alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Cerddoriaeth boblogaidd



Cerddoriaeth boblogaidd 

Mae'n bosibl mai'r caneuon poblogaidd cyntaf oedd caneuon "The Beggar's Opera" (1728) gan John Gray. Roedd alawon y ddrama wedi eu gosod i faledi poblogaidd yr oes.

Operetta 
Ar ddechrau'r 19g roedd rhai yn dechrau cyfeirio at gerddoriaeth "boblogaidd". Roedd cerddoriaeth oedd nad oedd yn glasurol nac yn gân gwerin yn "gân boblogaidd" os oedd hi wedi cael ei chreu er mwyn cael llwyddiant poblogaidd.

Roedd caneuon poblogaidd diwedd y 19g yn dod o'r operetta. Fe gyfansoddodd Jacques Offenbach "Orphée aux Enfers" (Orpheus yn yr Annwn) yn 1858 O'r operetta hwn ddaeth y "Galop Infernal" (y Can-can) ac fe gyfansoddodd "La Belle Hélène" (Helen Lân) yn 1864. Fe gyfansoddodd Johann Strauss II ei operetta gyntaf "Indigo und die Vierzig Raüber" (Indigo a'r Deugain Lleidr) yn 1871 ac wedyn yn 1874 ei operetta mwyaf poblogaidd "Die Fledermaus" (Yr Ystlum). Yn 1879 oedd operetta cyntaf Gilbert a Sullivan "The Pirates of Penzance".

Tin Pan Alley 
Tua 1885 fe sefydlwyd llawer o gyhoeddwyr cerddoriaeth mewn rhan fach o W.28th st. rhwng Broadway a 5th ave yn Efrog Newydd. Roedd cyfansoddwyr yn arfer ysgrifennu caneuon a'u anfon atyn nhw. Roedden nhw'n chwarae'r ganeuon ar y piano er mwyn dewis pa rai roedden nhw'n mynd i gyhoeddi. Roedd newyddiadurwr yn digwydd cerdded i lawr y stryd a chlywed piano yn dod o bob ffenestr fe ddywedodd fod y stŵr fel sospanau yn clecian ac fe enwodd e'r stryd yn Tin Pan Alley. Daeth yr enw Tin Pan Alley i olygu yr holl gymdogaeth hyd at 1930 a holl ddiwydiant y gân boblogaidd hyd at y 1950au. Roedd Denmark St., Llundain, yn cael ei galw yn Tin Pan Alley hefyd.
Y caneuon poblogaidd cyntaf i ddod allan o Tin Pan Alley yn 1892 oedd "After the Ball is Over" gan Charles K. Harris a "The Man who Broke the Bank at Monte Carlo" gan Charles Coborn.

Roc a Rôl 
Prif erthygl: Cerddoriaeth roc

Yn 1951 fe ddefnyddiodd y D.J. Alan Freed yr ymadrodd "rock and roll" i ddisgrifio caneuon R&B roedd e'n chwarae ar ei orsaf radio yn Cleveland, Ohio.

Bill Haley sy'n cael y glod am ddyfeisio roc a rôl ond roedd y math hwn o gerddoriaeth yn datblygu'n barod, cymysgedd o R&B, jazz a chanu gwlad oedd e. Mae hi'n debyg iawn mai "Rocket 88" (1951) gan Jackie Brenson oedd y gân roc a rôl gyntaf.

Mae gan roc a rôl bedwar curiad i'r bar ac fe fydd yr acen ar yr ail a'r bedwaredd curiad yn hytrach nag ar y curiad cyntaf. Dyma sut oedd cerddoriaeth boblogaidd yn mynd i fod o hyn ymlaen. Roedd roc a rôl wedi newid cerddoriaeth boblogaidd. Ar yr adeg hyn dechreuodd bobl ddefnyddio'r gair "pop" i ddisgrifio gerddoriaeth boblogaidd.

Roc 
Doedd yr ymadrodd "roc a rôl" ddim yn cael ei ddefnyddio llawer ar ddechrau'r 1960au. Erbyn hyn, roedd yn well gan bobl ddefnyddio'r gair "pop". Roedd adfywiad câneuon gwerin yn y 1960au ac yn 1964 roedd y band "The Byrds" yn gosod rhythmau "roc a rôl" i ganeuon gwerin i greu Folk rock a Rock. O hyn ymlaen daeth y gair "pop" bron iawn yn gyfystyr a "roc".

Gweler hefyd
Rhestr mathau o gerddoriaeth
Rhestr cantorion enwog
Cerddoriaeth roc
Rhythm a blŵs
Pop Cymraeg
Bandiau

 
Poblogaidd
Diwylliant poblogaidd
Owain Cyfeiliog

Roedd Owain ap Gruffudd ap Maredudd (tua 1130 – 1197) yn dywysog ar y rhan ddeheuol o Bowys ac yn fardd. Adwaenir ef fel Owain Cyfeiliog i'w wahaniaethu oddi wrth frenin Gwynedd ar yr un adeg, oedd hefyd yn dwyn yr enw Owain ap Gruffudd ac a adwaenir fel Owain Gwynedd.

Ei oes
Roedd Owain yn fab i Gruffudd ap Maredudd a'i wraig Gwerful ferch Gwrgenau, o linach Elystan Glodrydd, ac yn nai i Madog ap Maredudd, y brenin olaf i deyrnasu dros y cyfan o Bowys. Rhoddodd Madog gwmwd Cyfeiliog iddo yn 1147. Ar farwolaeth Madog yn 1160 daeth Owain yn dywysog y rhan fwyaf o dde Powys. Cwmwd Cyfeiliog, ar ororau'r deyrnas, oedd ei etifeddiaeth, ond roedd yn dir a hawliwyd gan dywysogion Gwynedd a Deheubarth yn ogystal, ac ansicr oedd ei afael arno; fe'i hawliwyd gan yr Arglwydd Rhys yn 1167, er enghraifft.

Mae cofnod amdano'n cydweithredu a thywysogion eraill Cymru i wrthsefyll ymosodiad y brenin Harri II o Loegr yn 1165. Wedi hynny ei bolisi oedd cefnogi'r goron Seisnig. Yn 1170 rhoddodd dir i'r Sistersiaid yn Hendy-gwyn i sefydlu Abaty Ystrad Marchell. Yn 1188, fodd bynnag, gwrthododd gyfarfod na chefnogi Baldwin, Archesgob Caergaint a Gerallt Gymro ar eu taith o amgylch Cymru i gasglu milwyr ar gyfer y Groesgad, ac esgymunwyd ef oherwydd hyn.

Yn 1195 trosglwyddodd Owain reolaeth dros ei deyrnas i'w fab Gwenwynwyn ab Owain ac enciliodd i abaty Ystrad Marchell, lle bu farw a'i gladdu ddwy flynedd yn ddiweddarach.

Y bardd
Roedd Owain hefyd yn fardd nodedig ac yn enghraifft adnabyddus o fardd-dywysog. Dim ond dwy o'i gerddi sydd wedi goroesi, ond mae un ohonynt, 'Hirlas Owain', yn cael ei hystyried fel un o gerddi Cymraeg gorau y cyfnod. Yn y gerdd, mae gosgordd Owain wedi ymgynnull yn ei lys yn dilyn ymgyrch yn  1155 i ryddhau ei frawd Meurig o garchar ym Maelor. I ddathlu llwyddiant yr ymgyrch, mae Owain yn galw am i'r corn yfed gael ei basio o un i'r llall o'i osgordd, gyda geiriau o glod i bob un. Mae nodyn trist hefyd wrth gofio am ddau o'i wŷr a syrthiodd yn y brwydro. Mae'r ail gerdd yn enghraifft o genre y Gorhoffedd.

Traddodiad
Mae Owain yn ymddangos yn y rhamant Fulk FitzWarin fel marchog sy'n trywanu Fulk a'i waywffon.

Llyfryddiaeth

Hanes
John Edward Lloyd, A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, Green & Co., Llundain, 1911)
Meic Stephens (gol.), Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1986)

Barddoniaeth
Ceir golygiad safonol o ddwy gerdd Owain Cyfeiliog a llawer o wybodaeth am gefndir hanesyddol Owain gan Gruffydd Aled Williams yn,
Gwaith Llywelyn Fardd I ac eraill o feirdd y Ddeuddegfed Ganrif (Gwasg Prifysgol Cymru, Caerdydd, 1994)

Beirdd Cymraeg
Beirdd y Tywysogion
Cymry'r 12fed ganrif
Genedigaethau'r 1130au
Llenorion Cymreig y 12fed ganrif
Marwolaethau 1197
Pobl a ysgymunwyd gan yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Pobl o Bowys
Teyrnas Powys
Alfred de Musset

Bardd a dramodydd yn yr iaith Ffrangeg oedd Alfred de Musset (11 Rhagfyr 1810 – 2 Mai 1857).

