alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
779

7g - 8g - 9g 
720au 730au 740au 750au 760au - 770au - 780au 790au 800au 810au 820au 
774 775 776 777 778 - 779 - 780 781 782 783 784

Digwyddiadau 
 Offa, brenin Mersia yn gorchfygu Cynewulf, brenin Wessex
 Adeiladu Clawdd Offa (tua'r flwyddyn yma)

Genedigaethau

Marwolaethau 
Tang Dai Zong, ymerawdwr China

779
Asser

Roedd Asser (bu farw 908/909) yn fynach Cymreig a wahoddwyd i lys Alffred Fawr, brenin Wessex, i'w helpu i addysgu ei bobl. Mae yna darddodiad mai "Gwyn" oedd ei enw gwreiddiol, ond nid oes tystiolaeth i brofi hyn. Daw'r enw "Asser" o'r Beibl; roedd yr Asser gwreiddiol yn fab i Jacob o Leah.

Bywgraffiad
Mynach o Dyddewi oedd Asser. Daw'r rhan fwyaf o'r wybodaeth sydd ar gael amdano o'i fywgraffiad Lladin o Alffred a ysgrifennwyd yn 893. Mae'r llyfr yma yn ffynhonnell bwysig iawn ar gyfer hanes Lloegr yn y cyfnod yma. Dywed Asser ei fod, ar ôl cryn betruso, wedi derbyn gwahoddiad Alffred gan ei fod yn credu y gallai fod o fwy o gymorth i'w bobl yn ei lys ef nag yn Nhyddewi. Cred Syr Ifor Williams fod Asser wedi ysgrifennu ei fywgraffiad ar gyfer y Cymry yn hytrach nag ar gyfer y Saeson, gan ei fod droeon yn esbonio enw Saesneg trwy roi'r enw Cymraeg ar y lle.

Rywbryd rhwng  892 a 900 gwnaed Asser yn esgob Sherborne. Dywedir ei fod eisoes wedi bod yn esgob, ond mae'n ansicr a oedd yn Esgob Tyddewi, er fod Gerallt Gymro yn ei restru fel Esgob Tyddewi yn ei Itinerarium Cambriae (1191).

Llyfryddiaeth
John Owen Jones (gol.), O Lygad y Ffynnon: cyfieithiadau o weithiau haneswyr boreuaf Cymru (Davies ac Evans, Y Bala, 1890) - yn cynnwys bywgraffiad Asser o Alffred.

Cyfeiriadau

Esgobion
Genedigaethau'r 9fed ganrif
Hanesyddion Cymreig
Llenorion Cymreig yn yr iaith Ladin
Llenorion Cymreig y 9fed ganrif
Llenorion Cymreig y 10fed ganrif
Marwolaethau'r 900au
Mynachod
778

7g - 8g - 9g 
720au 730au 740au 750au 760au - 770au - 780au 790au 800au 810au 820au 
773 774 775 776 777 - 778 - 779 780 781 782 783

Digwyddiadau 
15 Awst - Brwydr Ronsyfal (Roncesvalles), lle gorchfygir rhan o fyddin Siarlymaen gan y Basgiaid. Ymhlith y lladdedigion mae Rolant, arglwydd Mers Llydaw. Mae'r gerdd Cân Rolant (La Chanson de Roland) o'r 11g wedi ei seilio ar ddigwyddiadau'r frwydr yma.
Siarlymaen yn ymladd yn erbyn y Mwslimiaid yn Sbaen.

Genedigaethau 
16 Ebrill - Louis Dduwiol, brenin y Ffranciaid (bu farw 840)

Marwolaethau 
 15 Awst - Rolant, cadfridog Ffrancaidd
 Autpert Ambrosius, mynach ac awdur

778
777

7g - 8g - 9g 
720au 730au 740au 750au 760au - 770au - 780au 790au 800au 810au 820au 
772 773 774 775 776 - 777 - 778 779 780 781 782

Digwyddiadau 
Siarlymaen yn gorchfygu'r Sacsoniaid. Widukind, arweinydd y Sacsoniaid, yn ffoi i Ddenmarc.
Kardam yn olynu Telerig, brenin Bwlgaria.
Elfodd a'r eglwys Gymreig yn derbyn dyddiad Rhufain ar gyfer y Pasg (*dyddiad tebygol)

Genedigaethau

Marwolaethau 

777
Emrys Wledig

Roedd Emrys Wledig (Lladin Ambrosius Aurelianus, a elwir yn Aurelius Ambrosius yn yr Historia Regum Britanniae) yn arweinydd y Brythoniaid yn y 5g a enillodd fuddugoliaethau pwysig dros y Saeson.

Ceir y wybodaeth gyntaf am Emrys gan Gildas yn ei draethawd De Excidio Britanniae. Dywed Gildas fod Emrys o deulu Rhufeinig, a'i fod wedi casglu lluoedd ynghyd i wrthwynebu'r Saeson, gan ennill buddugoliaethau yn eu herbyn. Roedd Gildas, yn ysgrifennu o leiaf genhedlaeth ar ôl Emrys, yn ei ganmol yn fawr; yn wahanol iawn i'w gondemniad hallt o arweinwyr y Brythoniaid yn ei oes ef ei hun. Ymhlith y manylion y mae Gildas yn ei roi am Emrys yw ei fod o deulu "oedd wedi gwisgo'r porffor". Mae rhai wedi awgrymu fod hyn yn golygu fod gan y teulu gysylltiad a rhyw ymerawdwr.

Awgryma rhai ysgolheigion, o astudiaeth o'r brif lawysgrif o'r De Excidio Britanniae, "British Library, Cotton Vitellius A.vi", fod Gildas mewn gwirionedd yn priodoli'r fuddugoliaeth ym Mrwydr Mynydd Baddon i Emrys.

Mae rhywfaint mwy o fanylion am Emrys gan Nennius yn ei Historia Britonum. Ef sy'n adrodd y chwedl adnabyddus sy'n gysylltiedig a Dinas Emrys, sef bod Gwrtheyrn yn ceisio adeiladu caer ond yn methu. Dywedodd ei wŷr doeth wrtho fod rhaid arllwys gwaed bachgen heb dad dros y seiliau. Ceir hyd i fachgen felly yng Nghaerfyrddin, a phan ddygir ef at y brenin, dywed mai Ambrosius yw ei enw. Mae'r bachgen yn dangos i'r brenin fod llyn oddi tan y gaer lle mae dwy ddraig yn byw, draig goch a draig wen, ac mai hwy sy'n achosi i'r seiliau gwympo.

Newidiwyd yr hanes gryn dipyn gan Sieffre o Fynwy yn ei Historiae Regum Britanniae, lle rhoir yn enw Myrddin i'r bachgen yn y chwedl am y ddwy ddraig. Mae Emrys yn ymddangos yng ngwaith Sieffre hefyd, dan yr enw Aurelius Ambrosius, fel mab y Brenin Cystennin a brawd Uther Wledig (Uthr Bendragon).

Mewn llenyddiaeth ddiweddarach, mae Emrys Wledig yn un o'r cymeriadau yn y ddrama Buchedd Garmon gan Saunders Lewis.

Llyfryddiaeth
Cydymaith i Lenyddiaeth Cymru; gol. Meic Stephens. (Gwasg Prifysgol Cymru, 1986) ISBN 0-7083-0915-1

Nodiadau

Emrys Wledig
Emrys Wledig
776

7g - 8g - 9g 
720au 730au 740au 750au 760au - 770au - 780au 790au 800au 810au 820au 
771 772 773 774 775 - 776 - 777 778 779 780 781

Digwyddiadau 
 Siarlymaen yn gorchfygu Tywysogaeth Spoleto yn yr Eidal, ac yn penodi Hildebrand yn dywysog.
 Y Sacsoniaid yn manteisio ar absenoldeb Siarlymaen i wrth-ymosod

Genedigaethau

Marwolaethau 

776
Edmonton

Prifddinas talaith Alberta, Canada, yw Edmonton. Mae'n gorwedd ar lan Afon Gogledd Saskatchewan. Fe'i sefydlwyd fel post masnach a chanolfan amaethyddiaeth yn gynnar yn y 19g a thyfodd i fod yn ddinas gyda dyfodiad y rheilffordd yn 1891. Sefydlwyd prifysgol yno yn 1906.

