alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Jem (cantores)

Cantores pop o Gymru yw Jem, sef Jemma Griffiths (ganwyd 18 Mehefin 1975). Cafodd hi ei geni ym Mhenarth, Bro Morgannwg, Cymru. Mynychodd Ysgol Gyfun Stanwell a llwyddodd i ennill radd yn y gyfraith o Brifysgol Sussex, Brighton, cyn dechrau ei gyrfa fel cantores.

Disgograffi 
Finally Woken (2004)
Down to Earth (2008)
Beachwood Canyon (2016)

Cyfeiriadau 

Genedigaethau 1975
Cantorion Cymreig
Cantorion Saesneg
Pobl o Fro Morgannwg
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Pobl addysgwyd yn Ysgol Howell's, Llandaf
Pobl addysgwyd yn Ysgol Stanwell
Tom Hanks

Actor Americanaidd yw Thomas Jeffrey "Tom" Hanks (ganwyd 9 Gorffennaf 1956). Gweithiodd Hanks ar raglenni teledu a chomedïau teuluol cyn iddo lwyddo ym myd y ffilmiau. Ers iddo symud i fyd y ffilm, mae ef wedi cael nifer o rôlau nodedig fel rhan  Andrew Beckett yn Philadelphia, yn prif ran yn y ffilm Forrest Gump, Cadfridog James A. Lovell yn Apollo 13, Capten John H. Miller yn Saving Private Ryan, Michael Sullivan yn Road to Perdition, Sheriff Woody yn ffilm Disney/Pixar Toy Story, a Chuck Noland yn Cast Away. Enillodd Hanks ddwy Oscar am yr Actor Gorau dwy flynedd yn olynol ym 1993-94. Mae'r swyddfa docynnau wedi gwneud dros $3.3 biliwn o'r ffilmiau mae ef wedi serennu ynddynt.

Priododd Hanks yr actores Samantha Lewes ym 1978 (ysgaru 1987). Ef yw tad yr actor Colin Hanks.  Priododd yr actores Rita Wilson ym 1988.

Ffilmyddiaeth

Llwyfan

Ffilmiau

Teledu

Ymddangosiadau mewn fideos cerddoriaeth

Cyfeiriadau

Actorion Americanaidd
Genedigaethau 1956
Pobl o Los Angeles, Califfornia
Adzuki

Grŵp pop a roc yw Adzuki, a ffurfiwyd yn 2002. Mae'r grŵp yn dod o Gastell-nedd yn ne-ddwyrain Cymru.

Cyhoeddwyd albwm Funeral For A Friend (Five / Four) ar label 'Mighty Atom' yn Awst 2004.

Adolygiadau
Ymddangosodd y band ar BBC Radio 1 a dywedwyd fod eu cerddoriaeth yn "Definite airplay contenders".

Mewn adolygiad o'u albwm cyntaf, dywedodd y wefan rock3.co.uk:
A Brilliant Debut EP from a young band who have excelled at capturing the innocent sensitivities of youth and the power of experience allied with some potent melody, a massive statement of intent with a sound that will appeal to all.

Aelodau 
 Dean Gorno  (drymiwr)
 Dan Thomas (llais)
 Richard Williams  (Gitâr)
 Matthew Fry (bâs)

Cyfeiriadau

Bandiau Cymreig
Prosiect Wicipop
Kurów

Am le gyda enw tebyg yn Seland Newydd gweler Kurow.

Pentre yn ne-ddwyrain Gwlad Pwyl yw Kurów, rhwng Puławy a Lublin, ar Afon Kurówka. Mae ganddo 2811 o drigolion (ers 2005).

Ym 9 Medi, 1939, gafodd y dre ei fomio yn drwm gan y Luftwaffe. Gafodd yr ysbyty (wedi ei farcio gyda chroesau coch) ei ddinistrio, lle bu farw llawer. Yn ystod y rhyfel, Gwnaeth y Natsïaid sefydlu dau wersyll lafur caethweision yn y dref.

Trefi a phentrefi Gwlad Pwyl
Hanes Gwlad Pwyl
Betty Friedan

Awdures Americanaidd oedd Betty Friedan (Bettye Naomi Goldstein) (4 Chwefror 1921 – 4 Chwefror 2006).

Llyfryddiaeth 
The Feminine Mystique (1963)
The Second Stage (1982)
The Fountain of Age (1994)
Life So Far (2000)

Ffeministiaid Americanaidd
Genedigaethau 1921
Llenorion benywaidd Americanaidd yr 20fed ganrif
Llenorion benywaidd Americanaidd yr 21ain ganrif
Llenorion ffeithiol Americanaidd yr 20fed ganrif
Llenorion ffeithiol Americanaidd yr 21ain ganrif
Llenorion ffeithiol Americanaidd yn yr iaith Saesneg
Llenorion Iddewig Americanaidd
Marwolaethau 2006
Chwiwell

Mae'r Chwiwell (Anas penelope) yn un o'r hwyaid mwyaf cyffredin trwy rannau helaeth o'r byd, yn nythu yng ngogledd Ewrop ac Asia.

Mae'n hwyaden weddol fawr, 42–50 cm o hyd a 71–80 cm ar draws yr adenydd, ac yn aderyn mudol, sy'n symud tua'r de a thua'r gorllewin i aeafu. Yn y gaeaf maent yn hel at ei gilydd yn heidiau mawr, ambell dro ceir haid yn cynnwys miloedd o adar.

Gellir adnabod y ceiliog yn hawdd, gyda chefn ac ochrau llwyd a du o gwmpas y gynffon. Mae'r fron yn binc, y bol yn wyn a'r pen yn frowngoch gyda llinell felyn ar draws y corun. Wrth hedfan mae'n dangos darn gwyn mawr ar yr adain sy'n nodweddiadol. Gall fod yn anoddach adnabod yr iâr, sy'n frown golau o ran lliw ac yn weddol debyg i ieir rhai o'r hwyaid eraill, ond mae'r siâp yn wahanol.

Mewn corsydd neu o gwmpas llynnoedd mae'r Chwiwell yn bwydo. Mae'n hwy parod i fwydo ar y lan na'r rhan fwyaf o'r hwyaid eraill, a gellir eu gweld yn pori'r glaswellt yn ogystal â chwilio am blanhigion y dŵr. Daw'r enw "Chwiwell" o alwad y ceiliog, sy'n chwiban glir, nodweddiadol o'r rhywogaeth.

Anaml y mae'r Chwiwell yn nythu yng Nghymru ond mae niferoedd mawr yn dod i dreulio'r gaeaf yma.

Hwyaid
Ystlum

Mamaliaid sy'n gallu hedfan yw ystlumod (Chiroptera). Mae'r rhan fwyaf o ystlumod yn bwyta pryfed; mae rhywogaethau eraill yn bwydo ar ffrwythau, neithdar neu bysgod. Anifail nosol ydyw fel rheol. Mae'r ystlumod fampir o Dde America yn yfed gwaed. Ceir dros 900 o rywogaethau yn y byd, a cheir 16 rhywogaeth yn rheolaidd ym Mhrydain.

Cymru
O'r 18 rhywogaeth o'r mamaliaid hedegog hyn ym Mhrydain cofnodwyd 15 ohonynt yng Nghymru yn cynnwys:

 Ystlum adain lydan (Eptesicus serotinus) 
 Ystlum barfog (Myotis mystacinus) 
 Ystlum Bechstein (Myotis bechsteinii) 
 Ystlum Brandt (Myotis brandtii) 
 Ystlum du (Barbastella barbastellus)
 Ystlum y dŵr (Myotis daubentonii) 
 Ystlum hirglust (Plecotus auritus)
 Ystlum hirglust llwyd (Plecotus austriacus)
 Ystlum Leisler (Nyctalus leisleri) 
 Ystlum lleiaf  (Pipistrelle pipistrellus a Pipistrellus pygmaeus – dwy rywogaeth ar wahân) 
 Ystlum mawr (Nyctalus noctula) 
 Ystlum Natterer (Myotis nattereri) 
 Ystlum pedol mwyaf (Rhinolophus ferrumequinum) 
 Ystlum pedol lleiaf (Rhinolophus hipposideros)

Mae Cymru, felly, yn gartref i rai o'r ystlumod mwyaf prin gwledydd Prydain: yr ystlum pedol mwyaf, yr ystlum pedol lleiaf a'r ystlum du, sy'n rhywogaethau a warchodir gan ddeddfau Ewropeaidd. Mae 10 safle yng Nghymru wedi cael eu dynodi'n Ardaloedd Cadwraeth Arbennig fel rhan o rwydwaith 'Natura 2000' i ddiogelu cynefinoedd yr ystlumod anghyffredin hyn, a rheolir y cynefinoedd er mwyn amddiffyn y rhywogaethau gwahanol.

