alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Mount&Blade

Mae Mount&Blade yn êm gyfrifiadurol chwarae-rôl 3-dimensiwn, penagored, un-chwaraewr yng nghyfnod beta o'i ddatblygiad (0.808 yw'r fersiwn diweddarach), wedi'i greu a'i ddosbarthu gan y datblygwyr Twrcaidd Taleworlds. Mae'r gêm ar gael ar gyfer systemau gweithredu Microsoft Windows 32-bit. Mae gosodiad canoloesol gan Mount&Blade, heb unrhyw nodwedd ffantasi. Mae Mount&Blade yn nodedig oherwydd ei bwyslais ar frwydro ar gefn ceffyl realistig, a oedd yn gyffredin yn ystod y cyfnod hwnnw, ond sydd yn aml yn absennol mewn gemau chwarae-rôl eraill.

Cymeriad 
Mae'r chwaraewr yn medru rheoli un cymeriad, sydd yn cael ei greu pan ddechreuwyd gêm newydd ac sydd yn cael dosbarth cymeriad penodol. Mae dosbarth cymeriad yn gwasanaethu fel patrymlun yn unig. Mae pob patrymlun yn wahanol mewn priodoleddau, pwyntiau sgìl a chyfarpar yn unig. Nid oes amodau ar gyfarpar neu ddefnydd sgìl oherwydd eich dosbarth. Mae'r lefel uchaf o sgìl a defnydd o rai o'r cyfarpar wedi'i seilio ar briodoledd perthnasol.

Mae modd newid ymddangosiad y cymeriad yn debyg i'r system sydd yn The Sims. Yn gwella ar hyn yw'r ffaith eich bod chi yn medru newid wyneb neu wallt eich cymeriad ar unrhyw adeg, os yw'n edrych yn od neu'n ddiflas i'r chwaraewr. Mae rhai defnyddwyr wedi newid y "crwyn" (skins) sylfaenol, gan roi opsiynau newydd, fel paent rhyfel. Mae'r fersiynau newydd (.800 ac ymlaen) yn rhoi botwm hap (Randomize), sy'n caniatáu i'r chwaraewr greu wyneb hollol newydd ar hap. Mae'r chwaraewr yn medru cynghreirio â byddinoedd naill ai'r Vaegir neu Swadia, yn hela ysbeilwyr a chnafon yng ngwlad Calradia.

Y Gêm 
Mae'r gêm yn gêm benagored, yn debyg i gemau fel Elite neu Darklands. Ar ôl i'r gêm ddechrau, mae chwaraewyr yn rhydd i ddewis datblygiadau eu cymeriadau a newid y rhain trwy gydol y gêm. Mae brwydro yn ddewisol ac yn medru cael ei osgoi mewn llawer o sefyllfaoedd, gan adael i'r chwaraewr ganolbwyntio ar fasnachu os oes angen, er bod llai o bwyntiau profiad yn cael eu hennill drwy'r ffordd yma.

Gellir ffurfio mintai drwy recriwtio cymeriadau cyfrifiadurol unigryw, a elwir yn arwyr neu'n gymdeithion, neu filwyr cyffredin. Mae uchafswm y cymeriadau y gellir recriwtio yn cael ei benderfynu gan briodoleddau carisma ac arweinyddiaeth cymeriad y chwaraewr.

Mae cymeriad y chwaraewr a chymeriadau eraill yn dysgu sgiliau i'w defnyddio yn ystod y gêm. Mae rhai sgiliau yn effeithio'r fintai gyfan.

Dim ond y lefel sylfaenol o filwyr cyffredin sy'n medru cael eu recriwtio o dafarnau. Maent yn medru codi i filwyr mwy pŵerus ac arbenigol trwy gynilo pwyntiau profiad a gellir eu hennill drwy frwydro neu ymarfer. Mae'r chwaraewr yn medru dewis y llwybr y mae pob milwr yn symud ymlaen i.

Nid oes dull i chwarae Mount&Blade dros y rhyngrwyd neu dros rwydwaith, ac nid oes dull wedi ei gynllunio chwaith.

Datblygwyr 
Mae Mount&Blade wedi'i ddatblygu a dosbarthu gan TaleWorlds, cwmni datblygu o Dwrci.

Gemau fideo
Gan

Iaith neu grŵp o ieithoedd yw Gan, yn perthyn i'r teulu ieithyddol Sino-Tibetaidd. Mae 31 000 000 o siaradwyr Tsieineeg Gan trwy'r byd, yn bennaf yn nhalaith Jiangxi yn Tsieina. Nid yw ieithyddwyr yn medru cytuno a yw Gan yn iaith ynddi ei hun neu'n dafodiaith o'r Tsieineeg.

Rhaniadau Tsieineeg Gan 

1. Chang-Jing（昌靖片）

2. Yi-Liu（宜瀏片）

3. Ji-Cha（吉茶片）

4. Fu-Guang（撫廣片）

5. Ying-Yi（鷹弋片）

6. Da-Tong（大通片）

7. Lei-Zi（耒資片）

8. Dong-Sui（洞綏片）

9. Huai-Yue（懷嶽片）

Cyfeiriadau

Ieithoedd Sino-Tibetaidd
Ieithoedd Tsieina
Ieithoedd y Balcanau

Dyma restr o ieithoedd y Balcanau. Ac eithrio yr ieithoedd Twrcaidd a Circasaidd, maent i gyd yn ieithoedd Indo-Ewropeaidd.

Ieithoedd Indo-Ewropeaidd
Albaneg
Armenieg
Groeg

Ieithoedd Romáwns
Rwmaneg (Moldofa, Romania)
Aromanieg
Megleno-Rwmaneg
Istro-Rwmaneg (dwyrain Istria)
Istriot (gorllewin Istria)
Eidaleg (arfordir yr Môr Hadria)
Ladino (Groeg a Thwrci)

Ieithoedd Slafig
Bosneg
Bwlgareg
Bunyev
Croateg
Macedoneg
Montenegro
Serbeg
Slofeneg
Slafoneg Eglwysig

Ieithoedd Indo-Ariaidd
Romani

Ieithoedd Twrcig
Tartareg Crimea, Tatar
Twrceg
Gagauz

Ieithoedd Ibero-Cawcasaidd
Circaseg

Ieithoedd darfodedig

 Macedoneg Hynafol
 Dacieg
 Dalmateg (Romáwns)
 Eteocreteg
 Eteocyprioteg
 Ilyrieg
 Lemnieg
 Libwrneg
 Otomaneg
 Paioneg
 Iaith y Pelasgiaid
 Phrygeg
 Thraceg
 Iefaneg (Iddew-Roeg)

Balcanau
 Balcanau
Balcanau

ast:Llinguas de los Balcanes
pl:Języki bałkańskie
Mark McGhee

Rheolwr a chyn bêl-droediwr Albanaidd yw Mark Edward McGhee (ganwyd 25 Mai, 1957).

Bu McGhee yn chwarae i Greenock Morton, Newcastle United, Aberdeen, Hamburg, Celtic a Reading. Enillodd bedwar cap dros Yr Alban yn ystod 1983 a 1984.

Genedigaethau 1957
Pêl-droedwyr Albanaidd
Rheolwyr pêl-droed
Ynysgynwraidd

Pentref yng nghymuned Llangatwg Feibion Afel, Sir Fynwy, Cymru, yw Ynysgynwraidd (Saesneg: Skenfrith). Saif  rhwng y Fenni a'r Rhosan ar Wy, bron yn union ar y ffin â Loegr. Saif ar lan orllewinol Afon Mynwy, 5 milltir i'r gogledd o Drefynwy. Mae castell yno, sy'n ddi-dâl i ymwelwyr, ac mae hen eglwys a thafarn hefyd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Castell

Yng nghanol y pentref ac ar lan Afon Mynwy, saif castell, a godwyd ychydig wedi 1066. Mae'n edrych yn debyg i Gastell Dolbadarn: un tŵr crwn, soled o garreg. Cofrestrwyd y castell fel Gradd II* yn Nhachwedd 1953. Mae'n un grŵp o dri chastell yn yr ardal, sydd hefyd yn cynnwys Castell y Grysmwnt a'r Castell Gwyn.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
 Castell Gwyn, Sir Fynwy

Dolen allanol
 Erthygl gan y BBC am dafarn Ynysgynwraidd

Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Erthygl Pedia Trefynwy
Llangatwg Feibion Afel
Pentrefi Sir Fynwy
Bad Achub Moelfre

Ar 26 Hydref 1859 drylliwyd y stemar Royal Charter ar y creigiau ger Moelfre, Ynys Môn, a collodd 450 eu bywydau.