Roedd de Musset mewn cariad â'r llenores George Sand; roedd y ddau gyda'i gilydd am ychydig cyn i anffyddlonrwydd ar y ddwy ochr achosi i'r ddau ymwahanu. Aeth de Musset yn ôl i Baris ac ysgrifennodd ei waith gorau ar ôl ei brofiad gyda Sand.

Llyfryddiaeth

Cerddi
Comtes d'Espagne et d'Italie (1830)
Premières poésies
Poésies nouvelles

Dramâu
On ne badine pas avec l'amour
Barberine
Un Caprice
Les Caprices de Marianne
Il faut qu'une porte soit ouverte ou fermé
Lorenzaccio

Nofel
La Confession d'un enfant du siècle

Cyfeiriadau

Aelodau'r Académie française
Beirdd Ffrangeg
Beirdd Ffrengig
Dramodwyr Ffrangeg
Dramodwyr Ffrengig
Genedigaethau 1810
Llenorion Ffrengig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1857
Nofelwyr Ffrangeg
Nofelwyr Ffrengig
Pobl o Baris
Elizabeth Gaskell

Nofelydd oedd Elizabeth Cleghorn Gaskell (neu Mrs Gaskell) (ganwyd Elizabeth Stevenson) (29 Medi 1810 - 12 Tachwedd 1865).

Cafodd ei geni yn Chelsea, Llundain, yn ferch y Parch William Stevenson a'i wraig Elizabeth. Priododd y Parch William Gaskell yn Knutsford, ar 30 Awst 1832. Treulion nhw eu mis mêl ym Mhorthmadog, gan aros gydag ewythr Elizabeth, Samuel Holland.

Bu farw Mrs Gaskell yn sydyn yn 1865.

Llyfryddiaeth

Nofelau
 Mary Barton (1848)
 Ruth (1853)
 North and South (1855)
 The Grey Woman (1861)
 Sylvia's Lovers (1863)
 Wives and Daughters (1865)
 Cranford (1853)
 Half a Life-Time Ago
 Cousin Phillis (1863)

Storiau
 The Moorland Cottage (1850)
 The Old Nurse's Story (1852)
 Lizzie Leigh (1855)
 My Lady Ludlow (1859)
 Round the Sofa (1859)
 Lois the Witch (1861)
 A Dark Night's Work (1863)
 The Squire's Story

Bywgraffiad 
 The Life of Charlotte Bronte (1857)

Genedigaethau 1810
Llenorion Seisnig y 19eg ganrif
Llenorion straeon byrion Seisnig yn yr iaith Saesneg
Marwolaethau 1865
Merched y 19eg ganrif
Nofelwyr Seisnig yn yr iaith Saesneg
Brochwel Ysgithrog

Roedd Brochwel ap Cyngen (bu farw c. 560), a adnabyddir fel Brochwel Ysgrithrog yn frenin Teyrnas Powys. Mae'r llysenw anarferol Ysgithrog yn dod o "ysgythrddannedd". Ceir enghreifftiau o'r ffurf Brochfael ar ei enw yn ogystal.

Roedd Brochwel yn fab Cyngen ac yn dad i Cynan Garwyn a Sant Tysilio, sylfaenydd yr hen eglwys ym Meifod. Dywedir fod ei brif lys ym Mhengwern ar safle Amwythig heddiw. Mae'r hanesydd o Sais Beda yn cyfeirio at rhyw "Brochmail" a fu ym Mrwydr Caer tua 613, ond mae'n amlwg nad Brochwel oedd hwn, gan fod ei ŵyr, Selyf ap Cynan yn frenin Powys yr adeg honno. Efallai fod y cyfeiriadau ato dan yr enw "Brochfael" yn deillio o'i gymysgu a'r person y mae Beda'n cyfeirio ato.

Nid oes fawr o gofnodion am ddidwyddiadau yn ystod teyrnasiad Brochwel, ond yr oedd beirdd diweddarach yn aml yn cyfeirio at Powys fel "gwlad Brochwel". Mae Brochwel yn ymddangos yn stori'r santes Melangell, pan mae ei gŵn hela yn ymlid ysgyfarnog, sy'n ffoi at Melangell ac ymguddio dan ei gwisg; mae Brochwel yn rhoi Pennant Melangell yn rhodd iddi.

Cyfeiriadau 

 Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940 (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion)
John Edward Lloyd (1911) A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, Green & Co.)

Cymry'r 6ed ganrif
Marwolaethau'r 560au
Teyrnoedd Powys
Canolfan Masnach y Byd

Cyfuniad o saith adeilad yn Ninas Efrog Newydd oedd Canolfan Masnach y Byd (). Cynlluniwyd gan y pensaer Americanaidd-Japaniaidd Minoru Yamasaki. Roedd yn cynnwys 13.4 miliwn troedfedd sgwar o swyddfeydd. Y rhannau mwyaf enwog oedd y Ddau Dŵr (neu'r "tyrrau gefell", y Twin Towers) oedd yn 110 llawr. Ar 11 Medi 2001 hedfanwyd dwy awyren yn fwriadol i mewn i'r ddau dŵr mewn ymosodiad terfysgol. Syrthiodd y ddau dŵr gan ladd tua 3,000 o bobl.

Gweler hefyd
 Ymosodiadau 11 Medi 2001

Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Efrog Newydd
Nendyrau
Rhys ap Tewdwr

Roedd Rhys ap Tewdwr (cyn 1065 - 1093) yn frenin teyrnas Deheubarth ac yn aelod o deulu Dinefwr. Un o'i hynafiaid oedd y Brenin Rhodri Fawr. Fe'i ganed yn yr hyn a elwir heddiw yn Sir Gaerfyrddin a bu farw ym Mrwydr Aberhonddu yn Ebrill 1093.

Hanes
Hawliodd Rhys orsedd Deheubarth wedi i'w gyfyrder Rhys ab Owain gael ei ladd mewn brwydr yn erbyn Caradog ap Gruffydd yn 1078. Yn 1081 ymosododd Caradog ap Gruffydd ar Ddeheubarth eto a gyrrodd Rhys i chwilio am noddfa yn eglwys gadeiriol Tyddewi. Yno cyfarfu Rhys a Gruffydd ap Cynan oedd yn ceisio adennill Gwynedd, ac ym mrwydr Mynydd Carn yr un flwyddyn lladdwyd Caradog ap Gruffydd a'i gyngheiriaid Trahaearn ap Caradog brenin Gwynedd a Meilyr ap Rhiwallon. Yr un flwyddyn daeth Gwilym Cwncwerwr i Ddeheubarth, ar bererindod i Dyddewi yn ôl yr hanes, ond mae'n debyg iddo gyfarfod Rhys a dod i gytundeb lle roedd Rhys yn talu gwrogaeth iddo ac yn cael ei gadarnhau ym meddiant Deheubarth.

Ymladdodd Bleddyn ap Cynan yn 1087 ym Mrwydr Pont Llechryd gan ei drechu. Ei gynghreiriaid yn y frwydr oedd y Llychlynwyr a gwŷr Iwerddon.

Gallodd Rhys wrthsefyll pwysau cynyddol gan y Normaniaid hyd 1093, pan laddwyd ef ym Mrycheiniog gan y Normaniaid oedd wedi ymsefydlu yn yr ardal honno. Nid oes sicrwydd a gafodd ei ladd mewn brwydr ynteu trwy dwyll. Yn dilyn ei farwolaeth goresgynodd y Normaniaid y rhan fwyaf o deyrnas Deheubarth, a dim ond rhan o'r hen deyrnas oedd yn nwylo ei fab Gruffydd ap Rhys.

Nest
Roedd ei ferch Nest yn enwog am ei phrydferthwch a gelwir hi weithiau yn "Helen Cymru". Fel yr Helen wreiddiol bu Nest yn achos rhyfel pan gipiwyd hi o gastell Cilgerran gan Owain ap Cadwgan.

Llinach

Cyfeiriadau

Teyrnoedd Deheubarth
Cymry'r 11eg ganrif
Genedigaethau'r 11eg ganrif
Marwolaethau 1093
Dwyrain Timor

Gwlad yn ne-ddwyrain Asia yw Gweriniaeth Ddemocrataidd Dwyrain Timor neu Dwyrain Timor (Portiwgaleg: Timor-Leste, Tetwm: Timór Lorosa'e). Mae'n gorwedd yn hanner dwyreiniol ynys Timor. Rhan o Indonesia yw hanner gorllewinol yr ynys. Roedd Dwyrain Timor dan reolaeth Indonesia o 1975 i 1999.

