alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
1903

19g - 20g - 21g
1850au 1860au 1870au 1880au 1890au - 1900au - 1910au 1920au 1930au 1940au 1950au
1898 1899 1900 1901 1902 - 1903 - 1904 1905 1906 1907 1908

Digwyddiadau 
 Ffilmiau
 Georges Méliès – La Lanterne magique
 Llyfrau
 Samuel Butler – The Way of All Flesh
 Bertrand Russell - The Principles of Mathematics
 Drama
 J. M. Synge - In the Shadow of the Glen
 Barddoniaeth
 Giovanni Pascoli - Canti di Castelvecchio
 William Butler Yeats - In the Seven Woods
 Cerddoriaeth
 Edward Elgar - The Apostles (oratorio)

Genedigaethau 
 11 Chwefror - Alan Paton, nofelydd (m. 1988)
 3 Mai - Bing Crosby, canwr ac actor (m. 1977)
 29 Mai - Bob Hope, comediwr (m. 2003)
 6 Mehefin - Aram Khachaturian, cyfansoddwr (m. 1978)
25 Mehefin - George Orwell, awdur (m. 1950)
 1 Gorffennaf - Amy Johnson (m. 1941)
 3 Awst (peth ansicrwydd) - Habib Bourguiba, arlywydd a gwleidydd (m. 2000)
 1 Hydref - Vladimir Horowitz, pianydd (m. 1989)
 28 Hydref - Evelyn Waugh, nofelydd (m. 1966)

Marwolaethau 
 17 Chwefror - Joseph Parry, cyfansoddwr, 61
 12 Ebrill - Daniel Silvan Evans, awdur, 85
 9 Mai - Paul Gauguin, arlunydd, 54
 20 Gorffennaf - Pab Leo XIII, 93
 1 Tachwedd - Theodor Mommsen, hanesydd, 85

Gwobrau Nobel 
 Ffiseg: Pierre Curie, Marie Curie ac Henri Becquerel
 Cemeg: Svante Arrhenius
 Meddygaeth: Niels Finsen
 Llenyddiaeth: Bjornstjerne Bjornson
 Heddwch: Syr William Cremer

Eisteddfod Genedlaethol (Llanelli) 
 Cadair: J. T. Job
 Coron: John Evans Davies
Jane Cave

Roedd Jane Cave (c. 1754 - c.1812) yn fardd yn yr iaith Saesneg, a aned yn Aberhonddu, Brycheiniog, Powys, neu o bosib yn Nhalgarth, Powys. Sgwennai gan mwyaf ar bynciau crefyddol ac roedd yn dioddef o gur pen ofnadwy.

Cafodd droedigaeth grefyddol dan weinidogaeth Hywel Harris tra'n gweithio yn Nhalgarth. Bu farw yng Nghasnewydd.

Llyfryddiaeth
Poems on Various Subjects, Entertaining, Elegiac, and Religious (1783).

Beirdd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1754
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig y 18fed ganrif
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Pobl o Aberhonddu
Marwolaethau 1813
Merched y 18fed ganrif
Merched y 19eg ganrif
1902

19g - 20g - 21g
1850au 1860au 1870au 1880au 1890au - 1900au - 1910au 1920au 1930au 1940au 1950au
1897 1898 1899 1900 1901 - 1902 - 1903 1904 1905 1906 1907

Digwyddiadau 
15 Chwefror - Agoriad yr U-Bahn yn Berlin
31 Mai - Cytundeb Vereeniging: diwedd yr Ail Rhyfel Boer
14 Gorffennaf - Ymgwympiad y campanile y Basilica San Marco yn Fenis
13 Gorffennaf - Agoriad y Tramffordd y Gogarth.
9 Awst - Coroniad Edward VII, brenin y Deyrnas Unedig
 Ffilmiau – Le Voyage dans la Lune (Georges Méliès)
 Llyfrau
 Arnold Bennett – Anna of the Five Towns
 Rhoda Broughton - Lavinia
 Drama
 J. M. Barrie - The Admirable Crichton
 Cerddoriaeth
 Edward German – Merrie England
 Scott Joplin - The Entertainer

Genedigaethau 
 4 Chwefror - Charles Lindbergh, awyrennwr (m. 1974)
 29 Mawrth - William Walton, cyfansoddwr (m. 1983)
 22 Ebrill - Megan Lloyd George, gwleidydd (m. 1966)
 18 Mai - Meredith Willson, cerddor (m. 1984)
 16 Mehefin - James Kitchener Davies, bardd a dramodydd (m. 1952)
 19 Awst - Ogden Nash, bardd (m. 1971)
 22 Awst - Leni Riefenstahl, ffotograffydd (m. 2003)
 28 Hydref - Elsa Lanchester, actores (m. 1986)
 9 Tachwedd - Anthony Asquith, cyfarwyddwr ffilmiau (m. 1968)

Marwolaethau 
 26 Mawrth - Cecil Rhodes, imperialydd, 48
18 Mehefin - Samuel Butler, nofelydd, 66
 29 Medi - Emile Zola, nofelydd, 62
 18 Hydref - Margaret Jones, teithwraig, ??
 26 Hydref - Elizabeth Cady Stanton, ymgyrchydd dros bleidlais i ferched, 86

Gwobrau Nobel 
 Ffiseg: Hendrik Antoon Lorentz a Pieter Zeeman
 Cemeg: Hermann Fischer
 Meddygaeth: Ronald Ross
 Llenyddiaeth: Christian Matthias a Theodor Mommsen
 Heddwch: Élie Ducommun a Charles Albert Gobat

Eisteddfod Genedlaethol (Bangor) 
 Cadair: T. Gwynn Jones
 Coron: R Silyn Roberts
1901

19g - 20g - 21g
1850au 1860au 1870au 1880au 1890au - 1900au - 1910au 1920au 1930au 1940au 1950au
1896 1897 1898 1899 1900 - 1901 - 1902 1903 1904 1905 1906

Digwyddiadau 
 5 Chwefror - Cytundeb Hay-Pauncefote rhwng yr UDA a'r DU.
 31 Mawrth - Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 1901
 9 Tachwedd - Mae Tywysog Siôr, mab Edward VII, brenin y Deyrnas Unedig, yn dod Tywysog Cymru.
 Llyfrau
 Miles Franklin - My Brilliant Career
 Thomas Mann - Buddenbrooks
 Morris Williams (Nicander) - Damhegion Esop ar Gân
 Drama
 Gabriele D'Annunzio - Francesca da Rimini
 August Strindberg - Ett drömspel
 Cerddoriaeth
 Gustav Mahler - Symffoni rhif 4
 Sergei Rachmaninov - Concerto i Biano rhif 2
 Gwyddoniaeth
 Darganfyddiad yr elfen gemegol Ewropiwm gan Eugène-Antole Demarçay

Genedigaethau 
 20 Ionawr - Cecil Griffiths, athletwr (m. 1973)
 1 Chwefror - Clark Gable, actor (m. 1960)
 18 Chwefror - Will Owen, gwleidydd (m. 1981)
 28 Chwefror - Linus Pauling, chemegydd (m. 1984)
 29 Ebrill - Yr Ymerodr Hirohito o Japan (m. 1989)
 4 Awst - Louis Armstrong, cerddor (m. 1971)
 29 Medi - Enrico Fermi, ffisegydd (m. 1954)
 3 Tachwedd - André Malraux, nofelydd (m. 1976)
 22 Tachwedd - Joaquín Rodrigo, cyfansoddwr (m. 1999)
 5 Rhagfyr - Walt Disney (m. 1966)
 24 Rhagfyr - Hilary Marquand, gwleidydd (m. 1972)

Marwolaethau 
 22 Ionawr Brenhines Victoria, brenhines y Deyrnas Unedig, 81
 27 Ionawr - Giuseppe Verdi, cyfansoddwr, 86
 11 Chwefror - Y brenin Milan I o Serbia, 46
 13 Mawrth - Benjamin Harrison, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 67
 23 Mawrth - Lewis William Lewis (Llew Llwyfo), 69
 3 Ebrill - Richard D'Oyly Carte, impresario, 66
 24 Mai - Charlotte Mary Yonge, nofelydd, 67
 1 Mehefin - John Viriamu Jones, gwyddonydd, 45
 7 Gorffennaf
Johanna Spyri, awdures, 74
Euphrosine Beernaert, arlunydd, 70
 9 Medi - Henri de Toulouse-Lautrec, arlunydd, 36
 14 Medi - William McKinley, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 58
 22 Medi - William Davies, cerflunydd

Gwobrau Nobel 
 Ffiseg: Wilhelm Conrad Röntgen
 Cemeg: Jacobus Henricus van 't Hoff
 Meddygaeth: Emil Adolf von Behring
 Llenyddiaeth: Sully Prudhomme
 Heddwch: Jean Henri Dunant a Frédéric Passy

