alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Gweriniaeth Kalmykia

Gweriniaeth yn ne-orllewin Ffederasiwn Rwsia yw Kalmykia (neu Kalmyk). Mae ganddi arwynebedd tir o 75900 km² (29305 miltir sgwar) ac mae'n gorwedd ar lan Môr Caspia rhwng afonydd Volga a Don. Mae'n ffinio â Gweriniaeth Dagestan i'r de, Stavropol Krai i'r de-orllewin, ac Oblastau Rostov a Volgograd i'r gorllewin a'r gogledd-orllewin. I'r dwyrain mae'n ffinio ag oblast Astrakhan. Mae ganddi boblogaeth o 319,000 (1996), gyda tua 45% yn bobl Kalmyk a thua 38% yn Rwsiaid. Bwdhiaeth yw crefydd dradoddiadol y wlad. Mae'r iaith Kalmyk yn perthyn i'r ieithoedd Mongolaidd. Prifddinas y weriniaeth yw Elista.

Gweler hefyd 
 Gweriniaethau Rwsia

Kalmykia
650

6g - 7g - 8g 
600au 610au 620au 630au 640au - 650au - 660au 670au 680au 690au 700au 
645 646 647 648 649 - 650 - 651 652 653 654 655

Digwyddiadau 
Croatiaid a Serbiaid ym meddiannu Bosnia
Islam yn dod yn grefydd y wladwriaeth yn Iran

Genedigaethau

Marwolaethau 
Candrakirti, athronydd Madhyamaka o India

650
649

6g - 7g - 8g 
590au 600au 610au 620au 630au - 640au - 650au 660au 670au 680au 690au 
644 645 646 647 648 - 649 - 650 651 652 653 654

Digwyddiadau 
Arabiaid yn meddiannu Cyprus.

Genedigaethau

Marwolaethau 
14 Mai - Pab Theodore I
10 Gorffennaf - Taizong, ymerawdwr Tang
Chindaswinth, brenin y Fisigothiaid.

649
648

6g - 7g - 8g 
590au 600au 610au 620au 630au - 640au - 650au 660au 670au 680au 690au 
643 644 645 646 647 - 648 - 649 650 651 652 653

Digwyddiadau 
Pab Theodore I yn esgymuno'r patriarch Paul II o Gaergystennin

Genedigaethau 
Ymerawdwr Kōbun, Ymerawdwr Japan

Marwolaethau 

648
647

6g - 7g - 8g 
590au 600au 610au 620au 630au - 640au - 650au 660au 670au 680au 690au 
642 643 644 645 646 - 647 - 648 649 650 651 652

Digwyddiadau 
 Harscha, ymerawdwr rhan helaeth o ogledd India yn syrthio'n aberth i gynllwyn. Wedi ei farwolaeth, mae ei ymerodraeth yn chwalu.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 17 Ionawr: Sulpicius II. o Bourges, esgob Bourges
 Harsha, ymerawdwr yng ngogledd India (g. 590)

647
Elista

Elista (Rwseg: Элиста́; Kalmyk: Элст, Elst) yw prifddinas Gweriniaeth Kalmykia, gweriniaeth ffederal yn Ffederasiwn Rwsia (46°22′Gog. 44°15′Dwy.). Mae ganddi boblogaeth o 104,254 (Cyfrifiad 2002), traean poblogaeth y weriniaeth.

Kalmykia
Dinasoedd Rwsia
646

6g - 7g - 8g 
590au 600au 610au 620au 630au - 640au - 650au 660au 670au 680au 690au 
641 642 643 644 645 - 646 - 647 648 649 650 651

Digwyddiadau 
Yr Arabiaid yn ad-ennill dinas Alexandria wedi i ymgais gan yr Ymerodraeth Fysantaidd i ad-feddiannu Yr Aifft fethu.

Genedigaethau 
 Abd al-Malik, Califf Umayyad.

Marwolaethau 

646
645

6g - 7g - 8g 
590au 600au 610au 620au 630au - 640au - 650au 660au 670au 680au 690au 
640 641 642 643 644 - 645 - 646 647 648 649 650

Digwyddiadau 
Yr Ymerodraeth Fysantaidd yn adennill dinas Alexandria oddi wrth yr Arabiaid
Diwedd teyrnasiad yr Ymerodres Kogyoku yn Japan, yr Ymerawdwr Kotoku yn dod i'r orsedd.

Genedigaethau 
yn ystod y flwyddyn – Ymerodres Jito, ymerodres Japan (m. 703)

Marwolaethau 
 26 Ebrill – Sant Richarius, mynach
 10 Gorffennaf – Soga no Iruka, gwleidydd Japaneg

Cyfeiriadau

645
Ïonia

Gwlad Roegaidd ar arfordir gorllewinol Anatolia neu Asia Leiaf (Twrci heddiw) yn oes yr Henfyd oedd Ïonia (Hen Roeg: Ιωνία). Roedd yn cynnwys y diriogaeth ar hyd yr arfordir o Phocaea yn y gogledd ger aber Afon Hermus (yn awr Afon Gediz), i Miletus yn y de, ger aber  Afon Maeander, ac roedd yn cynnwys ynysoedd Chios a Samos. Roedd yn ffinio ag Aeolia yn y gogledd, a Lydia yn y dwyrain ac a Caria yn y de.

Yn ôl chwedlau'r Ïoniaid, cafodd y llwyth hwnnw ei enw oddi wrth Ïon, mab y duw Apolon a Creusa, merch brenin Athen. Yn ôl traddodiad y Groegiaid, sefydlwyd dinasoedd Ïonia gan wladychwyr o ddinasoedd Gwlad Groeg a yrwyd hwynt o'r Peloponnesus gan yr Achiaid, a symudasant i Attica, ac o'r ardal honno aeth minteioedd ohonynt i sefydlu ar ororau Asia tua 1050 CC. Dinasoedd Ïonia oedd Miletus, Myus, Priene, Effesus, Colophon, Lebedus, Teos, Erythrae, Clazomenae a Phocaea. Yn ddiweddarach meddiannwyd Smyrna (İzmir yn awr) gan yr Ïoniaid.

Yn ystod teyrnasiad Cresws (560 - 545 CC.) fel brenin Lydia, daeth dinasoedd Ïonia dan ei reolaeth ef. Pan orchfygwyd Cresws gan Cyrus Fawr, brenin Persia, daeth Ïonia yn rhan o Ymerodraeth Persia. Tua 500 CC gwrthryfelodd dinasoedd Ïonia yn erbyn y Persiaid, a chawsant rywfaint o gymorth gan Athen ac Eretria. Arweiniodd hyn at Ryfeloedd Groeg a Phersia o 491 CC.

Asia Leiaf
Groeg yr Henfyd
Hanes Twrci
Rhestr mynydd uchaf pob gwlad

Mae'r isod yn restr o fynydd uchaf pob gwlad:

Mynyddoedd
 

pt:Lista de pontos mais altos por país
Ray Reardon

Chwaraewr snwcer o Gymro yw Ray Reardon MBE (ganed 8 Hydref 1932). Cafodd ei eni yn Nhredegar.

Aelodau Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Chwaraewyr snwcer Cymreig
Genedigaethau 1932
Pobl o Sir Fynwy
644

6g - 7g - 8g 
590au 600au 610au 620au 630au - 640au - 650au 660au 670au 680au 690au 
639 640 641 642 643 - 644 - 645 646 647 648 649

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
Tachwedd: Umar ibn al-Khattab, Ail galiff Islam (llofruddiwyd).
Paulinus o Efrog, esgob Northumbria

644
643

6g - 7g - 8g 
590au 600au 610au 620au 630au - 640au - 650au 660au 670au 680au 690au 
638 639 640 641 642 - 643 - 644 645 646 647 648

Digwyddiadau 
Byddin Arabaidd yn ennill eu buddugoliaeth gyntaf yng Ngogledd Affrica, yn Tripoli.
Brenin Sassanid olaf Persia yn ffoi i China.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 26 Ebrill - Sant Richarius, efengylydd Ffrengig

643
642

6g - 7g - 8g 
590au 600au 610au 620au 630au - 640au - 650au 660au 670au 680au 690au 
637 638 639 640 641 - 642 - 643 644 645 646 647

Digwyddiadau 
5 Awst - Brwydr Maserfield, Penda brenin Mersia yn gorchfygu a lladd Oswald, brenin Brynaich.
Brwydr Nihawānd; yr Arabiaid yn concro Persia.
24 Tachwedd - Pab Theodore I yn olynu Pab Ioan IV fel y 73ydd pab.
Mersia yn ymosod ar Bowys
 Owain I, brenin teyrnas Frythonaidd Alt Clut yn yr Alban yn gorchfygu a lladd Dyfnwal Frych, brenin Dal Riata.

