alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
John Reid

Gwleidydd Prydeinig yw Dr. John Reid (ganwyd 8 Mai 1947),  sydd yn yr Ysgrifennyd Cartref cyfredol a'r Aelod Seneddol am yr etholaeth Albanaidd Airdrie a Shotts. Mae wedi bod yn aelod o'r Cabinet Prydeinig o dod yn Ysgrifennydd Gwladol yr Alban yn 1999. Mae wedi dal saith swydd arall yn y Cabinet ers hynny, yn cynnwys Ysgrifennydd Gogledd Iwerddon, ac Ysgrifennydd Gwladol Amddiffyn. Daeth yn Ysgrifennydd Cartref ym Mai 2006 hyd Mehefin 2007.

Cododd ei broffil yn Awst 2006 pan gwnaeth y rhan fwyaf o'r dewisiadau pwysig yn dilyn y cynllwyn i chwythu lan awyrennau trawsiwerydd, yn hytrach na'r Dirprwy Brif Weinidog John Prescott, tra bo'r Brif Weinidog Tony Blair ar wyliau.

Cyfeiriadau

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1947
Gwleidyddion Albanaidd yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Albanaidd yr 21ain ganrif
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Ysgrifenyddion Cartref
Ysgrifenyddion Gwladol yr Alban
Ysgrifenyddion Gwladol Gogledd Iwerddon
America Ladin

Y rhanbarth o'r Amerig lle siaradir ieithoedd Romáwns – y rhai a darddir o Ladin – yn swyddogol neu'n bennaf yw America Ladin.

 
Lladin
Gwledydd a thiriogaethau Romáwns
Lostprophets

Band roc o Gymru oedd y Lostprophets neu weithiau lostprophets. Daeth y band o Bontypridd a chawsant eu ffurfio yn 1997. Roeddent wedi cynhyrchu pum albwm ynghyd â naw sengl.

Arestio Watkins a'r band yn dod i ben
Daeth y band i ben yn swyddogol yn 2013 pan blediodd Ian Watkins, eu prif leisydd, yn euog i droseddau rhyw yn erbyn plant.

Albymau
Thefakesoundofprogress (2000)
Start Something (2004)
Liberation Transmission (2006)
The Betrayed (2010)
Weapons (2012)

Cyfeiriadau

Bandiau Cymreig
Pobl o Bontypridd
Novosibirsk

Trydedd dinas fwyaf Rwsia ar ôl Moskva a St Petersburg yw Novosibirsk (Rwsieg Новосиби́рск). Dinas fwyaf Siberia a chanolfan weinyddol Oblast Novosibirsk a Thalaith Ffederal Siberia yw hi hefyd. Lleolir yn ne-orllewin Siberia, ar Afon Ob, un o afonydd mwyaf Rwsia. Sefydlwyd ym 1893 fel croesfan ar gyfer y rheilffordd Draws-Siberaidd dros yr afon. Ei enw o 1895 tan 1925 oedd Novonikolayevsk.

Hinsawdd 
Mae'r hinsawdd yn gyfandirol gyda gwahaniaeth mawr rhwng tymheredd yr haf a thymheredd y gaeaf.

Hanes 

Sefydlwyd y ddinas ym 1893 fel yr oedd y rheilffordd Draws-Siberaidd yn cael ei hadeiladu drwy'r ardal. Ar y cychwyn, enw'r dreflan oedd Aleksandrovsk er parch i Sant Alexander Nevsky, noddwr nefol Tsar Alexander III. Ar ôl ei farwolaeth ym 1895, fe'i hailenwyd yn Novo-nikolayevsk er parch i Sant Nikolay Chudotvorets noddwr nefol y tsar newydd Niclas II. Dyrchafwyd y dreflan i statws dinas ym 1903, ac ar drothwy Chwyldro Rwsia ym 1917 roedd ei phoblogaeth wedi tyfu i ryw 80,000 o drigolion. Yn sgil y chwyldro, roedd Novosibirsk yn bencadlys pwysig i'r lluoedd gwyn yn y Rhyfel Cartref o dan Llyngesydd Aleksandr Kolchak, ond cipiwyd y ddinas gan y Fyddin Goch ym 1919. Ym 1921, symudwyd gweinyddiaeth y rhanbarth o Omsk i Novosibirisk, ac o hyn ymlaen hon oedd prifddinas y rhanbarth. Ym 1925, derbyniodd ei enw presennol Novosibirsk (Dinas Newydd Siberia). O'r 1930au ymlaen, newidiodd cymeriad y ddinas: datblygodd fel canolfan ddiwydiannol, yn enwedig yn ystod yr Ail Ryfel Byd, pryd symudwyd llawer o ffatrïoedd o orllewin Rwsia er diogelwch. Ym 1957, adeiladwyd argae i greu cronfa ddŵr a gorsaf drydan hydroelectrig yn agos at y ddinas (Cronfa Ddŵr Novosibirsk a Gorsaf Drydan Hydroelectrig Novosibirsk). Dwyshaodd erydiad pridd ar ôl i fforestydd gael eu torri er mwyn clirio tir o gwmpas y gronfa, gan arwain at llifogydd amlach a phroblemau ecolegol eraill. Yr un flwyddyn adeiladwyd Akademgorodok ar lannau'r llyn yn ymyl Novosibirsk. Sefydlwyd pedair ar ddeg o athrofeydd ymchwil a phrifysgolion yno mewn cyfnod byr, a lleolwyd pencadlys newydd cangen Siberia Athrofa Wyddorau Rwsia yno. Erbyn dechrau'r 1960au roedd poblogaeth y ddinas wedi tyfu i un miliwn. Dechreuwyd adeiladu metro ym 1979, a'r llinell gynta'n agor ym 1985.

Dinasoedd Oblast Novosibirsk
Siberia
Sefydliadau 1893
Afon Adda

Afon fechan yw Afon Adda sy'n llifo – mewn ceuffos yn bennaf – drwy ddinas Bangor, Gwynedd. Dywedir i'r enw ddod o'r 19g am ei bod yn llifo heibio Cae Mab Adda. Afon Tarannon oedd yr enw hynafol.

Mae'r afon yn llifo i'r môr rhwng ardal Hirael a Phorth Penrhyn.

Cyfeiriadau 

Adda
Adda
Bangor
Aleksandr Kolchak

Llyngesydd o Rwsiad ac un o gadlywyddion y Lluoedd Gwyn (gwrth-Folsieficaidd) yn ystod Rhyfel Cartref Rwsia oedd Aleksandr Vasiliyevich Kolchak (Rwsieg Александр Васильевич Колчак) (4 / 16 Tachwedd 1874 – 7 Chwefror 1920).

Genedigaethau 1874
Hanes Rwsia
Hanes yr Undeb Sofietaidd
Marwolaethau 1920
Milwyr Rwsiaidd
Buddug (Boudica)

Brenhines arwrol llwyth Celtaidd
yr Iceni, a flodeuai yn y ganrif gyntaf yn ne-ddwyrain Lloegr, oedd Buddug (hefyd Boudica, Boudicca neu Boadicea).

Roedd Britannia, y rhan o Brydain a oedd dan reolaeth Rhufain, yn cael ei llywodraethu gan y rhaglaw (y 'procuradur') Rhufeinig llygredig Catus yn enw y llywodraethwr Suetonius Paulinus, a oedd yng ngogledd Cymru yn brwydro yn erbyn y derwyddon ym Môn. Pan fu farw Prasutagas, gŵr Buddug, dechreuodd Catus anrheithio yr Iceni a'u tiroedd.
Yn O.C. 61 cipiodd Catus Fuddug a'i ddwy ferch ifanc a'u fflangellu yn gyhoeddus ac yna eu treisio. Mewn canlyniad cododd yr Iceni mewn gwrthryfel yn erbyn y Rhufeiniaid. Dan arweiniad Buddug, a oedd yn rhyfelwraig ddewr, gorchfygodd yr Iceni y nawfed lleng, Legio IX Hispana. Aethant yn eu blaen i gipio Verulamium (St Albans), y brifddinas Rufeinig ar y pryd Camelodunum (Colchester), ynghyd â porthladd Londinium (Llundain).
Brysiodd Suetonius Paulinus a'i fyddin yn ôl o Fôn. Roedd ganddo fyddin o tua deng mil o wŷr: Legio XIV Gemina, rhan o Legio XX Valeria Victrix a rhai milwyr cynorthwyol. Cyfarfu â Buddug a'i llu ger High Cross ar Stryd Watling a bu brwydr mawr. Ymladdodd yr Iceni yn ffyrnig ond, er bod ganndynt fantais sylweddol o ran eu nifer roedd y llengwyr Rhufeinig yn rhy ddisgybliedig iddynt. Ffoes Buddug a gweddillion ei byddin adref. Ymddengys ei bod wedi lladd ei hun yno yn hytrach na dioddef y gwarth o weld ei llwyth a'i theyrnas yn cael eu hanreithio.
Yn y 18g, dan ddylanwad Rhamantiaeth a'r diddordeb newydd mewn popeth Celtaidd, darganfuwyd Buddug o'r newydd a thyfodd yn ffigwr arwrol poblogaidd. Ceir pennod arbennig o ddiddorol amdani yn Drych y Prif Oesoedd (1716 a 1740), llyfr hanes poblogaidd hynod a dylanwadol Theophilus Evans. Mabwysiadwyd Buddug gan y Saeson dan yr enw Boadicea yn oes Fictoria (Buddug arall) fel math o arwres genedlaethol Brydeinig.