Dinasoedd Alberta
775

7g - 8g - 9g 
720au 730au 740au 750au 760au - 770au - 780au 790au 800au 810au 820au 
770 771 772 773 774 - 775 - 776 777 778 779 780

Digwyddiadau 
Leo IV yn olynu Cystennin V fel Ymerawdwr Bysantaidd.
Alpin II yn olynu Ciniod fel brenin y Pictiaid.
Siarlymaen yn dechrau ymgyrch filwrol yn Westphalia.

Genedigaethau 
Ebbo (bu farw 851)
Hilduin (bu farw 840)
Leo V (bu farw 820)
Thandi Varman (bu farw 825)
Vatsaraja (bu farw 805)

Marwolaethau 
 Al-Mansur, ail galiff Abbasid (g. 712)
Ciniod, brenin y Pictiaid
14 Medi - Cystennin V, Ymerawdwr Bysantaidd

775
Niamey

Prifddinas Gweriniaeth Niger yng Ngorllewin Affrica yw Niamey. Fe'i lleolir yng nghornel dde-orllewinol y wlad ar lan Afon Niger, mewn ardal gymharol ffrwythlon mewn cymhariaeth â gweddill y wlad, sy'n gorwedd yn y Sahara.

Dinasoedd Niger
Prifddinasoedd Affrica
Mosg

Mae mosg yn adeilad ar gyfer dilynwyr crefydd Islam. Fel rheol, defnyddir yr enw Arabeg masjid (luosog masajid) - مسجد. Prif ddiben y mosg yw fel lle i'r credinwyr gyfarfod i weddïo, y salat. Erbyn hyn maent i'w gweld ymhob rhan o'r byd. O ran pensaernïaeth, maent fel rheol yn dilyn arddull nodweddiadol Islamaidd, gydag un neu fwy o dyrau, y minaret. Cyn y pum gweddi ddyddiol mae'r muezzin yn galw'r credinwyr o'r minaret.  Heblaw lleoedd i addoli, maent yn leoedd i ddysgu am Islam a chyfarfod credinwyr eraill.

Fel rheol disgwylir i unrhyw un sy'n ymweld â mosg dynnu ei esgidiau a'u gadael wrth y drws. Yn rhai gwledydd Islamaidd ni chaniateir i ymwelwyr nad ydynt yn Fwslimiaid fynd i mewn i fwy nag ambell fosg, ond mewn gwledydd eraill mae croeso iddynt fynd i mewn i unrhyw un. Sefydlwyd y mosg cyntaf yn y Deyrnas Unedig yng Nghaerdydd yn 1860.

Ymhlith y mosgau enwocaf mae:

 Masjid al-Haram; Mecca, Sawdi Arabia - safle fwyaf sanctaidd Islam
 Masjid al-Nabawi; Medina, Sawdi Arabia - ail safle fwyaf sanctaidd Islam
 Mosg Al-Aqsa; Jerusalem, Israel - trydydd safle fwyaf sanctaidd Islam
 Mosg Imam Ali; Nayaf, Irac - safle fwyaf sanctaidd y Shia
 Mosg Faisal; Islamabad, Pacistan - y mosg mwyaf (o ran arwynebedd) yn y byd
 Mosg Córdoba; Córdoba, Sbaen - yn awr wedi ei droi yn Eglwys Gadeiriol
 Hagia Sophia; Istanbwl, Twrci - eglwys yn wreiddiol, yna'n fosg o 1453 hyd 1935
 Mosg Glas; Istanbwl, Twrci
 Jama Masjid; Delhi, India - un o'r mwyaf yn India
 Mosg Mawr Kairouan; y mosg hynaf a phwysicaf yn y Maghreb (Gogledd Affrica).
 Mosg Hassan II; yn ninas Casablanca, Morocco.
 Mosg yr Ummaiaid; Damascus, Syria

 

 
Islam
Bob Woolmer

Cyn-gricedwr a hyfforddwr oedd Robert Andrew Woolmer (14 Mai, 1948 - 18 Mawrth, 2007). Yn ystod ei yrfa'n chwarae criced yn Sir Gaint, chwaraeodd Woolmer 19 gem brawf a 6 gem un-dydd i dîm Lloegr rhwng 1972 a 1981. Wedi iddo ymddeol o chwarae criced yn 1984, ymfudodd Woolmer i Dde Affrica i hyfforddi criced yng nghlybiau ac ysgolion a oedd gan mwyaf yn sefydliadau croenddu yn ystod y gyfundrefn apartheid yn Ne Affrica. Yn 1987, dychwelodd i Loegr i hyfforddi ail dîm sir Gaint ac wedyn tîm cyntaf Swydd Warwick, lle enillodd bedwar tlŵs criced yn ystod ei dri tymor yno. Yn 1994, daeth yn hyfforddwr tîm criced cenedlaethol De Affrica ac yn 2005 penodwyd Woolmer yn hyfforddwr tîm Pacistan.

Bu farw Woolmer ar y deunawfed o Fawrth, 2007. Yn dilyn yr ymryson (yn 1997 a 2006) a ddaeth o'r honiadau fod Woolmer yn annog ei chwaraewyr i ymyrryd gyda cyflwr peli criced yn ystod gemau un-dydd, credwyd yn wreiddiol fod y straen o hyfforddi tîmau cenedlaethol wedi niweidio ei iechyd yn syfrdanol. Yn ogystal, collodd Pacistan yn annisgwyl yn erbyn Iwerddon yng Nghwpan Criced y Byd 2007 y noson cyn iddo farw, ac felly credwyd fod y pwysau a oedd arno fel hyfforddwr wedi cyfrannu at ei farwolaeth. Er hynny, yn dilyn post-mortem swyddogol gan heddlu Jamaica ychydig ddiwrnodau wedi marwolaeth Woolmer, cyhoeddwyd fod Woolmer'n debygol o fod wedi ei dagu i farwolaeth. Yn ddiweddarach cyhoeddodd yr heddlu eu bod yn awr yn ystyried bod Woolmer wedi marw o achosion naturiol.

Cyfeiriadau 

Cricedwyr Seisnig
Genedigaethau 1948
Hyfforddwyr criced
Marwolaethau 2007
Moel Tryfan

Mynydd bychan yn Eryri ger pentrefi Rhosgadfan, Y Fron a Betws Garmon yng ngogledd Gwynedd yw Moel Tryfan (1400' / 427 m). Ni ddylid ei gymysgu a'r mynydd adnabyddus Tryfan, ger Llyn Ogwen (cyfeirir at y mynydd hwnnw mewn ambell hen lyfr fel "Moel Tryfan").

Gellid ystyried Moel Tryfan fel parhad gorllewinol o'r Mynydd Mawr, a wahanir oddi wrtho gan fwlch llydan. Ar lethrau deheuol a dwyreiniol y mynydd ceir olion sylweddol o'r chwareli llechi a fu mor brysur yno yn y gorffennol, yn cynnwys Chwarel Moel Tryfan a Chwarel Alexandra (Cors y Bryniau).

Enwogion

Mae Kate Roberts yn sôn am y mynydd a'r ardal yn ei chyfrol hunangofiannol Y Lôn Wen.

Cafodd yr awdur Dic Tryfan ei lysenw o'r mynydd.

Aeth Charles Darwin i fyny Moel Tryfan yn 1842. Mewn llythyr i J.D. Hooker, 25 Awst 1863, soniodd Darwin bod y daeraregwr arloesol Charles Lyell wedi dod o hyd i "Trimmers Arctic shells on Moel Tryfan".  Adroddodd Joshua Trimmer iddo ddarganfod darnau maluriedig o molwsgiaid morol ar Moel Tryfan. Dadleuodd bod eu presenoldeb yn dangos iddynt gael eu dyddodi pan fu copa Moel Tryfan tan ddŵr y môr (Trimmer 1831). Er i Darwin wneud gwaith maes ar y foel hon yn 1842, ni chanfu'r cyfryw folwsciaid

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map

Cyfeiriadau

Betws Garmon
Copaon Hump
Llandwrog
Mynyddoedd a bryniau Eryri
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Amhareg

Amhareg yw iaith yr Amhariaid, grŵp ethnig mwyaf Ethiopia, ac iaith swyddogol y wlad honno. Mae hi'n iaith Semitaidd yn y teulu ieithyddol Affro-Asiaidd. Mae tua 27,000,000 o bobl yn siarad yr iaith, a'r rhan fwyaf ohonynt yn byw yn Ethiopia. Credir fod tua 7-15 miliwn o bobl eraill yn siarad Amhareg fel ail iaith a'r tu allan i Ethiopia. Mae rhai Rastaffariaid yn siarad yr iaith hefyd.