Eisteddfod Genedlaethol (Merthyr Tudful) 
 Cadair: Evan Rees (Dyfed)
 Coron: John Jenkins (Gwili)

Cyfeiriadau
1900

18g - 19g - 20g
1850au 1860au 1870au 1880au 1890au - 1900au - 1910au 1920au 1930au 1940au 1950au
1895 1896 1897 1898 1899 - 1900 - 1901 1902 1903 1904 1905

Digwyddiadau 
 24 Ionawr - Brwydr Spion Kop
 14 Mai - Agoriad y Gemau Olympaidd ym Mharis.
 2 Hydref - Keir Hardy - yr Aelod Seneddol cyntaf ym Mhrydain yn cael ei ethol i'r Senedd - dros Ferthyr Tudful.
 26 Hydref Dechrau streic fawr chwarel y Penrhyn
 Llyfrau
 Joseph Conrad - Lord Jim
 Theodore Dreiser - Sister Carrie
 Owen Morgan Edwards - Tro yn Llydaw
 David Brynmor Jones & John Rhys – The Welsh People
 Allen Raine - Garthowen
 Ernest Rhys – The Whistling Maid
 Silyn Roberts & W. J. Gruffydd -Telynegion
 Bertrand Russell - A Critical Exposition of the Philosophy of Leibniz
 Drama
 Anton Chekhov — Dyadya Vanya
 August Strindberg — Dödsdansen
 Cerddoriaeth
 Gustave Charpentier - Louise (opera)
 Reinhold Glière - Symffoni rhif 1

Genedigaethau 
 4 Chwefror - Jacques Prévert, bardd (m. 1977)
 9 Chwefror - David Williams, hanesydd (m. 1978)
 22 Chwefror - Luis Buñuel, cyfarwyddwr ffilm (m. 1983)
 5 Ebrill - Spencer Tracy, seren ffilm (m. 1967)
 19 Ebrill - Richard Hughes, nofelydd (m. 1976)
 3 Mehefin - David Wynne, cyfansoddwr (m. 1983)
 4 Awst - Elizabeth Bowes-Lyon, gwraig Siôr VI, brenin y Deyrnas Unedig (m. 2002)
1 Tachwedd - Eiluned Lewis, nofelydd, bardd a newyddiadurwraig (m. 1979)
 2 Tachwedd - Tom Macdonald, newyddiadurwr a nofelydd (m. 1980)

Marwolaethau 
 20 Ionawr - R. D. Blackmore, nofelydd, 74
 22 Ionawr - David Edward Hughes, gwyddonydd, 68
 22 Mawrth - Thomas Charles Edwards, ysgolhaig, 62
 5 Mehefin - Stephen Crane, awdur, 28
 19 Gorffennaf - Umberto I, brenin yr Eidal, 56
 25 Awst - Friedrich Nietzsche, athronydd, 55
 30 Tachwedd - Oscar Wilde, dramodydd, 46

Eisteddfod Genedlaethol (Lerpwl) 
 Cadair: John Owen Williams (Pedrog)
 Coron: J. T. Job
1899

18g - 19g - 20g
1840au 1850au 1860au 1870au 1880au - 1890au - 1900au 1910au 1920au 1930au 1940au
1894 1895 1896 1897 1898 - 1899 - 1900 1901 1902 1903 1904

Digwyddiadau
19 Medi - Rhyddheir Alfred Dreyfus o'r carchar ar Ynys y Diafol
2 Rhagfyr - Brwydr Bwlch Tirad yn Luzon
16 Rhagfyr - Sylfaen A.C. Milan
Llyfrau
Rhoda Broughton - Foes in Law
Lev Tolstoy - Atgyfodiad (Воскресениe / Voskreseniye)
Drama
Anton Chekhov - Ewythr Vanya (Дядя Ваня / Dyadya Vanya)
W. B. Yeats - The Countess Cathleen
Cerddoriaeth
Edward Elgar - Enigma Variations
Maurice Ravel - Pavane pour une infante défunte
Gwyddoniaeth
Darganfyddiad yr elfen gemegol Actiniwm gan André-Louis Debierne

Genedigaethau
7 Ionawr - Francis Poulenc, cyfansoddwr (m. 1963)
 17 Ionawr - Al Capone (m. 1947)
22 Ebrill -  Vladimir Nabokov, nofelydd (m. 1977)
10 Mai - Fred Astaire, actor a dawnswr (m. 1987)
17 Gorffennaf - James Cagney, actor (m. 1986)
21 Gorffennaf
Hart Crane, bardd (m. 1932)
Ernest Hemingway, nofelydd (m. 1961)
13 Awst - Alfred Hitchcock (m. 1980)
24 Awst
Albert Claude, gwyddonydd (m. 1983)
Jorge Luis Borges, llenor (m. 1986)
 19 Hydref - Miguel Angel Asturias, nofelydd (m. 1974)
 23 Hydref - Gloria Swanson, actores (m. 1983)
2 Rhagfyr - Syr John Barbirolli, cerddor (m. 1970)
15 Rhagfyr - Harold Abrahams, athletwr (m. 1978)
16 Rhagfyr - Noël Coward, dramodydd, cyfansoddwr ac actor (m. 1973)
20 Rhagfyr - Martyn Lloyd-Jones, gweinidog (m. 1981)
25 Rhagfyr - Humphrey Bogart, actor (m. 1957)

Marwolaethau
15 Chwefror - William Jones (Ehedydd Iâl), bardd ac emynydd, 83
16 Chwefror - Félix Faure, Arlywydd Ffrainc, 64
25 Chwefror - Paul Julius Reuter, 82
5 Ebrill - T. E. Ellis, gwleidydd, 40
3 Mehefin - Johann Strauss II, cyfansoddwr, 73

Eisteddfod Genedlaethol (Caerdydd)
 Cadair: dim gwobr
 Coron: Richard Roberts

Tywydd
Mai oer: barrug daear Prydain tan ddiwedd y mis (cyfres o gofnodion yma  yn y Tywyddiadur, Llên Natur.

Cyfeiriadau
1898

18g - 19g - 20g
1840au 1850au 1860au 1870au 1880au - 1890au - 1900au 1910au 1920au 1930au 1940au
1893 1894 1895 1896 1897 - 1898 - 1899 1900 1901 1902 1903

Digwyddiadau 
 David Williams, y cynghorydd cyntaf yng Nghymru i sefyll dros y Blaid Lafur, yn cael ei ethol i Gyngor Tref Abertawe.
 2 Medi - Brwydr Omdurman
 Llyfrau
 Syr Edward Anwyl - Welsh Accidence
 H. G. Wells - The War of the Worlds
 Émile Zola - J'Accuse
 Cerddoriaeth
 Leslie Stuart - "Lily of Laguna"
 Gwyddoniaeth
 Darganfyddiadau'r elfennau cemegol Radiwm a pholoniwm a'r nwyon nobl Neon, Crypton, Senon a Radon

Genedigaethau 
 23 Ionawr - Sergei Eisenstein, cyfarwyddwr ffilm (m. 1948)
 10 Chwefror - Bertolt Brecht, dramodydd (m. 1956)
 18 Chwefror - Enzo Ferrari, gyrrwr ras (m. 1988)
 17 Mehefin
M. C. Escher, arlunydd (m. 1972)
Harry Patch, milwr (m. 2009)
 22 Mehefin - Erich Maria Remarque, nofelydd (m. 1970)
 29 Gorffennaf - Dorothy Rees, gwleidydd (m. 1987)
 30 Gorffennaf - Henry Moore, arlunydd (m. 1986)
 26 Medi - George Gershwin, cyfansoddwr (m. 1937)
 18 Hydref - Lotte Lenya, cantores (m. 1981)
30 Hydref - Caradog Roberts, cyfansoddwr (m. 1935)
 29 Tachwedd - C. S. Lewis, athronydd, ysgolhaig ac awdur (m. 1963)
 Jennie Thomas, awdures llyfrau plant (m. 1979)

Marwolaethau 
 14 Ionawr - Lewis Carroll, awdur, 65
 16 Mawrth - Aubrey Beardsley, arlunydd, 25
 19 Mai - William Ewart Gladstone, gwleidydd, 88
 17 Mehefin - Syr Edward Burne-Jones, arlunydd, 64
 30 Gorffennaf - Otto von Bismarck, Canghellor yr Almaen, 83
 28 Medi - Thomas Gee, gweinidog a chyhoeddwr, 83
31 Hydref - William Gilbert Rees, sefydlwr Queenstown, Seland Newydd, 71
 2 Rhagfyr - Michael D. Jones, arloeswr, 78

Eisteddfod Genedlaethol (Blaenau Ffestiniog) 
 Cadair: Robert Owen Hughes (Elfyn)
 Coron: Richard Roberts
1897

18g - 19g - 20g
1840au 1850au 1860au 1870au 1880au - 1890au - 1900au 1910au 1920au 1930au 1940au
1892 1893 1894 1895 1896 - 1897 - 1898 1899 1900 1901 1902

