alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Tŷ'r Cyffredin (Y Deyrnas Unedig)

Mae AS (DU) yn cyfeirio yma. Am ystyron eraill, gweler AS (gwahaniaethu)

Siambr isaf Senedd y Deyrnas Unedig yw Tŷ'r Cyffredin. Mae'n cynnwys 650 o aelodau (aelodau seneddol neu ASau), wedi'u hethol drwy system 'cyntaf i'r felin' bob pum mlynedd neu yn gynharach os datodir y tŷ gan y prif weinidog ynghynt na hynny. Lindsay Hoyle yw'r Llefarydd presennol.

Sefydlwyd Tŷ Cyffredin Lloegr rywbryd yn y 14g gan newid ei henw i 'Dŷ' Cyffredin Prydain Fawr' wedi uno'r Alban a Lloegr yn 1707, a newid unwaith eto yn y 19g i 'Tŷ'r Cyffredin Prydain Fawr ac Iwerddon' wedi'r Ddeddf Uno gydag Iwerddon. Bathwyd y term presennol yn 1922.

Dan Ddeddf 1911, lleihawyd grym Tŷ'r Arglwyddi i wrthod penderfyniadau Tŷ'r Cyffredin. Mae'r Llywodraeth yn swyddogol yn ddarostyngedig i Dŷ'r Arglwyddi - o ran cyfrifoldeb.

Erys y Prif Weinidog yn ei swydd tra bod ganddo/i gefnogaeth mwyafrif aelodau Tŷ'r Cyffredin. Rhoddir sêl bendith ar y Prif Weinidogaeth gan Frenhines y DU; mae'r person hwn fel arfer yn arweinydd y blaid fwyaf, ond nid o angenrheidrwydd. Gelwir arweinydd yr ail blaid fwyaf yn 'Arweinydd Gwrthblaid Ei Mawrhydi'. Ers 1963, drwy gonfensiwn, mae'r Prif Weinidog yn aelod o Dŷ'r Cyffredin yn hytrach na Thŷ'r Arglwyddi.

Daw'r enw 'Cyffredin' (neu 'commons') o'r gair Saesneg communes, sef gwahanol 'gymunedau' oddi fewn i'r Tŷ.

Gweler hefyd
Rhestr aelodau seneddol Cymru
Etholaethau seneddol Cymru
Rhestr etholaethau Senedd yr Alban
Tŷ'r Arglwyddi

Cyfeiriadau

Tŷ'r Cyffredin
Senedd y Deyrnas Unedig
Tŷ'r Arglwyddi

Tŷ uchaf Senedd y Deyrnas Unedig yw Tŷ'r Arglwyddi (Saesneg: House of Lords). Fel Tŷ'r Cyffredin, mae'n cyfarfod ym Mhalas San Steffan.

Mae wedi bodoli mewn rhyw ffurf neu'i gilydd ers y 14g. Yn wahanol i Dŷ'r Cyffredin, cânt eu henwebu'n hytrach na chael eu hethol.
 Nid oes nifer penodol o aelodau gan dŷ'r Arglwyddi ac ar hyn o bryd, mae yna 779 ohonynt: rhai'n "Arglwydd Ysbrydol" sef esgobion Eglwys Loegr, nifer am oes, Arglwyddi etifeddol a 2 "Swyddog Mawr y Wladwriaeth".

O'r Arglwyddi Temporal, mae'r rhan fwyaf yn arglwyddi oes, wedi'u penodi gan y Frenhines ar gyngor Prif Weinidog y Deyrnas Unedig neu Gomisiwn Penodi Tŷ'r Arglwyddi. Ceir hefyd rhai arglwyddi etifeddol.

Cyfeiriadau

 
Senedd y Deyrnas Unedig
Pechod

Trosedd neu ddrygioni yw pechod. Gelwir rhywun sydd wedi pechu yn bechadur. Mae athroniaeth helaeth ar y testun, ac mae'r syniad wedi treiddio i athroniaeth seciwlar hefyd.  Mae cysyniadau fel euogrwydd a bai ynghlwm wrth seicoleg pechod.  

Yn y traddodiad Cristnogol bwyta ffrwyth Pren y Bywyd yng Ngardd Eden gan Adda ac Efa oedd y Pechod Gwreiddiol.

Diwinyddiaeth
Geirfa crefydd
Moeseg
Montréal

Ail ddinas Canada a dinas fwyaf rhanbarth Québec yw Montréal (). Hon yw'r ddinas Ffrangeg fwyaf yng Ngogledd America, a'r ail ddinas Ffrangeg yn y byd ar ôl Paris. Yn ôl Cyfrifiad Canada 2001, mae ganddi 1,583,590 o drigolion, tra bod 3,635,700 o bobl yn byw yn Montréal Fawr (amcangyfrif 2005). Lleolir Montréal ar ynys (Ynys Montréal) yng nghanol Afon St Lawrence yn ne-orllewin Québec, tua 1600 km i'r gorllewin o Gefnfor Iwerydd.

Hanes 

Mae'r ddinas yn dyddio i gyfnod cyn i Ewropeaid wladychu Canada: pan gyrhaeddodd yr Ewropeaid cyntaf, wedi'u harwain gan y fforiwr Llydaweg Jacques Cartier, Ynys Montréal yn 1535, roedd pentref Iroquois Hochelaga yno yn barod. Mae'r wladfa Ffrangeg gyntaf (Ville-Marie) ar yr ynys yn dyddio i 1642. Cwympodd y dref i ddwylo byddin Prydain yn 1760. Ffynnodd y ddinas fel canolfan y fasnach ffwr yn y blynyddoedd wedyn. Cafodd ei hymgorffori fel dinas ym 1832, gan dyfu fel canolfan ddiwydiannol yn hanner cynta'r 19g. Heddiw mae'r ddinas yn ganolfan fasnachol, ddiwydiannol, ddiwylliannol ac ariannol. Mae'n ddinas amlddiwylliannol hefyd: tra bod mwyafrif y boblogaeth (69%) yn Ganadaidd Ffrangeg o ran iaith a diwylliant, mae tua 12% yn Ganadaidd Saesneg a'r gweddill (19%) yn perthyn i wahanol ddiwylliannau (Eidaleg, Arabeg, Sbaeneg, Tsieineeg a Groeg). Mae rhan fwyaf trigolion y ddinas yn ddwyieithog mewn Ffrangeg a Saesneg (o leiaf). Cynhaliwyd yr arddangosfa Expo yn y ddinas ym 1967, a'r Gemau Olympaidd yno ym 1976.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Basilica Notre-Dame de Montréal
 Biosphere
 Cathédrale Marie-Reine-du-Monde (eglwys gadeiriol)
 Habitat 67
 Marchnad Bonsecours
 Pont Jacques Cartier
 Tour de la Bourse
 Université de Montréal (prifysgol)

Poblogaeth

Diwylliant

Trafnidiaeth 
Mae Montréal yn borth bwysig i longau ar y ffordd i Gefnfor Iwerydd. Lleolir maes awyr mwyaf Québec, Maes Awyr Pierre Elliott Trudeau, ger canol y ddinas.

Enwogion 
 Norma Shearer (1902-1983), actores
 Saul Bellow (1915-2005), nofelydd
 Colleen Dewhurst (1924-1991), actores
 Leonard Cohen (g. 1934), canwr a bardd
 Brian Mulroney (g. 1939), gwleidydd
 Céline Dion (g. 1968), cantores
 Rufus Wainwright (g. 1973), cerddor

Oriel 

 
Dinasoedd Québec
L. L. Zamenhof

Dyfeisiwr yr iaith Esperanto oedd Ludwik Łazarz Zamenhof (15 Rhagfyr 1859 - 14 Ebrill 1917). Cafodd ei eni yn Białystok, Gwlad Pwyl.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1859
Ieithyddion Pwylaidd
Llenorion Pwylaidd yn yr iaith Esperanto
Marwolaethau 1917
Rhyfeloedd y Balcanau

Dau ryfel ar ddechrau'r 20g rhwng gwledydd de-ddwyrain Ewrop, sef (Bwlgaria, Gwlad Groeg, Montenegro, Ymerodraeth yr Otomaniaid, Rwmania a Serbia) oedd Rhyfeloedd y Balcanau.

Rhyfel Cyntaf y Balcanau
Yn Rhyfel Cynta'r Balcanau (1912–1913), ymosododd aelodau Cynghair y Balcanau (Bwlgaria, Gwlad Groeg, Montenegro a Serbia) ar Ymerodraeth yr Otomaniaid, gan yrru ei lluoedd yn ôl i gyrrion Caergystennin a dwyn rheolaeth Dwrcaidd ar y Balcanau i ben am byth.

