alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Elisabeth Inglis-Jones

Nofelwraig a bywgraffydd oedd Elisabeth Inglis-Jones (Ionawr 1900 – 1994). Fe'i ganwyd yn Llundain ond fe'i magwyd ger Llanbedr Pont Steffan.

Ailgyhoeddwyd ei chyfrol Crumbling Pageant yn 2015.

Bywgraffiad
Cafodd ei geni yn Llundain yn 1900, a'i magu ym mhentref Derry Ormond, Ceredigion. Bu'r teulu yn byw ar Ystad Derry Ormond a fu yn nwylo'r teulu ers 1783 ond fe'i dymchwelwyd yn 1953. Yn 1937 symudodd yn ôl i Lundain. Roedd yn byw yn Camberley, Surrey pan oedd yn ei hwythdegau.

Gweithiau
Starved Fields (1929)
Crumbling Pageant (1932)
Pay thy Pleasure (1939)
The Loving Heart (1941)
Lightly He Journeyed (1946)
Aunt Albinia (1948)
Peacocks in Paradise (1950)
The Story of Wales (1955)
The Great Maria (1959)

Cyfeiriadau

Cymry Llundain
Genedigaethau 1900
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Nofelwyr Cymreig
Nofelwyr Saesneg
Marwolaethau 1994
Merched yr 20fed ganrif
Trosedd yn erbyn dynoliaeth

Term o fewn cyfraith ryngwladol ydy trosedd yn erbyn dynoliaeth sydd yn cyfeirio at erledigaeth neu unrhyw erchyllterau ar raddfa eang yn erbyn grŵp o bobl, sef y trosedd gwaethaf. Cafodd ei ddifinio gan Siartr Awst 1945 y Tribiwnlys Milwrol Rhyngwladol, pedd yn sail i Brofion Nuremberg, fel:
llofruddiaeth, difodiad, caethiwed, alltudiaeth, a gweithredoedd creulon eraill a wneir yn erbyn unrhyw boblogaeth sifiliol cyn neu yn ystod y rhyfel, neu erledigaethau am resymau gwleidyddol, hiliol, neu grefyddol

Gweler hefyd 
 Glanhau ethnig
 Hil-laddiad
 Llofruddiaeth dorfol
 Trosedd rhyfel
 Trosedd rhyngwladol

Cyfeiriadau 

 
Camdriniaethau hawliau dynol
Cyfraith droseddol ryngwladol
John Richard Williams (J.R. Tryfanwy)

Bardd oedd John Richard Williams (29 Medi 1867 – 19 Mawrth 1924) , neu J.R. Tryfanwy neu Tryfanwy, a aned yn Rhostryfan, Sir Gaernarfon (Gwynedd heddiw).

Ei fywyd
Roedd Tryfanwy'n fab i Owen a Mary Williams, y ddau o Lŷn yn wreiddiol. Fe'i magwyd yn Tan y Manod, y cartref teuluol, ym mhentref chwarel Rhostryfan.

Yn gynnar yn ei fywyd cafodd anffawd ac aeth yn fyddar a dall. Symudodd o Rostryfan i fyw ym Mhorthmadog lle daeth i adnabod y bardd Eifion Wyn a mwynhau ei gyfeillgarwch.

Ei waith
Roedd Tryfanwy yn fardd telynegol oedd yn bur boblogaidd yn ei ddydd. Cyhoeddodd ddwy gyfrol o gerddi, sef Lloffion yr Amddifad (1892) ac Ar Fin y Traeth (1910). Canai ar bynciau nodweddiadol o'i gyfnod, yn cynnwys cerddi serch a natur. Rhamantaidd a phruddglwyfus yw ei awen. Brithir nifer o'i gerddi â delweddau deniadol o'i fro a mynyddoedd, llynnoedd a thraethau Llŷn, Arfon a Meirionnydd.

Llyfryddiaeth

Lloffion yr Amddifad (1892)
Ar Fin y Traeth (Cwmni y Cyhoeddwyr Cymreig, Caernarfon, 1910)

Beirdd Cymraeg
Genedigaethau 1867
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1924
Pobl o Arfon
Eliseus Williams (Eifion Wyn)

Bardd oedd Eliseus Williams, enw barddol Eifion Wyn (2 Mai 1867 – 13 Hydref 1926), a aned ym Mhorthmadog yn yr hen Sir Gaernarfon (Gwynedd heddiw).

Hanes
Ganwyd Eifion Wyn yn y Garth, Porthmadog. Brodorion o Chwilog oedd ei rieni.

Er na chafodd lawer o fanteision addysg ei hun llwyddodd i fod yn athro a gwasanaethodd ym Mhorthmadog ac wedyn ym Mhentrefoelas. Yn ogystal roedd yn glerc ar hyd ei oes i Gwmni Llechi Gogledd Cymru.

Dioddefai byliau tost o afiechyd ar hyd ei oes. Cafodd ei gladdu yn ymyl ei rieni a'i chwaer ym mynwent Chwilog.

Barddoniaeth
Roedd yn fardd cynhyrchiol a phoblogaidd. Un o'i gyfeillion oedd y bardd dall J.R. Tryfanwy, o Rostryfan. Cafodd ei farddoniaeth ddylanwad mawr yn ei gyfnod ac fe'i ystyrid gan lawer yn un o feirdd gorau'r oes. Gwelir ei waith ar ei orau yn y cyfrolau Telynegion Maes a Môr (1906) a Caniadau'r Allt (1927). Roedd yn emynydd yn ogystal ac erys rhai o'i emynau'n boblogaidd.

Llyfryddiaeth

Gwaith Eifion Wyn
Ieuenctid y Dydd (1894)
Y Bugail (c. 1900)
Telynegion Maes a Môr (1906)
Caniadau'r Allt (1927)
O Drum i Draeth (1929)

Astudiaethau
Peredur Wyn Williams, Cofiant Eifion Wyn (1980). Cofiant iddo gan ei fab.

Beirdd Cymraeg
Emynwyr Cymraeg
Genedigaethau 1867
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1926
Pobl o Eifionydd
Rhostryfan

Pentref bach ar wasgar hyd lethrau Moel Tryfan yw Rhostryfan () , tua 4 milltir i'r de o Gaernarfon, Gwynedd, yng ngogledd Cymru.

Fymryn i'r de o'r pentref gwelir gweddillion grŵp o Gytiau Gwyddelod (tai crwn cynhanesyddol).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Enwogion
 Owen Wynne Jones (Glasynys). Roedd y bardd a llenor yn frodor o Rostryfan. Cafodd ei eni yn Nhy'n y Ffrwd.
 John Richard Williams (J.R. Tryfanwy). Un arall o enwogion Rhostryfan yw'r bardd dall 'Tryfanwy', a aned yno ym 1867.

Pentrefi Gwynedd
Cytiau Gwyddelod

Cytiau Gwyddelod yw'r enw Cymraeg traddodiadol am y cytiau crwn cynhanesyddol sydd i'w gweld yma ac acw ar fryniau Cymru.

Mae'r enw yn gamarweiniol am nad oes unrhyw gysylltiad hanesyddol rhyngddynt â'r Gwyddelod yn benodol. Ar adegau yn y gorffennol ymsefydlai llwythi Gwyddelig yng ngorllewin Cymru o bryd i'w gilydd, a diau fod y cof am hynny'n esbonio'r enw poblogaidd ar yr olion archaeolegol hyn.

Mae'r cytiau fel rheol yn perthyn i Oes yr Efydd, Oes yr Haearn neu'r cyfnod Rhufeinig. Mae cannoedd o enghreifftiau i'w gweld yn y caeau a'r bryniau, yn arbennig yng ngorllewin Cymru, o Ynys Môn i Sir Benfro.

Un o'r enghreifftiau mwyaf adnabyddus yw'r cytiau ar Fynydd Twr ger Caergybi, a elwir hefyd yn Gytiau Tŷ Mawr.

Terminoleg
 Cwt crwn (lluosog: cytiau crynion); (Saesneg: circular hut)
 Cylch cytiau (neu Cytiau'r Gwyddelod); (lluosog: cylchoedd cytiau); (Saesneg: hut circle)
 Clwstwr cytiau (lluosog:clystyrau cytiau); (Saesneg: hut group)
 Anheddiad cytiau (lluosog: aneddiadau cytiau); (Saesneg: hut settlement)
 Cylch cytiau caeedig ac aneddog (Saesneg: Enclosed Hut Circle Settlement)
 Cylch cytiau caeedig (lluosog: cylchoedd cytiau caeedig); (Saesneg: enclosed hut circle)

Cyfeiriadau

Archaeoleg Cymru
Oes yr Efydd yng Nghymru
Oes yr Haearn yng Nghymru
Safleoedd archaeolegol Cymru
Chwilog

Mae Chwilog () yn bentref bach yng ngorllewin Eifionydd, yng Ngwynedd, rhwng Pwllheli a Llanystumdwy. Saif ar lan Afon Wen, sy'n rhedeg i Fae Tremadog filltir islaw'r pentref. Mae'n rhan o gymuned Llanystumdwy.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Agorwyd Ysgol Gynradd Chwilog yn 1908 gan Mrs Margaret Lloyd George, gwraig y gwleidydd enwog David Lloyd George.

