Mae llawer o adeiladau hanesyddol yn y dref:

Abaty Amwythig
Castell Amwythig
Eglwys Sant Julian
Eglwys y Forwyn Fair
Gwesty'r Llew
Hen Neuadd y Farchnad
Llyfrgell Amwythig

Cysylltiadau Cymreig

Y wasg Gymraeg yn Amwythig
Symudodd Thomas Jones (1648 - 1713) yr almanaciwr ei wasg o Lundain i Amwythig yn 1695 i gyhoeddi llyfrau Cymraeg. Am tua 70 o flynyddoedd ar ôl hynny Amwythig oedd canolfan y fasnach lyfrau Cymraeg (dim tan 1718 y cafwyd y wasg drwyddedig gyntaf yng Nghymru).

Ar ddiwedd y 18fed ganrif roedd gan Stafford Prys wasg yn y dref. Ei gyhoeddiad mwyaf uchelgeisiol efallai oedd y flodeugerdd Gymraeg Gorchestion Beirdd Cymru (1773).

Enwogion
Rhisiart, dug Efrog (1473-?1483)
Syr Humphrey Mackworth (1657–1727), uchelwr
Frederick Oakeley (1802-1880), canon ac awdur
Charles Darwin (1809-1882), naturiaethwr 
Emyr Estyn Evans (1905-1989), archeolegydd
Malcolm Pryce (g. 1960), nofelydd

Gweler hefyd
Brwydr Amwythig
Gorsaf reilffordd Amwythig
Shrewsbury Town F.C.
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  "Gwlad Darwin" - Gwasanaeth Amgueddfeydd Amwythig 
  Cyngor Bwrdeistref Amwythig & Atcham 
  Gwybodaeth i ymwelwyr

Oriel

 
Awdurdod unedol Swydd Amwythig
Plwyfi sifil Swydd Amwythig
Trefi Swydd Amwythig
Benito Mussolini

Roedd Benito Amilcare Andrea Mussolini (29 Gorffennaf 1883 - 28 Ebrill 1945) yn wleidydd Eidalaidd ddaeth yn arweinydd plaid y Ffasgwyr yn yr Eidal pan y'i ffurfiwyd yn 1919. Daeth yn brifweinidog yr Eidal yn 1922. Rheolodd y wlad fel unben. Yn 1940 ymunodd yr Eidal dan arweinyddiaeth Mussolini yn yr Ail Ryfel Byd ar ochr Adolf Hitler. Fe'i lladdwyd gan wrthryfelwyr Eidalaidd yn Ebrill 1945.

Hanes 
Dechreuodd Mussolini ar ei yrfa wleidyddol fel sosialydd brwd, ond cefnogodd ymuno'r Eidal yn y Rhyfel Byd Cyntaf a chafodd ei fwrw allan o Blaid Sosialaidd mewn canlyniad yn 1915. Yn 1919 ffurfiodd y Fasci di combattimento (Y Crysau Duon). Daeth i rym ar ôl arwain ymdaith y Crysau Duon i Rufain yn 1922. Bu'n brif weinidog hyd 1924 pan lofruddwyd Giacomo Matteoti a datganodd ei hun yn unben ar yr Eidal dan y teitl Il duce ('Yr Arweinydd').

Fel Il duce roedd ei lywodraeth yn mwynhau cefnogaeth boblogaidd ar y dechrau. Cyflwynodd raglenni o waith cyhoeddus, gosododd drefn ar y wlad yn dilyn anhrefn ac ansicrwydd y cyfnod ôl-Ryfel, a adferodd freintiau'r Eglwys Gatholig Rufeinig. Dyma'r dyn "a wnaeth y trenau redeg ar amser". Cododd sawl adeilad a chofeb rhwysgfawr yn yr arddull Neo-Glasurol, wedi'u ysbrydoli gan 'fawredd' yr Ymerodraeth Rufeinig. Ond roedd yn llawdrwm iawn ar unrhyw wrthwynebiad gwleidyddol hefyd a dioddefodd nifer o Eidalwyr am eu daliadau dan ei lywodraeth a chreulondeb brwnt y Crysau Duon.