Dolenni allanol 
  Gwefan swyddogol Llywodraeth Dwyrain Timor 
 BBC Newyddion – Dechrau newydd i Ddwyrain Timor erthygl newyddion ar annibyniaeth Dwyrain Timor

 
Gwledydd Asia
Tetwm

Un o ieithoedd swyddogol Dwyrain Timor ynghyd â Phortiwgaleg yw Tetwm (hefyd: Tetum, Tetun). Fe'i siaredir yng Ngorllewin Timor, Indonesia hefyd.

Dolenni allanol
 Sefydliad Cenedlaethol Ieithyddiaeth, Prifysgol Genedlaethol Dwyrain Timor 
Geiriadur Cymraeg-Tetwm 

Ieithoedd Awstronesaidd
Dwyrain Timor
Elisedd ap Gwylog

Roedd Elisedd ap Gwylog (bu farw c. 755), a adnabyddir hefyd fel Elise, yn frenin Powys.

Hanes

Ychydig sydd wedi ei gadw yn y cofnodion hanesyddol am Elisedd, oedd o linach Brochwel Ysgithrog. Mae'n ymddangos iddo adennill tiriogaeth Powys wedi iddo gael ei gipio gan y Saeson. Cododd ei or-ŵyr Cyngen ap Cadell golofn er côf amdano sydd i'w gweld heb fod ymhell o Abaty Glyn y Groes (sy'n llawer diweddarach). Adwaenir y golofn yma fel Croes Eliseg, ond credir mai camgymeriad oedd hyn ar ran y cerfiwr.

Mae'r arysgrif Ladin ar y golofn bron yn amhosibl ei darllen yn awr, ond yr oedd yn gliriach yn oes Edward Llwyd a wnaeth gopi ohono. Mae cyfieithiad o'r rhan o'r arysgrif sy'n delio ag Elisedd fel a ganlyn :

 + Cyngen fab Cadell, Cadell fab Brochmail, Brochmail fab Eliseg, Eliseg fab Guoillauc.
 + A'r Cyngen hwnnw, gor-ŵyr Eliseg, a gododd y maen yma ar gyfer ei hen daid Eliseg.
 + Yr Eliseg hwnnw a gasglodd ynghyd etifeddiaeth Powys . . .  allan o afael yr Eingl â'i gleddyf ac â thân.
 + Pwy bynnag sy'n ailadrodd yr arysgrif yma, rhoed fendith ar enaid Eliseg.

Dilynwyd Elisedd gan ei fab Brochfael.

Cyfeiriadau 

Cymry'r 8fed ganrif
Marwolaethau'r 750au
Teyrnoedd Powys
Alexander Fleming

Meddyg, biolegydd a dyfeisiwr oedd Syr Alexander Fleming,  FRSE, FRS, FRCS(Peirianeg) (6 Awst 1881 – 11 Mawrth 1955). Ysgrifennodd lawer am chemotherapi, System imiwneddimiwnedd a bacteria.

Ei ddarganfyddiadau pwysicaf yw ensymau a lysosymau yn 1923 a'r sylwedd gwrthfiotig adnabyddus hwnnw: penicilin o'r llwydni Penicillium notatum yn 1928. Rhannodd Wobr Nobel gyda Howard Florey a Ernst Boris Chain yn 1945.

Yn 1999, rhestrodd y cylchgrawn Time Fleming fel un o'r 100 person pwysicaf yn yr 20g gan ddweud:

Cyfeiriadau

Enillwyr Gwobr Nobel mewn Ffisioleg neu Feddygaeth
Genedigaethau 1881
Gwyddonwyr Albanaidd
Marwolaethau 1955
Réunion

Ynys fwlcanig yng Nghefnfor India yw Réunion. Mae'n rhan o Ffrainc gyda statws région d'outre-mer (rhanbarth tramor) a département d'outre-mer (département tramor). Mae'r ynys wedi'i lleoli 700 km i'r dwyrain o Fadagasgar a 200 km i'r gorllewin o Fauritius. Saint-Denis yw'r brifddinas.

 
Ynysoedd Cefnfor India
Ynysoedd Ffrainc
Rhanbarthau Ffrainc
Départements Ffrainc
Tiriogaethau tramor Ffrainc
Laura Pausini

Mae Laura Pausini (ganwyd 16 Mai 1974) yn cantores Eidalaidd.

Cafodd ei eni yn Faenza.  Yn 1993 pan oeddi'n 19 oed fe enillodd hi gystaleuaeth gân Sanremo gyda'r gân "La Solitudine". O hynny 'mlaen daeth hi'n brif gantores yr Eidal.

Caneuon mwyaf poblogaidd
La Solitudine (1993)
Strani Amori (1994)
Incancellabile (1996)
Ascolta il tuo Cuore (1996)
In Assenza di Te (1998)
Tra Te e il Mare (2000)
Il Mio Sbaglio Più Grande (2000)
Io Canto (2006)

Albymau
1993 Laura Pausini (Eidaleg)
1994 Laura (Eidaleg)
1994 Laura Pausini (Sbaeneg)
1996 Le cose che vivi (Eidaleg) / Las cosas que vives (Sbaeneg)
1998 La mia risposta (Eidaleg) / Mi respuesta (Sbaeneg)
2000 Tra te e il mare (Eidaleg) / Entre tú y mil mares (Sbaeneg)
2001 The best of Laura Pausini (Eidaleg) / Lo mejor de Laura Pausini (Sbaeneg)
2002 From the Inside (Saesneg)
2004 Resta in ascolto (Eidaleg) / Escucha (Sbaeneg)
2006 Io canto (Eidaleg) / Yo canto (Sbaeneg)
2008 Primavera in anticipo (Eidaleg) / Primavera anticipada (Sbaeneg)
2011 Inedito (Eidaleg) / Inédito (Sbaeneg)
2013 20 - The Greatest Hits (Eidaleg) / 20 - Grandes Éxitos (Sbaeneg)

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol
 Il Mondo di Laura

Cantorion Eidalaidd
Genedigaethau 1974
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Gianna Nannini

Brenhines roc a rôl yr Eidal yw Gianna Nannini (cynaniad JAN-a na-NI-ni) (ganwyd 14 Mehefin 1956) ganwyd yn Siena. Mae hi'n chwaer i yrrwr Fformiwla Un Alessandro Nannini.

Astudiodd y piano yn y "Conservatorio di Lucca".

Yn 1994 gafodd hi PhD ym Mhrifysgol Siena.

Caneuon mwyaf poblogaidd Gianna Nannini
Stereotipati noi (1974)
America (1979)
Latin Lover (1982)
Fotoromanza (1984)
Bello e Impossibile (1986)
Hey Bionda (1988)
I Maschi (1988)
Un'Estate Italiana (1990)
Scandalo (1990)
Radio Baccano (1993)
Tira Tira (1994)
Bomboloni (1996)

Disgograffi
1976 Gianna Nannini
1977 Una radura
1979 California
1981 G.N.
1981 Sconcerto rock
1982 Latin lover
1983 Sogno di una notte d'estate
1984 Puzzle
1985 Tutto live
1986 Profumo
1987 Maschi e altri
1988 Malafemmina
1990 Scandalo
1991 Giannissima
1993 X forza e X amore
1995 Dispetto
1996 Bomboloni (Goreuon Gianna Nannini)
1998 Cuore
2002 Momo alla conquista del tempo
2002 Aria
2004 Perle (Rhai o'r goreuon a rhai newydd)

Llenyddiaeth
2004 Io

Cantorion Eidalaidd
Genedigaethau 1956
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Alarch dof

Mae'r Alarch dof neu fud (Cygnus olor) yn aelod o'r teulu Anatidae (yr elyrch, gwyddau a hwyaid). Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a rhannau gorllewinol o Asia.

Nid yw'n aderyn mudol fel rheol, ond maent yn aml yn teithio i gasglu at ei gilydd i fwrw'u plu ar ôl y tymor nythu, ac mae elyrch o ogledd a dwyrain Ewrop lle mae'r gaeafau'n oerach yn symud tua'r de.

Mae'n aderyn mawr, tua 125–155 cm o hyd a 200–240 cm ar draws yr adenydd. Mae'n un o'r adar trymaf sy'n gallu hedfan - gall y ceiliog, sy'n fwy na'r iâr, bwyso hyd at 12 kg (27 pwys). Fel nifer o'r elyrch eraill mae ei blu yn hollol wyn, ond gellir adnabod Alarch dof trwy weld yr oren ar y pig. Nid yw'r cywion yn wyn; maent yn frown neu lwyd nes cael plu gwyn yn ystod eu gaeaf cyntaf.

