alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Felix Mendelssohn

Cyfansoddwr Almaenig oedd Jakob Ludwig Felix Mendelssohn Bartholdy, neu Felix Mendelssohn (3 Chwefror 1809 – 4 Tachwedd 1847).

Cafodd ei eni yn Hamburg, yr Almaen, ac yr oedd yn ŵyr i Moses Mendelssohn. Roedd yn frawd i Fanny Mendelssohn, neu Fanny Hensel, pianydd a chyfansoddwr.

Gweithiau

Theatr
 Die Hochzeit des Camacho ("Priodas Camacho"), Op. 10, opera comig (1825)
 Cerddoriaeth achlysurol ar gyfer A Midsummer Night's Dream, Op. 61 (1842)
 Die Heimkehr aus der Fremde ("Y dychweliad o dramor"), Op. 89, operetta (1829)
 Lorelei, opera anorffenedig (1847)

Corawl
 Sant Paul, Op. 36, oratorio (1834–6)
 Die erste Walpurgisnacht ("Noson cyntaf y Walpurgis"), Op. 60, cantata (1831)
 Elijah, Op. 70, oratorio (1846)
 Christus, Op. 97, oratorio anorffenedig (1847)

Cerddorfaol
 13 symffoni gynnar
 Symffoni rhif 1 yn C leiaf, Op. 11 (1824)
 Concerto rhif 1 i Biano yn G leiaf, Op. 25 (1832)
 Agorawd Hebrides, Op. 26 (1830)
 Agorawd Meeresstille und Glückliche Fahrt ("Mör Llyfn a Thaith Lwyddiannus"), Op. 27 (1832)
 Agorawd Die schöne Melusine ("Melusina Deg"), Op. 32 (1833)
 Concerto rhif 2 i Biano yn D leiaf, Op. 40 (1837)
 Symffoni rhif 2 yn B ("Lobgesang"), Op. 52 (1840)
 Symffoni rhif 3 yn A leiaf ("Albanaidd"), Op. 56 (1830–42)
 Concerto i Feiolin yn E leiaf, Op. 64 (1844)
 Symffoni rhif 4 yn A ("Eidalaidd"), Op. 90 (1830–3)
 Agorawd Ruy Blas, Op. 95 (1839)
 Symffoni rhif 5 yn D leiaf ("Diwygiad"), Op. 107 (1830–2)

Cerddoriaeth siambr
 Pedwarawd Piano rhif 1 yn C leiaf, Op. 1 (1822)
 Pedwarawd Piano rhif 2 yn F leiaf, Op. 2 (1823)
 Pedwarawd Piano rhif 3 yn B leiaf, Op. 3 (1824)
 Sonata i Feiolin yn F leiaf, Op. 4 (1825)
 Pedwarawd Llinynnol rhif 1 yn E, Op. 12 (1829)
 Pedwarawd Llinynnol rhif 2 yn A leiaf, Op. 13 (1827)
 Variations concertantes yn D i sielo a phiano, Op. 17 (1829)
 Pumawd Llinynnol rhif 1 yn A, Op. 18 (1826)
 Wythawd Llinynnol yn E, Op. 20 (1825)
 Pedwarawd Llinynnol rhif 3 yn D, Op. 44/1 (1838)
 Pedwarawd Llinynnol rhif 4 yn E leiaf, Op. 44/2 (1837)
 Pedwarawd Llinynnol rhif 5 yn E, Op. 44/3 (1838)
 Sonata i Sielo rhif 1 yn B, Op. 45 (1838)
 Triawd Piano rhif 1 yn D leiaf, Op. 49 (1839)
 Sonata i Sielo rhif 2 yn D, Op. 58 (1842)
 Triawd Piano rhif 2 yn C leiaf, Op. 66 (1846)
 Pedwarawd Llinynnol rhif 6 yn F leiaf, Op. 80 (1847)
 Pumawd Llinynnol rhif 2 yn E, Op. 87 (1845)
 Chwechawd Piano yn D, Op. 110 (1824)
 Konzertstück ("Darn cyngerdd") rhif 1 yn F leiaf i glarinét, corn baset a phiano, Op. 113 (1832)
 Konzertstück ("Darn cyngerdd") rhif 2 yn F leiaf i glarinét, corn baset a phiano, Op. 114 (1833)

Piano
 Lieder ohne Worte ("Caneuon heb Eirau"): Llyfr 1, Op. 19 (1829–30); Llyfr 2, Op. 30 (1833–4); Llyfr 3, Op. 38 (1836–7); Llyfr 4, Op. 53 (1839–41); Llyfr 5, Op. 62 (1842–4); Llyfr 6, Op. 67 (1843–5); Llyfr 7, Op. 85 (1834–45); Llyfr 8, Op. 102 (1842–5)
 Variations sérieuses yn D leiaf, Op. 54 (1841)

Dolenni allanol 
  Mendelssohn's Scores
  BBC Radio 3 Classical Study and musical links

Cyfansoddwyr Almaenig
Genedigaethau 1809
Marwolaethau 1847
Pobl fu farw o strôc
Pobl o Hamburg
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst 1951

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1951 yn Llanrwst, Sir Ddinbych (Conwy bellach).

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanrwst – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Llanrwst

1951
Llanrwst 1951
Llanrwst
1951
Hanes Conwy
Llanrwst
Rhaglaw

Cynrychiolydd neu ddirprwy brenin neu frenhines yw Rhaglaw (Ffrangeg: Viceroy), person sy'n rheoli darn o dir ar ran rhywun o awdurdod uwch. Defnyddiwyd y term yn gyntaf yn Nhiriogaethau Aragón yn 14g a chyfeiriai at lywodraethwyr y Sbaenwyr yn Sardinia a Chorsica.

Mae'r enw 'Castell Rhaglan' yn sir Fynwy, yn deillio o'r hen enw Castell y Rhaglaw, gan ei fod yn gartref i un o uwch-swyddogion Brenin Lloegr yng Nghymru. Cofnodwyd y term yn gyntaf yn Gymraeg yn Llyfr Iorwerth yn y 13g: Ac odyna doet er effeyryat ar e raglau a dywedet rygaffael y kubyl.

Gweler hefyd
 Arglwydd Raglaw

Cyfeiriadau

Brenhiniaeth
Llywodraeth
Harri Webb

Bardd Eingl-Gymreig, gweriniaethwr, a chenedlaetholwr oedd Harri Webb (7 Medi 1920 – 31 Rhagfyr 1994).

Ganwyd Harri ar y 7fed o Fedi 1920 yn Abertawe, yn 45 Heol Ty Coch ar gyrion y dref. Yn 1938 enillodd ysgoloriaeth yr awdurdod addysg lleol, ac aeth i brifysgol Rhydychen i astudio ieithoedd, gan arbenigo mewn Ffrangeg,Sbaeneg a Phortiwgaleg.

Bu yn aelod o Fudiad Gweriniaethwyr Cymru, ac yna o'r Blaid Lafur. Ond gadawodd y blaid  wedi ei siomi gan ei hymateb i hunanlywodraeth i Gymru a'i gwrth-Gymreigrwydd ac ymunodd â Phlaid Cymru yn 1958.

Ni welai Harri Webb ddim gwahanaieth rhwng swyddogaeth gwleidyddiaeth a llenyddiaeth. Ysgrifennai yn bennaf yn Saesneg ond daeth ei gerdd Colli Iaith a ganwyd gyntaf gan Heather Jones yn rhan o'r gynhysgaeth Gymraeg.

Llyfryddiaeth
 The Stone Face and other poems, gol. M. Stephens (2005)
 Looking Up England's Arsehole: Patriotic Poems and Boozy Ballads, gol. M. Stephens (2000)
 A Militant Muse: Selected Literary Journalism (1998)
 No Halfway House: selected political journalism 1950-1977, gol. M. Stephens (1997)
 Collected Poems, gol. M. Stephens (1995)
 Tales from Wales (1984)
 Poems and Points (1983)
 Rampage and Revel (1977)
 A Crown for Branwen (1974)
 The Green Desert: collected poems 1950-1969 (1969; repr. 1976)
 Our National Anthem (1964)
 Triad (gyda M. Stephens, P. Griffith)  (1963)
 Dic Penderyn and the Merthyr Upsrising of 1831 (1956)

Beirdd Saesneg
Cenedlaetholdeb Cymreig
Genedigaethau 1920
Gweriniaethwyr Cymreig
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1994
Pobl o Abertawe
Llyn y Fan Fach

Lleolir Llyn y Fan Fach yng ngodre ddwyreiniol y Mynydd Du (Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog), yn Sir Gaerfyrddin. Yn agos iddo ceir Llyn y Fan Fawr.