Ceisiodd ymestyn grym yr Eidal a sefydlu ei hawdurdod yn Affrica. Anfonodd fyddin i oresgyn Ethiopia yn 1935. Yn 1936 ffurfiodd gynghrair gydag Adolf Hitler a'r Natsïaid a alwyd yn Echel Rhufain-Berlin. Yn 1939 cipiodd Albania a phan dorrodd yr Ail Ryfel Byd allan cyhoeddodd ryfel yn erbyn Prydain a Ffrainc ym Mehefin 1940. Ond roedd y rhyfel yn drychinebus i'r Eidal a chafwyd colledion mawr yng Libia, Corn Affrica a Gwlad Groeg. Pan oresgynodd y Cynghreiriaid ynys Sisili yn 1943, gorfodwyd Mussolini i ymddeol o rym gan Gyngor Mawr y Blaid Ffasgaidd. Ffoes o Rufain i ogledd yr Eidal lle sefydlodd weriniaeth ffasgaidd newydd dan nawdd yr Almaenwyr. Cafodd ef a'i fistres Clara Petacci eu dal gan y partisanwyr a'u dienyddio. Crogwyd eu cyrff mewn sgwar ym Milan cyn eu claddu. Roedd unbennaeth Mussolini ar ben.

Genedigaethau 1883
Marwolaethau 1945
Ffasgwyr Eidalaidd
Gwleidyddion Eidalaidd
Hanes yr Eidal
Prif Weinidogion yr Eidal
Unbeniaid
Ji-binc

Mae'r Ji-binc (Fringilla coelebs) yn perthyn i'r teulu Fringillidae. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop, rhannau o orllewin Asia a gogledd-orllewin Affrica.

Mae'n nythu mewn coedydd neu gymysgedd o goedydd a chaeau. Adeiledir y nyth mewn coeden, ac mae'n dodwy tua chwech wy. Nid yw'n aderyn mudol fel rheol, ond yn y rhannau hynny lle mae'r gaeafau'n oer mae'n symud tua'r de a thua'r gorllewin. Tu allan i'r tymor nythu gall yngasglu yn heidiau o gannoedd ambell dro.

Mae'r ceiliog yn aderyn cyfarwydd a hawdd ei adnabod, gyda chap llwyd ar y pen a'r fron a'r bol yn binc neu goch. Nid yw'r iâr mor lliwgar, gyda'r plu yn llwydfrown yn bennaf, ond mae'n dal yn hawdd ei hadnabod. Mae'r Ji-binc rhwng  14 a 16 cm o hyd. Hadau yw'r prif fwyd, ond mae'r cywion yn cael eu bwydo ar bryfed.

Daw'r enw Ji-binc o alwad yr aderyn. Mae'r gân hefyd yn adnabyddus. Mae'r Ji-binc yn un o adar mwyaf cyffredin Cymru.

Fringillidae
Nico

Mae'r Nico (Carduelis carduelis) yn perthyn i'r teulu Fringillidae. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop ac Asia.

Nid yw'r Nico yn aderyn mudol yn y rhannau lle mae'r gaeafau'n weddol gynnes, ond mae adar o'r gogledd yn symud tua'r de a'r gorllewin yn y gaeaf. Mae'n aderyn gweddol fychan, 12-13.5 cm o hyd ac yn pwyso rhwng 16 a 22 gram. Nid oes gwahaniaeth rhwng y ddau ryw; mae gan y ddau wyneb coch, du a gwyn ar y gweddill o'r pen, brown ar y cefn a gwyn ar y bol, gydag adenydd du a melyn.

Hadau yw eu brif fwyd, yn enwedig hadau bychain, er enghraifft hadau ysgall, ond maent hefyd yn dal pryfed i fwydo'r cywion. Maent yn nythu mewn coed gweddol uchel ac yn dodwy o 4 i 6 ŵy. Yn y gaeaf maent yn aml yn ymgasglu'n heidiau, weithiau gyda llinosiaid eraill. Mae'r Nico yn aderyn cyffredin ac adnabyddus yng Nghymru.

Fringillidae
Gwrth-Ddiwygiad

Mudiad o fewn yr Eglwys Gatholig wedi'i ymgysegredu i frwydro yn erbyn canlyniadau'r Diwygiad Protestannaidd a'u dadwneud trwy ddiwygio camarferion yn yr Eglwys a dileu heresïau, ac ati, oedd y Gwrth-Ddiwygiad (neu'r Gwrth-Ddiwygiad Catholig). Gellid dadlau iddo ddechrau'n ffurfiol gyda Chyngor Trent (1545 - 1563), a agorwyd gan y Pab Pawl III yn unswydd er mwyn atgyfnerthu'r Eglwys yn wyneb y datblygiadau chwyldroadol yng ngwledydd Protestannaidd gogledd Ewrop.