Genedigaethau

Marwolaethau 
5 Awst - Oswald, brenin Brynaich
12 Hydref - Pab Ioan IV
Khalid bin Walid, cadfridog Mwslimaidd, concwerwr Damascus a Syria
Dyfnwal Frych, brenin Dal Riata.

642
Triple H

Mae Paul Michael Levesque' (ganwyd 27 Gorffennaf, 1969), sy'n fwy adnabyddus wrth yr enw cylch Triple H, yn ddyn busnes Americanaidd, cyn reslwr proffesiynol, ac yn actor. Caiff ei ystyried yn rhyngwladol fel un o'r ymgodymwyr / reslwyr proffesiynol mwyaf erioed, ef yw Is-lywydd Gweithredol Strategaeth a Datblygiad Talent Byd-eang y WWE. Mae hefyd yn sylfaenydd a chynhyrchydd gweithredol NXT, ac yn berfformiwr achlysurol yn y cylch.

Cafodd ei eni a'i fagu yn Nashua, New Hampshire, lle dechreuodd ei yrfa reslo broffesiynol ym 1992 gyda'r Ffederasiwn reslo rhyngwladol (IWF) o dan yr enw 'Terra Ryzing'. Ymunodd â Phencampwriaeth Reslo'r Byd (WCW) ym 1994 a chafodd ei ail-becynnu fel pendefig Ffrengig-Canadaidd o'r enw 'Jean-Paul Lévesque' ac yn ddiweddarach cafodd ei ail-brandio ym 1995 pan arwyddodd gyda Ffederasiwn Reslo'r Byd (WWF, WWE bellach), lle'i bedyddiwyd yn 'Hunter Hearst Helmsley', ac yn ddiweddarach, Triple H.

Yn WWF, enillodd Triphlyg H enwogrwydd yn y diwydiant ar ôl cyd-sefydlu D-Generation X, a ddaeth yn elfen fawr o'r "Attitude Era" yn y 1990au. Ar ôl ennill ei Bencampwriaeth WWF gyntaf ym 1999, daeth yn baffiwr sefydlog  digwyddiadau'r cwmni, ac fe'i hystyriwyd yn eang fel y reslwr gorau yng Ngogledd America erbyn troad y mileniwm. Mae Triphlyg H wedi arwain nifer o ddigwyddiadau talu-i-wylio (pay-per-view events) mawr WWE, gan gau digwyddiad blynyddol blaenllaw'r cwmni, WrestleMania, ar saith achlysur.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1969
Ymgodymwyr
641

6g - 7g - 8g 
590au 600au 610au 620au 630au - 640au - 650au 660au 670au 680au 690au 
636 637 638 639 640 - 641 - 642 643 644 645 646

Digwyddiadau 
Alexandria yn ildio'n swyddogol i Amr ibn al-As trwy gytundeb ar 8 Tachwedd.
Caesarea yn ildio i'r Arabiaid.
Sefydlu dinas Fostat yn Yr Aifft; yn ddiweddarach newidir ei henw i Cairo.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Ymerawdwr Jomei, ymerawdwr Japan
11 Chwefror - Heraclius, Ymerawdwr Bysantaidd

641
640

6g - 7g - 8g 
590au 600au 610au 620au 630au - 640au - 650au 660au 670au 680au 690au 
635 636 637 638 639 - 640 - 641 642 643 644 645

Digwyddiadau 
28 Mai - Pab Severinus yn olynu Pab Honorious I fel y 71fed pab.
24 Rhagfyr - Pab Ioan IV yn olynu Pab Severinus fel y 72fed pab.
yn ystod y flwyddyn
Brwydr Heliopolis rhwng yr Arabiaid a'r Ymerodraeth Fysantaidd.
Mae Tulga yn dod yn frenin y Fisigothiaid.

Genedigaethau 
Al-Akhtal, bardd Arabaidd
Musa bin Nusair, cadfridog a llywodraethwr Umayyad
 (Tua'r flwyddyn yma) Sant Tysilio.

Marwolaethau 
Chwefror – Pepin o Landen, Maer y Llys teyrnas Austrasia
2 Awst – Pab Severinus

Cyfeiriadau

640
639

6g - 7g - 8g 
580au 590au 600au 610au 620au - 630au - 640au 650au 660au 670au 680au 
634 635 636 637 638 - 639 - 640 641 642 643 644

Digwyddiadau 
Clovis II yn olynu Dagobert I fel brenin y Ffranciaid yn Neustria a Bwrgwyn
Yr ymosodiad Islamaidd cyntaf ar Yr Aifft dan y califf Umar ibn al-Khattab.

Genedigaethau

Marwolaethau 
19 Ionawr - Dagobert I, brenin y Ffranciaid (g. c. 603)

639
638

6g - 7g - 8g 
580au 590au 600au 610au 620au - 630au - 640au 650au 660au 670au 680au 
633 634 635 636 637 - 638 - 639 640 641 642 643

Digwyddiadau 
Y Mwslimiaid yn cipio Jerusalem, Antioch, Caesarea Maritima ag Akko.
Yr Eingl yn goresgyn Manaw Gododdin yn yr Hen Ogledd

Genedigaethau

Marwolaethau 
12 Hydref - Pab Honorius I

638
Gwyfyn

Am y ffilm Gymraeg gweler Gwyfyn (ffilm).

Am restr o löynod byw gweler yma. Am restr o dros 1,050 o erthyglau Cymraeg ar wyfynod a gloÿnnod byw, gweler yma.

Pryfed sy'n perthyn i'r urdd Lepidoptera ynghyd â'r gloÿnnod byw yw gwyfynod. Mae tua 160,000 o rywogaethau o wyfynod - deg gwaith mwy nag o loynnod byw. Credir fod miloedd o rywogaethau'n dal heb eu hadnabod a'u henwi. Mae'r mwyafrif o wyfynod yn nosol.

Does 'na ddim llawer o wahaniaeth rhwng gwyfyn  a glöyn byw; weithiau defnyddir y gair "heterocera" am y gwyfyn a "rhopalocera" am y glöyn byw. Ond geiriau cyffredinol, a geir ar lafar ydy'r rhain yn hytrach na dosbarthiad gwyddonol. Gwyddom erbyn heddiw mai grŵp bychan ydy'r glöyn byw sydd wedi esblygu o fewn grŵp ehangach y gwyfyn, hynny yw o fewn "Ditrysia" y "Neolepidoptera".

Ysglyfaethwyr

Mae llawer o rywogaethau nosol yn bwyta gwyfynod, gan gynnwys yr ystlym, rhai mathau o dylluanod ac adar eraill, madfallod, cathod, cŵn a llygod.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Rhestr gwyfynod a gloÿnnod byw
Joseph Conrad

Nofelydd oedd Joseph Conrad (ganwyd Teodor Józef Konrad Korzeniowski, 3 Rhagfyr 1857 – 3 Awst 1924).

Cafodd ei eni yn Berdyczów, Gwlad Pwyl (Berdychiv, Wcráin).

Llyfryddiaeth

Nofelau 
Almayer's Folly (1895)
An Outcast of the Islands (1896)
The Nigger of the 'Narcissus''' (1897)Heart of Darkness (1899) - am fordaith i'r Congo yn ystod regime greulon y Leopold II, brenin Gwlad BelgLord Jim (1900)The Inheritors (gyda Ford Madox Ford) (1901)Typhoon (1902, cychwynnwyd 1899)The End of the Tether (ysgrifennwyd yn 1902; casglwyd yn Youth, a Narrative and Two Other Stories, 1902)Romance (with Ford Madox Ford, 1903)Nostromo (1904)The Secret Agent (1907)Under Western Eyes (1911)Chance (1913)Victory (1915)The Shadow Line (1917)The Arrow of Gold (1919)The Rescue (1920)The Nature of a Crime (1923, gyda Ford Madox Ford)The Rover (1923)Suspense: A Napoleonic Novel'' (1925; heb ei orffen, cyhoeddwyd ar ôl ei farwolaeth)

Genedigaethau 1857
Llenorion straeon byrion Pwylaidd y 19eg ganrif
Llenorion straeon byrion Pwylaidd yr 20fed ganrif
Llenorion straeon byrion Pwylaidd yn yr iaith Saesneg
Marwolaethau 1924
Nofelwyr Pwylaidd y 19eg ganrif
Nofelwyr Pwylaidd yr 20fed ganrif
Nofelwyr Pwylaidd yn yr iaith Saesneg
Pobl o Ymerodraeth Rwsia
Ysgrifwyr a thraethodwyr Pwylaidd yr 20fed ganrif
Ysgrifwyr a thraethodwyr Pwylaidd yn yr iaith Saesneg
637

6g - 7g - 8g 
580au 590au 600au 610au 620au - 630au - 640au 650au 660au 670au 680au 
632 633 634 635 636 - 637 - 638 639 640 641 642