Chwedl Llyn y Fan Fach
Cysylltir chwedl llên gwerin â'r llyn. Yn y chwedl cytunodd llanc lleol, mab gweddw o Flaen Sawdde (ger Llanddeusant) i briodi merch brydferth a godai o'r llyn ar yr amod na fyddai yn ei tharo dair gwaith. Gwnaeth hynny'n hawdd gan mor brydferth oedd y ferch, a buon nhw'n hapus iawn am flynyddoedd gan godi tŷ yn Esgair Llaethdy, ger Myddfai, a magu teulu yno. Roedd gan y ferch wartheg arbennig iawn ac anifeiliad eraill. Ond dros amser fe wnaeth y gŵr daro ei wraig dair gwaith, a bu rhaid iddi fynd yn ôl i'r llyn yn ôl yr addewid gan ddwyn y gwartheg gyda hi. Ond daeth y fam yn ôl o bryd i'w gilydd i helpu a hyfforddi ei meibion, ac yn neilltuol un o'r enw Rhiwallon (mewn rhai fersiynau Rhiwallon yw enw'r llanc sy'n priodi'r ferch hud a lledrith). Ymhen y rhawd aeth Rhiwallon a'r meibion eraill i lys Rhys Gryg o Ddeheubarth lle daethant yn feddygon enwog a adwaenir heddiw fel Meddygon Myddfai. Erys nifer o'i fformiwlau meddygol yn y llawysgrifau.

Diau mai duwies Geltaidd oedd 'Merch Llyn y Fan Fach' yn wreiddiol. Mae sawl elfen yn y stori yn perthyn i draddodiadau'r Tylwyth Teg yn ogystal.

Darllen pellach
Ceir sawl fersiwn o'r chwedl adnabyddus hon yn Gymraeg a Saesneg.
 T. Gwynn Jones, Welsh Folklore and Folk-custom (1930; arg, newydd 1979), tt. 61-4. Cefndir a llawer o fanylion difyr.

Oriel

Llanddeusant, Sir Gaerfyrddin
Llên gwerin Cymru
Fan Fach
Parc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog
Llyn Llech Owain

Mae Llyn Llech Owain yn llyn rhwng pentrefi Gors-las a Maes-y-bont, yn ne-ddwyrain Sir Gaerfyrddin.

Yn ôl traddodiad bu i Owain fab Urien Rheged, un o farchogion Arthur, ddod yma ac yfed o ffynnon gyda llechen fawr drosti. Yfodd ei wala ond anghofiodd roi'r llechen yn ôl yn ei lle. Gorlifodd y ffynnon gan ffurfio llyn. Wrth adael ar ei geffyl ar ymyl y llyn, peidiodd  y dŵr a llifo ac yn ôl traddodiad mae ôl carnau'r ceffyl yn dal i'w gweld yno heddiw.

Ceir adlais o'r Tair Rhamant canoloesol ynghyd â motifau llên gwerin cyfarwydd yn y traddodiad hwn.

Natur
Mae'r neidr wair i'w chael yng Nghwm Gwendraeth. Tynnwyd y llun hwn yn yr ardd gefn a chae go wyllt drws nesa - a digon o wair! neidr wair yw enw arall arno. Mae'r ardd lle tynnwyd y llun yn agos i Lyn Llech Owain a cheir digon o fywyd gwyllt yno.

Cyfeiriadau

Llech Owain
Llên gwerin Cymru
Siarl III, brenin y Deyrnas Unedig

Brenin y Deyrnas Unedig a 14 teyrnas arall y Gymanwlad yw Siarl III (Charles Philip Arthur George; ganwyd 14 Tachwedd 1948). Roedd wedi bod yn etifedd eglur am y mwyafrif helaeth o'i fywyd pan ddaeth yn frenin yn 73 oed yn 2022, wedi marwolaeth ei fam Elisabeth II. 

Cafodd ei eni ym Mhalas Buckingham, gyda'r teitl Y Tywysog Siarl o Gaeredin. Fe'i wnaed yn Dywysog Cymru yn 1958.

Gelwir ef yng Nghymru yn aml yn Carlo, ar ôl cân enwog Dafydd Iwan o'r un enw, a oedd yn boblogaidd iawn yng Nghymru adeg ei arwisgo yn 1969.

Daeth ei arwisgo yn fater gwleidyddol a dadleuol iawn. Roedd twf Plaid Cymru a Chymdeithas yr Iaith yn ofid i'r Blaid Lafur a gwelodd George Thomas, Ysgrifennydd Gwladol Cymru ar y pryd, gyfle i wrthweithio'r tyfiant hwn wrth drefnu arwisgo'r tywysog yng Nghaernarfon yn 1969. Roedd y genhedlaeth ifanc o genedlaetholwyr yn gweld hyn yn sarhâd ar Gymru ac ar yr iaith.

Bu George Thomas yn ddigon cyfrwys i gael y tywysog yn fyfyriwr yng ngholeg Aberystwyth am dri mis i ddysgu'r Gymraeg. Ond pan ymwelodd Charles ag Eisteddfod yr Urdd a gwneud ei araith yn Gymraeg protestiodd nifer o'r bobl ifanc a cherdded allan. Cynhaliwyd rali enfawr yn erbyn yr arwisgo yng Nghilmeri.

Cafodd Siarl a'i ail gwraig Camilla eu seremoni i goroni ar 6 Mai 2023 yn Llundain.

Gwragedd 
 Y Fonesig Diana Spencer (1961–1997)
 Camilla Parker-Bowles (g. 1947)

Plant 
 Y Tywysog Wiliam (ganwyd 21 Mehefin 1982)
 Y Tywysog Harri (ganwyd 15 Medi 1984)

Gweler hefyd 
 Arwisgiad 1969
 Cerddi'r Cywilydd

Cyfeiriadau

Siarl III
Garddwyr Seisnig
Genedigaethau 1948
Pobl o Lundain
Teulu Mountbatten-Windsor
Teyrnoedd yr 21ain ganrif
Tywysogion Cymru
Arthur Miller

Dramodydd o'r Unol Daleithiau oedd Arthur Asher Miller (17 Hydref 1915 – 10 Chwefror 2005).

Cafodd ei eni yn Efrog Newydd.

Ei wraig gyntaf oedd Mary Slattery a'i ail wraig oedd Marilyn Monroe (1956–1961).

Roedd yn un o lenorion Americanaidd mwyaf arwyddocaol yr 20g. Cafodd ei ddrama The Crucible (1953) ei hysbrydoli gan yr erlid yn erbyn comiwnyddiaeth gan McCarthy yn y 1950au. Mae'r ddrama wedi ei seilio gan achosion llys Salem yn y 1690au a arweiniodd at lofruddio gwrachod honedig.  Dramau eraill: All My Sons (1947), Death of a Salesman (1949),  a A View from the Bridge (1955, a 1956). Sgwennodd hefyd eiriau ffil o'r enw The Misfits (1961).

Pan oedd Miller o flaen pwyllgor o'r Gyngres yn 1956 gwrthododd enwi aelodau o gylch llenyddol ac fe'i cafwyd yn euog o ddirmyg llys.

Roedd yn annibynnol ei farn hyd at y diwedd. Roedd yn hyglyw ei lais yn erbyn penderfyniad George W. Bush i fynd i ryfel yn Iraq yn 2003.

Llyfryddiaeth

Dramau 
(1936) Honors at Dawn
(1944) The Man Who Had All the Luck
(1947) All My Sons
(1949) Death of a Salesman; addasiad Cymraeg gan Ann a John Owen: Diwedd Dyn Bach
(1953) The Crucible
(1955) A Memory of Two Mondays
(1955) A View from the Bridge
(1964) After the Fall
(1965) Incident at Vichy
(1968) The Price
(1972) The Creation of the World and Other Business
(1977) The Archbishop's Ceiling
(1981) The American Clock
(1982) Elegy For a Lady
(1982) Some Kind of Love Story
(1986) Danger: Memory!: Two Plays (I Can't Remember Anything and Clara)
(1991) The Ride Down Mt. Morgan
(1993) The Last Yankee
(1994) Broken Glass
(1998) Mr. Peters' Connections
(2004) Resurrection Blues
(2004) Finishing the Picture

Sgriptiau ffilm â dolenni allanol
(1961) The Misfits IMDB
(1966) An Enemy of the People IMDB
(1980) Playing for Time IMDB (TV)
(1989) Everybody Wins IMDB

Arall 
Focus
Situation Hopeless (but Not Serious)
The Ryan Interview
The Golden Years
Fame
The Reason Why
Homely Girl, a Life: And Other Stories
The Theater Essays of Arthur Miller
Timebends: A Life

Dramodwyr Americanaidd yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1915
Marwolaethau 2005
Pobl o Ddinas Efrog Newydd
Sgriptwyr ffilm Americanaidd
The Crucible

Drama gan Arthur Miller yw The Crucible (1953).