Ail Ryfel y Balcanau
Ar ôl y rhyfel cyntaf, methodd y cynghreiriaid â chytuno sut i rannu tiriogaeth yr Otomaniaid. Arweiniodd yr anghytundeb hwn at yr ail ryfel. Yn ystod Ail Ryfel y Balcanau (1913), ymosododd Bwlgaria ar ei chyn-gynghreiriaid. Daeth y Twrciaid i mewn i'r rhyfel ar ochr Serbia a Gwlad Groeg. Ymunodd Rwmania, oedd wedi cadw draw o'r rhyfel cyntaf, â nhwythau hefyd. Collodd y Bwlgariaid yr ail ryfel, ac roedden nhw'n gorfod ildio'r rhan fwyaf o'r tiroedd newydd roedden nhw wedi eu hennill yn ystod y rhyfel cyntaf. Sicrhaodd yr anghytundeb a arweiniodd at yr ail ryfel y byddai Bwlgaria a Serbia yn cymryd ochrau gwahanol yn y Rhyfel Byd Cyntaf.

Gweler hefyd
Trydydd Ryfel y Balcanau - rhyfel 1991-2001 yn yr hen Iwgoslafia

1912
1913
20fed ganrif yn Ewrop
Hanes y Balcanau
Hanes Twrci
Hanes Bwlgaria
Hanes Gwlad Groeg
Hanes milwrol yr Ymerodraeth Otomanaidd
Hanes Montenegro
Hanes Rwmania
Hanes Serbia
Balcanau
Peterborough

Dinas yn Swydd Gaergrawnt, Dwyrain Lloegr, yw Peterborough (Cymraeg: Trebedr).  Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn awdurdod unedol Dinas Peterborough. Saif ar Afon Nene, 119 km / 74 o filltiroedd i'r gogledd o Lundain.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Peterborough boblogaeth o 161,707.

Hanes
Tan 1888 gweinyddwyd Peterborough gan swyddogion y ddinas (Marcwis Caerwysg, ceidwad y rholiau, ynadon ac uchel feili a benodwyd gan ddeon a chapidwl yr eglwys gadeiriol) yn annibynnol o Swydd Northampton. Yn sgil Deddf Llywodraeth Leol 1888, gwnaethpwyd y Soke of Peterborough yn sir weinyddol ar ei phen ei hun. Roedd yn sir fechan o ran poblogaeth, felly fe'i hunwyd â Swydd Huntingdon yn 1965 i greu sir newydd Huntingdon and Peterborough. O 1974 tan 1998, pan grewyd yr awdurdod unedol Dinas Peterborough, roedd y ddinas yn cael ei gweinyddu fel rhan o Swydd Gaergrawnt, ac mae'n dal yn rhan o sir seremoniol Swydd Gaergrawnt.

Adeiladau a chofadeiladau
Amgueddfa Peterborough
Eglwys gadeiriol (gyda'r bedd Catrin o Aragon a bedd Mari I, brenhines yr Alban, cyn i'w mab ei symud i Abaty Westminster
Flag Fen
Guildhall
Tŵr Longthorpe

Pobl o Beterborough
John Clare (1793-1864), bardd
Henry Royce (1863-1933), peiriannydd
Paul Nicholas (g. 1945), canwr ac actor

Gefeilldrefi

Cyfeiriadau

Dinas Peterborough
Dinasoedd Lloegr
Trefi Swydd Gaergrawnt
David Cameron

Gwleidydd Seisnig yw David William Donald Cameron (ganwyd 9 Hydref 1966) a oedd yn Brif Weinidog y Deyrnas Unedig rhwng 2010 a 2016 ac Arweinydd y Blaid Geidwadol rhwng 2005 a 2016. Roedd Cameron yn AS dros Witney rhwng 2001 a Medi 2016. Mae'n dod o ddinas Llundain, Lloegr.

Mae Cameron yn fab ieuengaf i Ian Donald Cameron (1932-2010), brocer stoc, a'i wraig Mary Fleur (née Mount, ganwyd 1934, ynad heddwch, yn ferch i Syr William Mount, 2il Barwnig).  Cafodd ei addysg yng Ngholeg Eton.  Astudiodd Cameron Athroniaeth, Gwleidyddiaeth, ac Economeg yng Ngholeg y Trwyn Pres, Rhydychen.

Cyhoeddodd y byddai'n sefyll lawr fel Prif Weinidog ac arweinydd y Blaid Geidwadol ar 24 Mehefin 2016 unwaith i'r blaid ethol arweinydd newydd. Roedd disgwyl i hyn ddigwydd erbyn mis Medi 2016 ond gan mai Theresa May oedd yr unig ymgeisydd ar ôl yn y gystadleuaeth fe'i hetholwyd yn arweinydd newydd ar 11 Gorffennaf 2016. Dyletswydd olaf Cameron oedd cymryd rhan yn sesiwn Cwestiynau i'r Prif Weinidog ganol ddydd ar 13 Gorffennaf 2016, cyn iddo deithio i Balas Buckingham i gynnig ei ymddiswyddiad i'r Frenhines.

Ym mis Medi 2016, ymddiswyddodd o'i rôl fel Aelod Seneddol gan ddweud nad oedd am "dynnu sylw oddi ar y penderfyniadau pwysig sy'n wynebu fy olynydd yn Stryd Downing a'r llywodraeth".

Dolenni allanol 

 Gwefan swyddogol

Cyfeiriadau 

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Cyn-fyfyrwyr Coleg y Trwyn Pres, Rhydychen
Genedigaethau 1966
Gwleidyddion Seisnig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Hen Etoniaid
Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig
Pobl o Lundain
Arweinwyr y Blaid Geidwadol (DU)
Menzies Campbell

AS am Ogledd Ddwyrain Fife a cyn-Arweinydd y Democratiaid Rhyddfrydol yn Nhy'r Cyffredin y Deyrnas Unedig yw Syr Walter Menzies Campbell (ganwyd 22 Mai 1941), a elwir hefyd yn Ming Campbell.

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1941
Gwleidyddion y Democratiaid Rhyddfrydol
Arweinwyr y Democratiaid Rhyddfrydol
Arfbais

Dyluniad sy'n perthyn i berson penodol, grŵp o bobl neu wlad yw arfbais. Ar wahân i seliau ac arwyddluniau, mae gan arfbeisiau ddisgrifiad ffurfiol.

Gwledydd ac Ymerodraethau

Cymru

Eraill

Gweler hefyd
 Rhestr o arfbeisiau hanesyddol Cymru
 Rhestr baneri Cymru
 Baner Glyn Dŵr

 
Herodraeth
Y cyfryngau torfol

Cyfryngau sydd wedi'u hanelu at gynulleidfa enfawr yw'r cyfryngau torfol, er enghraifft teledu, radio, ffilm, papurau newydd neu'r rhyngrwyd. Mae'r cysyniad yn dyddio'n ôl i'r dauddegau, gyda dyfodiad rhwydweithiau radio cenedlaethol a phapurau newydd eang eu cylchrediad, er bod rhai cyfryngau (llyfrau a llawysgrifau) a chanddynt gynulleidfa fawr yn bodoli ganrifoedd ynghynt.

Mae'r term hefyd yn cwmpasu'r cyrff hynny sy'n rheoli'r dechnoleg yma, megis gorsafoedd teledu
neu gwmniau cyhoeddi. Mae'r rhyngrwyd yn cyrraedd statws cyfryngau torfol oherwydd y gwasanaethau mae'n ei gynnig e.e. ebost, gwefanau, blogio, y we a theledu.

Cyfeiriadau

 
Cyfathrebu
Diwylliant
Pwll nofio

Pwll i nofio ynddo yw pwll nofio.

Galeri

Nofio
John Smith (arweinydd y Blaid Lafur)

Arweinydd y Blaid Lafur yn y Deyrnas Unedig oedd John Smith (13 Medi 1938 - 12 Mai 1994). Roedd yn cefnogol iawn i'r syniad o ddatganoli grym i'r Alban a Chymru.

Cyfeiriadau

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1938
Gwleidyddion Albanaidd yr 20fed ganrif
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Marwolaethau 1994
Arweinwyr y Blaid Lafur (DU)
Clarksdale, Mississippi

Dinas yn nhalaith Mississippi, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Coahoma County, yw Clarksdale. Mae gan Clarksdale boblogaeth o 20,645, ac mae ei harwynebedd yn 35.9 km². Cafodd ei sefydlu yn y flwyddyn 1882.

Enwogion
Sam Cooke (1931-1964), canwr
Ike Turner (1931-2007), cerddor

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  Gwefan Dinas Clarksdale

Dinasoedd Coahoma County, Mississippi
Y Tymbl

Pentref yng nghymuned Llan-non, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Y Tymbl (Saesneg: Tumble). Dyma un o bentrefi mwyaf yn y sir ac fe'i lleolir yn ardal Cwm Gwendraeth. Credir bod yr enw anghyffredin hwn yn dod o enw ar hen dafarn y Tumble Down Dick a oedd wedi ei lleoli ar safle'r clwb rygbi presennol. Pentref glofaol oedd y Tymbl hyd yn gymharol ddiweddar, ond erbyn hyn, mae'r diwydiant wedi diflannu, ac mae Parc Gwledig y Coetir erbyn hyn wedi ei sefydlu ar hen waith glo'r Tymbl.