Yr ystlym lleiaf a'r hirglust yw'r mwyaf cyffredin ac yn ddibynnol iawn ar adeiladau i glwydo ynddynt. Ystlymod pedol yn brin iawn, a'u cadarnleoedd Ewropeaidd yn ogystal â Phrydeinig yng Nghymru a'r Gororau. Oherwydd i ystlymod yn gyffredinol brinhau yn arw yn ystod yr 20g maent oll dan warchodaeth gyfreithiol erbyn hyn.

Coelion cefn gwlad
Yng Nghymru ystyrid gweld ystlymod yn arwydd o lwc dda a phriodas cyn pen y flwyddyn, ond yn anlwcus yn rhai ardaloedd os ehedent o gylch y pen. Roedd coel gyffredin - ond di-sail - y buasent yn mynd yn sownd yng ngwallt person, neu eu bod yn arwydd o dywydd braf os hedfan yn gynnar gyda'r nos.

Cyfeiriadau

Urddau o famaliaid
Ynysydd

Ynysydd yw defnydd sy'n atal ynni trydanol neu thermol rhag deithio drwyddo, ac mae'n wrthwyneb i ddargludydd. Mae'r deunyddiau hyn yn cynnwys y mwyafrif o'r anfetelau elfennol ac anfetelau eraill, fel plastigion.

Ynysyddion trydanol
Er mwyn i drydan deithio drwy sylwedd, rhaid bod gwefrau ynddo sy'n medru symud a chario'r cerrynt. Mae'r llif gwefr yn trosglwyddo ynni trydanol o un man i fan arall yn y broses. Gellid cael electronau neu ïonau i drosglwyddo gwefr, felly rhaid i'r electronau mewn ynysydd fod yn lleoledig, ac mae'r bondiau cofalent mewn sylweddau anfetelig yn addas iawn ar gyfer eu dal mewn lleoliad pendant.

Ynysyddion thermol
Mae ynysyddion thermol yn gweithio trwy atal un neu ragor o'r dulliau o drosglwyddo ynni thermol (gwres): dargludiad, darfudiad a phelydriad. Mae nifer wedi eu seilio ar briodweddau ynysyddol nwyon fel aer, ac maent yn dal swigod o aer yn eu hadeileddau e.e. asbestos, plu neu wlân. Er mwyn atal pelydriad mae angen dulliau eraill, a defnyddir wynebau sgleiniog i adlewyrchu'r tonnau isgoch yn ôl, rhag iddynt ddianc a throsglwyddo eu hynni thermol.

Fflasg wactod
Mae fflasg wactod yn cyfuno'r dulliau o ynysu thermol mewn un gwrthrych. 

 Mae haen o wactod yn atal trosglwyddo ynni thermol trwy ddargludiad a darfudiad.
 Defnyddir deunyddiau anfetelaidd yn rheolaidd er mwyn gostwng yr ynni collir trwy ddargludiad o amgylch y gwactod.
 Mae'r ochrau wedi eu gorchuddio gan haen sgleiniog sy'n ymddwyn fel drych i atal colled gwres trwy belydriad.

Defnyddiau
Gwrthiant a dargludiant trydanol
Ton

Patrwm sy'n teithio, o ronynnau neu feysydd ffisegol sy'n dirgrynu, yw ton, nid oes unrhyw mater yn cael ei symud namyn egni'r don sy'n cael ei drosglwyddo trwy'r mater, a gellir ddefnyddio tonnau i symud negeseuon o un lle i'r llall. Mae'n rhaid i lawer o donnau deithio trwy gyfrwng, megis tonnau sain, ond nid felly tonnau electromagnetig - sy'n gallu teithio trwy wagfa. Gellir rhannu ton yn ddau gategori sef ardraws neu arhydol.

Priodweddau tonnau
 Gall tonnau cael eu hadlewyrchu. Rhai esiamplau o adlewyrchiad ton yw adlais sain, cyfarpar mesur dyfnder sonar ac unrhyw beth sydd ddim yn fynhonnell golau ac sy'n weladwy.
 Gall tonnau cael eu plygu. Wrth i donnau arafu a chroesi ffin megis gwydryn maent yn newid cyfeiriad ac felly'n plygu.

Tonnau arhydol 

Mewn tonnau arhydol mae'r gronynnau'n symud yn ôl ac ymlaen ar hyd cyfeiriad teithio'r don. Gweler cyfres o gywasgiadau a thyniadau o fewn y don. Esiamplau o'r rhain yw tonnau sain a thonnau seismig cynradd (tonnau P).

Tonnau ardraws 

Mewn tonnau ardraws, bydd y gronynnau'n symud yn ôl ac ymlaen mewn cyfeiriad sy'n normal i gyfeiriad y ton. Esiamplau o'r rhain yw tonnau dŵr a thonnau seismig eilradd (tonnau S). Mae'r tonnau electromagnetig yn donnau ardraws hefyd, ond nid mater sy'n trosgwyddo'r dirgryniadau ar gyfer y rhain ond meysydd trydanol a magnetig.

Mesur tonnau
Mae nifer o unedau i'w mesur mewn ton:
Tonfedd () = Mesurir mewn metrau fel uned SI. Hyd un don gyfan yw tonfedd, ac fe'i mesurir o frig i frig neu o gafn i gafn.
Amledd (f) = Mesurir mewn Hertz (Hz), sef maint y dirgryniadau mae'r don yn ei wneud pob eiliad
Cyflymder (v) = Mesurir mewn metrau yr eiliad, dyma pa mor gyflym mae'r don yn symud.
Osgled (y) = Yn gyffredinol, maint y newid i'r newidyn sy'n osgiladu, a achoswyd gan y don – er enghraifft, y pellter uchaf mae gronyn yn cael ei symud o'i fan cychwyn.

Hafaliad
Mae perthynas syml yn bodoli rhwng amledd, tonfedd a chyflymder ton:

Gweler hefyd
Plygiant
Ymyriant
Diffreithiant
Hafaliad Laplace
Ton sefyll

Ffiseg
Hwyaden lwyd

Mae'r Hwyaden lwyd (Anas strepera) yn un o'r hwyaid mwyaf cyffredin trwy rannau helaeth o'r byd, yn Ewrop, Asia a Gogledd America. Yn y rhannau lle mae'r gaeafau yn oer, mae'n aderyn mudol, yn symud tua'r de i aeafu.

Hwyaden ganolig o ran maint ydyw, rhwng 46 a 56 cm o led ac 78–90 cm ar draws yr adenydd. Gellir adnabod y ceiliog yn hawdd, gyda'i gorff lwyd a thu ôl du amlwg, gyda gwyn ar yr adenydd. Mae'r iâr yn anoddach ei hadnabod, gan ei bod yn edrych yn debyg iawn i iâr Hwyaden wyllt, er ei bod ychydig yn llai.

Adeiledir y nyth mewn corsydd neu ar lannau llynnoedd. Planhigion yw'r prif fwyd, ond mae'r cywion yn cael eu bwydo ar bryfed, ac mae'r oedolion yn bwyta rhywfaint o folysgiaid yn y tymor nythu. Yn y gaeaf gallant gasglu at ei gilydd yn heidiau bychain ond anaml y'i gwelir mewn heidiau mawr fel rhai o'r hwyaid eraill.

Mae'r Hwyaden Lwyd yn aderyn gweddol gyffredin ar Ynys Môn ond yn llai cyffredin mewn rhannau eraill o Gymru. Credir fod ei niferoedd yn cynyddu'n raddol.

Hwyaid
Gofod topolegol

Mae gofodau topolegol yn strwythurau mathemategol, sy'n galluogi dealltwriaeth haniaethol, cyffredinol, a ffurfiol o gysyniadau megis cydgyfeiriant, cysylltiedigrwydd, a di-doredd. Maent yn ymddangos ymhob cangen o fathemateg cyfoes bron, ac yn gysyniad canolog sy'n dod a'r gwanhanol canghennau at ei gilydd. Mewn topoleg, fe astudir gofodau topologaidd fel gwrthrychau mathemategol annibynnol.

Diffiniad 

Set yw gofod topolegol, ynghyd â chasgliad T o is-setiau o X sy'n bodlonni'r gwirebau canlynol:

 Mae'r set gwag ac X ei hun yn aelodau o T.
 Mae uniad unrhyw gasgliad (feidrol neu anfeidrol) o aelodau o T, hefyd yn aelod o T.
 Mae trawsdoriad unrhyw bâr o aelodau o T yn aelod o T.

Mae'r casgliad T yn dopoleg ar X. Aelodau T yw'r setiau agored, ac mae cyflenwad yn X o bob elfen o "T" yn set caëdig. Gelwir elfennau X yn bwyntiau.

Trwy anwythiad, gwelem fod trawsdoriad unrhyw gasgliad feidrol o setiau agored yn agored. Fe fyddai'n bosib, felly, ailosod yn lle'r trydydd gwireb, fod angen i drawsdoriad nifer feidrol o aelodau o T fod yn aelod o T. Wedyn, fe allem hepgor y gwireb cyntaf, os derbyniwn y confensiwn mai'r set cyfan (X) yw'r trawsdoriad gwag, ac mae'r set gwag yw uniad y casgliad gwag. Fodd bynnag, tueddwn cynnwys y gwireb cyntaf bethbynnag, er eglyrdeb.

