alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Môr Marw

Mae'r Môr Marw (Hebraeg: ים המלח‎; Arabeg: البحر الميت‎) yn fôr cyfandirol a leolir rhwng y Lan Orllewinol, Israel a Gwlad Iorddonen yn y Dwyrain Canol. Mae ei ddyfroedd yn hallt iawn (30% o halen), sy'n ei wneud yn fwy hallt nag unrhyw bwll arall o ddŵr yn y byd (dros wythwaith mwy hallt na'r môr ar gyfartaledd), a heb fod yn medru cynnal bywyd.

Ei arwynebedd yw 1050 km² (400 milltir sgwâr), ei hyd yw 67 km (42 milltir) a'i led yw 18 km (11 milltir). Mae Afon Iorddonen yn rhedeg i mewn iddo ond does dim afon yn llifo ohono a dyna pam fod cymaint o halen yn y dŵr. Fe'i gelwir Y Môr Marw nid yn unig gan nad oes bywyd ynddo ond gan ei fod mor llonydd, fel rheol. Oherwydd ei fod mor hallt mae pobl yn medru arnofio ar wastad eu cefnau arno heb drafferth yn y byd.

'Môr y Rhos' (Môr y Gwastadeddau) neu'r 'Môr Heli' yw'r enwau arno yn y Beibl. Cyfeirir ato am y tro cyntaf yn Llyfr Genesis. I'r gorllewin ohono yr oedd teyrnas Moab a dinas Nebo.

Gweler hefyd 
Sgroliau'r Môr Marw

Llynnoedd Israel
Nasareth, Gwynedd

Gweler hefyd Nasareth, Galilea, pentref plentyndod Iesu Grist, a'r dudalen gwahaniaethu.

Pentref yn Arfon, Gwynedd, yw Nasareth () . Fe'i lleolir ychydig i'r dwyrain o briffordd yr A487 rhwng Caernarfon a Chricieth, tua dwy filltir a hanner i'r de o Ben-y-groes. Y pentref agosaf yw Nebo, hanner milltir i'r gogledd-ddwyrain. Mae'r hen lôn o Lanllyfni yn rhedeg trwy Nasareth ar ei ffordd i Garn Dolbenmaen. Mae'r pentref yn gorwedd ar lethrau isaf Mynydd Craig-goch.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Dyffryn Nantlle
Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Pentrefi Gwynedd
Methmat

Mae Methmat yn sefyllfa mewn Gwyddbwyll lle nad yw'r chwaraewr sydd i symud mewn Siach, ond nid yw'n medru symud yn gyfreithlon. Mewn sefyllfa fel hon mae'r gêm yn gorffen yn gyfartal.

Du sydd i symud ym mhob un o'r 4 sefyllfa yn y diagram ar y dde, ac ym mhob un mae'r gêm yn gorffen yn gyfartal oherwydd Methmat.

Terminoleg gwyddbwyll
Tonfedd

Tonfedd yw'r pellter rhwng unedau sy'n ailadrodd mewn ton. Fe'i cynrychiolir yn aml gan y llythyren lambda (λ).

Tonnau
Ffiseg
Llansannan

Pentref, cymuned a phlwyf eglwysig ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Llansannan. Fe'i lleolir yn nyffryn Afon Aled, tua naw milltir i'r gorllewin o dref Dinbych.

Mae Llansannan yn sefyll ar groesffordd bwysig i sawl ffordd ar ucheldir yr hen Ddinbych. Rhed yr A544 rhwng Abergele a Llanfair Talhaearn yn y gogledd a Bylchau a Phentrefoelas yn y de trwyddo. Mae lonydd eraill yn ei chysylltu â Gwytherin, Llanrwst a Llangernyw.

Mae'r eglwys yn gysegredig i Sant Sannan. Ceir cae yn ymyl y pentref o'r enw Tyddyn Sannan a gerllaw Pant yr Eglwys, ar bwys y cae hwnnw, ceir sylfeini adeilad a oedd efallai'n eglwys gynnar gysegredig i Sannan.

Ceir cofgolofn i bump o lenyddion o'r plwyf yng nghanol y pentref gyda cherflun wrth ei throed. Pen-y-Mwdwl yw'r enw ar y bryn ar bwys y pentref. Yn yr hen ddyddiau roedd Ffair Llansannan, a gynhelid ym mis Mai, yn adnabyddus iawn yn yr ardal.

Henebion

Adeiladwyd Plas Dyffryn Aled yn 1797 gan Diana Wynne-Yorke a bu'r teulu Wynne-York yn trigo yno hyd at ddechrau'r 20g.

Mae Crug Cae Du, Llansannan yn domen a godwyd gan bobl Oes Newydd y Cerrig neu Oes yr Efydd fel rhan o'u seremonïau ac wedi'i leoli tua cilometr i'r de o Lansannan. Mae sawl crug arall gerllaw: Crug Bryn Nantllech, Crug Blaen y Cwm, Crug Rhiwiau, Rhos y Domen, Crug Plas Newydd a Crugiau Eglwys Bylchau. Mae'r rhain i gyd o'r math arbennig o grug sy'n cael eu galw'n "grug crwn" ac o fewn tafliad carreg i'r pentref. Ceir hefyd Carnedd gron Tan-y-Foel i'r de-orllewin, sy'n garnedd (heb bridd drosti) yn hytrach nac yn grug.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
Tudur Aled (c. 1465-1525), un o feirdd gorau'r 16g, a aned yn y plwyf
William Salesbury (c.1520-1584), ganed cyfieithydd y Testament Newydd i'r Gymraeg yn y plwyf tua'r flwyddyn 1520.
Henry Rees (1798–1869), brawd Gwilym Hiraethog a diwinydd a phregethwr enwog, ganed yn Llansannan yn 1798.
William Rees (Gwilym Hiraethog) (1802–83), ganed yr awdur a bardd yn y pentref, a bu'n gweinidog Ymneilltuol yno
Edward Roberts (Iorwerth Glan Aled) (1819-1867), bardd

Gweler hefyd
Rhestr o ganeuon gan Gôr Meibion Bro Aled
Eglwys Sant Sannan

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
W. Bezant Lowe, Llansannan, its History and Associations (1915)

Cymunedau Conwy
 
Pentrefi Conwy
Baner Colombia

Mabwysiadwyd baner Colombia Fawr ar 17 Rhagfyr, 1819 yn dilyn ei hannibyniaeth ar Sbaen, a chadwyd fel baner Colombia yn dilyn annibyniaeth y wlad fel gweriniaeth ar wahân yn 1930. Baner drilliw lorweddol yw hi, gyda hanner uchaf y faner yn felyn (symbol o Golombia Fawr), y chwarter nesaf i lawr yn las (i gynrychioli annibyniaeth o Sbaen) a'r chwarter isaf yn goch (am ddewrder). Lliwiau Francisco de Miranda, yr arweinydd rhyddid, ydynt. Am beth amser, trefnwyd y stribedi yn fertigol, ond adferwyd y dyluniad gwreiddiol yn 1861.

Fel baneri eraill y cyn-drefedigaethau Sbaenaidd, gosodir arfbais y wlad yn ei chanol pan defnyddir fel lluman gwladwriaethol neu lyngesol. Gosodir hirgylch glas gyda border coch a seren wen yn ei ganol yng nghanol y faner ar gyfer defnydd lluman sifil, er mwyn ei gwahaniaethu o faner Ecwador.

Ffynonellau
 Complete Flags of the World, Dorling Kindersley (2002)

Colombia
Colombia
Cenedlaetholdeb Albanaidd

Mae Cenedlaetholdeb Albanaidd yn dueddiad gwleidyddol o blaid annibyniaeth neu ymreolaeth wleidyddol yn yr Alban. Mae agweddau gwleidyddol a diwylliannol i'r ideoleg hon. Unwyd yr Alban â Lloegr (i greu'r Deyrnas Unedig) yn dilyn Deddf Uno 1707. Ni chymhathwyd rhai sefydliadau, fel y gyfraith, yr eglwys, ac addysg, ac mae hyn wedi helpu cadw teimlad o hunaniaeth ddiwylliannol a chenedligrwydd yn y wlad sy'n parhau heddiw.

Yn wahanol i genedlaetholdeb yng Nghymru, cymharol wan ydyw'r pwyslais ar iaith yng nghenedlaetholdeb yr Alban.