Roedd ceisio adfer "Yr Hen Ffydd" yn y gwledydd Protestannaidd newydd, fel Lloegr, Cymru, Yr Iseldiroedd a gwladwriaethau gogledd Yr Almaen yn rhan ganolog o'i strategaeth.

Roedd y Gwrth-Ddiwygiad ar ei anterth yn ail hanner yr 16g ond parhaodd hyd ganol y ganrif olynol. Gwelwyd sefydlu Cymdeithas yr Iesu (y Jeswitiaid) a'i datblygu i fod yn gorff cenhadol a anfonai offeiriad i bob rhan o'r byd, o Beriw i Tsieina a Siapan, ymestyn y Chwil-lys i wledydd eraill fel Sbaen a'r Amerig, a cheisio adfer bywyd ysbrydol a seiliau athronyddol yr Eglwys.

Ar waethaf yr erlid dan Elisabeth I, brenhines Lloegr ceisiodd y Catholigion wrthsefyll Protestaniaeth. Roedd angen cael cenhadon cyfrinachol i efengylu yng Nghymru a Lloegr. Mewn canlyniad sefydlwyd Coleg Douai yn Ffrainc i'w hyfforddi.

Gweler hefyd 
 Y Gwrthddiwygwyr Cymreig

 
Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Hanes Ewrop
Cristnogaeth
Coleg Douai

Sefydlwyd Coleg Douai yn Douai, gogledd Ffrainc, er mwyn sicrhau y byddai cyflenwad o offeiriaid ar gael i weithio yn y dirgel yng Nghymru a Lloegr adeg yr erledigaeth yn nheyrnasiad Elisabeth y Cyntaf. Credir i tua 100 o Gymry fynychu'r coleg yn oes Elisabeth. un o sefydlwyr y coleg (yn 1606-7), a phrior cyntaf y coleg oedd John Roberts.

Mynach Benedictaidd a merthyr Catholig Cymreig oedd John Roberts (1576 - 10 Rhagfyr 1610). Dethlir ei ddydd gŵyl ar 25 Hydref. Pan oedd ym Mharis, trodd yn Babydd, ac aeth i astudio i Goleg Jeswitaidd Sant Alban, Valladolid.

Cristnogaeth
Hanes Ffrainc
Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Pila gwyrdd

Mae'r Pila gwyrdd (Carduelis spinus) yn perthyn i'r teulu Fringillidae. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop, gorllewin Rwsia a rhan o ddwyrain Asia.

Nid yw'r Pila gwyrdd yn aderyn mudol yn y rhannau lle mae'r gaeafau'n weddol gynnes, ond mae adar o'r gogledd yn symud tua'r de a'r gorllewin yn y gaeaf. a'r adar o ddwyrain Asia yn gaeafu yn Tsieina. Mae'n aderyn gweddol fychan, 11.5-13.5 cm o hyd. Mae'r cefn yn llwydwyrdd a'r bol yn llwyd gyda marciau gwyn, yr adenydd yn ddu dyda bar melyn amlwg ar eu traws a'r gynffon yn ddu gydag ochrau melyn. Mae pen a bron y ceiliog yn felyn gyda chap du, tra mae'r iâr yn llwydwyrdd ar y pen.

Adeiledir y nyth mewn coeden fel rheol, ac mae'n aderyn nodweddiadaol o goedwigoedd bytholwyrdd. Hadau yw'r bwyd fel rheol, ac mae'n arbennig o hoff o hadau Gwernen a Bedwen, ond mae hefyd yn dal pryfed i fwydo'r cywion. Yn y gaeaf mae'n aml yn ymgasglu'n heidiau.

Mae'n aderyn cyffredin yng Nghymru, lle mae wedi cynyddu'n sylweddol yn stod yr 50 mlynedd diwethaf.

Fringillidae
Cymuned (mudiad)

Mae Cymuned yn fudiad Cymreig sy'n ymgyrchu dros hawliau cymunedau Cymreig, yn enwedig y rhai Cymraeg eu hiaith. Yn benodol mae wedi tynnu sylw at sefyllfa'r farchnad dai a'r diffyg tai fforddiadwy yng Nghymru, yn enwedig yn Y Fro Gymraeg, ac wedi protestio yn erbyn gwerthwyr tai yn Lloegr sydd yn gwerthu tai yng Nghymru i fewnfudwyr o Loegr.