Cymharu topolegau

Ffwythiannau di-dor 

Dywedir fod ffwythiant rhwng ofodau topologaidd yn ddi-dor, os yw cyflun gwrthdro pob set agored yn set agored. Ymgais yw hyn i haniaethu'r cysyniad reddfol nad oes "torriad" neu "fwlch" yn y ffwythiant. Os yw ffwythiant yn ddi-dor, yn un-i-un, ac â ffwythiant gwrthdro di-dor, fe ddywedir ei fod yn homeomorffiad. Dywedir fod dau ofod yn homeomorffig os fodola homeomorffiad rhyngthynt. O safbwynt topolegol, mae gofodau homeomorffig yn unfath yn y bôn.

Enghreifftiau o ofodau topolegol 

Mathemateg bur
Dolffin

Mamaliaid y môr sy'n perthyn i urdd y morfiligion yw'r dolffiniaid. Mae tua 39 o rywogaethau mewn 21 o enera. Mae dolffiniaid yn gymdeithasgar, chwareus a deallus.

Cyfeiriadau 
 Wilson, D. E., and Reeder, D. M. (goln): Mammal Species of the World, 3ydd argraffiad, Johns Hopkins University Press.

Mamaliaid morol
Gŵydd wyran

Mae'r Ŵydd wyran (Branta leucopsis) yn aelod o'r genws Branta, y "gwyddau duon", sydd a'r plu fel rheol yn ddu a gwyn, yn wahanol i'r genws Anser, y gwyddau llwyd.

Mae'n nythu ar ynysoedd yn yr Arctig fel rheol, ac mae pedair poblogaeth ohonynt ar gael:

Nythu yn nwyrain yr Ynys Las, gaeafu yng ngorllewin yr Alban a gorllewin Iwerddon; poblogaeth o tua 40,000.
Nythu ar Svalbard, gaeafu ar Foryd Solway rhwng yr Alban a Lloegr; poblogaeth o tua 24,000.
Nythu ar Novaya Zemlya, gaeafu yn yr Iseldiroedd; poblogaeth o tua 130,000.
Ers 1975 mae poblogaeth newydd wedi ymsefydlu, sy'n nythu ar ynysoedd yn y Baltig a gwledydd oddi amgylch ac yn gaeafu yn yr Iseldiroedd, poblogaeth o tua 8,000.

Mae'r Ŵydd wyran yn aml yn adeiladu ei nyth ar glogwyni yn y mynyddoedd. Wedi i'r cywion ddeor maent yn neidio i lawr y clogwyn; fel rheol maent yn osgoi niwed gan eu bod mor ysgafn. Mae'r rhieni wedyn yn eu harwain i wlybdiroedd lle gallant fwydo.

Gellir gweld niferoedd bychan o'r ŵydd yma yng Nghymru. Yn y gaeaf mae rhai ohonynt yn adar sydd wedi crwydro o'u mannau gaeafu arferol, ond mae hefyd rai sydd wedi dianc o gasgliadau adar ac yn nythu yma, yn enwedig ar Ynys Môn.

Gwyddau
Bob Delyn a'r Ebillion

Band Cymraeg a Llydaweg yw Bob Delyn a'r Ebillion, a ffurfiwyd gan y prifardd Twm Morys a'r gitarydd Gorwel Roberts. Perfformiodd y band ar y llwyfan am y tro cyntaf yn 1988 mewn gig a drefnwyd gan Gymdeithas yr Iaith.

Bu'r gantores Nolwenn Korbell yn canu gyda'r Ebillion cyn droi at yrfa solo.

Aelodau
Twm Morys - Llais, Telyn, Organ geg
Gorwel Roberts - Gitâr, mandolin
Einir Griffiths - Llais
Edwin Humphries - Sacsoffon, Clarinét, Bombard
Enion Gruffydd - Sacsoffon, pibau, Bombard
Clare Jones - Ffidil, Synth
Tim (Jive Hare) Jackschel - Synth
Rhydwen Mitchel - Drymiau
Gwyn Jones - Offer taro, drymiau
Siaron James - Offer taro, Llais
Gwilym Benjamin Hanaby ap Ionas (Han) - Gitâr Fâs
Ebillion Rhyngwladol
Jamie Dore - Gitar Fâs
Nolwenn Korbell - Llais
Gai Toms - Gitar Fâs
Mat Davies - Gitar Fâs
Hefin Huws - Drymiau, llais

Disgyddiaeth
 Gedon (1990, Crai - CD021)
 Gwybade Bach Cochlyd (1996, Crai - CD049)
 Sgwarnogod Bach Bob (2003, Sain - SCD 2429)
 Dore (2004, Sain - SCD 2421)
 Dal i 'Redig Dipyn Bach (2017, Sain - SCD 2773)

Dolenni allanol
Safle MySpace Bob Delyn a'r Ebillion

Bandiau Cymreig
Bandiau Cymraeg
Sefydliadau 1988
Rhestr cerddorion R&B

Prif erthygl : Rhythm a blues

Beyoncé
Mary J Blige
Booker T and the MG's
Chuck Berry
Destiny's Child
James Brown
Ray Charles
Bo Diddley
Fats Domino
Fergie
Whitney Houston
Michael Jackson
Louis Jordan
Little Richard
Smokey Robinson
Diana Ross
Sly and The Family Stone
Ike Turner
Tina Turner
Luther Vandross
Stevie Wonder

Cerddorion
R&B
Cerddoriaeth glasurol

Ceir sawl diffiniad o'r term cerddoriaeth glasurol. Heddiw, defnyddir y term yn aml i olygu unrhyw gerddoriaeth na ddisgyn dan y diffiniad o gerddoriaeth boblogaidd. Gall hyn felly gynnwys mathau gwahanol iawn o gerddoriaeth, yn amrywio o Siantiau Gregoriaidd i gerddoriaeth fodern 'avant-garde'. Mewn defnydd academaidd fodd bynnag, cyfeiria'r term at gyfnod penodol, sy'n para yn gyffredinol rhwng geni Wolfgang Amadeus Mozart a marw Ludwig van Beethoven. Rhagflaenir y cofnod hwn gan y cyfnod 'Rococo', a dilynir ef gan y cyfnod 'Rhamantaidd'. Datblygodd y term 'Clasurol' wrth i gyfansoddwyr o'r 19g ddechrau edrych ar weithiau W.A. Mozart, Josef Haydn, George Frederic Handel a Beethoven gydag edmygedd.

Gweler hefyd 
 Rhestr cyfansoddwyr
 Symffoni
Sioe gerdd

Ffurf o adloniant yw sioe gerdd sy'n cyfuno cerddoriaeth, dawns ac weithiau'r iaith lafar. Perthyna'n agos i opera, ond yn gyffredinol bydd sioe gerdd yn defnyddio cerddoriaeth boblogaidd, tra na cheir defnydd o sgwrs mewn opera. Ceir eithriadau er hynny.

Datblygodd sioeau cerdd cynnar allan o'r operetta. Bu Jacques Offenbach yn Ffrainc, Joseph Parry yng Nghymru a Gilbert a Sullivan yn Lloegr yn llwyddiannus iawn yn creu Opperettas, gyda cherddoriaeth ysgafnach na opera, a chyda sgwrsio. Yn sgil poblogrwydd yr operettas cynnar, datblygodd y sioeau cerdd cynnar, gan roi pwyslais ar actorion enwog oedd yn perfformio ac ar eitemau dawns mawr. Daeth 'Broadway' yn Efrog Newydd, a'r 'West End' yn Llundain yn ganolfannau pwysig i'r diwydiant.

Mae Cymru hefyd wedi cyfrannu i fyd sioeau cerdd. Ymhlith yr actorion o Gymru sydd wedi perfformio yn y 'West End' mae Shân Cothi a Michael Ball. Ceir traddodiad diweddar o gyfansoddi sioe gerdd ar gyfer yr Eisteddfod Genedlaethol. Ymysg y sioeau yma ceir 'Pum Diwrnod o Ryddid' a gynhyrchwyd gan Gwmni Theatr Maldwyn.