Mae barn yr Albanwyr am annibyniaeth wedi amrywio'n sylweddol ers y Ddeddf Uno. Darganfuwyd arolwg gan ICM yn Nhachwedd 2006 bod 51% o'r Albanwyr o blaid annibyniaeth. Er i bobl yr Alban bleidleisio yn erbyn annibyniaeth yn Refferendwm annibyniaeth i'r Alban, 2014, flwyddyn yn ddiweddarach, yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2015 roedd y nifer a bleidleisiodd i'r SNP wedi cynyddu'n aruthrol.

Hanes

Senedd yr Alban

Pan ddaeth Llafur Newydd yn llywodraeth Prydain ym Mai 1997, daeth ymreolaeth i'r Alban, Cymru, Gogledd Iwerddon a Llundain yn rhan o'r agenda. Cynhaliwyd refferendwm ym Medi'r un flwyddyn am sefydlu senedd i'r Alban, a phleidleisiodd 75% o blaid. Pasiwyd Deddf yr Alban yn 1998 i greu Senedd yr Alban, gyda phwerau dros faterion megis amaeth, addysg, yr amgylchedd, iechyd, y gyfraith, llywodraeth leol, cludiant cyhoeddus, a thwristiaeth. Llafur oedd y blaid â'r mwyaf o seddi yn y senedd tan etholiad mis Mai 2007 pan ddaeth Plaid Genedlaethol yr Alban (yr SNP) yn blaid fwyaf.

Cynhaliwyd etholiad ar 5 Mai 2016, ac ynddi, sefydlwyd yr egwyddor y byddai tymor yr aelodau a etholir yn 5 mlynedd, yn hytrach 4.

Gweler hefyd
Cymdeithas Cenedlaetholwyr yr Alban, Prifysgol Glasgow (GUSNA)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Plaid Genedlaethol yr Alban (SNP)

 
Alban, Yr
Yr Alban
Golan (Beibl)

Am enghreifftiau eraill o'r gair, gweler Golan.

Dinas y cyfeirir ati yn y Beibl fel un o'r chwech Dinas Noddfa yw Golan. Roedd yn un o'r 48 tref a roddwyd i'r Lefiaid yn yr Hen Destament. Mae ei union safle yn ansicr. Dywedir ei bod ym Masan yn rhandir Manasse, rhywle yng nghyffiniau Ucheldiroedd Golan heddiw, efallai.

Dinasoedd Beiblaidd
Hanes y Dwyrain Canol
Ucheldiroedd Golan

Am enghreifftiau eraill o'r enw, gweler Golan.

Rhan o'r Tiroedd Palesteinaidd yw'r ucheldir mynyddig hwn, sef y Lefant - sy'n gorwedd rhwng Libanus, Syria, Israel a Gwlad Iorddonen. Y gair Hebraeg yw רמת הגולן‎ (sef Ramat HaGolan), ac yn  Arabeg fe ddywedir: هضبة الجولان‎ Harbat al-Golan). Mae eu meddiant gan Israel yw asgwrn y gynnen rhwng y ddwy wlad (Palesteina ac Israel) ers degawdau; yn wir gellir dweud mai dyma asgwrn y gynnen rhwng yr arabiaid a'r moslemiaid ar y naill law a'r Unol Daleithiau ac Ewrop ar y llall.

Yn gyffredinol mae'r enw yn cyfeirio at y rhanbarth ddaearyddol a hanesyddol honno, ond fe'i defnyddir fynychaf i gyfeirio at y rhan honno sy'n cael ei feddiannu gan Israel heddiw.

Cipiodd Israel y Golan oddi ar Syria yn y Rhyfel Chwech Diwrnod yn 1967 ac eto yn 1973 yn Rhyfel Yom Kippur. Yn 1981 hawliodd Israel y tiriogaeth drwy Ddeddf Ucheldiroedd Golan. Mae Syria yn hawlio'r tiriogaeth hwn iddi ei hun. Mae'r Cenhedloedd Unedig yn galw ar Israel i ddychwelyd y tir yn ôl i Syria.

Daearyddiaeth Gwlad Iorddonen
Daearyddiaeth Israel
Daearyddiaeth Libanus
Daearyddiaeth Syria
Palesteina
Tiriogaethau dadleuol
Casineb dwy funud

Yn y nofel Nineteen Eighty-Four gan George Orwell, y casineb dwy funud (Saesneg: Two Minute Hate) yw cyfnod dyddiol pan fydd aelodau Y Parti yng nghymdeithas Oceania yn gwylio ffilm sy'n darlunio gelynion Y Parti ac yna'n mynegi eu atgasedd tuag atynt.

Llenyddiaeth Saesneg
Golan, Gwynedd

Pentref gwledig bychan yng nghymuned Dolbenmaen, Eifionydd, Gwynedd, yw Golan (). Fe'i lleolir ger pentref Dolbenmaen ar y lôn i Lanfihangel-y-pennant, 4 milltir i'r gogledd-ddwyrain o Borthmadog. Mae lôn yn dringo o'r pentref i Lyn Cwmystradllyn, wrth droed Moel Hebog yn Eryri.

Mae'n cymryd ei enw o'r capel lleol, a enwir yn ei dro ar ôl dinas Golan ym Mhalesteina, un o chwech Dinas Noddfa'r Hen Destament.

Hanner milltir i'r dwyrain o Golan ceir plasdy hynafol Clenennau.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Pentrefi Gwynedd
Dolbenmaen
Eifionydd
Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Marwnad

Ystyr y gair marwnad yn llenyddiaeth Gymraeg yw 'galargan, cerdd yn mynegi galar am berson marw' (marw 'marwolaeth' + nad 'cri, llef'). Cytras yw'r gair Llydaweg marvnad a'r Hen Wyddeleg marbnad. Er y gellir ei ddefnyddio i gyfieithu'r gair Saesneg elegy neu lament, mae'n ffurf arbennig yn y Traddodiad Barddol Cymraeg.

Mae'n ffurf lenyddol hen iawn, ac yn deillio yn ôl pob tebyg o swyddogaeth y beirdd Celtaidd. Ceir sawl ffurf, e.e. 'awdl farwnad', 'cywydd marwnad', 'englynion marwnad', ac ati. Mae'n perthyn i'r canu mawl neu foliant. Ceir nifer o enghreifftiau yng ngwaith Beirdd y Tywysogion a Beirdd yr Uchelwyr.

Gellid canu marwnad i anifail hefyd. Mae gan y bardd enwog Cynddelw Brydydd Mawr 'Farwnad i'w geiliog ei hun', er enghraifft. Yn ddiweddarach roedd rhai o'r cywyddwyr yn hoff o gael tipyn o hwyl ar draul cyd-fardd trwy ganu marwnad ffug ddoniol iddo. Ond ceir sawl enghraifft o farwnadau go-iawn i fardd marw yn ogystal, e.e. gan Cynddelw eto i Fleddyn Fardd.

Rhai marwnadau enwog
Marwnad Gruffudd ap Cynan, Meilyr Brydydd
Marwnad Dygynnelw, gan Cynddelw Brydydd Mawr i'w fab ifanc
Marwnad Llywelyn ap Gruffudd, Gruffudd ab Yr Ynad Coch
Marwnad Ifor a Nest, gan Dafydd ap Gwilym i Ifor Hael a'i wraig
Marwnad Lleucu Llwyd, gan Llywelyn Goch ap Meurig Hen i'w gariad
Marwnad Meibion Tudur Fychan, gan Iolo Goch
Marwnad Tomas ap Rhys o'r Tywyn, gan Dafydd Nanmor i'w noddwr
Marwnad Syr John Edward Lloyd, gan Saunders Lewis i'r hanesydd

Marwnadau cellweirus
Mae'r hen bennill hwn yn enghraifft o fardd a'i dafod yn ei foch:

Yma'n gorwedd yn y clai
Mae Modryb Sian o'r Hafod,
Yr hon yr Wythfed dydd o Fai
Ddechreuodd ddal ei thafod.

Gweler hefyd
Marwysgafn

Termau llenyddol
Barddoniaeth Gymraeg
Y Traddodiad Barddol
Barddoniaeth
Rhyfel cartref

Rhyfel cartref yw rhyfel a ymleddir gan ddwy neu ragor o bleidiau mewn gwlad ymranedig. Yn aml mae hynny yn digwydd oherwydd gwrthdaro ethnig neu wrthdaro crefyddol, neu gyfuniad o'r ddau beth.