Digwyddiadau 
4 Mawrth - William McKinley yn dod yn Arlywydd yr UDA.
 Llyfrau
 Bram Stoker - Dracula
 Caniadau Cymru
 Cerddoriaeth
 Paul Dukas - L'Apprenti sorcier
 Sergei Rachmaninov - Symffoni rhif 1
 Richard Strauss - Till Eulenspiegels lustige Streiche

Genedigaethau 
 3 Ionawr - Marion Davies, actores (m. 1961)
 18 Mai - Frank Capra, cyfarwyddwr ffilm (m. 1991)
 7 Mehefin - Imre Nagy, gwleidydd (m. 1958)
 13 Mehefin - Pavo Nurmi, athletwr (m. 1973)
 20 Gorffennaf
Hanna Hausmann-Kohlmann, arlunydd (m. 1984)
Tadeusz Reichstein, meddyg, botanegydd, cemegydd a gwyddonydd (m. 1996)
 25 Medi - William Faulkner, nofelydd (m. 1962)
 3 Hydref - Louis Aragon, bardd a nofelydd (m. 1983)
 29 Hydref - Joseph Goebbels, gwleidydd (m. 1945)
 15 Tachwedd - Aneurin Bevan, gwleidydd (m. 1960)
 30 Rhagfyr - Alfredo Bracchi, actor (m. 1976)

Marwolaethau 
 3 Ebrill - Johannes Brahms, cyfansoddwr, 63
 30 Medi - Ste Thérèse de Lisieux, 24
 15 Hydref - Charles John Vaughan, Deon Llandaff, 81
 27 Hydref - Tywysoges Princess Mary Adelaide o Gaergrawnt, 63

Eisteddfod Genedlaethol (Casnewydd) 
 Cadair: J. T. Job
 Coron: Thomas Mafonwy Davies
1895

18g - 19g - 20g
1840au 1850au 1860au 1870au 1880au - 1890au - 1900au 1910au 1920au 1930au 1940au
1890 1891 1892 1893 1894 - 1895 - 1896 1897 1898 1899 1900

Digwyddiadau 
 5 Ionawr - Cafodd Alfred Dreyfus yn euog o drosglwyddo dogfennau cyfrinachol i'r Almaen, ac wedi ei ddiswyddo fel swyddog, condemniwyd ef i garchar am oes ar Ynys y Diafol.
 21 Ionawr - Sylfaen Yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol
 14 Ebrill - Daeargryn yn Ljubljana, Slofenia
 17 Ebrill - Cyfamod Shimonoseki (Japan a Tsieina)
 28 Mehefin - Undeb Nicaragwa, Hondwras ac El Salvador
 31 Gorffennaf - Sylfaen yr "Euzko Alderdi Jeltzalea-Partido Nacionalista Vasco", y Plaid Genedlaethol Gwlad y Basg
 Llyfrau
 Stephen Crane - The Red Badge of Courage
 Thomas Hardy - Jude the Obscure
 Stanley J. Weyman - The Red Cockade
 Drama
 Jules Renard - La Demande
 Oscar Wilde - The Importance of Being Earnest
 Barddoniaeth
 Giovanni Marradi - Ballati moderne
 Cerddoriaeth
 Léon Boëllmann - Suite Gothique
 John Philip Sousa - "King Cotton March"

Genedigaethau 
 6 Mai - Rudolf Valentino (m. 1926)
 24 Gorffennaf - Robert Graves, awdur (m. 1985)
 4 Hydref - Buster Keaton, comediwr (m. 1966)
 8 Hydref
Zog, brenin Albania (m. 1961)
Juan Domingo Perón, milwr, gwleidydd (m. 1974)
 2 Rhagfyr - Paul Hindemith, cyfansoddwr (m. 1963)
 14 Rhagfyr - George VI o'r Deyrnas Unedig (m. 1936)
31 Hydref - B. H. Liddell Hart, hanesydd milwrol (m. 1970)

Marwolaethau 
 15 Ionawr - Yr Arglwyddes Charlotte Guest, awdur a chyfieithydd, 82
 26 Chwefror - François-Marie Luzel, 74, ysgolhaig a bardd
 8 Mai - Thomas Jones (Tudno), bardd, 51
 21 Mai - Franz von Suppé, cyfansoddwr, 76
 29 Mehefin - Thomas Henry Huxley, biolegydd, 60
 28 Medi - Louis Pasteur, chemegydd, 72
 22 Hydref - Daniel Owen, nofelydd, 59
28 Hydref - Henry Davis Pochin, fferyllydd a diwydiannwr, 71
27 Tachwedd - Alexandre Dumas fils, awdur, 71

Eisteddfod Genedlaethol (Llanelli) 
 Cadair: John Owen Williams, "Dedwyddwch"
 Coron: Lewis William Lewis

Cyfeiriadau
1894

18g - 19g - 20g
1840au 1850au 1860au 1870au 1880au - 1890au - 1900au 1910au 1920au 1930au 1940au
1889 1890 1891 1892 1893 - 1894 - 1895 1896 1897 1898 1899

Digwyddiadau 
14 Mai - Agoriad y Tŵr Blackpool.
30 Mehefin - Agoriad Tower Bridge, Llundain.
Awst - Mae'r Tywysog Cymru yn ymweled â'r Eisteddfod Genedlaethol.
Tachwedd - Achos Dreyfus yn Ffrainc.
 Llyfrau
 Evan Thomas Davies (Dyfrig) - Pregethau ac Anerchiadau
 Owen Morgan Edwards - Ystraeon o Hanes Cymru
 Rudyard Kipling - The Jungle Book
 Daniel Owen - Gwen Tomos
 Syr John Rhys - Outlines of the Phonology of the Manx Gaelic
Drama
Henrik Ibsen - Lille Eyolf
George Bernard Shaw - Arms and the Man
Barddoniaeth
Pierre Louÿs - Les Chansons de Bilitis
W. B. Yeats - The Land of Heart's Desire
 Cerddoriaeth
 Syr Walford Davies - Symffoni yn D
 Antonín Dvořák - Humoresque
 Gwyddoniaeth
 Darganfyddiad yr elfen gemegol argon gan Paul Emile Lecoq de Boisbaudran

Genedigaethau 
 15 Ebrill - Bessie Smith, cantores (m. 1937)
 26 Ebrill - Rudolf Hess, milwr (m. 1987)
 23 Mehefin
Alfred Kinsey, biolegydd (m. 1956)
Edward VIII, brenin y Deyrnas Unedig a Tywysog Cymru (m. 1972)
 4 Gorffennaf - Ambrose Bebb, awdur (m. 1955)
 19 Gorffennaf - Khawaja Nazimuddin, Prif Weinidog Pakistan (m. 1964)
25 Gorffennaf
Gavrilo Princip, llofrudd (m. 1918)
Walter Brennan, actor (m. 1974)
26 Gorffennaf - Aldous Huxley, awdur (m. 1963) 
 14 Hydref - E. E. Cummings, bardd (m. 1962)
 20 Hydref - Olive Thomas, actores (m. 1920)
 30 Hydref - Philip Heseltine (Peter Warlock), cyfansoddwr (m. 1930)

Marwolaethau 
 1 Ionawr - Heinrich Rudolf Hertz, ffisegydd, 36
 4 Chwefror - Adolphe Sax, cerddor, 79
 7 Mehefin - Hassan I, brenin Moroco, 58
 24 Hydref - Alexander III, tsar Rwsia, 49
 30 Hydref - David Griffith (Clwydfardd), bardd, 93
 1 Tachwedd - Alexander III, tsar Rwsia, 49
 20 Tachwedd - Anton Rubinstein, pianydd, 64
 3 Rhagfyr - Robert Louis Stevenson, awdur, 44

Eisteddfod Genedlaethol (Caernarfon) 
 Cadair: Howell Elvet Lewis
 Coron: Ben Davies
1893

18g - 19g - 20g
1840au 1850au 1860au 1870au 1880au - 1890au - 1900au 1910au 1920au 1930au 1940au
1888 1889 1890 1891 1892 - 1893 - 1894 1895 1896 1897 1898

Digwyddiadau 
 1893 - sefydlu yr ILP (Plaid Lafur Annibynnol).
 31 Gorffennaf - Sefydlu Conradh na Gaeilge (Cynghrair y Wyddeleg) yn Nulyn.
 Llyfrau
 John Gruffydd Moelwyn Hughes - Caniadau Moelwyn
 Oscar Wilde - The Picture of Dorian Gray
 Charles Ashton - Hanes Llenyddiaeth Gymreig 1650-1850
 Drama
 Maurice Maeterlinck - Pelléas et Mélisande
 Syr Arthur Wing Pinero - The Second Mrs. Tanqueray
 Cerddoriaeth
Antonín Dvořák - Symffoni rhif 9 yn E leiaf, "Z nového světa" ("O'r Byd Newydd")
 Giuseppe Verdi - Falstaff (opera)