Gerllaw ceir Parc Coetir y Mynydd Mawr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Llan-non, Sir Gaerfyrddin
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Gary Cooper

Seren ffilm Hollywood o Americanwr oedd Gary Cooper (ganwyd Frank James Cooper; 7 Mai 1901 – 13 Mai 1961).

Filmography 
 Dick Turpin (1925)
 The Thundering Herd (1925)
 Wild Horse Mesa (1925)
 The Lucky Horseshoe (1925)
 The Vanishing American (1925)
 The Eagle (1925)
 Tricks (1925)
 Three Pals (1926)
 The Enchanted Hill (1926)
 Watch Your Wife (1926)
 The Winning of Barbara Worth (1926)
 Old Ironsides (1926)
 The Spider's Net (1927)
 It (1927)
 Arizona Bound (1927)
 Children of Divorce (1927)
 The Last Outlaw (1927)
 Wings (1927)
 Nevada (1927)
 Half a Bride (1928)
 Beau Sabreur (1928)
 Doomsday (1928)
 The Legion of the Condemned (1928)
 Lilac Time (1928)
 The First Kiss (1928)
 The Shopworn Angel (1928)
 The Wolf Song (1929)
 Betrayal (1929)
 The Virginian (1929)
 Seven Days' Leave (1930)
 Only the Brave (1930)
 Paramount on Parade (1930)
 The Texan (1930)
 A Man from Wyoming (1930)
 The Spoilers (1930)
 Morocco (1930)
 Fighting Caravans (1931)
 City Streets (1931)
 I Take This Woman (1931)
 His Woman (1931)
 Devil and the Deep (1932)
 If I Had A Million (1932)
 A Farewell to Arms (1932)
 Today We Live (1933)
 One Sunday Afternoon (1933)
 Alice in Wonderland (1933)
 Design for Living (1933)
 Operator 13 (1934)
 Now and Forever (1934)
 The Lives of a Bengal Lancer (1935)
 The Wedding Night (1935)
 Peter Ibbetson (1935)
 Desire (1936)
 Mr. Deeds Goes to Town (1936)
 Hollywood Boulevard (1936) (Cameo)
 The General Died at Dawn (1936)
 The Plainsman (1936)
 Lest We Forget (1937) (ffilm fer)
 Souls at Sea (1937)
 Bluebeard's Eighth Wife (1938)
 The Adventures of Marco Polo (1938)
 The Cowboy and the Lady (1938)
 Beau Geste (1939)
 The Real Glory (1939)
 The Westerner (1940)
 North West Mounted Police (1940)
 Meet John Doe (1941)
 Sergeant York (1941)
 Ball of Fire (1941)
 The Pride of the Yankees (1942)
 For Whom the Bell Tolls (1943)
 The Story of Dr. Wassell (1944)
 Memo for Joe (1944) (ffilm fer)
 Casanova Brown (1944)
 Along Came Jones (1945)
 Saratoga Trunk (1945)
 Cloak and Dagger (1946)
 Variety Girl (1947)
 Unconquered (1947)
 Good Sam (1948)
 The Fountainhead (1949)
 It's a Great Feeling (1949) (Cameo)
 Task Force (1949)
 Bright Leaf (1950)
 Dallas (1950)
 You're in the Navy Now (1951)
 It's a Big Country (1951)
 Starlift (1951) (Cameo)
 Distant Drums (1951)
 High Noon (1952)
 Springfield Rifle (1952)
 Return to Paradise (1953)
 Blowing Wild (1953)
 A Bang on Paris (1954)
 Garden of Evil (1954)
 Vera Cruz (1954)
 Screen Snapshots: Hollywood Premiere (1955) (ffilm fer)
 The Court-Martial of Billy Mitchell (1955)
 Friendly Persuasion (1956)
 Love in the Afternoon (1957)
 Glamorous Hollywood (1958) (ffilm fer)
 Ten North Frederick (1958)
 Man of the West (1958)
 The Hanging Tree (1959)
 Alias Jesse James (1959) (Cameo)
 They Came to Cordura (1959)
 Premier Khrushchev in the USA (1959) (dogfennol)
 The Wreck of the Mary Deare (1959)
 The Naked Edge (1961)

Actorion Americanaidd
Genedigaethau 1901
Marwolaethau 1961
Eglwys gadeiriol

Mae Eglwys gadeiriol neu gadeirlan yn adeilad eglwysig Cristnogol sydd yn gwasanaethu fel sedd esgob a'r eglwys pennaf yn ei esgobaeth. Mae'r term yn bodoli mewn enwadau sydd ag esgobion, megis Anglicaniaeth a Chatholigiaeth, yn unig. Yr unig eithriad yw Eglwys yr Alban, lle mae'r term yn cyfeirio at eglwysi a oedd yn seddi i esgobion cyn y Diwygiad Protestanaidd. Caiff y term ei ddefnyddio yn anffurfiol yn aml i gyfeirio at eglwysi sydd yn fawreddog eu hymddangosiad ond nad sydd ag esgobion yn breswyl ynddynt. Y math arall o eglwys mawr yng Ngorllewin Ewrop yw'r abaty.

Rhestr eglwysi cadeiriol

Yr Almaen
 Eglwys Gadeiriol Aachen
 Eglwys Gadeiriol Cwlen
 Eglwys Gadeiriol Speyer

Brasil
 Eglwys Gadeiriol Brasília
 Eglwys Gadeiriol Salvador

Cymru

Anglicanaidd (Yr Eglwys yng Nghymru)
gweler hefyd Rhestr esgobaethau Anglicanaidd Cymru

Eglwys Gadeiriol Aberhonddu
Eglwys Gadeiriol Bangor
Eglwys Gadeiriol Casnewydd
Eglwys Gadeiriol Llandaf
Eglwys Gadeiriol Llanelwy
Eglwys Gadeiriol Tyddewi

Catholig (Talaith Caerdydd)

 Eglwys Gadeiriol Abertawe
 Eglwys Gadeiriol Caerdydd
 Eglwys Gadeiriol Wrecsam

Yr Eidal
 Basilica San Marco, Fenis
 Eglwys Gadeiriol Fflorens
 Eglwys Gadeiriol Milan
 San Giovanni in Laterano, Rhufain

Ffrainc
 Eglwys Gadeiriol Amiens
 Eglwys Gadeiriol Bourges
 Eglwys Gadeiriol Chartres
 Notre-Dame de Paris
 Eglwys Gadeiriol Reims
 Eglwys Gadeiriol Rouen
 Eglwys Gadeiriol Saint-Denis

Lloegr
 Eglwys Gadeiriol Birmingham
 Eglwys Gadeiriol Blackburn
 Eglwys Gadeiriol Bradford
 Eglwys Gadeiriol Bryste
 Eglwys Gadeiriol Caer
 Eglwys Gadeiriol Caergaint
 Eglwys Gadeiriol Caerliwelydd
 Eglwys Gadeiriol Caerloyw
 Eglwys Gadeiriol Caerlwytgoed
 Eglwys Gadeiriol Caerlŷr
 Eglwys Gadeiriol Caersallog
 Eglwys Gadeiriol Caerwrangon
 Eglwys Gadeiriol Caerwynt
 Eglwys Gadeiriol Caerwysg
 Eglwys Gadeiriol Coventry
 Eglwys Gadeiriol Chelmsford
 Eglwys Gadeiriol Chichester
 Eglwys Gadeiriol Derby
 Eglwys Gadeiriol Durham
 Eglwys Gadeiriol Efrog
 Eglwys Gadeiriol Ely
 Eglwys Gadeiriol Guildford
 Eglwys Gadeiriol Henffordd
 Eglwys Gadeiriol Lerpwl
 Eglwys Gadeiriol Lincoln
 Eglwys Gadeiriol Manceinion
 Eglwys Gadeiriol Newcastle
 Eglwys Gadeiriol Norwich
 Eglwys Gadeiriol Peterborough
 Eglwys Gadeiriol Portsmouth
 Eglwys Gadeiriol Ripon
 Eglwys Gadeiriol Rochester
 Eglwys Gadeiriol Rhydychen
 Eglwys Gadeiriol Sant Pawl, Llundain
 Eglwys Gadeiriol Sheffield
 Eglwys Gadeiriol Southwell
 Eglwys Gadeiriol St Albans
 Eglwys Gadeiriol St Edmundsbury
 Eglwys Gadeiriol Southwark
 Eglwys Gadeiriol Truro
 Eglwys Gadeiriol Wakefield
 Eglwys Gadeiriol Wells

Norwy
 Eglwys Gadeiriol Nidaros

Sbaen
 Basilica San Martin de Mondoñedo
 Eglwys Gadeiriol Burgos
 Eglwys Gadeiriol Santiago de Compostela
 Eglwys Gadeiriol Sevilla

 
Tai crefydd Cristnogol
Hwyaden yr eithin

Mae Hwyaden yr eithin (Tadorna tadorna) yn aelod o deulu'r Anatidae, yr hwyaid, gwyddau ac elyrch. Mae'n nythu yn rhannau gogleddol Ewrop ac Asia.