Llyfryddiaeth
Ian Andrews, Boudicca's Revolt (Llundain, 1972)
Graham Webster, Boudicca: The British Revolt Against Rome (Llundain, 1978)
Marwolaethau 61
Cyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain
Y Celtiaid
Merched y ganrif 1af
Uwchgyfandir

Yn naeareg, mae uwchgyfandir yn ehangdir sy'n cynnwys mwy nag un craidd cyfandirol, neu darian. Mae cydosodiad y tariannau sy'n ffurfio Ewrasia – ac i raddau llai, yr Amerig cyfan – yn ei gymhwyso fel uwchgyfandir heddiw.

Gweler hefyd
Uwchgefnfor
Tectoneg platiau
Rhestr uwchgyfandiroedd
Cylchred uwchgyfandir

 
Cyfandiroedd
Daeareg hanesyddol
Ehangdir

Mae ehangdir yn ddarn mawr o dir, megis cyfandir, uwchgyfandir, neu ynys fawr. Mae'n debyg mai eangdiroedd yw'r tirffurfiau mwyaf cyffredin.

Tirffurfiau
Huntingdon

Tref a phlwyf sifil yn Swydd Gaergrawnt, Dwyrain Lloegr, yw Huntingdon. Fe'i lleolir yn ardal an-fetropolitan Huntingdonshire.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 23,732.

Yn hanesyddol, tref sirol Swydd Huntingdon oedd hi, ond adeg ail-drefnu llywodraeth leol ym 1965 a 1974, cyfunwyd Swydd Huntingdon, Peterborough a Swydd Gaergrawnt. Maent bellach yn rhan o sir seremonïol Swydd Gaergrawnt, ac felly'n "ardal weinyddol" o ran llywodraeth leol. Mae tref Huntingdon yn dal i weithredu fel canolfan weinyddol ardal Swydd Huntingdon gynt. Mae tua 20,000 o bobl yn byw yn y dref. Saif ar Afon Ouse Fawr yn agos i drefi marchnad eraill yr ardal, St Ives a St Neots. Mae Caerdydd 227.2 km i ffwrdd o Huntingdon ac mae Llundain yn 91.2 km. Y ddinas agosaf ydy Caergrawnt sy'n 26 km i ffwrdd.

Ganwyd Oliver Cromwell yn y dref yn 1599, ac fe'i cynrychiolodd yn Nhŷ'r Cyffredin am ddwy flynedd o 1628 i 1629. Lleolir Amgueddfa Cromwell yn ei hen ysgol ramadeg yng nghanol Huntingdon. Ei thrigolyn enwog arall yw John Major, prif weinidog Prydain o 1990 tan 1997, ac aelod seneddol dros Swydd Huntingdon o 1979 i 1983 a thros Huntingdon o 1983 i 2001.

Gefeilldrefi (gyda Godmanchester)

Cyfeiriadau

Huntingdonshire
Plwyfi sifil Swydd Gaergrawnt
Trefi Swydd Gaergrawnt
Afon Gyrrach

Afon fach yn Sir Conwy yw Afon Gyrrach. Mae'n rhedeg o lethrau Tal-y-Fan i'r môr ger twnnel Penmaen-bach.

Er mai dim ond rhyw 5 milltir yw ei hyd mae cwrs yr afon yn amrywiol iawn. Mae ei tharddle tua 1700 troedfedd i fyny ar lethrau gogleddol mynydd Tal-y-Fan, y cyntaf o gopaon y Carneddau o gyfeiriad y dwyrain. Anodd dweud pa un o'r ffynonellau bychain ger Bwlch Defaid yw ei gwir darddle.

Mae hi'n rhedeg ar gwrs tua'r gogledd-ddwyrain o Fwlch Defaid, trwy gorsdir gwlyb iawn lle gwelir merlod mynydd haf a gaeaf, ac yna heibio i hen gronfa dŵr a adeiladwyd gan Cyngor Penmaenmawr tua dechrau'r 20g. Mae hi'n pasio dan bont fach i gerddwyr ger Waun Gyrrach ar ôl i nifer o ffrydiau llai ymuno â hi ac yna'n disgyn yn gyflym trwy Nant Ddaear y Llwynog (neu'r Fairy Glen yn Saesneg) goediog i Gapelulo wrth droed Bwlch Sychnant.

Ar ôl rhedeg dan bont ar y lôn mae hi'n mynd i lawr trwy'r Glyn, yn troi i'r gogledd i redeg heibio i lethrau isaf Yr Alltwen, ac yn pasio trwy ochr ddwyreiniol pentref Dwygyfylchi. O'r diwedd mae hi'n llifo dan yr A55 a'r rheilffordd i ddod allan ar draeth o gerrig mân ger Penmaen-bach ac ymuno â Bae Conwy a'r Môr Iwerydd ar ddiwedd ei thaith.

Gyrrach
Gyrrach
Eryri
Penmaenmawr
Newcastle upon Tyne

Dinas yn Tyne a Wear, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw Newcastle upon Tyne neu Newcastle. Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf ym mwrdeistref fetropolitan Dinas Newcastle upon Tyne. Saif ar Afon Tyne.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Newcastle upon Tyne boblogaeth o 286,064.

Hanes 
Yn y cyfnod Rhufeinig safai Pons Aelius, un o geyrydd y Rhufeiniaid ar hyd Mur Hadrian, ar safle presennol Newcastle. Adeiladwyd castell Normannaidd yno tua 1080, ar adfeilion tref Eingl-Sacsonaidd Monkchester, gan Robert Curthose, mab Gwilym I. Hwn oedd y castell newydd y mae'r ddinas yn cael ei henw ganddo. Yn ystod yr Oesoedd Canol roedd Newcastle yn gaer bwysig, roedd yn amddiffyn ffin ogleddol Lloegr yn erbyn yr Alban. Yn yr 19g, datblygodd Newcastle fel porthladd allforio glo o lofeydd Durham ac fel canolfan adeiladu llongau a pheirianyddiaeth drwm. Ar sail cyfoeth y Chwyldro Diwydiannol, ailadeiladwyd canol y ddinas mewn arddull neoglasurol yn y 1830au. Mae pensaernïaeth Grey Street yn nodweddiadol o'r arddull hon. Adeiladwyd Pont Tyne ym 1928. Yn ystod y 1990au cafodd ardal Glan y Cei ei hailddatblygu, ac adeiladwyd Pont y Mileniwm yn cysylltu Newcastle â thref gyfagos Gateshead a'r datblygiadau diwylliannol newydd yno.

Gefeilldrefi

Cyfeiriadau

 
Dinas Newcastle upon Tyne
Dinasoedd Lloegr
Trefi Tyne a Wear
Reykjavík

Prifddinas a dinas fwyaf Gwlad yr Iâ yw Reykjavík (Islandeg golygu "bae myglyd"). Fe'i lleolir yn ne-orllewin yr ynys, ar Benrhyn Seltjarnarnes ar lannau Bae Faxaflói. Ar y foment, Jón Gnarr yw maer Reykjavík. Y ddinas yw canolfan Rhanbarth y Brifddinas, neu Reykjavík Fawr fel y'i glewir hefyd.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Alþingishúsið (senedd)
 Amgueddfa Genedlaethol
 Árbæjarsafn (amgueddfa)
 Hallgrímskirkja (eglwys)
 Tŵr Smáratorg

Enwogion 
 Magnus Magnusson (1929-2007), cyflwynydd teledu
 Jón Gnarr (g.1967), gwleidydd/actor
 Vigdís Finnbogadóttir (g. 1930), gwleidydd
 Bubbi Morthens (g. 1956), canwr

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Gwlad yr Iâ
Dinasoedd Gwlad yr Iâ
Prifddinasoedd Ewrop
Wici

Wici (Saesneg: Wiki) yw gwefan sy'n galluogi ei ddefnyddwyr i olygu'r cynnwys, weithiau heb angen cofrestru. Mae'r rhwyddineb hwn o ryngweithiad a gweithrediad yn gwneud wicïau yn offer effeithiol ar gyfer ysgrifennu cydweithredol. Gall y gair "wici" hefyd cyfeirio at y feddalwedd gydweithredol ei hunan sy'n galluogi gweithrediad gwefannau wici, gan gynnwys y wefan gyfrifiadurol WikiWikiWeb (y wici cyntaf) a gwyddoniaduron ar-lein megis Wicipedia.