Roedd Rhyfeloedd y Rhosynnau yn fath o ryfel cartref ond doedd y werin bobl ddim yn cymryd llawer o ran: brwydr gwleidyddol oedd o. Cafwyd rhyfel cartref go iawn yn Lloegr rhwng y Pennau Crynion a'r Brenhinwyr, ac effeithiodd hynny ar Gymru hefyd, ond dim fel yn Lloegr. Math o ryfel cartref oedd y cwffio yng Ngogledd Iwerddon rhwng y Catholigion / Gweriniaethwyr a'r Protestaniaid / Unoliaethwyr hefyd, ond chafodd o ddim ei alw hynny'n swyddogol, dim ond fel "Yr Helyntion".

Mae Irac mewn rhyfel cartref heddiw ym marn nifer o bobl.

Rhyfeloedd cartref 

 Rhyfel Cartref America
 Rhyfel Cartref Arfordir Ifori
 Rhyfel Cartref Lloegr, 1642-51, a elwir weithiau yn Rhyfeloedd Cartref Lloegr
 Rhyfel Cartref Nepal
 Rhyfel Cartref Sbaen
 Rhyfel Cartref Rwsia
Llanymawddwy

Mae Llanymawddwy () yn bentref yng Ngwynedd sydd ychydig i'r gogledd o bentref mwy Dinas Mawddwy, ar y ffordd fechan sy'n cysylltu Dinas Mawddwy a Llanuwchllyn tros Fwlch y Groes. Mae Afon Dyfi, sy'n tarddu ar Aran Fawddwy gerllaw, yn llifo heibio'r pentref. Daw'r enw o gwmwd Mawddwy. Yr adeilad mwyaf nodedig yw Eglwys Sant Tydecho, lle mae traddodiad canu'r Plygain yn parhau.

Yn Llanymawddwy y ganed Alfred George Edwards, a ddaeth yn Archesgob cyntaf Cymru, a bu'r llenor a geiriadurwr Daniel Silvan Evans yn rheithor yma.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Llun Eglwys Sant Tydecho, Llanymawddwy, o "Casglu'r Tlysau 

Mawddwy
Pentrefi Gwynedd
John Edward Lloyd

Hanesydd a golygydd Cymreig oedd Syr John Edward Lloyd (oedd yn ysgrifennu fel J E Lloyd) (5 Mai 1861 – 20 Mehefin 1947), a'r hanesydd cyntaf i osod hanes cynnar Cymru ar seiliau cadarn.

Bywgraffiad
Ganed ef yn Lerpwl i rieni o Gymru, a bu'n fyfyriwr yn ngholeg Aberystwyth ac yna yng Ngholeg Lincoln, Prifysgol Rhydychen. Yn Rhydychen daeth i gysylltiad a Chymry eraill megis Owen Morgan Edwards, a bu ganddo ran flaenllaw yn y mudiad Cymru Fydd. Daeth yn ddarlithydd ar hanes Cymru yn Aberystwyth cyn dod yn bennaeth cyntaf Adran Hanes Coleg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor. Ystryrir ei lyfr A History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest  (1911) yn glasur, a hyd yn oed bron ganrif ar ôl dyddiad ei gyhoeddi mae'n parhau yn ffynhonnell werthfawr ar gyfer hanes y cyfnod.

Ymhlith ei lyfrau eraill mae hanes gwrthryfel Owain Glyndŵr, Owen Glendower (1931).  Ef oedd golygydd Y Bywgraffiadur Cymreig, er na chyhoeddwyd y gyfrol tan ar ôl ei farw. Gwnaed ef yn farchog yn 1934. Claddwyd ef ym mynwent Eglwys Tysilio ar Ynys Dysilio ger Porthaethwy.

Cyfansoddodd ei gyfaill Saunders Lewis farwnad gofiadwy iddo sydd ymhlith y mwyaf nodedig o gerddi Cymraeg yr ugeinfed ganrif.

Llyfryddiaeth
Gwaith J.E. Lloyd (detholiad)
A History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest (1911)
Carnarvonshire (Cambridge County Geographies) (1911)
Owen Glendower (1931)

Astudiaethau
Hugh Pryce J. E. Lloyd and the Creation of Welsh History (Gwasg Prifysgol Cymru, 2011)

Gweler hefyd
Cymru Fydd

Academyddion Cymreig
Genedigaethau 1861
Golygyddion Cymreig
Hanesyddion Cymreig
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1947
Pobl o Lerpwl
Rhyfelwyr Celtaidd

Tim rygbi rhanbarthol yn ne Cymru oedd y Rhyfelwyr Celtaidd, yn chwarae yn y Cynghrair Celtaidd ac yng Nghwpan Rygbi Ewrop.

Yn 2004, fe ddaeth penderfyniad oddi wrth URC i ddiddymu'r Rhyfelwyr Celtaidd. Roedd llawer, yn enwedig yn ardaloedd Pontypridd a Pen-y-bont ar Ogwr, yn teimlo'n gryf yn erbyn y penderfyniad yma.

Timau rygbi'r undeb yng Nghymru
Tre-garth

Pentref yng nghymuned Llandygái, Gwynedd, Cymru, yw Tre-garth neu Tregarth (). Fe'i lleolir rhwng Bethesda a dinas Bangor gerllaw Afon Ogwen.  Saif Chwarel y Penrhyn rhwng Tregarth a Bethesda, a thyfodd y pentref yn bennaf fel trigfan i'r chwarelwyr. O'r boblogaeth o tua 1,000, mae o gwmpas 70% yn siarad Cymraeg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Yn ystod y streic fawr yn Chwarel y Penrhyn, dychwelodd rhai o'r gweithwyr i'r chwarel yn ystod y streic, ac ystyrid hwy yn "Fradwyr" gan y gweddill. Symudodd nifer o'r rhain o Fethesda i Dregarth, lle'r adeiladwyd tai ar eu cyfer gan Arglwydd Penrhyn. Gelwid un stryd yn Nhregarth yn "Stryd y Gynffon" am flynyddoedd wedyn.

Ar un adeg yr oedd dwy reilffordd yn rhedeg trwy'r pentref, sef cangen oedd yn rhedeg i Fethesda o'r brif lein LNWR, a gaewyd yn 1963, a Rheilffordd Chwarel y Penrhyn oedd yn cael ei defnyddio i gario llechi i Porth Penrhyn i'w hallforio, ac a gaewyd yn  1962. Agorwyd darn o drac yr hen reilffordd  fel Lôn Las Ogwen.

Enwogion
Ymhith enwogion sy'n enedigol o Dregarth a'r cyffiniau mae:

 Hugh Brython Hughes (1848-1913), awdur llyfrau plant Cymraeg
 Syr Ifor Williams, un o ysgolheigion Cymreig mwyaf yr 20g
 Ifor Bowen Griffith
 T. Gwynn Jones, cerddor (nid y bardd)
 John Ogwen, actor a aned mewn gwirionedd yn Sling

Gweler hefyd
 Lôn Las Ogwen
 Sling

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan Canolfan Amgylchedd Moelyci

Llandygái
Pentrefi Gwynedd
Disgfyd

Cyfres o nofelau ffantasi comig yw llyfrau'r Disgfyd (Saesneg: Discworld) a ysgrifennwyd gan y nofelydd Saesneg, Terry Pratchett. Mae'r gyfres wedi ei osod ar fyd fflat sydd wedi ei gydbwyso ar gefn pedwar eliffant sydd yn eu tro yn sefyll ar gefn crwban enfawr, Great A'Tuin, sy'n nofio trwy'r gofod. Mae'r llyfrau yn aml yn gwatwar neu fenthyg syniadau J. R. R. Tolkien, Robert E. Howard, H. P. Lovecraft, a William Shakespeare, yn ogystal â chwedlau a llên gwerin. Bydd Pratchett yn aml yn cyfosod y rhain gyda materion diwylliannol, technolegol a gwyddonol i'w satireiddio.

Ers y nofel gyntaf, The Colour of Magic (1983), mae'r gyfres wedi ehangu, gyda nifer o fapiau, straeon byr, cartŵn ac addasiadau drama yn cael eu cyhoeddi. Darlledwyd yr addasiad drama gyntaf ar gyfer teledu (cyfres ddwy-ran o'r Hogfather) dros Nadolig 2006. Mae yna gynlluniau i greu addasiadau ffilm ar gyfer rhai o'r llyfrau Disgfyd eraill.