Nid yw Hwyaden yr eithin yn aderyn mudol yng ngorllewin Ewrop, er bod adar o'r rhannau lle mae'r gaeafau'n oerach yn symud tua'r de i aeafu. Mae'n aros o gwmpas yr ardal lle mae'n nythu heblaw ddiwedd yr haf ar ôl gorffen nythu. Yr adeg honno maent yn casglu at ei gilydd i fwrw eu plu, ac mae nifer fawr, 100,000 neu fwy yn casglu ar Fôr Wadden ger arfordir gogleddol Yr Almaen. Dim ond ychydig o'r oedolion sy'n aros ar ôl i edrych ar ôl y cywion, ac weithiau gellir gweld casgliad o tua 40 - 60 o gywion yng ngofal dau neu dri o oedolion.

Mae'n nythu mewn tyllau - un ai hen dyllau cwningod neu dwll mewn coeden neu unrhyw le arall addas. Yn y gaeaf gellir eu gweld gweld ar lan y môr ac aberoedd lle bynnag mae digon o fwd lle gallant fwydo.

Gellir adnabod yr aderyn yma'n hawdd, gyda'i gorff gwyn a browngoch, pen gwyrdd (fel rheol yn edrych yn ddu) a phig coch. Mae'r rhan agosaf i'r pen o big y ceiliog yn chwyddo yn y tymor nythu.

Mae Hwyaden yr eithin yn aderyn cyffredin o gwmpas glannau môr Cymru ac mae nifer sylweddol ohonynt yn nythu.

Mae Hwyaden cytras yn Seland Newydd o'r enw Putangitangi (Tadorna variegata) yn yr iaith Maori.

Hwyaid
Cenhinen wyllt

Aelod o deulu'r Amaryllidaceae) yw'r genhinen wyllt (Allium ampeloprasum). Yng Nghymru, mae cennin gwyllt yn tyfu ar Ynys Echni.

Dolenni allanol
 Allium ampeloprasum yn Guernsey 
 Allium ampeloprasum yn yr UD 
 Plants For a Future database

Amaryllidaceae
Pys y ceirw

Planhigyn blodeuol cyffredin yw pysen y ceirw (neu ffa'r ieir, Lotus corniculatus). Mae'n blanhigyn brodorol dros Ewrasia a gogledd Affrica. Mae'n tyfu ar draws Cymru.

Fabaceae
Blodau
Steep Holm

Ynys ym Môr Hafren yw Steep Holm (Cymraeg weithiau: Ynys Ronech). Mae'n rhan o Wlad yr Haf, De-ddwyrain Lloegr, tra bod yr ynys gyfagos ati, Ynys Echni, yn rhan o Gymru (Bro Morgannwg).

Daearyddiaeth Gwlad yr Haf
Ynysoedd Môr Hafren
Ynysoedd Lloegr
Larnog

Pentref bach yng nghymuned Sili a Larnog, Bro Morgannwg, Cymru, yw Larnog (Saesneg Lavernock). Mae'n gorwedd ar lan y Môr Hafren rhwng Penarth a'r Sili. Darlledwyd y neges radio gyntaf o Larnog. Ar 13 Mai 1897, gyrrodd Guglielmo Marconi neges dros y môr at Ynys Echni. Ei chynnwys hi oedd Are you ready?

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Gweler hefyd
Dracoraptor hanigani, deinosor

Cyfeiriadau

Pentrefi Bro Morgannwg
Sili a Larnog
Sili

Pentref ger Penarth ar arfordir Bro Morgannwg yw Sili neu Y Sili (Saesneg: Sully). Fe'i lleolir yng nghymuned Sili a Larnog.

Mae yno glwb rygbi ('Sully Sports', lle sefydlwyd yr hen glwb 'Barry Plastics') a chlwb criced. Mae'n debyg fod enw'r pentref yn tarddu o enw'r teulu Normannaidd de Sully.

Mae'r pentref yn cynnwys Ysbyty Sili, hen ysbyty a adeiladwyd yn wreiddiol i drin y diciâu ond sydd bellach wedi'i droi yn fflatiau. Mae'r ysbyty yn un o enghreifftiau mwyaf neilltuol o bensaerniaeth fodern yng Nghymru, yn yr arddull art deco.

Gweler hefyd
 Ynys Sili

Cyfeiriadau

Pentrefi Bro Morgannwg
Sili a Larnog
Pencampwriaethau Athletau Ewrop 2006

Cynhaliwyd 19eg Pencamwriaethau Athletau Ewrop yn Gothenburg (Göteborg) rhwng 7 Awst a 13 Awst 2006.

Canlyniadau ar y trac

Dynion

Menywod

Canlyniadau ar y maes

Dynion

Menywod

Cystadleuwyr Cymraeg
Dewiswyd pum Cymro a dwy Gymraes i gynrychioli Prydain:

 Tim Benjamin (400m)
 Rhys Williams (400m dros y clwydi)
 David Greene (400m dros y clwydi)
 Christian Malcolm (200m)
 Stephen Davies (1500m)
 Tracey Morris (Marathon)
 Amanda Pritchard (800m)

Dewiswyd Julie Crane ar gyfer y naid uchel hefyd, ond methodd â chyrraedd yr uchder angenrheidiol.

Y cystadleuwr Cymraeg mwyaf llwyddiannus oedd Rhys Williams a enillodd fedal efydd yn y 400m dros y clwydi gydag amser o 49.12, y tu ôl i Periklís Iakovákis o Wlad Groeg. Roedd perfformiad Tim Benjamin yn y 400m braidd yn siomedig. Cyrhaeddodd y rownd derfynol, ond daeth yn chweched mewn amser o 45.89 eiliad. Roedd Rhys Williams a Tim Benjamin ill dau yn aelodau o'r tïm ras gyfnewid 4x400m a ddaeth yn ail yn ôl y Ffrancod.

Bu rhaid i Amanda Pritchard dynnu allan o rownd gynderfynol yr 800m o achos anafiad. Daeth Tracey Morris yn 16eg yn y marathon.

2006
Tim Benjamin

Athletwr Cymreig yw Timothy Benjamin (ganwyd 2 Mai 1982, Caerdydd) sy'n arbenigo fel rhedwr 400 medr. Fel glaslanc, hyfforddwyd gan Jock Anderson, a bu'n ymarfer yn yr un grŵp a Christian Malcolm. Symudodd i fyw i Slough lle cafodd ei hyfforddi gan Tony Lester; roedd Marlon Devonish ymysg ei bartneriaid ymarfer yno.
 
Enillodd nifer o deitlau iau, gan gynnwys ym Mhencampwriaethau Athletau Iau y Byd ym 1999. Yn fuan wedyn, dechreuodd ganolbwyntio ar y ras 400 medr, a dewiswyd ef fel rhan o dim ras gyfnewid ar gyfer Pencampwriaethau Athletau'r Byd yn Edmonton, Canada yn 2001.

Erbyn 2002, roedd wedi sefydlu ei hun fel un o athletwyr gorau Prydain, gan ennill y deitl Prydainig AAA, a rhedeg fel rhan o sgwad llwyddiannus Prydain yn y Cwpan Ewropeaidd. Enillodd fedal arian fel aelod o dîm Cymru yn y ras gyfnewid 4x400m yng Ngemau'r Gymanwlad ym Manceinion yn 2002 (gyda Iwan Thomas, Jamie Baulch a Matthew Elias). Roedd y canlyniad yn un dadleuol rhwng yr athletwyr eu hunain yn ogystal a'r swyddogion a oedd yn dyfarnu. Yr un flwyddyn, anillodd fedal arian ym Mhencampwriaethau Athletau Ewropeaidd Odan 23 yng Ngwlad Pŵyl.

Cyrhaeddodd y rownd gyn-derfynnol yng Ngemau Olympaidd 2044 yn Athen. Daeth yn bumed ym Mhencampwriaethau'r Byd yn 2005, a chweched ym Mhencampwriaethau Ewrop 2006. Bu rhaid iddo dynnu allan oherwydd anafiad o Gemau'r Gymanwlad ym Melbourne (2006), lle disgwylwyd iddo fod yn heriwr cryf dros fedal aur.

Ym Mhencampwriaethau Athletau Ewropaidd 2006 yn Gothenburg, enillodd fedal arian yn y rag gyfnewid 4x400m ynghyd â Robert Tobin, Rhys Williams a Graham Hedman, mewn amser o 3:01.63. Fe orffenodd yn chweched yn y rownd derfynol o'r gystadleuaeth unigol.