Dolenni allanol 
  Howstuffworks "How Wikis Work"

 
Gwefannau
Systemau rheoli cynnwys
Richard Hughes Williams (Dic Tryfan)

Awdur storïau byrion a newyddiadurwr oedd Richard Hughes Williams (tua 1878 – 26 Gorffennaf 1919), "Dic Tryfan" i'w gyfeillion a'i ddarllenwyr.

Ei Fywyd
Ganwyd Dic Tryfan yn Rhosgadfan, ardal chwareli ar lethrau Moel Tryfan, yn yr hen Sir Gaernarfon, yn fab i chwarelwr.

Byr a digon helbulus oedd ei oes, ar sawl ystyr. Ar ôl addysg ysgol elfennol aeth am gyfnod i weithio yn glerc yn swyddfa papur newydd Y Genedl yng Nghaernarfon. Gweithiodd yn y chwarel am sbel ar ôl hynny ac er nad oedd yn hapus yn y gwaith roedd yn brofiad a roddai gefndir a thestun rhai o'i straeon gorau. Treuliodd gyfnod yn Lloegr yn ceisio ennill bywoliaeth trwy sgwennu erthyglau ac yna dychwelodd i Gymru i weithio fel newyddiadurwr yn Aberystwyth a Llanelli. Bu'n gweithio mewn ffatri arfau ym Mhen-bre, Sir Gaerfyrddin, yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf.

Bu farw yn ysbyty Tregaron yn 1919, pan nad oedd ond tua 44 mlwydd oed. Fel nifer o lenorion ac artistiaid eraill ni gafodd y clod a haeddai tan ar ôl ei farwolaeth.

Ei waith

Ymhlith cyfeillion Dic Tryfan oedd y nofelydd a newyddiaduruwr Edward Morgan Humphreys a T. Gwynn Jones. Yn ôl yr olaf yr oedd wedi sgwennu "rhai cannoedd" o storïau byrion, yn Gymraeg a Saesneg, ond dim ond canran cymharol bychan sydd i'w cael heddiw.

Yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bangor 1915, roedd tair stori fer ganddo yn fuddugol, sef "Noswylio", "Y Colledig" ac "Yr Hogyn Drwg". Roedd yr awdur yn gweithio yn Llanelli ar y pryd. Cyhoeddwyd Straeon y Chwarel, detholiad o ddeuddeg o'i straeon, tua diwedd y 1920au, gyda rhagymadrodd gan T. Gwynn Jones. Ni welodd y casgliad helaethach o'i straeon olau dydd tan 1936 pan gyhoeddodd Hughes a'i Fab, Wrecsam, gyfrol sy'n cynnwys deunaw o storïau ynghyd â rhagymadrodd gwerthfawr iawn gan E. Morgan Humphreys.

Mae'r chwarel a'i chymdeithas yn gyd-destun y rhan fwyaf o'i straeon, gyda thlodi a marwolaeth annhymorol yn elfennau amlwg ynddynt. Mewn hyn o beth mae ei waith yn agos iawn i waith cynnar Kate Roberts, ond bod arddull Dic Tryfan yn llawer mwy cynnil. Roedd Kate Roberts yn nabod Dic Tryfan yn eitha da a chyflwynodd ei chyfrol O Gors y Bryniau iddo er coffadwriaeth. Er bod nifer o'r straeon gan Dic Tryfan yn ddigon trist ceir smaldod a hiwmor tawel ynddynt hefyd a thrwy'r cyfan mae urddas dyn yn wyneb bywyd caled yn sefyll allan.

Llyfryddiaeth

Straeon Dic Tryfan
Tair Stori Fer (Wrecsam, 1916)
Straeon y Chwarel (Caernarfon, d.d. = c. 1918 efallai)
Storïau Richard Hughes Williams, gyda rhagymadrodd gan E. Morgan Humphreys (Wrecsam, 1932)
Argraffiad newydd: Cyfres Clasuron Hughes: Storïau Richard Hughes Williams. 1994. ISBN 9780852841495

Llyfryddiaeth 
T. Gwynn Jones, Cymeriadau (Wrecsam, 1933). Yn cynnwys ysgrif ar Dic Tryfan.
Kate Roberts, Dau Lenor o Ochr Moel Tryfan (1970). Darlith.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1878
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1919
Newyddiadurwyr Cymreig
Pobl o Arfon
Ffrwydradau trenau Mumbai 11 Gorffennaf 2006

Cyfres o saith ffrwydrad bom a darodd dros gyfnod o 11 munud ar y Rheilffordd Faestrefol ym Mumbai, India oedd ffrwydradau trenau Mumbai 11 Gorffennaf 2006. Lladdwyd 207 o bobl yn yr ymosodiadau, ac anafwyd dros 700.

Terfysgaeth yn India
Terfysgaeth yn 2006
Mumbai
Tirfas

Mae tirfas yn cyfeirio at gyfanswm arwynebedd gwlad neu ranbarth daearyddol (gall gynnwys darnau toredig o dir megis ynysoedd). Cyfanswm tirfas y Ddaear yw 148 939 063.133 km², sef tua 29.2 % o'i harwyneb i gyd.

Arwynebedd
Geirfa daearyddiaeth
Novial

Iaith artiffisial a ddyfeisiwyd yn 1928 gan yr Athro Otto Jespersen, ieithydd o Ddenmarc, yw Novial (nov- "newydd" + international auxiliary language). Dyfeisiodd Novial i fod yn iaith gynorthwyol ryngwladol i gynorthwyo cysylltiadau a chyfeillgarwch rhyngwladol heb ddisodli ieithoedd brodorol. Mae geirfa'r iaith yn seiliedig ar yr ieithoedd Germanaidd a Romáwns, ac mae Saesneg yn dylanwadu ar y gramadeg. Darparwyd cyflwyniad cyntaf i Novial mewn llyfr gan Jespersen, An international language, yn 1928, gyda diweddariad yn ei eiriadur Novial Lexike ddwy flynedd yn ddiweddarach. Ar ôl marwolaeth Jespersen yn 1943 prin bod sôn am yr iaith - tan y 1990au pan ailddarganfu llawer o bobl ieithoedd artiffisial drwy'r rhyngrwyd.

Enghraifft: Gweddi'r Arglwydd yn Novial
Nusen Patre, kel es in siele,
mey vun nome bli sanktifika,
mey vun regno veni;
mey on fa vun volio
kom in siele anke sur tere.
Dona a nus disdi li omnidiali pane,
e pardona a nus nusen ofensos,
kom anke nus pardona a nusen ofensantes,
e non dukte nus en tentatione,
ma liberisa nus fro malu.
Amen.

Dolenni allanol
Wikipedia Novial
 An International Language: llyfr 1928 yr Athro Otto Jespersen yn cyflwyno Novial
 Novial Lexike: geiriadur Novial i Saesneg, Ffrangeg ac Almaeneg
 Novial Wiki Book: cwrs Novial i ddysgwyr 
 Novial Discussion Group : Grŵp Sgwrs Novial ar Yahoo! 
 Crynodeb Novial 1928 
 Crynodeb fersiwn 1930 
 Novial '98: prosiect i wella'r iaith

Ieithoedd artiffisial
Ernest Rhys

Bardd, nofelydd a golygydd o dras Cymreig, a aned yn Islington, oedd Ernest Rhys (17 Gorffennaf 1859 – 25 Mai 1946).

Roedd yn un o sylfaenwyr The Rhymers' Club, gyda W. B. Yeats a T. W. Rolleston. Roedd hefyd yn gyfaill i'r bardd Ezra Pound.

Fe'i cofir yn bennaf am ei waith fel golygydd y gyfres Everyman's Library i gwmni Dent rhwng 1906 a 1946.

Ysgifennodd nifer o nofelau rhamantaidd ag iddynt gefndir Celtaidd yn aml, yn ogystal â cherddi, dau werslyf ar hanes a llenyddiaeth Cymru, ac erthyglau ar y Celtiaid. Fel ei gyfaill W. B. Yeats tueddai i gofleidio'r syniad o'r "Gwyll Celtaidd". Cyfieithiodd gerddi Cymraeg i'r Saesneg a golygodd flodeugerdd Geltaidd ddylanwadol, A Celtic Anthology (1927).