Enwogion 
 John Thomas (Siôn Wyn o Eifion), bardd ac emynydd
 Brodorion o Chwilog oedd rhieni'r bardd Eifion Wyn. Cafodd ei gladdu ym mynwent eglwys Chwilog wrth ymyl bedd ei chwaer.
 Ceir bedd yr hynafiaethydd John Jones (Myrddin Fardd) ym mynwent yr eglwys hefyd. Er iddo gael ei eni yn Llangïan, symudodd i fyw a gweithio yn Chwilog pan yn ifanc.

Gweler hefyd
Llynnoedd Annwn

Cyfeiriadau

Llanystumdwy
Pentrefi Gwynedd
Pentrefoelas

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Pentrefoelas. Saif yn ne-ddwyrain y sir ar gyffordd yr A5 a'r B5113, 7 milltir i'r de-ddwyrain o Lanrwst a hanner ffordd rhwng Cerrig-y-drudion a Betws-y-Coed. Mae'n gorwedd yn ardal Uwch Aled a bu'n rhan o'r hen Sir Ddinbych gynt. Yr enw gwreiddiol ar y lle oedd Pentre Fidwn.

Hanes
Mae'r maen arysgrifiedig cynnar (gweler isod) a ddarganfuwyd wrth adeiladu'r A5 yn profi fod Pentrefoelas yn drigfan yn yr Oesoedd Canol cynnar. Plas Foel Las, i'r gogledd o'r pentref, oedd plas teuluol y Wynniaid.

Mae'r eglwys (dienw) yn bur gynnar ond cafodd ei hadnewyddu'n sylweddol yn y 19g. Ar ei muriau gwelir cofeb i John Griffith (m. 1794) o Gefn Amwlch, a honnai fod yn un o ddigynyddion Rhys ap Tewdwr, Tywysog Deheubarth. Ond diddordeb pennaf yr eglwys yw'r beddfaen ag arno arysgrifen Ladin, sy'n dyddio o'r 5g neu'r 6g.

Ger Pentrefoelas, darganfuwyd carreg gydag arysgrif Lladin arni sy'n diolch am rodd gan y tywysog Llywelyn Fawr i Abaty Aberconwy. Ar y garreg ceir y geiriau Lladin Cymreig hyn:

Ed vidh LN DI env aLevone Fortitudine Brachii mesure Leveline princeps Northvallie
"Daw'r enw 'Llewelin' o 'llew' ac o nerth 'elin', O Llywelyn, tywysog Gogledd Cymru!"

Daearyddiaeth
Llifa Afon Merddwr i lawr y dyffryn ger y pentref gan lifo dan bont ar y B5113 ac ymuno ag Afon Conwy tua milltir yn is i lawr o Bentrefoelas.

Ychydig yn uwch i fyny'r dyffryn o Bentrefoelas ceir Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig a adnabyddir fel Corsydd Nug a Merddwr.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Pobl o Bentrefoelas
 John Thomas (1742-1814), bardd
 Eifion Wyn - treuliodd y bardd o Borthmadog gyfnod fel athro ysgol yn y pentref.

Oriel

Cyfeiriadau

Cymunedau Conwy
 
Pentrefi Conwy
Llyn Kaindy

Mae Llyn Kaindy yn llyn yn ne-ddwyrain Casachstan.

Kaindy
Llyn Conwy

Llyn Conwy yw tarddle Afon Conwy, yn sir Conwy, gogledd Cymru. Cyfeirnod AO: SH780462.

Mae'r llyn, sydd o siâp crwn anwastad, yn gorwedd tua 1,550' i fyny ar ymyl ogleddol y Migneint. Mae'n gorwedd mewn pant mawr agored. Mae'r tir o gwmpas yn fawnog a chreigiog gyda phlanhigion grug ac eithin yn dominyddu.

Rhed Afon Conwy ifanc allan o ben deheuol y llyn. Er ei fod yn llyn naturiol mae'n gronfa dŵr bellach. Mae'n boblogaidd gan bysgotwyr plu.

Y mynediad hawsaf iddo yw o lôn y B4407, sy'n rhedeg rhwng yr A5 ger Pentrefoelas a Ffestiniog, ger Blaenau Ffestiniog.

Hanes cysylltiedig a'r llyn
Nythfa hir-hoedlog i wylanod penddu Larus ridibundus.

Llyn Konwy o leia dhwy vhildir o Gwmpas. Ymma y mae Ynys y Gwylanod penne dyon. [Llyn Conwy o leiaf ddwy filltir o’i gwmpas. Yma y mae Ynys y Gwylanod Pennau Duon]

Mae’r drefedigaeth hon yno o hyd a’r unig un yn sir Gaernarfon of any size

Cyfeiriadau 

Bro Machno
Conwy
Conwy
Ysbyty Ifan
Ynys Gored Goch

Mae Ynys Gored Goch yn ynys fechan yn Afon Menai, rhwng Pont Britannia a Phont Y Borth, yng ngogledd Cymru. Mae'r ynys yn rhan o blwyf Llanfairpwllgwyngyll, ar Ynys Môn.

Am ei bod mor isel mae hi wastad mewn perygl o gael ei gorlifo gan y llanw uchel (fel mae'r llun yn dangos).

Mae'n cael ei henwi yn ôl yr hen gored a ddefnyddid yn yr Oesoedd Canol i ddal pysgod y môr.

Heb fod ymhell ohoni mae Pwll Ceris ac Ynys Welltog.

Afon Menai
Llanfair Pwllgwyngyll
Gored Goch
Keith Rowlands

Chwaraewr rygbi'r undeb oedd Keith Rowlands (7 Chwefror 1936 – 18 Tachwedd 2006).

Genedigaethau 1936
Marwolaethau 2006
Pobl addysgwyd yn Ysgol Ramadeg y Bont-faen
Chwaraewyr rygbi'r undeb Cymreig
Chwaraewyr undeb rygbi rhyngwladol Cymru
Calsiwm

Mae calsiwm yn elfen gemegol yn y tabl cyfnodol sydd â'r symbol Ca a'r rhif atomig 20. Mae ganddo fàs atomig o 40.078. Mae Calsiwm yn fetel daear alcalïaidd meddal llwyd a'r metal bumed fwyaf digonol yng nghramen y ddaear. Mae'n angenrheidiol ar gyfer organebau byw, yn arbennig mewn ffisioleg celloedd, ac y metel mwyaf cyffredin mewn nifer o anifeiliaid. Gellir defnyddio Calsiwm fel rhydwythydd pan yn echdynnu Thoriwm, Sirconiwm a Wraniwm.

 
Elfennau cemegol
Metelau daear alcalïaidd
Thomas Mardy Rees

Awdur a phregethwr oedd Thomas Mardy Rees (1871 – 2 Mai 1953). Roedd yn frodor o Gastell-nedd, Morgannwg, yn ne Cymru. Roedd yn weinidog gyda'r Annibynwyr.

Wedi gadael yr ysgol, gyda'i dad yng nglofa'r Fforest Fforchdwm ac yna Melin-cwrt a'r Maerdy yn y Rhondda Fach. Yn y Maerdy, achubwyd ef, ei dad a'i frawd John wedi tanchwa ym mhwll rhif 2 ar 23 Rhagfyr 1885.

Ysgrifennai yn Gymraeg ac yn Saesneg ar hanes Anghydffurfiaeth a'r Crynwyr, hanes celf yng Nghymru a llyfrau poblogaidd ar hanes Cymru. Cyhoeddodd yn ogystal gyfrol o straeon byrion doniol Cymraeg am fywyd glowyr y De, Difyrwch Gwyr Morgannwg (sic).

Llyfryddiaeth ddethol
Welsh Painters, Engravers, Sculptors (1527-1911) (Caernarfon, 1912)
Ystoriau Difyr
Mynychdai Cymru
Difyrwch Gwyr Morgannwg (Caernarfon, d.d.=tua 1920)
A History of the Quakers in Wales and their emigration to North America (Caerfyrddin, 1925)

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1871
Hanesyddion Cymreig
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1953
Pobl o Gastell-nedd Port Talbot
Ysgolheigion Cymreig
Munro

Munro yw'r enw a roddir ar gopa sydd fwy na 914.4 metr (3,000') uwchben lefel y môr yn yr Alban. Cawsant eu henwi felly ar ôl i'r mynyddwr Syr Hugh Munro (1856 - 1919) wneud arolwg o fynyddoedd mawr yr Alban a chyhoeddi rhestr o'r copaon unigol uchaf (dros 3,000') ar ffurf tablau, wedi'u rhannu'n ardaloedd neu adrannau, yn ei lyfr Munro's Tables (1891).