Prif weithredwr Cymuned yw Aran Jones, a ddysgodd Gymraeg fel ail iaith. Ymysg aelodau blaenllaw eraill y mudiad mae Dr Simon Brooks, cyn-olygydd y cylchgronau Tu Chwith a Barn; Twm Morys, y bardd a'r canwr; yr actores Judith Humphreys a Dr Jerry Hunter, darlithydd ym Mhrifysgol Cymru, Bangor.

Un o ymgyrchoedd pwysicaf y mudiad heddiw yw sicrhau fod yna ddigon o dai newydd ar gyfer pobl leol yn unig. Mae gwrthwynebwyr wedi galw hyn yn bolisi 'geto' ond mae Cymuned yn dweud fod polisïau tebyg eisoes yn cael eu gweithredu mewn rhannau o Loegr fel Parc Cenedlaethol Cymoedd Swydd Efrog, rhannau o Swydd Henffordd, Dyfnaint, Ardal y Copaon (Peak District) ac Ardal y Llynnoedd, a hynny heb wrthwynebiad gan y Blaid Lafur.

Mae'r mudiad wedi derbyn canmoliaeth a beirniadaeth am ei safbwynt dros y blynyddoedd. Mae sawl aelod blaenllaw o'r Blaid Lafur wedi beirniadu Cymuned am fod yn "gul" a mewnblyg. Ond o bryd i'w gilydd daw cefnogaeth o gyfeiriadau annisgwyl. Yng nghynghadledd flynyddol y mudiad 2007 Richard Brunstrom, Prif Gwnstabl Heddlu Gogledd Cymru, oedd y siaradwr gwadd. Galwodd am gryfhau'r Ddeddf Iaith bresennol ac esboniodd ei fod yn ddyletswydd cyfreithiol arno yn rhinwedd ei swydd i hybu'r iaith Gymraeg ac amddiffyn ac ymestyn hawliau siaradwyr Cymraeg.

Mae'r mudiad, i raddau helaeth, yn dilyn yr un gweledigaeth â Mudiad Adfer a sefydlwyd yn dilyn athroniaeth Owain Owain pan gyhoeddodd fap o'r Fro Gymraeg yn Nhafod y Ddraig, a hynny yn Ionawr 1964, ble bathwyd 'Y Fro Gymraeg' fel term gwleidyddol am y tro cyntaf.

Gweler hefyd
Y Fro Gymraeg
Owain Owain

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan Cymuned 

Gwleidyddiaeth Cymru
Hanes y Gymraeg
Cenedlaetholdeb Cymreig
Mudiadau iaith
Mudiadau Cymraeg
Mudiadau di-drais
Llinos werdd

Mae'r Llinos werdd (Chloriuelis chloris) yn perthyn i'r teulu Fringillidae, llinosiaid. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop, de-orllewin Asia a gogledd Affrica.

Nid yw'r llinos werdd yn aderyn mudol fel rheol, er bod adar sy'n nythu yn y gogledd yn symud tua'r de yn y gaeaf. Mae'n nythu ar ymylon coedwigoedd, mewn gwrychoedd ac weithiau mewn gerddi, gan ddodwy 3-8 wy. Tu allan i'r tymor nythu maent weithiau yn ymgasglu yn heidiau mawr, ambell dro yn gymysg a llinosiaid eraill. Hadau yw'r prif fwyd, ond mae'r cywion yn cael eu bwydo ar bryfed hefyd.

Mae'r llinos werdd yn 14–16 cm o hyd gyda plu gwyrdd yn bennaf, gyda melyn ar yr adenydd a'r gynffon; mae'r ceiliog yn fwy gwyrdd na'r iâr. Mae'r pig yn drwchus. Ambell dro mae'r aderyn yma'n cael ei gymysgu a'r Pila Gwyrdd sydd hefyd â melyn ar yr adenydd ond sydd ychydig yn llai ac yn llai gwyrdd.

Fringillidae
Dau boi o Blaena

Band o Flaenau Ffestiniog yw Dau boi o Blaena. Eu steil yw rapio, o rap modern i old school hip hop.

Aelodau
Ceri Perk (Rapio)
Tom Cunn (rapio)
Llinos (piano)
Mike (beatbox)

Caneuon
"Covers" o: "Breaking the habit" gan Linkin Park, "Duality" gan Slipknot.