Genedigaethau 
 12 Ionawr - Hermann Göring, gwleidydd a chadlywydd (m. 1946)
 15 Ionawr - Ivor Novello, actor a chyfansoddwr (m. 1951)
 18 Mawrth - Wilfred Owen, bardd (m. 1918)
 3 Ebrill - Leslie Howard, actor (m. 1943)
 20 Ebrill
Harold Lloyd, comedïwr (m. 1971)
Joan Miró, arlunydd (m. 1983)
 13 Mehefin - Dorothy L. Sayers, nofelydd (m. 1957)
 15 Hydref - Saunders Lewis, llenor (m. 1985)
 18 Hydref - Ivor Rees, arwr rhyfel (m. 1967)
 23 Hydref - Ernst Julius Öpik, seryddwr (m. 1985)
 4 Rhagfyr - Herbert Read, hanesydd celf a bardd (m. 1968)
 26 Rhagfyr - Mao Zedong, arweinydd Tsieina (m. 1976)

Marwolaethau 
 5 Ionawr - Fanny Kemble, actores, 83
 23 Ionawr - William Price, meddyg, 92
 18 Hydref - Charles Gounod, cyfansoddwr, 75
 6 Tachwedd - Pyotr Ilyich Tchaikovsky, cyfansoddwr, 53
 20 Tachwedd - Benjamin Thomas, gweinidog, bardd, awdur, 57

Eisteddfod Genedlaethol (Pontypridd) 
 Cadair: John Ceulanydd Williams
 Coron: Ben Davies

Digwyddiadau tywydd
Sychder, mes a pherygl i dda byw... Prydain, Hydref 1893
ACORN POISONING. The attention of the Board of Agriculture has been called to the unusual abundance of the crop of acorns this season, and it is considered desirable to warn stockowners who are accustomed to turn cattle into parks, on to commons, or other places where acorns are plentiful, that there is considerable risk of injurious effects arising from the consumption of large quantities of acorns, which in the present dearth of herbage, owing to the long drought, are certain to be eaten with avidity.

Cyfeiriadau
1892

18g - 19g - 20g
1840au 1850au 1860au 1870au 1880au - 1890au - 1900au 1910au 1920au 1930au 1940au
1887 1888 1889 1890 1891 - 1892 - 1893 1894 1895 1896 1897

Digwyddiadau 
 4 Gorffennaf-18 Gorffennaf - Etholiaeth gyffredinol yn y Deyrnas Unedig.
 4 Awst - Llofruddiaeth y teulu Lizzie Borden.
 26 Awst - Ffrwydrad Glofa Parc Slip, Tondu, ger Pen-y-bont.
 5 Rhagfyr - John Thompson yn dod yn brif weinidog Canada.
 Llyfrau
 Rhoda Broughton - Mrs Bligh
 Amy Dillwyn - Maggie Steele's Diary
 Owen Morgan Edwards - Cymru
 Barddoniaeth
 Daniel James (Gwyrosydd) — Caniadau Gwyrosydd
 W. B. Yeats - The Countess Kathleen and Various Legends and Lyrics
 Drama
 Brandon Thomas - Charley's Aunt
 Oscar Wilde - Lady Windermere's Fan
 Cerddoriaeth
 Ruggiero Leoncavallo - I Pagliacci (opera)
 Joseph Parry - Saul of Tarsus (oratorio)

Genedigaethau 
 3 Ionawr - J. R. R. Tolkien, awdur (m. 1973)
 28 Ionawr - Ernst Lubitsch, cyfarwyddwr ffilm (m. 1947)
 28 Chwefror - Amanullah Khan, brenin Affganistan (m. 1960)
 8 Ebrill - Mary Pickford, actores (m. 1979)
 7 Mai - Josip Broz Tito, gwleidydd (m. 1980)
26 Mehefin
Pearl S. Buck, nofelydd (m. 1973)
Vilma Eckl, arlunydd (m. 1982)
 4 Medi - Darius Milhaud, cyfansoddwr (m. 1974)
 29 Hydref - Wendy Wood, arlunydd a llenor (m. 1981)
 30 Hydref - Charles Atlas, corffliniwr (m. 1972)
 4 Rhagfyr - Francisco Franco, milwr ac arweinydd Sbaen (m. 1975)

Marwolaethau 
 26 Mawrth - Walt Whitman, bardd, 72
 24 Ebrill - John Davies (Ossian Gwent), bardd, 53
 29 Awst - William Forbes Skene, hanesydd, 83
 2 Hydref - Ernest Renan, awdur, athronydd a hanesydd Llydewig, 69
 6 Hydref - Alfred, Arglwydd Tennyson, bardd, 83
 6 Rhagfyr - Werner von Siemens, difeisiwr, 75

Eisteddfod Genedlaethol (Y Rhyl)
 Cadair: Evan Jones
 Coron: John John Roberts
1890au

18g - 19g - 20g
1840au 1850au 1860au 1870au 1880au - 1890au - 1900au 1910au 1920au 1930au 1940au
1890 1891 1892 1893 1894 1895 1896 1897 1898 1899

Digwyddiadau a Gogwyddion
Tywysog Cymru - Tywysog Edward Albert, mab Victoria
Mae Henri Becquerel yn ddarganfod dadfeilio ymbelydrol.

Arweinwyr y Byd
 Pab Leo XIII
 Victoria (y Deyrnas Unedig)
 Prif Weinidog 5th Iarll Rosebery (y Deyrnas Unedig)
 Prif Weinidog William Ewart Gladstone (y Deyrnas Unedig)
 Prif Weinidog 3rd Marquess of Salisbury (y Deyrnas Unedig)
 Arlywydd Benjamin Harrison (Unol Daleithiau)
 Arlywydd Grover Cleveland (Unol Daleithiau)
 Arlywydd William McKinley (Unol Daleithiau)
 Brenin Umberto I (Yr Eidal)
 Ymerawdwr Wilhelm II (Yr Almaen)
 Tsar Alexander III (Rwsia)
 Tsar Nicholas II (Rwsia)

Diddanwyr

Chwaraeon
1891

18g - 19g - 20g
1840au 1850au 1860au 1870au 1880au - 1890au - 1900au 1910au 1920au 1930au 1940au
1886 1887 1888 1889 1890 - 1891 - 1892 1893 1894 1895 1896

Digwyddiadau 
 16 Ionawr - Dechreuad y Rhyfel Cartref Chile.
 29 Ionawr - Mae Liliuokalani yn dod yn frenhines Hawaii.
 1 Mai - Sefydlu'r  "Fascio dei lavoratori" cyntaf gan Giuseppe De Felice Giuffrida yn Catania, Sisili.
 5 Mai - Agorfa'r Neuadd Carnegie.
 1 Hydref - Agorfa Prifysgol Stanford.
 27 Hydref - Daeargryn yn Gifu, Japan; 7000 o bobol yn colli ei bywydau.
 Llyfrau
 Charles Ashton - Bywyd ac Amserau yr Esgob Morgan
 George Essex Evans - The Repentance of Magdalene Despar
 George Gissing - New Grub Street
 Thomas Hardy - Tess of the d'Urbervilles
 Daniel Owen - Enoc Huws
 Drama
 Frank Wedekind - Frühlings Erwachen
 Cerddoriaeth
 Fred Gilbert - "The Man Who Broke the Bank at Monte Carlo" (cân)
 Erik Satie - 6 Gnossiennes

Genedigaethau 
 9 Chwefror - Ronald Colman, actor (m. 1958)
 13 Chwefror - Kate Roberts, awdur (m. 1985)
 2 Ebrill - Max Ernst, arlunydd (m. 1976)
 5 Ebrill - Margaret Hughes (ganed Jones), (Leila Megáne), cantores opera (m. 1960)
 23 Ebrill - Sergei Prokofiev, cyfansoddwr (m. 1953)
 15 Mai - Mikhail Bulgakov, awdur (m. 1940)
 9 Mehefin - Cole Porter, cyfansoddwr (m. 1964)
 20 Hydref - Jomo Kenyatta, gwleidydd (m. 1978)
 15 Tachwedd - Erwin Rommel, milwr (m. 1944)

Marwolaethau 
 14 Chwefror - William Tecumseh Sherman, milwr, 71
 7 Ebrill - Phineas T. Barnum, 80
 26 Medi - David Charles Davies, gweinidog, 65
 28 Medi - Herman Melville, nofelydd, 72
 6 Hydref - Charles Stewart Parnell, gwleidydd, 45
 10 Tachwedd - Arthur Rimbaud, bardd, 37

Eisteddfod Genedlaethol (Abertawe) 
 Cadair: John Owen Williams
 Coron: David Adams
1890

18g - 19g - 20g
1840au 1850au 1860au 1870au 1880au - 1890au - 1900au 1910au 1920au 1930au 1940au
1885 1886 1887 1888 1889 - 1890 - 1891 1892 1893 1894 1895