Uchelgais sawl mynyddwr ers hynny yw dringo i gopa pob un o'r 284 o gopaon sydd ar restr Munro (ddiwygiedig yn 1997); gelwir y sawl sy'n ceisio cyflawni'r gamp honno'n "Munrówr" ("Munroist" yn Saesneg). Y Munro enwocaf yng ngwledydd Prydain ydyw Ben Nevis.

Y Rhestrau cydnabyddiedig

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)
Rhestr Copaon yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau
Ben Nevis

Ben Nevis (Gaeleg yr Alban Beinn Nibheis: 1344m) yw'r mynydd uchaf yn Y Deyrnas Unedig (Munro) ac Ynysoedd Prydain i gyd; nid oes ganddo felly fam-fynydd. Mae yn ardal Lochaber ger Fort William yn Ucheldiroedd yr Alban; .

Ystyr yr enw Gaeleg yw naill ai "Mynydd Cuchog" neu "Mynydd y Cymylau", "Mynydd y Nefoedd", gan ei fod mor uchel. Mae'n un o wyth copa yn yr Alban sydd dros 4,000'. Mae crib yn cysylltu Ben Nevis â'i gymydog Carn Mòr Dearg.

Mae "Ben" yn boblogaidd iawn gan ymwelwyr (mae tua 100,000 yn cerdded i'r copa bob blwyddyn) ac mae hyn wedi creu problemau amgylcheddol wrth i lwybrau gael eu herydu a phobl gadael sbwriel ar eu holau.

Y llwybr hawsaf yw "Llwybr y Twristiaid", sy'n hir ond hawdd i gerddwyr. Ond ceir sawl llwybr mwy anturus ac mae clogwyni'r gogledd yn enwog am eu dringfeydd caled, yn arbennig yn y gaeaf a'r gwanwyn pan fo'r rhew yn galed.

Am fap yn dangos lleoliad Ben Nevis, gweler Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros) (Adran 4). Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Yn 2004 cyhoeddodd y cylchgrawn mynydda "Trail" gyfarwyddiadau anghywir a pheryglus sut i fynd i lawr o'r copa.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr copaon yr Alban dros 610 metr
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map 

Mynyddoedd y Grampians
Copaon Marilyn
Copaon Munro
Rhif atomig

Mewn Cemeg a Ffiseg, y rhif atomig (Z) yw nifer y protonau a ddarganfyddir yng nghnewyllyn yr atom. Mewn atom sydd â gwefr niwtral, mae nifer yr electronau o amglych y niwclews yn hafal i'r rhif atomig.

Yn wreiddiol, roedd y rhif yn dangos safle'r elfen yn y tabl cyfnodol yn unig. Pan drefnodd Dmitri Mendeleev yr elfennau cemegol hysbys yn grwpiau yn ôl eu tebygrwydd cemegol, gwelodd bod trefnu'r elfennau yn ôl eu màs atomig yn gadael rhai yn anghymharus. Wrth roi'r elfennau mewn trefn a oedd yn ffitio'u priodweddau cemegol agosaf, eu rhifau yn y tabl oedd eu rhifau atomig. Roedd y rhif yma bron ar gyfartaledd gyda màs yr atom ond hefyd yn adlewyrchu rhyw briodwedd arall.

Esboniwyd yr anomaliau yn y gyfres hon yn 1913 gan Henry Gwyn Jeffreys Moseley. Darganfu Moseley berthynas pendant rhwng spectra diffreithiant pelydrau X yr elfennau, a'u lleoliad cywir yn y tabl cyfnodol. Dangoswyd yn hwyrach fod y rhif atomig yn cyfateb i wefr drydanol y niwclews - hynny yw, nifer y protonau. Y wefr sy'n rhoi i elfennau eu priodweddau cemegol, yn hytrach na'r mas atomig.

Mae gan rhif atomig elfen, berthynas agos i'w rhif màs (er na ddylid eu cymysgu) sef y nifer o brotonnau a niwtronnau mewn niwclews atom. Daw'r rhif màs yn aml ar ôl enw'r elfen e.e. Carbon-14 (a ddefnyddir mewn dyddio Carbon).

Cemeg
Ffiseg
Rhif màs

Y rhif màs (A), a hefyd elwir yn rhif màs atomig neu rhif niwcleon, yw'r nifer o niwcleonau (protonau a niwtronau) mewn niwclews atomig. Mae'r rhif màs yn unigryw ar gyfer pob isotôp o elfen a caiff ei ysgrifennu ar ôl enw'r elfen neu fel uwchysgrif i'r chwith o symbol yr elfen. Er enghraifft, mae gan carbon-12 (12C) 6 proton a 6 niwtron. Mae gan y symbol isotôp llawn y rhif atomig (Z) mewn îsysgrif i'r chwith o'r symbol elfen yn uniongyrchol o dan y rhif màs: . Dylid nodi fod y rhif atomig yn cyfateb i'r symbol elfennol, ac felly anaml caiff isotôpau eu hysgrifennu yn ffurf llawn hwn (ond ysgrifennir isotôpau yn y ffurf hwn yn aml gyda adweithiau atomig, lle rydym eisiau dangos y nifer o brotonau).

Drwy ddefnyddio'r rhif atomig a'r rhif màs, gellir darganfod y nifer o niwtronnau (n) mewn niwclews atom: n = A - Z.

Cemeg
Ffiseg
Rhestr mynyddoedd ar y Lleuad

Dyma restr o'r mynyddoedd ar y Lleuad:

Mynyddoedd
Mynyddoedd ar wahân neu masiffoedd yw'r rhain.

Cadwyni mynydd

Nodyn

Dolenni allanol
Atlas Ffotograffig o'r Lleuad y Digital Lunar Orbiter
USGS: Enwau ar y Lleuad
USGS: Enwau ar y Lleuad: mynyddoedd

Lleuad
Fort William

Tref yn yn ardal Lochaber, Cyngor yr Ucheldir, yr Alban, yw Fort William  (Gaeleg yr Alban: An Gearasdan; Sgoteg: The Fort). Saif  yng ngorllewin Ucheldiroedd yr Alban ar lan ogleddol Loch Linnhe. Y ddinas agosaf ydy Inverness sy'n 91.2 km i ffwrdd.

Twristiaeth yw'r prif ddiwydiant heddiw. O Fort William mae'r rhan fwyaf o ymwelwyr yn cychwyn i ddringo i gopa Ben Nevis, mynydd uchaf yr Alban a gwledydd Prydain.

Mae'r dref yn enwog yn ogystal am ei distylltai chwisgi a'i diwylliant gwneud papur.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Fort William boblogaeth o 5,880.

Enwogion
 Evelina Haverfield (1867–1920), ffeminist a swffragét

Cyfeiriadau

 
Trefi Cyngor yr Ucheldir
Ben Lomond

Mae Ben Lomond (974m / 3,192') yn fynydd Munro ar lan ogledd-ddwyreiniol Loch Lomond yn ne Ucheldiroedd yr Alban, rhwng y llyn hwnnw a Loch Katrine, gyferbyn â thref fach Tarbet.

Ben Lomond yw'r olygfa fwyaf trawiadol yn yr ardal. Y fan cychwyn arferol i'w ddringo yw pentref Rowardennan. Mae'r olygfa o'r copa yn eang ac yn ymestyn o fryniau Ynys Arran i fynydd Ben Cruachan.

Am fap yn dangos lleoliad Ben Lomond, gweler Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros) (Adran 1).

Dolennau allanol
ar wefan Streetmap 
ar wefan Get-a-map

Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Copaon Marilyn
Copaon Munro
Copaon Murdo
Schiehallion

Mae Schiehallion (1083m / 3,547') yn fynydd Munro ger Loch Rannoch yng nghanol Ucheldiroedd yr Alban ac yn fynydd gosgeiddig iawn, un o'r rhai harddaf yn yr Ucheldiroedd. Mae'n codi o'r coedwigoedd a'r rhosdiroedd tua 5 km i'r dwyrain o bentref Kinloch Rannoch ar ben dwyreiniol Loch Rannoch ei hun. Craig risial yw'r rhan fwyaf o'r creigiau yn y mynydd. Ei gymydog agosaf yw Carn Mairg. Mae'r copa tua dwy fetr yn is na'r Wyddfa.

Y ffordd hawsaf i'w ddringo yw trwy ddilyn y llwybr trwy Goedwig Ddu Rannoch yn ymyl Kinloch Rannoch.