Digwyddiadau 
Brwydr Mag Rath: Gorchfygir Dál Riata yn Wlster
Brwydr al-Qādisiyyah: Yr Arabiaid byddin Persia, ac yn ddiweddarch yn cipio prifddinas Persia, Ctesiphon

Genedigaethau

Marwolaethau 

637
636

6g - 7g - 8g 
580au 590au 600au 610au 620au - 630au - 640au 650au 660au 670au 680au 
631 632 633 634 635 - 636 - 637 638 639 640 641

Digwyddiadau 
 20 Awst - Brwydr Yarmuk - Yr Ymerodraeth Fysantaidd yn colli Syria i'r Arabiaid.
 Yr Arabiaid yn ymosod ar Bersia.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 4 Ebrill - Isidore o Sevillia, ysgolhaig
 Arioald, brenin y Lombardiaid

636
Aeolis

Roedd Aeolis (Groeg Αιολίς Aiolís) neu Aeolia (Groeg Αιολία Aiolía) yn ardal yng ngogledd-orllewin Asia Leiaf yn y cyfnod clasurol. Roedd y rhan fwyaf o'r diriogaeth gerllaw'r arfordir, ac roedd yn cynnwys ynys Lesbos) a nifer o ynysoedd llai. Roedd yn ffinio â Mysia yn y gogledd, Ionia yn y de a Lydia yn y dwyrain. Yn y cyfnod cynnar roedd y deuddeg dinas bwysicaf yn Aeolis yn annibynnol, ac mewn cynghrair a'i gilydd: Cyme (neu Phriconis), Larissae, Neonteichos, Temnus, Cilla, Notium, Aegiroessa, Pitane, Aegeaeae, Myrina, Gryneia, a Smyrna.

Groeg yr Henfyd
Asia Leiaf
635

6g - 7g - 8g 
580au 590au 600au 610au 620au - 630au - 640au 650au 660au 670au 680au 
630 631 632 633 634 - 635 - 636 637 638 639 640

Digwyddiadau 
 Sant Aidan yn sefydlu Lindisfarne yn Northumbria,
 Cristionogaeth Nestoraidd yn cyrraedd China

Genedigaethau 
 Pepin o Herstal, Maer y Llys i deyrnas Austrasia (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 

635
Deddf yr Iaith Gymraeg

Gall Deddf yr Iaith Gymraeg gyfeirio at:

Deddf yr Iaith Gymraeg 1967
Deddf yr Iaith Gymraeg 1993

Hanes y Gymraeg
Deddf yr Iaith Gymraeg 1967

Deddf seneddol oedd Deddf yr Iaith Gymraeg 1967 (dyfyniad seneddol: 1967 c. 66), a roes hawliau cyfyngedig i ddefnyddio'r iaith Gymraeg mewn achosion cyfreithiol yng Nghymru ac a roes yn ogystal yr awdurdod i weinidog yn llywodraeth Prydain gyhoeddi fersiwn neu fersiynau Cymraeg o unrhyw ddogfennau a ddeuai dan ystod y ddeddf honno.

Roedd y Ddeddf yn seiliedig ar 'Arolwg Hughes-Parry' a gomisiynwyd gan y llywodraeth dan bwysau gan Gymry amlwg i ymchwilio i statws yr iaith Gymraeg yng Nghymru. Cyhoeddwyd yr arolwg yn 1965. Argymhellodd statws cyfartal i'r Gymraeg a'r Saesneg ar lafar ac yn ysgrifenedig, yn llysoedd Cymru ac adrannau gweinyddol y wlad. Fodd bynnag gwrthododd y llywodraeth Brydeinig nifer o argymhellion pwysig ac roedd y Ddeddf yn adlewyrchiad gwan o'r Arolwg ei hun.

Mae'r Ddeddf yn fer iawn, gyda Chyflwyniad a phum Adran yn unig. Yn y Cyflwyniad cydnabyddir yr egwyddor - ond nid yr hawl ddiwrthod - i ddefnyddio'r iaith ar lafar mewn achosion cyfreithiol ("it is proper that the Welsh language should be freely used by those who so desire in the hearing of legal proceedings in Wales"). Ond roedd rhaid i Gymro neu Gymraes roi rhybudd o flaen llaw i'r llys er mwyn gallu gwneud hynny (Adran 1). Roedd gan weinidogion yr hawl i gyhoeddi adroddiadau yn y Gymraeg ond dim dyletswydd arnynt i wneud hynny (Adran 2-3). Yn y bedwaredd adran dileuwyd statws Cymru fel rhan o Loegr (Rhan 3 Deddf Cymru a Berwick 1746); dyma gymal pwysicaf y Ddeddf efallai, er na roddwyd llawer o sylw iddo ar y pryd.

Er gwaethaf ei maes cyfyng a ffaeleddau amlwg eraill yr oedd y Ddeddf yn garreg filltir yn hanes yr iaith Gymraeg a pherthynas Cymru â Lloegr. Roedd Y Deddfau Uno wedi gwneud Saesneg yr unig iaith swyddogol yng Nghymru a gwrthod yr iaith Gymraeg yn gyfangwbl. Deddf 1967 oedd y newid cyntaf i'r sefyllfa honno mewn pedwar can mlynedd. Ond bu rhaid aros tan Ddeddf yr Iaith Gymraeg 1993 i'r Gymraeg gael statws cyfartal â Saesneg, ar bapur o leiaf, ym mywyd cyhoeddus Cymru.

Gweler hefyd
 David Hughes Parry: A Jurist in Society

Dolen allanol
 Gwefan Deddf Iaith Newydd 

Deddfau Cymreig
Deddfau Senedd y Deyrnas Unedig 1967
Gwleidyddiaeth Cymru
Hanes y Gymraeg
Hawliau iaith
1967
634

6g - 7g - 8g 
580au 590au 600au 610au 620au - 630au - 640au 650au 660au 670au 680au 
629 630 631 632 633 - 634 - 635 636 637 638 639

Digwyddiadau 
Cadwallon ap Cadfan, brenin Gwynedd yn cael ei orchfygu gan Oswald, brenin Northumbria; Northumbria yn cael ei hail-uno.
Cadafael ap Cynfeddw yn olynu Cadwallon fel brenin Gwynedd.
Medi - Khalid b. al-Waled yn cipio Damascus.
Umar ibn al-Khattab yn olynu Abu Bakr fel Califf y Swnni

Genedigaethau

Marwolaethau 
Cadwallon ap Cadfan, brenin Gwynedd
23 Awst - Abu Bakr, Califf cyntaf y Swnni

634
633

6g - 7g - 8g 
580au 590au 600au 610au 620au - 630au - 640au 650au 660au 670au 680au 
628 629 630 631 632 - 633 - 634 635 636 637 638

Digwyddiadau 
Cadwallon ap Cadfan, brenin Gwynedd a Penda, brenin Mersia yn gorchfygu a lladd Edwin brenin Northumbria

Genedigaethau

Marwolaethau 
12 Hydref: Edwin, brenin Northumbria

633
632

6g - 7g - 8g 
580au 590au 600au 610au 620au - 630au - 640au 650au 660au 670au 680au 
627 628 629 630 631 - 632 - 633 634 635 636 637

Digwyddiadau 
Abu Bakr yn gorchfygu Mosailima ym Mrwydr Akraba
Abu Bakr yn dod yn galiff cyntaf Islam
Brwydr Meigen (Heathfield) Cadwallon ap Cadfan o Wynedd a'i gynghreiriad dros dro Penda o Fersia yn trechu Edwin o Northumbria

Genedigaethau

Marwolaethau 
8 Mehefin - Muhammad, proffwyd Islam
Charibert II, brenin Aquitania
Chilperic brenin Aquitania

632
631

6g - 7g - 8g 
580au 590au 600au 610au 620au - 630au - 640au 650au 660au 670au 680au 
626 627 628 629 630 - 631 - 632 633 634 635 636

Digwyddiadau 
 Brwydr Wogastisburg rhwng y Slafiaid dan Samo a'r Ffranciaid dan eu brenin, Dagobert I.

Genedigaethau 
Yeh Fa-shan

Marwolaethau 

631
630

6g - 7g - 8g 
580au 590au 600au 610au 620au - 630au - 640au 650au 660au 670au 680au 
625 626 627 628 629 - 630 - 631 632 633 634 635

Digwyddiadau 
1 Ionawr - Muhammad yn arwain byddin tua Mecca, sy'n ildio heb ymladd
Yr Ymerawdwr Bysantaidd Heraclius yn ail-gipio Jerusalem oddi wrth y Persiaid

Genedigaethau 
Di Renji, Canghellor Tsieina (bu farw 700)

Marwolaethau 
 27 Ebrill - Ardashir III, brenin Persia
 9 Mehefin - Shahrbaraz, brenin Persia

630
Ymerodraeth Persia

Ymerodraeth Persia oedd yr enw ar nifer o ymerodraethau yn y diriogaeth oedd yn dwyn yr enw Persia ac a elwir yn awr yn Iran. Y mwyaf adnabyddus o'r rhain oedd yr Ymerodraeth Achaemenaidd (648 - 330 CC.). Cnewyllyn yr ymerodraeth oedd yr ardal sydd nawr yn dalaith Fars yn Iran. Sylfaenydd Ymerodraeth Persia oedd Cyrus Fawr, a orchfygodd ymerodraeth y Mediaid ac a ymestynnodd yr ymerodraeth dros y rhan fwyaf o'r Dwyrain Canol, yn cynnwys tiriogaethau Babylon, y Ffeniciaid, a'r Lydiaid. Ychwanegodd mab Cyrus, Cambyses II, yr Aifft at yr ymerodraeth.

