alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Gard y Praetoriwm

Gard y Praetoriwm oedd y gwarchodlu arbennig a gadwai ymerodron Rhufain. Bu gan y Praetoriaid ddylanwad mawr yn filwrol ac yn wleidyddol am ganrifoedd.

Daw'r gair "Praetoriwm" o praetorium, sef pabell cadfridog Rhufeinig pan oedd ar ymgyrch. Roedd yn arferiad i'r cadfridog ddewis milwyr i warchod y babell a'i berson ef ei hun, a gelwid y rhain y cohors praetoria. Pan ddaeth Augustus yn ymerawdwr cyntaf Rhufain penderfynodd greu gard sefydlog. Gard y Praetoriwm oedd yr unig filwyr oedd a hawl i fod yn arfog i'r de o Afon Rubicon, oedd yn ffin ogleddol Yr Eidal.

Yn 23 OC perswadiodd pennaeth y Gard, Lucius Aelius Sejanus, yr ymerawdwr Tiberius i adeiladu gwersyll newydd, y Castra Praetoria, ychydig tu allan i Rufain. Daeth y Gard i gymeryd rhan flaenllaw mewn llawer o gynllwynion i gael gwared ag ymerodron a chreu ymerodron newydd, gan gychwyn a llofruddiaeth Caligula yn 41. Dewisodd y Praetoriaid Claudius i fod yn ymerawdwr yn ei le. Ym Mlwyddyn y Pedwar Ymerawdwr, 69, codasant Otho yn ymerawdwr, gan ladd yr ymerawdwr blaenorol, Galba.

Yn raddol daeth y Gard yn llai pwysig, a rhoddodd yr ymerawdwr Cystennin I ddiwedd arno yn dilyn ei fuddugoliaeth dros Maxentius, oedd yn dibynnu ar gefnogaeth y Praetoriaid, yn 312.

Yr Ymerodraeth Rufeinig
Carinus

Marcus Aurelius Carinus (bu marw 285) oedd ymerawdwr Rhufain o 283 hyd Gorffennaf 285.

Carinus oedd mab hynaf yr ymerawdwr Carus, a gwnaeth ei dad ef yn llywodraethwr y rhan orllewinol o’r Ymerodraeth Rufeinig. Ymladdodd yn llwyddiannus yn erbyn y llwythi Almaenaidd oedd yn bygwth croesi Afon Rhein, ond yn fuan gadawodd yr ymgyrch i eraill a dychwelodd i Rufain, lle dywedir iddo fyw yn afradlon ac yn ofer. Dywedir iddo briodi naw o weithiau, gan wenwyno’r wraig flaenorol bob tro.

Wedi marwolaeth ei dad, daeth ef a’i frawd Numerian yn gyd-ymerodron. Roedd y milwyr oedd yn gwasanaethu yn y dwyrain dan Numerian yn mynnu cael dychwelyd i Ewrop, a llofruddiwyd Numerian yn Calcedonia. Cyhoeddodd y milwyr Diocletian yn ymerawdwr..

Gadawodd Carinus Rufain a theithiodd tua’r dwyrain gyda’i fyddin. Llwyddodd o orchfygu ymgeisydd arall am yr ymerodraeth, Marcus Aurelius Julianus, yna bu’n ymladd a milwyr Diocletian yn Moesia. Enillodd nifer o fuddugoliaethau, ond yna llofruddiwyd Carinus gan dribwn . Ymddengys fod Carinus wedi dechrau perthynas a gwraig y tribwn ar yr un diwrnod yr oedd ei gŵr wedi ennill buddugoliaeth iddo dros Diocletian yn Margus (Morava). Fodd bynnag mae rhai ffynonellau yn dweud mai Diocletian fu’n fuddugol yn Margas.

Genedigaethau 250
Marwolaethau 285
Ymerodron Rhufeinig
Cwpan Heineken

Mae'r Cwpan Heineken, a elwir yn Gwpan H yn Ffrainc oherwydd deddfau hysbysebu alcohol, yn gystadleuaeth rygbi'r undeb flynyddol yn cynnwys y tîmoedd clwb a rhanbarthol arweinio o'r Chwe Gwlad: Yr Alban, Cymru, Yr Eidal, Ffrainc, Iwerddon a Lloegr.