Gwefan
Gwefan y band

Bandiau Cymreig
Rachub

Pentref bychan yng nghymuned Bethesda, Gwynedd, Cymru, yw Rachub (). Saif yn Nyffryn Ogwen ar lethrau'r Carneddau, tua hanner milltir i ffwrdd o bentref Bethesda.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yn ôl Cyfrifiad 2011, roedd 73% o drigolion Rachub yn medru Cymraeg, a chan 82% sgiliau yn yr iaith.

Cyfeiriadau

Bethesda
Pentrefi Gwynedd
John Ogwen

Un o actorion mwyaf blaenllaw Cymru yw John Ogwen (ganwyd 25 Ebrill 1944). Ganed yn Sling, ger Tregarth yn Nyffryn Ogwen, Gwynedd. Mynychodd Ysgol Dyffryn Ogwen lle bu'n aelod brwd o'r cwmni drama. Astudiodd Saesneg a Chymraeg ym Mhrifysgol Bangor. Mae wedi ysgrifennu dramâu, cyflwyno cyfres o raglenni dogfen a chreu recordiadau llafar o weithiau Cymreig.

Yn 2004, derbyniodd wobr arbennig BAFTA Cymru am ei gyfraniad.

Ymunodd â chast Pobol y Cwm yn Ebrill 2017 yn chwarae'r cymeriad Josh. Dyma'r tro cynta iddo ymddangos yn y gyfres ond ysgrifennodd nifer o benodau o'r opera sebon yn y blynyddoedd cynnar.

Bywyd personol
Mae'n briod â Maureen Rhys, un arall o actorion mwyaf adnabyddus Cymru, ac mae'r ddau wedi cydweithio'n aml. Mae ganddynt dri o blant ac maent yn byw ym Mangor.

Gwaith

Ffilmiau
Blood Circle (1994)
Oed yr Addewid (2002)
Eldra (2002)

Teledu
Hawkmoor (1978)
The District Nurse (1984)
Doctor Who (1985)
Tomos a'i Ffrindiau (1986) - adroddwr
Tylluan Wen (1997)
Belonging (2005)
Pobol y Cwm

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1944
Actorion Cymreig
Actorion teledu Cymreig
Pobl o Arfon
Pobl addysgwyd yn Ysgol Dyffryn Ogwen
Crec yr Eithin

Mae Crec yr Eithin (Saxicola rubetra ) yn aelod o'r genws Saxicola sy'n nythu trwy'r rhan fwyaf o Ewrop ac Asia. Mae'n aderyn mudol sy'n treulio'r gaeaf yn Affrica.

Mae'n nythu ar dir agored, yn aml ar wahanol fathau o dir diffaith. Gellir adnabod yr aderyn yma yn hawdd, yn enwedig y ceilog gyda'i ben du a llinell wen amlwg iawn uwchben y llygad, cefn brown a chynffon wen gyda du ar ei blaen a daranau gwyn ar yr adenydd. Mae'r iâr yn fwy brown, a heb y darnau gwyn ar yr adenydd. Mae tua'r un faint a Robin Goch, 13–14 cm o hyd ac yn pwyso 15-20 gram.

Mae Crec yr Eithin yn aderyn gweddol gyffredin yng Nghymru ond mae'r niferoedd wedi gostwng yn y blynyddoedd diwethaf. Ar dir "ffridd", rhwng y tir isel a'r mynydd, y mae fwyaf cyffredin.

Muscicapidae
Gliniadur

Microgyfrifiadur cludadwy y mae ei brif gydrannau (fel prosesydd, bysellfwrdd a sgrin arddangos) wedi'u hintegreiddio yn un uned sy'n gallu gweithio ar fatri yw gliniadur. Mae'n ddigon bach i'w gario o dan un fraich (tua 1-4 km) ond yn ddigon mawr i gynnwys sgrin (tua 12-17 modfedd) a bysellfwrdd. Termau eraill amdano yw: cyfrifiadur côl a sgrin-ar-lin. Fel arfer maent yn cael eu pweru gan fatri mewnol sy'n para tua 2-4 awr ar y tro.