Ar ddiwedd 2006, datganodd y byddai'n dychwelyd i fyw i Gaerdydd i gael ei hyfforddi gan Colin Jackson, ynghyd â'i gyd-Gymro Rhys Williams a oedd hefyd am symud yn ôl o Loughborough.

Priododd Benjamin â'r athletwraig Natalie Lewis ym mis Tachwedd 2007.

Genedigaethau 1982
Athletwyr Cymreig
Pobl o Gaerdydd
Rhys Williams (athletwr)

Athletwr Cymreig a gwibiwr 400m dros y clwydi yw Rhys Williams (ganwyd 27 Chwefror 1984). Enillodd fedal efydd ym Mhencampwriaethau Athletau Ewrop 2006 yn Gothenburg gydag amser o 49.12 eiliad, dipyn yn arafach na'i orau personol (49.09). Fel aelod o dîm Prydain yn y ras gyfnewid 4x400m, rhedodd yr ail gymal gan ennill medal arian. Ym Mhencampwriaethau Athletau Ewrop 2010 enillodd fedal arian am y 400m dros y clwydi gyda gorau personol o 48.96.  Enillodd fedal efydd yng Nghemau'r Gymanwlad 2010.

Ei dad yw'r chwaraewr rygbi Cymreig enwog, J.J. Williams.

Athletwyr Cymreig
Genedigaethau 1984
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Llanhari
Pencampwriaethau Athletau Ewrop

Trefnir Pencampwriaethau Athletau Ewrop bob pedair blynedd gan Gymdeithas Athletau Ewrop (European Athletics Association). Fe'u cynhelir yn yr un flwyddyn â Gemau'r Gymanwlad ac yng nghanol cylch y Gemau Olympaidd.

Crynodeb y pencampwriaethau 

Athletau
Stockholm

Prifddinas Sweden a dinas fwyaf Llychlyn yw Stockholm.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Amgueddfa genedlaethol
 Gamla Stan (Hen dref)
 Moderna Museet
 Palas Oxenstierna
 Riddarholmskyrkan 
 Skansen (amgueddfa)
 Tyska kyrkan (eglwys)

Pobl o Stockholm 
 August Strindberg (1849-1912), dramodydd
 Sven Hedin (1865-1952), fforiwr
 Ingrid Bergman (1915-1982), actores
 Neneh Cherry (g. 1964), cantores
 Ulrika Jonsson (g. 1967), cyflwynydd teledu
 Joel Kinnaman (g. 1979), actor

Dinasoedd Sweden
 
Prifddinasoedd Ewrop
John Aubrey

Hynafiaethydd ac awdur o Sais oedd John Aubrey (12 Mawrth 1626 – 7 Mehefin 1697). Ei waith mwyaf adnabyddus heddiw yw ei gyfrol o fywgraffiadau byrion Brief Lives. Bu farw ym 1697; claddwyd ef ym mynwent Eglwys Mair Fadlen, Rhydychen.

Magwraeth a choleg
Roedd gwreiddiau'r teulu cefnog hwn yn y Mers.

Fe'i ganwyd yn Easton Piers neu Percy ger Kington St Michael, Wiltshire a chafodd ei addysg yng Ngholeg y Drindod, Rhydychen. Roedd yn ffrind i'r ysgolhaig Anthony Wood.

Llyfryddiaeth
Interpretation of Villare Anglicanum (1687)
Perambulation of Surrey (1692)
Brief Lives (1693)
Monumenta Britannica (1693)

Cyfeiriadau

Dolen allanol
  Testun llawn Brief Lives ar GoogleBooks

Genedigaethau 1626
Marwolaethau 1697
Hynafiaethwyr Seisnig
Llenorion Saesneg
Llenorion Seisnig yr 17eg ganrif
John Keats

Bardd o Sais oedd John Keats (31 Hydref 1795 – 23 Chwefror 1821). Ni chafodd fawr o glod am ei waith tra roedd yn fyw, ond erbyn y 19ed ganrif roedd ymhlith y beirdd mwyaf poblogaidd yn yr iaith Saesneg. Mae'r ddihareb Gymraeg A fynn glod, a fydd farw yn ddisgrifiad perffaith ohono. Mae ei farddoniaeth yn llawn o ddelweddau rhamantus, yn enwedig ei waith yn 1819. Deil Keats i fod yn fardd poblogaidd heddiw.

Barddoniaeth 
 On First Looking into Chapman's Homer (1816)
 Sleep and Poetry (1816)
 Endymion (1817)
 When I have fears that I may cease to be (1818)
 Hyperion (1818)
 The Eve of St. Agnes (1819)
 Bright star, would I were stedfast as thou art (1819)
 La Belle Dame sans Merci (1819)
 Ode to Psyche (1819)
 Ode to a Nightingale (1819)
 Ode on a Grecian Urn (1819)
 Ode on Melancholy (1819)
 Ode on Indolence (1819)
 Lamia (1819)
 To Autumn (1819)
 The Fall of Hyperion: A Dream (1819)

Cyfeiriadau

Beirdd Seisnig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1795
Llenorion Seisnig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1821
John Jones (Myrddin Fardd)

Llenor, casglwr llên gwerin Gymraeg a hynafieithydd o Gymro oedd John Jones (1835 - 27 Gorffennaf 1921), sy'n fwy adnabyddus wrth ei ffugenw llenyddol "Myrddin Fardd".

Bywgraffiad 

Ganwyd John Jones yn nhyddyn Tan-y-Ffordd, Mynytho, plwyf Llangïan, Llŷn, ac fe'i bedyddiwyd yn Eglwys Llangïan ar 8fed o Fedi 1835, yn fab i John ac Ann Owen. Roedd ei frawd hŷn, Owain, yn ysgolhaig a llenor a dreuliai lawer o amser yn y Llyfrgell Brydeinig tra'n gweithio yn Llundain, yn chwilota am ddeunydd ar gyfer ei erthyglau i gylchgronau fel Y Brython a Golud yr Oes. Etifeddodd John nodiadau ei frawd ar ôl ei farwolaeth yn 1866. Dysgodd ei grefft fel gof yng ngefail Y Pandy, Chwilog. Er na dderbyniodd ond ychydig o addysg (yn Ysgol Elfennol y Foel Gron, Mynytho), roedd yn ymchwilydd brwdfrydig a ymddiddorai yn hanes a thraddodiadau ei fro a'r hen Sir Gaernarfon. Bu farw'n sydyn yn ei gartref yn Chwilog, 27 Gorffennaf 1921 yn 85 oed, ac fe'i claddwyd ym mynwent gyhoeddus Chwilog.

Gwaith llenyddol 

Llyfr cyntaf John Jones oedd Golygawd o Ben Carreg yr Imbill, Gerllaw Pwllheli (1858). Ysgrifennodd nifer o erthyglau a phytiau i gylchgronau yn ystod ei oes. Ei gampwaith, efallai, yw Llên Gwerin Sir Gaernarfon (1908). Ymhlith ei lyfrau eraill mae Enwogion Sir Gaernarfon (1922), Adgof Uwch Anghof (1883), Gleanings from God's Acre (1903), Gwerin-Eiriau Sir Gaernarfon (1907). Golygodd hefyd Cynfeirdd Lleyn (1905), cyfrol swmpus sy'n cynnwys gwaith Wiliam Llŷn a beirdd eraill o ardal Llŷn.

Llyfryddiaeth ddethol

Gwaith Myrddin Fardd
 Golygawd o Ben Carreg yr Imbill, Gerllaw Pwllheli (1858)
 Adgof Uwch Anghof (1883)
 Gleanings from God's Acre (1903)
 (gol.), Cynfeirdd Lleyn (1905)
 Gwerin-Eiriau Sir Gaernarfon (1907)
 Llên Gwerin Sir Gaernarfon (1908)
 Enwogion Sir Gaernarfon (1922)

Llyfrau amdano
 Cybi, Cymeriadau Hynod Sir Gaernarfon (1923).
 Cybi, John Jones (Myrddin Fardd) (Llandysul, 1945).
 John Jones yn Y Bywgraffiadur Cymreig

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1836
Hynafiaethwyr Cymreig
 
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llên gwerin Cymru
Marwolaethau 1921
Pobl o Lŷn
Ysgolheigion Cymraeg
The Coca-Cola Company

Cwmni Americanaidd yw The Coca-Cola Company ("Y Cwmni Coca-Cola"). Ei brif gynnyrch yw'r diod ysgafn a dialcohol Coca-Cola ac mae'n gorfforaeth yn gyfrifol am ei gynhyrchu, ei werthu a'i farchnata ar ffurf suryp dwys.

Crewyd y ddiod Coca-Cola yn 1886 gan y fferyllydd John Stith Pemberton yn Columbus, Georgia. Prynnwyd y brand a fformiwla'r ddiod dair blynedd wedyn, yn 1889 gan Asa Griggs Candler (30 Rhagfyr 1851 – 12 Mawrth 1929), a ffurfiwyd The Coca-Cola Company yn 1892.