Er ei bod yn cael ei chyfrif yn un o ddramâu gorau Miller, nid yw cystal â Death of a Salesman yn ôl y rhan fwyaf o'r beirniaid.

Mae'r ddrama yn seiliedig ar ddigwyddiadau a fu yn Salem, Massachusetts ym 1692. Yn y flwyddyn honno dedfrydwyd i farwolaeth a chrogwyd pedwar ar bymtheg o ddynion a menywod a oedd wedi eu cael yn euog o ymarfer gwrachyddiaeth.

Gwnaethpwyd ffilm o'r ddrama gyda Miller yn ysgrifennu'r sgript ugain mlynedd ar ôl cyhoeddi'r ddrama.

Mae John Gwilym Jones wedi gwneud addasiad Cymraeg o'r ddrama, a'i alw yn Y Crochan. Yn fwy diweddar, ysgrifennodd Gareth Miles addasiad Cymraeg ar gais y Theatr Genedlaethol a'i alw Y Pair. Bu'r Pair yn teithio Cymru yn ystod mis Chwefror a Mawrth 2008.

Themâu 
Un o brif themâu The Crucible ydy anoddefiad. Gosodir y ddrama mewn cymuned theocrataidd, lle mae'r eglwys a'r awdurdod gwleidyddol yn un a'r drefn grefyddol ydy'r ffurf lem ar Brotestaniaeth a elwir Piwritaniaeth. O ganlyniad i natur theocrataidd y gymdeithas, mae'r gyfraith foesol a'r gyfraith wladol yn un: materion o ddiddordeb cyhoeddus ydy pechod a statws enaid yr unigolyn. Nid oes lle i gyfeiliorni oddi ar normau cymdeithasol, gan fod unrhyw unigolyn a chanddo fywyd preifat nad yw'n cydymffurfio â'r cyfreithiau moesol sefydledig yn cynrychioli bygythiad, nid yn unig i'r lles cyffredin ond hefyd i reol Duw a'r wir ffydd. Yn Salem, mae popeth a phobun yn eiddo naill ai i Dduw neu i'r Diafol. Nid anghyfreithlon yn unig ydy anghydffurfiaeth, ond gweithgaredd Satanaidd o bosib. Fel y dywed Danforth yn Act III: "A person is either with this court or he must be counted against it." Y ffordd eithaf o orfodi anoddefiad ydy treialon y gwrachod: mae'r llys yn gwarthnodi holl wyredigion cymdeithasol gyda'r cyhuddiad o addoli'r Diafol, ac felly yn dyfarnu eu carthu trwy grogi'n farw i adfer purdeb y gymuned.

Mae camddefnydd grym hefyd yn thema gyffredin yn The Crucible. Mae plot cyfan y ddrama yn dibynnu ar unigolion yn camddefnyddio'u grym: Abigail yn bygythio'r merched i geisio profi bod Mary yn wrach; yr ynadon Danforth a'r Parchedig Parris yn defnyddio tystiolaeth wallus a rhesymu anghyfiawn yn y llys; trigolion Salem yn cyhuddo'u cymdogion o fân bechodau ac ymddygiad anarferol i haeru eu bod yn wrachod, yn aml yn ddial am rywbeth, gan fanteisio ar "ddychryn y Diafol" i setlo hen anghytundebau.

Dramâu 1953
Dramâu Saesneg gan ddramodwyr o'r Unol Daleithiau
Y Cyrff

Roedd Y Cyrff yn fand poblogaidd yn yr 1980au, ac yn un o fandiau mwyaf dylanwadol ac arloesol Cymru. Maen nhw'n dod o Lanrwst, Sir Conwy. Yr aelodau oedd Mark Roberts (llais a gitar), Barry Cawley (gitar), Paul Jones (gitar fas) a Dylan Hughes (drymiau). Pan adawodd Dylan cymerodd Mark Kendall ei le. Mae eu canu yn  bobogaidd yng Nghymru, Lloegr a Llanrwst. Mae eu ymddangosiadau teledu yn cynnwys Stid, Roc Rol Te, Heno Heno Heno. Maen nhw wedi perfformio yn 'Steddfod Llanrwst.

Ar ôl i'r Cyrff chwalu ym 1992, aeth Roberts a Jones ymlaen i chwarae gyda Catatonia.

Gyrfa
Ffurfiwyd y band 'indie' Cymraeg poblogaidd yn Ysgol Dyffryn Conwy, Llanrwst yn ystod yr 80au cynnar.

Bu'r band yn gigio'n gyson ar draws gogledd Cymru a phan ryddhawyd 'Pum Munud' ac 'Yr Haint' yn senglau, tyfodd poblogrwydd y grŵp - a sylw'r cyfryngau Cymraeg. Yna, o dan oruchwyliaeth a chymorth eu hathro Tony Schiavone, llwyddodd yr hogiau i ryddhau casét o'r enw Dan y Cownter a werthodd fel tân. Roedd eu poblogrwydd yn amlwg ac yn ystod 1987 ymunodd y grŵp â label Sain gan ryddhau EP chwe thrac o'r enw Y Testament Newydd.

Yn 1988 gadawodd y drymiwr Dylan Hughes y band er mwyn ymuno â grŵp Yr Anhrefn, ac yn ei le daeth Mark Kendall. Yn ystod yr un flwyddyn rhannodd y band lwyfan gyda The Alarm gan berfformio o flaen 1,500 o bobl ym Mae Colwyn. Penderfynodd y grŵp i ryddhau EP arall o'r enw Y Cyrff, ond y tro hwn o dan eu label eu hunain. Yr EP hwn oedd yn cynnwys y trac 'Cymru, Lloegr a Llanrwst' sydd bellach yn cael ei ystyried yn glasur o anthem.

Daeth y label Ankst yn gartref recordio i'r band yn 1989 a llwyddwyd i boblogeiddio enw'r band y tu allan i ffiniau Cymru. Yn 1991 rhyddhaodd y band eu LP gyntaf Llawenydd Heb Ddiwedd a dderbyniodd ganmoliaeth fawr yng Nghymru a thu hwnt.

Er holl lwyddiant Y Cyrff, gwahanodd y band yn 1992. Rhyddhawyd Mae Ddoe yn Ddoe, sy'n cynnwys goreuon y band o'r 80au hyd nes iddynt wahanu. Wedi hynny, aeth dau aelod o'r Cyrff - Mark Roberts a Paul Jones - ymlaen i brofi enwogrwydd byd-eang gyda Catatonia.

Yn 2005, rhyddhawyd cyfrol adolygol o waith Y Cyrff, sef Atalnod Llawn 1983-9. Cynhaliwyd tair gig i ddathlu'r achlysur yng Nghaerdydd, Llundain ac yn Llanrwst gydag artistiaid megis Kentucky AFC, Alun Tan Lan, Dan Amor a Jen Jeniro yn chwarae caneuon Y Cyrff. Roedd yn ddigwyddiad melys ac eto'n chwerw, gan fod y digwyddiad wedi ei gynnal bron pum mlynedd ers marwolaeth gitarydd Y Cyrff, Barry Cawley.

Disgograffi
 Y Cyrff, 1989
 Llawenydd Heb Ddiwedd, 1991 (Ankst)
 Mae Ddoe Yn Ddoe, 1991

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
ycyrff.co.uk
Y Cyrff Groupie 
Y Cyrff: 'Dan y cownter
Proffil y band gan BBC Cymru

Bandiau Cymraeg
Bandiau Cymreig
Dadsefydliadau 1992
Pobl o Lanrwst
Sefydliadau 1983
Prosiect Wicipop
Heinrich Heine

Bardd Almaenig oedd Christian Johann Heinrich Heine (13 Rhagfyr 1797 – 17 Chwefror 1856).

Detholiad o'i waith 

Auf Flügeln des Gesanges
Gedichte, 1821
Tragödien, nebst einem lyrischen Intermezzo, 1823
Reisebilder, 1826-31
Die Harzreise, 1826
Ideen, das Buch le Grand, 1827
Englische Fragmente, 1827
Buch der Lieder, 1827
Französische Zustände, 1833
Zur Geschichte der neueren schönen Literatur in Deutschland, 1833
Die romantische Schule, 1836
Der Salon, 1836-40
Über Ludwig Börne, 1840
Neue Gedichte, 1844 - Cerddi newydd
Deutschland. Ein Wintermärchen, 1844 - Yr Almaen
Atta Troll. Ein Sommernachtstraum, 1847
Romanzero, 1851
Der Doktor Faust, 1851
Les Dieux en Exil, 1853
Die Harzreise, 1853
Lutezia, 1854
Vermischte Schriften, 1854
Letzte Gedichte und Gedanken, 1869
Sämtliche Werke, 1887-90 (7 Cyf.)
Sämtliche Werke, 1910-20
Sämtliche Werke, 1925-30
Werke und Briefe, 1961-64
Sämtliche Schriften, 1968

Genedigaethau 1797
Marwolaethau 1856
Beirdd Almaeneg
Llenorion Almaenig
Mari Tudur

Merch Harri VII, brenin Lloegr, a brenhines Louis XII, brenin Ffrainc, oedd Mari Tudur (18 Mawrth 1496 – 25 Mehefin 1533).