Union gan mlynedd yn ddiweddarach galwyd ar i'r bad achub Edmund and Mary Robinson i roi cymorth i'r Hindlea Bu rhaid dod â'r ddwy fad ochr yn ochr mewn môr garw i roi cyfle i'r wyth oedd ar y llong neidio i'r bad achub.

Moelfre
Moelfre, Ynys Môn
Merthyr Mawr

Am leoedd eraill o'r enw "Merthyr", gweler Merthyr (gwahaniaethu).

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw Merthyr Mawr. Fe'i lleolir rhai milltiroedd i'r de o dref Pen-y-bont ar Ogwr, ar lan ogleddol Afon Ogwr.

Ystyr y gair merthyr yn yr enw yw 'eglwys (ar feddrod sant)'. Ceir croesau eglwysig wedi'u cofrestru gan Cadw yn yr eglwys, sef Croes Merthyr Mawr a Croes Tythegston.

Gerllaw'r pentref ceir Tywyn Merthyr Mawr, lle saethwyd rhai golygfeydd i'r ffilm enwog Lawrence of Arabia. Dyma'r ail dywyn mwyaf yn Ewrop, o ran uchder.

Yn ogystal mae dau gastell canoloesol, Castell Ogwr a Castell Candleston, yn daith gerdded hawdd i ffwrdd. Y pentref agosaf yw Ewenni, lle ceir Priordy Ewenni.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Pen-y-bont ar Ogwr
Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol yng Nghymru
Blaengarw

Pentref yng nghymuned Cwm Garw, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw Blaengarw. Fe'i lleolir ym mhen uchaf Cwm Garw, ar ôl Pont-y-cymer, tua 10 milltir i'r gogledd o dref Pen-y-bont ar Ogwr. Dyma'r pentref uchaf yn y cwm.

Saif Mynydd Llangeinwyr i'r dwyrain o'r pentref.

Cwm Garw
Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
John So

Mae John Chun Sai So (Tsieineeg Traddodiadol: 蘇震西, Pinyin: Sū Zhèn Xī) (ganwyd 2 Hydref 1946) yn Faer yn ninas Melbourne, Awstralia ers Mehefin 2001. Cafodd So ei eni yn Hong Cong.

Enillodd So y teitl "Maer y Byd" yn 2006.

Genedigaethau 1946
Gwleidyddion Awstralaidd
John Howard

Gwleidydd Awstralaidd a cyn Brif Weinidog Tŷ Cynrychiolwyr Awstralia yw John Winston Howard (ganwyd 26 Gorffennaf 1939, Sydney). Roedd e'n Brif Weinidog o 11 Mawrth, 1996 tan Rhagfyr, 2007.

Genedigaethau 1939
Prif Weinidogion Awstralia
Gwleidyddion Awstralaidd
Cyfreithwyr Awstralaidd
Prif Weinidog Awstralia

Prif Weinidog Awstralia yw'r swydd wleidyddol flaenaf yn Awstralia. Mae Anthony Albanese yn Brif Weinidog Awstralia ar hyn o bryd.

Rhestr Prif Weinidogion Awstralia
219

2g - 3g - 4g 
160au 170au 180au 190au 200au - 210au - 220au 230au 240au 250au 260au 
214 215 216 217 218 - 219 - 220 221 222 223 224

Digwyddiadau 
 Y llengoedd Rhufeinig III Gallica a IV Scythica yn cael eu terfynu gan yr ymerawdwr Elagabalus yn dilyn gwrthryfel eu harweinwyr, Verus a Gellius Maximus.
Elagabalus yn dod yn aelod o gwlt y duwiau Phrygaidd Cybele ac Attis.

Genedigaethau

Marwolaethau 

219
218

2g - 3g - 4g 
160au 170au 180au 190au 200au - 210au - 220au 230au 240au 250au 260au 
213 214 215 216 217 - 218 - 219 220 221 222 223

Digwyddiadau 
 16 Mai — Elagabalus yn cael ei gyhoeddi'n Ymerawdwr Rhufeinig.
 8 Mehefin — Elagabalus yn gorchgygu Macrinus mewn brwydr. Mae Macrinus yn ffoi, ond yn cael ei ddal a'i ladd.

Genedigaethau 
 Gallienus, Ymerawdwr Rhufeinig

Marwolaethau 
 Mehefin — Macrinus, Ymerawdwr Rhufeinig
 Mehefin — Diadumenian, mab Macrinus

218
217

2g - 3g - 4g 
160au 170au 180au 190au 200au - 210au - 220au 230au 240au 250au 260au 
212 213 214 215 216 - 217 - 218 219 220 221 222

Digwyddiadau 
 8 Ebrill — yn dilyn llofruddiaeth yr Ymerawdwr Rhufeinig Caracalla, cyhoeddir pennaeth Gard y Praetoriwm, Marcus Opellius Macrinus, yn ymerawdwr.
 Dan delerau cytundeb heddwch a Parthia, mae'r Ymerodraeth Rufeinig yn cadw Mesopotamia
 Pab Callixtus I yn olynu Pab Zephyrinus fel yr 16eg pab.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 8 Ebrill — Caracalla, Ymerawdwr Rhufeinig (llofruddiwyd)
 20 Rhagfyr — Pab Zephyrinus
 Julia, gweddw yr Ymerawdwr Rhufeinig Septimius Severus a mam Caracalla a Geta.

217
216

2g - 3g - 4g 
160au 170au 180au 190au 200au - 210au - 220au 230au 240au 250au 260au 
211 212 213 214 215 - 216 - 217 218 219 220 221

Digwyddiadau 
 Baddonau Caracalla yn Rhufain yn cael eu gorffen
 Caracalla yn meddiannu Armenia
 Gorffen basilica Leptis Magna, oedd wedi ei ddechrau dan Septimius Severus
 Yn China, mae Cao Cao yn dod yn frenin Wei.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Clement o Alexandria (tua'r dyddiad yma)

216
215

2g - 3g - 4g 
160au 170au 180au 190au 200au - 210au - 220au 230au 240au 250au 260au 
210 211 212 213 214 - 215 - 216 217 218 219 220

Digwyddiadau 
 Milwyr yr Ymerawdwr Rhufeinig Caracalla yn lladd nifer fawr o drigolion Alexandria.
 Caracalla yn cyflwyno dernyn arian newydd, yr Antoninianus.

Genedigaethau

Marwolaethau 

215
214

2g - 3g - 4g 
160au 170au 180au 190au 200au - 210au - 220au 230au 240au 250au 260au 
209 210 211 212 213 - 214 - 215 216 217 218 219

Digwyddiadau 
 Teyrnas Osroene yn dod yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig
 Catallus yn gorchfygu'r Gothiaid ar ffin Afon Donaw

Genedigaethau 
 Aurelian, Ymerawdwr Rhufeinig
 Claudius II, Ymerawdwr Rhufeinig

Marwolaethau 

214
Y Rhws

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Bro Morgannwg, Cymru, yw Y Rhws (Saesneg: Rhoose). Saif yn ne'r sir ar lan Môr Hafren, 2 filltir i'r gorllewin o'r Barri i'r de-orllewin o Gaerdydd.

Mae'r Rhws yn adnabyddus yn bennaf erbyn heddiw fel lleoliad Maes Awyr Rhyngwladol Caerdydd, prif faes awyr Cymru. Mae'r pentref yn datblygu'n gyflym mewn canlyniad.

Hanner milltir i'r de o'r pentref ceir Trwyn y Rhws, pwynt mwyaf deheuol Cymru.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Bro Morgannwg
Pentrefi Bro Morgannwg
Afon Mynwy

Afon yn ne-ddwyrain Cymru a Lloegr yw Afon Mynwy (Saesneg: River Monnow), sy'n tarddu yn y Mers ac yn ymuno ag Afon Gwy. Ei hyd yw tua 26 milltir.

Mae'r afon yn tarddu dros 1500 troedfedd i fyny ym mryniau gorllewin Swydd Henffordd, tua 4 milltir i'r de o'r Gelli Gandryll. Am ran gyntaf ei daith mae'n llifo i lawr i gyfeiriad y de yn agos i'r ffin ac yn croesi i Gymru ger Y Pandy, Sir Fynwy. Yna mae'n troi i'r dwyrain am rai filltiroedd cyn llifo ar gwrs de-ddwyreiniol am weddill ei chwrs, gan aros yn agos iawn i'r ffin gyda bryniau'r Mynydd Du i'r gorllewin. Mae'r pentrefi ger ei glannau yn cynnwys Yr Hencastell, Y Grysmwnt, Ynysgynwraidd a Llanoronwy. Ar ôl llifo trwy Drefynwy, lle mae pont hynafol enwog yn ei chroesi, mae'n ymuno ag Afon Gwy.