Pencampwyr 

 
Pencampwriaethau rygbi'r undeb
Sefydliadau 1995
Diocletian

Diocletian (Lladin: Gaius Aurelius Valerius Diocletianus) (c. 245 – 3 Rhagfyr 311), oedd ymerawdwr Rhufain  o 20 Tachwedd 284 hyd 1 Mai 305. Yn ystod ei gyfnod fel ymerawdwr creodd y Tetrarchiaeth.

Ganed Diocletian yn Dalmatia o deulu distadl. Dywed rhai fod ei dad yn gaethwas wedi ei ryddhau, o Illyria. Ei enw gwreiddiol oedd Diocles (Διοκλής). Ymunodd a'r fyddin a threuliodd ei flynyddoedd cynnar mewn ymgyrchoedd parhaus ar ffin Afon Donaw, yng Ngâl ac yn ernyn y Persiaid. O dan yr ymerodron Aurelian a Probus dringodd trwy'r rhengoedd nes dod yn bennaeth gwarchodlu personol yr ymerawdwr Numerian yn ystod ei ymgyrch yn erbyn y Parthiaid.

Pan laddwyd Numerian, cyhoeddwyd Diocletian yn ymerawdwr gan y milwyr ar 20 Tachwedd 284 yn ninas Nicomedia. Dechreuodd ymgyrch yn erbyn cyd-ymerawdwr Numerian, ei frawd Carinus, ac ar ôl ymladd yn Moesia enillodd Diocletian y fuddugoliaeth. Enwodd gymrawd, Maximinus fel "Cesar" a'i gyrru i ddelio a gwrthryfel y Bagaudae. Pan ddychwelodd Maximinus yn llwyddiannus, gwnaeth Diocletian ef yn gyd-ymerawdwr yn 286.

Daeth Diocletian yn ymerawdwr ar ddiwedd y cyfnod a elwir yn argyfwng y drydedd ganrif. Yn y cyfnod yma bu 19 o ymerodron mewn cyfnod o 50 mlynedd, llawer ond yn teyrnasu am ychydig fisoedd. Gwnaeth Diocletian newidiadau mawr yn nhrefn rheoli'r ymerodraeth. Ceisiodd adfywio'r economi a rhannodd yr ymerodraeth yn 96 talaith oedd wedi eu rhannu'n 12 rhanbarth diocesis. Ceisiodd hefyd adfywio hen grefydd Rhufain, a bu llawer o erlid ar y Cristionogion yn ystod ei deurnasiad.

Y newid pwysicaf a wnaed gan Diocletian oedd dechrau'r Tetrarchiaeth, oedd yn rhannu'r ymerodraeth yn bedwar. Yn rheoli'r rhannau hyn yr oedd dau "Augustus", sef Diocletian ei hun a Maximinus, a dau "Cesar", Galerius a  Constantius Chlorus. Roedd Diocletian, fel Augustus y dwyrain, yn gyfrifol am Thracia, Asia a'r Aifft; Galerius yn gyfrifol am y Balcanau heblaw Thracia, Maximinus fel Augustus y gorllewin yn rheoli Italia, Hispania ac Affrica, a'r Cesar Constantius Chlorus yn gyfrifol am Gâl a Phrydain. Roedd pob Augustus i fod i ymddeol ar ôl 20 mlynedd, gyda'r ddau Gesar yn dod yn Augustus yn eu lle.

Ar 1 Mai 305 ymddeolodd Dioclecian a Maximianus yn ôl y cynllun; y tro cyntaf i ymerawdwr Rhufeinig ymddeol yn wirfoddol. Roedd Diocletian wedi adeiladu palas iddo'i hun yn Spalatum (Split heddiw) yn Dalmatia. Dywedir ei fod yn ei ddifyrru ei hun ym ystod ei ymddeoliad trwy dyfu bresych. Bu farw yn ei blasdy yn y flwyddyn 313.

Genedigaethau 244
Marwolaethau 311
Ymerodron Rhufeinig
Llyn Titicaca

Llyn Titicaca yw'r llyn uchaf y sy'n fordwyol yn y byd. Mae'r llyn 3,812m (12,507 troedfedd) uwchben lefel y môr ac wedi ei leoli yn uchel yn yr Andes ar y ffin rhwng Periw a Bolifia (16°De, 69°Gor). Ei ddyfnder cyfartalog yw 107m, a'i ddyfnder mwyaf yw 281m. Mae ardal orllewinol y llyn yn berchen i ranbarth Puno Periw, ac mae'r ardal ddwyreiniol yn rhan o adran La Paz Bolifia.