Rhestr Sioeau Cerdd Cymraeg
1974 Nia Ben Aur - fe'i perfformiwyd yn Eisteddfod Genedlaethol Caerfyrddin ym 1974; 
1975 Melltith ar y Nyth - geiriau gan Hywel Gwynfryn; cerddoriaeth gan Endaf Emlyn
1985 Ceidwad y Gannwyll - geiriau gan Robin Llwyd ab Owain; cerddoriaeth gan Robat Arwyn a Sioned Williams; fe'i perfformiwyd ym mhafiliwn Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Rhyl 1985
1987 Rhys a Meinir - Robin Llwyd ab Owain; perfformiwyd ym Mhafiliwn Corwen, Theatr John Ambrose, Rhuthun; unodd dau gôr cefnidrol: Côr Eifionnydd (Nan Jones) a Chôr Ieuenctid Rhuthun
1989 Jac Tŷ Isha gan Caryl Parry Jones a Hywel Gwynfryn
1997 Er Mwyn Yfory - geiriau gan Penri Roberts; cerddoriaeth gan Robat Arwyn
2001 Adlais o'r Sêr - cerddoriaeth gan Robat Arwyn; geiriau gan nifer o feirdd, gan gynnwys Robin Llwyd ab Owain a sgwennodd y gân agoriadol Brenin y Sêr ac Yn Llygad y Llew.
2003 Pwy bia'r Gân? - sgript a geiriau caneuon gan Robin Llwyd ab Owain
2009 Clymau gan Eilir Owen Griffiths a Ceri Elen
2022 Ysbrydnos gan Adam Wachter a Gareth Owen; fe'i perfformiwyd am y tro cyntaf mewn cynhyrchiad gan BBC Radio Cymru ar Nos Galan Gaeaf

Rhestr Sioeau Cerdd Saesneg
1927 Show Boat - geiriau gan Oscar Hammerstein II, cerddoriaeth gan Jerome Kern
1943 Oklahoma! - geiriau gan Oscar Hammerstein II, cerddoriaeth gan Richard Rodgers
1980 Les Misérables - geiriau gan Alain Boublil; cerddoriaeth gan Claude-Michel Schönberg. Stori wreiddiol gan Victor Hugo
1975 A Chorus Line - geiriau gan Edward Kleban; cerddoriaeth gan Marvin Hamlisch. Llyfr gwreiddiol gan James Kirkwood, Jr. a Nicholas Dante
2003 Avenue Q - geiriau a'r cerddoriaeth gan Robert Lopez a Jeff Marx.
1993 Beauty and the Beast - geiriau gan Tim Rice a Howard Ashman; cerddoriaeth gan Alan Menken. Yn seiliedig ar ffilm Disney Beauty and the Beast.
2001 Legally Blonde - geiriau a'r gerddoriaeth gan Nell Benjamin ac Laurence O'Keefe. Yn seiliedig ar y ffilm Legally Blonde.

Cyfeiriadau

 
Theatr gerdd
Prifysgol Rhydychen

Prifysgol yn Rhydychen, Lloegr, a'r brifysgol hynaf yn y byd Saesneg ydy Prifysgol Rhydychen (Saesneg: University of Oxford). Sefydlwyd y brifysgol rywbryd tua diwedd yr unfed ganrif ar ddeg, ond nid yw'r union ddyddiad yn glir. Mae Prifysgol Rhydychen yn dilyn y gyfundrefn golegol, lle bydd myfyrwyr yn perthyn i golegau annibynnol, ond yn cael eu haddysgu'n ganolog mewn darlithoedd a drefnir gan y Brifysgol. Mae Prifysgol Caergrawnt hefyd yn dilyn y gyfundrefn hon, a cheir perthynas glòs (er cystadleuol) rhwng y ddwy brifysgol. Mae'n aelod o'r League of European Research Universities.

Mae Prifysgol Rhydychen yn un o sefydliadau academaidd uchel ael y Deyrnas Unedig, ac mae e yn y lle cyntawedi ymddangos yn nhabl prifysgolion gorau papur newydd y Guardian am chwech blynedd yn ddilynol (hyd at 2011).

Cymdeithas Dafydd ap Gwilym yw cymdeithas Gymraeg y Brifysgol.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Gwefan swyddogol Prifysgol Rhydychen
 'The University of Oxford', A History of the County of Oxford: Cyfrol 3: The University of Oxford (1954), pp. 1-38 

 
Rhydychen
Sefydliadau'r 11eg ganrif
Hwyaden benddu

Mae'r Hwyaden benddu (Aythya marila) yn un o deulu'r hwyaid trochi ac yn aderyn niferus yn rhannau gogleddol Ewrop, Asia a gogledd America.

Mae'n nythu ar lawr gerllaw llynnoedd a chorsydd ar y twndra, weithiau nifer o barau gyda'i gilydd. Ei prif fwyd yw anifeiliaid bychain ac weithiau planhigion, ac mae'n plymio i waelod y dŵr i'w casglu. Mae'n aderyn mudol, sy'n symud tua'r de yn y gaeaf ac fel rheol yn gaeafu ar y môr yn agos i'r glannau, er ei fod hefyd i'w weld ar lynnoedd.

Gellir adnabod y ceiliog yn weddol hawdd. Mae ganddo ben du gyda gwawr wyrdd, bron ddu, cefn llwyd golau, gwyn ar yr ochrau a'r bol a chynffon ddu. Gall fod yn anoddach gwahainaeth rheng yr iâr, sydd a phlu brown golau, a iâr Hwyaden gopog sy'n eithaf tebyg. Mae gan iâr Hwyaden benddu ddarn gwyn gweddol fawr wrth fôn y pig. Gall rhai ieir Hwyaden gopog ddangos ychydig o wyn wrth fôn y pig hefyd, ond mae bob amser yn llai.

Yng Nghymru mae'r Hwyaden benddu yn aderyn gweddol gyffredin yn y gaeaf, ar y môr neu ar ambell lyn. Amrywia'r niferoedd o flwyddyn i flwyddyn, ond maent yn gymharol fychan fel rheol.

Hwyaid
Anders Fogh Rasmussen

Ysgrifennydd Cyffredinol cyfredol NATO ers 2009 a 2014 a Phrif Weinidog Denmarc rhwng 2001 a 2009 yw Anders Fogh Rasmussen () (ganwyd 26 Ionawr 1953). Ef oedd arweinydd seneddol y Blaid Ryddfrydol (Venstre) yn Nenmarc.

Economegwyr Danaidd
Genedigaethau 1953
Prif Weinidogion Denmarc
Ysgrifenyddion Cyffredinol NATO
Michael Ball

Canwr, actor a chyflwynydd radio a theledu Seisnig yw Michael Ashley Ball (ganwyd 27 Mehefin 1962 yn Bromsgrove, Swydd Gaerwrangon). Mae ei fam yn dod o Gymru. Mae'n fwyaf adnabyddus am y gân "Love Changes Everything" a'i rôlau mewn sioeau cerdd megis Marius yn Les Misérables, Alex yn Aspects of Love, Caractacus Potts yn Chitty Chitty Bang Bang ac Edna Turnblad yn Hairspray. Enillodd Wobr Laurence Olivier am yr actor gorau mewn sioe gerdd yn 2008 am ei ran yn Hairspray.

Artistiaid Eurovision
Cantorion Seisnig
Genedigaethau 1962
Saeson Cymreig
Hwyaden fwythblu

Mae'r Hwyaden Fwythblu (Somateria mollissima) yn un o deulu'r hwyaid sy'n aderyn niferus ar hyd arfordir gogleddol Ewrop, gorllwein Asia a gogledd America. 

Adeiledir y nyth yn agos at lan y môr, ac mae tu mewn y nyth wedi ei wneud o blu mân wedi eu tynnu o fron yr iâr. Hwn yw'r eiderdown sy'n cael ei ddenyddio i lenwi clustogau. Mae'n dal i gael ei gasglu mewn rhai ardaloedd, er fod plu gwyddau fferm neu ddeunydd synthetig yn fwy cyffredin erbyn hyn. Yn y gaeaf mae'r Hwyaden Fwythblu yn symud tua'r de ac yn treulio'r garaf ar y môr. Weithiau gellir gweld heidiau mawr gyda'i gilydd. Maent yn bwydo ar anifeiliaid bychain megis crancod, ac yn plymio i'r gwaelod i'w dal.

Gellir adnabod y ceiliog yn hawdd; mae'n aderyn tarawiadol iawn gyda'i blu du a gwyn a' gwyrdd ar y gwegil. Mae'r iâr yn frown, ond mae'n weddol hawdd ei gwahaniaethu oddi wrth ieir hwyaid eraill oherwydd ei maint a siâp y pen a'r pig.

Nid yw'r Hwyaden Fwythblu yn aderyn cyffredin iawn yng Nghymru, ond mae'r niferoedd wedi cynyddu yn y blynyddoedd diwethaf ac mae ychydig o barau wedi dechrau nythu o gwmpas arfordir Ynys Môn a Gwynedd.

Hwyaid
Dinasyddiaeth

Aelodaeth o gymdeithas wleidyddol yw dinasyddiaeth, gyda'r hawl i gyfrannu yn y wleidyddiaeth honno. Dinas oedd y gymdeithas honno yn wreiddiol ond heddiw gwladwriaeth ydyw fel rheol. Gelwir aelod o gymdeithas felly yn ddinesydd. Heddiw, mae dinasyddiaeth gan amlaf yn cyfeirio at aelodaeth gyfreithiol o wladwriaeth, a'r hawliau a dyletswyddau a ddaw o hynny. Ceir hefyd ambell enghraifft o ddinasyddiaeth uwchgenedlaethol, megis dinasyddiaeth yr Undeb Ewropeaidd a dinasyddiaeth y Gymanwlad. Gan amlaf mae dinasyddiaeth person yn unfath â'i genedligrwydd.