Rhwng y Pandy ac Ynysgynwraidd mae'r pysgota am frithyll yn arbennig o dda.

Gweler hefyd
 Tarddiad yr enw Mynwy
 Pont Trefynwy

Afonydd Cymru
Afonydd Sir Fynwy
Afonydd Swydd Henffordd
Erthygl Pedia Trefynwy
Llandeilo Gresynni

Pentref bychan, cymuned a phlwyf yn Sir Fynwy, Cymru, yw Llandeilo Gresynni (Saesneg: Llantilio Crossenny). Fe'i lleolir yn y bryniau yng ngogledd y sir, ar y ffordd B4233 hanner ffordd rhwng Y Fenni i'r gorllewin a Threfynwy i'r de-ddwyrain. Enwir y pentref ar ôl yr eglwys, a gysegir i Sant Teilo.

Yn ymyl y pentref ceir yr Hen Gwrt, sy'n heneb gofrestredig.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Fynwy
 
Pentrefi Sir Fynwy
Plwyfi Cymru
Castellnewydd, Sir Fynwy

Pentref bychan gwledig yng nghymuned Llangatwg Feibion Afel, Sir Fynwy, Cymru, yw Castellnewydd (Saesneg: Newcastle). Fe'i lleolir 6 milltir i'r gogledd o dref Trefynwy a 2 milltir i'r de-orllewin o bentref Ynysgynwraidd. Nid ymddangosodd yr enw Saesneg tan 1477 ond mae'r hen enw Castell-meirch yn ymddangos oddeutu 1136.

Cyfeiriadau

Llangatwg Feibion Afel
Pentrefi Sir Fynwy
Llanfable

Pentref  yng nghymuned Llan-arth, Sir Fynwy, Cymru, yw Llanfable (Saesneg: Llanvapley). Fe'i lleolir yn y bryniau yng ngogledd-orllewin y sir, ar y ffordd B4233 rhwng Y Fenni a Llandeilo Gresynni. Llifa afon Troddi heibio'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Llan-arth
Pentrefi Sir Fynwy
Llanddewi Rhydderch

Gweler hefyd Llanddewi.

Pentref gwledig  yng nghymuned Llanofer, Sir Fynwy, Cymru, yw Llanddewi Rhydderch. Fe'i lleolir yn y bryniau yng ngogledd-orllewin y sir, 2 filltir i'r dwyrain o'r Fenni.

Mae'r pentref yn gartref i is-gennad anrhydeddus cenedl-ynys, Kiribati ar Deyrnas Unedig ers 1996. Dyma'r unig gynrychiolaeth swyddogol o'r wlad yn Ewrop.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Pobl o Landdewi Rhydderch
 Josh Wardle, peiriannydd meddalwedd a datblygydd y gêm eiriau Wordle. Datblygodd Wardle y gêm tra'n byw yn Brooklyn, Efrog Newydd. Mae enw'r gêm ar-lein yn chwarae ar eiriau ei gyfenw. Daeth y gêm yn hynod lwyddiannus yn ystod 2022 gan arwain iddo'i werthu am $1,000,000.

Cyfeiriadau

Llanofer
Pentrefi Sir Fynwy
Llangatwg Lingoed

Pentref bychan yng nghymuned Y Grysmwnt, Sir Fynwy, Cymru, yw Llangatwg Lingoed (Seisnigiad: Llangattock Lingoed). Fe'i lleolir tua 6 milltir i'r gogledd-ddwyrain o'r Fenni.

Dywedir mai Sant Catwg oedd sefydlydd yr eglwys.

Cyfeiriadau

Y Grysmwnt
Pentrefi Sir Fynwy
Llanwytherin

Pentref gwledig a phlwyf yng nghymuned y Grysmwnt, Sir Fynwy, Cymru, yw Llanwytherin (Saesneg: Llanvetherine). Fe'i lleolir ar y B4521 tua 4 milltir i'r dwyrain o'r Fenni, ar y ffordd i Ynysgynwraidd.

Cyfeirir at y pentref yn y llawysgrif Gymreig gynnar Llyfr Llandaf fel Ecclesia Guitherin (Lladin am 'Eglwys Gwytherin'). Sefydlwyd yr eglwys gan y sant Gwytherin, yn ôl pob tebyg. Cafwyd hyd i faen gydag arysgrif Ladin arno yn dwyn y geiriau S. Vetterinus a Ixcob Psona, sydd efallai er cof am offeiriad o'r enw Jacobus.

Cyfeiriadau

T. D. Breverton, The Book of Welsh Saints (Cyhoeddiadau Glyn Dŵr, 2000), t.316.

Y Grysmwnt
Pentrefi Sir Fynwy
Plwyfi Cymru
Gwytherin (sant)

Sant o Gymro oedd Gwytherin (blodeuai ar ddiwedd y 6g). Roedd yn frawd i sant Baglan ac yn fab i Ddingad ap Nudd Hael.

Yn ôl traddodiad, sefydlodd Gwytherin (rhwng Dinbych a Llanrwst, Conwy). Fe'i cysylltir yn ogystal â Llanwytherin yn Sir Fynwy.

Cymry'r 6ed ganrif
Seintiau Cymru
Llanfihangel Crucornau

Pentref  yng nghymuned Crucornau, Sir Fynwy, Cymru, yw Llanfihangel Crucornau (Saesneg: Llanvihangel Crucorney). Fe'i lleolir tua 4 milltir i'r gogledd o'r Fenni ar y ffordd A465. Saif ar lan Afon Honddu.

I'r gorllewin o'r pentref mae cwm hir Afon Honddu yn ymestyn i mewn i'r Mynydd Du.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gweler hefyd
Croes Llanfihangel Crucornau

Cyfeiriadau

Crucornau
Pentrefi Sir Fynwy
Y Grysmwnt

Pentref a chymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw Y Grysmwnt neu Rhosllwyn (Saesneg: Grosmont). Fe'i lleolir yng ngogledd eithaf y sir, 10 milltir i'r gogledd o Drefynwy, o fewn tafliad carreg â'r ffin rhwng Sir Fynwy a Swydd Henffordd yn Lloegr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Mae'n adnabyddus yn bennaf am ei gastell Normanaidd, Castell y Grysmwnt, ar lan Afon Mynwy. Codwyd y "mwnt" (rhan o'r hen gastell ar ffurf bryncyn) yn y 13g gan roi i'r pentref ei enw. Gair Ffrangeg oedd "Gros" yn golygu "mawr", felly "Y Bryncyn Mawr". Ymddangosodd yr enw "Grosso Monte" yn 1137.

Cafodd Rhys Gethin ei lorio ym Mrwydr Grysmwnt pan gollodd fil o ddynion.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Oriel

Gweler hefyd
Croes y Grysmwnt

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Fynwy
 
Pentrefi Sir Fynwy
Llanddingad

Pentref bychan yng nghymuned Llanfihangel Troddi, Sir Fynwy, Cymru, yw Llanddingad (hefyd Llandingad; Saesneg: Dingestow). Fe'i lleolir ger ffordd yr A40, rhwng Rhaglan i'r gorllewin a Threfynwy i'r dwyrain, ar lôn fynydd sy'n arwain dros y bryniau i bentref Llandeilo Gresynni. Llifa afon Troddi heibio'r pentref.

Enwir yr eglwys a'r pentref ar ôl Sant Dingad (c. 5g), un o feibion Brychan, brenin Brycheiniog, yn ôl traddodiad. Cyfeirir at yr eglwys yn Llyfr Llandaf am iddi gael ei rhoi gan Tudmab fab Pawl i Landaf.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Codwyd castell ger Llanddingad gan y Normaniad Ranulph de Poer, siryff Henffordd, ar ddechrau'r 1180au. Yn ei lyfr Hanes y Daith Trwy Gymru, mae Gerallt Gymro yn adrodd fel y bu i ryfelwyr Gwent ymosod ar y castell i geisio dial ar laddfa ysgeler arnynt gan Wiliam de Braose yn 1177. Lladdwyd de Poer a rhai o'r amddiffynwyr eraill ond llwyddodd de Braose i ddianc.