Mae'r cynnyrch (ar ffurf suryp dwys) yn cael ei ddosbarthu i gwmniau potelu, system sydd wedi bodoli ers 1889. Mae'r Coca-Cola Company yn berchen un cwmni botelu: Coca-Cola Refreshments sydd wedi'i leoli yng Ngogledd America.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
KO.com - gwefan gorfforaethol

 
Berkshire Hathaway
Cwmnïau a leolir yn Georgia, UDA
Cwmnïau a restrir ar fynegai Dow Jones Industrial Average
Cwmnïau a restrir ar Gyfnewidfa Stoc Efrog Newydd
Cwmnïau a sefydlwyd ym 1892
Cwmnïau amlwladol
Cwmnïau diod yr Unol Daleithiau
Llyfr Genesis

Llyfr cyntaf yr Hen Destament yn y Beibl, a'r Torah yw Llyfr Genesis neu Genesis (talfyriad: Gen.). O'r Lladin Llafar (Fwlgat) a siaredid yng nghyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig y daeth y gair 'Genesis' i'r Gymraeg, ac o'r gair Groeg Γένεσις, sy'n golygu 'tarddiad' neu'r 'dechreuad', y daeth i'r Lladin. בראשית (Bərēšīṯ) yw'r gair Hebraeg am 'Yn y dechreuad', sef yr enw ar y llyfr cyntaf yn y Beibl Hebraeg, y Tanakh a'r Hen Destament Cristnogol. Yn ôl y traddodiad Iddewig cafodd y llyfr ei ysgrifennu gan Moses, ond gwyddom heddiw ei fod yn waith sawl awdur diweddarach.

Cynnwys
Mae Llyfr Genesis yn dechrau trwy ddisgrifio sut y creodd Duw y byd mewn saith niwrnod, hanes Adda ac Efa a'u danfon allan o Ardd Eden, stori Cain ac Abel eu meibion, a hanes Noa a'r Dilyw. Mae llawer o'r storïau hyn yn rhan o etifeddiaeth llên gwerin a mytholeg y Lefant a Mesopotamia.

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Testun Llyfr Genesis yn Gymraeg

 
Genesis
Genesis
Lynn Davies

Cyn-athletwr Cymreig yw Lynn Davies CBE (ganwyd 20 Mai 1942, Nant-y-moel (Bro Morgannwg)). Daeth ei lwyddiant mwyaf yn y Gemau Olympaidd yn Tocio ym 1964 pan enillodd fedal aur annisgwyl yn y naid hir. Roedd wedi cyrraedd y rownd derfynol gydag anhawster, gan gyrraedd y nôd yn y rownd ragbrofol ar ei naid olaf o 7.78m, ond yn y rownd derfynol, mewn tywydd gwlyb ac oer, neidiodd 8.07 metr, 4 cm yn bellach na naid olaf yr Americanwr Ralph Boston. Yn ddiweddarach yn ei yrfa, enillodd fedalau aur ym Mhencampwriaethau Athletau Ewrop ym 1966 ac yng Ngemau'r Gymanwlad 1966 a 1970, a medal arian ym Mhencampwriaethau Ewrop 1969. Naid hwyaf ei yrfa oedd 8.23m yn Bern ym 1968. Cystadleuodd hefyd yn y ras gyfnewid 4x100m dros Brydain yn y Gemau Olympaidd ym 1964 ac ym Mhencampwriaethau Ewrop ym 1966.

Ef oedd Capten Tîm Prydain yng Ngemau Olympaidd 1972 a rheolwr tîm athletau Prydain o 1977 tan 1984. Fe yw llywydd presennol UK Athletics. Cafodd y CBE yn 2006.

Perfformiadau yn y naid hir yn y prif bencampwriaethau

Gemau Olympaidd
 1964: 1af gyda 8.07m
 1968: 9fed gyda 7.94m
 1972: 18fed yn y rownd ragbrofol gyda 7.64m

Pencampwriaethau Ewrop
 1962 11eg gyda 7.33m
 1966 1af gyda 7.98m
 1969 2il gyda 8.07m (gwynt cefn) ar ôl Ter-Owanesjan
 1971 4ydd gyda 7,85 m

Pencampwriaethau Ewrop dan Do
 1967: 1af gyda 7.85m
 1969: 2il gyda 7.76m ar ôl Klaus Beer
 1972: 8fed gyda 7.64m

Gemau'r Gymanwlad
 1962: 4ydd gyda 7.72m
 1966: 1af gyda 7.99m
 1970: 1af gyda 8.06m

Genedigaethau 1942
Athletwyr Cymreig
Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Pobl o Fro Morgannwg
Cymry â medal aur yng Ngemau'r Gymanwlad
Cymry yn y Gemau Olympaidd
Cymry â medal aur yn y Gemau Olympaidd
Murasaki Shikibu

Murasaki yw llysenw (murasaki "blodeuyn eirin") llenores o Siapan a flodeuai ar ddechrau'r cyfnod Heian (c.973-c.1014). Fe'i hadnabyddir hefyd fel Yr Arglwyddes Murasaki. Roedd hi'n gyfoeswr i'r llenores Sei Shōnagon, awdures Makura no Sōshi (Llyfr Erchwyn y Gwely).

Ei brif waith llenyddol yw'r nofel hir Genji no Monogatari (Hanes Genji), sy'n disgrifio hynt a helynt arglwydd ifanc yn y llys ymherodrol yn y brifddinas Heian Kyo a thu hwnt. Fe'i hystyrir yn un o gampweithiau llenyddiaeth Siapaneg. Mae Genji no Monogatari yn nofel estynedig hir iawn, gyda 54 pennawd sy'n rhedeg i o gwmpas 4,500 tudalen printiedig yn yr argraffiad safonol diweddar. Arddull realistig sydd i'r nofel.

Ysgrifennodd Murasaki ddyddiadur yn ogystal, Murasaki no Shikibu Nikki.

Llyfryddiaeth 
 Annie S. Omori a Kochi Doi (cyf.), Diaries of Court Ladies of Old Japan (Tokyo, 1935).
 Ivan Morris, The World of the Shining Prince[:] Court Life in Ancient Japan (Llundain, 1964), tt. 262-98.
 Arthur Waley (cyf.), The Tale of Genji by Lady Murasaki (Llundain, 1925-34), mewn 6 cyfrol.

Genedigaethau 973
Llenorion y 10fed ganrif
Llenorion yr 11eg ganrif
Marwolaethau 1014
Nofelwyr Japaneaidd yn yr iaith Japaneg
Brean Down

Penrhyn yn Ardal Sedgemoor, Gwlad yr Haf, rhwng Weston-super-Mare a Burnham-on-Sea, yw Brean Down. Mae'n ymestyn filltir a hanner i mewn i Fôr Hafren ac yn sefyll 100 medr / 320 troedfedd uwchben y môr ar ei frig. Mae ef wedi'i wneuthur o galchfaen carbonifferaidd. Yn ddaearegol, mae'n rhan o'r Bryniau Mendip sy'n rhedeg ar draws gogledd canol Gwlad yr Haf, fel y mae ynysoedd y Môr Hafren, Steep Holm ac Ynys Echni. Mae'n gartref i nifer o blanhigion prin gan gynnwys rhosynnau y garreg gwynion (Helianthemum apenninum), y gorfrwynen (Carex humilis), y peneuraid (Ranunculus auricomus) a brigwellt Gwlad yr Haf (Koeleria vallesiana). Trigolion eraill y penrhyn yw cwningod, draenogod, llygod y maes, llygod y gwair a chwistlod. Mae adar yn cynnwys ehedyddion, corhedyddion y waun, llinosod a thitẅod tomos gleision.

Adeiladwyd caer ar derfyn y penrhyn rhwng 1862 a 1870 (Palmerston Fort) i wrthsefyll grym llynges Ffrainc. Roedd yn rhan o gyfres o geyrydd o gwmpas y Môr Hafren gyda cheyrydd eraill ar Benrhyn Larnog, Ynys Echni a Steep Holm. Ym 1900, lladdwyd milwr yn y caer gan ffrwydrad enfawr. Perodd y ffrwydrad ddifrod sylweddol i'r caer, a bu rhaid i'r fyddin gefnu ar y safle yn fuan wedyn. Cafodd ei ailarfogi am gyfnod yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Ei berchennog heddiw yw'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol, ac fe'i gwarchodir fel Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Tudalennau Burnham on sea 
  Brean Down  ar wefan Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol

Daearyddiaeth Gwlad yr Haf
Pentiroedd Lloegr
Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Ngwlad yr Haf
Corhedydd y waun

{{Blwch tacson
| enw = Corhedydd y waun
| delwedd = Anthus pratensis 2.jpg
| maint_delwedd = 250px
| neges_delwedd = 
| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Passeriformes
| familia = Motacillidae
| genus = Anthus
| species = A. pratensis
| enw_deuenwol = Anthus pratensis
| awdurdod_deuenwol = (Linnaeus, 1758)
}}

Aderyn bach golfanaidd (aderyn cân) yw Corhedydd y waun' (Anthus pratensis''). Mae'n nythu mewn glaswelltir a rhostir yng ngogledd Ewrop a gogledd-orllewin Asia. Mae ganddo gefn brown a bol golau gyda marciau duon.