Mae'r iaith Amhareg yn deillio o'r iaith Ethiopeg (Ge'ez), iaith litwrgaidd hynafol Eglwys Ethiopia. Er ei bod yn iaith Semitaidd o ran gramadeg mae'r Amhareg yn cynnwys nifer fawr o eiriau benthyg o'r ieithoedd Cwshitig brodorol a siaredid yn Ethiopia a rhannau o'r Swdan ac aradaloedd eraill yng Nghorn Affrica yn y gorffennol.

Geiriaduron 
 Amsalu Aklilu, English-Amharic dictionary (Oxford University Press, 1973)
 Baeteman, J., Dictionnaire amarigna-français (Diré-Daoua, 1929)
 Kane, Thomas L., Amharic-English Dictionary, 2 gyf. (Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1990)
 Leslau, Wolf,  Concise Amharic Dictionary (Berkeley a Los Angeles: University of California Press, 1976)

Ieithoedd Ethiopia
Ieithoedd Semitaidd
Ieithoedd Swdan
774

7g - 8g - 9g 
720au 730au 740au 750au 760au - 770au - 780au 790au 800au 810au 820au 
769 770 771 772 773 - 774 - 775 776 777 778 779

Digwyddiadau 
Siarlymaen yn concro teyrnas y Lombardiaid, ac yn cymryd y teitl Brenin y Lombardiaid.
Silo yn olynu Aurelio fel brenin Asturias.

Genedigaethau 
Ymerawdwr Heizei, ymerawdwr Japan (bu farw 824)
Kūkai sefydlydd Bwdhiaeth Shingon yn Japan (bu farw 835)

Marwolaethau 
Amoghavajra, cyfieithydd Sineaidd a Bwdhydd (g. 705)

774
773

7g - 8g - 9g 
720au 730au 740au 750au 760au - 770au - 780au 790au 800au 810au 820au 
768 769 770 771 772 - 773 - 774 775 776 777 778

Digwyddiadau 
Siarlymaen yn croesi'r Alpau i ymosod ar deyrnas y Lombardiaid.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Brochfael ab Elisedd, brenin Powys

773
772

7g - 8g - 9g 
720au 730au 740au 750au 760au - 770au - 780au 790au 800au 810au 820au 
767 768 769 770 771 - 772 - 773 774 775 776 777

Digwyddiadau 
 8 Chwefror - Pab Adrian I (gelwir weithiau yn Hadrian) yn olynu Pab Steffan III fel y 95ed pab.
 Pab Adrian I yn troi at Siarlymaen am gymorth yn erbyn Desiderius, brenin y Lombardiaid.
 Siarlymaen yn ymladd yn erbyn y Sacsoniaid a'r Ffrisiaid. Gorchfygir Sacsoni a'i throi'n Gristionogol.

Genedigaethau 
Bai Ju Yi, bardd Sineaidd

Marwolaethau 
24 Ionawr: Pab Steffan III (g. 720)

772
771

7g - 8g - 9g 
720au 730au 740au 750au 760au - 770au - 780au 790au 800au 810au 820au 
766 767 768 769 770 - 771 - 772 773 774 775 776

Digwyddiadau 
4 Rhagfyr - Marwolaeth Carloman, brenin y Ffranciaid yn gadael ei frawd Siarlymaen yn frenin y Ffranciaid. Caiff ei goroni'n Ymerawdwr y Ffranciaid yn Rhufain ar 25 Rhagfyr 800.
Gerberga, gweddw Carloman, yn ffoi at Desiderius, brenin y Lombardiaid.

Genedigaethau

Marwolaethau 
4 Rhagfyr - Carloman, brenin y Ffranciaid (g. 751)

771
770

7g - 8g - 9g 
720au 730au 740au 750au 760au - 770au - 780au 790au 800au 810au 820au 
765 766 767 768 769 - 770 - 771 772 773 774 775

Digwyddiadau 
 Ymerawdwr Kōnin yn dod yn Ymerawdwr Japan, yn olynu yr Ymerodres Kōken.
 Telerig yn dod yn frenin Bwlgaria, gan ddiweddu cyfnod o anarchiaeth.

Genedigaethau 
 Egbert, brenin Wessex (bu farw 839)
 Michael II, Ymerawdwr Bysantaidd (bu farw 829)

Marwolaethau 
 Yr Ymerodres Kōken, ymerodres Japan (g. 718)
 Du Fu, bardd Sineaidd (g. 712)

770
Hagia Sophia

Adeiladwyd Hagia Sophia (Groeg: Άγια Σοφία, Twrceg Ayasofya), fel eglwys rhwng 532 a 537 yng Nghaergystennin, yn awr Istanbwl, Twrci. Ystyr yr enw yw "(Eglwys y) Doethineb Sanctaidd".

Fe'i hadeiladwyd yn ystod teyrnasiad Justinian fel ymerawdwr yr Ymerodraeth Fysantaidd, ac ystyrir yr adeilad fel un o gampweithiau pensaernïaeth Fysantaidd. Y penseiri oedd dau Roegwr, Antemios o Tralles ac Isidoros o Miletus. Defnyddiwyd yr adeilad fel eglwys am 916 mlynedd, hyd nes i'r Ymerodraeth Ottomanaidd gipio Caergystennin yn 1453. O hynny hyd 1935 bu'n gweithredu fel mosg, ond yn y flwyddyn honno cafodd yr adeilad ei droi yn amgueddfa.

Hagia Sophia
Hagia Sophia
Istanbul
Edmondo De Amicis

Nofelydd, newyddiadurwr ac awdur straeon byrion o Eidalwr oedd Edmondo De Amicis (21 Hydref 1846 – 12 Mawrth 1908). Ei lyfr enwacaf yw ei nofel i blant, Cuore a gyhoeddwyd ym 1886.

Amicis yn y Gymraeg 
Calon, cyfieithiad E.T. Griffiths o Cuore (Gwasg Gee, 1959)

Genedigaethau 1846
Marwolaethau 1908
Llenorion Eidaleg
Newyddiadurwyr Eidalaidd
Nofelwyr Eidaleg
Ifor ap Glyn

Bardd Cymraeg yw Ifor ap Glyn (ganwyd 22 Gorffennaf 1961). Enillodd y Goron ym 1999 - am ei gerdd Golau yn y Gwyll, ac yn 2013 am ei gerdd "Terfysg". Fel bardd, mae wedi perfformio'i waith ar draws y byd. Yng Nghymru, mae'n aelod o dîm Talwrn y Beirdd Caernarfon, a bu'n Fardd Plant Cymru rhwng 2008 a 2009. Fe yw Bardd Cenedlaethol Cymru presennol.

Bywgraffiad
Fe'i ganwyd a magwyd yn Llundain i rieni Cymraeg. Astudiodd ym Ngholeg y Brifysgol, Caerdydd, ac ar ôl graddio a byw yn y brifddinas am gyfnod, fe symudodd i Ddinbych, cyn ymgartrefu yng Nghaernarfon gyda'i deulu. Sefydlodd, gydag eraill, gwmni cynhyrchu ffilm a theledu o'r enw Cwmni Da, sydd wedi ennill sawl gwobr am ei waith ym maes rhaglenni hanes a ffeithiol.

Ar 1 Mawrth 2016 cyhoeddwyd y byddai'n olynu Gillian Clarke fel Bardd Cenedlaethol Cymru gan ddechrau ar y gwaith yn Mai 2016.

Ar 17 Gorffennaf 2017 derbyniodd Gymrodoriaeth er Anrhydedd gan Brifysgol Bangor.

Gwaith creadigol

Llyfrau

Rhaglenni teledu
Ifor ap Glyn oedd cyflwynydd a chynhyrchydd y rhaglenni isod:

Lleisiau'r Rhyfel Mawr
Popeth yn Gymraeg
Ar Lafar
Frongoch – Birthplace of the IRA
Tai Bach y Byd / The Toilet  – an Unspoken History
Llefydd Sanctaidd

Theatr 
Ysgrifennodd Ifor ap Glyn y sioeau theatr isod:

Branwen
Frongoch

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 
 Blog gan Ifor ap Glyn
  Cyfweliad am Ar Lafar, Western Mail
 Bywgraffiad ar wefan Llenyddiaeth Cymru 

Beirdd Cenedlaethol Cymru
Beirdd Cymreig yn yr iaith Gymraeg
Cyflwynwyr teledu Cymreig
Dramodwyr Cymreig yn yr iaith Gymraeg
Genedigaethau 1961
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Pobl o Lundain
Channel Five

Y bumed sianel deledu ddaearol i gael ei sefydlu yn y Deyrnas Unedig, yay lansiwyd ar Ddydd Sul, 30 Mawrth 1997, yay Channel 5.