Wedi marwolaeth Louis yn 1515, priododd Mari â Charles Brandon, Dug 1af Suffolk, ffrind ei frawd Harri VIII, brenin Lloegr.

Plant
Henry Brandon (11 Mawrth 1516 – 1522)
Frances Brandon (16 Gorffennaf 1517 – 20 Tachwedd 1559), gwraig Henry Grey, Dug Suffolk, a mam Boneddiges Jane Grey
Eleanor Brandon (1519 – 27 Medi 1547), gwraig Henry Clifford, 2ail Iarll Cumberland.
Henry Brandon, 1af Iarll Lincoln (c.1523 - Mawrth 1534).

Cyfeiriadau

Breninesau Ffrainc
Genedigaethau 1496
Marwolaethau 1533
Merched y 15fed ganrif
Merched yr 16eg ganrif
Tywysogesau Lloegr
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn 1910

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1910 yn nhref Bae Colwyn, Sir Ddinbych (Sir Conwy heddiw).

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Bae Colwyn – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod ym Mae Colwyn

Bae Colwyn
Bae Colwyn 1910
1910, Bae Colwyn
Bae Colwyn
Hanes Conwy
1910
Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd

Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd yw gŵyl ieuenctid fwyaf Ewrop. Fe'i trefnir gan Urdd Gobaith Cymru a hynny yn ystod yr wythnos sydd yn dechrau gyda Gŵyl y Banc ddiwedd Mai neu ddechrau Mehefin, a hynny yn y Gogledd ac yn y De am yn ail. Mae'n ŵyl uniaith Gymraeg.

Cystadlaethau ym maes canu, llefaru, dawnsio a chanu offerynnau yw canolbwynt yr Eisteddfod, ond mae llawer o bobl ifanc nad ydynt yn cystadlu yn mynd i'r Eisteddfod bob blwyddyn hefyd. Rhaid bod yn aelod o'r Urdd i gystadlu. Rhennir Cymru i nifer o ardaloedd. Goreuon eisteddfodau yr ardaloedd hynny sef eisteddfodau cylch sy'n mynd ymlaen i gystadlu yn yr eisteddfodau sir, ac enillwyr y rheini yn eu tro fydd yn cystadlu yn Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd.

Yn ystod yr Ŵyl, cyflwynir nifer o ddefodau ar brif lwyfan yr Eisteddfod i anrhydeddu enillwyr gan gynnwys enillwyr Y Gadair, Y Goron, Tlws y Cerddor, Medal y Dysgwyr, Y Fedal Gelf a Medal Ddrama Eisteddfod yr Urdd. Hyd 2007, fe gyflwynwyd Y Fedal Lenyddiaeth yn ogystal, ond dilëwyd y gystadleuaeth y flwyddyn honno.

Rhestr Eisteddfodau diweddar
 Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Llanerchaeron 2010
 Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Abertawe a'r Fro 2011
 Eisteddfod Genedlaethol yr Urdd, Eryri 2012

Lleoliadau Eisteddfodau'r Gorffennol

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol cyntaf yr Urdd ym Mhafiliwn Corwen yn 1929.

Cynhelir yr Eisteddfod yn y Gogledd a'r De bob yn ail, ond ym Mae Caerdydd bob pedair mlynedd ers agor Canolfan y Mileniwm.

1930au

1940au

1950au

1960au

1970au

1980au

1990au

2000

2010au

2020au

Cyfeiriadau

Gweler hefyd 
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru

Dolenni allanol
 Urdd Gobaith Cymru

Urdd Gobaith Cymru
Urdd
 
Digwyddiadau blynyddol yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli a'r Cylch 2000

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli a'r Cylch 2000 ym Mharc Arfordir y Mileniwm yn Llanelli rhwng 5 a 12 Awst 2000.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Llanelli

Ffynhonnell

Cyfansoddiadau a Beirniadaethau, Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanelli a'r Cylch 2000,  ISBN 0-9538554-0-6

Llanelli 2000
Llanelli 2000
2000
Hanes Sir Gaerfyrddin
Llanelli
2000 yng Nghymru
Dafydd ap Gwilym

Un o feirdd enwocaf Cymru a ystyrir yn feistr mawr y cywydd a'r canu serch oedd Dafydd ap Gwilym (tua 1320 - tua 1380).  Fe'i cydnabyddir fel un o feirdd pwysicaf Ewrop gyfan yn ei gyfnod. Roedd yn canu yng nghyfnod Beirdd yr Uchelwyr; credir iddo gael ei eni rhywbryd rhwng 1320 - a 1330 ym mhlwyf Llanbadarn Fawr ger Aberystwyth. Meistrolodd y mesur caeth newydd a ddaeth i fri yn y cyfnod hwn sef y cywydd. Credir iddo farw tua 1380 ac iddo gael ei gladdu yn Abaty Ystrad Fflur.

Hanes
Roedd Dafydd o dras uchelwrol. Ei dad oedd Gwilym Gam ap Gwilym ab Einion: ni wyddom ddim amdano, heblaw am y ffaith i'w ewythr, Llywelyn ap Gwilym ab Einion, fod yn gwnstabl yng Nghastell Newydd Emlyn. Bu ei ewythr Eynon, yn swyddog pwysig a thirfeddianwr yng Nghemais yng ngogledd Sir Benfro a chododd fyddin i'r goron Seisnig.

Ei gerddi
Prif destunau ei gerddi oedd natur a serch, a fuasai'n bynciau dieithr i farddoniaeth Gymraeg cyn hynny. Un o'i brif themâu yw'r hyn sy'n rhwystro ei garwriaeth; afon, ffenestr, person arall neu hyd yn oed frân yn crawcian uwch ei ben. Y rhwystr mwyaf oll, yn aml, yw anwadalrwydd ei gariad.

Marwnadau i Ddafydd gan y beirdd
Mae sawl marwnad i Ddafydd ap Gwilym gan ei gyfoeswyr ar glawr. Canodd Iolo Goch farwnad i Ddafydd.

Llyfryddiaeth

Testunau
Thomas Parry (gol.), Gwaith Dafydd ap Gwilym (Caerdydd, 1952). Y casgliad safonol o'i waith. Adargraffiad diweddaraf (2013) 1996: ISBN 9780708313565
Alan Llwyd (gol.), 50 o Gywyddau Dafydd ap Gwilym (Barddas, 1980). Gyda chyflwyniadau a nodiadau.
Dafydd Johnston (gol.), Canu Maswedd yr Oesoedd Canol/Medieval Welsh Erotic Poetry (Caerdydd, 1991). Cyfrol sy'n cynnwys testun 'Cywydd y Gal'.
Gwaith Dafydd ap Gwilym (Cyfres y Fil), blodeugerdd o weithiau (tybiedig) o ganu DapG (gol O. M. Edwards)

Astudiaethau
Ceir nifer o lyfrau ac erthyglau mewn sawl iaith ar waith Dafydd ap Gwilym. Detholiad yn unig a roddir yma.
Rachel Bromwich, Aspects of the poetry of Dafydd ap Gwilym (Caerdydd, 1986)
R. Geraint Gruffydd, Dafydd ap Gwilym (Cyfres Llên y Llenor, 1987)
Helen Fulton, Dafydd ap Gwilym and the European Context (Caerdydd, 1989)
John Rowlands, Dafydd ap Gwilym a Chanu Serch yr Oesau Canol (Caerdydd, 1975)

Gweler hefyd 
 Barddoniaeth Dafydd ab Gwilym (1789)
 Cymdeithas Dafydd ap Gwilym

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Gwefan sy'n cynnwys casgliad o'i gerddi 

 
Beirdd Cymraeg
Beirdd yr Uchelwyr
Genedigaethau'r 1320au
Llenorion Cymreig y 14eg ganrif
Marwolaethau'r 1380au
Pobl o Geredigion
David Garrick

Actor, dramodydd a chynhyrchydd dramâu o Sais a ffrind i Dr Samuel Johnson oedd David Garrick (19 Chwefror 1717 – 20 Ionawr 1779). Cafodd ei eni yn Henffordd.