Llyfryddiaeth ddethol
The Fiddler of Carne (1896). Nofel.
A London Rose (1894). Cerddi.
Welsh Ballads (1898). Cerddi.
The Whistling Maid (1900). Nofel am Gymru.
The Man at Odds (1904). Nofel am Gymru.
The Leaf Burners (1917). Cerddi.
Black Horse Pit (1925). Nofel.
A Celtic Anthology (1927).
Rhymes for Everyman (1933). Cerddi.
Song of the Sun (1937). Cerddi.

Cyfeiriadau

Beirdd Saesneg
Beirdd Seisnig
Cymry Llundain
Genedigaethau 1859
Golygyddion Seisnig
Llenorion Seisnig y 19eg ganrif
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1946
Nofelwyr Saesneg
Nofelwyr Seisnig
Saeson Cymreig
Ynys Lawd

Ynys fach ar benrhyn mwyaf gorllewinol Ynys Gybi, ar Fôn, ydy Ynys Lawd, a gysylltir ag Ynys Gybi gan bont fach, tua milltir i'r gorllewin o Fynydd Twr. Mae yng nghymuned Trearddur. Mae llwybr, gyda 400 o grisiau, yn disgyn i’r bont, 30 medr o hyd ar draws y môr i’r ynys. Ymgylchynu’r ynys gan glogwyni llithfaen, yn codi hyd at 60 medr uwchben y môr. Mae mynediad i gŵn ar yr ynys.

Enw
Daw'r enw Saesneg South Stack o'r gair Sgandinafaidd stak, sef "ynys" (gweler hefyd Ynys Arw, a elwir North Stack yn Saesneg). Ystyr arferol y gair Cymraeg lawd yw "gwres", sef gwres anifeiliad yn neilltuol, ond mae arwyddocâd yr enw yn yr achos hwn yn ddirgelwch.

Goleudy
Ceir goleudy enwog, Goleudy Ynys Lawd, ar yr ynys sydd bellach yn atyniad twristaidd. Codwyd y goleudy cyntaf ar Ynys Lawd yn 1809. Dyluniwyd y goleudy 91 troedfedd (28 m) o daldra ar Ynys Lawd gan ddyn o'r enw Daniel Alexander ac mae'r prif golau i'w weld gan longau sy'n pasio ac fe'i cynlluniwyd i ganiatáu i longau deithio'n ddiogel ar y llwybr môr peryglus rhwng Dulyn, Caergybi a Lerpwl.

Gwarchodfa Natur Ynys Lawd
Mae Gwarchodfa Natur Ynys Lawd, un o warchodfeydd yr Y Gymdeithas Frenhinol er Gwarchod Adar ar yr ynys a'r clogwyni gerllaw.

Cyfeiriadau

Trearddur
Lawd
Otto Jespersen

Ieithydd Daneg ac arbennigwr ar yr iaith Saesneg oedd Otto Jespersen (16 Gorffennaf 1860 - 30 Ebrill 1943). Fe'i ganed yn Randers yng ngogledd Jutland, a mynychodd Brifysgol Copenhagen, lle astudiodd Saesneg, Ffrangeg a Lladin. Treuliodd adeg yn astudio yn Rhydychen hefyd. Athro Saesneg oedd ef ym Mhrifysgol Copenhagen o 1893 tan 1925. Yno sefydlodd y Gymdeithas Seinegol Ryngwladol. Roedd ei brif weithiau megis Growth and structure of the English language (1905) ac A modern English grammar on historical principles (1909–49), yn ymdrin â strwythur a hanes y Saesneg. Roedd hefyd yn ymddiddori mewn prosiectau i greu ieithoedd rhyngwladol artiffisial megis Ido a Novial.

Prif weithiau Jespersen
The articulations of speech sounds represented by means of analphabetic symbols (Marburg, 1889)
Fonetik, en systematisk fremstilling af læren om sproglyd (København, 1897–9) (cyfieithwyd i'r Almaeneg fel Lehrbuch der Phonetik (Leipzig, 1904))
Growth and structure of the English language (Leipzig, 1905)
A modern English grammar on historical principles (Heidelberg, 7 cyf., 1909–49)
Negation in English and other languages (København, 1917)
Language : its nature, development and origin (1922)
The philosophy of grammar (Llundain, 1924)
Mankind, nation and individual from a linguistic point of view (Oslo, 1925) (cyhoeddwyd yn Ddaneg fel Menneskehed, nasjon og individ i sproget (Oslo, 1925))
An international language (Llundain, 1928) (cyflwyniad i'r iaith Novial)
Essentials of English grammar (Llundain, 1933)
Analytic syntax (Llundain, 1937)
En sprogmands levned (København, 1938) (Ei hunangofiant) (cyfieithwyd i'r Saesneg fel A linguist's life (Odense, 1995))
Efficiency in linguistic change (København, 1941)

Genedigaethau 1860
Ieithyddion Danaidd
Marwolaethau 1943
Dafydd Gorlech

Bardd a brudiwr oedd Dafydd Gorlech (fl. tua 1410–1490).

Bywyd a cherddi
Ychydig o wybodaeth sydd wedi goroesi amdano ar wahân i'r dystiolaeth sydd yn ei gerddi. Mae ei enw yn awgrymu cysylltiad ag Abergorlech, plwyf gynt yng nghwmwd Caeo yn y Cantref Mawr, Ystrad Tywi.

Canai, yn fras, o tua 1446 hyd at tua 1490. Saith cywydd yn unig o'i waith sydd wedi goroesi, yn cynnwys cywydd brud ar ffurf cywydd gofyn i Syr Rhosier Fychan, Iorciad dylanwadol o Dretŵr.

Mae ei ganu yn grefftus. Mae'r ddau frud "Ymddiddan rhwng y bardd a'r Wyddfa" a "Cywydd y Gigfran" yn enghreifftiau o'r canu brud ar ei orau. Dyma linellau agoriadol y cyntaf:

Y Wyddfa noddfa nawddfawr,
Hoywfalch ei phen uwch llen llawr,
Hen addurn wyd, dëyrn ar dir,
Orau iawndwf ar randir;
Clo Gwynedd rhag tromwedd trin
A'r gaer orau i'r gwerin.

Llyfryddiaeth
Erwain H. Rheinallt (gol.), Gwaith Dafydd Gorlech (Aberystwyth, 1997).

Cyfeiriadau

Beirdd yr Uchelwyr
Beirdd Cymraeg
Llenorion Cymreig y 15fed ganrif
Marwolaethau'r 1490au
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Mikhail Lermontov

Bardd a nofelydd yn yr iaith Rwseg oedd Mikhail Yuryevich Lermontov (Михаил Юрьевич Лермонтов) (3 / 15 Hydref 1814 – 15 / 27 Gorffennaf 1841). Un o gynrychiolwyr pwysicaf y Mudiad Rhamantaidd mewn llenyddiaeth Rwsia ydyw, gyda Aleksandr Pushkin a Fyodor Tyutchev. Ymysg ei weithiau enwocaf mae'r nofel Arwr ein hoes a'r cerddi hir Mtsyri ac Y demon. Bu farw yn 26 oed o anaf saethu a ddiodefodd mewn gornest yn Pyatigorsk, yng ngogledd y Cawcasws.

Beirdd Rwsiaidd yn yr iaith Rwseg
Genedigaethau 1814
Marwolaethau 1841
Nofelwyr Rwsiaidd yn yr iaith Rwseg
Pobl o Foscfa
Ynysoedd y Moelrhoniaid

Casgliad o ynysoedd creigiog yw Ynysoedd y Moelrhoniaid (Saesneg: The Skerries) (). Mae'r ynysoedd yn mesur tua 17 hectar (42 erw) ac yn gorwedd tua 3 km (1.5 milltir) oddi ar Trwyn y Gadair yng ngogledd orllewin Ynys Môn. Mae'r ynysoedd yn berchen i Trinity House ers 1841 ac mae goleudy wedi sefyll ar yr ynysoedd ers 1717.

Mae'r ynysoedd yn nythfa bwysig i Fôr-wenoliaid y Gogledd, gyda bron i 4,000 o barau yn nythu yno yn 2017.

Daw tarddiad yr enw "Moelrhoniaid" o'r morloi sydd i'w gweld o amgylch yr ynysoedd tra bod yr enw Saesneg "Skerries" yn dod o'r gair Llychlyneg "sker" sy'n golygu ynys greigiog fechan.

Adar y Môr
Mae'r Moelrhoniaid yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig oherwydd ei fod yn nythfa pwysig i Fôr-wenoliaid y Gogledd gyda bron i 4,000 o barau yn nythu ar yr ynysoedd yn 2016 sydd yn golygu ei fod y nythfa fwyaf o Fôr-wenoliaid y Gogledd yn Ynysoedd Prydain. Mae'r ynys hefyd yn gartref i Fôr-wennol gyffredin a'r Fôr-wennol wridog sydd llawer mwy prin. Yn ogystal a'r môr-wenoliaid, mae sawl rhiwiogaeth arall yn nythu ar yr ynysoedd gan gynnwys y Pâl, Gwylan y penwaig, Gwylan gefnddu fach a'r Wylan goesddu.