Mae gan y pentref le pwysig yn hanes llenyddiaeth Gymraeg am i Frut Dingestow, un o'r testunau Cymraeg Canol pwysicaf o Historia Regum Britanniae (testun Lladin) Sieffre o Fynwy gael ei diogelu yno (ac efallai ei sgwennu yno).

Cyfeiriadau

Llanfihangel Troddi
Pentrefi Sir Fynwy
Gwytherin, Conwy

Pentref yng nghymuned Llangernyw, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Gwytherin. Saif ar y ffordd B5384 rhwng Pandy Tudur a Llansannan, i'r gogledd o Fynydd Hiraethog ac i'r de o bentref Llangernyw. Mae Afon Cledwen yn llifo heibio'r pentref.

Yn ôl traddodiad sefydlwyd yr eglwys gan Sant Gwytherin yn y 6g. Yn ôl traddodiad arall, treuliodd y santes Gwenffrewi gyfnod yma fel meudwy, a chladdwyd hi yma. Yn ddiweddarach symudwyd ei gweddillion i Abaty'r Benedictiaid yn Amwythig. Hyd at y 18g roedd cist bren yn yr eglwys oedd, yn ôl y sôn, unwaith wedi cynnwys gweddillion Gwenffrewi. Mae'r rhan fwyaf o'r eglwys bresennol yn dyddio o'r 9eg ganrif, ond mae cerrig beddau o'r 14g tu mewn.

Ym mynwent yr eglwys mae pedair carreg hynafol wedi eu gosod mewn rhes o'r dwyrain i'r gorllewin. Ar un ohonynt ceir arysgrif mewn Lladin; "VINNEMAGLI FILI / SENEMAGLI" ("[Carreg] Vinnemaglus fab Senemaglus"), Credir fod yr arysgrif yn dyddio i'r 5ed neu'r 6g, ond cred rhai fod y cerrig eu hunain yn llawer hŷn.

Cyfeiriadau

Llangernyw
Pentrefi Conwy
Pandy Tudur

Pentref bychan yng nghymuned Llangernyw, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Pandy Tudur neu Pandytudur. Saif lle mae'r ffordd B5384 i gyfeiriad Gwytherin yn gadael y briffordd A548 rhwng Llanrwst a Llangernyw.

Mae Eisteddfod Pandy Tudur yn cael ei chynnal yn flynyddol; dathlodd ei phen blwydd yn gant a hanner oed yn 2006. Cynhaliwyd yr eisteddfod gyntaf ar 26 Mehefin, 1856, gydag Eben Fardd yn beirniadu. Roedd yn arfer cael ei chynnal yn ysgol Pandy Tudur, sydd yn awr wedi cau, ond ers y 1970au mae'n cael ei chynnal yng Nghanolfan Addysg Bro Cernyw, Llangernyw.

Cyfeiriadau

Llangernyw
Pentrefi Conwy
Bryngaer Coed Llanmelin

Bryngaer o Oes yr Haearn ym mhlwyf Llanmelin, ger Caer-went yn Sir Fynwy, de-ddwyrain Cymru, yw bryngaer Coed Llanmelin (neu fryngaer Llanmelin). Cyfeirnod OS (map 171) ST 460 925; mae ei harwynebedd yn 2.2 hectar.

Disgrifiad
Ymddengys ei bod yn gaer bwysig. Cafodd ei chloddio'n sylweddol yn 1930-32 ac mae canlyniadau'r cloddio'n dangos iddi ddatblygu o fod yn gaer un-mur i un â muriau dwbl consentrig tua'r flwyddyn 150 CC. Yn ystod y ganrif a hanner nesaf ehangwyd y gaer yn sylweddol eto ac ychwanegwyd gwaith amddiffynnol allanol i warchod y brif fynedfa tua 50 CC. Mae crochenwaith a ddarganfuwyd yn y gwaith ychwanegol hyn yn debyg i grochenwaith o ardal Glastonbury yn yr un cyfnod.

Mae'r gaer yn mwynhau sefyllfa naturiol cryf ar ben bryn 300 troedfedd o uchder ger arfordir Gwent yn edrych i lawr ar ardal Caer-went. Mae rhai archeolegwyr a haneswyr yn awgrymu iddi fod yn ddinas gaerog a wasanaethai fel canolfan llwyth y Silwriaid cyn yr oresgyniad Rhufeinig yng Nghymru, ond does dim tystiolaeth i brofi hynny'n derfynol. Ond mae'r ffaith fod y Rhufeiniaid wedi dewis Caer-went (Venta Silurum) fel "prifddinas" y Silwriad ar ôl y goncwest (OC 74-79) yn tueddu i ategu'r ddamcaniaeth honno.

I'r de o'r gaer ceir amddiffynfa ychwanegol ac olion cytiau canoloesol. Ymddengys i'r gaer gael ei rhoi i fyny yn fuan ar ôl y goresgyniad Rhufeinig.

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: MM024. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Gweler hefyd 
 Rhestr o fryngaerau Cymru
 Cylchoedd cerrig
 Rhestr copaon Cymru
 Llwythau Celtaidd Cymru

Cyfeiriadau

Coed Llanmelin
Cadw
Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
213

2g - 3g - 4g 
160au 170au 180au 190au 200au - 210au - 220au 230au 240au 250au 260au 
208 209 210 211 212 - 213 - 214 215 216 217 218

Digwyddiadau 
 Yr Ymerawdwe Rhufeinig Caracalla yn gadael dinas Rhufain, byth i ddychwelyd
 Caracalla yn amddiffyn y ffin yn y gogledd yn erbyn yr Alamanni a'r Chatti
 Yn Tsieina, mae Cao Cao, Prif Weinidog Brenhinllin Han, yn cael deg dinas fel tiriogaeth iddo'i hun. Mae'r tiriogaethau yma'n ddiweddarach yn ffurfio Teyrnas Wei.

Genedigaethau

Marwolaethau 

213
212

2g - 3g - 4g 
160au 170au 180au 190au 200au - 210au - 220au 230au 240au 250au 260au 
207 208 209 210 211 - 212 - 213 214 215 216 217

Digwyddiadau 
 Mae'r Ymerawdwr Thufeinig Caracalla yn cyhoeddi'r Constitutio Antoninianam sy'n gwneud pob dyn rhydd yn yr ymerodraeth yn ddinesydd Rhufeinig.
 Papinianus, phennaeth Gard y Praetoriwm, yn cael ei ddienyddio am wrthod amddiffyn gweithred Caracalla yn llofruddio Geta.
 Dechrau adeiladu Baddonau Caracalla yn Rhufain.
 Edessa yn dod yn dalaith Rufeinig.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Papinianus, cyfreithiwr Rhufeinig a phennaeth Gard y Praetoriwm

212
Castell Henllys

Mae Castell Henllys yn fryngaer o Oes yr Haearn yng ngogledd Sir Benfro, de-orllewin Cymru, rhwng Trefdraeth ac Aberteifi (). Fe'i lleolir ar fryn isel ar lan Afon Duad, ffrwd fechan sy'n llifo i Afon Nyfer gerllaw, rhwng Nyfer ac Eglwyswrw.

Disgrifiad
Mae safle Castell Henllys wedi cael ei gloddio yn barhaol ers ugain mlynedd, ac mae hefyd wedi cael ei ddefnyddio ar gyfer arbrofion archaeolegol i geisio ail-greu dulliau ffermio cynhanesyddol a'r ffordd o fyw yn y cyfnod. Ar y safle ceir pedwar cwt crwn a storfa grawnfwyd sydd wedi cael eu codi ar y sylfeini Oes yr Haearn gwreiddiol.

Ni fu Castell Henllys yn fryngaer fawr. Mae'n perthyn i ddosbarth o fryngaerau bychain sy'n arbennig o niferus yn ne-orllewin Cymru.

Yn ystod yr haf mae'r safle yn fan ymarfer i archaeolegwyr ifainc.

Mae'r safle yn atyniad twristaidd poblogaidd erbyn hyn ac yn cael ei redeg gan awdurdod Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro.

Dolenni allanol
  Gwefan swyddogol Castell Henllys
  Cytiau crynion yng Nghastell Henllys

Bryngaerau Sir Benfro
Parc Cenedlaethol Arfordir Penfro
Twristiaeth yng Nghymru
Eglwyswrw

Pentref a chymuned yng ngogledd Sir Benfro, Cymru, yw Eglwyswrw. Fe'i lleolir ar y ffordd A487 tua 6 milltir i'r de o Aberteifi.