Mae'r nofelau Disgfyd yn aml ar frig rhestrau arch-werthwr llyfrau yng ngwledydd Prydain, a Terry Pratchett oedd awdur mwyaf llwyddiannus yr 1990au (ac yr awdur mwyaf llwyddiannus yn y Deyrnas Unedig cyn i J.K. Rowling (awdures Harri Potter) ei oddiweddyd). Mae'r llyfrau Disgfyd hefyd wedi ennill nifer o wobrau fel y wobr Prometheus a'r fedal Carnegie. Yn rhestr Big Read y BBC, roedd pedwar llyfr Disgfyd yn y 100 uchaf, a chyfanswm o un-deg-pedwar llyfr yn y 200 uchaf.

Nofelau
Ar hyn o bryd (2009), mae yna 35 llyfr yn y gyfres Ddisgfyd (gan gynnwys 4 llyfr i blant/oedolion ifanc). Roedd gan yr argraffiadau Prydeinig gwreiddiol o'r 26 llyfr cyntaf celf clawr nodedig gan y darluniwr Josh Kirby. Ers marwolaeth Josh Kirby yn 2001, mae llyfrau newydd Disgfyd ers The Last Hero wedi eu darlunio gan Paul Kidby, ac mae argraffiadau diweddar o'r llyfrau cynnar yn defnyddio celf fwy minimalaidd i apelio tuag at fwy o oedolion.

Mae nifer o'r nofelau yn cynnwys yr un prif gymeriadau ac yn dangos eu datblygiad dros amser. Yn ogystal â hynny, bydd nifer o gymeriadau'n gwneud ymddangosiadau cameo mewn llyfrau eraill lle nad ydynt yn un o'r prif gymeriadau. Er bod dim ffurf swyddogol i grwpio'r nofelau, gellir eu rhannu i mewn i îs-gyfresau sy'n dilyn nifer o archion storiâu a chymeriadau tebyg:

 Storiâu Rincewind.
 Storiâu'r dewiniau.
 Storiâu'r gwrachod.
 Storiâu Marwolaeth.
 Storiâu'r City Watch.
 Storiâu Tiffany Aching.
 Storiâu amrywiol.

Llyfrau Disgfyd
Ffuglen ffantasi
Giovanni Battista Pergolesi

Cyfansoddwr a feiolinydd o'r Eidal oedd Giovanni Battista Pergolesi (4 Ionawr 1710 – 16 Mawrth 1736).

Mwynhaodd Pergolesi dim ond llwyddiant cyfyngedig yn ystod ei fywyd byr, ond yn fuan ar ôl ei farw enillodd ei waith enwogrwydd mawr ledled Ewrop.
Yn arbennig, fe berfformiwyd ei opéra buffa La serva padrona lawer gwaith, a'i Stabat mater oedd y darn o gerddoriaeth a argraffwyd yn fwyaf aml yn y 18g.
Daeth ei waith mor boblogaidd bod llawer o ddarnau gan gyfansoddwyr eraill wedi'u priodoli'n anghywir iddo.

Gweithiau cerddorol

Operâu
La conversione e morte di San Guglielmo (1731)
Salustia (1732)
Lo frate 'nnammorato (1732)
Il prigionier superbo (1733)
La serva padrona (1733)
La contadina astuta (1734)
Adriano in Siria (1734)
L'Olimpiade (1734)
Il Flaminio (1735)

Cerddoriaeth eglwysig
Stabat Mater (1736)
 2 offeren, 2 Vespers, 2 Salve regina, 2 motét

Cyfansoddwyr Eidalaidd
Genedigaethau 1710
Marwolaethau 1736
Archesgob Cymru

Crewyd swydd Archesgob Cymru yn 1920, pan ddatgysylltwyd yr Eglwys Anglicanaidd yng Nghymru i greu Yr Eglwys yng Nghymru. Yn wahanol i archesgobion yn nhaleithiau eraill yr Eglwys Anglicanaidd, mae'r Archesgob hefyd yn esgob un o'r esgobaethau yng Nghymru.

Yr Archesgob presennol yw'r Parchedicaf Andy John, a etholwyd ym mis Rhagfyr 2021.

Archesgobion Cymru

Cyfeiriadau 

 
Yr Eglwys yng Nghymru
Derwyn Jones

Cyn-chwaraewr rygbi'r undeb yw Derwyn Jones (ganed 14 Tachwedd 1970). Mae'n 6 troedfedd 10 modfedd o daldra (chwaraewr rygbi Cymreig talaf erioed). Cafodd ei eni yng Nghaerfyrddin.

Chwaraewyr rygbi'r undeb Cymreig
Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Genedigaethau 1970
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Ystalyfera
Esgob Bangor

Mae Esgob Bangor yn gyfrifol am Esgobaeth Bangor, sy'n cynnwys Môn, y rhan fwyaf o Wynedd a darn bach o Bowys. Mae'r Eglwys Gadeiriol ym Mangor, a phreswylfa swyddogol yr esgob yw Tŷ'r Esgob ym Mangor.

Sefydlwyd esgobaeth yn hen Deyrnas Gwynedd gan Deiniol Sant tua'r flwyddyn 546. Yn ddiweddarach daeth yr esgobaeth dan reolaeth Archesgob Caergaint, a bu cryn dipyn o ddadlau rhwng yr Archesgob a Thywysogion Gwynedd ynghylch penodi esgob, yn enwedig yn ystod teyrnasiad Gruffudd ap Cynan ac Owain Gwynedd. Yn dilyn marwolaeth y Gwir Barchedig Anthony Crockett, yr 80fed esgob, etholwyd Andrew John i'r swydd ym mis Hydref 2008.

Rhestr o esgobion Bangor

Llyfryddiaeth 
 M.L. Clarke, History of Bangor Diocese, cyf. 1 (Gwasg Prifysgol Cymru, 1969))
Joseph Haydn, Haydn's Book of Dignities (1894; ailargraffwyd Caerfaddon, 1969)
 Whitaker's Almanack 1883 - 2004 (Llundain: Joseph Whitaker and Sons Ltd/A&C Black)
http://www.esgobaethbangordiocese.org
Esgobion Bangor o www.british-history.ac.uk (Saesneg)

Gweler hefyd
Esgob
Esgobaeth Bangor

 
Esgobaeth Bangor
Caer Gybi (caer)

Roedd Caer Gybi yn gaer Rufeinig sydd yn awr yng nghanol tref Caergybi, sy'n cymryd ei henw o'r gaer.

Disgrifiad a hanes
Mae'r gaer ar lechwedd creigiog uwchben y môr, gyda muriau ar dair ochr a'r traeth ar y bedwaredd ochr, yn ffurfio hirsgwar 75 medr wrth 45 medr. Credir ei bod yn dyddio o ddiwedd y 3g neu ddechrau'r 4g. Credir bod y gaer yma at ddefnydd y llynges Rufeinig.

Ym muchedd Sant Cybi mae cyfeiriad at frenin Gwynedd, Maelgwn Gwynedd, yn rhoi'r tir yma iddo i adeiladu clas (mynachlog). Bellach mae eglwys y plwyf a'i mynwent ar safle'r gaer, ond mae'r muriau yn dal i sefyll hyd at uchder o bedair medr.

Cadwraeth
Mae'r safle yng ngofal CADW ac yn agored i'r cyhoedd. Cofrestrwyd yr heneb hon gyda'r rhif SAM unigryw: AN031.

Llyfryddiaeth
Frances Lynch, A guide to ancient and historic Wales: Gwynedd (HMSO, 1995)

Cyfeiriadau

Gybi
Caergybi
Cadw
Clasau
Safleoedd archaeolegol Ynys Môn
Esgoblyfr Bangor

Llawysgrif ganoloesol sy'n cynnwys testunau gwasanaeth Lladin ar gyfer yr esgob yw Esgoblyfr Bangor. Fe'i gelwir yn 'esgoblyfr' (Lladin: pontifical) am ei fod yn cynnwys y gwasanaethau eglwysig fedrai neb ond esgob eu gweinyddu, fel bedydd esgob, ordinhau offeiriaid, cysegru eglwys ac amryw bendithion arbennig. Mae'r llawysgrif yn dyddio o ddiwedd y 13g neu flynyddoedd cynnar y ganrif nesaf. Fe'i cedwir yn y gadeirlan ym Mangor.