Prif weithiau
 Lethe: or, Aesop in the Shades (1740)
 The Lying Valet (1741)
 Miss in Her Teens; or, The Medley of Lovers (1747) 
 Lilliput (1756)
 The Male Coquette; or, Seventeen Fifty Seven (1757)
 The Guardian (1759) 
 Harlequin's Invasion (1759)
 The Enchanter; or, Love and Magic (1760)
 The Farmer's Return from London (1762)
 The Clandestine Marriage (1766)
 Neck or Nothing (1766) 
 Cymon (1767)
 Linco's Travels (1767) 
 A Peep Behind the Curtain, or The New Rehearsal (1767)
 The Jubilee (1769)
 The Irish Widow (1772)
 A Christmas Tale (1773) 
 The Meeting of the Company; or, Bayes's Art of Acting (1774) 
 Bon Ton; or, High Life Above Stairs (1775) 
 The Theatrical Candidates (1775) 
 May-Day; or, The Little Gypsy (1775)

Actorion Seisnig
Dramodwyr Saesneg
Dramodwyr Seisnig
Genedigaethau 1717
Llenorion Seisnig y 18fed ganrif
Marwolaethau 1779
Pobl o Swydd Henffordd
Dewi Sant

Dewi Sant (bl. 6g; bu farw yn 589 yn ôl Rhigyfarch) yw nawddsant Cymru. Ni wyddom lawer amdano ond mae'n eitha sicr iddo fyw yng Nghymru a'i fod yn chwarter Cymro o leiaf; yn ôl Rhigyfarch, Non oedd ei fam, a dreisiwyd gan Sant - mab pennaeth Ceredigion. Dethlir Dydd Gŵyl Dewi yn flynyddol ar 1 Mawrth. Nodir yn y Fuchedd Gymraeg Llyfr Ancr Llanddewibrefi (Llyfrgell Bodley, Prifysgol Rhydychen) ei bregeth olaf, lle dywedodd, "Arglwyddi, frodyr a chwiorydd, byddwch lawen a chedwch eich ffydd a'ch cred, a gwnewch y pethau bychain a glywsoch ac a welsoch gennyf i."

Hanes a thraddodiad

Yn ôl un traddodiad, cafodd ei eni yn Henfynyw ger Aberaeron, ond mae traddodiad arall yn cyfeirio at Gapel Non, gerllaw Eglwys Gadeiriol Tyddewi heddiw. Ei fam oedd y santes Non a'i dad oedd Sant (neu Sandde), brenin Ceredigion.

Mae'n eithaf sicr iddo sefydlu ei abaty yn Nhyddewi (yr hen enw oedd Mynyw: Menevia) ac mae cyfeiriad at fynachlog yno mewn llawysgrif Wyddelig o tua'r flwyddyn 800. Enw arall ar y lle yw Glyn Rhosyn, sy'n gamgyfieithiad o'r Lladin vallis rosina sydd, o'i gyfieithu'n gywir, yn golygu cwm corsiog. Mae'n demtasiwn i feddwl am y llecyn fel lle tawel, ond allai hynny ddim fod ymhellach oddi wrth y gwir. Roedd yn groesffordd i deithiau i Iwerddon, Cernyw, Llydaw gan arwain i Rufain a'r dwyrain a'r gogledd. Mae Eglwys Gadeiriol Tyddewi ei hun mewn pant ac yn agos i adfeilion Plas yr Esgob.

Mae bron pob peth a wyddom am Dewi Sant yn tarddu o'r fuchedd a ysgrifennodd Rhigyfarch tua'r flwyddyn 1100. Gelwir y cyfieithiad Cymraeg Canol o'r Lladin wreiddiol Buchedd Dewi Sant.

Gosododd Dewi gyfundrefn lem iawn yn ei fynachlog. Roedd yr oriau gweddïo'n hir, bara a dŵr oedd y bwyd arferol, a'r gwaith yn galed. Rhaid oedd ymrwymo i dlodi hefyd, ond yr oedd pregethu'r efengyl i'r paganiaid yn holl bwysig. Oherwydd ei ffordd o fyw adwaenir Dewi fel "Dewi Ddyfrwr" (Aquaticus), yn ôl un awdur o'r 9g.

Ymhlith y traddodiadau niferus am y sant, dywedir iddo gwrdd â Sant Padrig ar Ynys Dewi, ar arfordir Sir Benfro ger Tyddewi. Traddodiad arall yw i'r tir godi pan yn pregethu i dyrfa enfawr yn Llanddewi Brefi gan nad oedd y dorf yn gallu ei weld na'i glywed ac i golomen eistedd ar ei ysgwydd. Yn ôl Rhigyfarch a llawysgrifau Gwyddelig o'r 9g, bu farw Dewi ar y cyntaf o Fawrth - yn y flwyddyn 589 - a dyma'r dyddiad y dethlir Gŵyl Ddewi bob blwyddyn.

Gweler hefyd
 Baner Dewi Sant
 Capel Dewi (sawl lle)
 Llanddewi (sawl lle)

Cyfeiriadau

 
Cymry'r 6ed ganrif
Cristnogaeth yng Nghymru
Pobl o Sir Benfro
Seintiau Cymru
Teyrnas Dyfed
Anthropoleg

Astudiaeth dyn yw Anthropoleg. Daw'r gair o'r iaith Roeg: ænθrɵˈpɒlədʒi, (anthrōpos), sef 'dyn' (Sa:human) a -λογία, (logia), sef 'astudiaeth' ac a fathwyd gan François Péron pan ddaeth i gysylltiad gyda brodorion Tasmania.

Mae pedair adran i'r wyddoniaeth: anthropoleg diwylliannol, anthropoleg biolegol, anthropoleg ieithyddol, a weithiau cynhwysir archaeoleg. Anthropoleg diwylliannol yw'r astudiaeth o ddiwylliant cymdeithasol cyfoes, anthropoleg biolegol yw'r astudiaeth o esblygiad dyn, anthropoleg ieithyddol yw hanes a datblygiad ieithoedd, ac archaeoleg sef olion materol dyn. Mae'r mwyafrif o'r anthropolegwyr yn cytuno taw dynion yw'r unig rywogaeth i gael diwylliant, tra bod rhai anthropolegwyr yn dweud bod diwylliant elfennol gyda epaod eraill fel tsimpansïaid.

Cyfeiriadau

 
Gwyddorau cymdeithas
Glanmor Williams

Roedd Syr Glanmor Williams (5 Mai 1920 – 25 Chwefror 2005) yn un o brif haneswyr Cymru. Arbenigodd ar hanes Cymru yn y cyfnod modern cynnar.

Bywgraffiad
Cafodd ei eni a'i fagu yn Nowlais, a'i addysgu yn Ysgol Castell Cyfarthfa ac wedyn ym Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth. Bu yn athro hanes am 25 mlynedd ym Mhrifysgol Abertawe.

Llyfryddiaeth
 Wales and the Reformation. (Gwasg Prifysgol Cymru)
 Grym Tafodau
 Owen Glendower
 The Welsh Church from Conquest to Reformation
 Religion, Language and Nationality
 ''Glanmor Williams: A Life

Dolleni allanol
Bachgen bach o Ddowlais: yr Athro Emeritws Syr Glanmor Williams - ysgrif coffa yn Y Traethodydd, Ionawr 2005

Academyddion Cymreig
Genedigaethau 1920
Hanesyddion Cymreig
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 2005
Pobl o Ferthyr Tudful
Victor Hugo

Bardd a nofelydd oedd Victor-Marie Hugo (26 Chwefror 1802 – 22 Mai 1885) a anwyd yn Besançon, Doubs.

Mae'n un o brif lenorion Ffrainc, ac yn awdur toreithiog iawn.

Yn ddyn ifanc roedd Hugo yn edmygydd mawr o waith yr epigramydd o Gymro John Owen. Cyfansoddodd epigram byr sy'n aralleirio un o gerddi John Owen (Imitation d'Owen), a gyhoeddwyd yn y cylchgrawn llenyddol Conservateur littéraire (Ebrill, 1820).

Llyfryddiaeth ddethol

Barddoniaeth 
Un o'r argraffiadau gorau o waith barddonol Hugo yw'r ddwy gyfrol yn y gyfres Bibliothèque de la Pléiade, sy'n cynnwys pob dim a gyhoeddodd, gyda nodiadau helaeth.