Llifa Afon Gafren, ffrwd sy'n llifo i Afon Nyfer gerllaw, drwy'r pentref. Milltir a hanner i'r gorllewin ceir Castell Henllys, bryngaer fechan o Oes yr Haearn. Henllys oedd cartref hanesyddol George Owen. Ar un adeg cynhelid Ffair Feugan yma. Meugan yw sant y cwmwd. Dywed Wade Evans fod Meugan yn debygol o fod yn ddisgybl i Fartin, am fod Ffair Feugan yn cael ei chynnal ar y Llun ar ôl Gwyn Fartin. Daw'r comedïwr Steffan Evans o'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Tarddiad yr enw
Cysegrwyd yr eglwys hynafol i Sant Gwrw neu Erow, sydd fel arall yn anhysbys (dyma'r unig le i ddwyn ei enw). Cleserouw yw'r ffurf Seisnigaidd a gofnodir mewn arolwg ar ran Coron Lloegr nôl yn 1292, h.y. eclesserouw, Eglwys Erouw.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gweler hefyd
Castell Mawr, Eglwyswrw - bryngaer Geltaidd

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Benfro
 
Pentrefi Sir Benfro
Llan-ffwyst Fawr

Cymuned yn Sir Fynwy, Cymru, yw Llan-ffwyst Fawr (Saesneg: Llanfoist Fawr). Saif i'r de-orllewin o'r Fenni yng ngogledd-orllewin y sir. Mae Camlas Sir Fynwy a Brycheiniog yn rhedeg trwy'r gymuned a cheir cei ar ei glan. Mae'r gymuned yn cynnwys pentrefi Gofilon, Llanwenarth, Llanelen a Llan-ffwyst ei hun.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Fynwy
Gilwern

Pentref yng nghymuned Llanelli, Sir Fynwy, Cymru, yw Gilwern. Saif yng ngogledd-orllewin y sir tua 3 milltir i'r gorllewin o'r Fenni. Mae Camlas Sir Fynwy a Brycheiniog yn rhedeg trwy'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Gwefan am y pentref 

Llanelli, Sir Fynwy
Pentrefi Sir Fynwy
Y Pandy

Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Pandy (gwahaniaethu).

Pentref yng nghymuned Crucornau, Sir Fynwy, Cymru, yw Y Pandy (hefyd Pandy). Fe'i lleolir yng ngogledd-orllewin y sir, 5 milltir i'r gogledd o'r Fenni ar yr A465, bron ar y ffin â Swydd Henffordd, Gorllewin Canolbarth Lloegr.

Y pentrefi agosaf yw Llanfihangel Crucornau i'r de, Cwm-iou i'r gorllewin, Yr Hencastell i'r gogledd, a Llangatwg Lingoed i'r dwyrain.

Enwogion
Ganwyd y nofelydd adnabyddus Raymond Williams (1921-1988) yn Y Pandy.

Cyfeiriadau

Crucornau
Pentrefi Sir Fynwy
Hengastell

Pentref bychan gwledig yng nghymuned Crucornau, Sir Fynwy, Cymru, yw Hengastell neu Yr Hencastell (Saesneg: Oldcastle). Fe'i lleolir filltir i'r gorllewin o'r Pandy yng ngogledd-orllewin y sir ar ffordd fynydd sy'n arwain dros y ffin, chwarter milltir i ffwrdd, i Swydd Henffordd a'r Gelli Gandryll. Hyd y 16g, dynodai ffin ddeheuol Ewias (Ewias Lacy).

Mae Afon Mynwy yn llifo i'r dwyrain o'r pentref.

Cyfeiriadau

Crucornau
Pentrefi Sir Fynwy
Cwm-iou

Pentref bychan gwledig yng nghymuned Crucornau, Sir Fynwy, Cymru, yw Cwm-iou (Saesneg: Cwmyoy). Fe'i lleolir filltir i'r gorllewin o'r Pandy yng ngogledd-orllewin eithaf y sir ar ffordd fynydd sy'n arwain i fyny cwm hir Dyffryn Ewias i ardal Capel-y-ffin a thros Fwlch yr Efengyl i'r Gelli Gandryll.

Gorwedd y pentref ar lan Afon Honddu. Rhai milltiroedd yn uwch i fyny'r cwm ceir Llanddewi Nant Hodni lle ceir adfeilion abaty canoloesol.

Roedd y Gymraeg yn parhau ar wefusau trigolion yr ardal mor ddiweddar â c.1890.

Cyfeiriadau

Crucornau
Pentrefi Sir Fynwy
Llanddewi Nant Hodni

Pentref bychan gwledig yng nghymuned Crucornau, Sir Fynwy, Cymru, yw Llanddewi Nant Hodni neu Llanddewi Nant Honddu, weithiau Llanhonddu neu Llanhodni (Saesneg: Llanthony; weithiau Llantoni). Saif  yng ngogledd-orllewin y sir, tua 10 milltir i'r gogledd o'r Fenni ar ffordd fynydd sy'n arwain i Gapel-y-ffin a'r Gelli Gandryll. Saif ar lan Afon Honddu, hanner ffordd i fyny cwm anghysbell Dyffryn Ewias, ar ymyl ddwyreiniol y Mynydd Du a Pharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Mae'r tirlun o gwmpas yn drawiadol am ei unigrwydd.

Mae enw'r pentref yn cadw'r hen ffurf ar y gair "Honddu", sef "Hodni".

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Yn ymyl y pentref ceir adfeilion Priordy Llanddewi Nant Hodni, a sefydlwyd gan yr arglwydd Normanaidd William de Lacy, arglwydd Ewias Lacy, ar droad yr 12g. Ond cyn hynny roedd y safle eisoes yn adnabyddus fel clas Cymreig Llanddewi Nant Hodni. Ymwelodd Gerallt Gymro â'r priordy newydd yn 1188 ac mae'n dweud mai dau feudwy Cymreig a sefydlodd yr hen glas. 'Llanantoni', a droes yn 'Llantoni' dros y blynyddoedd, oedd enw'r sefydliad Awstinaidd newydd, sy'n rhoi i'r pentref ei enw Saesneg heddiw (Llanthony).

Tua 1890 cofnodir fod dros hanner trigolion y pentref yn siarad Cymraeg.

Gweler hefyd
 Llanddewi, am leoedd eraill o'r enw "Llanddewi"

Cyfeiriadau

Crucornau
Pentrefi Sir Fynwy
Clasau
211

2g - 3g - 4g 
160au 170au 180au 190au 200au - 210au - 220au 230au 240au 250au 260au 
206 207 208 209 210 - 211 - 212 213 214 215 216

Digwyddiadau 
 4 Chwefror — Caracalla a Publius Septimius Geta yn olynu eu tad Septimius Severus fel ymerodron Rhufeinig.
 Ardashir I yn dod yn frenin rhan o Persia.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 4 Chwefror — Septimius Severus, Ymerawdwr Rhufeinig.
 19 Rhagfyr — Publius Septimius Geta, Ymerawdwr Rhufeinig (llofruddiwyd).

211
210

2g - 3g - 4g 
160au 170au 180au 190au 200au - 210au - 220au 230au 240au 250au 260au 
205 206 207 208 209 - 210 - 211 212 213 214 215

Digwyddiadau

Genedigaethau 
 Dexippus, hanesydd Groegaidd
 Mani, sylfaenydd Manicheaeth (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 
 Sauromates II, brenin Bosporus
 Claudius Galen, ysgolhaig Groegaidd

210
Yr Eglwys Newydd ar y Cefn

Pentref bychan gwledig yng nghymuned Y Dyfawden, Sir Fynwy, Cymru, yw'r Eglwys Newydd ar y Cefn (Saesneg: Newchurch). Fe'i lleolir yn ne Sir Fynwy, hanner ffordd rhwng Brynbuga i'r gogledd-orllewin a Chas-gwent i'r de-ddwyrain.

Cyfeiriadau

Y Dyfawden
Pentrefi Sir Fynwy
Eglwys Newydd

Gall yr enw Eglwys Newydd gyfeirio at fwy nag un lle:

Eglwys Newydd, ardal faestrefol yng Nglynebwy, Blaenau Gwent 
Yr Eglwys Newydd, maesdref yng Nghaerdydd
Yr Eglwys Newydd ar y Cefn, pentref yn Sir Fynwy
Caerliwelydd (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Cumbria, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw Caerliwelydd (Saesneg: Carlisle). Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth fwrdeistrefol yn 1295.