Ynysoedd

Los Uros 
Mae'r ynysoedd Uros yn grŵp o tua 43 ynys artiffisial wedi eu ffurfio'n hollol gan weu cawn sy'n arnofio ar y llyn. Mae'r ynysoedd yn atyniad twristaidd mawr i Periw, gyda nifer fawr o ymwelwyr yn trefnu gwibdeithiau ar gychod o lannau'r llyn i'r ynysoedd yma.

Taquile 
Mae ynys Taquile yn denu twristiaid bob blwyddyn ar gyfer gwyliau a dathliadau'r brodorion. Mae'r ynys hefyd yn enwog am gynhyrchion tecstilau'r bobl yna. Mae traddodiadau gweu pobl yr ynys wedi deillio o amseroedd gwareiddiad yr Inca (cyn-Sbaenaidd), a chan fod yr ynys wedi aros gan mwyaf yn arwahanol ers yr 1950au, mae nifer fawr o bobl yr ynys yn siarad Quechua, iaith frodorol Periw, yn ogystal â Sbaeneg.

Amantaní 
Mae Ynys Amantaní yn ynys 15 kilometr sgwâr cylchol gyda thua chwe phentref ar draws yr ynys a dau fynydd. Amantaní yw un o ynysoedd mwyaf Titicaca. Yn debyg i Taquile, bu'r ynys yn arwahanol o'r trefi ar lannau Titicaca tan yr 20g.

Isla Del Sol 
Mae Isla Del Sol ("Ynys yr Haul") wedi ei leoli ar ochr Bolifia Titicaca, ger Copacabana. Mae yna nifer o adfeilion Incaidd nodedig ledled yr ynys, ac felly mae economi'r ynys wedi ei sefydlu'n bennaf ar dwristiaeth yn ogystal â physgota.

Ffeithiau ychwanegol 
Mae llynges Bolifia yn defnyddio llyn Titicaca ar gyfer ymarferion llyngesol er nad oes gan Bolifia arfordir.
Llyn Maracaibo yn Feneswela yw'r unig "llyn" yn Ne America sy'n fwy na Titicaca, ond nid oes consensws bod Maracaibo yn llyn gwirioneddol, gan fod y dŵr yn rhannol hallt oherwydd cysylltiad i gwlff Feneswela ger Môr y Caribî.

Titicaca
Titicaca
Titicaca
Metr

Uned sylfaenol y System Ryngwladol o Unedau yw'r metr, neu medr (symbol: m), a ddefnyddir i fesur hyd. Hwn yw'r uned sylfaenol yn y system fetrig ddefnyddir ledled y byd yn gyffredinol ac yn wyddonol.

Ceir 100 centimetr mewn 1 metr ac mae 1000 o fetrau'n gwneud 1 cilometr.

Diffiniad 
Wedi diffinio maint yr eiliad, mae maint y metr yn sefydledig ar y ffaith mai 299,792,458 m/s (metr yr eiliad) ydy cyflymder golau yn fanwl.

Unedau mesur
Unedau sylfaenol SI
Llyn y Morynion

Erthygl am y llyn ger Ffestiniog yw hon. Am y llyn yn Ardudwy gweler Llyn Morynion.
Llyn bychan yn y bryniau tua dwy filltir a hanner i'r dwyrain o bentref Ffestiniog, Gwynedd, yw Llyn y Morynion. Yn ogystal â bod yn llyn deniadol mewn safle hardd cysylltir Llyn y Morynion â dwy chwedl llên gwerin ddiddorol.

Disgrifiad
Mae'r llyn yn mesur tua chwarter milltir ar draws ac yn sefyll 400 metr i fyny. Yn edrych i lawr arno mae clogwynnau mawr Y Garnedd ar ben dwyreiniol cadwyn Manod Mawr. I'r gogledd mae Llyn Conwy ac i'r dwyrain mae gwlybdir eang Y Migneint yn ymestyn i gyfeiriaid Llyn Celyn a'r Bala. I'r de mae Afon Cynfal yn rhedeg i Gwm Ffestiniog. Mae'r tir o gwmpas y llyn yn wlyb dan draed gyda llawer o rug a cherrig. Mae'n llyn da i bysgota. O'i ben gorllewinol mae ffrwd fechan yn rhedeg allan ohono i aberu yn Afon Dwyryd.