Mae Channel 5 yn sianel deledu sy'n darlledu yn y Deyrnas Unedig. Cafodd ei lawnsio ym 1997 a dyma oedd y pumed a'r sianel olaf i ddarlledu'n genedlaethol ar deledu analog i gael ei lawnsio.

Sianeli teledu
Teledu yn y Deyrnas Unedig
769

7g - 8g - 9g 
710au 720au 730au 740au 750au - 760au - 770au 780au 790au 800au 810au 
764 765 766 767 768 - 769 - 770 771 772 773 774

Digwyddiadau 
Pan Steffan III yn cynnal cyngor, ac yn newid y drefn o ethol pabau
Sefydlu mynachlog Sant Maelruan

Genedigaethau

Marwolaethau 

769
768

7g - 8g - 9g
710au 720au 730au 740au 750au - 760au – 770au 780au 790au 800au 810au 
763 764 765 766 767 - 768 - 769 770 771 772 773

Digwyddiadau 
 Elfodd yn perswadio eglwys Cymru i fabwysiadu y dull newydd o benderfcynu dyddiad y Pasg.
 Carloman yn dod yn frenin y Ffranciaid Dwyreiniol a Siarlymaen yn dod yn frenin y Ffranciaid Gorllewinol.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Pepin Fyr, Brenin y Franciaid, tad Siarlymaen (g. 714)

768
767

7g - 8g - 9g 
710au 720au 730au 740au 750au - 760au - 770au 780au 790au 800au 810au 
762 763 764 765 766 - 767 - 768 769 770 771 772

Digwyddiadau 
Cyfnod o anarchiaeth yn dechrau ym Mwlgaria

Genedigaethau

Marwolaethau 
28 Mehefin - Pab Paul I
15 Hydref - Cystennin II, Patriarch Caergystennin (dienyddiwyd)

767
Sedgefield (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Swydd Durham, Gogledd-ddwyrain Lloegr, yw Sedgefield. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

Sefydlwyd yr etholaeth ym 1918, fe'i dilewyd ym 1983, ac fe'i ailsefydlwyd ym 1983.

Aelodau Seneddol 
 1918–1922: Rowland Burdon (Ceidwadol)
 1922–1923: John Herriotts (Llafur)
 1923–1929: Leonard Ropner (Ceidwadol)
 1929–1931: John Herriotts (Llafur)
 1931–1935: Roland Jennings (Ceidwadol)
 1935–1950: John Leslie (Llafur)
 1950–1970: Joseph Slater (Llafur)
 1970–1974: David Reed (Llafur)
 1974–1983: diddymwyd yr etholaeth 
 1983–2007: Tony Blair (Llafur)
 2007–2019: Phil Wilson (Llafur)
 2019–presennol: Paul Howell (Ceidwadol)

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Ngogledd-ddwyrain Lloegr
Sefydliadau 1983
Wrecsam (etholaeth Senedd Cymru)

Mae Wrecsam yn Etholaeth Senedd Cymru yn Rhanbarth Gogledd Cymru. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw .

Ffiniau
Mae'r etholiaeth yn cynnwys Brynyffynnon, Cartrefle, Erddig, Garden Village, Gresffordd - Dwyrain & Gorllewin, Grosvenor, Gwaunyterfyn, Gwersyllt - Dwyrain & De, Gwersyllt - Gogledd, Gwersyllt - Gorllewin, Hermitage, Holt, Gwaunyterfyn Fechan, Llai, Maesydre, Marford & Hoseley, Offa, Parc Bwras, Queensway, Rhosnesni, Yr Orsedd, Smithfield, Stansty, Whitegate, Wynnstay

Aelodau Cynulliad
 1999 – 2007: John Marek (Llafur, 1999-2003, Annibynnol, 2003-2007)
 2007 – 2020: Lesley Griffiths (Llafur)

Ym Mai 2020 newidiwyd yr enw i 'Senedd Cymru'.

Aelodau o'r Senedd
 2007 – presennol: Lesley Griffiths (Llafur)

Etholiadau

Etholiadau yn y 2020au

Etholiadau yn y 2010au

Canlyniadau Etholiad 2007

Canlyniad Etholiad 2003

Canlyniad Etholiad 1999

|- style="background-color:#F6F6F6"
! style="background-color: " |
| colspan="2"   | Etholaeth newydd:  yn ennill.
| align="right" | Swing
| align="right" | n/a
||
|-

Gweler hefyd 
Wrecsam (y dref)
Wrecsam (y fwrsdeistref sirol)
Wrecsam (y etholaeth seneddol)

Etholaethau Senedd Cymru
Wrecsam
Rheilffordd y TGM

Rheilffordd y TGM yw'r rheilffordd drydan ysgafn sy'n cysylltu dinas Tiwnis a La Marsa yn y gogledd. Fe'i henwir ar ôl ei gorsaf ar ben Avenue Habib Bourguiba, sef 'Tunis Gare Marine'; TGM yw enw'r rheilffordd ar lafar. Adeiladawyd y TGM gan y Ffrancod ar ddiwedd y 19g a dechrau'r 20g. Erbyn heddiw mae'n ddolen hollbwysig yn rhwydwaith cludiant Tiwnis Fwyaf gyda threnau'n rhedeg yn rheolaidd ddydd a nos (ac eithrio oriau mân y bore yn y gaeaf). Mae'n rheilffordd brysur iawn sy'n cludo miloedd bob dydd. Yn yr oriau brys mae trenau'n rhedeg bob deuddeg munud. Am y rhan fwyaf o'i chwrs mae'r rheilffordd yn rhedeg o fewn chwarter milltir i lan Gwlff Tiwnis. Ei hyd yw tua 30 km ac mae'r siwrnai o'r naill ben i'r llall yn cymryd 45 munud.
 
Rhed y rheilffordd o'r orsaf TGM, wrth ymyl porthladd Tiwnis, i La Marsa yn y gogledd. Mae'n croesi Llyn Tiwnis ar forglawdd ac yna gamlas La Goulette i gyrraedd La Goulette ei hun, sy'n derminws fferi ac ymdrochfa poblogaidd. Rhwng La Goulette a La Marsa mae'n galw yn Carthage a rhan isaf Sidi Bou Saïd.

Gorsafoedd

Tunis Marine (TGM)
Le Bac
La Goulette Vieille
Goulette Neuve
Goulette Casino
Khéreddine
L'Aeroport
Le Kram
Carthage Salammbô
Carthage Byrsa
Carthage Dermech
Carthage Hannibal
Carthage Présidence
Sidi Bou Saïd
Sidi Dhrif
La Corniche
La Marsa

TGM
Talaith Tiwnis
Tiwnis
Lira Twrcaidd

Pres Twrci cyn 2005 oedd Y Lira Twrcaidd. Fe'i disodlwyd gan y Lira Twrcaidd Newydd.

Arian
Twrci
766

7g - 8g - 9g 
710au 720au 730au 740au 750au - 760au - 770au 780au 790au 800au 810au 
761 762 763 764 765 - 766 - 767 768 769 770 771

Digwyddiadau 
 6 Tachwedd - Nicetas yn cael ei benodi'n Batriach Caergystennin

Genedigaethau 
 1 Ionawr - Ali al-Rida, Imam y Shia (bu farw 818)

Marwolaethau 

766
765

7g - 8g - 9g 
710au 720au 730au 740au 750au - 760au - 770au 780au 790au 800au 810au 
760 761 762 763 764 - 765 - 766 767 768 769 770

Digwyddiadau

Genedigaethau 
1 Ionawr - Ali al-Rida, imam Shia

Marwolaethau 
4 Rhagfyr - Jafar Sadiq, ysgolhaig Muslimaidd (g. 702)
Ymerawdwr Junnin, ymerawdwr Japan (g. 733)

765
764

7g - 8g - 9g 
710au 720au 730au 740au 750au - 760au - 770au 780au 790au 800au 810au 
759 760 761 762 763 - 764 - 765 766 767 768 769

Digwyddiadau 
Telets yn olynu Subin fel brenin Bwlgaria
Maurizio Galbaio yn dod yn Ddoge Fenis
Offa, brenin Mersia yn concro Caint, a rhoi Egbert II ar orsedd Caint
Milwyr Tibet yn cymryd meddiant o Chang'an, prifddinas Brenhinllin Tang yn Tsieina, am bymtheg niwrnod

Genedigaethau

Marwolaethau 

764
763

7g - 8g - 9g 
710au 720au 730au 740au 750au - 760au - 770au 780au 790au 800au 810au 
758 759 760 761 762 - 763 - 764 765 766 767 768

Digwyddiadau 
Ciniod yn olynu Bridei V fel brenin y Pictiaid

Genedigaethau 
Harun al-Rashid, y pumed Caliph Abbasid

Marwolaethau 

763
Muscat

Prifddinas a dinas fwyaf Oman yw Muscat (Arabeg: مسقط Masqat, IPA: [mʌsqʌtʕ]). Fe'i lleolir yn mintaqah (talaith) Muscat (a elwir weithiau yn Masqat). Mae gan y ddinas boblogaeth (2005) o 600,000 .