Aelodau Seneddol 

 ers 1885
 1885 – 1886: Robert Ferguson (Ryddfrydol)
 1886 – 1905: William Court Gully (Ryddfrydol Gladstonaidd)
 1905 – 1910: Frederick William (Ryddfrydol)
 1910 – 1918: Richard Denman (Ryddfrydol)
 1918 – 1922: William Theodore Carr (Ryddfrydol Clymblaid)
 1922 – 1924: George Middleton (Llafur)
 1924 – 1929: William Watson (Ceidwadol)
 1929 – 1931: George Middleton (Llafur)
 1931 – 1945: Louis Spears (Ceidwadol)
 1945 – 1950: Edgar Grierson (Llafur)
 1950 – 1955: Alfred Hargreaves (Llafur)
 1955 – 1964: Donald Johnson (Ceidwadol)
 1964 – 1987: Ronald Lewis (Llafur)
 1987 – 2010: Eric Martlew (Llafur) 
 2010 – presennol: John Stevenson (Ceidwadol)

Gweler hefyd
Caerliwelydd (dinas)

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Ngogledd-orllewin Lloegr
Sefydliadau 1295
Dinas Caer (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Swydd Gaer, Gogledd-orllewin Lloegr, yw Dinas Caer. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1918.

Aelodau Seneddol 
 ers 1885
 1885–1886: Balthazar Walter Foster (Ryddfrydol)
 1886–1906: Robert Armstrong Yerburgh (Ceidwadol)
 1906–1910: Alfred Moritz Mond (Ryddfrydol)
 1910–1916: Robert Armstrong Yerburgh (Ceidwadol)
 1916–1922: Syr Owen Cosby Philipps (Ceidwadol)
 1922–1940: Syr Charles William Cayzer (Ceidwadol)
 1940–1959: Syr Basil Nield (Ceidwadol)
 1959–1974: John Meredith Temple (Ceidwadol)
 1974–1992: Peter Morrison (Ceidwadol)
 1992–1997: Gyles Brandreth (Ceidwadol)
 1997–2010: Christine Russell (Llafur) 
 2010–2015: Stephen Mosley (Ceidwadol)
 2015–2022: Chris Matheson (Llafur)
 2022–presennol: Samantha Dixon (Llafur)

Gweler hefyd
Caer (dinas)

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Ngogledd-orllewin Lloegr
Sefydliadau 1918
Caer
209

2g - 3g - 4g 
150au 160au 170au 180au 190au - 200au - 210au 220au 230au 240au 250au 
204 205 206 207 208 - 209 - 210 211 212 213 214

Digwyddiadau 
Publius Septimius Geta yn cael y teitlau Imperator ac Augustus gan ei dad, yr Ymerawdwr Rhufeinig Septimius Severus.
Yn India, dechrau teyrnasiad Chandashri, brenin Andhra.

Genedigaethau

Marwolaethau 

209
208

2g - 3g - 4g 
150au 160au 170au 180au 190au - 200au - 210au 220au 230au 240au 250au 
203 204 205 206 207 - 208 - 209 210 211 212 213

Digwyddiadau 
 Yr Ymerawdwr Rhufeinig Septimius Severus a'i feibion Caracalla a Geta yn ymgyrchu yn erbyn y Caledoniaid a'r Macatiaid ym Mhrydain.
 Severus yn adfer Mur Antoninus.
 10 Rhagfyr – Yn China, mae Cao Cao yn ysgrifennu Duǎn Gē Xíng.
 Dechrau teyrnasiad Artaban V fel brenin Parthia.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Vologases V, brenin Parthia.

208
207

2g - 3g - 4g 
150au 160au 170au 180au 190au - 200au - 210au 220au 230au 240au 250au 
202 203 204 205 206 - 207 - 208 209 210 211 212

Digwyddiadau 
Yn Tsieina, ymladd rhwng Sun Quan a Huang Zu yn Xiakou

Genedigaethau 
Liu Shan, ymerawdwr olaf Teyrnas Shu yn Tsieina

Marwolaethau 
Guo Jia, cynghorydd milwrol i Cao Cao

207
206

2g - 3g - 4g 
150au 160au 170au 180au 190au - 200au - 210au 220au 230au 240au 250au 
201 202 203 204 205 - 206 - 207 208 209 210 211

Digwyddiadau

Genedigaethau 
Trebonianus Gallus, Ymerawdwr Rhufeinig o 251 hyd 253

Marwolaethau 
Taishi Ci, cadfridog Wu Dwyreiniol yn Tsieina

206
205

2g - 3g - 4g 
150au 160au 170au 180au 190au - 200au - 210au 220au 230au 240au 250au 
200 201 202 203 204  - 205 - 206 207 208 209 210

Digwyddiadau 
 Adfer Mur Hadrian wedi ymosodiadau ar ran ogleddol talaith Rufeinig Prydain gan lwythau Caledonaidd
Llofruddio Plautianus, pennaeth Gard y Praetoriwm a thad-yng-nghyfraith Caracalla

Genedigaethau 
Cao Rui, ail ymerawdwr Teyrnas Wei yn China
 Plotinus, (yn ôl ei fyfyriwr Porphyry)

Marwolaethau 

205
Mur Hadrian

Mae Mur Hadrian (Saesneg: Hadrian's Wall; Lladin: Vallum Hadriani) yn fur amddiffynnol a adeiladwyd gan yr Ymerodraeth Rufeinig yn yr hyn sy'n awr yn Lloegr. Am ran helaeth o'r cyfnod Rhufeinig ym Mhrydain, Mur Hadrian oedd ffin ogleddol y dalaith Rufeinig, er bod mur arall, Mur Antoninus, ymhellach i'r gogledd yn yr Alban.

Roedd y mur tua 80 milltir Rufeinig (117 km) o hyd, yn ymestyn o Segedunum yn Wallsend ar Afon Tyne yn y dwyrain i Foryd Solway yn y gorllewin. Mae'r mur i gyd yn Lloegr; mae tua 15 km i'r de o'r ffin gyda'r Alban yn y gorllewin, a 110 km o'r ffin yn y dwyrain. I'r dwyrain o Afon Irthing mae wedi ei hadeiladu o gerrig, 5 - 6 medr o uchder a 3 medr o drwch. I'r gorllewin o'r afon roedd y mur wedi ei adeiladu o dywyrch, 3.5 medr o uchder a 6 medr o drwch.

Adeiladwyd y mur yn dilyn ymweliad yr Ymerawdwr Rhufeinig Hadrian â Phrydain yn 122 OC. Credir i'r gwaith adeiladu gymeryd 8 mlynedd, gyda milwyr o bob un o'r tair lleng oedd ym Mhrydain ar y pryd yn cynorthwyo. Roedd y mur yn rhan o weithiau amddiffynnol ehangach a oedd yn cynnwys ffosydd cyfochrog.

Gororau
Cyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain
Hadrian
Safleoedd archaeolegol Lloegr
C.P.D. Caersŵs

Clwb pêl-droed yng Nghaersŵs, Powys yw Clwb Pêl-droed Caersŵs (Saesneg: Caersws Football Club) sy'n chwarae yng Nghynghrair Undebol Huws Gray, sef prif adran gogledd Cymru ac ail reng pyramid pêl-droed cenedlaethol Cymru.

Ffurfwyd y clwb yn 1879 fel Amaturiaid Caersŵs cyn gollwng y gair Amatur o'u henw ym 1974 ac maent yn chwarae eu gemau cartref ar Y Cae Chwarae.

Hanes 
Er i'r clwb gael eu ffurfio ym 1879, bu rhaid disgwyl tan 1920-21 am eu hymddangosiad cyntaf yng Nghwpan Cymru lle cafwyd crasfa 8-1 gan Y Drenewydd. Ychydig iawn o lwyddiant brofodd y clwb cyn y 1960au, pan lwyddodd y clwb i enill Cynghrair Canolbarth Cymru yn 1959-60, 1960-61 a 1962-63.

Rhwng 1978 a 1989 llwyddodd Caersŵs i ennill Cynghrair Canolbarth Cymru ar bump achlysur cyn cael gwahoddiad i fod yn rhan o gynghrair newydd y Gynghrair Undebol ar gyfer tymor 1990-91.

Yn 1992 cafodd y clwb wahoddiad i fod yn un o'r 20 clwb yn nhymor cyntaf Uwch Gynghrair Cymru gan orffen y tymor cyntaf yn yr 11eg safle.

Bu i'r clwb gynyrchioli Cymru yn nhlws Intertoto yn 2002, gan golli yn erbyn PFC Marek Dupnitsa o Bwlgaria.