Cedwir elyrch fel adar dof yn aml, ac mae hyd yn oed elyrch gwyllt ym medru dod i arfer a phobl ac yn aml i dderbyn bwyd o'r llaw. Er hynny, maent yn medru bod yn adar peryglus, yn enwedig pan mae'r ceiliog yn amddiffyn y nyth. Mae nifer o gofnodion amdanynt yn lladd cŵn, er enghraifft.

Enwau yn yr ieithoedd Celtaidd
Dyma enw'r aderyn hwn mewn rhai o'r ieithoedd Celtaidd eraill:
 : Alarc'h roueel
 : Alargh
 : Eala bhalbh
 : Eala bhàn
 : Ollay valloo

Cyfeiriadau

Elyrch
Llandyfrïog

Pentref bach ar lannau gogleddol Dyffryn Teifi, Ceredigion, yw Llandyfrïog, sy'n cael ei enw o sant Briog.

Mae ardal Cyngor Cymuned Llandyfriog yn ymestyn o Horeb yn y dwyrain i Adpar, maes-tref Castellnewydd Emlyn yn y gorllewin ac yn cynnwys pentrefi Aber-banc, Henllan, a Phenrhiw-llan. Yn Adpar, sefydlwyd y wasg gyntaf yng Nghymru ac ymladdwyd yr ornest (duel) olaf yng ngwledydd Prydain.  Mae tua deuparth o'r boblogaeth yn siarad Cymraeg, ond cafodd bron i 40% o drigolion yr ardal eu geni tu allan i Gymru.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Un hynodrwydd i'r pentref yw ei fod, fel Llandybïe yn sillafu'r i-dot gyda didolnod. Gwneir hyn er mwyn dangos bod yr i-dot yn cael ei ynganu fel llythyren ar ei phen ei hun.

Cyfeiriadau

Cymunedau Ceredigion
 
Pentrefi Ceredigion
Pontyberem

Pentref diwydiannol a chymuned yn Sir Gaerfyrddin yw Pontyberem. Fe'i lleolir yng Nghwm Gwendraeth Fawr. Mae ardal Cyngor Cymuned Pontyberem yn gartref i 2,800 o bobl ac yn cynnwys pentref Bancffosfelen, a leolir ar lethr dwyreiniol Mynydd Llangyndeyrn. Yn ôl Cyfrifiad 2001, roedd 81.28% (1961:91% :1991:80.5%) o'r boblogaeth yn meddu ar un neu fwy o sgiliau yn yr iaith Gymraeg, gyda 60.83% yn gallu siarad, darllen ac ysgrifennu yn Gymraeg.

Ffurfiwyd plwyf newydd o'r enw Pontyberem yn 1919 yn dilyn tyfiant y diwydiant glo. Y pwll glo hynaf  oedd Glynhebog a chafwyd  fod y glo o'r ansawdd gorau yn y byd.

Ganwyd y gantores boblogaidd, Dorothy Squires mewn gwersyll ar gyrion Pontyberem. Mae Gwenda Owen y gantores a enillodd yr Ŵyl Ban-Geltaidd i Gymru ym 1995 gyda Chân yr Ynys Werdd yn enedigol o'r pentref.

Ym Mhontyberem mae pencadlys Menter Cwm Gwendraeth, y fenter iaith gyntaf i'w sefydlu yng Nghymru.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Menter Cwm Gwendraeth Elli

Ym 1991, Menter Cwm Gwendraeth Elli oedd y Fenter Iaith gyntaf i'w sefydlu yng Nghymru.

Daeth i fodolaeth yn dilyn bwrlwm mawr Eisteddfod yr Urdd Cwm Gwendraeth yn Cross Hands, Sir Gaerfyrddin, ym 1989, pan benderfynodd grŵp o wirfoddolwyr lleol bod angen gweithredu ar lefel leol i atal dirywiad y Gymraeg mewn ardal a oedd â chyfran a nifer uchel iawn o siaradwyr Cymraeg.

Ym Mawrth 2002, agorwyd canolfan newydd y Fenter ym Mhontyberem, yng nghanol ardal y Gwendraeth gan yr AC Edwina Hart. Mae'r Ganolfan Adnoddau'n cynnwys caffi cymunedol, sef Caffi Cynnes a chanolfan hyfforddi ar wahân i swyddfeydd staff. Ychwanegwyd i hyn yn 2014 pan symudodd siop y Fenter 'Cwtsh Gloyn' i fod yn rhan o'r caffi.  Mae Menter Cwm Gwendraeth Elli bellach yn gweithredu yn Llanelli yn ogystal â Chwm Gwendraeth ac maent yn parhau i weithredu ar brosiectau iaith yn benodol, yn ogystal ag ar ddatblygu cymunedol yn gyffredinol.

Ers lansiad Menter Cwm Gwendraeth Elli, mae 21 o fentrau iaith lleol wedi eu sefydlu, gan ddod yn elfen bwysig o strategaeth iaith Cynulliad Cenedlaethol Cymru. Mae yna dair Menter Iaith yn gweithredu o fewn Sir Gaerfyrddin

Theatr Ieuenctid Menter Cwm Gwendraeth Elli.
Sefydlwyd Theatr Ieuenctid Menter Cwm Gwendraeth Elli yn 1991. Blwyddyn ar ôl sefydlu Menter Cwm Gwendraeth. 
Bwriad y theatr oedd i greu cyfleodd i blant y Cwm gymdeithasu trwy gyfrwng y Gymraeg, a chynnig cyfleoedd allgyrsiol. Dros y blynyddoedd mae’r theatr wedi llwyfannu amryw o sioeau gwahanol a wedi cystadlu ar lwyfannau Cenedlaethol. ‘Cau’r clwydi’ yw un o'r sioeau enwocaf, lle ceir hanes achub Cwm Llangyndeyrn rhag cael ei foddi er mwyn creu cronfa ddŵr i Abertawe. 
Bellach mae theatr plantos bach yn cael ei gynnig i blant 4-11 oed ddysgu sgiliau actio, canu, dawnsio a pherfformio.  Mae Theatr y Plantos Bach yn cael ei gynnal ar Nos Fercher yn Neuadd Pontyberem rhwng 17.00 a 18.00, yn wythnosol yn ystod tymor yr ysgol. Mae Theatr y Plantos Bach yn cynnal dwy berfformiad yn ystod y flwyddyn.  Mae’r Theatr hwn yn agored i bawb.

Cyfeiriadau

Cwm Gwendraeth
Sir Gaerfyrddin
Dalida

Cantores ac actores o'r Aifft oedd Dalida (17 Ionawr 1933 Cairo - 3 Mai 1987 Paris). Ei henw bedydd  oedd Iolanda Cristina Gigliotti. Roedd ei rhieni’n Eidalwyr a threuliodd y rhan fwyaf o'i hoes yn Ffrainc.

Yn 1954 enillodd gystadleuaeth Miss Aifft.

Dydd Nadolig 1954 ymadawodd â'r Aifft gan fynd i ganu yng nghlybiau Paris.

Caneuon mwyaf adnabyddus Dalida
Bambino (1956)
O Sole Mio (1960)
Milord (1960)
Paroles...Paroles... (1973 gyda Alain Delon)
Il venait d'avoir 18 ans (1973)
J'attendrai (1975 - y gân disco gyntaf yn Ffrangeg)
Salma Ya Salma (1977)
The Lambeth Walk (1978)
Monday, Tuesday...Laissez-moi danser (1979)
Mourir sur Scène (1983)

- a 145 o ganeuon llwyddiannus eraill!