Mae wardeniaid yr RSPB yn edrych ar ôl y nythfa rhwng mis Mai ac Awst tra bod yr adar yn nythu.

Goleudy Ynysoedd y Moelrhoniaid
Mae goleudy wedi sefyll ar yr ynysoedd ers 1717 wedi i William Trench sicrhau patent gan y Frenhines Anne i adeiladu goleudy am rent o £5 y flwyddyn. Bwriad Trench oedd i godi toll o geiniog ar pob llong a dwy geiniog ar pob tunnell o nwyddau oedd yn pasio'r Moelrhoniaid. Methodd Trench a sicrhau fod y llongau yn talu'r tollau a phan fu farw yn 1729 roedd wedi colli ei ffortiwn.

Erbyn i Trinity House brynu'r ynysoedd am £444,984 ym 1841 roedd y goleudy wedi newid o fod yn llosgi glo i fod yn llosgi olew. Ym 1927 newidiwyd y goleudy i fod yn oleudy trydan ac ym 1987 gadawodd y ceidwad llawn amser olaf wrth i'r goleudy ddod yn gwbwl awtomatig.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  Goleudy Trinity House: Skerries Lighthouse
  RSPB: The Skerries

Cylch-y-Garn
Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yn Ynys Môn
Moelrhoniaid
Rhestr gramadegau Cymraeg (hyd 1900)

Dyma restr o ramadegau'r Gymraeg a gyfansoddwyd cyn 1900.

Llawysgrifau

Llyfrau printiedig
 William Salesbury. A briefe and a playne introduction, teaching how to pronounce the letters in the British tong (Llundain, 1550).; 
 Gruffydd Robert. [[Dosparth Byrr ar y rhann gyntaf i ramadeg Cymraeg|Gramadeg Cymraeg (Dosparth byrr ar y rhann gyntaf i ramadeg cymraeg]]) (Milano, 1567).
 Siôn Dafydd Rhys. Cambrobrytannicae Cymraecaeve Linguae Insitutiones et Rudimenta (Llundain, 1592).
 Henry Salesbury. Grammatica Britannica (Llundain, 1593).
 John Davies (Mallwyd). Antiquae Linguae Britannicae ... Rudimenta (Llundain, 1621).
 William Gambold. A Welsh Grammar or a Short and Easie Introduction to the Welsh Tongue, in two parts (Caerfyrddin, 1727; argraffiad newydd, Y Bala, 1817 a 1833)
 John Rhydderch. Grammadeg Cymraeg. (Amwythig, 1728).
 Thomas Richards. A brief introduction to the ancient British, or Welsh language: being a compendious and comprehensive grammar (Bryste, 1753) (cyfieithiad o waith John Davies)
 Robert Davies. Ieithiadur neu Ramadeg Cymraeg; sef, cyfarwyddyd hyrwydd, i ymadroddi ac ysgrifenu yr iaith Gymraeg (Caer (Caerlleon), 1808; ail argraffiad, Dinbych, 1818).
 John Parry. Gramadeg o'r iaith Gymraeg (Caer (Caerlleon), 1823).
 Hugh Hughes (Tegai). Gramadeg Cymraeg, sef Ieithiadur athronyddol (Caernarfon, 1844).
 John Mendus Jones. Gramadeg Cymreig Ymarferol (Caernarfon, 1847).
 William Spurrell. Grammadeg o iaith y Cymry.
 Thomas Rowland. A grammar of the Welsh language (Treffynnon, 1853).
 John Williams. Gomer; or A brief analysis of the language and knowledge of the ancient Cymry. (Llundain, 1854).
 David Rowlands (Dewi Môn). Grammadeg Cymraeg (Wrecsam, 1877).
 Ernst Sattler. Grammatik des Kymraeg oder der Kelto-Wälischen Sprache (Zürich, 1886).
 Syr Edward Anwyl. A Welsh grammar for schools'' (Llundain, 1898–9)

Gramadegau Cymraeg
Gramadegau Cymraeg (hyd 1900)
Gramadegau Cymraeg (hyd 1900)
Thomas Richards (gramadegydd)

Curad Llangrallo (Pen-y-bont ar Ogwr), gramadegydd a geiriadurwr oedd Thomas Richards (c. 1710 – 20 Mawrth 1790).

Cyhoeddodd un o eiriaduron Cymraeg mwyaf cynhwysfawr y ddeunawfed ganrif, Antiquæ linguæ Britannicæ thesaurus: being a British, or Welsh-English dictionary, ynghyd â gramadeg Cymraeg yn ei ragflaenu A brief introduction to the ancient British, or Welsh language: being a compendious and comprehensive grammar. Ymddangosodd y ddau mewn un gyfrol a gyhoeddwyd ym Mryste ym 1753.

Yn ogystal â hynny, cyfieithodd waith Philip Morant, The cruelties and persecutions of the Romish church display’d (Llundain, 1728) i'r Gymraeg fel Creulonderau ac herlidigaethau eglwys Rufain (Caerfyrddin, 1746).

Cyfieithwyr Cymreig
Cymry'r 18fed ganrif
Geiriadurwyr Cymraeg
Genedigaethau 1710
Gramadegwyr Cymraeg
Marwolaethau 1790
Offeiriaid Anglicanaidd Cymreig
Pobl o Ben-y-bont ar Ogwr
Llangrallo

Pentref bach yng nghymuned Llangrallo Isaf, bwrdeistref sirol Pen-y-bont ar Ogwr, Cymru, yw Llangrallo (Saesneg: Coychurch). Saif i'r dwyrain o dref Pen-y-bont ar Ogwr.

Yn ôl traddodiad, sefydlwyd Llangrallo gan Sant Crallo (tua'r 6g?). Ceir croesau eglwysig wedi'u cofrestru gan Cadw ym mynwent yr eglwys.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Llangrallo Isaf
Pentrefi Pen-y-bont ar Ogwr
Meilyr Brydydd

Meilyr Brydydd yw'r cynharaf o Feirdd y Tywysogion (fl. 1081–1137). Mae'n bosibl ei fod yn frodor o Drefeilyr, Môn. Fe'i cofir am ei ganu i Gruffudd ap Cynan.

Bywgraffiad
Roedd Meilyr yn dad i'r bardd Gwalchmai ap Meilyr ac yn daid i'r beirdd Meilyr ap Gwalchmai, Einion ap Gwalchmai ac, yn ôl pob tebyg, i Elidir Sais. Yn ôl ach teuluol a geir yn y testun Hen Lwythau Gwynedd a'r Mars dan y teitl Llwyth Aelan enw gwraig Meilyr Brydydd oedd Tandreg ferch Rhys ap Seisyllt. Yn ôl yr un ddogfen tad Meilyr oedd Mabon ap Iarddur ap Mor ap Tegerin ap Aeddan, ac roedd yr Aeddan hwnnw yn ei dro yn un o ddisgynyddion Cunedda Wledig, sefydlwr teulu brenhinol Gwynedd. Roedd Meilyr yn perthyn i deulu barddol felly; teulu breintiedig ac iddo ach hir ac anrhydeddus.

Ceir llecyn o'r enw Trefeilyr ym mhlwyf Trefdraeth ym Môn, ac er na fedrwn fod yn gwbl sicr mai Meilyr Brydydd oedd deiliad y tir, mae'r ffaith fod yna hefyd Drewalchmai (pentref Gwalchmai heddiw) a bod cofnodion o'r 14g yn nodi daliadau tir eraill yn enwau meibion ei fab Gwalchmai ap Meilyr yn awgrymu'n gryf fod Meilyr yn berchen arno ac efallai wedi ei eni yno.

Cerddi
Pencerdd llys Gruffudd ap Cynan (c.1055-1137)oedd Meilyr Brydydd. Mae un o'r tair cerdd a briodolir i'r bardd yn farwnad i'r tywysog hwnnw. Gellir bod yn bur sicr mai ar achlysur claddu'r tywysog neu'n fuan wedyn y cyfansoddwyd ei farwnad. Ynddi mae Meilyr yn moli dewrder a haelioni'r brenin ac yn disgrifio ei gyrchoedd a'r brwydrau yr ymladdodd. Cawn hefyd ymdeimlad o'r berthynas agos a fu rhwng y bardd a'i noddwr mewn llinellau fel a ganlyn, sy'n dangos y lle anrhydeddus a roddid i'r bardd yn llys Gruffudd, yn Aberffraw. Yfai yng nghwmni'r brenin o gorn yfed euraidd, yn eistedd ar gadair foethus yn ei ymyl:

Yfais gan dëyrn o gyrn eurawg,
Arfodd faedd feiddiad angad weiniawg,
Yn llys Aberffraw, er ffaw ffodiawg,
Bûm o du gwledig yn lleithigawg.

