Sbaeneg

Iaith a darddodd yn Sbaen yw'r Sbaeneg neu weithiau Castileg, sy'n un o'r ieithoedd Romáwns yn y teulu Indo-Ewropeaidd, a esblygodd o Ladin llafar ym Mhenrhyn Iberia yn Ewrop. Heddiw, mae'n iaith fyd-eang gyda bron i 500 miliwn o siaradwyr brodorol, yn bennaf yn America a Sbaen. Sbaeneg yw iaith swyddogol 20 gwlad a hi yw'r ail famiaith a siaredir fwyaf yn y byd ar ôl Tsieineeg Mandarin; y bedwaredd iaith a siaredir fwyaf yn y byd ar ôl Saesneg, Tsieinëeg Mandarin, a Hindustani (Hindi-Wrdw); a'r iaith Romáwns fwyaf yn y byd. Mae'r boblogaeth fwyaf o siaradwyr brodorol y Sbaeneg ym Mecsico. Sbaeneg yw'r drydedd iaith a ddefnyddir fwyaf ar y we ar ôl Saesneg a Tsieineeg. Fe'i siaredir hefyd ar draws Canol America, ac yng ngwledydd gorllewinol De America (gan gynnwys yr Ariannin a Pheriw).  Fe'i siaredir gan rhyw 400 miliwn fel mamiaith - mwy nag unrhyw iaith arall ar wahân i Tsieineeg Mandarin, a thua 500 miliwn ledled y byd.

Mae'r Sbaeneg yn rhan o'r grŵp Ibero-Romáwns o ieithoedd, a esblygodd o sawl tafodiaith o Ladin Llafar yn Iberia ar ôl cwymp yr Ymerodraeth Rufeinig Orllewinol yn y 5g. Daw'r testunau Lladin hynaf ag olion Sbaeneg arnynt o ganol gogledd Iberia yn y 9g, a digwyddodd y defnydd ysgrifenedig systematig cyntaf o'r iaith yn Toledo, dinas amlwg Teyrnas Castile, yn y 13g. Gwladychodd Sbaen llawer o wledydd tramor, gan adael ei hiaith yno ar wefusau'r brodorion, yn fwyaf nodedig yn yr Americas.

Fel iaith Romáwns, mae'r Sbaeneg yn ddisgynnydd i Ladin ac mae ganddi un o'r graddau llai o wahaniaeth ohoni (tua 20% o wahaiaeth) ochr yn ochr â Sardinia ac Eidaleg. Mae tua 75% o eirfa Sbaeneg fodern yn deillio o Ladin, gan gynnwys benthyciadau Lladin o'r Hen Roeg. Ochr yn ochr â Saesneg a Ffrangeg, mae hefyd yn un o'r ieithoedd tramor a addysgir fwyaf ledled y byd. Nid yw Sbaeneg yn nodwedd amlwg fel iaith wyddonol; fodd bynnag, fe'i cynrychiolir yn well mewn meysydd fel y dyniaethau a'r gwyddorau cymdeithasol. 

Mae'r Sbaeneg yn un o chwe iaith swyddogol y Cenhedloedd Unedig, ac fe'i defnyddir hefyd fel iaith swyddogol gan yr Undeb Ewropeaidd, Sefydliad Taleithiau America, Undeb Cenhedloedd De America, Cymuned Taleithiau America Ladin a'r Caribî, yr Undeb Affricanaidd a llawer o sefydliadau rhyngwladol eraill.

Dosbarthiad daearyddol

Enw'r iaith a'r geirdarddiad

Enw'r iaith 
Yn Sbaen ac mewn rhai rhannau eraill o'r byd Sbaeneg ei hiaith, gelwir Sbaeneg nid yn unig yn  ond hefyd yn  (Castileg), sef iaith teyrnas Castile, gan ei gwahanu oddi wrth ieithoedd eraill a siaredir yn Sbaen megis y Galiseg, Basgeg, Astwrieg, Catalaneg, Aragoneg ac Ocsitaneg.