Mae dinasyddiaeth hefyd yn golygu gweithio er lles y gymuned drwy wirfoddoli ac ymdrechu i wella bywyd yr holl ddinasyddion. Mae rhai ysgolion yng Nghymru a Lloegr yn rhoi gwersi dinasyddiaeth, neu astudiaethau dinesig, sydd yn amrywiad bach ar Addysg Bersonol a Chymdeithasol.

Cenedligrwydd
Cyfraith ryngwladol
Mudo dynol
Ysgol (addysg)

Am ddefnydd arall o'r gair "ysgol", gweler Ysgol (gwahaniaethu)

Lle a ddynodir ar gyfer addysgu yw ysgol. Fel arfer y mae'n sefydliad (ac yn adeilad) lle mae disgyblion neu fyfyrwyr, sydd fel arfer yn blant neu yn bobl ifainc, yn dysgu drwy law athrawon. Lle canolog y dysgu fel arfer yw'r ystafell ddosbarth, ond dim o angenrheidrwydd bob amser. Gall y dysgu fod mewn labordy er enghraifft, neu hyd yn oed yn yr awyr agored.

Mae'r math o sefydliad a ddisgrifir fel ysgol yn amrywio o wlad i wlad.

Gelwir yr hyn sy'n cael ei addysgu yn yr ysgol yn gwricwlwm a cheir Cwricwlwm Cenedlaethol sy'n nodi'n statudol yr hyn sy'n ofynnol i ddisgybl ei ddysgu.

Cymru
Yng Nghymru ceir addysg mewn ysgolion cynradd i blant unarddeg oed ac iau ac ysgolion uwchradd o unarddeg tan ddeunaw oed os oes chweched dosbarth, ac o unarddeg tan 16 oed os nad oes gandddynt chweched dosbarth. Lle nad oes chweched dosbarth bydd y plant sydd am ddilyn addysg uwch yn mynychu Coleg Trydyddol.

Gelwir ysgolion cynradd sy'n dysgu trwy gyfrwng y Gymraeg yn Ysgolion Cymraeg a'r ysglion uwchradd sy'n dysgu trwy gyfrwng y Gymraeg yn neu Ysgol ddwyieithog neu'n Ysgol Naturiol Gymraeg fel a geir yng Ngwynedd.

Cafwyd cwricwlwm newydd ar gyfer Cymru ym Medi 2008, wedi'i osod gan y Cynulliad Cenedlaethol. Mae’r cwricwlwm hwn yn cynnwys y meysydd canlynol:

y Cyfnod Sylfaen; 
datblygu sgiliau; 
y cwricwlwm cenedlaethol; 
addysg bersonol a chymdeithasol;
addysg rhyw; 
gyrfaoedd a’r byd gwaith; 
addysg grefyddol.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Owen Morgan Edwards (1858-1920); AEM, hanesydd, llenor, ymgyrchwr dros y Gymraeg
Griffith Jones 'Llanddowror', (1683–1761); sylfaenydd yr Ysgolion Cylchynol
Syr Hugh Owen (addysgwr), (1804-1881); addysgwr o Fôn
Thomas Parry (ysgolhaig), (1904–1985); pennaeth Llyfrgell Genedlaethol Cymru a phrifathro ar Goleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth

 
Addysg
Peithon

Teulu o nadroedd anwenwynig sy'n darwasgu eu hysglyfaeth yw'r peithoniaid (Pythonidae). Maent yn byw yn ardaloedd trofannol ac isdrofannol Asia, Affrica ac Oceania. Mae'r mwyafrif ohonynt yn fawr ac yn gorffdrwm.

Ynghynt, cafodd y peithoniaid eu hystyried yn is-deulu (Pythoninae) o fewn teulu'r boaod (Boidae), gan yr oeddent i gyd yn nadroedd gwasgu. Y brif wahaniaeth rhwng y ddau deulu yw'r modd maent yn esgor ar eu hepil: anifeiliaid bywesgorol yw'r mwyafrif o foaod, tra bo'r peithoniaid i gyd yn dodwy. Ymdorcha'r fam beithon am ei hwyau, ac mae ambell rhywogaeth yn deor.

Byw mae'r peithoniaid ar y ddaear ac yn y coed. Ymgynhelir rhywogaethau daeardrig ger y dŵr: nofwyr cryf ydynt, ond ar y ddaear maent yn hela a bwyta. Mae ambell rhywogaeth, megis y peithon gwyrdd (Awstralia a Gini Newydd), yn treulio bron ei holl oes yn y coed a'r llwyni. Mamaliaid ac adar yw ysglyfaeth y peithoniaid mawrion. Mae rhywogaethau llai o faint yn bwyta amffibiaid ac ymlusgiaid. Mae ganddynt synnwyr arogleuo a golwg cryf, a gall y mwyafrif ohonynt synhwyro gwres sy'n eu galluogi i hela yn y nos. Delir prae drwy neidio a brathu, ac yna ymddolenu o'i gwmpas a'i wasgu'n dynn a'i fygu. Trigai rhai rhywogaethau mewn ardaloedd trefol a maestrefol, gan hela llygod mawr.

Rhennir y teulu yn wyth genws: Antaresia, Apodora, Aspidites, Bothrochilu, Leiopython, Liasis, Morelia, a Python. Y peithon tyrchu Mecsicanaidd yw'r unig neidr yn yr Amerig sy'n dwyn yr enw peithon. Mae'r rhywogaeth hon yn debyg iawn i'r peithoniaid, ond nid yw'n aelod o'r un teulu. Dosbarthir o dan Loxocemidae, ac yn unig aelod y teulu hwnnw. Rhoddir yr enw hefyd ar y peithon tyrchu sy'n byw yng Ngorllewin Affrica; aelod o deulu'r boaod yw'r rhywogaeth hon.

Cyfeiriadau 

Nadroedd
Teuluoedd o ymlusgiaid
Uchafbwyntiau ac isafbwyntiau

Yn Mathemateg, uchaf- ac isafbwyntiau yw'r pwyntiau ym mharth ffwythiant lle mae'r ffwythiant yn cymryd y gwerth mwyaf (uchafbwynt) neu lleiaf (isafbwynt), yntai o fewn ardal lleol o'r parth(uchaf- neu isafbwynt lleol), neu dros y parth gyfan (uchaf- neu isafbwynt cyfanfydol).

Diffiniadau 

Mae pwynt x* yn uchafbwynt lleol o ffwythiant f os mae rhif ε > 0 yn bodoli fel bod |x-x*| < ε yn ymhlygu f(x*) ≥ f(x). Ar graff ffwythiant, fe fydd yr uchafbwyntiau'n edrych fel copäon bryniau.

Yn gyffelyb, mae isafbwynt lleol yn bwynt x* fel bod |x-x*| < ε yn ymhlygu f(x*) ≤ f(x). Ar graff ffwythiant, fe fydd yr isafbwyntiau'n edrych fel gwaelodion dyffrynoedd.

Mae uchafbwynt cyfanfydol yn bwynt x* sy'n bodloni f(x*) ≥ f(x) am unrhyw werth o x. Yn gyffelyb, mae isafbwynt cyfanfydol yn bwynt x* sy'n bodloni f(x*) ≤ f(x). Mae uchafbwynt cyfanfydol pob tro yn uchabwynt lleol hefyd; ond nid yw uchafbwynt lleol o reidrwydd yn uchafbwynt cyfanfydol.

Ni gyfyngir y cysyniad o uchaf- ac isafbwyntiau i ffwythiannau sydd a'u parth yn y rhifau real. Fe allem diffinio uchaf- ac isafbwyntiau cyfanfydol ar ffwythiant sydd a'i barth yn unrhyw set, ac sy'n cymryd gwerthoedd mewn set sydd â threfn digoll arno.

Dadansoddi
Dadl cartwnau Muhammad Jyllands-Posten

Dechreuodd dadl cartwnau Muhammad Jyllands-Posten yn dilyn cyhoeddiad deuddeg o gartwnau golygyddol, y rhan fwyaf ohonynt yn portreadu'r proffwyd Islamaidd Muhammad, yn y papur newydd Daneg Jyllands-Posten ar 30 Medi, 2005. Esboniodd y papur newydd taw cyfraniad i'r ddadl ynglŷn â beirniadaeth o Islam ac hunan-sensoriaeth oedd y cyhoeddiad. Fel ymateb, cynhaliodd mudiadau Mwslimaidd Danaidd protestiadau cyhoeddus a chodont wybodaeth ynglŷn â chyhoeddiad Jyllands-Posten. Wrth i'r ddadl mwyhau, ailargraffwyd enghreifftiau o'r cartwnau mewn papurau newydd mewn dros 50 o wledydd eraill, a arweiniodd at brotestiadau treisgar yn ogystal â phrotestiadau heddychol, yn cynnwys terfysgoedd (yn enwedig ym myd Islam).