Am fap yn dangos lleoliad Schiehallion, gweler Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros) (Adran 2).

Dosberthir copaon yr Alban yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Munro, Murdo a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”.  Ailfesurwyd uchder y copa hwn ddiwethaf ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr o gopaon yr Alban dros 610 metr
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros)

Dolennau allanol
ar wefan Streetmap 
ar wefan Get-a-map

Cyfeiriadau

Mynyddoedd Ucheldir yr Alban
Copaon Marilyn
Copaon Munro
Copaon Murdo
Buachaille Etive Mòr

Mae Buachaille Etive Mòr (1021m) yn fynydd Munro ger Glen Coe yn ardal Lorne yng ngorllewin canolbarth Ucheldiroedd yr Alban. Ystyr yr enw Gaeleg yw "Bugail Mawr Etive".

Mae gan y mynydd ddau brif gopa, sef Stob Dearg (1021m) "Y Copa Coch", a chopa cribog Sgor na Bròige (956m). Gyferbyn mae Buachaille Etive Beag a'i gopaon Stob Dubh (958m) "Y Copa Du" a Stob Coire Raineach (925m) "Copa Cwm Raineach". Rhyngddynt maent yn ffurfio pedol serth a chreigiog sy'n un o'r golygfeydd mwyaf trawiadol yn yr Ucheldiroedd. Mae bwlch uchel Lairig Gartain yn gwahanu dau ben y bedol gyda Buachaille Etive Mòr i'r de a Buachaille Etive Beag i'r gogledd. Yng nghanol y bedol mae'r "Cwm Coll" (The Lost Valley) enwog.

Mae'r mynydd yn codi i'r gorllewin o'r briffordd A82 rhwng Tyndrum a Ballachullish sy'n rhedeg trwy Glen Coe. Dros y glen i'r gogledd mae mynyddoedd is ond eithaf crieigiog yn cuddio Cronfa Blackwater. I'r de o'r mynydd mae cwm hardd Glen Etive yn arwain i lawr i Loch Etive a'r môr â mynyddoedd uchel ar bob ochr iddo.

Y ffordd hawsaf i ddringo Buachaille Etive Mòr yw o'r A82 trwy'r Cwm Coll.

Am fap sy'n dangos lleoliad Buachaille Etive Mòr, gweler Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 3,000' (y Munros) (Adran 3).

Copaon Munro
Daearyddiaeth Cyngor yr Ucheldir
Mynyddoedd a bryniau'r Alban
Ucheldiroedd yr Alban
Vaduz

Vaduz yw prifddinas Tywysogaeth Liechtenstein.

Mae'n ganolfan dwristaidd boblogaidd, yn arbennig yn yr haf.

Mae tywysog Liechtenstein yn byw yn y castell yn y dref, a atgyweiriwyd yn ystod y blynyddoedd 1905-1916.

Aneddiadau Liechtenstein
Prifddinasoedd Ewrop
Nuuk

Prifddinas a thref fwyaf yr Ynys Las yw Nuuk (Daneg Godthåb).

Mae'n borthladd ar aber Ffiord Godthåb ac fe'i sefydlwyd yn 1721 gan ymsefydlwyr o Ddenmarc. Cyn hynny bu'n gartref i ymsefydlwyr Llychlynaidd a'r bobl frodorol. Y dinasoedd agosaf ato yw: Iqaluit a St. John's yng Nghanada a Reykjavík yn Gwlad yr Iâ.

Yn Ionawr 2013, roedd ganddi boblogaeth o 16,454, gan ei gwneud yn un o'r prifddinasoedd lleiaf yn y byd, o ran poblogaeth.

Nuuk ydy'r gair yn yr iaith Kalaallisuteg am "bentir" gan fod safle'r ddinas ar ben eithaf y ffiord Nuup Kangerlua ar arfordir dwyreiniol Môr Labrador.

Mae ei lledred, (64°10' G) yn ei gwneud y brifddinas fwyaf gogleddol ar wyneb y ddaear.

Hanes
Mae Llychlynwyr wedi byw yn Nuuk ers y ddegfed ganrif a chan yr Inuit o'r drydedd ganrif ar ddeg.

Sefydlwyd y ddinas ym 1729 gan y cenhadwr o Norwy, Hans Egede, o'r enw Godthåb, ar yr adeg pan oedd yr Ynys Las yn wladfa Norwyaidd. Hi oedd y ddinas gyntaf ar yr ynys, gyda ffurfiad Ewropeaidd.

Fel gweddill yr Ynys Las, mae Nuuk bellach yn cael ei phoblogi'n bennaf gan Inuit, ond hefyd gan Daniaid. Ym mis Tachwedd 2008, pleidleisiodd dinasyddion yn Nuuk gan fwyafrif llethol o blaid mwy o annibyniaeth o Ddenmarc, sy'n gweinyddu'r ynys.

Poblogaeth
Roedd gan Nuuk yn 2010 boblogaeth o 15469 o drigolion. Mae Nuuk yn gartref i oddeutu chwarter cyfanswm poblogaeth  Yr Ynys Las. Mae ei phoblogaeth yn cynnwys Ynys Las yn bennaf (80%) a Daniaid (14.5%). Mae poblogaeth Nuuk yn tyfu'n gyflym - fel y mae poblogaeth gyffredinol yr Ynys Las), yn enwedig ar ôl adeiladu'r Maes Awyr yn 2003, i'r gogledd-ddwyrain o Nuuk.

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
 Gwefan swyddogol dinas Nuuk (Daneg yn bennaf)

Aneddiadau'r Ynys Las
Prifddinasoedd Gogledd America
Sefydliadau 1721
William R. P. George

Bardd a chyfreithiwr oedd William Richard Philip George CBE (20 Hydref 1912 – 20 Tachwedd 2006), ac yr oedd yn nai i David Lloyd George a fu'n brifweinidog y Deyrnas Unedig.

Fe'i ganwyd yng Nghricieth ac yr oedd ei dad, William George yn frawd iau i David Lloyd George.

Ar waethaf tueddiadau Rhyddfrydol y teulu, roedd yn gefnogol i Blaid Cymru, a bu'n gynghorydd annibynnol ar Gyngor Sir Gwynedd o 1967 tan 1996.

Roedd yn fardd ac fe'i coronwyd yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caerfyrddin 1974 am ei bryddest "Tân". Derbyniodd ddoethuriaeth oddi wrth Prifysgol Cymru yn 1988, a bu'n archdderwydd o 1990 hyd 1993.

Archdderwyddon
Beirdd Cymraeg
Cyfreithwyr Cymreig
Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Genedigaethau 1912
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 2006
Pobl o Eifionydd
Pobl addysgwyd yn Ysgol Friars, Bangor
Homeros

Bardd o wlad Groeg oedd Homeros neu yn Gymraeg Homer (Groeg: ), awdur yr Iliad a'r Odysseia yn ôl traddodiad. Yn aml, dywedir mai yn ystod yr 8fed neu'r 7g cyn Crist y cyfansoddwyd y cerddi hynny; fodd bynnag, mae yna le i gwestiynu ai unigolyn yn byw yn y cyfnod hwn oedd Homeros ai peidio.

Cyfeiriadau 

Beirdd Groeg yr Henfyd
Injaroc

Grŵp roc Cymraeg oedd Injaroc. Bu'r grŵp gyda'i gilydd am naw mis ym 1977. Cyhoeddwyd un record hir gyda Cwmni Recordiau Sain - Halen y Ddaear.

Aelodau
 Charli Britton - Drymiau, Llais (bu farw 2021)
 Hefin Elis - Gitâr, Piano, Llais
 Endaf Emlyn - Gitâr, Llais
 Sioned Mair - Llais, Offer taro
 Geraint Griffiths - Gitâr, Gitâr ddur, Llais
 John Griffiths - Bas, Llais (bu farw 2018)
 Cleif Harpwood - Llais, Offer taro
 Caryl Parry Jones - Llais, Piano, Offer taro

Dolenni allanol
Hanes Injaroc 

Bandiau Cymraeg
Sefydliadau 1977
Eliffant (band)

Mae hon yn erthygl am y band Eliffant, am yr anifail gweler Eliffant.

Grŵp roc Cymraeg poblogaidd o'r 1970au oedd Eliffant. Bu'r grŵp gyda'i gilydd am bron i 7 mlynedd, o 1977 tan 1984. Cyhoeddwyd dwy record hir gyda Cwmni Recordiau Sain - M.O.M. a Gwin Y Gwan. Enillodd Eliffant wobr Sgrech fel y 'Prif Grŵp Roc' ym 1979, y gystadleuaeth gyntaf o'r fath.