Cyfeirir ato weithiau fel Esgoblyfr Anian, ar ôl enw'r esgob, ond mae'n ansicr pa esgob a olygir. Cafwyd dau esgob ym Mangor o'r enw Anian yn y cyfnod hwnnw. Y cyntaf oedd Anian I (neu Einion I: esgob Bangor 1267–1305) a'r ail oedd Anian Sais neu Anian II (neu Einion II: esgob Bangor 1309 - 1328). (Roedd 'na ddau esgob Anian yn Llanelwy tua'r un cyfnod hefyd). Ar ddechrau'r llawysgrif ceir y geiriau Lladin, 'Iste liber est pontificalis domini aniani bangor epicopi'. Y farn gyffredinol heddiw yw mai Anian Sais yw'r Anian hwnnw ('Sais' am ei fod yn medru Saesneg, cymharer enw Elidir Sais) a bod y llyfr wedi'i gomisiynu o sgriptoriwm yn Lloegr tua diwedd ei esgobyddiaeth yn y 1320au.

Mae'r esgoblyfr yn llawysgrif femrwn 258 x 175 mm ac yn cynnwys tudalennau goliwiad hyfryd gyda deunydd helaeth o aur a lliwiau coeth. Mae un o'r lluniau yn portreadu'r esgob ei hun yn cyflwyno'r llyfr i'r eglwys gadeiriol. Yn ogystal â'r lluniau a'r testun Lladin, ceir enghreifftiau cynnar o nodiant cerddorol.

Darllen pellach
Peter Lord, Gweledigaeth yr Oesoedd Canol (Caerdydd, 2003). Tud. 110-11, 196-7.

Llawysgrifau Cymreig
Bangor
Llenyddiaeth Ladin Cymru
Llyfrau'r 14eg ganrif
Testunau Cristnogol
Cristnogaeth yng Nghymru
Esgob

Esgob yw pennaeth uned ddaearyddol a gweinyddol yn yr Eglwys Gristnogol a elwir yn esgobaeth. Daw'r enw o'r gair Lladin episcopus (o'r gair Groeg episkopos, 'goruwchwyliwr'). Mae esgob yn glerigwr sy'n is nag archesgob ond yn uwch nag offeiriad neu ddiacon. Ystyrir esgob yn olynydd i'r Apostolion. Mae ganddo'r awdurdod i ordinhau offeiriaid ac i gonffyrmio pobl yn aelodau llawn o'r eglwys (bedydd esgob).

Mae'r Pab yn Esgob Rhufain. Ceir tri esgobaeth Catholig yng Nghymru sef Archesgobaeth Caerdydd, esgobaeth Mynwy ac esgobaeth Wrecsam; ceir hefyd yn yr Eglwys Anglicanaidd chwech esgob yng Nghymru i lywodraethu esgobaethau Abertawe ac Aberhonddu, Bangor, Tyddewi, Mynwy, Llanelwy a Llandaf. Mae'r chwech esgob hynny dan awdurdod Archesgob Cymru, sydd ei hun yn un o'r chwech esgob yn ogystal a'i swydd fel archesgob.

Gweler hefyd
 Rhestr esgobaethau Anglicanaidd Cymru
 Esgob Bangor
 Esgoblyfr Bangor
 Esgob (gwyddbwyll)

Clerigwyr Cristnogol
 
Teitlau eglwysig
The Colour of Magic

Nofel ffantasi gomig gan Terry Pratchett yw The Colour of Magic. Hwn yw'r llyfr cyntaf yn y gyfres Disgfyd o nofelau, a chyhoeddwyd y nofel hwn yn gyntaf yn 1983. Mae'n un o ddim ond chwech nofel Disgfyd sy'n cael ei rhannu i mewn i bennodau neu adrannau (y rhai arall yw Pyramids, Going Postal a'r tri llyfr i blant). Mae pob adran i ryw raddau yn stori fer sy'n ymwneud â'r un grŵp o gymeriadau. Y syniad sylfaenol y tu ôl i The Colour of Magic yw bod pob peth sy'n digwydd i'r cymeriadau o achos gamblo gan dduwiau y discworld, ac felly bod pob effaith yn ganlyniad o dafliad dîs y duwiau. Dywedir fod hwn yn debyg i gemau chwrae-rhan traddodiadol.

Fel y nofel olynol yn y gyfres, The Light Fantastic, mae The Colour of Magic yn bennaf yn parodïo nofelau ffantasi a'u hystrydebau.

Llyfrau Disgfyd
Nofelau 1983
Nofelau gan Terry Pratchett
Ardudwy

Ardal hanesyddol yng Ngwynedd yw Ardudwy, a fu'n un o hen gantrefi teyrnas Gwynedd ac efallai'n fân-deyrnas annibynnol cyn hynny.

Hanes a thraddodiadau
Fel cantref canoloesol, daeth yn un o ddau gwmwd cantref Dunoding, gydag Eifionydd. Pan greuwyd yr hen siroedd yn 1284 cafodd ei gynnwys yn Sir Feirionnydd. Yn y 14g collwyd ardal Nanmor i Sir Gaernarfon. Roedd Ardudwy yn ymestyn o'r Traeth Mawr yn y gogledd i Afon Mawddach yn y de. Ffiniai â chwmwd Eifionydd yn Dunoding ei hun, Arfon, a Nant Conwy yn Arllechwedd yn y gogledd. Yn y dwyrain rhannai ffin â chantref Penllyn ac yn y de â chwmwd Thal-y-bont yng nghantref Meirionnydd.

Mae'n bosibl fod Ardudwy yn 'wlad' (teyrnas) annibynnol yn y Gymru gynnar. Túath yw'r gair Gwyddeleg sy'n cyfateb i 'wlad' / 'teyrnas' yn Gymraeg Canol; ei wraidd yw tud, 'gwlad, pobl'. Dyna a geir yn yr enw Ardudwy (ar + tud + -wy) a meddylir fod yr enw yn dynodi'r llwyth a fu'n byw yn yr ardal.

Yn ddiweddarach cafodd Ardudwy ei rannu'n ddau gwmwd, gydag Afon Artro fel ffin rhyngddynt, sef Ardudwy Uwch Artro ac Ardudwy Is Artro (eto'n rhan o gantref Dunoding).

Tir gwyllt a mynyddig yw Ardudwy, gyda mynyddoedd y Rhinogydd yn asgwrn cefn iddo. Roedd hen ffordd yn cysylltu Tomen y Mur a'r arfordir gan redeg trwy fwlch Drws Ardudwy. Eithriad yw'r gwastadeddau ar hyd yr arfordir lle ceir yr unig drefi o bwys heddiw. Er na fu erioed yn ardal gyfoethog mae'n llawn hanes a hynafiaethau. Yn Harlech yn Ardudwy mae llys Bendigeidfran yn Ail Gainc y Mabinogi. Ystumgwern, Is Artro, oedd maerdref y cwmwd.

Gweler hefyd
 Ardudwy Is Artro
 Cantrefi a chymydau Cymru
 Dunoding
 Phylipiaid Ardudwy
 Teyrnas Gwynedd

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Adnabod Ardudwy 

Cantrefi Cymru
Cymydau Cymru
Daearyddiaeth Gwynedd
Hanes Gwynedd
Meirionnydd
Teyrnas Gwynedd
George Herbert

Bardd yn yr iaith Saesneg oedd George Herbert (3 Ebrill 1593 - 1 Mawrth 1633) sy'n nodedig fel un o'r beirdd Metaffisegol a thelynegwr ddefosiynol.

Cafodd ei eni yn Nhrefaldwyn, yn fab i Richard Herbert o Gastell Trefaldwyn a brawd i Edward Herbert. Roedd yn aelod seneddol yn 1624.

Llyfryddiaeth
The Temple (barddoniaeth; 1633)
A Priest to the Temple (neu The Country Parson)
Jacula Prudentium (1651)

Aelodau Senedd Lloegr
Beirdd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1593
Gwleidyddion Cymreig yr 17eg ganrif
Llenorion Cymreig yn yr iaith Ladin
Llenorion Cymreig yr 17eg ganrif
Marwolaethau 1633
Pobl o Faldwyn
Emyn

Cân o foliant i dduw (neu dduwies) neu sant (neu santes) yw emyn.

Yn y Gorllewin fe'i cysylltir yn bennaf â Christnogaeth a gwasanaethau eglwysig, ond ceir nifer o enghreifftiau o emynau mewn traddodiadau a diwylliannau eraill, hanesyddol a chyfoes, e.e. yn Hindŵaeth.

Mae emynau yn rhan bwysig o addoliaeth Gristnogol o'r dechrau.

Emynwyr enwocaf Cymru yw William Williams Pantycelyn ac Ann Griffiths.

