Teyrnas (bioleg)

Gradd dacsonomaidd yw teyrnas (lluosog: teyrnasoedd; Lladin: regnum) – y radd uchaf-ond-un – a ddefnyddir i ddosbarthu'n wyddonol organebau byw (anifeiliaid, planhigion ayb). Mae'r gair hefyd yn cael ei ddefnyddio o fewn bywydeg ar gyfer ffosiliau ac organebau a ddifodwyd. Mae'n cael ei leoli yn uwch na ffylau ac yn is na pharth.

Yn yr Yr Oesoedd Canol disgrifiwyd rhywogaethau gwahanol o fewn genws gyda rhestr hir o dermau Lladin. Nid tan y 18fed ganrif y cyflwynodd Carolus Linnaeus (1707–1778) y system sy’n parhau mewn defnydd heddiw, lle defnyddir dim ond dau air, un am y genws ac un am y rhywogaeth. Yr enw am y system hon yw'r system ddeuenwol. Yn Systema Naturae Carolus Linnaeus (1735), rhennir pethau byw yn ddwy deyrnas: Animalia a Vegetabilia. Ers hynny, datblygodd gwayddoniaeth a thechnoleg ac mae llawer wedi ei ganfod ynglŷn ag organebau ungellog, ymysg pethau eraill, felly roedd angen system mwy cynnil. Yn y 1960au cyflwynwyd y gair rank (gradd) a newidiwyd yn ei dro i domain (parth).

Un system o'r fath yw'r system 6-teyrnas a ddefnyddir yn UDA, lle rhennir organebau yn Bacteria, Archaea, Protista (protistiaid neu brotosoaid), Fungi (ffwng), Plantae (planhigion) ac Animalia (neu anifeiliaid). Yng ngwledydd Prydain, India, Awstralia ac America Ladin, fodd bynnag, defnyddir 5-teyrnas, sef: Anifeiliaid, Planhigion, Ffwng, Protista a Monera. Mae rhai dulliau o ddosbarthu bywyd yn hepgor y term "Teyrnas", gan nodi nad yw'r teyrnasoedd traddodiadol yn perthyn i un hynafiad cyffredin.

Gellir ychwanegu rhagddodiaid megis "isdeyrnas", "uwchdeyrnas" neu "infradeyrnas".

Y dosbarthiad modern

Tri theyrnas bywyd
Yn hytrach na dosbarthu gyda'r llygad (siap a ffurf), ers y 1970au tueddir i ddosbarthu ar lefel foleciwlar, yn ôl tebygolrwydd o fewn y genynnau.

Sefydlwyd dosbarthiad Carl Woese ar ei astudiaeth o RNA gan rannu bywyd yn dri chategori (a alwodd "y tri prif deyrnas" neu fodel "urkingdom". Bathwyd "parth" yn 1990, ar gyfer yr haen uchaf. Rhannodd Carl Woese y procaryotau yn ddau grŵp: Eubacteria ac Archaebacteria (neu "Archaea"), gan bwysleisio cymaint o wahaniaeth rhwng y ddddau grŵp hyn ag oedd rhwng pob un ohonynt, a'r ewcaryotau. Mynnodd fod planhigion, ffwng ac anifeiliaid yn perthyn yn nes at ei gilydd (er eu bod yn edrych yn goblyn o wahanol i'w gilydd) nag oeddent i ewbacteria neu archaea. Mae ymchwil gwyddonol dro ar ôl tro wedi cadarnhau cysyniadau Woese. Er hyn, nid oes cytundeb ar y nifer o deyrnasoedd a gynigiwyd gan Woese.

Teyrnas yr Eukaryota

Mewn erthygl a gyhoeddwyd yn 2004, nododd Simpson a Roger cynigiwyd mai dim ond grwpiau monoffyletig ddylai cael eu derbyn ar lefel ffurfiol wrth ddosbarthu pethau byw. Er i hyn fod yn ymarferol yn y gorffennol, roedd bellach yn bosibl i rannu'r ewcaryotau i lond llaw o brif grwpiau sydd fwy neu lai i gyd yn monoffyletig.

Yn sgil hyn, cyflwynwyd diagram yn 2005 ar gyfer International Society of Protistologists, a rannodd yr ewcaryotau i'r chwe prif ‘uwchrŵp’ (yr hyn a elwir heddiw yn "Deyrnas").

Yn y system hon o ddosbarthu pethau byw, mae'r anifiliaid amlgellog (metosoa) yn ddisgynyddion yr un hynafiaid â choanoflagellates ungellog a'r ffwng, sydd yn eu tro'n ffurfio'r grŵp Opisthokonta. Credir (yn 2015) fod planhigion yn perthyn yn agosach at anifeiliaid a ffwng.

Hanes dosbarthu teynasoedd
Mae'r tabl canlynol yn crynhoi datblygiad y systemau o ddosbarthu pethau byw dros y blynyddoedd.

Cyfeiriadau

Dosbarthiad gwyddonol