Aelodau 
 John Davies - gitar, llais (bu farw 2023)
 Geraint Griffiths - prif lais, gitar
 Euros Lewis - allweddellau
 Colin Owen - drymiau
 Clive Richards - gitar fas, llais
 Gordon Jones - drymiau (ar ôl i Colin adael)

Dolenni allanol 
Hanes Eliffant ar wefan Geraint Griffiths

Bandiau Cymraeg
Prosiect Wicipop
Groeg yr Henfyd

Am yr iaith, gweler Hen Roeg (iaith).

Cyfnod o hanes Groeg a barodd am dua mileniwm, hyd at ehangiad Cristnogaeth, oedd Groeg yr Henfyd (neu Hen Roeg). Fe'i ystyrir gan lawer i fod yn un o sylfeini Gwareiddiad y Gorllewin. Roedd diwylliant Groeg yn ddylanwad cryf ar yr Ymerodraeth Rufeinig, a thrwy hynny wedi dylanwadu diwylliant sawl rhan o Ewrop. Gwelir ei holion o hyd mewn meysydd megis iaith, gwleidyddiaeth, athroniaeth, addysg, gwyddoniaeth a'r celfyddydau. Bu'n rhan o ysbrydoliaeth y Dadeni yng Ngorllewin Ewrop, ac fe ysbrydolodd sawl ddiwygiad newydd-glasurol yn y ddeunawfed a'r bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Defnyddir y term Groeg yr Henfyd hefyd i ddisgrifio parth hynafol yr iaith Roeg. Cyfeiria felly at ardaloedd a wladychwyd gan Roegwyr: Cyprus, ynysoedd ac arfordir ddwyreiniol (a gelwir pryd hynny yn Ionia) y Môr Aegeaidd, Sisili a ddeheubarth yr Eidal (a gelwir pryd hynny yn Magna Graecia), a threfedigaethau ar wasgar ar arfordiroedd Colchis, Illyria, Thrace, yr Aifft, Cyrenaica, deheubarth Gâl, rhan ddwyreiniol gorynys Iberia, Iberia'r Cawcasws a Taurica.

Gweler hefyd
Rhestr awduron Groeg clasurol

Gwlad Groeg
Joseff Stalin

Gwleidydd ac unben Sofietaidd oedd Joseff Stalin (18 Rhagfyr 1878 – 5 Mawrth, 1953). Cafodd ei eni yn nhref Gori, Georgia a oedd pryd hynny'n rhan o Ymerodraeth Rwsia - Ei enw gwreiddiol oedd Joseph Vissarionovich Dzhugashvili (Georgeg: იოსებ ჯუღაშვილი; Rwsieg: Ио́сиф Виссарио́нович Джугашвили). Ar bapur, roedd yn Ysgrifennydd Cyffredinol Pwyllgor Canolog Plaid Gomiwnyddol yr Undeb Sofietaidd (1922–1953), ond mewn gwirionedd roedd yn rheoli'r wlad fel unben o 1928 hyd ei farwolaeth. Roedd yn cael ei adnabod ar lafar fel "Wncl Jo".

Bu i'w bolisïau achosi llawer iawn o ddioddef yn yr Undeb Sofietaidd, ac mae'n debyg i'w gyfundrefn achosi tua 10 miliwn o farwolaethau. (Ond noder fod amcangyfrifon yn amrywio o 4 miliwn hyd at 20 miliwn).

Roedd yn un o arweinwyr cynghreiriol yr Ail Ryfel Byd, ynghyd â Winston Churchill a Franklin Roosevelt.

Gweler hefyd 
 Stalingrad
 Brwydr Stalingrad
 Gigantomania

Genedigaethau 1878
Georgiaid
Gwleidyddion o'r Undeb Sofietaidd
Hanes Rwsia
Marwolaethau 1953
Pobl o Ymerodraeth Rwsia
Giorgione

Roedd Giorgio Barbarelli da Castelfranco (c.1477 - Hydref 1510) yn beintiwr Eidalaidd, a aned yn Castelfranco yn yr Eidal.

Aelod o ysgol baentio Fenis oedd Giorgione. Cafodd ei hyfforddi gan Giovanni Bellini. Gweithiodd gyda Titian ar gyfres o ffresgos yn Fenis yn 1508.

Mae'r rhan fwyaf o'i luniau'n lluniau cymharol fychan ar themâu seciwlar ac yn torri tir newydd yn hanes paentio yn yr Eidal. Yn aml maent yn lluniau enigmataidd iawn, llawn awyrgylch dirgel; gwelir hyn yn arbennig yn Il Tempesto ("Y Ddrycin") â'i dirlun breuddwydiol, y Venus dormida ("Gwener yn cysgu"), a gwblheuwyd gan Titian, a'r "Tri Athronydd".

Paentiai nifer o bortreadau sensitif ar gynfasau bach yn ogystal, e.e. Laura.

Gellid ystyried Giorgione fel yr artist rhamantaidd mawr cyntaf.

Cyfeiriadau

Giorgione
Giorgione
Delhi Newydd

Prifddinas India yw Delhi Newydd. Gyda Hen Ddelhi mae'n ffurfio dinas Delhi.
Cymerodd Delhi Newydd le Calcutta fel prifddinas yr India Brydeinig, neu'r Raj, yn 1912. Mae Delhi Newydd a Hen Ddelhi, ynghyd â'r ardaloedd o'u cwmpas, yn ffurfio Tiriogaeth y Brifddinas Genedlaethol.

Adeiladau a chofadeiladau
Clwyd India
Jantar Mantar
Rashtrapati Bhavan
Tŷ addoliad Baha'i
Tŷ'r Senedd

Enwogion
Tariq Anwar (g. 1945), golygwr ffilm
Varun Gandhi (g. 1980), gwleidydd

Cyfeiriadau
 The New Delhi Municipal Corporation Act, 1994. Adalwyd 9 Mawrth 2013.
 New Delhi City Census 2011 data. Adalwyd 9 Mawrth 2013.

Delhi
Dinasoedd India
Prifddinasoedd Asia
Hen Ddelhi

Hen Ddelhi () ( Purānī Dillī), dinas ag iddi fur, yw rhan hynaf Dinas Delhi, India. Cafodd ei sefydlu fel Shahjahanabad (Urdu: ) gan yr Ymerawdwr Mughal Shahjahan yn 1639. Roedd yn brifddinas Ymerodraeth y Mughal hyd at ei diwedd. Fe'i gelwir yn "Hen Ddeli" mewn cyferbyniaeth â Delhi Newydd, prifddinas swyddogol India.

Codwyd yr Hen Ddinas ym 1639 ar safle dinasoedd cynharach Delhi oedd yn dyddio'n ôl i tua 1500 CC.

O fewn muriau Hen Ddelhi mae nifer o henebion diddorol o gyfnod y Mogẃliaid, gan cynnwys y Gaer Goch (sydd yn ei thro yn cynnwys Palas Ymherodrol Shah Jahan) a'r Jami Masjid (Y Brif Fosg).

Mewn cyferbyniaeth lwyr â rhodfeydd agored Delhi Newydd, mae strydoedd Hen Ddelhi'n gul a phrysur.

Cyfeiriadau

Delhi
Dinasoedd India
Maharashtra

Mae Maharashtra yn nhalaith yng ngorllewin India. Mumbai yw prifddinas y dalaith a'r ddinas fwyaf, ac mae Pune hefyd yn un o ddinasoedd mwyaf India.

 
Taleithiau India
Ynys Elephanta

Mae Ynys Elephanta yn ynys ym mae Mumbai sy'n enwog am ei themlau hynafol wedi'u cerfio allan o'r graig a'i hogofau llawn o hen gerfluniau.

Mumbai
Temlau India
Archaeoleg India
Elephanta
Maharashtra
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn India

hi:एलिफेंटा की गुफ़ाएँ
Valencia

Dinas drydedd fwyaf Sbaen yw Valencia (Sbaeneg Valencia [ba'lenθja], Catalaneg neu Falensianeg València [va'ɫɛnsia]). Prifddinas Cymuned Valencia ar arfordir dwyreiniol Sbaen yw hi. Mae canol y ddinas yn cynnwys nifer o atyniadau gan gynnwys yr Amgueddfa Wyddoniaeth Newydd, yr eglwys gadeiriol a'r hen ddinas.

Adeiladau a chofadeiladau 
Ciutat de les Arts i les Ciències
Eglwys gadeiriol
La Lonja de la Seda
Palau de la Música

Pobl o Valencia 

Pab Alexander VI (Rodrigo Borgia) (1431-1503)
Hugo de Moncada (1478-1528), gwleidydd
Agustín Esteve (1753-1830), arlunydd
José Iturbi (1895-1980), pianydd
Joaquín Rodrigo (1901-1999), cyfansoddwr
Nino Bravo (1944-1973), canwr

 
Dinasoedd Sbaen
Valencia (cymuned ymreolaethol)
Slwm

Ardal dlawd a difreintiedig iawn mewn tref neu ddinas yw slwm. Mae canran sylweddol o boblogaeth y byd yn byw mewn slymiau, yn arbennig yn Affrica, de Asia ac America Ladin.