Record Ewropeaidd

Anrhydeddau
Cwpan Cynghrair Cymru: 3
 Enillwyr: 2000-01, 2001-02, 2006-07
 Cyrraedd y Rownd Derfynol: 1992-93
 Cwpan Amatur Cymru: 1
 Enillwyr: 1960-61
 Cyrraedd y Rownd Derfynol: 1952-53, 1962-63, 1963-64

Cyfeiriadau

Caersŵs
Chwaraeon ym Mhowys
Sefydliadau 1879
Caersws
Y Gynghrair Bêl-droed

Cystadleuaeth bêl-droed sy'n cynnwys timau pêl-droed o Loegr a Chymru ydy Y Gynghrair Bêl-droed (Saesneg: The Football League). Fe'i ffurfiwyd ym 1888, sy'n golygu ei fod y gynghgrair hynnaf yn y byd pêl-droed. Hon oedd brif gynghrair bêl-droed Lloegr ers ei sefydlu, hyd nes 1992 pan dorodd 22 o glybiau'n rhydd er mwyn ffurfio Uwch Gynghrair Lloegr.

Y Bencampwriaeth
Hyd at dymor 1992/1993, pan sefydlwyd Uwchgynghrair Lloegr, roedd Y Bencampwriaeth (Saesneg: The Championship) yn cael ei adnabod fel yr Ail Adran. Rhwng 1993 a 1995, roedd yn cael ei adnabod fel yr Adran Gyntaf cyn cael ei enw presennol.

Yr Adran Gyntaf
Hyd at dymor 1992/1993, pan sefydlwyd Uwchgynghrair Lloegr, roedd yr Adran Gyntaf neu Adran 1 (Saesneg: League One) yn cael ei hadnabod fel y Drydedd Adran. Rhwng 1993 a 1995, roedd yn cael ei adnabod fel yr Ail Adran cyn cael ei enw presennol.

Yr Ail Adran
Hyd at dymor 1992/1993, pan sefydlwyd Uwchgynghrair Lloegr, roedd yr Ail Adran neu Adran 2 (Saesneg: League Two) yn cael ei hadnabod fel y Bedwaredd Adran. Rhwng 1993 a 1995, roedd yn cael ei adnabod fel y Drydedd Adran cyn cael ei enw presennol.

Pêl-droed yn Lloegr
204

2g - 3g - 4g 
150au 160au 170au 180au 190au - 200au - 210au 220au 230au 240au 250au 
199 200 201 202 203 - 204 - 205 206 207 208 209

Digwyddiadau 
 Afon Daysan yn gorlifo'i glannau gan achosi llifogydd yn Edessa

Genedigaethau 
 Philip yr Arab, Ymerawdwr Rhufeinig (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 

204
203

2g - 3g - 4g 
150au 160au 170au 180au 190au - 200au - 210au 220au 230au 240au 250au 
198 199 200 201 202 - 203 - 204 205 206 207 208

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Septimius Severus yn ail-adeiladu dinas Byzantium

Genedigaethau 
 Marcus Aurelius Antoninus, Ymerawdwr Rhufeinig, mwy adnabyddus fel Elagabalus
 Cao Rui, ymerawdwr Teyrnas Wei yn Tsieina (tua'r dyddiad yma)

Marwolaethau 

203
202

2g - 3g - 4g 
150au 160au 170au 180au 190au - 200au - 210au 220au 230au 240au 250au 
197 198 199 200 201 - 202 - 203 204 205 206 207

Digwyddiadau 
 Mae'r Ymerawdwr Rhufeinig Septimius Severus yn dychwelyd i Rufain wedi absenoldeb o bum mlynedd
 Deddf yn gwahardd merched rhag ymladd fel Gladiator yn dod i rym
 Deddf yn gwahardd troi i Gristionogaeth

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Irenaeus, esgob Lyon

202
201

2g - 3g - 4g 
150au 160au 170au 180au 190au - 200au - 210au 220au 230au 240au 250au 
196 197 198 199 200 - 201 - 202 203 204 205 206

Digwyddiadau 
 Osroene yn cymryd Cristionogaeth fel crefydd y wladwriaeth; y wlad gyntaf i wneud hynny
 Olion cyntaf y Kyrgyz yn Asia

Genedigaethau 
 Decius, Ymerawdwr Rhufeinig (m. 251)

Marwolaethau 
 Galen (o bosibl)

201
200

2g - 3g - 4g 
150au 160au 170au 180au 190au - 200au - 210au 220au 230au 240au 250au 
195 196 197 198 199 - 200 - 201 202 203 204 205

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Septimius Severus yn ymweld â Syria, Palesteina ac Arabia
Talaith rufeinig Numidia yn cael ei gwneud yn dalaith ymerodrol
Yn Tsieina mae Cao Cao yn gorchfygu Yuan Shao ym Mrwydr Guandu
Clement o Alexandria yn condemnio'r defnydd o offerynnau cerdd gyda'r llais dynol mewn cerddoriaeth Gristionogol
Yng nghanolbarth America, mae oes glasurol gwareiddiad y Maya yn dechrau.

Genedigaethau 
Diophantus, mathemategydd Groegaidd
Marcus Claudius Tacitus, Ymerawdwr Rhufeinig
Valerian I, Ymerawdwr Rhufeinig

Marwolaethau 

200
199

1g - 2g - 3g 
140au 150au 160au 170au 180au - 190au - 200au 210au 220au 230au 240au 
194 195 196 197 198 - 199 - 200 201 202 203 204

Digwyddiadau 
Talaith Rufeinig Mesopotamia yn cael ei rhannu yn ddwy dalaith, Mesopotamia ac Osroene, gydag Afon Ewffrates yn eu gwahanu.
Dwy leng newydd, I Parthica a III Parthica, yn cael eu ffurfio fel garsiwn sefydlog.
Pab Zephyrinus yn olynu Pab Victor I fel y pymthegfed pab.

Genedigaethau

Marwolaethau 

199
198

1g - 2g - 3g 
140au 150au 160au 170au 180au - 190au - 200au 210au 220au 230au 240au 
193 194 195 196 197 - 198 - 199 200 201 202 203

Digwyddiadau 
Publius Septimius Geta, mab yr Ymerawdwr Rhufeinig Septimius Severus, yn cael y teitl Cesar
Caracalla, mab hynaf Septimius Severus, yn cael y teitl Augustus
Yn Tsieina mae Cao Cao yn gorchfygu Lü Bu yn Xia Pi

Genedigaethau

Marwolaethau 
Lü Bu, arweinydd Tsieineaidd

198
Y Tair Rhamant

Mae'r tair stori a adnabyddir wrth yr enw Y Tair Rhamant yn chwedlau Arthuraidd Cymraeg Canol o'r Oesau Canol. Maent i'w cael yn rhannol neu yn gyfan yn Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest. Ceir chwedlau sy'n cyfateb iddynt yng ngwaith yr awdwr Ffrangeg Chrétien de Troyes o ail hanner y 12g yn ogystal. Erbyn hyn cred ysgolheigion fod y ddau gylch o chwedlau yn annibynnol ar ei gilydd ond bod elfennau ynddynt yn seiliedig ar waith hŷn. Mae iaith ac arddull y rhamantau hyn yn bur debyg i iaith ac arddull Pedair Cainc y Mabinogi.

Y Tair Rhamant yw:

Iarlles y Ffynnon (neu Owain)
Peredur fab Efrawg
Geraint ac Enid (neu Geraint fab Erbin)

Mae Iarlles y Ffynnon yn cyfateb i Yvain ou le Chevalier au lion gan Chrétien, Peredur fab Efrawg i Perceval ou le Conte du Graal a Gereint ac Enid i  Érec et Énide.

Llyfryddiaeth
 Y tair rhamant- y testun wedi'i ddiweddaru gan Bobi Jones. Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, 1960
Stephens, Meic (gol.) Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru Gwasg Prifysgol Cymru, 1986. ISBN 0-7083-0915-1

Rhyddiaith Cymraeg Canol
Chwedlau Cymraeg Canol
Cylch Arthur
Llenyddiaeth Gymraeg
Mytholeg Geltaidd
Mytholeg Gymreig
Bouillon

Tref yng Ngwlad Belg, ar yr Afon Semois, yw Bouillon. Mae gan y dref ei hun boblogaeth o 5,455 (2006).

Trefi Gwlad Belg
Godefroid o Fouillon

Arweinydd y Groesgad Gyntaf a "brenin" Jeriwsalem oedd Godefroid o Fouillon (c.1060 - 18 Gorffennaf 1100) (Iseldireg: Godfried van Bouillon, Ffrangeg: Godefroid (neu Godefroi neu Godefroy) de Bouillon'').