Gefeilldrefi 
 Tunis, Tiwnisia

Dinasoedd Oman
Prifddinasoedd Asia
Ysbaddaden Bencawr

Cawr chwedlonol yw Ysbaddaden Bencawr ("Ysbaddaden Pennaeth y Cewri"); hefyd Ysbyddaden Bencawr. Mae'n un o brif gymeriadau'r chwedl Gymraeg Canol Culhwch ac Olwen. Merch Ysbaddaden yw Olwen. Mae Culhwch, arwr y chwedl, wedi ei dynghedu gan ei lysfam i garu ac i ennill llaw Olwen yn unig. Ond os bydd Culhwch yn priodi Olwen bydd Ysbaddaden yn marw. Mae pob arwr arall a geisiai Olwen wedi methu neu farw yn yr ymgais.

Mae'r cawr yn gwrthod cais Culhwch am law Olwen deirgwaith gan daflu gwaywffon wenwynig ato bob tro. Y trydydd tro mae Culhwch yn dal y waywffon a'i bwrw yn ôl gan daro Ysbaddaden yn ei lygad. Mae Ysbaddaden yn ildio i gais Culhwch ond ar yr amod ei fod yn cyflawnu deugain tasg amhosibl (yr Anoethau) cyn iddo gael priodi Olwen. Ar ôl cyfres o anturiaethau gyda chymorth arwyr llys Arthur mae Culhwch yn cyflawni'r Anoethau. Mae Goreu fab Custennin, a guddiwyd mewn cist rhag iddo gael ei ladd gan Ysbaddaden fel ei frodyr, yn torri pen y cawr ac mae Culhwch o'r diwedd yn priodi Olwen.

Llyfryddiaeth
Rachel Bromwich a D. Simon Evans (gol.), Culhwch ac Olwen (Caerdydd, 1988)

Mytholeg Gymreig
Cewri
Culhwch ac Olwen
Llên gwerin Cymru
Cylch Arthur
Nanga Parbat

Nanga Parbat (gelwir hefyd Diamir) yw'r mynydd ail-uchaf ym Mhacistan a'r nawfed ar y ddaear o ran uchder. Ystyr yr enw Nanga Parbat yw "Mynydd Noeth" yn yr iaith Wrdw/Hindi. Ystyrir Nanga Parbat yn fynydd peryglus i'w ddringo, ac yn hanner cyntaf yr 20g bu farw nifer fawr o ddringwyr ar y mynydd. Nanga Parbat yw'r mwyaf gorllewinol o'r copaon dros 8,000 medr yn yr Himalaya.

Gwnaed yr ymdrech gyntaf i ddringo'r mynydd yn 1895 pan gyrhaeddodd ymgyrch dan arweiniaid Albert F. Mummery uchder o bron 7,000 m, ond bu farw Mummery a dau gydymaith ar y mynydd yn ddiweddarch. Yn y 1930au bu chwech ymgais i ddringo'r mynydd gan dîmau Almaenig, ond methu a wnaeth y cafan a bu farw dwsinau o ddringwyr. Cyrhaeddwyd y copa am y tro cyntaf ar 3 Gorffennaf, 1953 gan fynyddwr o Awstria, Hermann Buhl. Mae'r modd y dringodd  Buhl ar ei ben ei hun i'r copa, ac yna treulio noson ar ei sefyll ar y mynydd ar y ffordd i lawr, yn un o straeon mawr mynydda.

Dringwyd y mynydd am yr ail dro yn 1962 gan dri Almaenwr, Toni Kinshofer, S. Löw, ac A. Mannhardt. Yn 1970 cyrhaeddodd Reinhold a Günther Messner y copa; ond bu farw Günther ar y ffordd i lawr. Dringodd Reinhold y mynydd ar ei ben ei hun yn 1978. Yn 1984, Lilliane Barrard o Ffrainc oedd y ferch gyntaf i gyrraedd y copa.

Copaon 8,000 metr
Himalaya
Mynyddoedd Pacistan
762

7g - 8g - 9g 
710au 720au 730au 740au 750au - 760au - 770au 780au 790au 800au 810au 
757 758 759 760 761 - 762 - 763 764 765 766 767

Digwyddiadau 
Y Caliph Abbasid al-Mansur yn sefydlu prifddinas newydd yn Baghdad, Irac

Genedigaethau

Marwolaethau 
Ymerawdwr Xuanzong Ymerawdwr Tsieina (g. 685)
Li Po, bardd Sineaidd (g. 701)
Ymerawdwr Suzong Ymerawdwr Tsieina (g. 711)

762
761

7g - 8g - 9g 
710au 720au 730au 740au 750au - 760au - 770au 780au 790au 800au 810au 
756 757 758 759 760 - 761 - 762 763 764 765 766

Digwyddiadau 
Telets yn olynu Vinekh fel brenin Bwlgaria
Bridei V yn olynu Onuist fel brenin y Pictiaid
Sefydlu dinas Oviedo gan Máximo a Fromestano

Genedigaethau

Marwolaethau 
Kana Subigi Vinekh, brenin Bwlgaria
Wang Wei, bardd Sineaidd

761
760

7g - 8g - 9g 
710au 720au 730au 740au 750au - 760au - 770au 780au 790au 800au 810au 
755 756 757 758 759 - 760 - 761 762 763 764 765

Digwyddiadau 
Y Maya yn gadael dinas Dos Pilas

Genedigaethau 
Theodulf, esgob Orléans (tua'r flwyddyn yma) (bu farw 821)

Marwolaethau 

760
La Marsa

Mae La Marsa (Arabeg: المرسى‎ al-Marsa) yn dref arfordirol yng ngogledd-ddwyrain Tiwnisia tua 20 km i'r gogledd-ddwyrain o'r brifddinas Tiwnis (36°52′60″Gog, 10°19′60″Dw). Mae ganddi boblogaeth o tua 65,742 (2006). Er iddi ddechrau ei dyddiau fel tref ar wahân fe'i hystyrir bellach yn rhan o Diwnis Fwyaf.

Mae La Marsa yn gorwedd ar ben gogleddol Rheilffordd y TGM, sy'n ei chysylltu â Thiwnis ei hun. Gyda'i chymdogion Sidi Bou Saïd ac ardal Carthago mae'n un o'r trefi mwya dethol a chyfoethog yn y wlad ac mae prisiau tai yn uchel. Mae ganddi ddau draeth eang, tywodlyd, sy'n boblogaidd gan drigolion Tiwnis haf a gaeaf. Rhed y corniche (rhodfa'r môr) ar hyd y traeth gorllewinol.

Y tu draw i'r corniche ceir ardal dra-ddethol Gammarth gyda gwestai pum seren a filas cyffelyb. Yma roedd llywodraeth y Diwnisia gyn-drefedigaethol yn arfer symud yn yr haf, i osgoi gwres llethol y brifddinas. Mae llawer o'r adeiladu yn dyddio o'r cyfnod Ffrengig. Ceir sgwâr tawel gyda mosg yng nghanol y dref, ger yr orsaf TGM.

I'r gogledd-orllewin o La Marsa ceir llyn hallt Sebkha er-Riana. Mae Maes Awyr Tiwnis-Carthago yn gorwedd hanner ffordd rhwng La Marsa a'r brifddinas.