Mae'r ail gerdd yn adnabyddus iawn dan yr enw Marwysgafn Meilyr Brydydd, y farwysgafn gynharaf a gadwyd i ni. Math o gerdd gyffes ydyw. Mae'r bardd yn cyffesu ei bechodau ac yn gofyn maddeuant a lle ym Mharadwys. Ar ddiwedd y gerdd mae'n gofyn i Grist ei gadw rhag tân uffern ac i'r Duw a'i creodd ei adael i orffwys ymhlith beddau'r saint ar Ynys Enlli:

Crist croesddarogan a'm gŵyr, a'm gwarchan,
Rhag uffern affan, wahan westi:
Creawdr a'm crewys a'm cynnwys i
Ymhlith plwyf gwirin gwerin Enlli.

Priodolir testun arall i Feilyr, sef cerdd ddarogan sy'n ymwneud â brwydr Mynydd Carn (1081), ond nid oes sicrwydd mai Meilyr a'i canodd.

Llyfryddiaeth

Testun
J.E. Caerwyn Williams a Peredur I. Lynch (gol.), Gwaith Meilyr Brydydd a'i Ddisgynyddion, Cyfres Beirdd y Tywysogion I (Caerdydd, 1994). ISBN 0708311873

Erthygl
Bedwyr Lewis Jones (gol.), Gwŷr Môn (Caernarfon, 1979). Pennod gan Tomos Roberts ar deulu Meilyr Brydydd.

Cyfeiriadau

Beirdd y Tywysogion
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau'r 11eg ganrif
Llenorion Cymreig yr 11eg ganrif
Llenorion Cymreig y 12fed ganrif
Marwolaethau'r 1130au
Pobl o Ynys Môn
Teyrnas Gwynedd
Trewalchmai
Trefdraeth, Ynys Môn

Am y pentref o'r un enw yn Sir Benfro, gweler Trefdraeth, Sir Benfro.

Plwyf eglwysif a phentrefan yng nghymuned Bodorgan, Ynys Môn yw Trefdraeth. Mae  129.6 milltir (208.6 km) o Gaerdydd a 214.5 milltir (345.2 km) o Lundain.

Hanes y plwyf
Saif y plwyf yn hen gwmwd Malltraeth, ac mae'n rhan o Ddeoniaeth Menai a Malltraeth. Llangwyfan yw eglwys y plwyf.

Mae'r enw Trefdraeth yn golygu "tref yn ymyl y traeth". Roedd yn lle pwysig gynt yn ystod Oes y Tywysogion am ei fod mor agos i Aberffraw a llys tywysogion Gwynedd. Yn yr Oesoedd Canol rhennid y dref rhwng Tref(draeth) Ddisteiniaid a Thref(draeth) Wastrodion, sef tir a berthynai i'r distain ("stiward" y llys) ac i'r gwastrod ("gofalwr y meirch" yn y llys).

Roedd Trefdraeth gynt yn rhan o gwmwd Malltraeth a oedd yn ei dro, gyda chwmwd Llifon, yn rhan o gantref Aberffraw (gweler Cantrefi a Chymydau Cymru).

Roedd gan Meilyr Brydydd a'i ddisgynyddion Gwalchmai ap Meilyr, Meilyr ap Gwalchmai, Einion ap Gwalchmai, ac efallai Elidir Sais yn ogystal, ddaliadau tir yn Nhrefdraeth.

Mae Trefignath yn siambr gladdu Neolithig ger Trearddur, Gaergybi ar yr Ynys Sanctaidd

Pobl o Drefdraeth
 Rowland Williams (Hwfa Môn), ganed yr archdderwydd a bardd yn Nhrefdraeth yn 1823.

Eglwys Sant Beuno 
Mae Eglwys Sant Beuno yn eglwys plwyf, ganoloesol a cheir cofnod gan Angharad Llwyd (1780–1866) i'r egwlys wreiddiol gan ei godi yma yn 616. Ond nid oes unrhyw ran o unrhyw strwythur ohoni'n tarddu o'r 7g wedi goroesi; mae'r rhannau hynaf o'r adeilad presennol o'r 13g. Gwnaed newidiadau yn y canrifoedd dilynol gydag ychydig ohonynt yn ystod y 19g, adeg pan gafodd nifer o eglwysi eraill Ynys Môn eu hailadeiladu neu eu hadfer.

Tu allan

Cynrychiolaeth etholaethol
Cynrychiolir Trefdraeth yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cafoddei gofrestru yn Gradd II* gan Cadw.

Cyfeiriadau

Bodorgan
Pentrefi Ynys Môn
Plwyfi Cymru
Brwydr Mynydd Carn

Brwydr bwysig a ymladdwyd yn y flwyddyn 1081. Mae ei hunion leoliad yn ansicr, er bod gogledd Sir Benfro yn ymddangos yn dra thebygol, efallai yng nghyffiniau Carn Ingli yn y Preseli.

Hanes
Wedi marw Gruffudd ap Llywelyn yn 1063 bu Gwynedd yn nwylo brenhinoedd eraill am ddeunaw mlynedd, sef Bleddyn ap Cynfyn o Bowys hyd 1075, a Thrahaearn ap Caradog o Arwystli hyd 1081. O 1075 ymlaen brwydrodd Gruffudd ap Cynan i geisio adennill ei deyrnas. Yn 1081 ffurfiodd gynghrair â Rhys ap Tewdwr o Ddeheubarth a llwyddodd i drechu Trahaearn a Charadog ap Gruffudd rheolwr Gwynllŵg) ym Mrwydr Mynydd Carn. Trwy hyn, sefydlwyd y ddwy linach a fu'n teyrnasu drwy Wynedd a Deheubarth.

Yn ôl Brut y Tywysogion (fersiwn Peniarth 20),
Blwyddyn wedy hyny y bu ymlad mynydd karn ac yno y llas trahayarn ap karadawc a charadawc a gruffudd a meilyr meibyon riwallawn... ac yn ol ynteu y doeth gruffudd wyr y yago ac ysgottyeid yn borth iddaw ac y llas gwrgeneu vab seissyll ygan veibyon rys seis.

Yn Hanes Gruffudd ap Cynan, dywedir am Fynydd Carn,
Sef yw hynny mynydd y garnedd; canys yno y mae dirfawr garnedd o fein[i], o dan yr hon y claddwyd rhyssw[y]r yng nghynoesedd gynt.

Gweler hefyd
Rhestr brwydrau Cymru
Arglwyddi Afan

Cyfeiriadau

1081
11eg ganrif yng Nghymru
Mynydd Carn
Hanes Sir Benfro
Teyrnas Deheubarth
Teyrnas Gwynedd
PuntVL

Ymgyrch y gymuned Fflemaidd yng Ngwlad Belg i ennill statws Parth Lefel Uchaf gwlad i Fflandrys yw puntVL.

Mae'r ymgyrch yn rhan o don o ymgyrchoedd tebyg gan genhedloedd a chymunedau ieithyddol lleiafrifol neu di-wladwriaeth, i ennill statws i'w hunain, yr ymgrych .cym ar gyfer y gymuned ieithyddol a diwylliannol Gymraeg er enghraifft.

Cymer yr ymgyrch ysbrydoliaeth o lwyddiant ymgyrch puntCAT y gymuned ieithyddol a diwylliannol Gatalanaidd ond hefyd yn fwy penodol o benderfyniadau gwrthgyferbyniol corff llywodraethol y we, ICANN, i ddynodi statws PLUg i nifer o diroedd lled-annibynnol nad ydynt yn aelodau llawn o'r Cenhedloedd Unedig e.e. Ynysoedd y Falkland (.fk), Ynysoedd y Ffaroe (.fo), Ynysoedd Aland (.ax), cyfandir Ewrop (.eu) ac yn y blaen.

Mae'r ymyrch yn rhan o symudiad ehangach yn Fflandrys dros ragor o rym i'r wlad a hefyd annibyniaeth i Fflandrys oddi wrth Gwlad Belg.

Dolen allanol
 PuntVL 

Parthau lefel uchaf
Gwlad Belg
Marcus Valerius Martialis

Martial (c.40-c.104 OC), bardd Rhufeinig sy'n enwog am ei epigramau.

Ei fywyd
Cafodd Martial ei eni yn y dref Rufeinig Augusta Bilbilis (Catalayud, ger Zaragoza, heddiw) yn nyffryn Jalon, talaith Hispania Tarraconensis (gogledd-ddwyrain Sbaen), tua'r flwyddyn 40 OC. Roedd yn ddinesydd Rhufeinig ond ystyriai ei hun yn Gelt-Iberiad yn ogystal, sef brodor o Sbaen o dras Geltaidd. Astudiodd y gyfraith yn ei dref enedigol ac aeth yn ei flaen i Rufain i gwblhau ei astudiaethau. Roedd hynny yn amser teyrnasiad yr ymherodr Nero. Yno ymroddodd Martial i farddoni a chafodd nawdd gan ffigyrau cyhoeddus pwysig fel Titus a Domitian. Arosodd yn y brifddinas am 34 blynedd.