Digwyddiadau
1 Ionawr - Eritrea yn dod yn wladfa'r Eidal.
27 Mawrth - Tornado yn Louisville, Kentucky, UDA; 76 o bobol yn colli ei bywydau.
 13 Ebrill - Ethol David Lloyd George yn AS Bwrdeistref Caernarfon.
1 Gorffennaf - Cytundeb Heligoland-Zanzibar rhwng yr Almaen a'r Deyrnas Unedig.
29 Rhagfyr - Cyflafan Wounded Knee
Llyfrau
Rhoda Broughton - Alas!
Anne Beale - Old Gwen
Cerddoriaeth
Nikolai Rimsky-Korsakov - Scheherazade

Genedigaethau
10 Chwefror - Boris Pasternak, nofelydd (m. 1960)
20 Mawrth - Beniamino Gigli, canwr (m. 1957)
19 Mai - Ho Chi Minh, gwleidydd (m. 1969)
16 Mehefin - Stan Laurel, comediwr (m. 1965)
20 Awst - H. P. Lovecraft, awdur (m. 1937)
27 Awst - Man Ray, artist (m. 1976)
15 Medi -  Agatha Christie, nofelydd (m. 1976)
2 Hydref - Groucho Marx, comediwr (m. 1977)
16 Hydref - Michael Collins, arweinydd chwyldroadwyr Iwerddon (m. 1922)
22 Tachwedd - Charles de Gaulle, milwr a gwleidydd (m. 1970)

Marwolaethau
18 Ionawr - Amadeo I, brenin Sbaen, 44
11 Awst - John Henry Newman, cardinal a diwinydd, 89
29 Gorffennaf - Vincent van Gogh, arlunydd, 37
20 Hydref - Syr Richard Francis Burton, llenor a fforiwr, 69
26 Hydref - Carlo Collodi, awdur, 63
8 Tachwedd - César Franck, cyfansoddwr, 67
23 Tachwedd - Wiliam III, brenin yr Iseldiroedd, 73
26 Rhagfyr - Heinrich Schliemann, archeolegydd, 68

Eisteddfod Genedlaethol (Bangor)
 Cadair: Thomas Jones (Tudno)
 Coron: John John Roberts
1889

18g - 19g - 20g
1830au 1840au 1850au 1860au 1870au - 1880au - 1890au 1900au 1910au 1920au 1930au
1884 1885 1886 1887 1888 - 1889 - 1890 1891 1892 1893 1894

Digwyddiadau 
15 Ionawr - Sefydlwyd y Pemberton Medicine Company, gwneuthurwr Coca-Cola.
19 Mehefin - Dyfais y Pizza Margherita gan Raffaele Esposito yn Napoli.
Awst - Arhosodd y frenhines Victoria i Neuadd y Palé am 10 diwrnod.
10 Medi - Albert Honoré Charles Grimaldi yn dod yn Albert I, Tywysog Monaco. 
23 Medi - Sefydlwyd y Nintendo Koppai (cwmni).
 Llyfrau
 Owen Morgan Edwards - O'r Bala i Geneva
 Jerome K Jerome - Three Men in a Boat
 Friedrich Nietzsche - Also sprach Zarathustra
 Lev Tolstoy - Крейцерова соната (Y Sonata Kreutzer)
 T. Marchant Williams - The Land of My Fathers (nofel ddychanol)
 Jules Verne - Sans dessus dessous
 Drama
 Anton Chekhov - Предложение (Y Cynigiad)
 Maurice Maeterlinck - La Princesse Maleine
 Barddoniaeth
 William Butler Yeats - The Wanderings of Oisin and Other Poems
 Cerddoriaeth
 W. S. Gilbert a Syr Arthur Sullivan - The Gondoliers
 Enrique Granados - Danzas españolas

Genedigaethau 
 12 Mawrth - Idris, brenin Libya (m. 1983)
 16 Ebrill - Charles (Charlie) Chaplin, actor (m. 1977)
 20 Ebrill - Adolf Hitler, gwleidydd (m. 1945)
 26 Ebrill - Ludwig Wittgenstein, athronydd (m. 1951)
 29 Ebrill - Anita Loos, awdur (m. 1981)
 5 Gorffennaf - Jean Cocteau, awdur (m. 1963)
 17 Gorffennaf - Erle Stanley Gardner, awdur (m. 1970)
 20 Hydref - Margaret Dumont, actores (m. 1965)

Marwolaethau 
 3 Chwefror - Belle Starr, herwraig, 40
 8 Mehefin - Gerard Manley Hopkins, bardd, 44
 26 Mehefin - Walter Rice Howell Powell, dirfeddianwr a gwleidydd, 70
 23 Medi - Wilkie Collins, nofelydd, 65
 11 Hydref - James Prescott Joule, ffisiegwr, 70
 15 Hydref - Daniel Gooch, peiriannydd rheilffordd, 73

Eisteddfod Genedlaethol (Aberhonddu)
 Cadair: Evan Rees
 Coron: Howell Elvet Lewis
1880au

18g - 19g - 20g
1830au 1840au 1850au 1860au 1870au - 1880au -1890au 1900au 1910au 1920au 1930au 
1880 1881 1882 1883 1884 1885 1886 1887 1888 1889

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
 Pab Leo XIII
 Brenhines Victoria (y Deyrnas Unedig)
 Prif Weinidog William Ewart Gladstone (y Deyrnas Unedig)
 Prif Weinidog 3rd Marquess of Salisbury (y Deyrnas Unedig)
 Arlywydd Rutherford B. Hayes (Unol Daleithiau)
 Arlywydd Chester A. Arthur (Unol Daleithiau)
 Arlywydd Grover Cleveland (Unol Daleithiau)
 Brenin Umberto I (Yr Eidal)
 Ymerawdwr Wilhelm I (Yr Almaen)
 Ymerawdwr Wilhelm II (Yr Almaen)
 Tsar Alexander II (Rwsia) (tan 1881)
 Tsar Alexander III (Rwsia) (o 1881 ymlaen)

Diddanwyr

Chwaraeon
19eg ganrif

18g - 19g - 20g
1800au 1810au 1820au 1830au 1840au 1850au 1860au 1870au 1880au 1890au

Digwyddiadau 
Yn ystod y 19eg ganrif gwelwyd sawl ymerodraeth yn syrthio: Sbaen, Ffrainc, Tsieina, Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig a'r Ymerodraeth y Mughal. Llenwyd y bwlch gan dwf Yr Ymerodraeth Brydeinig, Ymerodraeth Rwsia, Unol Daleithiau America, Ymerodraeth yr Almaen Ail ymerodraeth Ffrainc ac Ymerodraeth Japan, gyda Phrydain yn hawlio rheolaeth fyd-eang ar ôl 1815.

 1815: Diwedd Rhyfeloedd Napoleon
 1837-1901: Teyrnasiad Victoria, brenhines y Deyrnas Unedig
 1854-1856: Rhyfel Crimea
 1861-1865: Rhyfel Cartref America

Blynyddoedd a degawdau

Gweler hefyd 
 Y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg yng Nghymru

Canrifoedd
19eg ganrif
1888

18g - 19g - 20g
1830au 1840au 1850au 1860au 1870au - 1880au - 1890au 1900au 1910au 1920au 1930au
1883 1884 1885 1886 1887 - 1888 - 1889 1890 1891 1892 1893 

Blwyddyn naid a ddechreuodd ar Ddydd Sul yng nghalendr Gregori ac ar Ddydd Gwener yng nghalendr Iŵl oedd 1888 (ynganer: mil-wyth-wyth-wyth neu un-wyth-wyth-wyth; rhifolion Rhufeinig: MDCCCLXXXVIII). Hon oedd yr wythfed flwyddyn ar bedwar ugain wedi'r fil ac wyth gant (1888fed) yn ôl trefn Oed Crist, yr wythfed flwyddyn ar bedwar ugain wedi'r wyth gant (888fed) yn yr 2il fileniwm, yr wythfed flwyddyn ar bedwar ugain (88fed) yn y 19g, a'r nawfed flwyddyn yn negawd y 1880au. Ar gychwyn 1888, mi oedd calendr Gregori 12 diwrnod o flaen calendr Iŵl.

Enw difyr arni yw blwyddyn y tair sbectol. Fe'i elwir yn Flwyddyn y Tri Caiser () yn yr Almaen, oherwydd dyma oedd y flwyddyn i Wilhelm I, Friedrich III, a Wilhelm II i gyd deyrnasu dros Ymerodraeth yr Almaen.