Mae Cyfansoddiad Sbaen 1978 yn defnyddio'r term castellano a chaiff ei nodi fel iaith swyddogol Sbaen cyfan.  Mae Erthygl III yn darllen fel a ganlyn:

Ar y llaw arall, mae'r Academi Frenhinol y Sbaeneg (Real Academia Española), ar hyn o bryd yn defnyddio'r term  yn ei chyhoeddiadau. Fodd bynnag, rhwng 1713 a 1923, galwodd yr iaith yn .

Yn y canllaw iaith / geiriadur Diccionario panhispánico de dudas,  a gyhoeddwyd gan yr Academi Frenhinol y Sbaeneg) nodir hefyd, er bod yn well ganddi ddefnyddio'r term español yn ei chyhoeddiadau wrth gyfeirio at yr iaith, caiff y ddau air—  a  — eu hystyried yn gyfystyron ac yr un mor ddilys.

Geirdarddiad 
Daw'r term  o'r gair Lladin ,  sy'n golygu " o neu'n ymwneud â chaer neu gastell", sydd hefyd yn enw ardal yn yr hyn a adnabyddir heddiw'n Sbaen.

Mae geirdarddiad gwahanol wedi'i awgrymu ar gyfer y term  (Sbaeneg). Yn ôl yr Academi Frenhinol y Sbaeneg , mae'r gair  yn deillio o'r gair Profensaleg espaignol ac mae hwnnw, yn ei dro'n deillio o'r Lladin Llafar hispaniolus, sef yr enw Lladin ar dalaith Hispania a oedd yn cynnwys tiriogaeth bresennol Penrhyn Iberia.

Hanes 
Fel yr ieithoedd Romáwns eraill, esblygodd y Sbaeneg o Ladin Llafar, a ddygwyd yma i Benrhyn Iberia gan y Rhufeiniaid yn ystod yr Ail Ryfel Pwnig, gan ddechrau yn 210 CC. Roedd nifer o ieithoedd cyn-Rufeinig (a elwir hefyd yn ieithoedd Paleohispanic) - rhai yn perthyn o bell i Ladin fel ieithoedd Indo-Ewropeaidd, a rhai nad ydynt yn perthyn o gwbl - yn cael eu siarad ym Mhenrhyn Iberia. Roedd yr ieithoedd hyn yn cynnwys Celtibereg, Proto-Fasgeg, Ibereg, Lwsitaneg a Gallaecian.

Mae'r dogfennau cyntaf i ddangos olion o'r hyn a ystyrir heddiw yn rhagflaenydd i'r Sbaeneg yn dyddio o'r 9g. Trwy gydol yr Oesoedd Canol ac i mewn i'r oes fodern, daeth y dylanwadau pwysicaf ar y geiriadur Sbaeneg o'r ieithoedd Romáwns cyfagos — Mozarabeg (Romáwns Andalusi), Navarro-Aragoneseg, Leoneg, Catalaneg, Portiwgaleg, Galiseg, Ocsitaneg, ac yn ddiweddarach, Ffrangeg ac Eidaleg. Benthycodd Sbaeneg hefyd nifer sylweddol o eiriau o'r Arabeg, yn ogystal â mân ddylanwad o'r iaith Gotheg Germanaidd trwy ymfudiad llwythau a chyfnod o reolaeth y Fisigothiaid yn Iberia. Yn ogystal, benthycwyd llawer mwy o eiriau o'r Lladin trwy ddylanwad iaith ysgrifenedig ac iaith litwrgaidd yr Eglwys. Cymerwyd y geiriau benthyg o Ladin Clasurol a Lladin y Dadeni, sef y math o Ladin a ddefnyddid bryd hynny.