Gweler hefyd 
 Emynwyr Cymraeg

Dolenni allanol 
 Gwefan Ann Griffiths
 Cymdeithas Emynau Cymru
Myfyrdodau ar emynau gan yr Athro E. Wyn James ar sianel YouTube 'Cwmpawd Caerdydd': https://www.youtube.com/playlist?list=PL1TxLtnPqoC-XCUgJ9gfSmjKHdfad2ZmL
Trafodaeth gan yr Athro E. Wyn James ar emynwyr ac emynau sy'n gysylltiedig â chapel Soar, Merthyr Tudful. Rhan 1: https://www.youtube.com/watch?v=AhGimObXA8M Rhan 2: https://www.youtube.com/watch?v=ScwL1WwC0nM

 
Cerddoriaeth grefyddol
Crefydd
Cristnogaeth
Termau llenyddol
Llandygái

Pentref a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw Llandygái () (weithiau Llandygai neu Llandegai). Saif ychydig i'r de-ddwyrain o ddinas Bangor ar lan orllewinol Afon Ogwen, gyda phentref Tal-y-bont ar y lan ddwyreiniol. Yn ôl traddodiad, sefydlwyd Llandygái gan Sant Tegai/Tygái yn y 6g.

Yr adeilad mwyaf yn Llandygái yw Castell Penrhyn, a adeiladwyd gan Arglwydd Penrhyn gyda'r arian a gafodd o dyfu siwgr yn Jamaica a'r elw o Chwarel y Penrhyn. Mae'n awr yn eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

Heb fod ymhell o Landygái mae gwarchodfa adar Aberogwen, ar lan Traeth Lafan.

Treuliodd y bardd Griffith Williams (Gutyn Peris) (1769-1838), un o ddisgyblion Dafydd Ddu Eryri, y rhan helaeth o'i oes yn Llandygái. Gweithiai yn Chwarel y Penrhyn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Olion hynafol
Ceir cylch cytiau caeedig Cororion gerllaw, sy'n dyddio yn ôl i Oes yr Efydd.

Rhwng Llandygái a stad dai Maesgeirchen mae Stad Ddiwydiannol Llandygái. Wrth baratoi'r tir ar gyfer y stad ddiwydiannol yn 1967 darganfuwyd olion tŷ sylweddol o faint o'r cyfnod Neolithig, 6 medr o led wrth 13 medr o hyd, ynghyd ag olion o Oes yr Efydd, Oes yr Haearn, cyfnod y Rhufeiniaid a mynwent o'r Canol Oesoedd cynnar. Mae'r stad ddiwydiannol yn awr yn cael ei ehangu. Cloddiodd Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd Parc Bryn Cegin yn 2006 (cyn yr adeiladu), gan ddarganfod olion tŷ arall yn dyddio o oddeutu 4000CC ac olion neolithig eraill, yn ogystal ag olion dau dŷ crwn o gyfnod y Brythoniaid a'r Rhufeiniaid, amrywiaeth o leiniau gwydr ac arteffactau eraill, a thwmpathau llosg o'r oes efydd.

Mewn llenyddiaeth
Sonnir am "glochdy Llandygái" mewn cerdd i "Glychau'r Gog" gan R. Williams Parry:

Mwynach na hwyrol garol
O glochdy Llandygái 
Yn rhwyfo yn yr awel 
Yw mudion glychau Mai 
Yn llenwi'r cof â'u canu; 
Och na bai'n ddi-drai!

Yr 'hwyrol garol' yw'r sŵn sy'n dod o'r clychau wrth iddynt gael eu canu.

Cyfeiriadau

Cymunedau Gwynedd
 
Pentrefi Gwynedd
Y Rhiw

Pentref yng nghymuned Aberdaron, Gwynedd, yw Y Rhiw ( (weithiau heb y fannod: Rhiw). Fe'i lleolir  ar arfordir deheuol Llŷn tua tair milltir a hanner i'r dwyrain o bentref Aberdaron. Credir i'r pentref gael ei henw gan Aelrhiw, sant o'r 6g a cheir eglwys yma o'r enw 'Sant Aelrhiw.

Mae'n sefyll mewn bwlch rhwng Creigiau Gwineu (242 meter) a Clip y Gylfinir (270 m). Ceir manganîs yng nghreigiau Clip y Gylfinir (Mynydd Rhiw), ac ar un adeg bu chwech mwynglawdd yma: yn 1906 cyflogid 200 o ddynion. Ceir golygfa dros fae Porth Neigwl o gyffiniau'r Rhiw ac yn enwedig o gopa Mynydd Rhiw ei hun.

Hynafiaethau
Rhyw filltir o'r pentref i gyfeiriad Abersoch mae Plas yn Rhiw, sydd yn awr yn eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol.

Mae olion hen fryngaer ar Greigiau Gwineu ac yr oedd ffatri bwyeill o'r cyfnod Neolithig ac Oes yr Efydd ar lethrau Clip y Gylfinir.

Pobl o'r Rhiw
 Ganwyd William Rowland (1887–1979), ysgolfeistr ac awdur, yn Rhiwlas, ym mhentref y Rhiw
 Ar ôl ymddeol fel ficer plwyf Aberdaron yn 1978, treuliodd y bardd R. S. Thomas ei flynyddoedd olaf yn Y Rhiw, a cheir ei atgofion am hynny yn ei hunangofiant Neb''.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Safle we Rhiw.com

Oriel

Aberdaron
Pentrefi Gwynedd
Llŷn
Moving Pictures (nofel)

Moving Pictures yw'r degfed nofel y y gyfres Disgfyd gan Terry Pratchett. Cyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1990. Mae'r llyfr wedi ei osod yn Ankh-Morpork a sefyliad newydd a elwir yn Holy Wood. Mae'r nofel yn dychanu Hollywood a'r problemau sy'n gysylltiol â'r byd ffilmiau. Mae Pratchett yn defnyddio enwau parodïol trwy gydol y nofel i'r effaith yma.

Llyfrau Disgfyd
Nofelau gan Terry Pratchett
Nofelau 1990
Abergynolwyn

Pentref bychan yng nghymuned Llanfihangel-y-Pennant, Gwynedd, Cymru, yw Abergynolwyn (). Saif gerllaw  Afon Dysynni. Ar un adeg yr oedd diwydiant llechi pwysig yn yr ardal yma, a sefydlwyd y pentref yn y 1860au ar gyfer gweithwyr yn  Chwarel Bryn Eglwys gerllaw yn Nant Gwernol. Heddiw ffermio a thwristiaeth yw’r prif ddiwydiannau. Cynhelir eisteddfod flynyddol yno.

Gerllaw’r pentref mae Rheilffordd Talyllyn, Llyn Mwyngil,  Castell y Bere ger pentref cyfagos Llanfihangel-y-Pennant a Chraig yr Aderyn lle mae bryngaer o Oes yr Haearn ac amrywiaeth o adar.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Enwogion
 Dafydd Richards (1829-1897), a ddaeth yn enwog fel cerflunydd yn UDA
 Elwyn Roberts (1905-1988), Ysgrifennydd Cyffredinol cyntaf Plaid Cymru, hanesydd lleol

Gweler hefyd
Eglwys y Santes Fair, Llyn Mwyngil (Talyllyn)

Llyfryddiaeth
Caradog Jones, Braslun o hanes pentref Abergynolwyn a chwareli Bryneglwys  (Abergynolwyn: Pwyllgor Amgueddfa'r Pentref, 1983)
Elwyn Roberts, Wrth Odre Cadair Idris (Cyhoeddiadau Mei, 1989)

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
 Gwefan y pentref

Llanfihangel-y-Pennant
Pentrefi Gwynedd
Abersoch

Pentref sylweddol o faint yng nghymuned Llanengan, Gwynedd, Cymru, yw Abersoch (). Saif ar benrhyn Llŷn, ym mhen draw priffordd yr A499, 11 km (7 milltir) i'r dwyrain o dref Pwllheli a 43 km (27 milltir) o Gaernarfon. Enwir y pentref ar ôl aber Afon Soch, sy'n cyrraedd y môr yma ar ôl llifo trwy'r pentref.

Datblygodd Abersoch fel porthladd pysgota bychan, ond erbyn hyn twristiaeth yw’r prif ddiwydiant, yn enwedig hwylio. Daeth y pentref yn un o ganolfannau hwylio pwysicaf Prydain yn ystod y trigain mlynedd diwethaf. Oherwydd hyn mae nifer fawr o fewnfudwyr yn y pentref, wedi symud yno o Loegr yn bennaf, ac mae Cymreictod yr ardal a'r iaith Gymraeg wedi dioddef yn enbyd o ganlyniad.