Mathau o slymiau
Ghetto

 
Cynefinoedd dynol
Tlodi
Kalimpong

Mae tref fach Kalimpong yn frynfa yn Ardal Darjeeling, Gorllewin Bengal yn India.

Mae'n gorwedd ar lethrau bryn isel tua 1247m (4,100') i fyny yn rhagfryniau'r Himalaya. Rhed Afon Teesta trwy'r caeau a'r coedwigoedd ar waelod y bryn.

Fel yn achos Darjeeling, mae Kalimpong yn enwog am ei gerddi te.

Brynfeydd India
Darjeeling
Gorllewin Bengal
Himalaya
Shimla

Mae tref Shimla yn frynfa yn nhalaith Himachal Pradesh ac yn brifddinas y dalaith honno, yng ngogledd-orllewin India. Mae ganddi boblogaeth o 123,000 (1999).

Fel yn achos Darjeeling yng Ngorllewin Bengal, tyfodd Shimla i fod yn frynfa (hill-station) deniadol yn y 19g. Yn sgîl ennill annibyniaeth i India bu Shimla'n brifddinas y Punjab am gyfnod ond erbyn heddiw mae'n brifddinas "HP" (Himachal Pradesh).

Brynfeydd India
Himachal Pradesh
Gangtok

Prifddinas talaith Sikkim yng ngogledd-ddwyrain India yw Gangtok. Ei phoblogaeth yw 85,000 (1999).

Ystyr yr enw Gangtok yn Nepaleg yw "Y Bryn Uchel". Saif ar fryn hir cul, tua 5,300 troedfedd o uchder, rhwng Afon Ranipul i’r gorllewin ac Afon Rongnek i’r dwyrain. Ni wnaethpwyd yn brifddinas — y drydedd yn hanes y wlad ar ôl Yuksom a Rabdentse — tan ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg pan nad oedd ond y llys brenhinol ac ychydig o adeiladau eraill yno.

Mae Gangtok wedi datblygu cryn dipyn ers y chwedegau, yn rhannol oherwydd twf ei phoblogrwydd fel canolfan gwyliau gan Fengaliaid dosbarth canol o'r gwastatiroedd, ac erbyn hyn mae’n dref fywiog sy’n ymestyn yn anhrefnus braidd dros lethrau gorllewinol y bryn.

Dinasoedd India
Gangtok
Trefi a phentrefi Sikkim
Gorllewin Bengal

Mae Gorllewin Bengal (Bengaleg পশ্চিমবঙ্গ, Pôščim Bôngô) yn dalaith yng ngogledd-ddwyrain India.

Y rhanbarthau cyfagos iddi yw Nepal a Sikkim i'r gogledd-orllewin, Bhwtan i'r gogledd, Assam i'r gogledd-ddwyrain, Bangladesh i'r dwyrain, Bae Bengal i'r de, Orissa i'r de-orllewin a Jharkhand a Bihar i'r gorllewin.

Calcutta yw prifddinas y dalaith.

Mae Ardal hunanlywodraethol Darjeeling yn rhan o Orllewin Bengal.

 
Bengal
Taleithiau India
Aristoteles

Athronydd Groeg yr Henfyd oedd Aristoteles (hefyd Aristotlys neu Aristotlus, Groeg:
Ἀριστοτέλης). Fe'i
ganwyd yn 384 CC yn Stagira, Chalcidici; ac fe fu farw ar 7 Mawrth 322 CC yn Chalcis, Ewboia yng Ngwlad Groeg.

Roedd yn fyfyriwr i Platon ac yn athro i Alecsander Fawr. Ysgrifennodd ynglŷn ag amryw feysydd, gan gynnwys ffiseg, barddoniaeth, bioleg, rhesymeg, rhethreg, gwleidyddiaeth, llywodraeth, a moeseg. Ynghyd â Socrates a Platon, roedd yn un o athronwyr mwyaf dylanwadol Groeg yr Henfyd. Trawsnewidiasant athroniaeth Gynsocrataidd yn sylfeini'r Athroniaeth Orllewinol gyfarwydd. Dywed rhai y bu i Platon ac Aristoteles ffurfio dwy ysgol bwysicaf athroniaeth hynafol; tra bod eraill yn gweld dysgeidiaeth Aristoteles yn ddatblygiad a diriaethiad o weledigaeth Platon.

Bywyd 
Ganwyd Aristoteles yn Stagira, Chalcidice, yn 384 CC. Ei dad oedd y meddyg personol i Frenin Amyntas III o Macedon. Hyfforddwyd ac addysgwyd Aristoteles fel aelod o'r pendefigaeth. Pan oedd yn tua deunaw oed, fe aeth i Athen i barhau a'i addysg yn Academi Platon. Arhosodd Aristoteles yn yr academi am tua ugain mlynedd, tan gadawodd yn 347 CC, pan bu farw Platon.

Yna, teithiodd gyda Xenocrates i lys Hermias pen Atarneus yn Asia Minor. Tra yn Asia, teithiodd Aristoteles gyda Theophrastus i Ynys Lesbos, lle astudiodd lysieueg a milofyddiaeth yr ynys. Priododd Aristoteles berthynas i Hermias o'r enw Pythias. Fe anwyd merch iddo. Yn fuan ar ôl marwolaeth Hermias, gwahoddwyd Aristoteles gan Philip II, brenin Macedon, i fod yn diwtor i Alecsander Fawr.

Ar ôl treulio sawl blwyddyn yn dysgu yr Alecsander Fawr ifanc, dychwelodd Aristoteles i Athen. Erbyn 335 CC roedd wedi sefydlu ei ysgol ei hun yno a alwodd yn Lyceum. Tra yn Athen, bu farw ei wraig, Pythias, a daeth Aristoteles yn agos at Herpyllis o Stageira. Ganwyd mab iddo o Herpyllis a alwodd ar ôl ei dad, Nicomachus.

Yr adeg honno, astudiodd Aristoteles bron pob pwnc posibl ar y pryd, a gwnaeth sawl cyfraniad sylweddol i'r rhan fwyaf ohonynt. Yng ngwyddoniaeth ffisegol astudiodd anatomeg, seryddiaeth, economeg, embryoleg, daearyddiaeth, daeareg, meteoroleg, ffiseg a milofyddiaeth.

Yn athroniaeth ysgrifennodd am estheteg, moeseg, llywodraeth, metaffiseg, gwleidyddiaeth, seicoleg, a diwinyddiaeth.

Hefyd astudiodd addysg, llenyddiaeth a barddoniaeth. At ei gilydd mae ei waith yn cynnwys ystod y meddwl Groegaidd yn y cyfnod hwnnw.

Gweithiau 
 Barddoneg
 Gwleidyddiaeth
 Moeseg Nicomachaidd
 Ffiseg
 Metaffiseg

Cyfeiriadau 

 
Athronwyr Groeg yr Henfyd
Genedigaethau 384 CC
Gwyddonwyr Groeg yr Henfyd
Llenorion Groeg yr Henfyd
Marwolaethau 322 CC
Brynfa

Mae'r term brynfa (Saesneg: Hill Station) yn cael ei ddefnyddio i ddisgrifio tref, sy'n gymharol uchel i fyny, ar isgyfandir India. Mae'r enw wedi cael ei ddefnyddio weithiau ar gyfer trefi bach eraill ym mryniau Asia yn y cyfnod trefedigaethol fel dihangfeydd o wres yr haf. Yn India ei hun ceir y mwyafrif o'r brynfeydd rhwng 1000 a 2500 medr i fyny (3,500 - 7,500 troedfedd). Sefydlwyd tua 50 ohonynt yn ystod y Raj, rhai ohonynt gan y fyddin Brydeinig, eraill gan dywysogion Indiaidd.

Pwrpas 
Gwasanethai rhai brynfeydd fel "prifddinasoedd haf" i'w taleithiau Indiaidd, i'r gwladwriaethau tywysogaidd neu, yn achos Shimla, i'r India Brydeinig ei hun. Ers annibyniaeth India maent wedi datblygu'n ganolfannau ymwelwyr haf i ddianc rhag gwres y gwastadiroedd.