Disgograffi
1957 Son Nom Est Dalida
1957 Miguel
1958 Gondolier
1958 Les Gitans
1959 Le disque d'or de Dalida
1959 Love in Portofino
1960 Les enfants du Pirée
1961 Garde-moi la dernière danse
1961 Loin de moi
1961 Milord
1962 Le petit Gonzalès
1963 Eux
1964 Amore Scusami
1965 Il Silenzio
1966 Pensiamoci Ogni Sera
1967 Olympia 67
1967 Ciao amore, ciao
1968 Un po' d'amore
1968 Le temps des fleurs
1969 Canta in Italiano
1969 Ma mère me disait
1970 Ils ont changé ma chanson
1971 Une vie
1972 Olympia 71
1972 Il faut du temps
1973 Sings in Italian for you
1973 Julien
1974 Olympia 74
1974 Manuel
1975 Sempre piu'
1975 J'attendrai
1976 Coup de chapeau au passé
1977 Femme est la nuit
1977 Olympia 77
1977 Pour toujours
1977 Salma ya salama
1978 Génération 78 / Voilà pourquoi je chante / Ça me fait rêver
1979 Dédié à toi (Monday Tuesday)
1980 Gigi in Paradisco
1980 Le spectacle du Palais des Sports 1980
1981 Olympia 81
1982 Spécial Dalida
1982 Mondialement vôtre
1983 Les p'tits mots
1984 Dali
1986 Le visage de l'amour
1987 Tigani Bi Arab
1995 Comme si j'étais là...
1996 À ma manière
1997 Olympia 1959
1997 L'an 2005
1998 Le rêve oriental
2001 Révolution 5° du nom

Ffilmiau
Joseph and his Brothers (1954 gyda Omar Sharif)
The Mask of Toutankhamon (1954)
Sigara wa Kass (Sigaret a gwydr 1954)
Brigade des Moeurs (Brigâd y moesau 1957)
Rapt au Deuxième Bureau (Dynladrad yn yr ail swyddfa 1958)
Parlez-moi d'amour (Siaradwch wrtha'i am gariad 1960)
L'inconnue de Hong Kong (Y dieithryn o Hong Cong 1963 gyda Serge Gainsbourg)
Ménage à l'Italienne (Cadw Tŷ Eidalaidd 1965)
Io to amo (Fi sy'n dy garu 1968)
Comme sur des Roulettes (Fel ar olwynion bach 1977)
Dalida pour Toujours (Dalida am byth 1977)
La Sixième Jour (Y chweched diwrnod 1986 gyda Youssef Chahine)

Cantorion Eifftaidd
Actorion Eifftaidd
Genedigaethau 1933
Marwolaethau 1987
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Dick Rivers

Canwr Ffrengig oedd Dick Rivers (ganwyd Hervé Forneri, 24 Ebrill 1945 – 24 Ebrill 2019).

Roedd yn enwog am gyflwyno Roc a Rôl i Ffrainc. Yn 1957 clywodd Dick record Elvis Presley yn canu "Heartbreak Hotel", gan forwyr llongau American oedd yn arfer angori ym mae Villefranche. Penderfynodd fod yn ganwr Roc a Rôl fel Elvis. Yn 1961 yn Nice ffurfiodd fand o'r enw "Les Chats Sauvages". Aethon nhw i Baris a recordio eu recordiau cyntaf "Ma petite amie est vache", "Twist à Saint-Tropez" a "Est-ce que tu le sais". Ym Mharis daeth i adnabod Eddy Mitchell a Johnny Hallyday. Dick, Eddy a Johnny yw tri enw mawr Roc a Rôl Ffrainc.

Caneuon mwyaf adnabyddus Dick Rivers

"Twist à Saint-Tropez" (1961)
"Baby John" (1962)
"Tu n'es plus là" (1963 alaw Blue Bayou Roy Orbison)
"T'en va t'en" (1965 cyfieithad Go now The Moody Blues)

Disgograffi

1964 Rien que toi
1967 Bye Bye Lily
1971 Dick n'Roll
1972 The Rock Machine
1975 The Dick Rivers connection
1975 Mississipi River's
1976 Dixie
1978 Je continue mon Rock'n slow
1979 De Luxe
1982 Sans légende
1983 Rock n'roll poète
1985 Coup de tête
1989 Linda Lu Baker
1991 Holly Days in Austin
1995 Plein Soleil
1996 Authendick
1998 Vivre comme ça
2001 Amoureux de Vous
2006 Dick Rivers
2008 L'homme sans âge
2011 Mister D

Cyfeiriadau

Cantorion Ffrengig yr 20fed ganrif
Cantorion Ffrengig yr 21ain ganrif
Cantorion Ffrengig yn yr iaith Ffrangeg
Genedigaethau 1945
Marwolaethau 2019
Pobl o Alpes-Maritimes
Alarch y Gogledd

Mae Alarch y Gogledd (Cygnus cygnus) yn aelod o'r teulu Anatidae (yr elyrch, gwyddau a hwyaid). Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a rhannau gorllewinol o Asia.

Mae'n debyg iawn i Alarch Bewick, ond mae dipyn yn fwy, 140–160 cm o hyd a 205–235 cm ar draws yr adenydd. Mae'r darn melyn ar y pig yn fwy na'r darn melyn ar big Alarch Bewick, ac yn diweddu mewn pwynt.

Maent yn magu mewn tiroedd gwlyb yng ngogledd Ewrop ac Asia, ond ychydig mwy i'r de na Alarch Bewick. Maent yn paru am oes. Yn y gaeaf maent yn symud tua'r de, er enghraifft mae nifer fach o adar o Wlad yr Iâ yn gaeafu yng Nghymru a niferoedd mwy yn Iwerddon a Lloegr.

Enwau yn yr ieithoedd Celtaidd
Dyma enw'r aderyn hwn mewn rhai o'r ieithoedd Celtaidd eraill:
 : Eala ghlórach
 : Alarc'h-kristilh
 : Eala fhiadhaich
 : Ollay chiaullee
 : Qussuk

Cyfeiriadau

Elyrch
Y Faenor, Ceredigion

Cymuned yng Ngheredigion yw'r Faenor. Mae'n rhannu ffin â thref Aberystwyth, ac yn cynnwys pentrefi Waunfawr a Comins Coch. Yn 2001 roedd ganddi 2362 o drigolion, a 39% ohonynt yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2001).

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Ceredigion
Beulah, Ceredigion

Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Beulah (gwahaniaethu).

Pentref bychan a chymuned yng Ngheredigion yw Beulah(). Saif hanner ffordd rhwng tref Castell Newydd Emlyn a phentref glan-môr Aberporth ar Fae Ceredigion.

Mae ardal Cyngor Cymuned Beulah yn cynnwys pentrefi Bryngwyn, Llandygwydd, Betws Ifan, Cwm Cou a'r rhan fwyaf o bentref Cenarth ar lannau afon Teifi ac yn gartref i dros 1,500 o bobl (1,586, Cyfrifiad 2001), 54% ohonynt yn siaradwyr Cymraeg, gyda 45% o'r boblogaeth wedi eu geni y tu allan i Gymru (Cyfrifiad 2001). O blith y trigolion sydd yn enedigol o Gymru, mae bron i 90% yn Gymry Cymraeg (cyfeiriad yn eisiau), felly mae'r cyferbyniad diwylliannol ac ieithyddol rhwng y brodorion a'r mewnfudwyr yn amlwg iawn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Mannau o ddiddordeb
Mae'r ardal Cyngor Cymuned yn cynnwys melin ddŵr Felin Geri yng nghwm coediog y Ceri, a rhaeadrau Cenarth.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Beulah, Ceredigion
Enwau lleoedd yng Nghymru o darddiad Beiblaidd
Cymunedau Ceredigion
Pentrefi Ceredigion
Cwtiar

Mae'r Gwtiar (Fulica atra), yn aelod o deulu'r Rallidae.

Mae'n aderyn cyffredin trwy rhan fwyaf o Ewrop a rhannau helaeth o Asia ac Affrica. Mewn rhannau lle mae'r gaeafau yn arbennig o oer, megis gogledd Asia, mae'n symud tua'r de a thua'r gorllewin. Mewn rhannau lle nad yw'r llynnoedd yn rhewi yn y gaeaf nid yw'n mudo.

Yn wahanol i'r rhan fwyaf o aelodau eraill y teulu, nid yw'r Gwtiar yn aderyn sy'n cuddio yn y tyfiant ger y glannau. Mae fel rheol i'w weld yn nofio ar lynnoedd, ond gall hefyd ddod allan o'r llyn i fwydo ar gaeau heb fod ymhell o'r lan. Maent yn adar sy'n hoffi ymladd, ac yn aml gellir eu gweld yn ymosod ar Gwtiar arall sy'n dod yn rhy agos.

Nid yw'n hoff iawn o hedfan, ac mae'n gorfod "rhedeg" ar y dŵr i fedru codi i'r awyr. Er hynny, pan mae'n gorfod mudo gall weithiau deithio cryn bellter, yn ystod y nos fel rheol.

Mae y plu i gyd yn ddu a'r pig yn wyn, ac yn ymestyn yn "blât" ar y talcen. Mae'r adar ieuanc yn fwy brown. Mae'n bwyta bron unrhyw beth bach byw y gall ei ddarganfod yn y dŵr neu gerllaw iddo.