Chwedlau

Blodeuwedd
Ym Mhedwaredd Cainc y Mabinogi, Math fab Mathonwy, cysylltir y llyn â Blodeuwedd a'i morwynion. Ar ddiwedd y chwedl adnabyddus honno mae Gwydion a Lleu Llaw Gyffes yn ceisio dial ar Flodeuwedd a Gronw Pebr. Gwydion sy'n mynd ar ôl Blodeuwedd (gwaith ei law ei hun, a greuwyd o flodau). Mae hi'n ffoi i'r bryniau o'i llys ym Mur Castell (Tomen y Mur heddiw, ger Trawsfynydd). Mae hi a'i morwynion yn croesi Afon Cynfal i ffoi i lys arall ar y mynydd. Gan fod arnyn nhw gymaint ofn maen' nhw'n edrych dros ei hysgwyddau ac felly ddim yn gweld y llyn. Mae'r morwynion i gyd yn syrthio i'r llyn ac yn boddi:

kyrchu llys a oed ar y mynyd. Ac ni wydyn gerdet rac ouyn, namyn ac eu hwyneb tra eu keuyn. Ac yna ni wybuant yny syrthyssant yn y llyn ac y bodyssant oll eithyr hi e hunan.

Gwŷr Ardudwy
Yn ôl chwedl arall mae'r llyn yn cael ei enw er cof am ferched a gipiwyd o Ddyffryn Clwyd gan griw o lanciau Ardudwy. Roeddyn nhw bron wedi cyrraedd diogelwch yn Ardudwy pan ddaliodd rhyfelwyr Clwyd i fyny. Lladdwyd rhyfelwyr ifainc Ardudwy i gyd. Erbyn hynny roedd y merched o Glwyd yn eu caru. Yn hytrach na diolch eu hachubwyr torrasant i wylo a neidio yn y llyn lle boddasant. Mae'r enw 'Beddau Gwŷr Ardudwy' ar lecyn ger Llyn y Morynion ond does dim olion beddi yno heddiw.

Mynediad
Mae'r ffordd hawsaf i gyrraedd y llyn o Bont yr Afon Gam, ar lôn y B4391 rhwng Stiniog a'r Bala lle mae lôn arall yn cychwyn dros y Migneint i Ysbyty Ifan.

Cyfeiriadau

Morynion
Ffestiniog
Llên gwerin Cymru
Pedair Cainc y Mabinogi
Alex McLeish

Cyn peldroedwr Albannaidd a rheolwr presennol Birmingham City yw Alexander "Alex" McLeish (ganwyd 21 Ionawr, 1959).

Genedigaethau 1959
Pêl-droedwyr Albanaidd
Rheolwyr pêl-droed
Ednyfed Fychan

Ednyfed Fychan (m. 1246; enw llawn Ednyfed Fychan ap Cynwrig) oedd distain (seneschal) llys Teyrnas Gwynedd, a wasanaethai Llywelyn Fawr fel ei ganghellor ynghyd â'i fab y Tywysog Dafydd. Ymhlith ei ddisgynyddion oedd Owain Tudur a'i feibion Siasbar a Meredydd, tad Harri Tudur.

Hanes
Dywedir i Ednyfed ennill ei fri trwy dorri pennau tri Sais mewn brwydr rhwng lluoedd Gwynedd a byddin Ranulf, Iarll Caer. Mewn canlyniad dangosai dri phen ar ei arfau a ddaeth yn arfau etifeddol Tuduriaid Môn.

Yn 1215 cymerodd drosodd yn lle Gwyn ab Ednywain fel distain Gwynedd. Roedd hyn yn un o swyddi pwysicaf y llys a gwasanethai Ednyfed fel prif gynghorydd a chennad Llywelyn gartref ac oddi cartref. Cymerodd ran yn y trafodaethau a arweiniodd at arwyddu Cytundeb Heddwch Caerwrangon yn 1218 a bu'n gynrychiolydd i Lywelyn Fawr mewn cyfarfod â Harri III o Loegr yn 1232.

Roedd gan Ednyfed ystadau yn Rhos Fyneich (ger Bae Colwyn heddiw) a phlasdy gerllaw yn Llys Euryn yn Llandrillo-yn-Rhos. Roedd ganddo dir yn Ne Cymru yn ogystal. Mae hi bron yn sicr fod ganddo dir ar Ynys Môn hefyd gan fod Penmynydd ar yr ynys honno yn bencadlys i'r teulu am ganrifoedd. Priododd ddwywaith, yn gyntaf â Tangwystl Goch ferch Llywarch ap Brân, ac yna â Gwenllian ferch Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth.