Ymestynnwyd ffiniau'r ymerodraeth ymhellach gan Darius I. Arweniodd ei fyddinoedd cyn belled a dyffryn Afon Indus a meddiannodd Thrace yn Ewrop. Methodd ymgyrch yn erbyn Groeg pan orchfygwyd byddin Bersaidd ym Mrwydr Marathon yn 490 CC.. Rhannodd Darius yr ymerodraeth i tua ugain talaith (satrapi), a symudodd y brifddinas i Susa, gerllaw Babylon.

Ymosododd mab Darius, Xerxes I ar y Groegiaid gyda byddin enfawr ddeng mlynedd yn ddiweddarach, ond gorchfygwyd ei lynges ym Mrwydr Salamis yn 480 CC. a gorchfygwyd ei fyddin ym Mrwydr Plataea yn 479 CC..

Yn ddiweddarach gwanychodd yr ymerodraeth, yn enwedig ar ôl marwolaeth Artaxerxes III Ochus yn 338 CC. Yn 334 CC. glaniodd Alecsander Fawr, brenin Macedonia, yn Asia Leiaf a meddiannodd Lydia, Ffenicia a'r Aifft cyn gorchfygu byddin Darius III ym Mrwydr Gaugamela yn 331 CC. a chipio Susa. Sefydlodd Alecsander ei ymerodraeth ei hun, ond ymrannodd wedi ei farwolaeth.

Yn ddiweddarach datblygodd Ymerodraeth y Parthiaid (250 CC. - 226 OC.) yn yr un ardal. Yn 226 cipiodd Ardashir y brifddinas Ctesiphon, gan sefydlu Ymerodraeth Bersaidd dan linach y Sassanid, a barhaodd hyd y flwyddyn 651.

Yr Henfyd
Hanes Iran
Hanes y Dwyrain Canol

en:History of Iran
629

6g - 7g - 8g 
570au 580au 590au 600au 610au - 620au - 630au 640au 650au 660au 670au 
624 625 626 627 628 - 629 - 630 631 632 633 634

Digwyddiadau 
 Yr Ymerodraeth Fysantaidd yn adennill Jerusalem oddi wrth Ymerodraeth Persia
 Brwydr Mu'tah; ymgyrch gyntaf y Mwslimiaid tu allan i Arabia, yn methu cipio'r tiriogaethau i'r dwyrain o Afon Iorddonen
 Brwydr Fid Eoin: Connad Cerr, brenin Dál Riata, yn cael ei orchfygu gan y Dál nAraidi dan Máel Caích.
 Yr Ymerawdwr Jomei yn dod i'r orsedd yn Japan.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Clotaire II, brenin y Ffranciaid
 Connad Cerr, brenin Dál Riata

629
628

6g - 7g - 8g 
570au 580au 590au 600au 610au - 620au - 630au 640au 650au 660au 670au 
623 624 625 626 627 - 628 - 629 630 631 632 633

Digwyddiadau 
Pepin o Landen yn dod yn Faer y Llys yn Austrasia.
23 Chwefror - Khosrau II brenin Persia yn cael ei ddiorseddu; olynir ef gan ei fab, Kavadh II, ond dim ond hyd mis Hydref.

Genedigaethau

Marwolaethau 
22 Ionawr - Sant Anastasius y Persiad
Chwefror - Khosrau II, brenin Persia
Hydref - Kavadh II, brenin Persia

628
627

6g - 7g - 8g 
570au 580au 590au 600au 610au - 620au - 630au 640au 650au 660au 670au 
622 623 624 625 626 - 627 - 628 629 630 631 632

Digwyddiadau 
12 Rhagfyr: Brwydr Ninefeh: Yr Ymerawdr Bysantaidd Heraclius yn gorchfygu'r Persiaid.
 Brwydr y Ffos; brwydr rhwng y Mwslimiaid a'r Arabiaid paganaidd.

Genedigaethau

Marwolaethau 

627
Lydia

Roedd Lydia (Groeg ) yn ardal yng ngorllewin Anatolia, fwy neu lai yn cyfateb i daleithiau Izmir a Manisa Province yn Nhwrci fodern. Y brifddinas oedd Sardis (Twrceg: Sart). Ar un adeg roedd Lydia yn deyrnas oedd yn rheoli rhan helaeth o Anatolia.

Sefydlwyd teyrnas Lydia wedi i Ymerodraeth yr Hethiaid ymrannu yn y 12g CC.. Yr enw gwreiddiol oedd Maionia (Maeonia); mae Homeros yn cyfeirio at y Meiones yn yr Iliad.

Y mwyaf adnabyddus o frenhinoedd Lydia oedd Croesus, oedd yn enwog am ei gyfoeth. Talodd am adeiladu Teml Artemis yn Effesus, oedd yn un o Saith Rhyfeddod yr Hen Fyd. Yn 546 CC roedd Croesus yn dymuno ymosod ar Ymerodraeth Persia. Cyn gwneud hynny, yn ôl yr hanesydd Groeg Herodotus, gyrrodd gennad i Delffi i ofyn barn yr oracl yno. Ateb yr oracl oedd, pe croesai Croesus Afon Halys, byddai'n dinistrio ymerodraeth fawr. Cymerodd Croesus hyn fel arwydd i fynd ymlaen a'i ymgyrch, ond gorchfygwyd ef gan Cyrus Fawr, brenin Persia. Gwireddwyd geiriau'r oracl; ond yr ymerodraeth a ddinistriwyd gan Croesus oedd ei ymerodraeth ef ei hun. Daeth Lydia yn un o daleithiau Ymerodraeth Persia.

Yr Henfyd
Asia Leiaf
Hanes Twrci
Phil Carradice

Awdur a chyflwynwr radio yw Phil Carradice (ganwyd 5 Hydref 1947).

Cafodd ei eni yn Noc Penfro.

Radio
The Past Master (BBC Radio Wales)
Wales at War (BBC Radio Wales)

Llyfryddiaeth

Nofelau
The Bosun's Secret
The Pirates of Thorne Island (2001)
Hannah Goes to War (2005)
Black Bart's Treasure (2007)

Barddoniaeth
How Horatio was Felled on the Bridge and Other Poems (1984)
Ghostly Riders (2002)

Hanes
The Last Invasion (1992)
Wales at War (2005)
Coming Home: Wales After the War (2005)
A Town Built to Build Ships: A History of Pembroke Dock (2006)
A Town in Conflict: Penarth, the Story
The First World War in the Air (2012)
1914: the First World War at Sea in Photographs (Stroud: Amberley Publishing, 2014)

Eraill
Welsh Islands (1997)
Exploring the Pembrokeshire Coast (2002)
Life Choices: Teaching Adolescents to Make Positive Decisions about Their Own Lives (2005)
The Black Chair (Pont Books, 2009)
Herbert Williams, Writers of Wales (Gwasg Prifysgol Cymru, 2010)
Do Not Go Gentle, Stori Sydyn (Accent Press, 2014)

Beirdd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Cyflwynwyr radio Cymreig
Genedigaethau 1947
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Nofelwyr Cymreig
Nofelwyr Saesneg
Pobl o Sir Benfro
John Cowper Powys

Nofelydd ac athronydd oedd John Cowper Powys (8 Hydref 1872 - 17 Mehefin 1963). Clerigwr oedd ei dad a darddai o ardal Powys. Roedd eu mam yn perthyn i'r bardd Saesneg William Cowper, ble cafodd John Cowper ei enw canol. Fe oedd yr hyna mewn teulu o 12 o blant ac roedd dau o'i frodyr, Llewelyn a Theodore, hefyd yn sgwennwyr.