Adar
Gŵydd lwyd

Mae'r Ŵydd wyllt (Anser anser) a adnabyddid ers Mawrth 2018 fel Gŵydd lwyd yn un o'r gwyddau mwyaf cyffredin. Ceir yr ŵydd hon yn rhan fwyaf o wledydd Ewrop ac eithrio'r de-orllewin, a thrwy Asia cyn belled â Tsieina. Mae'n magu ei chywion ar dir gwlyb fel corsdiroedd, rhostiroedd neu'n agos at lyn.

Mae dwy is-rywogaeth o'r Ŵydd lwyd:
 A. a. anser (Gŵydd lwyd y Gorllewin)
 A. a. rubrirostris (Gŵydd lwyd y Dwyrain)

Mae'n ŵydd fawr, 74–84 cm o hyd a 149–168 cm ar draws yr adenydd. Mae'r plu yn llwyd. Gellir adnabod y rhywogaeth yma o blith y "gwyddau llwydion" eraill gan fod ei phig yn binc (yn y ffurf Asiaidd) neu'n binc-oren (yn y ffurf Ewropeaidd), a'i choesau'n binc. Pan mae'n hedfan mae darnau mawr o liw llawer goleuach ar yr adenydd na sydd ar adenydd gwyddau eraill.

O'r math yma o ŵydd y datblygwyd y gwyddau dof a welir yn Ewrop a Gogledd America. Mae gwyddau dof sydd wedi dianc yn aml yn ymuno â heidiau o Wyddau llwydion.

Aderyn mudol yw'r Ŵydd lwyd fel arfer, yn magu cywion yng ngogledd Ewrop ac Asia ac yn hedfan tua'r de dros y gaeaf. Mae'r rhan fwyaf o'r rhai a welir yng Nghymru yn ddisgynyddion adar a gafodd eu rhyddhau yn fwriadol, flynyddoedd yn ôl. Bellach, gwelir weithiau heidiau o hyd at fil o adar o gwmpas Ynys Môn a glannau'r Fenai, ac nid yw'r adar hyn yn mudo.

Bu'r naturiaethwr Konrad Lorenz yn astudio ymddygiad y rhywogaeth yma'n ddyfal. Pwrpas ei astudiaethau a'i arbrofion oedd archwilio cysyniad gwasgnodi mabol (filial imprinting). Yn ogystal ag ysgrifennu papurau gwyddonol, ysgrifennodd lyfr ar gyfer y werin ar y pwnc hwn.

Datblygwyd yr Ŵydd ddof yn Ewrop, Gogledd Affrica a gorllewin Asia o'r rhywogaeth yma.

Teulu
Mae'r ŵydd lwyd yn perthyn i deulu'r Hwyaid (Lladin: Anatidae). Dyma aelodau eraill y teulu:

Gwyddau
Caradog ap Gruffudd

Roedd Caradog ap Gruffudd ap Rhydderch (bu farw 1081) yn dywysog Gwent a fu'n ymdrechu am rai blynyddoedd i ychwanegu Deheubarth at ei deyrnas.

Bywgraffiad
Roedd Caradog yn ŵyr i Rhydderch ab Iestyn oedd wedi llwyddo i gipio gorsedd Deheubarth am gyfnod cyn ei farwolaeth yn 1033. Roedd tad Caradog, Gruffudd ap Rhydderch hefyd wedi bod yn frenin Deheubarth am gyfnod cyn cael ei yrru allan a'i ladd gan Gruffudd ap Llywelyn, a ddaeth yn frenin y rhan fwyaf o Gymru.

Gwent a Gwynllŵg oedd cadarnle'r teulu, ac ymddengys fod Caradog wedi llwyddo i ychwanegu Morgannwg atynt. Mae'n ymddangos yn y cofnodion hanesyddol am y tro cyntaf yn 1065. Roedd Harold Godwinson, wedi ei fuddugoliaeth dros Gruffudd ap Llywelyn, wedi dechrau adeiladu tŷ hela ym Mhorth Sgiwed. Ymosododd Caradog arno a'i ddinistrio, ac yna anrheithio'r ardal.

Aeth Caradog ati fel lladd nadroedd i geisio efelychu ei dad a'i daid trwy ychwanegu Deheubarth at ei deyrnas. Yn 1072 (neu 1071) gorchfygodd frenin Deheubarth, Maredudd ab Owain, mewn brwydr ger Afon Rhymni (Brwydr Afon Rhymni) a'i ladd. Yn 1078 enillodd fuddugoliaeth arall dros Rhys ab Owain oedd wedi dilyn Maredudd ar orsedd Deheubarth, a'i ladd yntau. Erbyn 1081 yr oedd wedi gorfodi brenin newydd Deheubarth, Rhys ap Tewdwr i geisio nodded yn eglwys gadeiriol Tyddewi. Newidiwyd y sefyllfa pan laniodd Gruffudd ap Cynan o Iwerddon, i geisio cipio gorsedd Gwynedd oddi wrth  Trahaearn ap Caradog. Mewn cyfarfod rhwng Rhys ap Tewdwr a Gruffudd ap Cynan yn eglwys gadeiriol Tyddewi, gwnaethant gynghrair gyda bendith yr esgob.

Ymatebodd Caradog trwy wneud cynghrair a brenin Gwynedd, Trahaearn ap Caradog. Cyfarfu'r ddwy blaid ym Mrwydr Mynydd Carn, tua taith diwrnod o Dyddewi. Lladdwyd Caradog a Trahaearn yn y frwydr yma. Gadawodd Caradog fab, Owain ap Caradog, a fodlonodd ar deyrnasu ar diroedd Gwynllŵg ac a sefydlodd linach arglwyddi Caerllion.

Cyfeiriadau
John Edward Lloyd, A History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest (Llundain, 1911), tt. 372-3, 377, 384-5, 393
Y Bywgraffiadur Cymreig hyd 1940 (Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion)

Cymry'r 11eg ganrif
Genedigaethau'r 11eg ganrif
Marwolaethau 1081
Teyrnoedd Gwent
Arth

Mamal mawr byrgoes, cryf o gorff, ac sy'n perthyn i deulu'r Ursidae yw arth (enw benywaidd; ll. eirth). Mae'n hollysydd sy'n bwyta aeron, cnau, gwreiddiau, mêl, pysgod ac anifeiliaid bychain. Er eu bod fel arfer yn araf ac yn drwsgl, mae eirth yn symud yn gyflym iawn dros bellter byr, yn enwedig ar dir garw neu serth. Ceir 8 rhywogaeth gan gynnwys y panda anferth.

Mathau o eirth 
Panda anferth (Giant panda, Ailuropoda melanoleuca)
Arth sbectolog (Spectacled bear, Tremarctos ornatus)
Arth frown (Ursus arctos)
 Arth fraith (Grizzly bear, Ursus arctos horribilis)
 Arth Kodiak (Kodiak bear, Ursus arctos middendorffi)
Arth ddu (Ursus americanus)
Arth wen (Polar bear, Ursus maritimus)
Arth ddu Asia (Asiatic black bear, Ursus thibetanus)
Arth weflog (Sloth bear, Melursus ursinus)
Arth Malaia (Sun bear, Helarctos malayanus)

 
Teuluoedd o famaliaid
Bwncath

Mae'r Bwncath (hefyd Boncath a Boda; Lladin: Buteo buteo) yn aderyn ysglyfaethus sy'n gyffredin trwy rannau helaeth o Ewrop, Asia ac, yn y gaeaf, Affrica. Mae tua 51–57 cm o hyd a rhwng 110 a 130 cm ar draws yr adenydd. Yn y rhannau lle mae'r gaeafau yn arbennig o oer mae'n mudo tua'r de, on mewn rhannau eraill, megis Gorllewin Ewrop, mae'n aros o gwmpas ei diriogaeth trwy'r flwyddyn.

Mae fel rheol yn nythu mewn coeden, ond yn hela dros dir agored. Oherwydd hyn, mae'n hoffi tiriogaeth lle mae cymysgedd o goed a chaeau. Mae'n bwyta mamaliaid bach yn bennaf, yn cynnwys llygod, llygod mawr a chwningod, ond mae hefyd yn bwyta anifeiliad wedi marw, cywion adar a phethau eraill.

Fel rheol gellir gweld pâr neu ddau bâr o Fwncathod yn troelli yn yr awyr uwchben eu tiriogaeth yn y ganwyn, ac yn tynnu sylw trwy eu galwadau piii-âw, nid annhebyg i gathod. Ambell dro gellir gweld mwy ohont gyda'i gilydd, weithiau hyd at 40 ar y tro.