Digwyddiadau
Ffurfiodd y Rhyddfrydwyr 'Blaid Gymreig o fewn y Llywodraeth' gan Aelodau Seneddol Rhyddfrydol.
13 Mai - Mae Beatrix Potter, 22, yn ymweld â Machynlleth.
Sefydlu'r Blaid Ryddfrydol yng Nghymru.
Mae Henry Morton Stanley yn darganfod Llyn Edward yn nwyrain Affrica.
Llyfrau
Anne Beale - Old Gwen
Guy de Maupassant - Pierre et Jean
Robert Louis Stevenson - The Master of Ballantrae
Drama
August Strindberg - Miss Julie
Cerddoriaeth
W. S. Gilbert a Syr Arthur Sullivan - The Yeomen of the Guard
Erik Satie - 3 Gymnopédies
Digwyddiadau naturiol
Daeargryn honedig Waunfawr 18 Ebrill 1888

Genedigaethau
24 Ionawr - Ernst Heinkel, difeisiwr (m. 1958)
12 Mawrth - Vaslav Nijinsky, dawnswr (m. 1950)
11 Mai - Irving Berlin, cyfansoddwr (m. 1989)
21 Mai - William Cove, gwleidydd (m. 1963)
13 Awst - John Logie Baird, difeisiwr (m. 1946)
16 Awst - T. E. Lawrence, arwr rhyfel ac awdur (m. 1935)
26 Medi - T. S. Eliot, bardd (m. 1965)
16 Hydref - Eugene O'Neill, dramodydd (m. 1953)
19 Hydref - Peter Freeman, gwleidydd (m. 1956)
9 Tachwedd - Jean Monnet, economydd a diplomydd (m. 1979)

Marwolaethau
29 Ionawr - Edward Lear, bardd ac arlunydd, 65
23 Chwefror - Evan Davies (Myfyr Morganwg), hynafiaethydd, 87
6 Mawrth - Louisa May Alcott, nofelydd, 55
20 Gorffennaf - Paul Langerhans, biolegydd, 40
20 Awst - Henry Richard, gwleidydd, 76

Eisteddfod Genedlaethol (Wrecsam)
 Cadair: Thomas Tudno Jones
 Coron: Howell Elvet Lewis

Cyfeiriadau
1887

18g - 19g - 20g
1830au 1840au 1850au 1860au 1870au - 1880au - 1890au 1900au 1910au 1920au 1930au
1882 1883 1884 1885 1886 - 1887 - 1888 1889 1890 1891 1892

Digwyddiadau 
2 Chwefror - "Dydd Groundhog" cyntaf yn yr UDA.
21 Mehefin -  Dathliad y flwyddyn y jwbili'r Frenhines Victoria.
 Llyfrau
 Arthur Conan Doyle - A Study in Scarlet
 Amy Dillwyn - Jill and Jack
 Daniel Silvan Evans - Geiriadur Cymraeg
 Drama
 Anton Chekhov - Ivanov
 Cerddoriaeth
 Gustave Charpentier - Didon (cantata)
 W. S. Gilbert a Syr Arthur Sullivan - Ruddigore
 Asger Hamerik - Requiem

Genedigaethau 
 13 Ionawr - Hedd Wyn, bardd (m. 1917)
 28 Ionawr - Artur Rubinstein, pianydd (m. 1982)
 3 Mawrth - Rupert Brooke, bardd (m. 1915)
20 Mehefin - Kurt Schwitters, arlunydd (m. 1948)
 7 Gorffennaf - Marc Chagall, arlunydd (m. 1985)
 29 Gorffennaf - Sigmund Romberg, cyfansoddwr (m. 1951)
12 Awst
Erwin Schrödinger, fisegydd (m. 1961)
Helene Roth, arlunydd (m. 1966)
 19 Awst - Francis Ledwidge, bardd (m. 1917)
 7 Medi - Edith Sitwell, bardd (m. 1964)
 6 Hydref - Le Corbusier, pensaer (m. 1965)
 31 Hydref
Chiang Kai-shek, gwleidydd (m. 1964)
Roger Sherman Loomis, ysgolhaig (m. 1966)
 1 Tachwedd - L. S. Lowry, arlunydd (m. 1976)

Marwolaethau 
 25 Ionawr - Rowland Huw Pritchard, cerddor, 76
 27 Chwefror - Alexander Borodin, cyfansoddwr, 53
 23 Ebrill - John Ceiriog Hughes, bardd, 54
 11 Mai - Ion Keith Falconer, cenhadwr, 30
 19 Gorffennaf - Lewis Edwards, athro a diwinydd, 77
 20 Awst - Jules Laforgue, bardd, 27
 2 Tachwedd - Jenny Lind, cantores, 67
 3 Tachwedd - John Jones (Idris Fychan), telynor, bardd a llenor, tua 62

Eisteddfod Genedlaethol (Llundain) 
 Cadair: Robert Arthur Williams
 Coron: John Cadfan Davies
18fed ganrif

17g - 18g - 19g
1700au 1710au 1720au 1730au 1740au 1750au 1760au 1770au 1780au 1790au

Digwyddiadau 
1700-1721: Rhyfel Mawr y Gogledd
1701-1714: Rhyfel Olyniaeth Sbaen
1707: Sefydlu Teyrnas Prydain Fawr
1789-1799: Y Chwyldro Ffrengig

Blynyddoedd a degawdau

Gweler hefyd 
 Y Ddeunawfed Ganrif yng Nghymru

Canrifoedd
Amhrán na bhFiann

Amhrán na bhFiann ("Cân y Milwr") yw anthem cenedlaethol Gweriniaeth Iwerddon. Peadar Kearney ysgrifennodd y geiriau, a Kearney a Patrick Heeney y dôn. Cyhoeddwyd y gân am y tro cyntaf yn yr Irish Freedom yn 1912 (ond cyfansoddwyd y gân yn 1907).

Roedd y gân yn anhysbys tan y cafodd ei chanu yn Swyddfa'r Post Cyffredinol (GPO) yng Ngwrthryfel y Pasg yn 1916, ac wedyn mewn gwersylloedd dalgadwraeth ym Mhrydain. Daeth yn anthem swyddogol y wladwriaeth yn 1926.

Mae'r anthem yn cynnwys y gytgan yn unig, (dechrau Sinne Fianna Fáil . . . tan . . . Amhrán na bhFiann. isod). Mae'r ddwy linell gyntaf, a'r ddwy linell olaf, yn ffurfio'r Cyfarchiad Llywyddol, sydd yn cael eu chwarae pan mae Arlywydd Iwerddon yn mynychu digwyddiadau.

Yn y blynyddoedd diweddar, mae rhai papurau newydd Gwyddelig wedi cynnig newid yr anthem am fod y geiriau'n rhy dreisiol a gwrth-Brydeinig, a bôd y dôn yn rhy anodd i fandiau ei chwarae yn iawn (fel mae tîmau chwaraeon Gwyddelig yn darganfod yn aml pan mae'r gân gyfan yn cael ei chwarae (nid ond y cytgan), neu pan mae'r darn iawn yn cael ei chwarae yn rhy gyflym neu yn rhy araf!).

Geiriau

Cyswllt allanol 
Ffeil MIDI

Gweriniaeth Iwerddon
Anthemau cenedlaethol
Llenyddiaeth Wyddeleg
Arlywydd Iwerddon

Arlywydd Iwerddon yw pennaeth gwladwriaeth Gweriniaeth Iwerddon a goruchaf reolwr Lluoedd Amddiffyn Iwerddon. 
Mae'r arlywydd yn dal ei swydd am saith mlynedd, a gellir ei ethol am uchafswm o ddau dymor.  Caiff ei ethol yn uniongyrchol gan y bobl, er nad oes etholiad os mai dim ond un ymgeisydd sy'n cael ei enwebu, sydd wedi digwydd chwe gwaith hyd yn hyn. Swydd seremonïol yw'r arlywyddiaeth i raddau helaeth, ond mae'r llywydd yn arfer rhai pwerau cyfyngedig gyda disgresiwn llwyr. Mae'r arlywydd yn gweithredu fel cynrychiolydd gwladwriaeth Iwerddon a cheidwad cyfansoddiad y wlad.

Yr arlywydd presennol yw Michael D. Higgins, a etholwyd gyntaf ar 29 Hydref 2011. Cafodd ei urddo ar 11 Tachwedd 2011. Cafodd ei ailethol am ail dymor ar 26 Hydref 2018.

Preswylfa swyddogol yr arlywydd yw Áras an Uachtaráin ym Mharc Phoenix, Dulyn. Sefydlwyd y swyddfa gan Gyfansoddiad Iwerddon ym 1937, daeth yr arlywydd cyntaf i'w swydd ym 1938, a chafodd gydnabyddiaeth ryngwladol fel pennaeth y wladwriaeth ym 1949, yn dilyn Deddf Gweriniaeth Iwerddon.

Does dim Dirpwy-Arlywydd neu Is-Arlywydd. Ar ôl marwolaeth neu ymddiswyddiad arlywydd mae Comisiwn Arlywyddol yn gweithredu fel arlywydd - mae'r Comisiwn yn cynnwys y Prif Ustus, y Ceann Comhairle (Siaradwr) Dáil Éireann, a Cathaoirleach (Cadeirydd) Seanad Éireann.