Llyfryddiaeth

Nofelau
Wood and Stone (1915)
Rodmoor (1916)
After My Fashion (ysgrifennwyd 1919, cyhoeddwyd 1980)
Ducdame (1925)
Wolf Solent (1929)
A Glastonbury Romance (1932)
Weymouth Sands (1934)
Maiden Castle (1936)
Morwyn: or The Vengeance of God (1937)
Owen Glendower [1941]
Porius: A Romance of the Dark Ages (1951); testun llawn 1995, 2007
The Inmates (1952)
Atlantis (1954)
The Brazen Head (1956)
Up and Out (1957)
Homer and the Aether (1959)
All or Nothing (1960)
Real Wraiths (1974)
Two and Two (1974)
You and Me (1975)

Athroniaeth
The Meaning of Culture (1929)
In Defense of Sensuality (1930)
A Philosophy of Solitude (1933)
The Art of Happiness (1935)
The Pleasures of Literature (1938)
The Art of Growing Old (1944)
In Spite of: A Philosophy for Everyone (1953)

Storiau
The Owl, The Duck, and - Miss Rowe! Miss Rowe! (1930)
Romer Mowl and Other Stories (1974)
Three Fantasies (1985)
Abertackle
Cataclysm
Topsy-Turvy

Arall
Odes and Other Poems (1896)
Wolf's Bane (cerddi, 1916)
Suspended Judgements (1916)
Autobiography (1934)
Rabelais (1948)
Visions and Revisions (1955)
The War and Culture (1914)

Dolennau allanol
 The Powys Society
"The Powys Review"  Casgliad o feirniadaethau ac erthyglau gan Belinda Humfrey (Gol)

Athronwyr Cymreig y 19eg ganrif
Athronwyr Cymreig yr 20fed ganrif
Athronwyr Seisnig y 19eg ganrif
Athronwyr Seisnig yr 20fed ganrif
Beirdd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Beirdd Seisnig yn yr iaith Saesneg
Cyn-ddisgyblion Ysgol Sherborne
Cyn-fyfyrwyr Coleg Corpus Christi, Caergrawnt
Genedigaethau 1872
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Seisnig y 19eg ganrif
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1963
Nofelwyr Cymreig yn yr iaith Saesneg
Nofelwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Pobl o Flaenau Ffestiniog
Pobl o Swydd Derby
Owen Glendower (nofel)

Nofel am Owain Glyn Dŵr yn yr iaith Saesneg gan John Cowper Powys, cyhoeddwyd 1940, yw Owen Glendower.

Mae cymeriadau niferus y nofel yn cynnwys y Lolard "heretig" o Gymro, Gwallter Brut.

Dychwelodd Powys i Brydain o UDA yn 1934, gyda'i gariad Phyllis Playter, sy'n byw yn gyntaf yn Dorchester, Dorset, ac yno y dechreuodd Castell Maiden. Fodd bynnag, ym mis Gorffennaf, 1935 eu bod yn symud i bentref Corwen, Sir Ddinbych, Gogledd Cymru, yn hanesyddol yn rhan o Edeirnion neu Edeyrnion, hynafol cwmwd o canoloesol Cymru a oedd unwaith yn rhan o  'Teyrnas Powys' , lle cwblhaodd Castell Maiden (1936). Mae hyn yn symud i wlad ei hynafiaid a arweinir Powys i ysgrifennu hyn, y cyntaf o ddau nofelau hanesyddol osodwyd yn y rhanbarth hwn o Gymru; y llall oedd Porius (1951). Owen, nawfed nofel Powys, yn adlewyrchu "ei synnwyr cynyddol o hyn y mae'n meddwl fel ei etifeddiaeth barddol."

Powys wedi defnyddio fersiwn Seisnigaidd Shakespeare enw Owain Glyn Dŵr, "Owen Glendower" ar gyfer y teitl ei nofel. Fodd bynnag, o fewn y nofel, mae'n defnyddio Owen Glyn Dŵr (sic) (y rhan fwyaf yn aml yn unig Owen). Mae hefyd yn cyfeirio at Glyn Dŵr, fel "Owen ap Griffith" neu "yn fab i Griffith Fychan".

Argraffiad newydd o nofel hanesyddol arwrol a chyfriniol hynod ddychmygus am wrthryfel Owain Glyn Dŵr gan y llenor enwog John Cowper Powys (1872-1963). Cyhoeddwyd yn 2007 gan Gerald Duckworth & Co. Yn 2014 roedd y gyfrol allan o brint.

Gweler hefyd
Rhestr llyfrau Cymraeg
Wicipedia:Wicibrosiect Llyfrau Gwales

Cyfeiriadau

Llyfrau Cymreig 2007
Nofelau 1940
Nofelau gan John Cowper Powys
Owain Glyn Dŵr
626

6g - 7g - 8g 
570au 580au 590au 600au 610au - 620au - 630au 640au 650au 660au 670au 
621 622 623 624 625 - 626 - 627 628 629 630 631

Digwyddiadau 
 Yr Ymerodraeth Fysantaidd yn gorchfygu'r Afariaid a'r Slafiaid oedd yn gwarchae ar ddinas Caergystennin.
 Arioald yn olynu ei frawd-yng-nghyfraith Adaloald fel brenin y Lombardiaid (tua'r dyddiad yma)
 Penda yn dod yn frenin Mersia (dyddiad traddodiadol)

Genedigaethau 
Ymerawdwr Tenji - ymerawdwr Japan
Hussain ibn Ali - ŵyr y Proffwyd Muhammad a thrydydd Imam y Shia

Marwolaethau 
Adaloald, brenin y Lombardiais (tua'r dyddiad yma)

626
625

6g - 7g - 8g 
570au 580au 590au 600au 610au - 620au - 630au 640au 650au 660au 670au 
620 621 622 623 624 - 625 - 626 627 628 629 630

Digwyddiadau 
 27 Hydref - Pab Honorius I yn olynu Pab Bonifas V fel y 70fed pab.

Genedigaethau 
 Adamnan, abad Iona
 Hasan ibn Ali - ail Imam y Shia

Marwolaethau 
 25 Hydref - Pab Bonifas V

625
624

6g - 7g - 8g 
570au 580au 590au 600au 610au - 620au - 630au 640au 650au 660au 670au 
619 620 621 622 623 - 624 - 625 626 627 628 629

Digwyddiadau 
Brwydr Badr; buddugoliaeth i'r Mwslimiaid yn erbyn y Quraish
 Yr Ymerodraeth Fysantaidd yn adennill Andalucía oddi ar y Fisigothiaid

Genedigaethau

Marwolaethau 

624
623

6g - 7g - 8g 
570au 580au 590au 600au 610au - 620au - 630au 640au 650au 660au 670au 
618 619 620 621 622 - 623 - 624 625 626 627 628

Digwyddiadau 
 Clotaire II, brenin y Ffranciaid, yn gwneud ei fab Dagobert I yn frenin Austrasia
 Samo, yn ôl traddodiad yn fasnachwr Ffrancaidd, yn cael ei ethol yn frenin y Slafiaid yn Morafia, Slovakia ac Awstria Isaf.

Genedigaethau

Marwolaethau 

623
622

6g - 7g - 8g 
570au 580au 590au 600au 610au - 620au - 630au 640au 650au 660au 670au 
617 618 619 620 621 - 622 - 623 624 625 626 627

Digwyddiadau 
Anicius Manlius Severinus Boethius yn cael ei garcharu am gynllwynio yn erbyn Theodoric Fawr.
Amalaric yn dod yn frenin y Fisigothiaid.

Genedigaethau

Marwolaethau 

622
621

6g - 7g - 8g 
570au 580au 590au 600au 610au - 620au - 630au 640au 650au 660au 670au 
616 617 618 619 620 - 621 - 622 623 624 625 626

Digwyddiadau 
 Yr Ymerawdwr Bysantaidd Heraclius yn ymosod ar Bersia
Suinthila yn olynu Sisebut fel brenin y Fisigothiaid.

Genedigaethau 
Ardashir III, brenin Persia

Marwolaethau 
Sisebut, brenin y Fisigothiaid.

621
620

6g - 7g - 8g 
570au 580au 590au 600au 610au - 620au - 630au 640au 650au 660au 670au 
615 616 617 618 619 - 620 - 621 622 623 624 625

Digwyddiadau 
 Medina yn troi at Islam.
 Y Slafiaid yn ymosod ar Thessaloniki.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Sant Mirin (tua'r dyddiad yma)
 Sant Dorotheus o Balesteina

620
619

6g - 7g - 8g
560au 570au 580au 590au 600au -  610au - 620au 630au 640au 650au 660au 
614 615 616 617 618 - 619 - 620 621 622 623 624

Digwyddiadau 
 Yr Afariaid yn ymosod ar Gaergystennin
 23 Rhagfyr - Pab Bonifas V yn olynu Pab Adeodatus I fel y 69fed pab

Genedigaethau

Marwolaethau 
Sant Ioan y Trugarog, Patriarch Alexandria (tua'r dyddiad yma)
Abu Talib, ewythr y Proffwyd Muhammad

619
618

6g - 7g - 8g
560au 570au 580au 590au 600au -  610au - 620au 630au 640au 650au 660au
613 614 615 616 617 - 618  - 619 620 621 622 623

Digwyddiadau 
Rhyfel catref yn dechrau yn Medina

Genedigaethau

Marwolaethau 
Pab Adeodatus I
Sant Kevin o Glendalough

618
617

6g - 7g - 8g
560au 570au 580au 590au 600au -  610au - 620au 630au 640au 650au 660au 
612 613 614 615 616 - 617 - 618 619 620 621 622

Digwyddiadau 
 Sui Gong Di yn olynu Sui Yang Di fel ymerawdwr China.
 Byddin Persia dan y cadfridog Shaahin yn concro Chalcedon wedi gwarchae hir.