Nouvelles Odes (1824)
Odes et Ballades (1826)
Les Orientales (1829)
Les Feuilles d'Automne (1831)
Les Chants du Crépuscule (1835)
Les Voix Intérieures (1837)
Les Rayons et les Ombres (1840)
Les Châtiments (1853)
Les Contemplations (1856)
La Légende des siècles (1859-1883)

Nofelau 
Han d'Islande (1823)
Notre-Dame de Paris (1831)
Les Misérables (1862)
Les Travailleurs de la mer (1866)
Quatre-vingt-treize (1873)

Dramâu 
Cromwell (1827)
Hernani (1830)
Le roi s'amuse (1832)
Lucrèce Borgia (1833)
Marie Tudor (1833)
Ruy Blas (1838)

Cyfeiriadau

Beirdd Ffrengig yn yr iaith Ffrangeg
Dramodwyr Ffrengig yn yr iaith Ffrangeg
Genedigaethau 1802
Llenorion Ffrengig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1885
Nofelwyr Ffrengig yn yr iaith Ffrangeg
Pobl o Besançon
Pobl fu farw ym Mharis
Peter Benenson

Peter Benenson (31 Gorffennaf 1921 – 25 Chwefror 2005) sefydlodd Amnest Rhyngwladol yn 1961 ar ôl darllen erthygl am garcharu dau fyfyriwr ym Mhortiwgal a oedd wedi rhoi llwnc destun i 'Ryddid'.

Ymgyrch blwyddyn oedd ganddo mewn golwg i ddechrau ond fe dyfodd yn fudiad gyda mwy na 1.8 miliwn o aelodau erbyn heddiw

Roedd yn ŵyr i Grigori Benenson, bancwr Rwsieg-Iddewig ac yn fab i Flora a John Solomon.

Ar ôl cael gwersi preifat gan W. H. Auden cafodd ei addysg yn Eton a Phrifysgol Rhydychen. Mor ifanc a 16 mlwydd oed bu'n ymgyrchu yn ei ysgol am gefnogaeth i helpu plant amddifad gweriniaethwyr Rhyfel Cartref Sbaen.

Peidiodd Benenson a bod yn arweinydd Amnest ar ôl i ymchwiliad annibynnol fethu a chadarnhau ei gred fod heddlu cudd Prydeinig yn dod yn aelodau o'r mudiad.

Amnest Rhyngwladol
Cyfreithwyr Seisnig
Cyn-fyfyrwyr Coleg Balliol, Rhydychen
Genedigaethau 1921
Hen Etoniaid
Marwolaethau 2005
Cyfnod y Tuduriaid yng Nghymru

Dechreuodd y cyfnod hwn gyda theyrnasiad Harri Tudur ar goron Lloegr ar ôl iddo ennill Brwydr Bosworth yn 1485, a daeth i ben gyda marwolaeth Elisabeth I yn 1603 a hithau'n ddiblant.

Roedd yn gyfnod cythryblus yn grefyddol gyda Harri VIII o Loegr yn cweryla gyda'r Pab a sefydlu Eglwys Loegr. Fel adwaith yn erbyn y Diwygiad Protestannaidd cafwyd cyfnod o geisio adfer y ffydd Gatholig gan y frenhines Mari I o Loegr. Ceisiodd ei olynydd Elisabeth I ddilyn polisi cymhedrol o oddefgarwch ar y dechrau ond cododd to o Gatholigion milwriaethus. Dyma gyfnod y Gwrthddiwygiad Catholig, cyfnod o erlid pobl fel Rhisiart Gwyn a William Davies. Roedd Owen Lewis, Gruffydd Robert a Morys Clynnog ymysg Cymry Catholigaidd eraill y cyfnod.

Bu erlid ar y Piwritaniaid hefyd, ar bobl fel John Penry.

Dyma gyfnod Deddf Uno 1536 a hefyd diddymu'r mynachlogydd a chyfieithu'r Beibl i'r Gymraeg.

15fed ganrif yng Nghymru
16eg ganrif yng Nghymru
Griffith Jones, Llanddowror

Gweler hefyd Griffith Jones (actor)
Griffith Jones (1683 – 8 Ebrill 1761), a adnabyddir gan amlaf fel Griffith Jones, Llanddowror, oedd sylfaenydd yr Ysgolion Cylchynol Cymreig. O fewn 25 mlynedd gwelwyd agor 3,495 o ysgolion a dysgodd 158,000 sut i ddarllen.

Roedd yn frodor o Ben-Boyr, Sir Gaerfyrddin, a chafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Caerfyrddin a'i ordeinio ym 1708. Ym 1716 cafodd reithoriaeth ym mhentref Llanddowror. Bu'n aelod brwdfrydig o'r Gymdeithas er Taenu Gwybodaeth Gristnogol.

Ym 1731 dechreuodd sefydlu ei ysgolion cylchynol enwog. Addysgid trigolion un ardal am dri mis cyn i'r gwaith symud ymlaen i ardal arall. Fel arfer yn y gaeaf y cynhaliwyd y gwersi pan oedd gan y ffermwyr a'u teuluoedd amser i'w mynychu. Dysgai'r ysgolion blant ac oedolion i ddarllen trwy astudio'r Beibl Cymraeg a thrwy adrodd Catecism Eglwys Loegr. Noddwyd yr ysgolion cylchynol gan Bridget Bevan, merch y dyngarwr, John Vaughan (1633-1772), a'i chysylltiadau ariannog yn Llundain a Chaerfaddon. Ysgrifennai Griffith Jones adroddiadau blynyddol ar gyfer ei noddwyr o dan y teitl, Welsh Piety; ynddynt byddai'r awdur yn adrodd ar gynnydd yr ysgolion ac yn ymbil â'r noddwyr am ragor o arian. Erbyn iddo farw roedd 3,495 o ysgolion wedi'u sefydlu mewn 1,600 o lefydd a Chymru ymysg gwledydd mwyaf llythrennog y byd.

Mae'n werth nodi na fu unrhyw fath o gyfundrefn addysg Gymraeg yng Nghymru cyn hynny ers diddymu'r mynachlogydd.

Llyfryddiaeth 
Gwyn Davies, Griffith Jones, Llanddowror, Athro Cenedl (1984)
Geraint H. Jenkins, Hen filwr dros Grist (1983)
R. T. Jenkins, Griffith Jones, Llanddowror (1930)
D. Ambrose Jones, Griffith Jones, Llanddowror (Hughes a'i Fab, Wrecsam, 1923). 'Cyfres Arweinwyr Cymru' I. Arolwg cynhwysfawr o'i waith a'i fywyd.
E. Wyn James, ‘Griffith Jones (1684–1761) of Llanddowror and His “Striking Experiment in Mass Religious Education” in Wales in the Eighteenth Century’, yn Volksbildung durch Lesestoffe im 18. und 19. Jahrhundert / Educating the People through Reading Material in the 18th and 19th Centuries, gol. Reinhart Siegert (Bremen, Yr Almaen: Edition Lumière, 2012), 275-92. ISBN 978-3-943245-03-5; adargraffwyd yn The Carmarthenshire Antiquary, 56 (2020), 63-73. ISBN 0142-1867. http://orca.cf.ac.uk/137515/

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1683
Marwolaethau 1761
Addysgwyr Cymreig
Cristnogion Cymreig
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Gorky's Zygotic Mynci

Band Seicadelig amlwg o Gaerfyrddin oedd Gorky's Zygotic Mynci a'i ffurfiwyd yn 1991. Roeddent yn ddylanwad sylweddol ar fandiau cyfoes e.e. Radio Luxembourg, Eitha Tal Ffranco, The Coral. Mae cyn aelodau'r grŵp Euros Childs, Richard James a John Lawrence i gyd wedi rhyddhau cerddoriaeth yn unigol. Daeth y band i ben ym mis Mai 2006.

Gyrfa
Yn 1993 rhyddhawyd albwm cyntaf Gorky's Zygotic Mynci, Patio, ar label Ankst, gan gasglu ynghyd holl brif gynnyrch y grŵp o'r cyfnod 1991-1993 ar record 10 modfedd. Roedd hi'n amlwg pa mor dalentog a gwahanol oedd y criw yma o fechgyn ysgol o Freshwater East, ac mae dawn cyfansoddi a thalent offerynnol y grŵp yn agoriad llygaid. Mae Patio yn cynnwys traciau a recordiwyd gan y grŵp i sioe radio Nia Melville, un o gefnogwyr cynnar y grŵp, ac mae eu sŵn ac arddull unigryw yn ymddangos yn llawn ar ganeuon fel 'Diamonds o Monte Carlo'.

Dros gyfnod o dair mlynedd, dau albwm - Tatay (1994) a Bwyd Time (1995) - a chyfres o senglau hynod lwyddiannus ar Ankst, efo Alan Holmes (Fflaps/Ectogram) a Gorwel Owen (Ofn) fel cynhyrchwyr, roedd Gorky's yn un o'r grwpiau mwyaf llwyddiannus ac ysbrydoledig o Gymru ers blynyddoedd.