Yn ôl damcaniaethau Ramón Menéndez Pidal, esblygodd tafodieithoedd lleol o Ladin Llafari fath cynnar o Sbaeneg, a hynny yng ngogledd Iberia, yn yr ardal o gwmpas dinas Burgos, a daethpwyd â'r dafodiaith hon yn ddiweddarach i ddinas Toledo, lle cafodd ei safoni'n ysgrifenedig am y tro cyntaf, yn y 13g. Yn y cyfnod ffurfiannol hwn, datblygodd y Sbaeneg amrywiad tra gwahanol i'w chefnder agos, y Leoneg, a gwelwyd dylanwad Basgaidd trwm arni. Ymledodd y dafodiaith nodedig hon i dde Sbaen gyda dyfodiad y Reconquista. Yn y cyfamser dylanwadwyd arni gan  eirfa sylweddol o Arabeg Al-Andalus (tua 4,000 o eiriau sy'n tarddu o'r Arabeg, tua 8% o Sbaeneg heddiw). Datblygwyd y safon ysgrifenedig ymhellach, gan ymledu o Toledo, yn y 13eg i'r 16g, i Fadrid yn y 1570au.

System ysgrifennu 
Ysgrifennir y Sbaeneg yn yr wyddor Ladin, gan ychwanegu'r cymeriad  a yngenir fel , sy'n cynrychioli'r ffonem /ɲ/, llythyren sy'n wahanol i , er ei fod wedi'i gyfansoddi'n deipograffegol o    gyda tilde. Yn flaenorol mae'r deugraffau  (, sy'n cynrychioli'r ffonem /t͡ʃ/ ) a  (, sy'n cynrychioli'r ffonem /ʎ / neu /ʝ/ ), hefyd yn cael eu hystyried yn llythrennau sengl. Fodd bynnag, mae'r deugraff  (, 'r cryf',  , 'r ddwbl', neu'n syml ), sydd hefyd yn cynrychioli ffonem /r/, ar wahân, yn cael ei hystyried yn un llythyren. Ers 1994 mae  a  wedi cael eu trin fel par o llythrennau at ddibenion coladu, er eu bod wedi parhau’n rhan o’r wyddor tan 2010. Mae geiriau gyda  bellach wedi'u didoli yn nhrefn yr wyddor rhwng y rhai sydd â  a , yn lle dilyn  fel yr arferai wneud. Mae'r drefn yn debyg ar gyfer .

Felly, mae gan yr wyddor Sbaeneg y 27 llythyren a ganlyn:

 

Ers 2010, nid yw'r deugraffau ( ) yn cael eu hystyried yn llythrennau gan yr Academi Frenhinol y Sbaeneg.

Yn debyg i'r Gymraeg, defnyddir y llythyrennau k a w mewn geiriau ac enwau sy'n dod o ieithoedd tramor yn unig ( ayb).

Ac eithrio nifer fach iawn o dermau rhanbarthol megis , gellir pennu'r ynganiad yn gyfan gwbl o sillafu, yn eitha ffonetic. O dan y confensiynau orgraff, mae pwyslaid pob gair, yn nodweddiadol ar y sillaf cyn yr olaf (y goben), os yw'n gorffen gyda llafariad (heb gynnwys ) neu gyda llafariad wedi'i ddilyn gan  neu ; fel arall, rhoddir y pwyslais ar y sillaf olaf un. Mae hyn hefyd yn debyg i'r Gymraeg, lle mae'r pwyslais, fel rheol, ar y goben. Nodir eithriadau i'r rheol hon trwy osod acen acíwt ar y llafariad acennog.

Sefydliadau

Academi Frenhinol y Sbaeneg 
Y dylanwad pennaf ar safon yr iaith yn Sbaen yw Academi Frenhinol y Sbaeneg ( ), a sefydlwyd ym 1713, trwy gyhoeddi geiriaduron a chanllawiau gramadeg ac arddull. Fel hyn, ceir ffurf safonol ar yr iaith (Sbaeneg Safonol) a gaiff ei chydnabod yn eang mewn llenyddiaeth, cyd-destunau academaidd a'r cyfryngau.