Genedigaethau 
 Weonhyo, prif ysgolhaig y traddodiad Coreaidd mewn Bwdhaeth

Marwolaethau 

617
Delphi

Mae Delphi (Groeg: Δελφοί), yn safle archaeolegol yng Ngwlad Groeg ac hefyd yn enw ar y dref fodern gerllaw. Mae ar lechweddau isaf Mynydd Parnassus yn Phocis.

Roedd Delphi yn safle o bwysigrwydd mawr yng Ngroeg yr Henfyd oherwydd presenoldeb Oracl Delphi. Mae'r safle yn dyddio i'r cyfnod cyn-hanesyddol, pan addolid Gaia yma; yn ddiweddarch roedd yn gysegredig i'r duw Apollo.

Delphi oedd safle yr omphalos (ομφαλός) carreg oedd yn dynodi canolbwynt y byd. Roedd yr omphalos yn nheml Apollo o Delffi ().

Saif y dref fodern i'r gorllewin o'r safle archaeolegol. Roedd y boblogaeth yn 3,511 yn 2001.

Adeiladau a chofadeiladau

Hen dref 
 Gymnasium
 Hippodrôm
 Teml Apollo
 Theatr
 Tholos
 Trysorfa Athen

Dref fodern 
 Amgueddfa Delphi

Enwogion 
 Hegesander (m. c. 250CC), hanesydd

Groeg yr Henfyd
Safleoedd archaeolegol Gwlad Groeg
616

6g - 7g - 8g 
560au 570au 580au 590au 600au -  610au - 620au 630au 640au 650au 660au 
611 612 613 614 615 - 616 - 617 618 619 620 621

Digwyddiadau 
 Brwydr Afon Idle: Aethelfrith yn cael ei orchfygu a'i ladd gan Rædwald, brenin Dwyrain Anglia
 Edwin yn dod yn frenin Northumbria
 Khosrau II, brenin Persia yn cipio Alexandria

Genedigaethau 
 Grimoald yr Hynaf, Maer y Llys teyrnas Austrasia

Marwolaethau 
 Æthelfrith, brenin Northumbria.

616
615

6g - 7g - 8g
560au 570au 580au 590au 600au -  610au - 620au 630au 640au 650au 660au 
610 611 612 613 614 - 615 - 616 617 618 619 620

Digwyddiadau 
 Brwydr Caer: gorchfygir Powys gan Aethelfrith, brenin Northumbria; lleddir Selyf ap Cynan, brenin Powys. (neu 616)
 Cadfan ap Iago yn dod yn frenin Gwynedd
19 Hydref Pab Adeodatus I (gelwir hefyd yn Deusdedit) yn olynu Pab Bonifas IV fel y 68fed pab

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Selyf ap Cynan, brenin Powys (neu 616).
 Iago ap Beli, brenin Gwynedd
 Pybba, brenin Mersia (tua'r dyddiad yma)
 21 Tachwedd - Sant Columbanus

615
614

6g - 7g - 8g
560au 570au 580au 590au 600au -  610au - 620au 630au 640au 650au 660au 
609 610 611 612 613 - 614 - 615 616 617 618 619

Digwyddiadau 
 Byddin Ymerodraeth Persia dan eu cadfridog Shahrbaraz yn cipio ac anrheithio Jerusalem; difrodir Eglwys y Bedd Sanctaidd gan dân.

Genedigaethau

Marwolaethau 

614
Dygynnelw

Bardd a gysylltir ag Owain mab Urien Rheged yw Dygynnelw. Os gwir y traddodiad buasai yn ei flodau yn ail hanner y 6g ac yn gyfoeswr â Thaliesin, yntau'n fardd a ganodd i Urien yn yr Hen Ogledd yn y cyfnod hwnnw.

Tystiolaeth
Dim ond tri chyfeiriad a geir at Ddygynnelw. Mewn triawd yn y casgliad Trioedd Ynys Prydain, mae'n cael ei alw'n un o "Dri bardd coch eu gwaywffyn Ynys Prydain", gyda Tristfardd ac Afan Ferddig (orgraff ddiweddar):

Tri Gwaywrudd Beirdd Ynys Prydain:
Tristfardd bardd Urien,
A Dygynnelw bardd Owain ab Urien,
Ac Afan Ferddig bardd Cadwallon mab Cadfan.

Mewn testun canoloesol sy'n ymwneud â chrefft y bardd llys, dywedir am amrywiad ar yr englyn unodl union ei fod yn 'englyn anghyfodl yr hwn a elwir "dull Dyg[yn]nelw"'.

Yn olaf enwodd y Gogynfardd Cynddelw Brydydd Mawr ei fab yn Ddygynnelw a chanodd farwnad nodedig iddo. Mae Rachel Bromwich yn awgrymu fod Cynddelw wedi dewis enwi ei fab ar ôl y Cynfardd (mae Dygynnelw yn enw anghyffredin iawn).

Erbyn heddiw mae gwaith Dygynnelw i gyd ar goll, ond mae'n amlwg ei fod o statws arbennig yn y traddodiad cynnar.

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Genedigaethau'r 6ed ganrif
Llenorion Cymreig y 6ed ganrif
Yr Hengerdd
Y Cynfeirdd
Yr Hen Ogledd
Bridgetown

Bridgetown yw prifddinas Barbados, yn y Caribî. Mae'n borthladd yn ne-orllewin yr ynys, ar Fae Carlisle.

Sefydlwyd y ddinas yn 1628 gan wladychwyr o Brydain. Ei phrif ddiwydiannau yw prosesu siwgr, rym a thwristiaeth.

Dinasoedd Barbados
Prifddinasoedd Gogledd America
Aled Jones

Canwr a chyflwynwr radio a theledu yw Aled Jones (ganwyd 29 Rhagfyr 1970).

Roedd hefyd yn un o'r Jones's a dorodd record y byd Jones Jones Jones am gasglu ynghyd y nifer fwyaf o bobl yn rhannu’r un cyfenw yn Stadiwm y Mileniwm yn 2006, gan fod yn un o 1,224 Jones a gymerodd rhan.

Disgograffeg

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1970
Cantorion Cymreig
Cyflwynwyr radio Cymreig
Cyflwynwyr teledu Cymreig
Pobl o Ynys Môn
Pobl addysgwyd yn Ysgol David Hughes
Dinas Belîs

Dinas Belîs (Sbaeneg: Ciudad de Belice) yw dinas fwyaf Belîs, Canolbarth America. Fe'i lleolir ar lannau aber Afon Belîs ar arfordir y Caribî. Mae ganddi boblogaeth o 49,040 (swyddogol, 2000) neu hyd at tua 70,000 mewn gwirionedd efallai.

Cafodd y ddinas ei ailadeiladu'n gyfangwbl bron ar ôl dioddef corwynt dinistriol iawn (Hurricane Hattie) yn 1961. Roedd Dinas Belîs yn brifddinas yr hen Honduras Brydeinig tan 1970 pan symudwyd y brifddinas i ddinas newydd Belmopan.

Dinasoedd Belîs
Afon Belize

Afon 180 milltir o hyd yn Belîs, Canolbarth America, yw Afon Belîs. Mae'n casglu dŵr mwy na chwarter y wlad wrth ddilyn ymyl orllewinol Mynyddoedd Maya i aberu yn y Caribî ger Dinas Belîs. Enw arall arni yn lleol yw "Yr Hen Afon". Gellir ei mordwyo hyd at agos i'r ffin â Gwatemala. Hyd ddiwedd yr 20fed ganrif hi oedd prif lwybr masnach a chyfathrebu rhwng y tiroedd mewnol a'r arfordir.

Mae hi'n cychwyn lle mae Afon Mopan ac Afon Macal yn cyfuno ger San Ignacio, Belîs. Am y rhan fwyaf o'i chwrs mae'n llifo trwy goedwigoedd trofannol ei dyffryn. Mae'n ffynhonnell bwysig ar gyfer dŵr yfed i drigolion yr ardal ond mae llygredd gan gemegon amaethyddol ac effaith dadgoedwigo, yn bennaf mewn canlyniad i amaethyddiaeth sleisio a llosgi, yn broblem fawr heddiw.