O reidrwydd roedd cyfrifiaduron yn tueddu i fod yn llai o ran maint ac yn llai o ran pŵer na chyfrifiaduron bwrdd gwaith.  Yn 2000 gellid dweud, yn bendant, fod y cyfrifiadur bwrdd gwaith yn llawer cryfach na'r gliniadur, ond yn 2008 fe werthwyd mwy o liniaduron nag o gyfrifiaduron - am y tro cyntaf. Roedd hyn yn digwydd gan fod y gliniadur, erbyn 2008, ac o ran pŵer yn cael ei weld fel amnewidiad yr un bwrdd gwaith - h.y. cytal, a haws ei gludo a mwy hylaw.

Datblygiad o'r gliniadur ydy'r fersiwn ‘tra chludadwy’ (ultraportable), ac mae'r tabled yn enghraifft ohono, sy'n cael ei farchnata yn Tsieina gan fwyaf. Mae'r teclun hwn hefyd yn cynnwys system ffôn clyfar Google, sef yr Android. Erbyn diwedd 2012 bydd y tabled hwn yn cynnwys y system weithredu Microsoft Windows.

Cyfrifiaduron cludadwy
Cudyll bach

Mae'r Cudyll bach neu'r Llam-sydyn (Falco columbarius) yn aderyn ysglyfaethus bychan sy'n nythu trwy rannau helaeth o Ewrop, Asia a Gogledd America.

Adeiledir y nyth un ai ar lawr ar dir agored neu mewn coeden sy'n agos i dir agored. Yn y rhannau hynny lle mae'r gaeafau'n oer mae'n aderyn mudol, yn symud i'r de neu tua'r gorllewin i dreulio'r gaeaf. Lle nad yw'r gaeafau mor oer mae'n aros trwy'r flwyddyn ond yn aml yn symud o'r ucheldiroedd i dreulio'r gaeaf o gwmpas gan y môr.

Mae'r ceiliog y llwydlas ar y cefn a gwawr oren ar y bol. Mae'r iâr, sydd gryn dipyn yn fwy na'r ceiliog, yn frown tywyll ar y cefn ac yn wyn gyda smotiau brown ar y bol.

Prif fwyd y Gwalch bach yw adar bychain, megis ehedyddion a chorhedyddion, sy'n cael eu dal trwy hedfan yn isel ac yn gyflym dros dir agored. Ambell dro mae'n dal pryfed.

Nid yw'n aderyn cyffredin iawn yng Nghymru, ond mae cryn nifer yn nythu ar yr ucheldiroedd, er enghraifft ar Y Berwyn, ac maent i'w gweld yn rheolaidd ger glannau'r môr yn y gaeaf. Credir bod ei niferoedd yn sefydlog.

Heboca yn yr Oesoedd Canol

Yn nhraethawd doethuriaeth Howard WillamsAdar yng Ngwaith y Cywyddwyr (2014) dau gyfeiriad yn unig i’r Cudyll coch sydd, o’i gymharu a 9 cyfeiriad at y Cudyll bach. Arwydd yw hwn, o bosib, nas defnyddid y cudyll coch i ddibenion heboca yn yr Oesoedd Canol cymaint ac y defnyddid ei gefnder llai. Roedd un o'r ddau gyfeiriadau hefyd yn ddigon amwys: meddai Howard, “Nid yw’n anodd credu mai aderyn cyfansawdd a ddisgrifir ambell waith... Ni fyddai beirdd yr Oesoedd Canol yn unigryw yn hyn o beth. Dengys yr aderyn ysglyfaethus yn y gerdd enwog gan I. D. Hooson, ‘Y Cudyll Coch’, nodweddion a berthyn i dair rhywogaeth, sef y Boda a’r Gwalch glas yn ogystal â'r cudyll coch ei hun”.

Teulu
Mae'r cudyll coch Mauritius yn perthyn i deulu'r Hebogiaid (Lladin: Falconidae). Dyma rai o aelodau eraill y teulu:

Adar ysglyfaethus
Falconidae
Aber-porth

Pentref a chymuned yng Ngheredigion, 10 km i'r gogledd-ddwyrain o Aberteifi, yw Aber-porth neu Aberporth (). Mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Aber-porth, Blaenannerch, Blaen-porth  a Pharc-llyn.

Ers 1938 mae gan y Weinyddiaeth Amddiffyn safle profi rocedi ym mhentref Parc-llyn gerllaw. Yn ddiweddar fe agorwyd 'Parc Aberporth', parc busnes sy'n bwriadu dod yn ganolfan profi awyrennau di-beilot.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Cododd y Sacson Gilbert de Clare gaer gadarn ar y mwnt gerllaw fel un o'i ymdrechion i goncro Ceredigion tua'r flwyddyn 1110.