Brynfeydd yn India

Andhra Pradesh
 Bryniau Horsley
 Dyffryn Araku

Gujarat
 Saputara

Himachal Pradesh
 Chail
 Dalhousie
 Dharamsala
 Kasauli
 Kullu
 Shimla

Jammu a Kashmir
 Pahalgam
 Gulmarg
 Patnitop
 Khilanmarg
 Srinagar

Jharkhand
 Hazaribagh

Karnataka
 Agumbe
 Horanadu
 Kemmannagundi
 Kudremukh
 Bryniau Nandi

Kerala
 Devikulam
 Munnar
 Nelliampathi
 Peermade
 Ponmudi
 Wayanad
 Trivendram
 kanyakumari
 KovalamBith

Madhya Pradesh
 Pachmarhi

Maharashtra
 Khandala
 Lonavala
 Mahabaleshwar
 Matheran
 Panchgani
 Igatpuri
 Panhala
 Toranmal

Meghalaya
 Shillong

Rajasthan
 Mount Abu

Tamil Nadu
 Coonoor
 Kodaikanal
 Udagamandalam
 Yercaud

Uttaranchal
 Bhimtal
 Chamoli
 Mussoorie
 Landour
 Nainital
 Nanda Devi
 Pithoragarh
 Ranikhet
 Munsiyari
 Champawat
 Gangolihat
 Berinag
 Askot
 Didihat
 Chaukori
 Bageshwar
 Lohaghat
 Joshimath
 Uttarkashi
 Badrinath
 Auli
 Almora

Gorllewin Bengal
Darjeeling
Kalimpong

Brynfeydd yn Pacistan

Sindh
Yn Ardal Dadu, mae Bryniau Gorakh, 450 km i'r gogledd o Karachi yng nghadwyn Kirthar yn cael ei ddatblygu fel brynfa.

Azad Kashmir 
Muzaffarabad

NWFP a Punjab
Abbottabad
Ayubia
Behrain
Bhurban
Charra Pani
Chitral
Galyat
Kalam Valley
Malam Jabba
Murree
Nathia Gali
Patriata
Swat

Rhanbarthau'r Gogledd
Gilgit
Hunza
Skardu

Brynfeydd yn ne-ddwyrain Asia

Maleisia
 Cameron Highlands
 Genting Highlands
 Fraser's Hill
 Maxwell's Hill

Myanmar
 Maymyo
 Kalaw

Trefi yn Indonesia a ystyrir yn frynfeydd
 Bandung yng ngorllewin Java
 Kaliurang yng nghanolbarth Java

Philippines
 Baguio City

Vietnam
 Dalat
 Sapa
 Tam Dao

Cyfeiriadau 
 Barbara Crossette, The Great Hill Stations of Asia (Efrog Newydd: Basic Books, 1999)

 
Aneddiadau
Socrates

Athronydd cynnar a hynod ddylanwadol o Athen, gwlad Groeg, oedd Socrates (Groeg: Σωκράτης): ef yn ôl llawer a osododd sylfeini athroniaeth Orllewinol. Fe'i ganwyd oddeutu 470 CC, ac fe fu farw yn 399 CC yn Athen.

Treuliodd y rhan fwyaf o'i fywyd yn ymchwilio'n frwd i'r syniad o ddoethineb, trwy ddadlau a rhesymu gyda chyfeillion, disgyblion ac athronyddwyr yr oes. Ym mhen amser, daethpwyd i'w adnabod fel y dyn mwyaf doeth yng Ngroeg.

Roedd gan bobl farnau tra-gwahanol am Socrates: rhai yn uchel eu parch ohono, eraill yn ei gollfarnu. Roedd ganddo ddilynwyr brwd (megis Platon), a gelynion ffyrnig yn ogystal.

Yn hen ddyn, fe syrthiodd i warth awdurdodau gwladwriaeth Athen. Fe'i gorchmynwyd i ymatal rhag ymddiddan cyhoeddus, ac i beidio ymwneud â phendefigion ifanc; ond fe barhaodd i wneud hynny yn ôl ei arfer.

Yn ôl yr hanesion traddodiadol, pan yn 70 oed, fe'i arestiwyd gan yr awdurdodau. Fe'i cyhuddwyd o lygru moes pobl ifanc, dyfeisio duwiau newydd, ac anffyddiaeth, ac fe'i dedfrydwyd i farwolaeth. Er iddo gael cyfle i ffoi o Athen penderfynodd aros yn ei ddinas, a bu farw trwy yfed diod wenwynig o gegid.

Darllen pellach 
 Bettany Hughes. The Hemlock Cup: Socrates, Athens and the Search for the Good Life (Jonathan Cape, 2010).

Atheniaid
Athronwyr Groeg yr Henfyd
Enw

Enw yw'r gair a ddefnyddir am rywun neu rywbeth wrth sôn amdano. Mewn gramadeg, mae'n rhan ymadrodd sy'n cyd-ddigwydd â bannod bendant neu amhendant ac ansoddeiriau priodol.

Y Gymraeg

Enwau diriaethol a haniaethol 
Mae enwau diriaethol yn cyfeirio at bethau gweladwy; llyfr, ci, a merch, tra bod enwau haniaethol yn disgrifio pethau anweledol; hiraeth, prydferthwch, a thristwch.

Enwau cyffredin a phriod 
Defnyddir y term enwau cyffredin ar gyfer enwau diriaethol neu haniaethol sydd ddim yn arbennig, megis bwrdd, cerdd, ac iaith, a'r term enwau priod yn cyfeirio at enwau diriaethol neu haniaethol arbennig fel pobl, lleoedd, gwasanaethau, a sefydliadau. Fe'i hysgrifennir â phriflythyren i nodi'r arbenigrwydd, megis Taliesin, Cymru, Golwg360, a Merched y Wawr.

Fel arfer, defnyddir priflythrennau ar gyfer enwau brand ond mae'n bwysig cofio nad yw pob enw priod yn enw brand, a nad yw pob enw brand yn enw priod.

Cenedl enwau 

Yn y Gymraeg, mae enwau'n naill ai'n fenywaidd neu yn wrywaidd. Mewn rhai achosion, gall y cenedl enw amrywio am lawer o resymau, megis newid dros amser neu newid yn ôl tafodiaith.

Rhagenwau 

Defnyddir rhagenwau i chwarae rôl enwau mewn brawddeg, fel arfer i roi bwyslais ar rywbeth neu i osgoi ailadrodd enwau.

Cyfeiriadau 

Gramadeg
Termau iaith
Horoleg

Y grefft a'r astudiaeth o ddyfeisiadau cadw amser yw horoleg neu orleiseg. Mae clociau ac oriawrau yn ddyfeisiadau cadw amser er enghraifft.

Cyfeiriadau 

 
Amser
Gwyddoniaeth gymhwysol
Dilys Elwyn Edwards

Roedd Dilys Elwyn Edwards (19 Awst 1918 - 13 Ionawr 2012) yn gyfansoddwraig a anwyd yn Nolgellau. Mynychodd Brifysgol Caerdydd ac yna astudiodd gyfansoddi gyda Herbert Howells yn y Coleg Cerdd Brenhinol.

Roedd hi'n adnabyddus am ei chaneuon ar gyfer llais, ac ymysg ei gweithiau enwocaf y mae Mae Hiraeth yn y Môr, sy'n gosod geiriau soned R. Williams Parry i gerddoriaeth.

Dolenni allanol
Tudalen Tŷ Cerdd 

Cyfansoddwyr Cymreig
Genedigaethau 1918
Marwolaethau 2012
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Hergest (band)

Band Cymraeg a fu gyda'i gilydd am bron i 8 mlynedd o 1971 tan 1979 oedd Hergest. Cyhoeddwyd dwy record EP a phedair record hir gyda Cwmni Recordiau Sain, sef Hergest, Aros Pryd, Glanceri, Ffrindiau Bore Oes, Hirddydd Haf ac Amser Cau.

Aelodau
 Derec Brown - Llais, gitar, mandolin (1971-73;1976-79).
 Geraint Davies - Llais,gitar, mandolin (1971-79).
 Elgan Ffylip - Llais, gitar (1971-76).
 Delwyn Siôn - Llais, gitar, allweddellau (1971-79).
 Arfon Wyn - Llais, gitar (1974-75).
 Rhys Dyrfal Ifans - Gitar fas, llais (1977-79).
 Gareth Thomas - Drymiau, llais (1977-79).

Dolenni allanol 
 Gwefan Hergest
 Gwefan Geraint Davies ar MySpace 

Bandiau Cymraeg
Sefydliadau 1971
Dadsefydliadau 1979
Prosiect Wicipop
Prifysgol Caerdydd

Prifysgol ym Mharc Cathays, Caerdydd a sefydlwyd ym 1883 yw Prifysgol Caerdydd (Saesneg: Cardiff University). Roedd hi'n aelod Prifysgol Cymru tan 2004.

Mae Prifysgol Caerdydd yn un o brif brifysgolion ymchwil y byd, gyda thros 60% o'r ymchwil a wneir yng Nghaerdydd wedi ei ystyried ymysg y gorau yn y byd. Yn hynny o beth, mae Prifysgol Caerdydd yn un o brifysgolion Grŵp Russell.