Cafodd ei eni yn Boulogne-sur-Mer, Ffrainc, yr ail fab Eustache II, Iarll Boulogne, a'i wraig, Ide d'Ardenne.

Genedigaethau 1060
Ffrancod yr 11eg ganrif
Ffrancod y 12fed ganrif
Marwolaethau 1100
Milwyr Ffrengig
Pobl o Pas-de-Calais
Y Croesgadau
Llangurig

Pentref  a chymuned ym Mhowys, Cymru, yw Llangurig. Fe'i lleolir ar Afon Gwy yng ngogledd-orllewin y sir, ar gyffordd yr A44 a'r A470 tua 3 milltir i'r de o Lanidloes.

Dywedir mai Llangurig yw'r pentref uchaf yng Nghymru ar uchder o 1,000 troedfedd. I'r dwyrain o'r pentref ceir bryn isel Foel Gurig. Wyth milltir i'r gorllewin, ar y lôn A470 i Aberystwyth, ceir pentref bychan Eisteddfa Gurig.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Daeth y Rhufeiniaid i ardal Llangurig a chodi caer anghysbell ger Pumlumon ar y safle a elwir yn Cae Gaer erbyn hyn.

Mae eglwys plwyf Llangurig yn gysegredig i Sant Curig (?5g). Yn ôl traddodiad sefydlwyd clas (mynachlog gynnar) ganddo ar y safle. Dywedir ei fod wedi derbyn tir y clas gan dri o feibion Maelgwn Gwynedd, sef Ceredig, Mael ac Arwystl, am fod ffiniau eu tiroedd (Ceredigion, Maelienydd ac Arwystli) yn cwrdd ger Llangurig (er bod Llangurig ei hun yn rhan o Arwystli). Cysylltir Curig â phentref Capel Curig yn Eryri hefyd. Ceir yn ogystal ddau gapel bychan yn y pentref.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Clasau
Cymunedau Powys
 
Pentrefi Powys
Iarlles y Ffynnon

Mae Iarlles y Ffynnon neu Owain yn chwedl Arthuraidd Gymraeg o'r Oesau Canol. Mae'n un o'r tair stori (rhamant) Arthuraidd a adnabyddir wrth y teitl Y Tair Rhamant.

Ceir y testun yn Llyfr Gwyn Rhydderch a Llyfr Coch Hergest. Ceir testun rhannol mewn llawysgrif arall yng Ngholeg yr Iesu, Caergrawnt (MS XX). Dim ond yn Llyfr Coch Hergest mae'r testun cyflawn, fodd bynnag. Y ddwy chwedl arall yn y Tair Rhamant yw Peredur fab Efrawg a Geraint ac Enid.

Mae'r chwedl yn cyfateb i chwedl Yvain ou le Chevalier au lion gan yr awdwr Ffrangeg Chrétien de Troyes o ail hanner y 12g. Erbyn hyn cred ysgolheigion fod y ddau gylch o chwedlau yn annibynnol ar ei gilydd ond bod elfennau ynddynt yn seiliedig ar waith hŷn.

Yn y chwedl mae Owain, cymeriad sy'n seiliedig ar yr arwr Owain fab Urien o'r Hen Ogledd, yn priodi Iarlles y Ffynnon gyda chymorth ei llawforwyn Luned. Ar ôl tair blynedd yn amddiffyn y ffynnon, mae'n cael caniatad yr Iarlles i dreulio tri mis yn llys Arthur. Wedi cyrraedd yno, mae'n anghofio popeth am ei wraig ac yn aros am dair blynedd. Mae ei wraig yn ei ddiarddel ac Owain yn mynd yn wallgof am gyfnod, ond gyda chymorth llew mae wedi ei achub mae'n mynd trwy gyfres o anturiaethau yn llwyddiannus ac yn adennill ei wraig.

Llyfryddiaeth

Testunau 
 R. L. Thomson (gol.), Owein or Chwedyl Iarlles y Ffynnawn (Dulyn, 1986). Golygiad o'r testun gwreiddiol, gyda nodiadau.
 Y Tair Rhamant- y testun wedi'i ddiweddaru gan Bobi Jones. Cymdeithas Lyfrau Ceredigion, Aberystwyth, 1960.

Darllen pellach 
 Stephens, Meic (gol.), Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru, Gwasg Prifysgol Cymru, 1986. ISBN 0-7083-0915-1

Gweler hefyd 
 Iarlles y Ffynnon (sioe gerdd)

Cyfeiriadau

Chwedlau Cymraeg Canol
Cylch Arthur
Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Mytholeg Gymreig
Rhyddiaith Cymraeg Canol
Curig

Sant Cymreig oedd Curig (fl. c. 550?), a flodeuai yn oes Maelgwn Gwynedd. Fe'i cysylltir â sawl lle yng ngogledd-orllewin a chanolbarth Cymru a Brycheiniog. Fe'i gelwir weithiau Curig Lwyd (h.y. 'sanctaidd') a Curig Farchog. Delir ei ddydd gŵyl ar 16 Mehefin.

Traddodiadau

Dywedir fod Curig yn rhyfelwr yng ngwasaneth Maelgwn Gwynedd a droes at grefydd. Digiodd hynny Faelgwn a cheisiodd rwystro'r sant, ond parodd Curig i Faelgwn a'i wŷr fynd yn dall a bu rhaid i dri o feibion Maelgwn roi tir i Gurig. Sefydlodd glas ar y tir hwnnw, ar safle pentref Llangurig (gogledd Powys) heddiw. Tan ddiwedd yr 16g roedd bagl neu groes Curig i'w gweld yn eglwys Sant Harmon, 6 milltir o Langurig dros y bryniau. Ceir disgrifiad o'r groes gan Gerallt Gymro yn ei Hanes y Daith Trwy Gymru (1188): 'yn eglwys Sant Garmon ceir y fagl a enwir Bagl Sant Curig, yr hon a ymestyn ychydig yn ei brig, ar y naill achr a'r llall, ar wedd croes, ac a orchuddir amgylch ogylch ag aur ac arian.' Arferid gwella cleifion â hi.

Yn ôl un traddodiad cysegrwyd Curig gan Sant Paul Aurelian a threuliodd gyfnod yn astudio wrth draed Tudwal yn Llanilltud Fawr.

Cysylltir Curig â Chapel Curig yn Eryri yn ogystal. Mae lleoedd eraill a gysylltir â'r sant yn cynnwys plwyf Llandegai, Brycheiniog, lle ceir Ffynnon Gurig.

Ymddengys ei fod wedi mudo i Lydaw ar ddiwedd ei oes a cheir sawl eglwys yno sy'n dwyn ei enw. Dywedir y bu farw yn Landerneau a chael ei gladdu yn Locquirec.

Ffynonellau
T. D. Breverton, The Book of Welsh Saints (Cyhoeddiadau Glyn Dŵr, 2000)
Thomas Jones (gol.), Gerallt Gymro (Caerdydd, 1938), t. 16.

Seintiau Cymru
Cymry'r 6ed ganrif
Capel Curig
Llangurig
Llyfr Dydd y Farn

Cofnod, ar ffurf dau lyfr anferth, o'r wybodaeth a gasglwyd rwng 1085 a 1086  yw Llyfr Dydd y Farn (Saesneg: Domesday Book).

Ar ôl ennill coron Lloegr yn 1066 danfonodd y Brenin Wiliam I swyddogion o amgylch y gwlad i gasglu gwybodaeth am y pentrefi, y perchenogion a nifer y pentrefwyr. Bu'r swyddogion yn ymweld â'r maenor ym mhob pentref i holi cwestiynau i'r rif, person y plwyf, a chwe gwerinwr lleol. Pwrpas yr arolwg oedd cael sylfaen ar gyfer codi trethi gan y brenin. Mae rhai lleoedd yng Nghymru, ar y ffin â Lloegr, oedd ym meddiant arglwyddi Normanaidd Y Mers yn cael eu cofnodi ynddo hefyd.

Cedwir y llawysgrif yn yr Archifau Cenedlaethol yn Kew, Llundain Fwyaf. Yn 2011, gwnaeth y wefan Open Domesday y wybodaeth yn y llawysgrif ar gael ar-lein.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Llyfr Dydd y Farn, ar Yr Archifau Cenedlaethol.
 Gwefan Open Domesday

Cyfrifiadau
Demograffeg Lloegr
Llawysgrifau
Dydd y Farn, Llyfr
Y Normaniaid
Prosiect WiciLlên