Dychwelodd i Bilbilis yn y flwyddyn 98, yn ystod teyrnasiad Trajan, ond erbyn hynny roedd wedi colli nifer o'i noddwyr yn Rhufain a bu rhaid i Pliny'r Ieuengaf roi arian iddo i dalu am y daith adref. Cafodd groeso yn ei dref enedigol ond er iddo dderbyn nawdd gan Marcella ac eraill yn Sbaen ei freuddwyd oedd dychwelyd i'r ddinas fawr ar lannau Afon Tiber. Bu farw yn Bilbilis tua 104 OC (neu efallai mor hwyr â 120 OC yn ôl rhai awdurdodau).

Ei waith
Martial a roddodd enedigaeth i'r epigram modern. Ef oedd y cyntaf o'r beirdd clasurol i ymroi yn llwyr i'r epigram fel ffurf lenyddol ynddo'i hun. Nodweddir ei waith gan ddarluniau o foesau llygredig ei oes a synnwyr dychan deifiol. Ond fe'i bernir yn aml am ei ddiffyg difrifoldeb a'i chwaeth aflednais (mae ei waith yn cynnwys cerddi erotig "coch" iawn). Tuedda hefyd i seboni ei noddwyr, yn arbennig yn achos Domitian. Serch hynny mae ei epigramau yn rhoi inni ddarlun bywiog o arferion a moes Rhufain yn y cyfnod hwnnw ac yn werth eu darllen am eu delweddau lliwgar a'u disgrifiadau bachog.

Ac eto ar adegau medrai ysgrifennu ar nodyn gwahanol, megis yn y gyfres fer o gerddi dwys a thyner er cof am ei ferch fach Erotion, a fu farw chwech diwrnod cyn ei chweched penblwydd: 
Gorwedd yn ysgafn arni, Ddaear, canys troediai'n ysgafn arnat Ti.

Erys ar glawr dau lyfr o epigramau sy'n ymwneud â'r spectaclau cyhoeddus yn Rhufain, y Liber Spectaculorum. Casglwyd ei epigramau eraill mewn 12 llyfr, yr Epigramaton libri xii. Llai pwysig yw'r ddau destun arall ganddo, sef Xenia ac Apophoreta.

Ffynonellau
F.W. Hall, Companion to Classical Texts (Rhydychen, 1913)
W.C.A. Ker (gol.), Martial (Llundain, 1934). Yn y gyfres The Loeb Classical Library; y testun Lladin ac aralleiriad Saesneg.
Henry Nettleship a J.E. Sandys, Dictionary of Classical Antiquities (Llundain, 1902).

Cysylltiadau allanol
Liber spectaculorum Testun Lladin y Liber Spectatculorum
Epigrammata Testun Lladin dewis o epigramau yn y Bibliotheca Augustana
Epigrammaton Testun Lladin dewis o epigramau, yn The Latin Library

Beirdd Lladin
Epigramwyr
Llenorion Rhufeinig
Sant Martial

Efengylwr yn enedigol o ranbarth Limousin, Gâl (Ffrainc heddiw), a flodeuai yn y 3g OC oedd Sant Martial. Martial oedd esgob cyntaf Limoges. Dethlir ei ŵyl mabsant ar 30 Mehefin.

Esgobion
Gâl
Pobl o Limousin
Seintiau Ffrainc
Nero

Nero Claudius Caesar Augustus Germanicus neu Nero (15 Rhagfyr 37 OC – 9 Mehefin 68 OC) oedd pumed Ymerawdwr Rhufain. Ganwyd Lucius Domitius Ahenobarbus. Bu'n ymeradwr o 13 Hydref 54 OC hyd ei farwolaeth.

Daeth yn ymeradwr pan fu farw Claudius a dilynwyd ef gan Galba.

Genedigaethau 37
Marwolaethau 68
Pobl fu farw trwy hunanladdiad
Ymerodron Rhufeinig
Quintus Gargilius Martialis

Awdur Rhufeinig a ysgrifennai ar arddwriaeth (horticulture) oedd Quintus Gargilius Martialis. Blodeuai yn y 3g.

Yn ôl rhai awdurdodau ef yw'r pennaeth milwrol o'r un enw a gollodd ei fywyd yn 260 yn ymladd yn Auzia, yn Mauretania Caesariensis (gogledd-orllewin Algeria heddiw).

Mae darnau sylweddol o'i waith, a elwid De hortis, efallai, wedi goroesi, yn bennaf yn y llyfr Medicina Plinii, gwaith seiliedig ar ran o lyfr enwog Pliny'r Hynaf, Naturalis Historiae, gan awdur anhysbys o'r 4g. Roedd llyfr Quintus Gargilius yn ymwneud â thyfu a thrin coed a llysiau ac yn trafod eu rhinweddau meddyginiaethol.

Mae'r adrannau o'r llyfr sydd ar glawr yn trafod afalau, eirin gwlanog, quinces, cnau ffrengig a'r almon.

Ysgrifennodd Gargilius draethawd ar fagu gwartheg (De curis bourn) yn ogystal, ond nid yw wedi goroesi.

Mae bywgraffiad o'r ymerodr Alexander Severus yn cael ei dadogi gan yr ysgrifenwyr Rhufeinig Aelius Lampridius a Flavius Vopiscusar ar awdur o'r enw Gargilius Martialis, sydd efallai yr un â Quintus Gargilius Martialis.

Garddwriaeth
Llenorion Rhufeinig
John Owen (The British Martial)

Epigramydd o Gymro (1564?-1628?), yn enedigol o Lanarmon, Sir Gaernarfon oedd John Owen, a adnabyddid fel "The British Martial".

Bywgraffiad

Ganwyd John Owen ym Mhlas-du, Llanarmon, yn drydydd fab i Thomas Owen, ysgwier y plas. Roedd yn nai i'r cynllwynwr Catholig Hugh Owen. Cafodd ei addysg yn Ysgol Caer-wynt. Yn 1584 cafodd ei wneud yn gymrawd am oes yn y Coleg Newydd, Rhydychen. Enillodd radd fel Baglor Cyfraith Sifil yn 1590 a'r flwyddyn ar ôl hynny gadawodd Rydychen i gymryd swydd fel ysgolfeistr yn Nhre-lech, Sir Fynwy. Oddi yno aeth yn ei flaen i fod yn brifathro yn Ysgol Rad Warwick yn 1594 neu 1595.

Yn Warwick gwnaeth enw iddo'i hun fel meistr ar yr iaith Ladin a'r clasuron a dechreuodd gyhoeddi epigramau Lladin dan yr enwau Audoenus ac Ovenus. Roedd ei lyfrau'n boblogaidd iawn am gyfnod ac enillodd iddo'i hun y llysenw "The British Martial" (sylwer bod British yn gyfeiriad at y ffaith ei fod yn Gymro yn hytrach na Phrydeiniwr). Cofier fod Lladin yn iaith ysgolheictod o hyd ac felly roedd cynulleidfa John Owen yn ehangach o lawer nac y buasai heddiw.

Ond er gwaethaf ei lwyddiant llenyddol roedd yn byw bywyd digon tlawd a dibynnai ar gymorth perthnasau i glymu dau linyn ynghyd. Trodd pethau'n waeth pan gyhoeddodd gyfres o epigramau yn ymosod ar Eglwys Rufain. Collodd nifer o'i noddwyr a chafodd ei waith ei roi ar yr Index Expurgatorius (llyfrau a waharddwyd gan y Chwilys) gan y chwilyswyr yn Rhufain. Bu farw yn 1628, yn ôl pob tebyg.

Dylanwad
Cyhoeddwyd sawl argraffiad o'i waith o 1606 ymlaen. Cyfieithwyd detholiadau o'i waith i'r Saesneg ac i'r Sbaeneg, yr Almaeneg a'r Ffrangeg yn ystod yr 17g. Ond ni chafwyd argraffiad Cymraeg o'i waith hyd y dwthwn hwn.

Roedd y llenor adnabyddus Victor Hugo yn edmygu gwaith John Owen; cyhoeddoedd aralleiriad o un o'i gerddi yn 1820.