Disgrifiwyd y cartwnau fel Islamoffobig gan rai beirniaid a ddadleuwyd eu bod yn gableddus i Fwslemiaid, yn bwriadu bychanu lleiafrif Danaidd, mewn cyd-destun o gynnydd baetio mewnfudwyr yn Nenmarc, ac yn enghraifft o anwybodaeth am hanes imperialaeth Orllewinol, o wladychiaeth i'r gwrthdaro cyfredol yn y Dwyrain Canol.

Dywedir cefnogwyr y cartwnau taw darlunio pwnc pwysig o fewn cyfnod o derfysgaeth eithafol Islamaidd ydynt ac mae'u cyhoeddiad yn ymarfer deg o ryddid barn. Maent hefyd yn dweud cânt gartwnau tebyg am grefyddau eraill eu hargraffu'n aml, ac felly ni chânt ddilynwyr Islam eu gwahaniaethu yn eu herbyn.

Disgrifiodd Prif Weinidog Denmarc, Anders Fogh Rasmussen, y ddadl fel argyfwng rhyngwladol gwaethaf Denmarc ers yr Ail Ryfel Byd.

Digwyddiadau tebyg
 Jerry Springer: The Opera (sioe gerdd, 2005, Prydain)
 The Satanic Verses (nofel, 1988, byd-eang)
 Monty Python's Life of Brian (ffilm, 1979, UDA ac Ewrop)

Gweler hefyd
 Diniweidrwydd Mwslemiaid
 2012 ymosodiad Benghazi

Cyfeiriadau

Cysylltiadau allanol
 Hafan Jyllands-Posten
 Y dudalen Jyllands-Posten sy'n cynnwys cartwnau Muhammad 
 Lluniau mawrion o'r cartwnau 

Gwefannau newyddion
  BBC News – Q&A Depicting the Prophet Muhammad
  The Guardian special reports: cartoon protests
BBC Newyddion – Mohamed: Gwahardd golygydd (erthygl am olygydd papur myfyrwyr Prifysgol Caerdydd, gair rhydd, yn cael ei wahardd ar ôl cyhoeddi'r cartwnau)
BBC Newyddion – Cartwn Mohamed: Eglwys yn ymddiheuro (erthygl am ymddiheuriad ac ymddiswyddiad golygydd Y Llan ar ôl cyhoeddi'r cartwnau)

Barnau
BBC Cymru'r Byd — Cyfoes – Wythnos o Feddwl: Hawl y Wasg
Cylchgrawn bARN: Golygyddol – Wyneb Mohamed 
thisistivyside.net: Newyddion – Beth yw cartwn? 
Blog Dogfael – Hunan-sensoriaeth… ac ofn, lot fawr o ofn 
maes-e.com – Gwasg Denmarc ac Islam 

 
2006
Islam yn Nenmarc
Muhammad
Pynciau dadleuol yn ymwneud ag Islam
Rhyddid mynegiant
Terfysgaeth
Hwyaden gynffon-hir

{{Blwch tacson
| enw = Hwyaden Gynffon-hir
| delwedd = Longtailed23.jpg
| maint_delwedd = 200px
| neges_delwedd = Ceiliog
| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Anseriformes
| familia = Anatidae
| genus = Clangula
| awdurdod_genus = Leach, 1819
| species = C. hyemalis| enw_deuenwol = Clangula hyemalis| awdurdod_deuenwol = (Linnaeus, 1758)
}}

Mae'r Hwyaden Gynffon-hir (Clangula hyemalis) yn un o deulu'r hwyaid môr a'r unig aelod o'r genws, Clangula'''. Mae'n nythu yn y gogledd, gan gynnwys Alaska, gogledd  Canada, gogledd Ewrop a gogledd Rwsia. Yn y gaeaf mae'n symud tua'r de.

Gellir adnabod y ceiliog yn hawdd o'r gynffon hir. Yn y gaeaf mae'r pen a'r gwddf yn wyn gyda darn du ar y foch, bron ddu a'r rhan fwyaf o weddill y corff yn wyn. Yn yr haf, mae ei blu yn dywyllach, gyda pen, gwddf a chefn tywyll a darn gwyn ar ei foch. Mae cynffon yr iâr yn fyrrach a'r cefn yn frown; fel y ceiliog mae'r pen yn wyn yn y gaeaf ac yn dywyll yn yr haf.

Adeiledir y nyth ar lawr gerllaw'r môr neu lynnoedd mawr. Yn y gaeaf mae'n treulio'i amser ar y môr fel rheol, wethiau mewn heidiau mawr, yn enwedig ym Môr y Baltig lle mae tua 4.5 miliwn yn ymgasglu. Maent yn gallu nofio dan wyneb y dŵr i ddal bwyd megis crancod bychain a physgod bach. Ambell dro gallant blymio i ddyfnder o tua 60m (200 troedfedd) er nad ydynt yn gwneud hyn fel arfer.

Nid yw'r Hwyaden Gynffon-hir yn nythu yng Nghymru ond gellir gweld nifer fach ar y môr yn y gaeaf ac ambell dro gwelir un ar y llynnoedd mwyaf.

Hwyaid
Rhestr ysgolion cynradd yng Nghymru



Abertawe

Bro Morgannwg
Gweler: Rhestr ysgolion cynradd Bro Morgannwg

Caerdydd
Gweler: Rhestr ysgolion cynradd Caerdydd

Sir Gaerfyrddin
Gweler: Rhestr ysgolion cynradd Sir Gaerfyrddin

Casnewydd

Castell-nedd Port Talbot

Ceredigion
Gweler: Rhestr ysgolion cynradd Ceredigion

Conwy

Sir Ddinbych
Gweler: Rhestr ysgolion cynradd Sir Ddinbych

Sir y Fflint
Gweler: Rhestr ysgolion cynradd Sir y Fflint

Gwynedd
Gweler: Rhestr ysgolion cynradd Gwynedd

Merthyr Tudful

Rhondda Cynon Taf

Wrecsam
Gweler: Rhestr ysgolion cynradd Wrecsam

Ynys Môn
Gweler: ''Rhestr ysgolion cynradd Ynys Môn

Ysgolion Cymru
Ysgolion cynradd yng Nghymru
Ysgolion cynradd yng Nghymru
Owain Tudur

Milwr, gŵr llys, a phriod dirgel Catrin o Valois, gweddw Harri V, brenin Lloegr, oedd Owain Tudur (tua 1400 – 2 Chwefror 1461). Ef oedd tadcu Harri Tudur trwy ei fab Edmwnd Tudur. O'i bedwar mab arall y pwysicaf fu Siasbar Tudur, Iarll Penfro a Dug Bedford, a ymgyrchai'n galed i gael Harri Tudur ar orsedd Lloegr. Roedd Owain Tudur yn un o ddisgynyddion Ednyfed Fychan, canghellor Llywelyn Fawr. Roedd yn perthyn i Duduriad Môn trwy ei dad Maredudd ap Tudur, brawd Rhys ap Tudur a Goronwy ap Tudur a ymunasant ag Owain Glyn Dŵr yn ei wrthryfel yn erbyn y Saeson. Penmynydd ar Ynys Môn oedd ystâd y teulu.

Llinach

Ei ddiwedd 
Dienyddiwyd ef yn Henffordd ar orchymyn Edward Iarll y Mers wedi i'r Lancastriaid golli'r dydd ym Mrwydr Mortimer's Cross yn 1461. Yn ôl un croniclydd, nid oedd yn credu y byddai Edward mor ansifil â'i ddienyddio tan y gwelodd y blocyn pren yn barod iddo.
'Yna dywedodd, "Y pen hwn a osodir ar y blocyn pren a orffwysai gynt yn arffed y frenhines Catrin", a chan gyflwyno ei feddwl a'i galon i Dduw, aeth yn llariaidd i'w dranc.'

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth

Llyfrau hanes 
W. Ambrose Bebb, Cyfnod y Tuduriaid (1939)
H.T. Evans, Wales and the Wars of the Roses (1915)

Ffuglen 
William Pritchard, Owen Tudur (Caernarfon, 1913). Rhamant hanesyddol seiliedig ar draddodiadau lleol am Owain Tudur ar Ynys Môn.

Cymry'r 15fed ganrif
Genedigaethau 1400
Marwolaethau 1461
Tuduriaid Môn
Neidr ddefaid

Mae'r neidr ddefaid neu neidr ddall (Lladin: Anguis fragilis; Saesneg: slow-worm) yn fadfall ddigoesau fach duriol sy'n byw ar wlithod, lindys ac abwyd, ac iddo fân-lygaid gweithredol. Enwau eraill arni yw dallneidr, slorwm, neidr fraith (yng ngogledd Cymru, yn arbennig ym Môn), maplath (yng Ngwent) a modrybwilan (yn ne ddwyrain Cymru).