Yng Nghymru yr oedd y Bwncath wedi mynd yn aderyn prin erbyn dechrau'r 20g, i raddau helaeth oherwydd ei fod yn cael ei ddifa gan giperiaid. Bellach mae amddiffyniad cyfreithiol iddo ac mae wedi dod yn aderyn cyffredin iawn trwy Gymru, ac yn lledaeni i'r dwyrain. Mae'n fwy cyffredin ar dir cymharol isel nag yn y mynyddoedd.

Cyfeiriadau

Adar ysglyfaethus
Accipitridae
Renaud

Renaud Séchan (ganwyd 11 Mai 1952 ym Mharis) yw'r canwr mwyaf poblogaidd yn Ffrainc. Mae ganddo efell o'r enw David. Mae Renaud yn adnabyddus yn bennaf am ei ganeuon gwawdiol, yn enwedig y rhai sy'n llawn "athroniaeth hwlcyn".

Gwaith cerddorol

Rhai o ganeuon Renaud
Héxagone : gwneud sbort ar ben y Ffrancwyr (hecsagon yw ffurf Ffrainc ar y map)
Miss Maggie : cân am afreolaeth cefnogwyr tîm pêl-droed Lerpwl (sy'n canu Maggie May), a phrotest yn erbyn Margaret Thatcher.
Dans mon HLM : yn fy fflat cyngor
Ma gonzesse : fy hogen
L'autostoppeuse : y ferch sy'n teithio wrth ddibynu ar fodurwyr
Mon bistrot préféré : fy hoff dafarn

Disgograffi
 1975 : Amoureux de Paname
 1977 : Laisse béton
 1979 : Ma gonzesse
 1980 : Marche à l'ombre
 1980 : Bobino
 1981 : Le P'tit bal du samedi soir et autres chansons réalistes
 1981 : Le retour de Gérard Lambert
 1982 : Un Olympia pour moi tout seul
 1983 : Morgane de toi
 1985 : Mistral gagnant
 1988 : Putain de camion
 1989 : Visage pâle rencontrer public
 1991 : Marchand de cailloux
 1992 : Renaud cante el' nord
 1994 : À la belle de Mai
 1995 : Zénith live 1986
 1995 : Les Introuvables
 1996 : Paris-Province
 1996 : Renaud chante Georges Brassens
 2002 : Boucan d'enfer
 2003 : Tournée d'enfer

Ffilmiau
Germinal, gyda Gérard Depardieu
Elle voit des nains partout! (1981): chwaraeodd ran Tarzan
Wanted (2002), gyda Johnny Hallyday a Gérard Depardieu

Actorion ffilm Ffrengig
Cantorion Ffrengig yr 20fed ganrif
Cantorion Ffrengig yr 21ain ganrif
Cantorion Ffrengig yn yr iaith Ffrangeg
Genedigaethau 1952
Pobl o Baris
Richard Llewellyn

Nofelydd Cymreig a ysgrifennai yn Saesneg oedd Richard David Vivian Llewellyn Lloyd (8 Rhagfyr 1906 – 30 Tachwedd 1983).

Honodd mai yn Nhyddewi, Sir Benfro y ganwyd ef ond daeth yn amlwg wedi ei farw mai yn Hendon, Middlesex y bu hynny.

Priododd Nona Sonstenby ym 1952 (ysgaru 1968).  Priododd ei ail wraig, Susan Heimann, ym 1974.

Nofelau
How Green Was My Valley (1939)
None but the Lonely Heart (1943)
A Few Flowers for Shiner (1950)
A Flame for Doubting Thomas (1954)
Chez Pavan (1958)
Up into the Singing Mountain (1960)
Down Where the Moon is Small (1966)
Mr. Hamish Gleave (1973)
Green, Green My Valley Now (1975)

Cymry Llundain
Genedigaethau 1906
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1983
Nofelwyr Cymreig yn yr iaith Saesneg
Cigfran

Mae'r Gigfran yn un o'r aelodau mwyaf o deulu'r brain. Mae rhwng 60 a 78 cm o hyd a rhwng 120 a 156 cm ar draws yr adenydd. Mae'r plu i gyd yn ddu. Gellir gwahaniaethu'r Gigfran oddi wrth aelodau eraill o deulu'r brain sydd hefyd i gyd yn ddu, megis y Frân Dyddyn trwy fod y pig yn arbennig o fawr, fod plu hir ar y gwddf (gweler y llun) a bod plu canol y gynffon yn hirach na'r plu ar yr ochrau, gan roi ffurf diamwnd i'r gynffon. Mae yr alwad hefyd yn wahanol, rhywbeth fel "prrwwnc" neu "cronc".

Mae gan y Gigfran ddosbarthiad helaeth iawn mewn nifer o rannau o'r byd, ac yn ymestyn or'r Arctic i anialwch y Sahara. Nid yw'r adar ieuanc yn dechrau nythu tan maent tua tair oed. Cyn hynny maent yn ffurfio heidiau gyda Chigfrain eraill. Pan mae'n paru, mae'n paru am oes.

Maent yn nythu mewn coed neu ar glogwyni yn y mynyddoedd neu ger y môr. Gallant nythu yn gynnar iawn yn y flwyddyn pan mae'r tywydd yn dal yn oer iawn, er enghraifft mae rhai Cigfrain yn Eryri ar y nyth erbyn diwedd Chwefror. Gall fwyta amrywiaeth mawr o fwyd ond yn enwedig anifeiliaid wedi marw. Mae'r pig mawr fel cŷn yn eu galluogi i dorri trwy wlan a chroen dafad wedi marw er enghraifft.

Ystyrir y Gigfran un o'r callaf o'r holl adar. Er enghraifft, wrth dynnu lluniau o nyth o guddfan, weithiau mae'n amhosibl mynd i'r guddfan heb i'r adar weld y ffotograffydd. Yr hyn a wneir fel rheol yw i ddau berson fynd i mewn i'r guddfan ac un yn dod allan, fel bod yr adar yn credu fod pawb wedi mynd. Nid yw hyn yn gweithio gyda'r Gigfran - mae'n rhaid cael hyd at naw person yn mynd i mewn i'r guddfan ac wyth yn dod allan cyn y medrir twyllo'r Gigfran. Maent hefyd yn un o'r ychydig adar sy'n chwarae; ambell dro gellir eu gweld yn sglefrio i lawr llethrau ag eira arnynt, dim ond am yr hwyl.

Mae Cymru yn un o gadarnleoedd y Gigfran. Yng Nghoedwig Niwbwrch ar Ynys Môn gellir gweld nifer fawr o Gigfrain yn hedfan i mewn i glwydo ar ddiwedd y dydd. Yn ystod rhai gaeafau cyfrifwyd dros 1,000 o Gigfrain yma, sy'n ei wneud y man clwydo ail-fwyaf yn y byd. Ceir poblogaeth sylweddol iawn yn nythu ym mynyddoedd Eryri.

Efallai oherwydd eu bod yn aml i'w gweld yn bwyta cyrff y lladdedigion ar ôl brwydr, yr oedd cigfrain yn boblogaidd ar arfbeisiau a baneri yn y Canol Oesoedd,

Corvidae
Patrick Bruel

Canwr ac actor Ffrengig yw Patrick Bruel (ganwyd 14 Mai 1959). Mae e'n un o'r sêr pop mwyaf poblogaidd yn Ffrainc. Ei enw iawn yw Patrick Maurice Benguigui a ei ganwyd  yn Tlemcen, Algeria.

Mae Patrick yn dalentog dros ben. Yn ogystal â chanu ac actio mae e wedi meistroli'r piano a'r gitâr. Yn 1998 fe enillodd y teitl "pencampwr pocer y byd".

Yn 2003 fe newidiodd ei enw yn gyfreithlon, i Bruel-Benguigui.