Talaith Tiwnis
Tiwnis Fwyaf
Trefi a phentrefi Tiwnisia
759

7g - 8g - 9g 
700au 710au 720au 730au 740au - 750au - 760au 770au 780au 790au 800au 
754 755 756 757 758 - 759 - 760 761 762 763 764

Digwyddiadau 
 Y Ffranciaid dan Pepin Fychan yn cipio Narbonne ac yn gyrru'r Saraseniaid allan o Ffrainc
Cystennin V yn ymosod ar Bwlgaria ond yn cael ei orchfygu ym mrwydr Bwlch Rishki

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Wang Wei, bardd, arlunydd a cherddor Sineaidd (g. 698)

759
Gwlff Tiwnis

Bae mawr agored yn ne'r Môr Canoldir ar arfordir gogleddol Tiwnisia yw Gwlff Tiwnis. Mae'n ymestyn o Benrhyn Carthago (Cap Carthage: hefyd Cap Farina) yn y gorllewin i bwynt gogleddol Cap Bon yn y dwyrain, pellter o tua 75 km. Ers dyddiau'r Ffeniciaid a'r Rhufeiniaid mae wedi bod yn gysgodfa pwysig i longau. Mae'n gorwedd gyferbyn i ynys Sisili a Sardinia ac felly o bwys strategol er mwyn rheoli'r llwybr morol rhwng y Môr Canoldir gorllewinol a'r rhan ddwyreiniol, trwy Gulfor Sisili.

Yma, yn ôl traddodiad, y glaniodd y frenhines Elissa (Dido yn Eneid Fferyllt) a'i llynges o ffoaduriaid o Tyros (Tyre - mam-ddinas y Carthaginiaid yn Ffenicia) tua 700 CC a sefydlu dinas Carthago. Mae'r gwlff wedi bod yn dyst i sawl frwydr fawr ac wedi chwarae rhan bwysig yn hanes yr Henfyd.

Ar ei glannau gorllewinol ceir nifer o drefi, gan gynnwys (o'r gogledd i'r de) Sidi Bou Saïd ar Benrhyn Carthago, Carthago ei hun, La Goulette ar y fynedfa i Llyn Tiwnis a dinas Tiwnis ei hun, Rades, ez-Zahra a Hammam Lif. Ceir nifer o draethau da sy'n denu trigolion Tiwnis yn yr haf. Mewn cyferbyniaeth mae'r glannau dwyreiniol yn llawer mwy anghysbell gyda nifer o glogwynni a bryniau isel. Ar ôl Hammam Lif yr unig dref o bwys yw Korbous (tref spa) a Sidi Daoud (porthladd bysgota).

Oddi ar benrhyn gogleddol Cap Bon ceir dwy ynys ddeniadol, Zembra a Zembretta, sy'n warchodfeydd natur. Yn dominyddu'r gwlff yn y gorllewin mae mynydd triphyg trawiadol Bou Kornine.

Oriel

Gweler hefyd
 Cap Bon
 Talaith Nabeul
 Tiwnis Fwyaf

Tiwnis
Arfordiroedd Tiwnisia
Tiwnis
Y Môr Canoldir
Sidi Bou Saïd

Pentref deniadol ar Benrhyn Carthago, Tiwnisia, ar lan gogledd-orllewinol eithaf Gwlff Tiwnis yw Sidi Bou Saïd. Mae'n gorwedd ar fryn uchel y penrhyn ac wrth ei droed, tua 3 km i'r dwyrain o La Marsa a 17 km i'r gogledd-ddwyrain o'r brifddinas Tiwnis. Mae ganddi boblogaeth o 5,409 (2004).

Nodweddir yr hen bentref gan strydoedd cul syrth a thai gwyngalchog. Mae'r adeiladau wrth droed y bryn yn fwy diweddar ac yn cynnwys y mairie (neuadd y dref). Mae gan y pentref orsaf ar reilffordd y TGM sy'n ei gysylltu â La Marsa a Thiwnis. Mae'n lle poblogaidd iawn gan ymwelwyr yn yr haf. Gyda'r nos mae dinesyddion Tiwnis yn hoff o ddianc yno am ei dawelwch.

Mae pensaernïaeth Sidi Bou Saïd yn adnabyddus am ei ffenestri a'i griliau glas wedi'u gosod mewn muriau gwyngalchog disglair a'r drysau pren paentiedig hynafol. Yn anad unlle yn Nhiwnisia gwelir dylanwad pensaernïaeth Andalucía yma. Mae cwrtiau cysgodlyd a blodau lliwgar yn harddu'r strydoedd a cheir nifer o gaffis polbogaidd. O ben gorllewinol y penrhyn ceir golygfeydd gwych dros bron y cyfan o Gwlff Tiwnis, o Cap Bon yn y dwyrain i fynydd trawiadol Bou Kornine a Nhiwnis yn y de.

Cafwyd hyd i olion fila Rufeinig yn y pentref gyda llawr mosaig. Codwyd mosg a zaouia (cysgegrfan) i'r marabout (sant) lleol Sidi Bou Saïd yn y 13g ac enwir y pentref ar ei ôl. Ar ran uchaf y penrhyn ceir adfeilion yr hen ribat (caer), a godwyd ar ddechrau'r 9g fel rhan o gyfres o gaerau arfordirol, gan gynnwys yr enghreifftiau enwog yn Sousse a Mahdia.

Wrth droed y pentref i'r dwyrain ceir marina newydd a lôn sy'n ei chysylltu â rhan ogleddol Carthago, heibio i'r Plas Arlywyddol.

Oriel

Talaith Tiwnis
Tiwnis Fwyaf
Trefi a phentrefi Tiwnisia
Llyn Tiwnis

Mae Llyn Tiwnis (Arabeg البحيرة El Bahira, Ffrangeg 'Lac de Tunis') yn lagŵn naturiol a leolir rhwng  Tiwnis, prifddinas Tiwnisia, a Gwlff Tiwnis (Môr Canoldir). Mae ganddo arwynebedd o 37 km² (14 milltir sgwar) ac mewn cymhariaeth â'i faint mae'n fas iawn. Ar un adeg dyma oedd harbwr naturiol dinas Tiwnis.

Hanes 
Rhedai ffordd hynafol o Carthago i Diwnis ar hyd glannau'r llyn. Oherwydd lleoliad Llyn Tiwnis yn rheoli mynediad y Carthaginiaid i'r meysydd ffrwythlon ar y gwastatiroedd tu allan i'w dinas, codwyd argae gan y Rhufeiniaid dros y llyn, gan ei rannu'n ddau. Heddiw mae sylfaen yr argae honno yn cario traffordd a thrac rheilffordd y TGM sy'n cysylltu Tiwnis a La Goulette a threfi arfordirol Carthago, Sidi Bou Saïd, a La Marsa.

Yn y gorffennol roedd Llyn Tiwnis yn enwog am ei heidiau o fflamingos. Roedd hefyd yn gallu creu problemau iechyd yn yr haf am fod ei glannau'n dir bridio mosgitos. Mae rhan ogleddol y llyn yn cynnwys ynys Chikly, oedd yn gadarnle i'r Sbaenwyr yn y 16g ond sydd rwan yn warchodfa natur (ers 1993).

Gan fod y llyn yn llenwi â thywod ar ddiwedd y 19g cloddiodd y Ffrancod gamlas trwyddi, 6 milltir o hyd, 150 troedfedd o led, ac 20 troedfedd o ddyfnder. Roedd hyn yn cysylltu hen borthladd Tiwnis â La Goulette. Nid yw'n addas i longau mawr heddiw.

Darllen pellach 
 Tunis: la ville et les monuments (Guides Cérès, Tiwnis, 1980)

Tiwnis
Tiwnis
Tiwnis Fwyaf
758

7g - 8g - 9g 
700au 710au 720au 730au 740au - 750au - 760au 770au 780au 790au 800au 
753 754 755 756 757 - 758 - 759 760 761 762 763

Digwyddiadau 
Diwedd teyrnasiad yr Ymerodres Kōken yn Japan, daw'r Ymerawdwr Junnin i'r orsedd.
Anrheithio dinas Guangzhou yn China gan Arabiaid a Persiaid.