Madfallod gyda chorff sarffaidd o liw brownaidd neu'r copr yw nadroedd defaid. Mae croen y neidr ddefaid yn llyfn gyda chennau bach nad yw'n gorgyffwrdd â'i gilydd. Fel pob madfall arall, mae gan nadroedd defaid y gallu i hunandorri, sy'n golygu eu bod yn medru diosg eu cynffonau er mwyn dianc rhag ysglyfaethwyr. Mae'r gynffon yn aildyfu ar ôl hynny, ond yn anaml i'w hyd blaenorol.

Madfallod
Newyddion

Gwybodaeth am ddigwyddiadau newydd yw newyddion, a gaiff ei adrodd ar lafar neu yn y cyfryngau, ar ffurf papurau newyddion, ar y teledu, ar y radio, neu ar y rhyngrwyd. Daw'r term o'r gair "newydd" ar ffurf lluosog.

Gweler hefyd
 Materion cyfoes

Dolenni allanol
Newyddion y Daily Post
Newyddion Golwg 360
Newyddion y BBC

 
Digwyddiadau
Newyddiaduraeth
Ffliw adar

Math o ffliw yw ffliw adar a all gael ei drosglwyddo o adar (yn bennaf dofednod) i fodau dynol. Mewn rhai gwledydd ar hyn o bryd mae'r ffliw (H5N1) yn episŵtig, ac o 2004 daeth yn fwy tebygol y byddai'n troi'n epidemig neu'n pandemig (yn fyd-eang). Gwelwyd y ffliw ymysg adar gwledydd Prydain am y tro cyntaf ar ddiwedd mis Mawrth, 2006 yn Cellardyke, Fife yn yr Alban. Profwyd alarch fawr a ddarganfuwyd yng nghanol y môr yn bositif am y feirws H5N1.

Ar ddydd Iau, 24 Mai 2007, cadarnheuwyd gan lefarydd ar ran Llywodraeth Cynulliad Cymru fod yr achos cyntaf o ffliw adar yng Nghymru wedi ei ddarganfod ar fferm yn Llanfihangel Glyn Myfyr, sir Conwy.

Gweler hefyd 
 Tarddiant y Ffliw Moch H1N1 2009

Dolennau allanol 
 BBC Newyddion - Cymru 'yn barod i ymdopi â'r ffliw adar'
  Bird Flu Forum 
  Discussion forum on Avian (Bird) Flu H5N1 related issues

Afiechydon
Rhaglen niwclear Iran

Dechreuodd rhaglen niwclear Iran yn yr 1950au gyda chymorth yr Unol Daleithiau. Yn dilyn y Chwyldro Islamaidd yn 1979, bu'r llywodraeth yn dadfyddino'r rhaglen am gyfnod. Ailddechreuodd Iran y rhaglen yn fuan, ond gyda llai o gymorth Gorllewinol na chyn y chwyldro. Mae rhaglen niwclear gyfredol Iran yn cynnwys nifer o safleoedd ymchwil, mwynfa wraniwm, adweithydd niwclear, a chyfleusterau prosesu wraniwm sydd yn cynnwys ffatri cyfoethogi wraniwm.

Mae adfywiad rhaglen niwclear Iran wedi dod yn destun pryder i'r Gorllewin, yn benodol oherwydd ideoleg eithafol yr Arlywydd Mahmoud Ahmadinejad (a ddaeth i rym yn Awst 2005) yn cynnwys ei farn y dylid "chwalu Israel oddi ar fap y byd". Mae rhai'n credu felly bod amcan y llywodraeth yw i ddatblygu arfau niwclear ac nid i gynhyrchu ynni niwclear yn unig fel maent yn haeru. Yn haf 2003 dywedodd yr Arlywydd Bush, Arlywydd yr Unol Daleithiau:Rydym ni [yr Unol Daleithiau a Rwsia eisiau gweithio gyda'n gilydd, yn ogystal â gyda'r Asiantaeth Ynni Atomig Ryngwladol, i sicrhau nad oes ganddyn nhw yr un arf niwclear.Ar 23 Rhagfyr, 2006 gorfododd Cyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig sancsiynau economaidd ar Iran yn gwahardd cyflenwad technoleg a defnyddiau niwclear (Penderfyniad 1737).

Un o ffynonellau'r Gorllewin am raglen niwclear Iran yw'r Sāzmān-e mojāhedin-e khalq-e irān, mudiad chwyldroadol sydd hefyd ar restr grwpiau terfysgol yr Unol Daleithiau, yr UE ac Iran ei hun.

Yn 2010 a 2011 lladdwyd 5 gwyddonydd niwclear y wlad, fwy na thebyg gan Mossad, sef heddlu arbennig Israel. Ar y 15fed o Ionawr dadorchuddiodd Mahmoud Ahmadinejad rodiau niclear wedi'u creu ganddynt eu hunain yn Tehran. Yn ôl y llefarydd ar ran Llywodraeth Iran, roedd y wlad wedi eu gorfodi i wneud hynny gan nad oedd gwledydd y Gorllewin ddim yn eu cynorthwyo i buro bliwtoniwm ar gyfer creu trydan.

Sancsiynau
Ar 09 Mehefin 2010 fe basiodd Cyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig y dylid gosod sancsiynau ar Iran. Cytunodd Rwsia a Tsieina gyda'r mesur ataliodd Libanus a phleidleisiodd Twrci a Brasil yn erbyn y cynnig. Mae hyn yn dilyn 6 mis o negydu; bu'n rhaid i'r Unol Daleithiau, er enghraifft ganiatau i Rwsia fynd ati i werthu taflegrau "S300". Dywedodd yr Arlywydd Obama, "It sends an unmistakable message about the international community's commitment to stopping the spread of nuclear weapons." Dyma bedwerydd rownd o sancsiynau gan y C.U. ers 2006 a grewyd gyda'r bwriad o atal Iran rhag puro Iwraniwm. Dywedodd yr Arlywydd Mahmoud Ahmadinejad, "The ressolutions you issue are like a used handkerchief which should be thrown in the bin."

Cyfeiriadau

Cysylltiadau allanol 
  BBC NEWS | World | Middle East | Quick guide: Iran nuclear stand-off (7 Tachwedd, 2006)

Gwleidyddiaeth Iran
Iran
Ynni niwclear yn Iran
Siciaeth

Crefydd un Duw yw Siciaeth neu Sikhaeth sydd yn seiliedig ar athrawiaeth y deg Guru a drigai yng ngogledd India yn yr 16g a'r 17g. Dyma bumed crefydd mwya'r byd gyda dros 30 miliwn o ddilynwyr. Adnabyddir y system hon o athroniaeth crefyddol fel Gurmat (a drosir fel 'doethineb y Gurū'). Yr unig ranbarth yn y byd gyda mwyafrif o'i boblogaeth yn Sikhiaid ydy Punjab, India. 

Prif gysegrfan y Siciaid yw'r Deml Euraidd yn Amritsar, yn y Punjab.

Dau gredo sylfaenol Siciaeth yw :

 Y gred mewn un Duw. Nid yw brawddeg gyntaf yr ysgrythur ond dau air Ek Onkar, sef "Un Creawdwr".
 Mae dilynwyr Siciaeth wedi eu hymdynghedu i ddilyn athrawiaethau y Deg Guru.

 
Credoau, traddodiadau a mudiadau crefyddol
Crefydd yn India
Iddewiaeth

Crefydd undduwiaeth gymharol fychan yw Iddewiaeth, â thua 14 miliwn o ddilynwyr (Iddewon) byd-eang. Daw'r gair Iddewiaeth o'r gair Groeg Ιουδαϊσμός a ddaw o'r Hebraeg יהודה, Iehŵda. Hi yw crefydd y bobl Iddewig. Sylfaen y grefydd yw'r llyfrau o'r Beibl Hebraeg, sef y Tanach, sy'n cynnwys llyfrau'r Torah, Nevi'im a Ketuvim. Mae'r Talmud yn esboniad ar y llyfrau hyn.

Yn 2007, amcangyfrifwyd poblogaeth Iddewig y byd yn 13.2 miliwn, gyda 41% ohonynt yn byw yn Israel a'r 59% arall ar wasgar. Sylwer nad ydy Iddewiaeth yr un peth â Seioniaeth, mudiad Iddewig y gwrthodir ei syniadaeth gan nifer o Iddewon, e.e. y Neturei Karta.

Yn ôl traddodiad, mae'r hanes Iddewig yn dechrau gyda'r Cyfamod rhwng Duw ac Abraham, sef patriarch a chyndad y bobl Iddewig, tua 2000 CC yn ôl y gronoleg Feiblaidd draddodiadol. Iddewiaeth yw un o'r crefyddau hynaf mewn bodolaeth heddiw. Mae athrawiaethau a hanes Iddewiaeth wedi dylanwadu'n fawr ar grefyddau eraill gan greu'r sylfaen ar gyfer y crefyddau Abrahamig mawr eraill, sef Cristnogaeth ac Islam.