Roedd senglau fel 'Merched Yn Neud Gwallt Eu Gilydd' (1994), 'The Game of Eyes' (1995), a 'Miss Trudy' (1995), yn llwyddo i ennill gwobrau 'sengl yr wythnos' yn rheolaidd yng nghylchgronnau fel NME a Melody Maker, a gweddnewidiwyd y ddelwedd o gerddoriaeth Gymreig yn llwyr.

O hynny allan roedd Cymru yn cael ei gweld fel diwylliant deinamig ifanc, efo dawn arbennig i greu cerddoriaeth bop seicadelig, gwahanol. Roedd grwpiau fel y Gorky's yn chwarae ar lwyfannau mwyaf Prydain, ac yn arwain y don newydd o gerddoriaeth Gymraeg yng nghanol y 90au.

Yn ystod yr holl sylw hyn, rhyddhaodd y grŵp Bwyd Time, teithio Siapan, a phenderfynu arwyddo gyda chwmni recordiau byd-eang - Mercury - i ryddhau Barafundle yn 1997.

Ar y foment honno, roedd yn ymddangos fod y grŵp ar drothwy enwogrwydd a llwyddiant rhyngwladol.

Ond yn anffodus, roedd problemau gyda'r cwmni recordiau yn golygu bod y grŵp yn cael eu trin fel llai o flaenoriaeth, gan ddechrau disgyn oddi ar y radar.

Ar ddiwedd y 90au, newidiwyd labeli, collwyd eu gitarydd John Lawrence, a rhyddhawyd cyfres o albwmau llawer mwy 'mellow' a llai seicadelic na'u gwaith cynnar, cyn i'r grŵp ddod i ben yn 2003.

Mae catalog y Gorky's yn cael ei ystyried yn un o drysorau mwyaf gwerthfawr ein diwylliant roc, ac mae'r tri prif gyfansoddwr - Euros, John, a Richard James - i gyd wedi rhyddhau albwmau gwych fel artistiaid solo ers i'r grŵp chwalu.

Disgograffi 
 Patio, 1992/1995 (Ankst)
 Tatay, 1994 (Ankst)
 Bwyd Time, 1995 (Ankst) #150
 Barafundle, 1997 (Fontana) #46
 Gorky 5, 1998 (Mercury Records) #67
 Spanish Dance Troupe, 1999 (Mantra) #88
 The Blue Trees, 2000 (Mantra #126
 How I Long to Feel That Summer in My Heart, 2001 (Mantra) #76
 Sleep/Holiday, 2003 (Sanctuary) #132
 20: Singles & EP's, '94-'96, 2003

Dolenni allanol 
  Gorky's Zygotic Mynci
 Proffil ar wefan Radio Cymru
 Proffil y band gan BBC Cymru

Bandiau Cymreig
Dadsefydliadau 2006
Sefydliadau 1991
Prosiect Wicipop
Prifysgol Cymru, Casnewydd

Prifysgol yng Nghasnewydd, Cymru oedd Prifysgol Cymru, Casnewydd (Saesneg: University of Wales, Newport). Fe unodd y Brifysgol gyda Phrifysgol Morgannwg yn 2013 i greu Prifysgol De Cymru.

Hanes
Bu'r brifysgol yn rhan o fyd addysg uwch ers dros 80 mlynydd, ac mae ei wreiddiau yn mynd ymhellach yn ôl na hynny; i’r Athrofa Mecaneg cyntaf a agorwyd yn y dref ym 1841. Ffurfiwyd y sefydliad fel Coleg Addysg Uwch Gwent (Gwent College of Higher Education) gan uniad Coleg Addysg Caerleon (Caerleon College of Education; Coleg Hyfforddiant Sir Fynwy / Monmouthshire Training College gynt), Coleg Celf a Dylunio Casnewydd (Newport College of Art and Design) a Coleg Technoleg Gwent (Gwent College of Technology) ym 1975. Daeth y coleg yn gysylltiedig â athrofa Prifysgol Cymru ym 1992, gan chael ei derbyn fel coleg prifysgol ym 1996. Mabwysiadodd yr enw Coleg Prifysgol Cymru, Casnewydd (Univertisy of Wales College, Newport/UWCN) yn fuan wedi hyn, cyn newid i'r enw Prifysgol Cymru, Casnewydd yn 2002, wedi iddi ennill statws lawn prifysgol.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol Prifysgol Cymru, Casnewydd 

Casnewydd
Casnewydd
Addysg yng Nghasnewydd
Sefydliadau 1975
John Wyndham

Nofelydd Saesneg oedd John Wyndham (10 Gorffennaf 1903 – 11 Mawrth 1969). Fe'i ganwyd yn Knowle ger Birmingham, Lloegr.

Cafodd ei addysg mewn nifer o ysgolion preswyl.

Ffuglen wyddonol yw y rhan fwyaf o'i waith, ac mae i'w waith erbyn heddiw arlliw 
o awyrgylch dosbarth canol Seisnig hen ffasiwn.

Llyfryddiaeth
 Planet Plane (1935)
 The Secret People (1950)
 The Day of the Triffids (1951)
 The Kraken Wakes (1953)
 The Chrysalids (1955)
 The Outward Urge (1959)
 The Midwich Cuckoos (1957)
 Trouble with Lichen (1960)
 Chocky (1968)

Genedigaethau 1903
Marwolaethau 1969
Llenorion ffuglen wyddonol Seisnig
Pobl o Birmingham
Cristian VII, brenin Denmarc

Roedd Cristian VII (29 Ionawr 1749 – 13 Mawrth 1808) yn Frenin Denmarc a Norwy rhwng 14 Ionawr 1766 a 13 Mawrth 1808.

Ei wraig oedd y Dywysoges Caroline Matilda, merch Frederic, Tywysog Cymru a chwaer y brenin Siôr III, brenin y Deyrnas Unedig.

Plant 
Y brenin Frederic VI, Brenin Denmarc.

Brenhinoedd Norwy
Brenhinoedd a breninesau Denmarc
Christian VII
Christian VII
Teyrnoedd y 18fed ganrif
Teyrnoedd y 19eg ganrif
Alice Thomas Ellis

Nofelydd yn yr iaith Saesneg oedd Alice Thomas Ellis neu Anna Haycraft (9 Medi 1932 – 8 Mawrth 2005).

Llyfryddiaeth
The Sin Eater
The Birds of the Air
The Clothes in the Wardrobe
Unexplained Laughter
A Welsh Childhood

Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Genedigaethau 1932
Marwolaethau 2005
Nofelwyr Saesneg
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Charlotte Brontë

Nofelydd yn yr iaith Saesneg oedd Charlotte Brontë (21 Ebrill 1816 – 31 Mawrth 1855).

Chwaer Emily Brontë ac Anne Brontë oedd Charlotte.

Llyfryddiaeth 
 Jane Eyre (1847)
 Shirley (1849)
 Villette (1853)
 The Professor (1857)

Genedigaethau 1816
Llenorion Seisnig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1855
Merched y 19eg ganrif
Nofelwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Pobl fu farw o dwbercwlosis
Pobl o Swydd Efrog
Y Gamp Lawn (rygbi)

Ystyr Y Gamp Lawn ym myd rygbi'r undeb, yw'r gamp o ennill yn erbyn pob tîm arall, mewn un tymor, ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad neu Pencampwriaeth y Pum Gwlad yn 1999 a chynt.

Enillwyr y Gamp Lawn - Pencampwriaeth y Pedair Gwlad 1883–1909

Enillwyr y Gamp Lawn - Pencampwriaeth y Pum Gwlad 1910–1999

Enillwyr y Gamp Lawn - Pencampwriaeth y Chwe Gwlad 2000–Heddiw

Gweler hefyd
System pwyntiau bonws rygbi'r undeb

 Camp Lawn
 Camp Lawn
Cystadlaethau chwaraeon
Termau rygbi
Pencampwriaeth y Chwe Gwlad

Pencampwriaeth flynyddol rhwng timau rygbi'r undeb yr Alban, Cymru, yr Eidal, Ffrainc, Iwerddon a Lloegr yw Pencampwriaeth y Chwe Gwlad (Saesneg: Six Nations Championship, Ffrangeg: Tournoi des six nations, Gwyddeleg: Comórtas na Sé Náisiún, Eidaleg: Torneo delle sei nazioni, Gaeleg: Na Sia Nàiseanan).

Y Chwe Gwlad yw olynydd Pencampwriaeth Rygbi'r Pedair Gwlad (1883-1909 a 1932-39) rhwng yr Alban, Cymru, Iwerddon a Lloegr ddaeth yn Bencampwriaeth y Pum Gwlad wedi i Ffrainc ymuno (1910–31 a 1947–99). Ychwanegiad Yr Eidal yn 2000 arweiniodd at ffurfio'r Chwe Gwlad.