Disgograffi
1982 : Vide
1987 : De face
1987 : A tout à l'heure
1989 : Alors, regarde
1991 : Si ce soir...
1994 : Bruel
1995 : On sétait dit
1995 : Plaza de los hereos
1999 : Juste avant
2002 : Entre deux
2004 : Puzzle

Ffilmiau
1978 : Le coup de Sirocco, gyda Roger Hanin
1982 : Ma femme s'appelle revient, gyda Michel Blanc
1982 : Les diplomés du dernier rang
1983 : Le bâtard
1983 : Le grand carnaval
1984 : La tête dans le sac
1984 : Marche à l'ombre
1985 : P.R.O.F.S., gyda Fabrice Luchini
1986 : Attention bandits
1988 : La Maison assassinée, gyda Anne Brochet ac Agnès Blanchot
1989 : Force majeure, gyda François Cluzet a Kristin Scott-Thomas
1989 : L'union sacrée, gyda Richard Berry a Corinne Dacla
1992 : Toutes peines confondues, gyda Jacques Dutronc a Mathilda May
1993 : Profil bas, gyda Sandra Speichert a Didier Bezace
1996 : Le Jaguar, gyda Jean Reno a Harrison Lowe
1996 : Sabrina, gyda Harrison Ford
1997 : K., gyda Isabella Ferrari a Pinkas Braun
1998 : Les folies, gyda Parker Posey, Stephane Freiss, Brooke Shields a Jeremy Northam
1998 : Hors-jeu, gyda Rossy De Palma a Philippe Ambrosini
2001 : Les Jolies Choses, gyda Stomy Bugsy, Marion Cotillard a Titoff
2001 : Le lait de la tendresse humaine, gyda Maryline Canto, Valeria Bruni-Tedeschi ac Olivier Gourmet
2002 : Sinbad (cartŵn - Bruel yw llais Sinbad)
2004 : Une vie à t'attendre, gyda Nathalie Baye

Actorion Ffrengig
Cantorion Ffrengig
Ffrancod yr 20fed ganrif
Ffrancod yr 21ain ganrif
Genedigaethau 1959
Brut y Tywysogion

Gweler hefyd Brut (gwahaniaethu)
Mae Brut y Tywysogyon (Brut y Tywysogion) yn gronicl Cymreig canoloesol sy'n un o'r ffynonellau pwysicaf ar gyfer hanes Cymru yn yr Oesoedd Canol.

Cronicl yw Brut y Tywysogion, sydd i bob golwg wedi ei fwriadu fel ymestyniad o Historia Regum Britanniae gan Sieffre o Fynwy. Mae wedi goroesi fel nifer o gyfieithiadau i'r Gymraeg o fersiwn gwreiddiol yn Lladin. Nid oes un testun Lladin o Frut y Tywysogion ei hun wedi goroesi, ond ceir dau destun anghyflawn o gronicl Lladin am y cyfnod 1190-1285 yn y llawysgrif Exeter Cathedral Library MS. 3514 a gedwir yn Eglwys Gadeiriol Exeter; gelwir y testun helaethaf Cronica de Wallia a gellid ei ystyried yn bont rhwng yr Annales Cambriae a'r testunau Lladin coll o'r Brut. Y fersiynau pwysicaf o Frut y Tywysogion yw'r rhai yn Peniarth MS. 20 ac un ychydig llai cyflawn yn Llyfr Coch Hergest. Mae'r fersiwn dan y teitl "Brenhinedd y Saeson" yn gyfuniad o'r deunydd yma a deunydd o ffynhonnell Seisnig.

Dechreua fersiwn Peniarth MS. 20 yn 681 pan gofnodir marwolaeth Cadwaladr a daw i ben yn 1332. Byr iawn yw'r cofnodion am y blynyddoedd cynnar, fel rheol cofnod o farwolaethau a digwyddiadau megis diffygion ar yr haul, pla neu ddaeargrynfeydd, ond mae llawer mwy o fanylion yn y cofnodion diweddarach. Rhoir sylw yn bennaf i frenhinoedd Gwynedd, Powys a Deheubarth, ond cofnodir digwyddiadau eglwysig, er enghraifft pan ddaeth yr egwys yng Nghymru i ddefnyddio'r un dull o benderfynu ar ddyddiad y Pasg ag eglwys Rhufain dan berswâd "Elbodius" (Elfodd), Esgob Bangor, yn 768. Mae digwyddiadau yn Lloegr, Iwerddon, Yr Alban ac weithiau Ffrainc yn cael eu cofnodi'n fyr hefyd.

Credir fod y cronicl mynachaidd gwreiddiol wedi ei ysgrifennu yn Abaty Ystrad Fflur, ond ymddengys ei fod wedi ei gadw yn yr hen abaty yn Llanbadarn yn yr 11g. Defnyddiwyd croniclau o abatai eraill yn y gwaith hefyd. Credir bod o leiaf un o'r cyfieithiadau Cymraeg wedi ei wneud yn Ystrad Fflur hefyd.

Darllen pellach

 John Edward Lloyd, The Welsh Chronicles (London: H. Milford, 1929)
 Ian R. Jack, Medieval Wales (Ithaca: Cornell University Press, 1972)
 Thomas Jones (gol.), Brut y Tywysogion: Red Book of Hergest Version (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1973)
 Thomas Jones (gol.), Brut y Tywysogyon: Peniarth MS. 20 (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1941)
 Thomas Jones (gol.), Cronica de Wallia and other documents from Exeter Cathedral Library MS. 3514 (ail-brintiwyd o The Bulletin of the Board of Celtic Studies, Caerdydd, 1946)

Cyfieithiadau Cymraeg Canol
Hanes Cymru
Rhyddiaith Cymraeg Canol
Llenyddiaeth Gymraeg
Llawysgrifau Peniarth
Trochydd gyddfgoch

Y Trochydd gyddfgoch yw'r lleiaf o deulu'r Trochwyr, tua 55–67 cm o hyd a 91–110 cm ar draws yr adenydd.

Mae'n nythu ar draws gogledd Ewrop, gogledd Asia a rhan ogleddol Canada ac Alaska. Fel rheol mae'n tueddu i nythu ar lynnau llai na'r trochwyr eraill, ac yn y tymor nythu mae ei alwadau annaearol yn nodwedd o'r ardaloedd lle mae'n magu. Yn y gaeaf mae'n symud tua'r de a gellir eu gweld ar yr arfordir neu ar lynnoedd mawr.

Mae'r llun yn dangos Trochydd Gyddfoch yn ei blu haf, gyda gwddw coch, pen llwyd, cefn tywyll ac yn wyn oddi tano. Yn y gaeaf mae'n wyn ar y gwddw a llawer llai o liw arno. Gellir ei wahaniaethu oddi wrth y trochyddion eraill trwy fod y pig yn deneuach ac yn pwyntio ar i fyny rhyw fymryn, a bod y gwyn ar y gwddw yn ymestyn ymhellach i'r ochrau.

Ar bysgod y mae'r Trochydd Gyddfgoch yn byw, ac mae'n medru plymio hyd at 8 medr o ddyfnder i'w dal. Hwn yw'r unig drochydd sy'n medru codi i'r awyr yn uniongyrchol o'r tir; mae'n rhaid i'r lleill redeg ar hyd y dŵr.

Nid yw'r Trochydd Gyddfgoch yn nythu yng Nghymru ond mae'n aderyn pur gyffredin ar yr arfordir yn ystod y gaeaf; y mwyaf cyffredin o'r trochyddion fel rheol. Mae rhai cannoedd yn gaeafu yn Mae Ceredigion a chryn nifer hefyd o gwmpas rhan ddwyreiniol Afon Menai.

Aelodau eraill y teulu

Trochyddion
Gaviidae
Hwyaden wyllt

Mae'r Hwyaden Wyllt, Anas platyrhynchos, yn un o'r hwyaid mwyaf cyffredin trwy rannau helaeth o'r byd, yn Ewrop, Asia a Gogledd America.

Mae'r hwyaden yma rhwng 56 a 65 cm o led ac 81–98 cm ar draws yr adenydd. Yn y rhannau lle mae'r gaeafau yn oer, mae'n aderyn mudol.

Aderyn lliwgar iawn yw'r ceiliog yn ei blu nythu, gyda pen gwyrdd a darn glas ar yr adenydd. Mae'r ieir yn liw brown yn bennaf, ond maent hefyd yn dangos y darn glas ar yr adenydd. Gall nythu ar lannau afonydd, llynnoedd neu byllau llai; ac yn aml mae'n nythu ar lynnoedd bychain mewn parciau cyhoeddus ac yn dod yn ddof. Yn y gaeaf mae'n ymgasglu'n heidiau. Gall fyw yn eithaf hen - mae cofnod o Hwyaden Wyllt yn byw am 29 mlynedd.

Hwyaid
Asiantaeth Trwyddedu Gyrwyr a Cherbydau

Asiantaeth lywodraethol, sy'n rhan o'r Adran Drafnidiaeth, yw'r Asiantaeth Trwyddedu Gyrwyr a Cherbydau (Saesneg: Driver Vehicle Licensing Agency, DVLA), sydd â'i phencadlys yn Nhreforus, ger Abertawe yn ne-orllewin Cymru.

Lleolir y DVLA mewn adeilad 17 llawr, a welir i'r gogledd o draffordd yr M4, tuag un filltir o Gyffordd 46.

Dolen allanol
 Gwefan yr Asiantaeth 

Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Abertawe (sir)