Sefydlwyd Coleg Prifysgol De Cymru a Mynwy ym 1883, ac fe'i gorfforwyd trwy Siarter Frenhinol ym 1884. Ym 1931, gwahanwyd yr Ysgol Feddygaeth oddi wrth y Coleg er mwyn ffurfio Coleg Meddygaeth Prifysgol Cymru. Ym 1972, ail-enwyd Coleg Prifysgol De Cymru a Mynwy fel Coleg Prifysgol, Caerdydd. Ym 1988, oherwydd uno Coleg Prifysgol, Caerdydd ac Athrofa Gwyddoniaeth a Thechnoleg Prifysgol Cymru, cafodd y sefydliad yr enw "Coleg Prifysgol Cymru, Caerdydd". Newidiwyd hynny i "Brifysgol Cymru, Caerdydd" ym 1996, a wedyn yn 2004, ail-unwyd Coleg Meddygaeth Prifysgol Cymru gyda Phrifysgol Cymru, Caerdydd ac fe gymrodd y sefydliad yr enw swyddogol "Prifysgol Caerdydd".

Fel rhan o’i hymrwymiad parhaus i’r Gymraeg, mae Prifysgol Caerdydd wedi addo £22,000 i ŵyl flynyddol Tafwyl mewn prif gytundeb noddi tair blynedd.

Ysgol y Gymraeg Prifysgol Caerdydd
Hon yw un o'r adrannau Cymraeg hynaf, ac yma mae'r Gadair Gymraeg sefydledig hynaf yng Nghymru. Am dros ganrif y mae wedi cyfrannu'n helaeth i fywyd Cymru ac wedi bod yn gartref ac yn feithrinfa i ysgolheigion a llenorion amlwg, gan gynnwys W. J. Gruffydd, G. J. Williams, A. O. H. Jarman a Saunders Lewis.

Mae'r Ganolfan Cymraeg i Oedolion, sy'n rhan or Ysgol, yn dysgu’r iaith i dros 1,700 o oedolion yng Nghaerdydd a Bro Morgannwg. Mae’r Ysgol hefyd yn gartref i Ganolfan Uwchefrydiau Cymry America ac i Uned Ymchwil Iaith, Polisi a Chynllunio.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol Prifysgol Caerdydd
Gwefan swyddogol Grwp Prifysgolion Russell
Gwefan swyddogol Prifysgol Cymru 
Prifysgol Caerdydd - Amdanom ni
Cyfrif Twitter Ysgol y Gymraeg
Cyfrif Facebook Ysgol y Gymraeg
Prifysgol Caerdydd yn noddi Tafwyl 

Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghaerdydd
Addysg yng Nghaerdydd
 
Caerdydd
Sefydliadau 1883
Prifysgol Morgannwg

Prifysgol yn Nhrefforest ger Pontypridd oedd Prifysgol Morgannwg (Saesneg: University of Glamorgan). Fe'i sefydlwyd ym 1913. Fe unodd y Brifysgol gyda Phrifysgol Cymru, Casnewydd yn 2013 i greu Prifysgol De Cymru.

Cyfeiriadau

 
Adeiladau ac adeiladwaith yn Rhondda Cynon Taf
Morgannwg
Sefydliadau 1913
Buanedd

Cyfradd mudiant, hynny yw, cyfradd newid lleoliad yw buanedd. Fe'i fynegir yn aml fel y pellter a symudwyd ymhob uned o amser. Mesuriad sgalar yw buanedd.

Mesurir buanedd mewn metrau yr eiliad: ms−1. Dynodir y buanedd cyfartalog gan y fformiwla:

Cyflymder yw buanedd ac hefyd cyfeiriad. Gelwir y gyfradd newid mewn cyflymder yn gyflymiad.

Ffiseg
Mathemateg gymhwysol
Murcia (cymuned ymreolaethol)

Cymuned ymreolaethol fach a thalaith yn Sbaen yw Murcia (Enw Sbaeneg swyddogol: Región de Murcia), a leolir yn ne-ddwyrain y wlad. Murcia yw enw'r brifddinas hefyd. Fe'i hadnabyddir am ei hinsawdd poeth a'r dirwedd serth, yn ogystal â'r penrhyn twristaidd La Manga, stribedyn o dir sy'n cael ei hamgylchynu gan Fôr y Canoldir ar un ochr a'r Mar Menor ar y llall. Mae dinasoedd pwysig yn cynnwys Cartagena a Lorca.

 
Cymunedau ymreolaethol Sbaen
Taleithiau Sbaen
Astwrieg

Iaith frodorol cymuned ymreolaethol Tywysogaeth Astwrias yw Astwrieg (neu Astwreg). Er bod dadlau ai iaith ynteu dafodiaith ydyw, mae'r Astwrieg neu 'asturianu' neu 'bable' bellach yn cael ei chydnabod yn swyddogol a'i hamddiffyn i ryw raddau gan Lywodraeth y Dywysogaeth. Iaith Romáwns ydyw (Gorllewin-Iberaidd), sy'n perthyn yn agos i Sbaeneg a Galisieg.

Yn ôl ystadegau diweddar, mae tua 100,000 yn ei siarad fel mamiaith a 450,000 wedi'i dysgu. Ni chynigir addysg trwy gyfrwng yr iaith er bod ysgolion cynradd bellach yn ei dysgu a gellir ei hastudio fel rhan o'r bachillerato. Ceid rhaglen newyddion yn yr iaith ar un adeg ond fe'i clywir ar y radio'n weddol aml o hyd. Mae rhai o sianeli lleol Astwrias, megis Tele Gijón, yn dangos ambell raglen yn yr iaith hefyd. Mae cyfnod o normaleiddio ieithyddol yn dechrau dod i rym mewn rhai lleoedd, gwelir rhai arwyddion ffyrdd yn ddwyieithog ac mae Cyngor Dinas Gijón, er enghraifft, wedi sefydlu swyddfa arbennig i hyrwyddo a datblygu defnydd o'r iaith mewn sawl maes. Fodd bynnag, oherwydd statws isel yr iaith, yn enwedig yn y gorffennol, mae nifer o siaradwyr yn gyndyn i gydnabod eu bod yn ei siarad.

Rhai ymadroddion 
 Dydd Da - Bonos díes.
 Nos da - Bones nueches.
 William ydw i - Llámome William.
 "Meddyg" ydw i - Soi "médicu".
 Ble mae...? - ¿Ú ta...?
 Hwyl - Ta lluéu.

Cyfeiriadau

 
Ieithoedd Romáwns
Ieithoedd Sbaen
Codi Canu (cyfres deledu)

Cyfres deledu oedd Codi Canu a ddarlledwyd ar S4C rhwng 2007 a 2010.

Roedd y rhaglen yn dilyn helyntion pedwar o hoff gyn-chwaraewyr rygbi Cymru wrth iddynt gapteinio côr eu rhanbarth i gystadleuaeth ar gae Stadiwm y Mileniwm. Gyda nifer o aelodau’r côr erioed wedi mentro nodyn bydd hon yn dipyn o sialens. Roedd y côr buddugol yn ennill y fraint o ddiddori tîm Cymru a 70,000 o gefnogwyr â’r Anthem Genedlaethol. Gobaith y cynhyrchwyr oedd y bydd y gyfres yn ail gynnau’r tân ym moliau’r cefnogwyr, ac atgyfodi’r hen draddodiad o ganu 4 llais yn y clybiau rygbi.

Roedd ail gyfres yn 2008 a thrydydd cyfres yn 2010 yn hepgor y cysylltiad rygbi y tro hwn.

Cyfres 1

Caneuon
 Calon Lân
 Rhyfelgyrch Gwyr Harlech
 Rachie
 Sanctus
 Medli Codi Canu (sy’n cynnwys We’ll keep a welcome, Cwm Rhondda a Delilah)
 Hen Wlad fy Nhadau

Capteiniaid 
 Ray Gravell (Scarlets Llanelli)
 Brynmor Williams (Dreigiau Casnewydd Gwent)
 Rowland Phillips (Y Gweilch)
 Gareth Edwards (Gleision Caerdydd)

Y Corfeistri
 Islwyn Evans a Catrin Hughes (Scarlets Llanelli)
 Tim Rhys Evans, Cefin Roberts a Rhian Roberts (Dreigiau Casnewydd Gwent)
 Alwyn Humphries a Sioned James (Y Gweilch)
 Eilir Owen Griffiths a Delyth Medi Lloyd (Gleision Caerdydd)

Dolen allanol
Gwefan y gyfres.

Rhaglenni teledu S4C
Rhaglenni teledu Cymraeg
Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2007
Diweddiadau rhaglenni teledu 2010