Yn ôl traddodiad aeth Ednyfed ar bererindod i'r Tir Sanctaidd yn 1235; bu farw ei ail wraig Gwenllian y flwyddyn ganlynol. Ar ôl marwolaeth Llywelyn Fawr yn 1240 parheai fel distain yng ngwasanaeth Dafydd ap Llywelyn, hyd ei farwolaeth yn 1246.

Disgynyddion
Bu farw un o'i feibion mewn brwydr yn erbyn y Saeson yn rhyfel 1245. Bu dau arall o'i feibion, Goronwy a Tudur, yn ddisteiniaid Gwynedd dan Lywelyn ap Gruffudd. Trwy ei fab Goronwy y codwyd cangen Penmynydd y teulu, a fyddai'n chwarae rhan mor bwysig yng ngwrthryfel Owain Glyndŵr a Rhyfeloedd y Rhosynnau.

Noddwr beirdd
Ar farwolaeth Ednyfed canodd Elidir Sais, bardd a hanai o Fôn, farwnad iddo ac uchelwr arall o Fôn, Tegwared ab Iarddur. Mae hynny'n awgrymu fod Ednyfed wedi bod yn noddwr i Elidir Sais ac efallai i feirdd eraill: yn sicr buasai hynny'n gydnaws â'i statws uchel a'i safle yn llys Gwynedd. Er fod y gerdd yn gonfensiynol, dyma'r unig bortread sydd gennym o Ednyfed.

Llyfryddiaeth
John Edward Lloyd, A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, Green & Co., Llundain, 1911)
J.E. Caerwyn Williams (gol.), Gwaith Meilyr Brydydd a'i ddisgynyddion (Caerdydd, 1994). Cyfres Beirdd y Tywysogion. Cerdd marwnad Elidir Sais i Ednyfed, tt. 357-66.

Cymry'r 13eg ganrif
Disteiniaid Gwynedd
Marwolaethau 1246
Swyddogion llys Gwynedd
Teyrnas Gwynedd
Tuduriaid Môn
Jorge Luis Borges

Roedd Jorge Luis Borges ( audio) (neu Jose Luis Borges) (24 Awst 1899 – 14 Mehefin 1986) yn llenor o Archentwr. Cafodd ei eni yn Buenos Aires, prifddinas Yr Ariannin.

Mae Borges yn adnabyddus yn rhyngwladol am ei storïau byrion yn bennaf, sydd wedi'u cyfieithu o'r Sbaeneg wreiddiol i nifer o ieithoedd. Roedd hefyd yn fardd o fri ac yn feirniad llenyddol craff. Nodweddir gwaith Borges gan ei soffistigeiddrwydd, ei eironi a'r dirgelwch sy'n treiddio trwy ei waith. Mae ei gyfrolau yn cynnwys Ficciones ("Chwedlau", 1944), El Aleph (1949) ac El Hacedor ("Y Creawdwr", 1960).

Llenyddiaeth

Straeon byrion
 Historia universal de la infamia (1935)
 Ficciones (1944)
 "I El jardín de senderos que se bifurcan"
 "II Artificios" 
 El Aleph (1949)
 El informe de Brodie (1970)
 El libro de arena (1975)
 La memoria de Shakespeare (1983)

Ysgrifau 
  Inquisiciones (1925)
  El tamaño de mi esperanza (1926)
  El idioma de los argentinos  (1928)
  Evaristo Carriego  (1930)
  Discusión (1932)
  Historia de la eternidad (1936)
  Otras inquisiciones (1952)
  Siete Noches (1980)
  Nueve ensayos dantescos (1982)
  Atlas (1985)

Barddoniaeth 
   Fervor de Buenos Aires (1923)
  Luna de enfrente (1925)
  Cuaderno San Martín (1929)
  El hacedor (1960)
  El otro, el mismo (1964)
  Para las seis cuerdas (1965)
  Elogio de la sombra (1969)
  El oro de los tigres (1972)
  La rosa profunda (1975)
  La moneda de hierro (1976)
  Historia de la noche (1977)
  La cifra (1981)
  Los conjurados (1985)

Blodeugerddi 
  Antología personal (1961)
  Libro de sueños (1976)
  Nueva antología personal (1980)

Detholiadau o erthyglau
 Textos cautivos (1986), o gylchrawn El Hogar
 Borges en el Hogar (2000), o gylchrawn El Hogar

Sgriptiau ffilm 
  (gyda Adolfo Bioy Casares), Los orilleros (1939)
  (gyda Adolfo Bioy Casares), El paraíso de los creyentes  (1940)
  (gyda Adolfo Bioy Casares a Hugo Santiago), Invasion (1969)
  (gyda Hugo Santiago), Les autres (1972)