Ceir nifer o siopau a lleoedd bwyta yn y pentref. Gellir hefyd cymryd taith mewn cwch i weld Ynysoedd Tudwal.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Argyfwng tai
Mae Abersoch wedi dod i gynrychioli'r argyfwng tai yng nghefn gwlad Cymru oherwydd y prisiau uchel ar dai yn y pentref gwyliau hwn.

Ym mis Mai 2005 rhoddwyd cryn gyhoeddusrwydd i’r hanes fod darn o draeth yn Abersoch gyda chaniatad cynllunio ar gyfer cwt traeth, wedi gwerthu am £63,000. Mae hyn yn adlewyrchu'r ffaith ei bod yn anodd os nad amhosibl i bobl ifainc lleol fforddio prynu tai.

Yn hanner cyntaf 2008 cafwyd enghreifftiau eraill o brisiau syfrdanol a wnaeth y pennawdau. Yn Chwefror rhoddwyd sied pren 18x15 troedfedd "mewn cyflwr adfeiliedig" ar werth am £150,000. Mae'n ddeg munud o'r traeth, heb olygfa yn y byd, ac angen cryn dipyn o waith arno.

Hanes
Regatta Abersoch:
14 Awst 1924. Regetta [sic] yn Abersoch. Gwlaw mawr tan amser te. Neb o yma yno.

Ras gychod:
“Amgylchiad arall a gofiaf yn dda oedd ras gychod Abersoch, 'Regatta', a gynhelid bob blwyddyn ac sy'n dal mewn bri heddiw (1985). Unwaith erioed y bum yno, tua'r flwyddyn 1909 neu 1910. Cofiaf y byrddau gwerthu, 'Cheap Jacks' fel y'i gelwid. 'Rwy'n cofio hefyd am ddyn yn boddi yno, mab Carreg y Plas, Aberdaron, ond y cof mwyaf byw sydd gennyf yw gweld mab bach fy chwaer hynaf, a oedd ddwy flynedd yn iau na mi, yno mewn pram fawr a fy ffrog binc i amdano. 'Roedd bechgyn bach yn gwisgo ffrogiau ar ddechrau'r ganrif nes cyrraedd pump neu chwech oed. Ni wyddwn bod fy mam wedi rhoi'r ffrog binc i William ar ôl i mi dyfu allan ohoni, ond gwn i mi grio a gwneud stwr a cheisio tynnu'r ffrog oddi arno, nes oedd gan mam a fy chwaer gywilydd ohonof.”

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Safle we y pentref
 Tudalen cymuned Abersoch

Oriel

 
Llanengan
Llŷn
Pentrefi Gwynedd
Traethau Cymru
Small Gods

Small Gods yw'r drydedd nofel ar ddeg yn y gyfres Disgfyd gan Terry Pratchett. Mae'r llyfr yn ymwneud â gwreiddiau y duw Om, ei ddyrchafiad i un o brif dduwiau'r Discworld ac yna ei gwymp i fod yn grwban bach gyda dim ond un dilynwr.

Llyfrau Disgfyd
Nofelau gan Terry Pratchett
Feet of Clay

Feet of Clay yw'r bedwaredd nofel ar bymtheg yng nghyfres y Disgfyd gan Terry Pratchett. Cyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1996. Mae'r nofel yn barodi o nofelau ditectif ac yn dilyn aeloadu o The Watch tra maent yn ceisio datrys llofruddiaethau sydd i'w weld wedi eu traddodi gan golem, yn ogystal â gwenwyno'r Patrician.

Llyfrau Disgfyd
Nofelau 1996
Nofelau gan Terry Pratchett
Llawysgrif Hendregadredd

Llawysgrif Hendregadredd yw un o'r llawysgrifau Cymreig cynharaf a phwysicaf i oroesi ac un o'n dwy brif ffynhonnell am waith Beirdd y Tywysogion, ynghyd â Llyfr Coch Hergest. Mae'r brif law yn dyddio o tua 1300-1310. Mae'n llawysgrif ar femrwn sy'n cynnwys 126 o dudalennau ac yn mesur 8.2 x 6 modfedd. Yn ddiweddarach, tua'r 1330au, ychwanegwyd rhai testunau o waith y cywyddwyr, gan gynnwys rhai o gywyddau Dafydd ap Gwilym a Gruffudd Gryg. Cred rhai ysgolheigion mai Dafydd ei hun a ysgrifennodd y testunau hynny.

Hanes y llawysgrif
Mae hanes y llawysgrif yn ddiddorol. Ar ddechrau'r 14g roedd ym meddiant Ieuan Llwyd ap Ieuan ap Gruffudd Foel o Barcrydderch ger Llangeitho. Tua chanol y 16g roedd ym meddiant yr achyddwr Gruffudd Dwnn ac yna aeth i feddiant y bardd Wiliam Llŷn (tua 1580). Cafodd ei lle yn llyfrgell enwog yr hynafiaethydd Robert Vaughan yn Hengwrt lle gwnaeth John Davies o Fallwyd gopi ohono yn 1617: y copi hwnnw sy'n sail i destun adran y Gogynfeirdd yn y Myvyrian Archaiology of Wales. Aeth y llawysgrif o'r golwg yn y 19g, a thybiwyd ei bod ar goll, ond yn 1910 fe'i darganfuwyd gan John Jones (Myrddin Fardd) ac Edward Breeze mewn hen wardrob ym mhlasty Hendregadredd, ger Cricieth. Cafodd gan aelodau o deulu Gregynog pan roddodd ei berchennog John Ignatius Williams o Hendregadredd hi mewn arwerthiant yn Llundain. Heddiw mae'n ddiogel yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru, Aberystwyth.

Rhai o'r beirdd y ceir testunau o'u gwaith yn y llawysgrif

Prif law
Bleddyn Fardd
Casnodyn
Cynddelw Brydydd Mawr
Daniel ap Llosgwrn Mew
Dafydd Benfras
Einion ap Gwalchmai
Elidir Sais
Gwalchmai ap Meilyr
Gwilym Ryfel
Gwynfardd Brycheiniog
Hywel ab Owain Gwynedd
Llygad Gŵr
Llywarch ap Llywelyn (Llywarch Brydydd y Moch)
Llywelyn Fardd
Meilyr Brydydd
Owain Cyfeiliog
Seisyll Bryffwrch

Ychwanegiadau
Dafydd ap Gwilym
Gruffudd Gryg

Llyfryddiaeth
John Morris-Jones a T. H. Parry-Williams (gol.), Llawysgrif Hendregadredd (Caerdydd, 1933; sawl argraffiad arall ers hynny)

Dolen allanol
Lluniau o'r llawysgrif ar safle Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Hendregadredd
Beirdd y Tywysogion
Llyfrau'r 14eg ganrif
Llyfrgell Genedlaethol Cymru
Llyfrgell Bodley, Prifysgol Rhydychen

Llyfrgell Bodley yw llyfrgell bwysicaf Prifysgol Rhydychen. Mae'n cynnwys nifer fawr o lawysgrifau prin ynghyd â chasgliad helaeth o lyfrau printiedig cynnar.

Sefydlwyd y llyfrgell wreiddiol yn 1409 a chafodd ei hatgyweirio a'i helaethu gan Syr Thomas Bodley rhwng 1598 a 1602. Er 1610 mae'n un o'r llyfrgelloedd yng ngwledydd Prydain sydd â'r hawl i dderbyn copi rhad ac am ddim o bob llyfr a gyhoeddir yng ngwledydd Prydain ac Iwerddon. Erbyn heddiw mae tua 3 miliwn o gyfrolau yn y llyfrgell.

Ymhlith y cyfrolau Cymreig a Chymraeg ynddi mae Llyfr Coch Hergest, un o'r ffynonellau pwysicaf ar gyfer y chwedlau Cymraeg Canol a elwir y Mabinogi, ynghyd â thestunau rhyddiaith a barddoniaeth eraill.

Bodley
Prifysgol Rhydychen
Sefydliadau 1409
Hendregadredd

Plasdy ger Pentre'r-felin, tua 2.5 milltir i'r gogledd-ddwyrain o dref Cricieth, Gwynedd, yw Hendregadredd.

Darganfuwyd y llawysgrif Gymraeg a elwir ers hynny yn Llawysgrif Hendregadredd mewn hen gwpwrdd-ddillad yno yn 1910.