I sefyll mewn etholiad arlwyddol, mae'n rhaid i ymgeisydd gael ei enwebu gan 20 aelod o'r Oireachtas (y Dáil a'r Senead), neu gan 4 cyngor sir, neu mae'n bosibl i gyn-Arlywydd sydd heb gael 2 dymor fel arlywydd enwebu'i hun.

Rhestr o Arlywyddion Iwerddon

Cyfeiriadau

 
Gwleidyddiaeth Gweriniaeth Iwerddon
Iwerddon
Esperanto

Yr iaith artiffisial fwyaf llwyddiannus a dylanwadol yw Esperanto. Mae ganddi fwy o siaradwyr nag unrhyw iaith artiffisial arall. Daw'r enw o'r ffugenw "Dr Esperanto", a ddefnyddid gan ddyfeisiwr yr iaith L. L. Zamenhof. Ystyr yr enw yn yr iaith Esperanto yw "yr un sy'n gobeithio".

Iddew o Białystok a symudodd i fyw yn Warsaw oedd Zamenhof. Cyhoeddodd y gyfrol gyntaf ar yr iaith, "Unua Libro", yn 1887 ar ôl gweithio arni am ryw ddeng mlynedd. Nod Zamenhof oedd cynorthwyo pobloedd yr holl fyd i ddeall ei gilydd yn well. Nid oedd yn bwriadu i Esperanto ddisodli unrhyw iaith arall ond yn hytrach i fod yn ail iaith ryngwladol a niwtral

Mae cefnogwyr Esperanto yn gweld dwy brif fantais i'r iaith. Maent yn honni ei bod yn hawdd iawn i'w dysgu, ac mae hyn yn amlwg. Nid yw'n perthyn i unrhyw grŵp cenedlaethol neu ethnig yn fwy nag i unrhyw grŵp arall. Mae pob iaith ryngwladol arall wedi lledaenu oddi wrth un grŵp ethnig (megis y Saeson a'r Americanwyr yn achos Saesneg, neu'r Ffrancod yn achos Ffrangeg).

Geiriau

Adeiladu geiriau 

Mae Esperanto yn iaith ddodiadol iawn sy'n defnyddio blaenddodiadau ac olddodiaidau wrth adeiladu geiriau er mwyn lleihau'r gwreiddiau gwahanol. Oherwydd ei natur dodiadol mae hi'n iaith reolaidd iawn. Er enghraifft, mae'r gwraidd "san-", sy'n golygu "iach", yn cynhyrchu amrywiaeth eang o eiriau gydag arddodiadau gwahanol; mae'r tabl canlynol yn cynnwys pigion ohonynt:

Gellir uno mwy nag un gwraidd hefyd. Er enghraifft, mae'r gwraidd naz- yn golygu "trwyn", ac mae'r gwraidd tru- yn golygu "twll", felly mae naztruo yn golygu "ffroen".

Llyfrau Cymraeg ar Esperanto 
 G. Griffiths, Agoriad i'r iaith gyd-genedlaethol Esperanto (Lerpwl, c.1910) ; ail argraffiad wedi ei ddiwygio gan y Canon W.H. Harris, Agoriad neu Allwedd i'r iaith gyd-genedlaethol Esperanto (1956).
 J.C. Wells, Geiriadur Esperanto / Kimra Vortaro (Llundain, 1985).

Yr wyddor Esperanto 

 llythyren 
    ynganiad
 a  a
 b  b
 c  ts ("z" yn Almaeneg/Eidaleg)
 ĉ  "ch" yn Saesneg
 d  d
 e  e
 f  ff
 g  g
 ĝ  j
 h  h
 ĥ  ch
 i  i
 j  i byr/cytsain (fel yn "ia" / "mai")
 ĵ  "j" yn Ffrangeg
 k  c
 l  l
 m  m
 n  n
 o  o
 p  p
 r  r
 s  s
 ŝ  si ("sh" yn Saesneg)
 t  t
 u  w
 ŭ  w cytsain (fel yn "naw", "tew")
 v  f
 z  "z" yn Saesneg

Dolenni allanol 
Am yr iaith Esperanto, gan John Wells
 Esperanto - Introduction to the language, alphabet 
 Esperanto - Concise Grammar 
 Esperanto - Courses 
Tudalen Gymraeg ar esperanto.net

 
Ieithoedd artiffisial
1886

18g - 19g - 20g
1830au 1840au 1850au 1860au 1870au - 1880au - 1890au 1900au 1910au 1920au 1930au
1881 1882 1883 1884 1885 - 1886 - 1887 1888 1889 1890 1891

Digwyddiadau 
 Etholwyd William Abraham ('Mabon') yn Aelod Seneddol - y cyntaf yng Nghymru a oedd wedi'i fagu yn y dosbarth gweithiol.
 3 Mawrth - Cytundeb Bucharest
 30 Tachwedd - "Revue" cyntaf y Folies Bergère ym Mharis.
 Llyfrau
 Rhoda Broughton - Doctor Cupid
 Frances Hodgson Burnett - Little Lord Fauntleroy
 Edmondo De Amicis - Il Cuore
 Pierre Loti - Pêcheur d'Islande
 Octave Mirbeau - Le Calvaire
 Drama
 Henrik Ibsen - Rosmersholm
 Cerddoriaeth
 John Philip Sousa - The Gladiator
 Diwylliant - sefydlu Cymdeithas Dafydd ap Gwilym ym Mhrifysgol Rhydychen
 Gwyddoniaeth
 Darganfyddiadau'r elfennau cemegol Germaniwm, Dysprosiwm a Fflworin

Genedigaethau 
 2 Ionawr - Florence Lawrence, actores (m. 1938)
 1 Mawrth - Oskar Kokoschka, arlunydd (m. 1980)
 27 Mawrth - Mies van der Rohe, pensaer (m. 1969)
17 Mai
Alfonso XIII, brenin Sbaen (m. 1941)
Varvara Bubnova, arlunydd (m. 1983)
17 Mehefin - Ima Breusing, arlunydd (m. 1968)
29 Mehefin - Robert Schuman, gwladweinydd (m. 1963)
 8 Medi
Marguerite Jeanne Carpentier, arlunydd (m. 1965)
Siegfried Sassoon, bardd a nofelydd (m. 1967)
 16 Hydref - David Ben-Gurion, Prif Weinidog Israel (m. 1973)
 12 Tachwedd - Ben Travers, dramodydd (m. 1980)

Marwolaethau 
 31 Mawrth - Edward Gordon Douglas-Pennant, Barwn 1af Penrhyn, 85
 15 Mai - Emily Dickinson, bardd, 55
 31 Gorffennaf - Franz Liszt, cyfansoddwr, 74
 13 Hydref - John Prichard, pensaer, 69

Eisteddfod Genedlaethol (Caernarfon) 
 Cadair: Richard Davies
 Coron: John Cadfan Davies
1885

18g - 19g - 20g
1830au 1840au 1850au 1860au 1870au - 1880au - 1890au 1900au 1910au 1920au 1930au
1880 1881 1882 1883 1884 - 1885 - 1886 1887 1888 1889 1890

Ceir erthygl benodol am Gymru yn 1885.

Digwyddiadau 
Cynhaliwyd yr etholiad cyffredinol cyntaf, lle roedd gan y Rhyddfrydwyr ymgeisydd ym mhob etholaeth.
4 Mawrth - Grover Cleveland yn dod Arlywydd yr Unol Daleithiau
17 Tachwedd-19 Tachwedd - Brwydr Slivnitsa rhwng Serbia a Bwlgaria

 Llyfrau
 Karl Marx - Das Kapital
 Guy de Maupassant - Bel Ami
 Daniel Owen - Rhys Lewis
 Mark Twain - Adventures of Huckleberry Finn
 Barddoniaeth
 Robert Louis Stevenson - A Child's Garden of Verses
 Algernon Charles Swinburne - Marino Faliero
 Cerddoriaeth
 Johannes Brahms - Symffoni rhif 4
 W. S. Gilbert a Syr Arthur Sullivan - The Mikado
 Gwyddoniaeth
 Darganfyddiad yr elfennau cemegol Praseodymiwm a Neodymiwm gan Carl Auer von Welsbach

Genedigaethau 
27 Ionawr - Jerome Kern, cyfansoddwr (m. 1945)
7 Chwefror - Sinclair Lewis, awdur (m. 1951)
 8 Mai - Bob Owen, Croesor, hanesydd, llyfrbryf ac achyddwr (m. 1962)
14 Mai - Otto Klemperer, cerddor (m. 1973)
 20 Mai - Faisal I, brenin Irac (m. 1933)
26 Mehefin - D. J. Williams, llenor a chenedlaetholwr (m. 1970)
11 Medi - D. H. Lawrence, nofelydd (m. 1930)
7 Hydref - Niels Bohr, ffisegydd (m. 1962)
 30 Hydref - Ezra Pound, bardd (m. 1972)
9 Tachwedd - Velimir Khlebnikov, bardd (m. 1922)