Motacillidae
Titw tomos las

Mae'r Titw Tomos Las (Cyanistes caeruleus) yn aelod o deulu'r Paridae, y titwod. Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a gorllewin Asia.

Yn y gaeaf mae'n aml yn ffurfio heidiau gydag adar eraill megis y Titw mawr. Pryfed o wahanol fathau yw eu prif fwyd, yn enwedig lindys.

Ar un adeg yr oedd y Titw tomos las yn enwog am wneud tyllau yng nghaead poteli llefrith oedd wedi'u gadael o flaen y drws ac yfed peth o'r cynnwys. Mae hyn yn esiampl o un aderyn yn darganfod rhywbeth newydd ac eraill yn dysgu ganddo nes i'r arferiad ledu trwy'r boblogaeth. Gan fod y botel lefrith draddodiadol yn awr yn llawer prinnach, nid yw hyn yn digwydd mor aml.

Fel rheol mae'r titw yma'n byw mewn ardaloedd lle mae coed llydanddail. Nid yw'n aderyn mudol, er y gall rhai adar yn y gwledydd oeraf symud tua'r de yn y gaeaf. Mae'n aderyn hawdd ei adnabod, gyda glas ar y pen a llinell o las tywyll yn rhedeg trwy'r llygad, glas ar y gwegil, y cefn a'r gynffon, gwyrdd-felyn ar y cefn a melyn ar y bol.

Mae'n gyffredin iawn mewn gerddi, ac os rhoir bwyd allan i'r adar mae'r Titw tomos las fel arfer yn un o'r rhai cyntaf i ymddangos. Mae'n nythu mewn tyllau mewn coed, ond hefyd yn barod iawn i gymryd at flychau nythu.

Isrywogaethau
C. c. caeruleus – (Linnaeus, 1758): y prif isrywogaeth; fe'i ceir yn Ewrop Gyfandirol hyd at Ogledd Sbaen, Gogledd Twrci, a gogledd Mynyddoedd yr Wral.
C. c. obscurus – (Pražák, 1894): Iwerddon, gwledydd Prydain ac Ynysoedd y Sianel.
C. c. ogliastrae – (Hartert, 1905): Portiwgal, De Sbaen, Corsica a Sardinia
C. c. balearicus – (von Jordans, 1913): Majorca (Ynysoedd Balearig)
C. c. calamensis – (Parrot, 1908): De Groeg, Peloponnesos, Cyclades, Creta a  Rhodes
C. c. orientalis – Zarudny & Loudon, 1905: de Rwsia Ewropeaidd (o Afon Volga hyd at ganol a de Mynyddoedd yr Wral.
C. c. satunini – Zarudny, 1908: Penrhyn y Crimea, y Cawcasws, Transcaucasia a gogledd-orllewin Iran hyd at Twrci
C. c. raddei – Zarudny, 1908: gogledd Iran
C. c. persicus – (Blanford, 1873): Zagros

Cyfeiriadau

Paridae
Rhosyn y garreg gwyn

Rhosyn carreg â blodau gwynion yw Rhosyn y garreg gwyn neu gor-rosyn gwyn (Helianthemum apenninum). Mae'n tyfu mewn llefydd glaswelltog sych a llefydd caregog ar draws Ewrop.

Blodau
Cistaceae
Trefddyn

Pentref a chymuned sy'n faesdref o Bont-y-pŵl ym Mwrdeisdref Sirol Torfaen, Cymru, yw Trefddyn (Saesneg: Trevethin). Tyfodd allan o bentref bychan yn ystod y 1960au a'r 1970au.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Torfaen
Pentrefi Torfaen
Abersychan

Tref a chymuned ym Mwrdeistref Sirol Torfaen, Cymru, yw Abersychan.

Mae Caerdydd 28.1 km i ffwrdd o Abersychan ac mae Llundain yn 206.1 km. Y ddinas agosaf ydy Casnewydd sy'n 15.8 km i ffwrdd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Enwogion
 Roy Jenkins, gwleidydd
 Paul Murphy (AS Torfaen)

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Torfaen
Trefi Torfaen
Bashō

Matsuo Bashō (1644 - 28 Tachwedd 1694) yw'r mwyaf o'r beirdd cerddi haiku yn llenyddiaeth Siapaneg. Fe'i ganwyd yn 1644 yn ninas Uedo, rhanbarth Iga. Roedd yn fardd cynhyrchiol iawn a chasglwyd ei gerddi mewn sawl blodeugerdd Siapaneg gyfoes.

Ei waith mwyaf cyfarwydd y tu allan i Siapan yw'r gyfres o lyfrau taith byr, sy'n gyfuniad o ryddiaith a barddoniaeth, a ysgrifennodd yn ystod rhan olaf ei oes. Maent yn cynnwys Oku no Hosumichi ('Y Llwybr Cul i'r Gogledd Eithaf'), Nozarashi Kikō ('Cofnodion Sgerbwd Agored i'r Tywydd'), Kashima Kikō ('Ymweliad â Kashima'), Oi no Kabumi ('Cofnodion Cod Taith Treuliedig') a Sarashina Kikō ('Ymweliad â Sarashima').

Llyfryddiaeth 
 Noboyuki Yuasa (cyf.), Bashō: The Narrow Road to the Deep North and other Travel Sketches (Llundain, 1968)

Dolen allanol 
 Cerddi yn Japaneg gyda cyfieithiadau Saesneg

Beirdd Japaneaidd yn yr iaith Japaneg
Genedigaethau 1644
Llenorion yr 17eg ganrif
Marwolaethau 1694
Riviera di Ponente

Rhan o'r Riviera Eidalaidd yw Rivera di Ponente. Mae'n ymestyn o Genova hyd at ffin Ffrainc yn rhanbarth Liguria.

Gweler hefyd
Riviera di Levante

Daearyddiaeth Liguria
Big Leaves

Band poblogaidd o Waunfawr, Caernarfon oedd Big Leaves (Beganifs yn wreiddiol). Ffurfiwyd y band yn wreiddiol pan oedd yr aelodau yn eu arddegau ac yn ddisgyblion yn Ysgol Syr Hugh Owen, Caernarfon. Mabwysiadwyd yr enw "Beganifs" ar ôl y glas-enw lleol ar bobol y Waunfawr.

Yn y 1990au gwahoddwyd y band i berfformio mewn gŵyl yn Amsterdam a saethwyd fideo yno. Camglywodd rastaffarian lleol enw'r band fel 'Big Leaves' - ac fe sticiodd yr enw. Daeth EP cyntaf y band gyda'r enw newydd yn 1998.

Fe wnaeth y band roi'r ffidl yn y to yn 2005. Alien & Familiar oedd albwm olaf y band ac yn gampwaith ymysg nifer o senglau ag albymau penigamp a gyhoeddwyd gan y band.  Yn y blynyddoedd cynnar roedd potensial y band dwyieithog yn amlwg, a honnwyd i Liam Gallagher o'r band byd-enwog Oasis ddewis '‘Fine'’ fel sengl y flwyddyn yn 2000.

Cyn hynny, roedden nhw wedi rhyddhau'r cyntaf o ddau albwm: Pwy Sy’n Galw?. Albwm uniaith Gymraeg ydoedd, a gynhwysai eu cân enwocaf, ‘'Seithenyn'’. Dywedodd Rhodri Siôn mewn cyfweliad - "Our song 'Seithenyn' has a middle eight that's like a Welsh Bohemian Rhapsody. It's a song about this Welsh legend. There's barber shop singing in the middle!" Rhyddhaodd y band nifer o EPs o safon a thyfodd eu statws fel band ‘byw’ ardderchog.

Gydag ychydig mwy o gyhoeddusrwydd, nid oes amheuaeth y gallai Big Leaves fod wedi ehangu eu henw da a dyfod yn un o’r bandiau mwyaf poblogaidd i’w geni yng Nghymru, gan ddilyn olion traed y Super Furry Animals a’r Manic Street Preachers.