Mae Iddewiaeth yn wahanol iawn i nifer o grefyddau cyfoes mor bell â ni welir awdurdod yn un person neu grŵp, ond yn hytrach mewn testunau sanctaidd, traddodiadau a rabbïau addysgedig sy'n dehongli'r testunau a chyfreithiau. Drwy'r oesoedd mae Iddewiaeth wedi glynu at nifer o egwyddorion crefyddol, y pwysicaf ohonynt yw'r cysyniad o un Duw hollalluog a hollwybodol a greodd y bydysawd ac sy'n parhau i'w reoli. Yn ôl cred Iddewig draddodiadol, gwnaeth y Duw a greodd y byd gadarnhau cyfamod gyda'r Israeliaid drwy Moses ar Fynydd Sinai yn ffurf y Torah ysgrifenedig ac ar lafar. Credant taw disgynyddion yr Israeliaid yw holl Iddewon y byd. Mae Iddewiaeth ymarferol draddodiadol yn seiliedig ar yr astudiaeth a chadwraeth rheolau a gorchmynion Duw fel y cawsant eu hysgrifennu yn y Torah a'u hesbonio yn y Talmud.

Gweler hefyd 
 Iddewiaeth yng Nghymru
 Neturei Karta
 Synagog

 
Credoau, traddodiadau a mudiadau crefyddol
Iddewiaeth
Undduwiaeth
Libia

Gwlad yng ngogledd Affrica, sy'n ffinio â'r Môr Canoldir, yw Libia. Mae wedi ei lleoli rhwng yr Aifft i'r dwyrain, Swdan i'r de-ddwyrain, Tsiad a Niger i'r de ac Algeria a Tiwnisia i'r gorllewin. Ei phrifddinas yw Tripoli. Tair rhanbarth draddodiadol y wlad yw Tripolitania, y Fezzan a Cyrenaica. Mae'r wlad yn un o'r 10 gwlad sy'n cynhyrchu mwyaf o olew drwy'r byd.

Daearyddiaeth 

Mae rhan fawr o Libia'n gorwedd yn anialwch y Sahara, gyda 1,800,000 kilometr sgwar (700,000 milltir sgwar). Hi yw'r bedwaredd wlad fwyaf yn Affrica, a'r 17ed yn y byd. Mae 1.7 miliwn o drigolion y wlad yn byw yn Tripoli, y brif ddinas, allan o boblogaeth o 6.4 miliwn.

Hanes

Cynhanes 

Dros 10 mil o flynyddoedd yn ôl roedd 90% o'r wlad yn llawn o blanhigion a choed, gyda hinsawdd debyg i wledydd y Canoldir. Dengys tystiolaeth archaeolegol mai'r Berberiaid oedd yn byw yn y rhan yma o Affrica yn Oes Newydd y Cerrig. Gallent dyfu cnydau a magu anifeiliaid.

Y Ffeniciaid a'r Groegwyr 
Tua 500 CC roedd dylanwad Ffeniciaid ar yr ardal yn gryf a gwelwyd sefydlu tair dinas yn yr ardal rydym heddiw'n ei alw'n Tripolis ("tair dinas"). Erbyn 630 roedd yr Hen Roegiaid wedi sefydlu 630 BC, porthladd Cyrene ac yna pedair  dinas arall yn ystod y blynyddoedd dilynol, a galwyd rhain y Pentapolis ("pum dinas").

Tyfodd Cyrene yn un o ganolfannau celfyddydol ac academig drwy gydol y byd Groegaidd, gyda'i hysgol meddygol a phensaerniol a'i chanolfannau dysg heb eu hail drwy'r byd.

Y Rhufeiniaid 
Ymosododd y Rhufeiniaid ar yr ardal o gwmpas Tripoli) yn 106 CC ac erbyn 64 CC roedd llengoedd Iwl Cesar wedi cadarnhau a chryfhau'r dair ardal yn Rhanbarth Rufeinig, gan greu (o ran tiriogaeth) am y tro cyntaf y ffiniau presennol.

Llewyrchodd yr economi am rai canrifoedd o dan y Rhufeiniaid.

Chwyldro 1969 
Ar y 1af o Fedi 1969 cafwyd coup d'état yn y wlad a daeth Muammar al-Gaddafi i rym ar ôl trechu'r Brenin Idris tra fod y brenin yn Nhwrci yn cael triniaeth meddygol.

Chwyldro 2011 

Yn Chwefror 2011 llifodd ton ar ôl ton o brotestiadau gwleidyddol drwy'r Dwyrain Canol; ffynhonnell y protestiadau hyn oedd Tiwnisia ac yna'r Aifft yn Ionawr 2011 a gwelwyd ymgyrch gref drwy Lybia i gael gwared â Gaddafi a'i ddull unbeniaethol o reoli. Dyw hyn ddim yn syndod o gofio fod y ddwy wlad yma (Tiwnisa a'r Aifft) o fewn tafliad carreg i Lybia (ffiniau dwyreiniol a gorllewinol).

Erbyn 23ain o Chwefror roedd Gaddafi wedi colli rheolaeth o lawer iawn o drefi'r wlad ac yn ôl nifer o adroddiadau roedd dros fil o bobl wedi marw.

Ar yr 17fed o Fawrth pasiwyd "mesur 1973" gan Gyngor Diogelwch y Cenhedloedd Unedig o 10 pleidlais i 0 gyda Rwsia, Tsieina ac India yn ymatal. Roedd y mesur yn caniatau gwaharddiad hedfan ac i warchod trigolion Lybia "drwy unrhyw ddull angenrheidiol". Deuddydd wedyn roedd Awyrlu Ffrainc wedi ymosod ar 4 o danciau Gaddafi.

Economi 

Mae Libia'n wlad ffynnianus sy'n elwa o'r cyfoeth olew a geir yn Niffeithwch Libia a mannau eraill yn ne'r wlad.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd 
 Y Gwanwyn Arabaidd
 Intifada Tiwnisia, Rhagfyr 2010–heddiw
 Gogledd Affrica
 Undeb y Maghreb Arabaidd
 Al Bayda: y bedwaredd dinas fwyaf yn Libia.
Etholiadau yng Nghanada

Mae'r erthygl hon, Etholiadau yng Nghanada, yn rhoi gwybodaeth ynglŷn ag etholiadau a chanlyniadau etholiadau yng Nghanada.

Mae gan Senedd Canada (Parliament of Canada neu Parlement du Canada) ddwy siambr. Mae gan Dŷ'r Cyffredin (House of Commons neu Chambre des Communes) 308 o aelodau, wedi'u hethol am gyfnod o bum mlynedd ar ei uchaf mewn etholaethau (Saesneg ridings neu constituencies, Ffrangeg circonscriptions neu comtés) un sedd. Defnyddir system fwyafrifol 'y cyntaf i'r felin' i ethol yr aelodau hyn.

Mae gan y Senedd (Senate neu Sénat) 105 o aelodau wedi'u penodi gan y Governor General ar sail cyngor y prif weinidog.

Yn gyffredinol, cynhelir etholiadau naill ai yn yr hydref neu yn y gwanwyn. Mae hyn yn osgoi problemau o ymgyrch gaeaf, pryd mae'n fwy anodd cynnal cyfarfodydd yn yr awyr agored. Mae hefyd yn osgoi problemau'r haf, pryd mae llawer o Ganadiaid ar wyliau. Yn anarferol, cynhaliwyd yr etholiad ffederal diweddaraf ym mis Ionawr (23 Ionawr 2006) am i'r llywodraeth golli pleidlais o hyder ym mis Tachwedd y flwyddyn gynt.

Gellir cynnal is-etholiadau rhwng etholiadau cyffredin, os yw sedd yn dod yn wag. Dewis y prif weinidog yw galw isetholiad neu beidio. Gall y llywodraeth ffederal hefyd cynnal refferenda ar gyfer materion pwysig. Cynhaliwyd y refferendwm diweddaraf yn 1992 ar newidiadau cyfansoddiadol bwriadol yn sgil Cydsyniad Charlottetown. Ambell waith, bydd pwnc neu fater arbenigol yn dominyddu etholiad, ac mi fydd yr etholiadau mewn gwirionedd yn refferendwm. Yr enghraifft ddiweddaraf o hyn oedd etholiad 1988, a ystyrid gan lawer yn refferendwm ar gytundeb masnach rydd â'r Unol Daleithiau.

Cynhaliwyd  yr etholiad diweddaraf ar 23 Ionawr 2006. Y canlyniad oedd Tŷ'r Cyffredin crog, a'r Ceidwadwyr fel y blaid fwyaf.

Dolenni allanol
BBC Newyddion - Mewn grym o drwch blewyn (pledlais Senedd 20 Mai, 2005)

 
Canada
Gwleidyddiaeth Canada