Marwolaethau 
1 Mai - Syr Henry Brinley Richards, cyfansoddwr, 67
22 Mai - Victor Hugo, awdur, 83
27 Gorffennaf - Penry Williams, arlunydd, 85
1 Awst - Sidney Gilchrist Thomas, difeisiwr, 34
25 Tachwedd - Brenin Alfonso XII o Sbaen, 27

Eisteddfod Genedlaethol (Aberdâr) 
 Cadair: Watkin Hezekiah Williams
 Coron: Griffith Tecwyn Parry
1884

18g - 19g - 20g
1830au 1840au 1850au 1860au 1870au - 1880au - 1890au 1900au 1910au 1920au 1930au
1879 1880 1881 1882 1883 - 1884 - 1885 1886 1887 1888 1889

Digwyddiadau 
4 Ionawr - Sylfaen y Cymdeithas y Ffabiaid gan Frank Podmore ac eraill.
22 Ebrill - Daeargryn yn Colchester, Lloegr.
 Llyfrau
Friedrich Engels - The Origin of the Family, Private Property and the State
Lev Tolstoy - Marwolaeth Ivan Ilyich (Smert' Ivan Ilyicha / Смерть Иван Ильича)
 Cerddoriaeth
César Franck - Prélude, Chorale et Fugue
Percy Montrose - "Clementine"

Genedigaethau 
 13 Ionawr - Sophie Tucker, cantores (m. 1966)
 8 Mai - Harry S. Truman, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1972)
 8 Gorffennaf
Emmy Haesele, arlunydd (m. 1981)
Rie Swartwout de Hoog, arlunydd (m. 1979)
 12 Gorffennaf - Amedeo Modigliani, arlunydd (m. 1920)
 11 Hydref - Eleanor Roosevelt, gwleidydd a diplomydd (m. 1962)

Marwolaethau 
 12 Mai - Bedřich Smetana, cyfansoddwr, 60
 27 Awst - David Roberts (Dewi Havhesp), bardd, 53
 31 Hydref - Marie Bashkirtseff, arlunydd, 25

Eisteddfod Genedlaethol (Lerpwl) 
 Cadair: Evan Rees
 Coron: Edward Foulkes
Iaith

Cyfundrefn gyfathrebu yw iaith. Gelwir astudiaeth ieithoedd yn ieithyddiaeth. Mae'n cynnwys astudiaeth cystrawen, seineg a morffoleg iaith.

Does dim cytundeb pryd y dechreuwyd defnyddio iaith gan yr hil ddynol. Mae amcangyfrifon yn amrywio o ryw ddwy filiwn o flynyddoedd yn ôl hyd at mor ddiweddar â phedwar deng mil o flynyddoedd yn ôl.

Mae ieithoedd y byd wedi eu rhannu'n deuluoedd ieithyddol lle mae'r ieithoedd ym mhob teulu yn tarddu o'r un ffynhonnell hanesyddol. Ond mae rhai ieithoedd sydd ddim yn dangos perthynas ag unrhyw iaith arall e.e. Basgeg. Mae'r prif deuluoedd ieithyddol yn cynnwys yr ieithoedd Indo-Ewropeaidd, yr ieithoedd Affro-Asiaidd, a'r ieithoedd Sino-Tibetaidd.

Gweler hefyd 

 Rhestr ieithoedd
 Rhestr ieithoedd yn nhrefn nifer eu siaradwyr brodorol
 Rhestr o wledydd lle mae iaith yn bwnc dadl gwleidyddol.

 
Cyfathrebu dynol
Dyniaethau
1883

18g - 19g - 20g
1830au 1840au 1850au 1860au 1870au - 1880au - 1890au 1900au 1910au 1920au 1930au
1878 1879 1880 1881 1882 - 1883 - 1884 1885 1886 1887 1888

Digwyddiadau 

24 Mai - Agoriad Pont Brooklyn yn Efrog Newydd
26 Awst - Ffrwydrodd Krakatoa
24 Hydref - Agoriad Prifysgol Caerdydd
 Llyfrau
 Rhoda Broughton - Belinda
 Carlo Collodi - Le avventure di Pinocchio
 Friedrich Nietzsche - Also sprach Zarathustra
 Mark Twain - Life on the Mississippi
 Drama
 François Coppée - Severo Torelli
 Barddoniaeth
 Robert Browning - Jocoseria
 Cerddoriaeth
 Johannes Brahms - Symffoni rhif 3
 Charles Gounod - Christus factus est (oratorio)

Genedigaethau 
 3 Ionawr - Clement Attlee, gwleidydd (m. 1967)
 6 Ionawr - Khalil Gibran, bardd ac arlunydd (m. 1931)
 23 Chwefror - Karl Jaspers, athronydd (m. 1969)
 18 Mai - Walter Gropius, pensaer (m. 1969)
 3 Gorffennaf - Franz Kafka, awdur (m. 1924)
 29 Gorffennaf - Benito Mussolini, gwleidydd (m. 1945)
19 Awst - Coco Chanel, dylunydd ffasiwn (m. 1971)
 31 Hydref - Marie Laurencin, arlunydd (m. 1956)
 8 Tachwedd - Arnold Bax, cyfansoddwr (m. 1953)
 3 Rhagfyr - Anton Webern, cyfansoddwr (m. 1945)
 26 Rhagfyr - Maurice Utrillo, arlunydd (m. 1955)

Marwolaethau 
 23 Ionawr - Gustave Doré, arlunydd, 51
 13 Chwefror - Richard Wagner, cyfansoddwr, 69
 14 Mawrth - Karl Marx, athronydd, 64
 30 Ebrill - Edouard Manet, arlunydd, 51
 26 Mai - Yr Emir Abd El-Kader, gwleidydd a llenor, 74
 3 Medi - Ivan Turgenev, awdur, 64
 8 Tachwedd - William Rees, awdur, 81

Eisteddfod Genedlaethol (Caerdydd) 
 Cadair: dim gwobr
 Coron: Anna Walter Thomas
1882

18g - 19g - 20g
1830au 1840au 1850au 1860au 1870au - 1880au - 1890au 1900au 1910au 1920au 1930au
1877 1878 1879 1880 1881 - 1882 - 1883 1884 1885 1886 1887

Digwyddiadau 
11 Chwefror - Trychineb Pwll Glo Lewis Merthyr; 6 glowyr yn colli ei bywydau
3 Mawrth - Trychineb Pwll Glo Henwaen, Blaina; 5 glowyr yn colli ei bywydau
6 Mai - Llofruddiaethau Parc Phoenix yn Nulyn, Iwerddon
6 Mehefin - Brwydr Embabo yn Ethiopia
Medi - Comed Fawr 1882
 20 Awst - Tro cyntaf i Agorawd 1812 gan Tchaikovsky gael ei pherfformio
14 Hydref - Sylfaen y Prifysgol y Punjab

 Llyfrau
 Frances Hoggan - Education for Girls in Wales
 Jules Verne - Le raie vert
 Cerddoriaeth
 Pyotr Ilyich Tchaikovsky - Agorawd 1812
Richard Wagner - Parsifal (opera)

Genedigaethau 
 18 Ionawr - A. A. Milne, awdur plant (m. 1956)
 25 Ionawr - Virginia Woolf, nofelydd (m. 1941)
 1 Chwefror - Louis St. Laurent, Prif Weinidog Canada (m. 1973)
 2 Chwefror - James Joyce, awdur (m. 1941)
 20 Chwefror - Pádraic Ó Conaire, awdur (m. 1928)
 22 Chwefror - Eric Gill, arlunydd (m. 1940)
 13 Mai - Georges Braque, arlunydd (m. 1963)
 20 Mai - Sigrid Undset, awdures (m. 1949)
 17 Mehefin - Igor Stravinsky, cyfansoddwr (m. 1971)
22 Gorffennaf - Edward Hopper, arlunydd (m. 1967)
 14 Hydref - Éamon de Valera, Prif Weinidog Iwerddon (m. 1975)
 20 Hydref - Bela Lugosi, actor (m. 1956)
1 Tachwedd - Hilary Jenkinson, archifydd (m. 1961)
 16 Rhagfyr - Zoltán Kodály, cyfasoddwr (m. 1967)

Marwolaethau 
 24 Mawrth - Henry Wadsworth Longfellow, bardd, 75
 3 Ebrill - Jesse James, 34
 10 Ebrill - Dante Gabriel Rossetti, bardd ac arlunydd, 53
 19 Ebrill - Charles Darwin, 71
 2 Mehefin - Giuseppe Garibaldi, milwr, 74
 22 Hydref - János Arany, llenor, 65

Eisteddfod Genedlaethol (Dinbych) 
 Cadair: dim gwobr
 Coron: Dafydd Rees Williams