Cyfeiriadau

Addysgwyr Cymreig yr 16eg ganrif
Addysgwyr Cymreig yr 17eg ganrif
Beirdd Cymreig yr 16eg ganrif
Beirdd Cymreig yr 17eg ganrif
Beirdd Cymreig yn yr iaith Ladin
Genedigaethau'r 1560au
Marwolaethau'r 1620au
Pobl o Eifionydd
Ysgolheigion Cymreig yr 16eg ganrif
Ysgolheigion Cymreig yr 17eg ganrif
Ysgolheigion Cymreig yn yr iaith Ladin
Afon Ystwyth

Afon yn sir Ceredigion yw Afon Ystwyth, sy'n llifo trwy dref Aberystwyth. Mae'n llifo tua'r gorllwein o'i darddiad ger Gronfa Ddŵr Craig Goch yng Nghwm Elan. Mae'n cyrraedd Bae Ceredigion yn Aberystwyth, lle mae'n rhannu aber ag Afon Rheidol.

Ar wasgar mae poblogaeth Dyffryn Ystwyth erbyn hyn, gyda dim ond ychydig o bentrefi megis Ysbyty Ystwyth, Cwmystwyth, Pontrhydygroes, Llanilar a Llanfarian. Ganrifoedd yn ôl, roedd Dyffryn Ystwyth yn gymharol boblog oherwydd ei gyfoeth mwynol. Mae arian, plwm a sinc wedi cael eu cloddio yn y dyffryn er y cyfnod Rhufeinig. Cyrrhaeddodd y gweithgarwch hyn ei uchafbwynt yn y 18g. Lleolwyd y gloddfa fwyaf yng Nghwmystwyth. Dywedir mai 32 oedd yr oedran marw ar gyfartaledd yng Nghwmystwyth, yn bennaf oherwydd gwenwyno plwm.

Mae dŵr yr afon yn dal i gario lefelau uchel o sinc ac arian. Ar wahân i'r olion diwydiannol hyn, mae gan y dyffryn lannau serth coediog sy'n cario'r dŵr clir.

Aberystwyth
Ystwyth
Ystwyth
Maridunum

Caer Rufeinig yw Maridunum (hefyd Moridunum), ar safle presennol tref Caerfyrddin yn ne-orllewin Cymru; .

Codwyd y gaer tua diwedd y ganrif gyntaf. Roedd y gaer yn dod dan reolaeth y pencadlys llengorol ar gyfer de Cymru yn Isca Silurum (Caerleon ar Wysg).

Tyfodd tref Rufeinig o gwmpas y gaer yn ystod yr 2g a'r 3edd, a gwnaethpwyd Maridunum yn brifddinas lwythol y Demetae dan y drefn Rufeinig a chanolfan weinyddol y rhanbarth. Roedd ganddi dai pren y tu mewn i'r muriau. Adeiladwyd amffitheatr tu allan i'r porth dwyreiniol. Roedd yn ganolfan fasnach ac amaeth bwysig.

Cysylltai ffordd Rufeinig Sarn Helen Faridunum a chaer Rufeinig Caerhun yng ngogledd Cymru.

Cofrestrwyd yr heneb hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM: CM235.

Cyfeiriadau 

Caerau Rhufeinig Cymru
Dinasoedd Rhufeinig
Trefi Rhufeinig Cymru
Caerfyrddin
Safleoedd archaeolegol Sir Gaerfyrddin
Segontium

Caer Rufeinig ger Caernarfon, Gwynedd, yng ngogledd-orllewin Cymru, yw Segontium (neu Segontiwm); .

Roedd Segontium yn gaer Rufeinig gynorthwyol a gysylltid â Deva (Caer), pencadlys milwrol y rhanbarth, gan ffordd Rufeinig ar draws gogledd Cymru. Saif ar lan ddwyreiniol Afon Seiont, yn amddiffyn y rhyd gerllaw.

Cafodd y gaer gyntaf ei godi gan Agricola yn y flwyddyn 78. Caer bridd a phren dros dro ydoedd ar y dechrau ond codwyd muriau cerrig o'i chwmpas yn ddiweddarach. Roedd y gaer yn cael ei defnyddio neu ei adael yn ôl yr amgylchiadau. Gwelwyd cyfnod o adeiladu sylweddol yn ystod yr 2g. Ail-adeiladwyd rhannau o'r gaer yn ystod teyrnasiad Septimius Severus ar ddechrau'r 3g pan ychwanegwyd pencadlys llafurfawr a chyflenwad dŵr newydd trwy bibell danddaearol. Cafodd y gaer ei adael heb ei defnyddio yn hanner cyntaf y 4g ond fe'i meddianwyd o'r newydd rhwng 360 a chyfnod Magnus Maximus (gweler isod).

Mae cerrig rhannau isaf y muriau i'w gweld yno o hyd ynghyd â sylfeini adeiladau eraill fel y pencadlys ac olion Mithraeum, teml gysegredig i'r duw Mithras, ychydig i'r gogledd-ddwyrain o'r gaer. O amgylch y gaer, cafwyd hyd i weddillion vicus, sefydliad answyddogol i farsiandïwyr a gwragedd (answyddogol) y milwyr.

Mae'r gweddillion Rhufeinig a elwir Hen Waliau, rhwng y gaer a'r dref bresennol, yn dyddio o'r 3g pan adnewyddwyd y gaer gan Severus. Rhan o'r  mur yn unig sydd i'w gweld heddiw. Ymddengys mai ystorfa o ryw fath ar gyfer y gaer oedd Hen Waliau, er bod rhai wedi dadlau ei fod yn gaer ar wahân.

Cysylltir Segontium â'r ymerodr Rhufeinig Magnus Maximus (Macsen Wledig) yn y chwedl Gymraeg ganoloesol Breuddwyd Macsen Wledig a ffynonellau eraill. Mae rhai ysgolheigion wedi cysylltu'r gaer â llwyth y Segontiaci; cyfeirir at y rhain gan Iŵl Cesar wrth roi hanes ei ail ymgyrch ym Mhrydain yn 55 CC yn ei Commentarii de Bello Gallico. Wedi iddo ennill buddugoliaeth yn erbyn Cassivellaunus yn nyffryn Afon Tafwys, ildiodd nifer o lwythau iddo, gan gynnwys y Segontiaci. Fodd bynnag, mae'r ffaith eu bod wedi dod i gysylltiad a byddin Cesar mor fuan ar ôl iddo lanio yn awgrymu mai llwyth o dde-ddwyrain Lloegr oeddynt.

Ceir amgueddfa ar y safle, sydd yng ngofal Cadw.

Cofrestrwyd yr heneb hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM: CN006 a'r is-gaer yn CN094.

Llyfryddiaeth
I. Ll. Foster a Glyn Daniel, Prehistoric and Early Wales (Llundain, 1965)
Frances Lynch, A guide to ancient and historic Wales: Gwynedd (HMSO, 1995)
R. E. Mortimer Wheeler, Segontium and the Roman occupation of Wales (Cymmrodorion, 1924)

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Caerau Rhufeinig Cymru
Ffordd Rufeinig Caer-Segontiwm

Amgueddfeydd archaeolegol
Amgueddfeydd Cymru
Cadw
Caerau Rhufeinig Cymru
Caernarfon
Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Safleoedd archaeolegol Gwynedd
Rownd a Rownd

Opera sebon ar S4C yw Rownd a Rownd, sy'n cael ei gyfeirio tuag at bobl ifanc.

Hanes
Darlledwyd y bennod gyntaf ym mis Medi 1995 a chafodd ei chynhyrchu gan Ffilmiau'r Nant, ond nawr fe'i gynhyrchir gan gwmni Rondo. Mae'r gyfres yn cael ei ffilmio ym Mhorthaethwy, Ynys Môn.

Cafodd ei ddarlledu'n wreiddiol fel dwy bennod chwarter awr pob wythnos drwy'r flwyddyn. Darlledwyd 1,000fed bennod y gyfres ar nos Fawrth 14 Ionawr 2014. Yn 2016 dathlodd y gyfres ei 21ain benblwydd.

Seren hiraf y gyfres oedd Dewi 'Pws' Morris a chwaraeodd rhan Islwyn Morgan, perchennog y siop bapur ers dechrau'r gyfres ym 1995; gadawodd y gyfres yn 2007.

Cefndir 
Roedd Rownd a Rownd yn wreiddiol yn seiliedig ar bobl ifanc a oedd yn gwneud rownd bapur; mae'r teitl y cyfres yn cyfeirio hefyd at gylchdro olwynion beic. Ers hynny mae wedi tyfu i gynnwys eu bywyd dydd i ddydd mewn ysgol a theulu.

Dolen allanol  
 Gwefan Swyddogol

Cyfeiriadau

Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1995
Porthaethwy
Rhaglenni teledu S4C
Rhaglenni teledu i blant
Rhaglenni teledu Cymreig yr 1990au
Rhaglenni teledu Cymreig yr 2000au
Rhaglenni teledu Cymreig yr 2010au
Rhaglenni teledu Cymreig yr 2020au