Afonydd Belîs
613

6g - 7g - 8g
560au 570au 580au 590au 600au -  610au - 620au 630au 640au 650au 660au 
608 609 610 611 612 - 613 - 614 615 616 617 618

Digwyddiadau 
Clotaire II yn ail-uno teyrnasoedd y Ffranciaid trwy lofruddio Sigebert II.
Shahrbaraz, brenin Persia yn cipio Damascus.
Muhammad yn dechrau pregethi Islam yn gyhoeddus.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Theuderic II, brenin Austrasia
Sigebert II, brenin Austrasia
Bledric ap Custennin, brenin Dyfnaint.

613
612

6g - 7g - 8g
560au 570au 580au 590au 600au -  610au - 620au 630au 640au 650au 660au 
607 608 609 610 611 - 612 - 613 614 615 616 617

Digwyddiadau 
Theuderic II yn dod yn frenin Austrasia
Sisebut yn olynu Gundemar fel brenin y Fisigothiaid
 Sant Columbanus yn symud i'r Eidal i sefydly mynachlog Bobbio (tua'r dyddiad yma)

Genedigaethau 
3 Mai - Cystennin III, ymerawdwr Byzantiwm († 641)

Marwolaethau 
Theudebert II, brenin Austrasia
Gundemar, brenin y Fisigothiaid.
Aj Ne' Ohl Mat, brenin Palenque
Pacal I, brenin Palenque

612
611

6g - 7g - 8g
560au 570au 580au 590au 600au -  610au - 620au 630au 640au 650au 660au 
606 607 608 609 610 - 611 - 612 613 614 615 616

Digwyddiadau 
Cynegils yn dod yn frenin Wessex
 Kalakmul yn gorchfygu Palenque

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Ceolwulf, brenin Wessex

611
610

6g - 7g - 8g
560au 570au 580au 590au 600au -  610au - 620au 630au 640au 650au 660au 
605 606 607 608 609 - 610 - 611 612 613 614 615

Digwyddiadau 
 4 Hydref - Heraclius yn cyrraedd Caergystennin a diorseddu'r ymerawdwr Phocas. Mae'n gwneud Groeg yn iaith swyddogol yr ymerodraeth yn lle Lladin; o ganlyniad mae rhai haneswyr yn ystyried y flwyddyn yma fel dechreuad yr Ymerodraeth Fysantaidd.
Gundemar yn olynu Witteric fel brenin y Fisigothiaid.
Yn ôl dysgeidiaeth Islam, mae'r archangel Gabriel yn ymddangos i Muhammad am y tro cyntaf, ac yn adrodd iddo'r rhan gyntaf o'r Qur'an (tua'r dyddiad yma).

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Phocas, Ymerawdwr Bysantaidd
Witteric, brenin y Fisigothiaid

610
609

6g - 7g - 8g 
550au 560au 570au 580au 590au - 600au - 610au 620au 630au 640au 650au 
604 605 606 607 608 - 609 - 610 611 612 613 614

Digwyddiadau 
 Y Sassaniaid yn cipio Edessa.
 Y Pantheon yn Rhufain yn cael ei gysegru i'r Forwyn Fair a'r holl seintiau.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Zuhayr, bardd Arabaidd (tua'r dyddiad yma)

609
Wythnos

Uned o amser sydd yn gyfnod o saith niwrnod yn y mwyafrif o galendrau modern (yn cynnwys Calendr Gregori) yw wythnos.

Dyddiau'r wythnos 
 Dydd Llun
 Dydd Mawrth
 Dydd Mercher
 Dydd Iau
 Dydd Gwener
 Dydd Sadwrn
 Dydd Sul

Unedau amser
608

6g - 7g - 8g 
550au 560au 570au 580au 590au - 600au - 610au 620au 630au 640au 650au 
603 604 605 606 607 - 608 - 609 610 611 612 613

Digwyddiadau 
Eochaid Buide yn olynu Áedán mac Gabráin fel brenin Dál Riata
Khosrau II, brenin Persia yn ymosod ar Chalcedon
25 Awst - Pab Bonifas IV yn olynu Pab Bonifas III fel y 67fed pab

Genedigaethau

Marwolaethau 
Áedán mac Gabráin, brenin Dál Riata

608
607

6g - 7g - 8g 
550au 560au 570au 580au 590au - 600au - 610au 620au 630au 640au 650au 
602 603 604 605 606 - 607 - 608 609 610 611 612

Digwyddiadau 
 19 Chwefror - Pab Bonifas III yn olynu Pab Sabinian fel y 66ed pab
Y Pantheon yn Rhufain yn cael ei droi yn eglwys

Genedigaethau

Marwolaethau 
 12 Tachwedd - Pab Bonifas III

607
606

6g - 7g - 8g 
550au 560au 570au 580au 590au - 600au - 610au 620au 630au 640au 650au 
601 602 603 604 605 - 606 - 607 608 609 610 611

Digwyddiadau 
Cearl yn dod yn frenin Mersia
Shashanka yn dod yn frenin annibynnol cyntaf Bengal (tua'r dyddiad yma)

Genedigaethau

Marwolaethau 
 22 Chwefror - Pab Sabinian
 Áedán mac Gabráin, brenin Dál Riata
 Pybba, brenin Mersia, brenin Mersia

606
605

6g - 7g - 8g 
550au 560au 570au 580au 590au - 600au - 610au 620au 630au 640au 650au 
600 601 602 603 604 - 605 - 606 607 608 609 610

Digwyddiadau 
 Aj Ne' Ohl Mat yn dod yn frenin Palenque

Genedigaethau

Marwolaethau 
 26 Mai - neu 604 - Awstin o Gaergaint (dyddiad posibl)
 Damian, Patriarch Uniongred Coptig Alexandria
Alexander o Tralles, meddyg Groegaidd

605
Britney Spears

Cantores Americanaidd yw Britney Jean Spears (ganwyd 2 Rhagfyr 1981). Mae hi wedi rhyddhau llawer o ganeuon llwyddiannus, yn cynnwys Baby One More Time, Oops I Did It Again, Toxic a Womanizer.

Caneuon 
 Baby One More Time (1998)
 Sometimes (1999)
 Crazy (1999)
 From the Bottom of my Broken Heart (2000)
 Oops.. I Did It Again (2000)
 Lucky (2000)
 Stronger (2000)
 Don't Let me Be the Last to Know (2001)
 Slave 4 U (2001)
 Not A Girl.. Not Yet a Woman (2002)
 Boys (2002)
 Overprotected (2002)
 Me Against the Music, gyda Madonna (2003)
 Toxic (2004)
 Everytime (2004)
 My Prerogative (2004)
 Do Something (2005)
 Gimme More (2007)
 Piece of Me (2007)
 Womanizer (2008)

Genedigaethau 1981
Cantorion Americanaidd
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
604

6g - 7g - 8g 
550au 560au 570au 580au 590au - 600au - 610au 620au 630au 640au 650au 
599 600 601 602 603 - 604 - 605 606 607 608 609

Digwyddiadau 
 Theudebert II a Theuderic II yn gorchfygu Clotaire II mewn brwydr.
 Aethelfrith, brenin Northumbria yn uno Deifr a Brynaich.
 Y Fisigothiaid yn gyrru'r Btsantiaid o Sbaen.
 13 Medi - Pab Sabinian yn olynu Pab Gregori I fel y 65ed pab.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 12 Mawrth - Pab Gregori I
 Yohl Iknal, brenin Palenque
 Sant Awstin, archesgob cyntaf Caergaint

604
603

6g - 7g - 8g 
550au 560au 570au 580au 590au - 600au - 610au 620au 630au 640au 650au 
598 599 600 601 602 - 603 - 604 605 606 607 608

Digwyddiadau 
 Brwydr Degsastan: Æthelfrith brenin Bernicia yn gorchfygu Áedán mac Gabráin brenin Dál Riata.
 Witteric yn diorseddu Liuva II, a dod yn frenin y Fisigothiaid.

Genedigaethau 
 Dagobert I, brenin y Ffranciaid
 26 Mawrth 26 - Pacal Fawr, brenin Palenque

Marwolaethau 
 Liuva II, brenin y Fisigothiaid

603
Thebai

Am y ddinas yn yr Hen Aifft, gweler Thebes, Yr Aifft. Gweler hefyd Thebes.
Roedd Thebai ( hefyd Thebes; Hen Roeg:  — Thēbai) yn ddinas yn  Boeotia, oedd yn un o ddinasoedd pwysicaf Groeg yr Henfyd. Enw'r dref fodern ar y safle yw Thiva (Groeg: Θήβα).

Yn ôl traddodiad, sefydlwyd y ddinas gan Cadmos, mab brenin Sidon. Tua diwedd y 6g CC daeth Thebai i wrthdrawiad ag Athen am y tro cyntaf, pan gynorthwyodd yr Atheniaid ddinas lai Plataea yn eu herbyn. Pan ymosododd Ymerodraeth Persia ar y Groegiaid yn 480 CC, gyrroedd Thebai 700 o filwyr i ymladd ym Mrwydr Thermopylae dan Leonidas, ond roedd rhain yn ŵyr oedd yn gwrthwynebu polisi llywodraethwyr y ddinas. Ymunodd yr uchelwyr oedd mewn grym yn Thebai â Xerxes yn erbyn y Groegiaid eraill, ac ymladdasant drosto ym Mrwydr Plataea yn 479 CC. Cefnogodd Thebai Sparta yn erbyn Athen yn y Rhyfel Peloponnesaidd, ac yn 424 CC gorchfygasant Athen ym Mrwydr Delium.