Iwerddon yw'r pencampwyr presennol ar ôl cipio'r Bencampwriaeth yn 2015.

Lloegr a Chymru sydd â'r record am y nifer fwyaf o Bencampwriaethau y Pedair, Pum a Chwe Gwlad gyda 26 pencampwriaeth yr un, er mae Cymru wedi rhannu'r Bencampwriaeth ar 12 achlysur arall tra bod lloegr wedi rhannu 10 Pencampwriaeth ychwanegol.

Canlyniadau

Pencampwriaeth y Pedair Gwlad (1883-1909)

Pencampwriaeth y Pum Gwlad (1910–1931)

Pedair Gwlad (1932–1939)

Pum Gwlad (1940–1999)

Pencampwriaeth y Chwe Gwlad (2000–presennol)

Gweler hefyd
 Pencampwriaeth y Chwe Gwlad
 Pencampwriaethau Rhyngwladol Rugby Europe
 Pencampwriaeth Rygbi yr Americas
System pwyntiau bonws rygbi'r undeb

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 /  /  Gwefan swyddogol

 
Pencampwriaethau rygbi'r undeb
Sefydliadau 1883
Ynys Môn (etholaeth seneddol)

Etholaethau seneddol yw Ynys Môn, sy'n danfon un cynrychiolydd o'r etholaeth i Senedd San Steffan. Yr Aelod Seneddol cyfredol yw .

Dewiswyd Megan Lloyd George i sefyll yn etholiad cyffredinol 1929 yn dilyn cryn ddylawad gan ei rhieni ar y dewis. Cafodd 13,181 pleidlais gyda mwyafrif o 5,618 yn erbyn yr ymgeisydd Llafur, William Edwards. Hi oedd y ddynes gyntaf i'w hethol yn Aelod Seneddol dros etholaeth Gymreig. Ni safodd Llafur yn etholiad 1931 ac fe gadwodd Megan y sedd (fel y gwnaeth yn 1935) er i Lafur ymladd y sedd y flwyddyn honno.

Ynys Môn yw'r unig etholaeth yng Nghymru i gael ei chynyrchioli yn San Steffan gan bedair plaid wahanol yn ystod yr 20g. Daliodd Megan Lloyd George y sedd dros y Rhyddfrydwyr o 1929 hyd 1951, yna trechwyd hi gan Cledwyn Hughes dros y Blaid Lafur o 1951 hyd 1979; enillodd Keith Best y sedd dros y Ceidwadwyr o 1979 hyd 1987 a Ieuan Wyn Jones dros Blaid Cymru o 1987 hyd 2001.

Mae gan etholaeth Ynys Môn ar gyfer y Cynulliad yr un ffiniau daearyddol.

Aelodau Seneddol

1542 - 1831

ASau ers 1832

Etholiadau

Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Etholiadau yn y 1980au

Etholiadau yn y 1970au

Etholiadau yn y 1960au

Etholiadau yn y 1950au

Etholiadau yn y 1940au

Etholiadau yn y 1930au

Etholiadau yn y 1920au

Etholiadau yn y 1910au

Etholiadau yn y 1900au
Mewn is-rtholiad ym 1907, ail etholwyd Ellis Jones Ellis-Griffith heb wrthwynebiad.

Etholiadau yn y 1890au

Etholiadau yn y 1880au

Yn etholiad 1885 collodd Biwmares ei hawl i ethol aelod i San Steffan ac unwyd y cyfan o Sir Fôn i etholaeth unigol

Etholiadau yn y 1870au

Etholiadau yn y 1860au

Etholiadau yn y 1850au

Etholiadau yn y 1840au

Etholiadau yn y 1830au

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Ynys Môn
Ynys Môn (etholaeth Cynulliad)

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Ynys Môn
Ceredigion

Erthygl am Geredigion, un o siroedd Cymru, yw hon. Am y deyrnas ganoloesol gweler Teyrnas Ceredigion. Gweler hefyd Ceredigion (gwahaniaethu).

Sir wledig yng ngorllewin Cymru yw Ceredigion. Mae ganddi boblogaeth o 72,884, a 52% ohonynt yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2001). Ei phrif drefi yw Aberystwyth, Aberteifi, Llanbedr Pont Steffan, Llandysul, Tregaron ac Aberaeron. O ran llywodraeth leol, gweinyddir Ceredigion gan Cyngor Sir Ceredigion a rhennir y sir yn 51 Cyngor Cymuned a Thref.

Trefi a phrif bentrefi
Tref Aberaeron, Aberarth, Aberporth, Tref Aberteifi, Tref Aberystwyth, Beulah, Blaenanerch, Blaenpennal, Blaenporth, Blaenrheidol, Bow Street, Y Borth, Bwlchllan, Bwlchyfadfa, Capel Bangor, Capel Cynnon, Capel Dewi, Capel Seion, Tref Ceinewydd, Ceulanmaesmawr, Ciliau Aeron, Dole, Dyffryn Aeron, Dyffryn Arth, Eglwysfach, Y Faenor, Ffostrasol, Ffwrnais, Glandyfi, Llanfihangel Genau'r Glyn, Henfynyw, Llanarth, Llanbadarn Fawr, Tref Llanbedr Pont Steffan, Llancynfelyn, Llanddewi Brefi, Llandyfriog, Llandysiliogogo, Llandysul, Llanfair Clydogau, Llanfarian, Llanfihangel Ystrad, Llangeitho, Llangoedmor, Llangrannog, Llangwyryfon, Llangybi, Llanilar, Llanrhystud, Llansanffraid, Llanwenog, Llanwnnen, Lledrod, Melindwr, Nantcwnlle, Penbryn, Penrhyn-coch, Plwmp, Pontarfynach, Pontsaeson, Pontsian, Post-bach, Post-mawr, Rhydowen, Talgarreg, Talybont, Tirymynach, Trawscoed, Trefeurig, Tref Tregaron, Troedyraur, Waunfawr, Y Ferwig, Ysbyty Ystwyth, Ystrad Fflur ac Ystrad Meurig.

Cymunedau

Cestyll 
Castell Aberteifi
Castell Aberystwyth
Castell Cilgerran
Castell Newydd Emlyn

Eisteddfodau

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yng Ngheredigion ym 1976 a 1992. Am wybodaeth bellach gweler:
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Ceredigion 1976
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberystwyth 1992

Eisteddfod yr Urdd 2010
Yn 2010, daeth eisteddfod blynyddol Urdd Gobaith Cymru i Geredigion.  Dyma'r tro gyntaf i hyn ddigwydd ers eisteddfod Llanbedr Pont Steffan yn 1999.

Gweler hefyd
Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan 'Gorau Ceredigion'
Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr Teifi
Arfordir Ceredigion1992, llyfr
Ceredigion (etholaeth seneddol)
Ceredigion (etholaeth Cynulliad)
Teyrnas Ceredigion

Dolenni allanol
 Cyngor Sir Ceredigion



Awdurdodau unedol Cymru
Rygbi

Gall rygbi gyfeirio at nifer o gemau tebyg ond gyda gwahanol reolau: Rygbi'r Undeb,  Rygbi'r Gynghrair ac amrywaidau fel Rygbi saith bob ochr a Rygbi cyffwrdd.

Mae gemau tebyg i'r hyn a elwir yn rygbi heddiw wedi bod yn cael eu chwarae ers canrifoedd; er enghraifft episkuros (Groeg: επίσκυρος) yng Ngroeg yr Henfyd, a cnapan yng Nghymru yn y Canol Oesoedd. Daw'r enw "rygbi" o enw Ysgol Rugby yn Lloegr.

Y gystadleuaeth bwysicaf yn Ewrop o ran Rygbi'r Undeb ydy Pencampwriaeth y Chwe Gwlad.

Tan 1870 roedd Rygbi  yn cael ei chwarae hefo pêl bron yn grwn.

Gweler hefyd

 Cwpan Rygbi'r Byd
 Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru
 Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Iwerddon
 Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol yr Alban
 Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Ffrainc
 Tîm rygbi undeb cenedlaethol Seland Newydd
 Y Gamp Lawn - Rygbi
 Pencampwriaeth y Chwe Gwlad
 Pencampwriaeth y Pum Gwlad
 Carwyn James
 Rhestr o chwaraewyr rygbi yn ôl gwlad
 Rhestr o dimau clwb rygbi'r undeb yng Nghymru
 Cynghrair Celtaidd
 Cwpan Heineken
 Cwpan Eingl-Gymreig

 
Chwaraeon peli
Chwaraeon tîm

ru:Регби
sk:Ragby