Cymdeithas yr Academïau Sbaeneg 

Y Gymdeithas o Academïau Sbaeneg (Asociación de Academias de la Lengua Española, neu ) yw'r endid sy'n rheoleiddio'r iaith Sbaeneg. Fe'i crëwyd ym Mecsico yn 1951 ac mae'n cynrychioli'r holl academïau unigol yn y byd Sbaeneg ei hiaith. Mae'n cynnwys academïau o 23 o wledydd, a drefnwyd yn ôl dyddiad sefydlu'r Academi: Sbaen (1713),  Colombia (1871),  Ecwador (1874),  Mecsico (1875),  El Salfador ( 1876),  Feneswela (1883),  Tsile (1885),  Periw (1887),  Gwatemala (1887),  Costa Rica (1923),  y Philipinau (1924). ),  Panama (1926),  Ciwba (1926),  Paragwâi (1927),  Y Weriniaeth Ddominicaidd (1927),  Bolifia (1927),  Nicaragwa (1928),  yr Ariannin (1931),  Wrwgwái (1943),  Hondwras (1949),  Pwerto Rico (1955),  yr Unol Daleithiau (1973)  a Gini Cyhydeddol (2016).

Y Sefydliad Cervantes 

Sefydliad dielw byd-eang a grëwyd gan lywodraeth Sbaen yn 1991 yw'r Instituto Cervantes (Sefydliad Cervantes). Mae gan y sefydliad hwn ganghennau mewn 45 o wledydd, gydag 88 o ganolfannau wedi'u neilltuo i ddiwylliannau Sbaenaidd ac America Sbaenaidd a'r Sbaeneg. Nodau'r Sefydliad yw hyrwyddo addysg, astudiaeth, a'r defnydd o'r Sbaeneg fel ail iaith, cefnogi dulliau a gweithgareddau sy'n helpu'r broses o addysgu Sbaeneg, a chyfrannu at hyrwyddo'r Sbaeneg a diwylliannau Sbaenaidd-Americanaidd mewn gwledydd lle nad ydynt yn siarad Sbaeneg. Amcangyfrifodd adroddiad y sefydliad yn 2015 "El español, una lengua viva" (Sbaeneg, iaith fyw) fod 559 miliwn o siaradwyr Sbaeneg ledled y byd. Mae ei adroddiad blynyddol diweddaraf "El español en el mundo 2018" (Sbaeneg yn y byd yn 2018) yn awgrymu fod 577 miliwn o siaradwyr Sbaeneg ledled y byd. Ymhlith y ffynonellau a ddyfynnir yn yr adroddiad mae Biwro Cyfrifiad yr UD, sy'n amcangyfrif y bydd gan yr Unol Daleithiau 138 miliwn o siaradwyr Sbaeneg erbyn 2050, sy'n golygu mai hi yw'r genedl Sbaeneg fwyaf yn y byd, gyda'r Sbaeneg yn famiaith i bron i draean o'i dinasyddion.

Ffynonellau

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 

 Sefydliadau

 Real Academia Española (RAE), Academi Sbaeneg Frenhinol. Sefydliad swyddogol Sbaen, gyda chenhadaeth i sicrhau sefydlogrwydd yr iaith Sbaeneg
 Instituto Cervantes, Sefydliad Cervantes. Asiantaeth o lywodraeth Sbaen, sy'n gyfrifol am hyrwyddo astudio a dysgu iaith a diwylliant Sbaen.
 FundéuRAE, Sefydliad Sbaeneg Datblygol. Sefydliad di-elw gyda chydweithrediad yr RAE sy'n ceisio egluro amheuon ac amwysedd Sbaeneg.

 Gwefannau addysgol

 ProfeDeEle, Ymarferion wedi'u targedu at athrawon iaith Sbaeneg (ELE)
 AprenderEspanol, gweithgareddau a deunydd Sbaeneg

 
Ieithoedd Romáwns
Ieithoedd Feneswela
Ieithoedd Wrwgwái
Ieithoedd yr Unol Daleithiau
Ieithoedd Sbaen
Ieithoedd Periw
Ieithoedd Mecsico
Ieithoedd Gwatemala
Ieithoedd Ecwador
Ieithoedd Colombia
Ieithoedd Tsile
Ieithoedd Bolifia
Ieithoedd yr Ariannin