Genedigaethau

Marwolaethau 

758
757

7g - 8g - 9g 
700au 710au 720au 730au 740au - 750au - 760au 770au 780au 790au 800au 
752 753 754 755 756 - 757 - 758 759 760 761 762

Digwyddiadau 
 9 Mawrth - Daeargryn mawr yn taro Palesteina a Syria
 29 Mai - Pab Pawl I yn olynu Pab Steffan II fel y 93ydd pab
 Offa yn dod yn frenin Mersia

Genedigaethau

Marwolaethau 
26 Ebrill - Pab Steffan II
Alphonso I, brenin Asturias (g. 739)
Ethelbald, brenin Mersia

757
756

7g - 8g - 9g 
700au 710au 720au 730au 740au - 750au - 760au 770au 780au 790au 800au 
751 752 753 754 755 - 756 - 757 758 759 760 761

Digwyddiadau 
 Pepin Fyr yn gorchfygu'r Lombardiaid o ogledd yr Eidal who have threatened Pope Stephen III.
 Abd-ar-rahman I yn gorchfygu Iberia ac ail-sefydlu brenhinllin yr Umayyad yn Cordoba (Sbaen heddiw).
 Desiderius yn olynu Aistulf fel brenin y Lombardiaid.
 Vinekh yn olynu Kormisosh fel brenin Bwlgaria.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Ymerawdwr Shōmu, ymerawdwr Japan (g. 701)
Rhagfyr - Aistulf, brenin y Lombardiaid

756
7fed ganrif

6g - 7g - 8g
600au 610au 620au 630au 640au 650au 660au 670au 680au 690au

Digwyddiadau 
622: Blwyddyn gyntaf y calendr Islamaidd; Muhammad a'i ddilynwyr yn ymfudo o Mecca i Medina
633-656: Yr Arabiaid yn gorchfygu Persia
639-654: Yr Arabiaid yn gorchfygu'r Aifft

Blynyddoedd a degawdau 
600au 600 601 602 603 604 605 606 607 608 609
610au 610 611 612 613 614 615 616 617 618 619
620au 620 621 622 623 624 625 626 627 628 629
630au 630 631 632 633 634 635 636 637 638 639
640au 640 641 642 643 644 645 646 647 648 649
650au 650 651 652 653 654 655 656 657 658 659
660au 660 661 662 663 664 665 666 667 668 669
670au 670 671 672 673 674 675 676 677 678 679
680au 680 681 682 683 684 685 686 687 688 689
690au 690 691 692 693 694 695 696 697 698 699
700au 700

Canrifoedd
7fed ganrif
Taj Mahal

Mae'r Taj Mahal (Hindi : ताज महल, Wrdw : تاج محل) yn gasgliad o adeiladau a adeiladwyd rhwng 1631 a 1654 yn ninas Agra, India, ar lannau Afon Yamuna, gan yr ymerawdwr Mughal Sha Jahan. Bwriedid yr adeiladau i goffáu ei brif wraig, Arjumand Bano Begum, mwy adnabyddus fel Mumtaz Mahal, a fu farw ar enedigaeth ei 14eg plentyn. Amcangyfrifir i tua 20,000 o weithwyr gael eu defnyddio.

Ystyrir y Taj Mahal fel yr esiampl orau o bensaernïaeth y Mughal, sy'n cyfuno elfennau o bensaernïaeth Islamaidd, Persaidd a Thwrcaidd. Y rhan fwyaf adnabyddus yw mawsolewm Mumtaz Mahal, gyda'i gromen o farmor gwyn, ond mewn gwirionedd mae nifer o adeiladau yn rhan o'r Taj Mahal.

Adeiladau ac adeiladwaith yn India
Beddrodau
Uttar Pradesh
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn India
755

7g - 8g - 9g
700au 710au 720au 730au 740au - 750au - 760au 770au 780au 790au 800au 
750 751 752 753 754 - 755 - 756 757 758 759 760

Digwyddiadau 
 Yn ôl traddodiad urddo Elfodd yn Esgob Bangor
 Abd-ar-Rahman I yn glanio yn Sbaen
 Gwrthryfel An Lushan yn dechrau yn China

Genedigaethau

Marwolaethau 
 (tua'r flwyddyn yma) Elisedd ap Gwylog, brenin Powys

755
Aberafan (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru o fewn Rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru yw Aberafan.

Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw .

Aelodau Cynulliad 

 1999 - 2011: Brian Gibbons Blaid Lafur
 2011 - 2020: David Rees Blaid Lafur

Ym Mai 2020 newidiwyd yr enw i 'Senedd Cymru'.

Aelodau o'r Senedd 
 2020 - presennol: David Rees Blaid Lafur

Etholiadau

Canlyniad Etholiad 2021

Canlyniad Etholiad 2016

Canlyniad Etholiad 2011

Canlyniadau Etholiad 2007

Canlyniadau Etholiad 2003

Canlyniad Etholiad 1999

Gweler Hefyd
Aberafan (etholaeth seneddol)

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd Cymru
754

7g - 8g - 9g 
700au 710au 720au 730au 740au - 750au - 760au 770au 780au 790au 800au 
749 750 751 752 753 -754 -755 756 757 758 759

Digwyddiadau 
 (Tua'r flwyddyn yma) Caradog ap Meirion yn dod yn frenin Gwynedd
 Pab Steffan II yn coroni Pepin Fyr yn frenin y Ffranciaid yn Saint-Denis gerllaw Paris

Genedigaethau

Marwolaethau 
 (Tua'r flwyddyn yma) Rhodri Molwynog ap Idwal, brenin Gwynedd
 Carloman, Maer y Palas y Ffranciaid, 38

754
753

7g - 8g - 9g 
700au 710au 720au 730au 740au - 750au - 760au 770au 780au 790au 800au 
748 749 750 751 752 - 753 - 754 755 756 757 758

Digwyddiadau 
Synod Caergystennin yn cael ei alw gan yr ynerawdwr Cystennin V.
Samarkand yn cael ei chipio gan yr Arabiaid.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Grifo, mab gordderch Charles Martel

753
752

7g - 8g - 9g 
700au 710au 720au 730au 740au - 750au - 760au 770au 780au 790au 800au 
747 748 749 750 751 - 752 - 753 754 755 756 757

Digwyddiadau

Genedigaethau 
Irene, ymerodres yr Ymerodraeth Fysantaidd

Marwolaethau 

752
Madrasa

Math o ysgol Islamaidd yw'r madrasa (Arabeg : مدرسة madrasa, yn y Maghreb medersa (ll. madaris), Twrceg medrese, Perseg : مدرسه madreseh; 'man darllen, canolfan dysg', 'ysgol neu goleg'). Mae'n ysgol gyhoeddus, agored i bawb, ar gyfer astudio dysg Islamaidd, y Coran a'r gyfraith (Sharia). Yn ogystal datblygodd fel canolfan dysg fwy seciwlar yn yr Oesoedd Canol, gyda mathemateg, meddygaeth, llenyddiaeth a'r iaith Arabeg (neu/a'r iaith Berseg) yn cael ei dysgu fel rhan o gwrs astudio pedair blynedd.

Datblygodd y madrasau tua dechrau'r wythfed ganrif. Yn wreiddiol roedd y madrasau'n rhan o'r mosg ei hun, ond o'r 11g ymlaen, yn Iran i ddechrau, dechreuwyd codi adeiladau pwrpasol er mwyn i'r athrawon a'i disgyblion fyw ac astudio dan yr un to. Y fisier Seljuk Nizam al-Mulk (1018 - 1092) oedd y cyntaf i sefydlu adeiladau colegol o'r fath.

Ffynhonnell 
Markus Hattstein a Peter Delius (gol.), Islamic Art and Architecture (Argraffiadau Könemann, 2004)

Islam
Addysg
Adeiladau ac adeiladwaith
Almohadiaid

Brenhinllin Berberaidd a reolai'r Maghreb yng Ngogledd Affrica a de Sbaen (al-Andalus) yn ail hanner yr unfed ganrif ar ddeg a hanner cyntaf y ddeuddegfed oedd yr Almohadiaid. Ei phrif ddinasoedd oedd Marrakech (Moroco) a Seville (al-Andalus) ond roedd Algiers, Tiwnis a Kairouan yn y dwyrain yng nghanolfannau pwysig yn ogystal.

Mae eu henw'n tarddu o'r gair Arabeg al-muwahiddun ('credadwyr mewn Undod Duw') ac mae'n adlewyrchu ymagwedd biwritanaidd y mudiad diwygiadol a arweiniwyd ym Moroco gan Ibn Tumart (c.1080 - 1130), sylfaenwr y frenhinllin.

Ymladdodd Ibn Tumart yn erbyn y Almorafidiad o 1114 ymlaen a sefydlodd ei bencadlys yn Tinmal ym mynyddoedd Atlas. Llwyddodd ei olynydd y Califf Abd al-Mu'min (1130/33 - 1163) i oresgyn y Maghreb benbaladr, gan gynnwys Moroco, Algeria, Tiwnisia a Libia, erbyn 1160, ynghyd ag al-Andalus (1146-1154). Cyrhaeddodd yr Almohadiaid uchafbwynt eu grym yn nheyrnasiad Abu Ya'qub Yusuf (1163 - 1184) a'i olynydd Abu Yusuf Ya'qub al-Mansur neu al-Mansur ('Y Buddugoliaethus': 1184-1199). Blodeuodd ddysg a rhoddid nawdd i ysgolheigion fel Averroes.