Eifionydd
Hanes Gwynedd
Plasdai Gwynedd
Gogynfeirdd

Gogynfeirdd yw'r enw traddodiadol ers y ddeunawfed ganrif ar y beirdd hynny a ganai yn y cyfnod rhwng y Cynfeirdd ac oes y cywyddwyr a Beirdd yr Uchelwyr. I bob pwrpas mae'n golygu Beirdd y Tywysogion, sef y beirdd a ganai yn Oes y Tywysogion, rhwng hanner cyntaf y 11g a cholli annibyniaeth Cymru yn 1282. Fe'i gelwid yn Ogynfeirdd ('beirdd go gynnar') mewn cyferbyniaeth â'r Cynfeirdd cynharach. Lewis Morris oedd un o'r cyntaf i ddefnyddio'r gair. Ond mae'r term yn cael ei ddefnyddio weithiau i gynnwys hefyd ambell fardd a ganai ar ddiwedd y 13g ac yn negawdau cynnar y ganrif olynol, e.e. Casnodyn, Gwilym Ddu o Arfon a Gruffudd ap Dafydd ap Tudur.

Yn y llawysgrifau Cymreig enwir sawl bardd arall a ganai yn y cyfnod hwnnw, yn ôl traddodiad, ond mae eu gwaith naill ai ar goll neu'n perthyn i gyfnod diweddarach. Y pwysicaf o'r 'beirdd coll' hyn yw'r brudiwr Adda Fras.

Doedd 'na ddim toriad sydyn rhwng cyfnod y Gogynfeirdd a chyfnod Beirdd yr Uchelwyr, a gwelir rhai nodweddion o'u gwaith, megis cystrawen astrus, geirfa hynafiaethol ac ati, yng ngwaith beirdd hanner cyntaf y 14g.

Gweler hefyd
Beirdd y Tywysogion
Cynfeirdd

Llenyddiaeth Gymraeg
Y Traddodiad Barddol
Llanllyfni

Pentref a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw Llanllyfni (). Saif yn Nyffryn Nantlle ychydig i'r de o Ben-y-groes, Erbyn hyn mae Pen-y-groes a Llanllyfni bron yn cyffwrdd ei gilydd, gydag Afon Llyfni yn eu gwahanu. Hyd yn ddiweddar roedd y briffordd A487 rhwng Caernarfon a Phorthmadog yn rhedeg trwy ganol y pentref, ond yn awr mae ffordd osgoi newydd wedi lleihau'r drafnidiaeth.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Yr adeilad mwyaf diddorol yn y pentref yw Eglwys Sant Rhedyw. Dywedir i'r eglwys gyntaf ar y safle gael ei sefydlu yn y 4g. Mae traddodiad i Rhedyw (Lladin Redicus) gael ei eni yn Arfon a dod yn swyddog pwysig yn eglwys Augustodunum (Autun heddiw) yng  Ngâl. Ei ŵyl Mabsant yw'r 6 Gorffennaf, pan gynheli Gŵyl Rhedyw yn Llanllyfni bob blwyddyn.

Enwogion
Ymysg enwogion Llanllyfni a'r cylch mae Robert Roberts (Silyn), bardd ac arloeswr Cymdeithas Addysg y Gweithwyr, Mathonwy Hughes, bardd a newyddiadurwr, nai Silyn, ac R. Alun Roberts, ysgolhaig ac arbenigwr ar dyfu gweiriau a bridio anifeiliaid. Claddwyd y Parchedig John Jones, Talysarn ym mynwent yr eglwys.

Yn fwy diweddar, mae enwogion fel Cefin Roberts, sefydlwr yr ysgol berfformio 'Glanaethwy', a Bryn Fôn, y canwr ac actor enwog yn dod o Lanllyfni; a mynychodd Bryn Terfel, y canwr opera byd-enwog, Ysgol Gynradd Llanllyfni cyn mynd ymlaen i Ysgol Dyffryn Nantlle.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
Hanes y pentref ar Wefan Dyffryn Nantlle

Cymunedau Gwynedd
Dyffryn Nantlle
 
Pentrefi Gwynedd
Humphrey Humphreys

Roedd Humphrey Humphreys (24 Tachwedd 1648 - 20 Tachwedd 1712) yn Esgob Bangor rhwng 1689 a 1701, ac yna'n Esgob Henffordd hyd ei farwolaeth.

Bywgraffiad
Ganed ef yn hen blasty'r Hendre, Penrhyndeudraeth. Roedd Humphreys yn esgob diwygiedig effeithiol ac yn Gymro twymgalon: yn ôl Edward Lhuyd ef oedd Cymro mwyaf ei oes. Roedd yn achyddwr, ysgolhaig a Christion nodedig. Claddwyd ei rieni - Richard Humphreys a Margaret Wynn (o deulu Cesailgyfarch, Penmorfa) ym mynwent hen eglwys Llanfrothen. Bu'n Ddeon Bangor cyn dod yn esgob. Bu farw Humphreys tra'n esgob Henffordd yn 1712.

Cyfeiriadau

Cymry'r 17eg ganrif
Cymry'r 18fed ganrif
Esgobion Bangor
Esgobion Henffordd
Genedigaethau 1648
Marwolaethau 1712
Pobl o Feirionnydd
Ysgolheigion Cymreig
Adda Fras

Yn ôl traddodiad, bardd o Oes y Tywysogion oedd Adda Fras (fl. ?1240 - 1320?). Ychydig a wyddys amdano ac mae'r dystiolaeth yn ansicr. Roedd yn frudiwr enwog.

Bywgraffiad
Yn ôl un ffynhonnell fe'i cysylltir ag "Aber Llechog" yng Ngwynedd Is Conwy (Y Berfeddwlad), ond mae lleoliad Aber Llechog yn anhysbys. Mae'n bosibl mai Porth Llechog (Bull Bay) ar Ynys Môn a olygir (ceir Llechog yn enw ar un o gopaon Yr Wyddfa yn Eryri yn ogystal). Roedd un o'r 'trefi' yn ymyl y bae hwnnw o'r enw 'Llechog', yng nghwmwd Twrcelyn, cantref Cemais.

Dywedir iddo gael ei gladdu yn 'abaty Maenan', sef ail safle Abaty Aberconwy, yn Nyffryn Conwy ger Llanrwst. Symudwyd yr abaty ar orchymyn Edward I o Loegr yn 1284. Os gwir iddo gael ei gladdu yn yr abaty mae hynny'n awgrymu ei fod yn ŵr o dras digon parchus.

Cerddi
Ceir nifer o gerddi darogan a briodolir iddo yn y llawysgrifau ond maen nhw i gyd yn ddiweddarach na'i gyfnod ac yn perthyn i gyfnod Rhyfeloedd y Rhosynnau ac ymgyrch Harri Tudur. Fel yn achos Taliesin, roedd Adda Fras wedi troi'n gymeriad 'traddodiadol' gyda brudwyr diweddarach yn tadogi eu cerddi arno.

Gweler hefyd
Erthygl Adda Fras yng Ngeiriadur Bywgraffyddol o Enwogion Cymru 1867-Cyf I ar Wicidestun

Cyfeiriadau

Brudwyr
Beirdd Cymraeg
Genedigaethau'r 13eg ganrif
Llenorion Cymreig y 13eg ganrif
Llenorion Cymreig y 14eg ganrif
Marwolaethau'r 14eg ganrif
Teyrnas Gwynedd
Carmel, Gwynedd

Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Carmel (gwahaniaethau).

Mae Carmel () yn bentref yn Nyffryn Nantlle yng Ngwynedd, rhwng Groeslon ac Y Fron. Saif wrth droed Mynydd y Cilgwyn. Datblygodd fel man i weithwyr yn chwareli llechi y cylch fyw. Enwyd y pentref ar ôl capel y Methodistiaid Calfinaidd a sefydlwyd yma ym 1827. Cafodd y capel ei enw o'r enw beiblaidd hwnnw: Mynydd Carmel.

Datblygwyd y pentref yn union uwchben safle'r gât ar hen wal y mynydd, ar y groesffordd rhwng y ffordd o'r arfordir i'r tir comin, a'r ffordd dros y comin ei hunan.

Ymhlith enwogion a aned yng Ngharmel mae Ifor Pritchard (artist/athro), Syr Thomas Parry a'i frawd Gruffudd Parry a Dafydd Glyn Jones sydd yn berthynas iddynt.

Dolen allanol
Manylion am Carmel o Wefan Dyffryn Nantlle

Dyffryn Nantlle
Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Llandwrog
Pentrefi Gwynedd