Aelodau
 Rhodri Siôn - llais
 Meilir Gwynedd - gitâr, llais
 Kevin Tame - bas, llais
 Osian Gwynedd - allweddellau, llais
 Matt Hobbs - drymiau

Disgyddiaeth
 fel Beganifs
 Ffraeth (Albwm caset, Recordiau Ankst, ANKST 026, 1992)
 Aur (Albwm caset, Recordiau Ankst, ANKST 035, 1992)
 Beganifs (EP caset, Recordiau Ankst, ANKST 049, 1994)

 fel Big Leaves

 Trwmgwsg (EP, Crai CD062, 1998)
 Belinda (EP, Crai CD066, 1999)
 "Sly Alibi / Double Trouble " (Sengl, W-CRACK002, 1999)
 "Racing Birds" (Sengl, W-CRACK003, 1999)
 Pwy Sy'n Galw (Albwm, Crai CD 069, 2000)
 Animal Instinct (EP, EDDA02, 2001)
 Speakeasy (EP, EDDA04, 2001)
 Siglo (EP, CRAI CD082, 2002)
 Alien & Familiar (Albwm, EDDA 05CD, 2004)

Dolenni allanol
 Sianel YouTube Big Leaves
 Beganifs - Cwcwll ar YouTube

Cyfeiriadau

Bandiau Cymreig
Bandiau Cymraeg
Sefydliadau 1986
Dadsefydliadau 2005
Prosiect Wicipop
John Jones (Jac Glan-y-gors)

Awdur pamffledau gwleidyddol a bardd dychanol oedd John Jones (Jac Glan-y-gors) (10 Tachwedd 1766 – 21 Mai 1821), a anwyd yng Ngherrigydrudion, yn yr hen Sir Ddinbych (Sir Conwy).

Ei fywyd
Ganwyd a magwyd Jac Glan-y-gors yn ffermdy Glan-y-gors ym mhlwyf Cerrigydrudion, yn fab i Margaret a Laurence Jones. Treuliodd ei lencyndod yn gweithio ar y fferm deuluol, hyd yn 23 oed. Fe'i addysgwyd yn Ysgol Ramadeg Llanrwst (Ysgol Rad Llanrwst) am gyfnod.

Symudodd i Lundain yn 1789 i weithio mewn siop yn y dref honno. Yn ôl un ffynhonnell, ffodd yno oddi wrth gwŷr y gyfraith, wedi iddo wrthod ymuno â'r milisia lleol, un o ugeiniau a godwyd yng Nghymru yr adeg honno am fod yr awdurdodau'n ofni goresgyniad y Ffrancod, a bygwth torri tŷ'r person lleol, un o'r enw Rowlands, ar ei ben. Yn 1793 roedd yn rhedeg tafarn y Canterbury Arms, Southwark. Ar 23 Gorffennaf 1816 priododd â Jane Jones (née Mondel; merch o Whitehaven) yn eglwys y plwyf, Bermondsey.

Yn 1818 cymerodd denantiaeth y King's Head yn Stryd Ludgate yn 1818, a fu'n gyrchfan i Gymry Llundain a bu farw yno yn 1821.

Cymdeithasau llenyddol Llundain
Yn Llundain daeth yn aelod blaengar o Gymdeithas y Gwyneddigion yn 1790, yn yr un flwyddyn â Twm o'r Nant ac Edward Charles. Roedd yn un o sylfaenwyr Cymdeithas y Cymreigyddion er hyrwyddo'r Gymraeg. Ef hefyd oedd un o gychwynwyr Y Greal, ar ran y Gymdeithas honno.

Ei waith llenyddol
Yn ôl traddodiad lleol arferai Glan-y-gors eistedd ar garreg fawr ar lan ffrwd ger y fferm i brydyddu. Perthyn i draddodiad y bardd gwlad mae ei gerddi cyntaf, yn gerddi mawl neu ddiolch i ffrindiau a chymdogion; "cerddi achlysurol".

Cyflwynodd syniadau radicalaidd Thomas Paine i'r Cymry drwy'i ddau lyfryn enwog Seren Tan Gwmmwl (1795) a Toriad y Dydd (1797). Bu rhaid iddo ffoi o Lundain a llechu yng nghymdogaeth Cerrigydrudion am gyfnod mewn canlyniad; roedd yr awdurdodau'n llawdrwm ar unrhyw un a gefnogai syniadau'r Chwyldro Ffrengig.

Ysgrifennodd nifer helaeth o faledi hefyd, gan gynnwys Hanes offeiriad wedi meddwi (Person Sir Aberteifi), Yr hen amser gynt (addasiad o Auld Lang Syne) a Cerdd Dic Siôn Dafydd sy'n dychanu Cymry Llundain am droi eu cefn ar yr iaith Gymraeg.

Llyfryddiaeth
Seren Tan Gwmmwl a Toriad y Dydd, (Lerpwl, 1923). Adargraffiad o'r testunau gwreiddiol gyda rhagymadrodd gan Hugh Evans.
Richard Griffith (gol.), Gwaith Glan y Gors (Llanuwchllyn, 1905). Detholiad o'i gerddi yng Nghyfres y Fil gyda rhagymadrodd gan Carneddog.

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Cenedlaetholdeb Cymreig
Cerrigydrudion
Dychanwyr
Genedigaethau 1766
Gweriniaethwyr Cymreig
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 18fed ganrif
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1821
Pobl o Gonwy
Pobl addysgwyd yn Ysgol Rad Llanrwst
Haiku

Mae'r haiku yn ffurf fydryddol Siapanaeg tebyg i'r englyn Cymraeg a'r epigram Groeg. Fel yr englyn mae'r haiku yn gerdd fer iawn. Y ffurf safonol yw tair llinell o 5, 7 a 5 sillaf. Mae gan haiku statws arbennig yn hanes llenyddiaeth Siapan.

Hanes 
Mae gwreiddiau'r haiku i'w canfod yn yr haikai-renga, cerddi o hyd amrywiol a oedd yn boblogaidd yn Siapan yn y cyfnod Muromachi (1338-1570). Gelwid pennill agoriadol cerddi haikai-renga yn haikai. Yn raddol fe ddatblygodd yn uned ar wahân a chafodd ei gydnabod fel ffurf fydryddol ynddo'i hun.
Yn yr 17g tyfodd i fod yn ffurf lenyddol hyblyg a soffistigedig yn nwylo Matsuo Bashō a'i gyfoeswyr. Rhoddwyd yr enw haiku ar y cerddi hyn gan y bardd Shiki Masoaka yn y cyfnod Meiji (1868-1912). 
Erys yr haiku yn boblogaidd iawn yn Siapan ac amcangyfrir bod o gwmpas 10 miliwn o bobl yn cyfansoddi cerddi haiku heddiw gyda nifer ohonynt yn aelodau o gymdeithasau llenyddol ar gyfer y grefft (kukai) lle mae pobl yn cwrdd i gyfansoddi a darllen haiku.

Hanfodion haiku 
Mae'r gerdd enwog am lyffant yn neidio i mewn i bwll gan Bashō yn enghraifft ragorol o'r haiku:

Furu ike ya (Hen bwll)
kawazu tobi-komu (llyffant yn neidio i mewn:)
mizu no oto (sŵn dŵr!)

Gwelir yn y gerdd tair prif hanfod haiku. Mae ei ffurf (teikei) yn rheolaidd gyda 17 sillaf yn y patrwm 5-7-5. Caniateir amrywiadau ar y teikei arferol, ac mae rhai o'r cerddi haiku gorau yn fyrrach o sillaf neu ddwy neu'n rhedeg i hyd at 20 sillaf. Yn ogystal mae'r gerdd yn cynnwys "gair tymhorol" (kigo), sef kawazu (llyffant), sy'n dynodi'r gwanwyn. Yn olaf ceir ynddi y geiryn kireji, yr ya ar ddiwedd y llinell gyntaf, sydd yn dwyn y pwyslais er nad oes iddo ystyr ynddo ei hun. Y kireji mwyaf cyffredin yw ya, kana, keri, ran, tsu, nu, zu, ikani, ka a'r terfyniad ansoddeiriol shi.

Mewn ieithoedd eraill 
Mae'r gair haiku yn cael ei ddefnyddio hefyd i ddisgrifio cerddi o'r un ffurf â Haiku Siapaneg, sef tair llinell o 5, 7 a 5 sillaf, ond mewn ieithoedd eraill.

Llên Japan
Barddoniaeth
Diwylliant Japan
Termau llenyddol
Rhestr llenorion Siapan

Dyma restr o lenorion Japan, sy'n cynnwys awduron Siapaneg a Tsieinïeg.

Ariwara no Narihira
Takizawa Bakin
Chikamatsu Monzaemon
Ejima Kiseki
Ihara Saikaku
Ise
Jippensha Ikku
Kamo no Chōmei
Kan'ami Kiyotsugu
Ki no Tsurayuki
Kūkai
"Mam Michitsuna"
 Matsuo Bashō
"Merch Takasue"
Mukai Kyorai
Murasaki Shikibu
Nijō Yoshimoto
Ono no Komachi
Saigyō
Seami Motokiyo
Sei Shōnagon
Yamaguchi Sodō
Yosa Buson
Yoshida Kenkō

Japan
Llenorion Japaneaidd