Seliwyd gwaith y cymdeithasegydd David Jenkins ar astudiaeth o drigolion y pentref: mynychwyr dwy dafarn y pentref ar y naill law a'r capel ar y llall.

Carreg Bica
Mae Carreg Bica yn graig eiconig ar Draeth y Dyffryn. Yn ystod Storm Brian, yn Hydref 2017, torrwyd darn anferthol ohoni.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Aber-porth ar wefan Darganfod Ceredigion

 
Cymunedau Ceredigion
Pentrefi Ceredigion
Traethau Cymru
Llŷn

Gweler hefyd Llŷn (gwahaniaethu).

Llŷn yw enw cantref hanesyddol yng ngogledd-orllewin Cymru, sy'n cyfateb yn fras i'r hyn a elwir 'Pen Llŷn' heddiw. Dyma'r Llŷn go iawn.

Cantref wedi'i amgylchynnu ar ddwy ochr gan y môr yw Llŷn, yn sefyll ar wahân ac yn wynebu dros y Môr Celtaidd i dde-ddwyrain Iwerddon. Yn y dwyrain mae'n ffinio ag Arfon ac Eifionydd. Credir fod perthynas ieithyddol rhwng yr enwau Llŷn a Leinster a gwyddys fod mewnfudwyr o'r rhan honno o'r Ynys Werdd wedi ymsefydlu mewn rhannau o Lŷn yn Oes yr Haearn ymlaen.

Ymrennir y cantref yn dri chwmwd, sef Dinllaen a'i llys yn Nefyn, Cymydmaen a'i llys yn Neigwl, a Chafflogion (neu Afflogion) gyda Pwllheli yn ganolfan iddi. O fewn y cantref ceid y clas neu fynachlog Geltaidd gynnar yn Aberdaron ac Ynys Enlli enwog.

Roedd Llŷn yn gartref i lwyth Celtaidd o'r enw y Gangani. Ceir sawl bryngaer yn Llŷn a berthynai iddynt, er enghraifft ym Mortin-llaen, Carn Fadryn a Thre'r Ceiri ar Yr Eifl. Safai'r olaf ar y ffin rhwng Llŷn a chantref Arfon.

Braich y Pwll
Oes rhywun arall wedi clywed y term 'Braich y Pwll' am Benrhyn Lleyn? Mae'n eitha cyffredin yn Abergweun, ond beth am ardalodd eraill?

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Llyfryddiaeth
D. T. Davies (gol.), Hanes Eglwysi a Phlwyfi Lleyn (Pwllheli, 1910).
Ioan Mai Evans, Gwlad Llŷn (Llyfrau'r Dryw, Llandybie, 1968)
Bedwyr Lewis Jones, Blas ar Iaith Llŷn ac Eifionydd (Llanrwst, 1987)
Gruffudd Parry, Crwydro Llŷn ac Eifionydd (Llyfrau'r Dryw, Llandybie, 1960)

Cyfeiriadau 

Cantrefi Cymru
 
Teyrnas Gwynedd
Gene Kelly

Dawnswr, canwr ac actor oedd Eugene Curran "Gene" Kelly (23 Awst 1912 – 2 Chwefror 1996).

Ffilmiau
For Me and My Gal (gyda Judy Garland) (1942)
Thousands Cheer (1943)
Cover Girl (gyda Rita Hayworth) (1944)
Anchors Aweigh (1945)
The Pirate (1948)
On the Town (1949)
Summer Stock (1950)
An American in Paris (gyda Leslie Caron) (1951)
Singin' in the Rain (gyda Debbie Reynolds) (1952)
Brigadoon (gyda Cyd Charisse) (1954)
It's Always Fair Weather (1955)
Les Girls (1957)
Inherit the Wind (1960)
Les Demoiselles de Rochefort (1967)
Xanadu (1980)

Actorion Americanaidd
Genedigaethau 1912
Marwolaethau 1996
Pobl fu farw o strôc
Tun

Elfen gemegol yn y tabl cyfnodol yw tun, gyda'r  symbol Sn a'r rhif 50. Mae alcam yn enw arall arno hefyd. Mae'n fetel meddal sgleiniog sydd weithiau'n cael ei beintio ar fetalau eraill i atal erydu. Fe'i defnyddir hefyd i wneud efydd.

Elfennau cemegol
Metelau