Ond daeth tro ar fyd. Collodd Muhammad an-Nasir (1199 - 1213) dir yn Sbaen yn 1212 ar ôl brwydr Las Navas de Tolosa. Cododd y rheolwyr Mwslim lleol y gwladwriaethau taifa yn al-Andalus yn eu herbyn hefyd yn 1213, am resymau crefyddol a gwleidyddol. Yn Nhiwnisia daeth yr Hafsidiaid i rym yn 1229 a'r Abd al-Wadidiaid yn Algeria. Rheolodd gyfres o galiffiaid am gyfnodau byr. Syrthiodd yr Almohadiaid yn ôl ar eu cadarnleoedd ym Moroco ac ymrannodd y frenhinllin yn ddau. Rhwng 1244 a 1269 collodd yr Almohadiaid eu grym a chymerodd brenhinllin y Merinidiaid drosodd yn eu lle yng ngorllewin y Maghreb.

Califfiaid Muwahhadi (Almohad), 1145–1269 
 Abd al-Mu'min 1145–1163
 Abu Ya'qub Yusuf I 1163–1184
 Abu Yusuf Ya'qub al-Mansur 1184–1199
 Muhammad an-Nasir 1199–1213
 Abu Ya'qub Yusuf II 1213–1224
 Abd al-Wahid I 1224
 Abdallah 1224–1227
 Yahya 1227–1235
 Idris I 1227–1232
 Abdul-Wahid II 1232–1242
 Ali 1242–1248
 Umar 1248–1266
 Idris II 1266–1269

Berber
Hanes Gogledd Affrica
Hanes Moroco
Hanes Tiwnisia
Hanes Algeria
Al-Andalus
Maghreb
751

7g - 8g - 9g 
700au 710au 720au 730au 740au - 750au - 760au 770au 780au 790au 800au 
746 747 748 749 750 - 751 - 752 753 754 755 756

Digwyddiadau 
 Pepin Fyr yn cael ei ethol yn frenin gan yr uchelwyr Ffrancaidd ; dechrau brenhinllin y Carolingiaid.
 Aistulf, brenin y Lombardiaid yn cipio Ravenna a Romagna.
 Argraddu'r ddogfen brintiedig gyntaf y gwyddir amdani, ysgrythyr Fwdhaidd yn Corea.

Genedigaethau 
 Carloman, btenin y Ffranciaid (bu farw 771)

Marwolaethau 
 Childeric III, brenin Merofingiaid y Ffranciaid

751
Livorno

Dinas arfordirol, porthladd a chymuned (comune) yng nghanolbarth Yr Eidal yw Livorno (weithiau yn Saesneg: Leghorn), sy'n brifddinas talaith Livorno yn rhanbarth Toscana.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y gymuned boblogaeth o 157,052.

Yn yr 16g aeth nifer o ffoaduriaid o Iddewon i Livorno i geisio noddfa rhag erledigaeth grefyddol yn Tunis, prifddinas Tiwnisia.

Enwogion
Pietro Mascagni (1863–1945), cyfansoddwr
Amedeo Modigliani (1884–1920), arlunydd
Carlo Azeglio Ciampi (1920–2016), Arlywydd yr Eidal
Maurizio Micheli (g. 1947), actor

Cyfeiriadau

Dinasoedd Toscana
 
Porthladdoedd yr Eidal
Talaith Livorno
La Goulette

Tref arfordirol ar Gwlff Tiwnis a phorthladd dinas Tiwnis, prifddinas Tiwnisia, yw La Goulette (Arabeg: حلق الوادي‎, Halq al-Ouadi). Mae'n gorwedd tua 10 km o ganol Tiwnis. Mae morglawdd dros Llyn Tiwnis yn ei chysylltu â'r brifddinas. Mae ganddi dair orsaf - La Goulette Vieille, Goulette Neuve a Goulette Casino - ar reilffordd ysgafn y TGM. Daw'r enw 'La Goulette' ('y gwddw') o'r sianel cyfyng ar ymyl y dref sy'n cysylltu Llyn Tiwnis a Gwlff Tiwnis. Mae sianel arall yn gwahanu La Goulette a Khéredine i'r gogledd.

Porthladd La Goulette yw'r un prysuraf yn Nhiwnisia. Mae gwasanaeth llong fferi yn cysylltu La Goulette â Marseille yn Ffrainc, Trapani yn Sisili a Napoli a Genova ar arfordir gorllewinol Yr Eidal. Yn ogystal mae nifer o longau cargo yn defnyddio'r porthladd.

Datblygwyd y porth gan yr Arabiaid ar ôl iddynt gipio Tiwnis yn y 7g. Adeiladwyd y 'kasbah' (castell), Borj el-Karrak, ar safle caer gynharach a godwyd yn 1535 gan y brenin Siarl I, brenin Sbaen. Fe'i cipiwyd gan y Twrciaid Otomanaidd yn 1574 a'i hailadeiladu'n sylweddol. Dilynodd math o Oes Aur i La Goulette. Oddi yno hwyliai nifer o longau'r corsairs, môr-ladron dan nawdd y llywodraeth, i ymosod ar longau Cristnogol. Defnyddid y kasbah fel canolfan lle cedwid y caethweision a rwyfai'r llongau (roedd yn arfer defnyddio caethweision a charcharorion yn Ewrop hefyd, e.e. gan lynges Fenis).

Tyfodd tref fach gaerog i'r gorllewin o'r castell. Yma ac yn yr Hara yn Nhiwnis yr ymsefydlodd nifer o'r Iddewon a ffodd o Livorno yn y 16g. Daeth nifer o fewnfudwyr o Sisili yn ogystal â gelwir ardal yng ngogledd y dref yn 'Sisili Fach' hyd heddiw. Erbyn heddiw does dim llawer ohonyn nhw ar ôl.

La Goulette yw hoff gyrchfan trigolion Tiwnis i gael tipyn o haul a gwynt yn yr haf ac mae'n enwog am ei bwytai niferus sy'n arbenigo mewn bwydydd y môr. Mae'r traeth yn llydan a braf a cheir nifer o gaffis yno. Ceir golygfeydd da dros y Gwlff ar Cap Bon a bryniau Bou Kornine.

Talaith Tiwnis
Tiwnis Fwyaf
Trefi a phentrefi Tiwnisia
Tiwnis Fwyaf

Rhanbarth ddinesig yng ngogledd-ddwyrain Tiwnisia yw Tiwnis Fwyaf. Yn ogystal â'r brifddinas Tiwnis mae'n cynnwys y maerdrefi cylchynol i'r gorllewin, ac ar lannau gogleddol a deheuol Llyn Tiwnis. Erbyn heddiw mae trefi arfordirol La Marsa a'r gyfres o drefi a phentrefi bach sy'n ffurfio stribyn o dir datblygedig ar lan orllewinol Gwlff Tiwnis - o Sidi Bou Saïd i La Goulette - yn cael eu cyfrif yn rhan o Diwnis Fwyaf hefyd. Yn ogystal mae stribyn arall o drefi ar lan ddeheuol Gwlff Tiwnis yn ffurfio estyniad dwyreiniol i'r ddinas, o Rades i Borj Cedria.

Yr ardal hon oedd 'tir cartref' dinas hynafol Carthago, a safai ar fryn y Byrsa hanner ffordd rhwng La Goulette a Sidi Bou Saïd heddiw. Mae natur y trefi a maerdrefi hyn yn amrywio'n fawr, o ardaloedd preswyl dosbarth gweithiol fel rhannau o Ariana i rai o'r mannau mwyaf breintiedig yn y wlad, fel La Marsa a Carthago. Mae'n cynnwys ardaloedd diwydiannol fel Mégrine a'i gweithfeydd cemegol a Rades i drefi glan môr dymunol fel La Goulette. Amcangyfrir fod tua 1.5 miliwn o bobl (neu hyd at 2 filiwn) yn byw yn yr ardal.

Trefi a phentrefi Tiwnis Fwyaf
Yn ogystal â Thiwnis - Ville Nouvelle a Medina Tiwnis - ceir y lleoedd canlynol (o'r de i'r gogledd, yn fras):
Borj Cedria
Hammam Lif (Hammam Lemf)
Ez-Zahra
Rades
Mégrine
Ben Arrous
Manouba
Bardo
Ariana
Le Bac
La Goulette
Khéredine
El Kram
Carthago (Salammbô, Byrsa, Dermech, Hannibal, Présidence)
Sidi Bou Saïd
La Marsa
Gammarth

Gweler hefyd
 Mosaïque FM