Wedi buddugoliaeth Sparta yn y rhyfel, trôdd Thebai yn ei herbyn. Ym Mrwydr Leuctra yn 371 CC enillodd Thebai dan Epaminondas fuddugoliaeth syfrdanol dros Sparta, a'i gwnaeth y ddinas fwyaf pwerus yng Ngroeg am gyfnod. Daeth y cyfnod yma i ben pan laddwyd Epaminondas ym Mwydr Mantinea yn 362 CC.

Dinasoedd Gwlad Groeg
Groeg yr Henfyd
Cymru (etholaeth Senedd Ewrop)

Gweler hefyd Cymru (gwahaniaethu).

Etholaeth Cymru oedd yr enw ar yr etholaeth seneddol yn Senedd Ewrop ar gyfer Cymru. Etholodd pedwar Aelod Senedd Ewrop (ASE) gan ddefnyddio dull D'Hondt o gynrychiolaeth gyfrannol rhestr plaid, nes i'r DU adael yr Undeb Ewropeaidd ar 31 Ionawr 2020.

Aelodau Senedd Ewrop

Etholiadau

Etholiad Ewrop 1999

Etholiad Ewrop 2004

Etholiad Ewrop 2009

Etholiad Senedd Ewrop 2014

Etholiad Senedd Ewrop 2019

Gweler Hefyd 
Y cyn-etholaethau Senedd Ewrop yng Nghymru:
Gogledd Cymru, 1979-1999
Canolbarth a Gorllewin Cymru, 1979-1999
De Cymru, 1979-1994
De-ddwyrain Cymru, 1979-1984
Dwyrain De Cymru, 1984-1999
Gorllewin De Cymru, 1994-1999
Canol De Cymru, 1994-1999

Cyfeiriadau

Etholaethau yng Nghymru
Etholaethau Senedd Ewrop
602

6g - 7g - 8g 
550au 560au 570au 580au 590au - 600au - 610au 620au 630au 640au 650au 
597 598 599 600 601 - 602 - 603 604 605 606 607

Digwyddiadau 
 Yr Ymerawdwr Bysantaidd Mauricius yn penderfynu cadw ei fyddin tu draw i Afon Donaw dros y gaeaf. Mae'r milwyr yn gwrthryfela a lleddir Mauricius gan Phocas, sy'n ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr.

Genedigaethau 
 Mu'awiyah, sefydlydd llinach yr Umayyad (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 
 27 Tachwedd - Mauricius, Ymerawdwr Bysantaidd

602
601

6g - 7g - 8g 
550au 560au 570au 580au 590au - 600au - 610au 620au 630au 640au 650au 
596 597 598 599 600 - 601 - 602 603 604 605 606

Digwyddiadau 
Liuva II yn olynu ei frawd Reccared fel brenin y Fisigothiaid

Genedigaethau 
Sigebert II, brenin Austrasia a Bwrgwyn

Marwolaethau 
1 Mai (yn ôl traddodiad) - Sant Asaph
Dewi Sant (tua'r dyddiad yma)
Reccared brenin y Fisigothiaid

601
600

6g - 7g - 8g 
550au 560au 570au 580au 590au - 600au - 610au 620au 630au 640au 650au 
595 596 597 598 599 - 600 - 601 602 603 604 605

Digwyddiadau 
Y Frech Wen yn cyrraedd Ewrop am y tro cyntaf
Awstin o Gaergaint yn troi Ethelbert, brenin Caint yn Gristion (tua'r dyddiad yma)
Sumatra, Jawa a'r ynysoedd o'u cwmpas yn troi at Fwdhaeth

Genedigaethau 
Ali Ben Abu Talib, pedwerydd caliph Islam
Candrakirti, athronydd Madhyamaka o India

Marwolaethau 

600
599

5g - 6g - 7g 
540au 550au 560au 570au 580au - 590au - 600au 610au 620au 630au 640au 
594 595 596 597 598 - 599 - 600 601 602 603 604

Digwyddiadau 
Raedwald yn dod yn frenin Dwyrain Anglia (tua'r dyddiad yma)
Palenque yn cael ei gorchfygu gan Kalakmul

Genedigaethau 
23 Ionawr - Ymerawdwr Taizong o Tsieina
Ali ibn Abi Talib - Imam cyntaf y Shia a phedwerydd Caliph y Swnni (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 
Taliesin (tua'r dyddiad yma)

599
598

5g - 6g - 7g 
540au 550au 560au 570au 580au - 590au - 600au 610au 620au 630au 640au 
593 594 595 596 597 - 598 - 599 600 601 602 603

Digwyddiadau 
 (Tua'r dyddiad yma) Brwydr Catraeth

Genedigaethau 
 Brahmagupta, mathemategydd o India

Marwolaethau 

598
597

5g - 6g - 7g 
540au 550au 560au 570au 580au - 590au - 600au 610au 620au 630au 640au 
592 593 594 595 596 - 597 - 598 599 600 601 602

Digwyddiadau 
 Sannt Awstin yn dod yn Archesgob Caergaint

Genedigaethau 
 Ymerawdwr Kōtoku, ymerawdwr Japan

Marwolaethau 
 9 Mehefin - Sant Columba
 Fredegund, brenhines Neustria
 Zhiyi, sylfaenydd sect Tiantai o Fwdhaeth

597
596

5g - 6g - 7g 
540au 550au 560au 570au 580au - 590au - 600au 610au 620au 630au 640au 
591 592 593 594 595 - 596 - 597 598 599 600 601

Digwyddiadau 
 Ethelbert, brenin Caint yn gofyn am genhadon i weithio yn ei deyrnas; Awstin yn cael ei anfon ato gan y Pab Grigor I.

Genedigaethau

Marwolaethau 

596
Ian Lucas

Gwleidydd Llafur yw Ian Colin Lucas (ganwyd 18 Medi 1960). Roedd yn Aelod Seneddol Wrecsam rhwng 2001 a 2019. Cafodd ei eni yn Gateshead.

Cafodd ei addysg yng Ngholeg Newydd, Rhydychen.

Dolen allanol
Gwefan swyddogol

Genedigaethau 1960
Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Akihito, Ymerawdwr Japan

125ed Ymerawdwr Japan  ydy Akihito (明仁); ganwyd 23 Rhagfyr  1933. Mae'n fab i'r ymerawdwr Hirohito (yr Ymerawdwr Shōwa) ac fe'i orseddwyd (1989-2019).

Ymddeolodd yn wirfoddol ar 30 Ebrill 2019 oherwydd fod ei iechyd yn dirywio ac ei fod yn mynd yn oedrannus. Dyma'r ymddeoliad cyntaf yn y teulu ers Ymerawdwr Kōkaku yn 1817.

Ei enw
Yn Japan, ni chaiff yr ymerawdwr ei alw gyda'i enw bedydd, eithr fel "Ei Fawrhydi Ymerawdwr Imperialaidd" a ellir ei fyrháu i . Ysgrifennir ei enw'n ffurfiol fel . Mae ei gyfnod ar yr orsedd yn cael ei alw'n "Heisei" (), ac wedi iddo farw bydd yn cael ei ailenwi'n "Ymerawdwr Heisei" (平成天皇 Heisei tennō); drwy orchymyn Cabined y wlad yn dilyn ei farwolaeth. Ar yr un pryd bydd yr enw ar y cyfnod nesa'n cael ei greu a'i gyhoeddi yngyd ag enw'r ymerawdwr nesaf.

Ymddeolodd o'i wirfodd fel Ymerawrdwr Siapan ar 30 Ebrill 2019 gan adael i'w fab, Naruhito efiteddu'r Orsedd gan ddechrau ei deyrnasiad ar 1 Mai 2019.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1933
Ymerodron Siapan
595

5g - 6g - 7g 
540au 550au 560au 570au 580au - 590au - 600au 610au 620au 630au 640au 
590 591 592 593 594 - 595 - 596 597 598 599 600

Digwyddiadau 
 Theudebert II yn dod yn frenin Austrasia
 Y Lombardiaid yn anrheithio Terracina yn yr Eidal
Muhammad yn priodi Khadija (tua'r dyddiad yma)
Brwydr Catraeth, a ddethlir gan Aneirin yn ei gerdd Y Gododdin (*dyddiad tybiedig)

Genedigaethau

Marwolaethau 
Childebert II, brenin Austrasia
Owain fab Urien, brenin Rheged (tua'r dyddiad yma)

595