Catrin o Ferain

Boneddiges o Gymraes oedd Catrin o Ferain (neu Catrin o'r Berain ac weithiau Catrin Tudur) (1534 – 27 Awst 1591). Ei llysenw oedd "Mam Cymru", ac roedd yn ferch ddeallus a phwerus iawn; bu farw yn 56 mlwydd oed. Nid oes cofeb iddi yn unman ac ni nodir ei henw ar garreg ym mynwent Llanefydd lle claddwyd hi.

Hanes
Unig blentyn Tudur ap Robert Fychan a Jane Velville (merch Syr Rowland Filfel, neu Roland de Velville) oedd Catrin. Honwyd bod Rowland Filfel yn fab gordderch i Harri Tudur drwy berthynas â Llydawes ddienw, ond nid yw hyn yn gywir. Roedd Catrin yn berchen ar ystadau eang yn Nyffryn Clwyd, gan gynnwys ei phlasty teuluol yng Nghefn Berain, Sir Ddinbych ger Llanefydd a phlas Penmynydd, hen gartref Tuduriaid Môn.

Roedd Catrin yn adnabyddus fel noddwraig y beirdd. Canodd y bardd Wiliam Cynwal iddi fel 'cannwyll Gwynedd' mewn cwpled sydd bellach yn enwog. Dyma'r cwpled enwog, wedi'i ddilladu mewn orgraff fodern:

Catrin wych, wawr ddistrych wedd,
Cain ei llun, cannwyll Wynedd.

Bu farw ar 27 Awst, 1591 ac fe'i claddwyd yn Llanefydd ar y cyntaf o Fedi.

Priodasau a phlant
Priododd bedair gwaith:
Syr Siôn Salsbri (neu John Salusbury) o Leweni, Aelod Seneddol tros Sir Ddinbych yn 1545-7
Syr Rhisiart Clwch (Richard Clough) o Ddinbych
Maurice Wynn o Wydir
Edward Thelwall o Blas-y-ward, Dinbych

Siôn Salsbri
Priododd John Salusbury (neu Siôn Salbri) pan oedd hi'n 22 oed. Roedd ef yn fab i Syr John Salusbury (m. 1578) o Lewenni a galwyd ef yn 'John yr Iengengaf'. Bu farw ym Mai neu Fehefin 1566, wedi priodas o 9 mlynedd. Roedd ganddynt ddau fab: Thomas (g. c. 1564), a John (g. 1567).

Rhisiart Clwch

Marsiandiwr cyfoethog iawn oedd Rhisiart, a sefydlodd y Royal Exchange yn Llundain gyda'i bartner busnes Sir Thomas Gresham. Yn 1567 dychwelodd Rhisiart o Antwerp, lle bu'n gweithio a chododd ddau dŷ: Bachegraig a Phlas Clough. Dyma'r ddau dŷ cyntaf yng Nghymru i gael eu codi allan o frics. Wedi iddo farw, etifeddodd ei fab o'i briodas cyntaf Plas Clough. Cafodd ddwy ferch o'i briodas gyda Chatrin o Ferain: Anne (g. 1568), a briododd Roger Salusbury, a Mary (g. 1569), a briododd William Wynn, Melai.

Wedi chwe mlynedd o briodas gyda Chatrin, bu farw. Mae'n fwy na phosibl iddo gael ei wenwyno gan ei fod yn gwneud gwaith ysbio ar ran Elizabeth I.

Maurice Wynn
Yn dilyn marwoaeth cynamserol Rhisiart, priododd Catrin Maurice Wynn o Wydir, Dyffryn Conwy. Cawsant ddau o blant: Edward, a Jane. Roedd yn Siryf Sir Gaernarfon a phan fu farw, gadwyd Catrin yn un o bobl cyfoethocaf gwledydd Prydain.

Edward Thelwall
Y bedwaredd briodas oedd i Edward Thelwall o Blas-y-Ward; ni chawsant blant a bu farw Catrin o flaen Edward. Mab hynaf Simwnt Thelwall o'i briodas gyntaf oedd Edward. Ysgrifennodd y bardd Robert Parry, Henllan, (fl. 1540?-1612?), farwnad i Catrin yn dilyn ei marwolaeth.

Plant
Cafodd chwech o blant ac un-deg-chwech o wyrion ac wyresau:
Dyma'r plant o'r 4 priodas:
 Thomas (g. c. 1564), a John (g. 1565 neu 1566)
 Anne (g. 1568), a briododd Roger Salusbury, a Mary (g. 1569), a briododd William Wynn, Melai.
 Edward, a Jane
 dim plant

Disgynnydd
Hester Thrale, ffrind Samuel Johnson

Ffuglen
Ceir tair nofel hanesyddol nodedig am Catrin a'i hoes gan R. Cyril Hughes, sef:
Catrin o Ferain (Gwasg Gomer, 1975)
Dinas Ddihenydd (Gwasg Gomer, 1976)
Castell Cyfaddawd (Gwasg Gomer, 1984)

Storiau a honiadau amdani
Credir i'r bardd Saesneg William Shakespeare ysgrifennu soned am ei mab John. Un chwedl leol arall, o ardal Dinbych yw mai Catrin oedd mam William.

Gweler hefyd
Teulu Salusbury

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Catrin o Ferain
  Syr Rhisiart Clwch a Chatrin o Ferain
  Llun Catrin gan Adriaen van Cronenburgh yn yr Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd 

Cymry'r 16eg ganrif
Genedigaethau 1534
Merched yr 16eg ganrif
Hanes Conwy
Hanes Sir Ddinbych
Llanefydd
Marwolaethau 1591
Pobl o Gonwy