Dolen allanol 
 Internetaleph - Jorge Luis Borges

Beirdd Archentaidd yn yr iaith Sbaeneg
Beirniaid llenyddol Archentaidd
Genedigaethau 1899
Llenorion Archentaidd yr 20fed ganrif
Llenorion straeon byrion Archentaidd yn yr iaith Sbaeneg
Llyfrgellwyr Archentaidd
Marwolaethau 1986
Pobl fu farw o ganser yr afu
Pobl o Buenos Aires
Niwtron

<noinclude>
Yn Ffiseg, mae niwtron yn ronyn isatomig gyda gwefr net o sero a más o 939.573 MeV/c² (1.6749 × 10–27 kg, ychydig bach yn fwy na proton). Mae'r niwtron, fel y proton, yn niwcleon.

Mae niwclews y rhan fwyaf o atomau (pob un ar wahân i isotôp mwyaf cyffredin Hydrogen, Protium, sy'n cynnwys dim ond un proton yn unig) wedi eu ffurfio o brotonnau a niwtronnau. Y nifer o niwtronnau yn y niwclews sy'n penderfynu pa isotôp o'r elfen ydyw. (Er enghraifft, mae gan yr isotôp carbon-12 6 proton a 6 niwtron, tra bod gan yr isotôp carbon-14 6 proton a 8 niwtron. Isotôpau yw atomau sydd â'r un rhif atomig (a felly yr un elfen) ond gwahanol másau oherwydd gwahanol nifer o niwtronnau.

Gweler Hefyd 
 Hydrogen
 Hadron
 Ffiseg Gronnynau
 Gronyn isatomig
 Cwarc
 Proton
 Electron
 Dadfeiliad Proton
 Maes Fermion

Ffiseg
Dosbarth (bioleg)

Rheng tacson yw dosbarth a ddefnyddir i ddosbarthu'n wyddonol organebau byw (anifeiliaid, planhigion ayb). Mae hefyd yn cael ei ddefnyddio ar gyfer ffosiliau ac organebau a ddifodwyd o fewn bywydeg.

Dosbarthiad gwyddonol
Urdd (bioleg)

Rheng tacson yw urdd (lluosog: urddau; Lladin ordo) a ddefnyddir i ddosbarthu'n wyddonol organebau byw (anifeiliaid, planhigion ayb). Mae'r gair hefyd yn cael ei ddefnyddio o fewn bywydeg ar gyfer ffosiliau ac organebau a ddifodwyd. Mae'n cael ei leoli yn uwch nag theyrnas.

Tacsonomegwyr sy'n dyfarnu beth sydd a beth nad yw'n cael ei ddiffinio fel teulu, o fewn bywydeg. Ni cheir rheolau haearnaidd ynghylch hyn, nag ychwaith ar gyfer unrhyw rheng arall o fewn y tacsa. Weithiau, ni cheir cosensws y naill ffordd na'r llall, o fewn y byd gwyddonol. Golyga hyn fod yr hyn sy'n cael ei ddiffinio'n deulu yn newid yn eithaf aml, yn enwedig ers i ymchwil DNA ddod yn fwyfwy poblogaidd..

Cyfeiriadau

Dosbarthiad gwyddonol
Teulu (bioleg)

Am yr uned gymdeithasol ddynol, gweler Teulu. Am ystyron eraill, gweler Teulu (gwahaniaethu).

Rheng tacson yw teulu (lluosog: teuluoedd) a ddefnyddir i ddosbarthu'n wyddonol organebau byw (anifeiliaid, planhigion ayb). Mae'r gair hefyd yn cael ei ddefnyddio o fewn bywydeg ar gyfer ffosiliau ac organebau a ddifodwyd. Mae'n cael ei leoli yn uwch nag urdd ac oddi tan genws. Ceir hefyd 'is-deulu'.

Mewn iaith bob dydd, gall 'teulu' gyfeirio at un o'i haelodau e.e. mae cnau Ffrengig a chyll Ffrengig (hicori) yn cael eu galw'n 'deulu'r cnau Ffrengig', er eu bod, ill dau'n perthyn yn fanwl gywir, yn wyddonol gywir, i deulu'r Juglandaceae.

Tacsonomegwyr sy'n dyfarnu beth sydd a beth nad yw'n cael ei ddiffinio fel teulu, o fewn bywydeg. Ni cheir rheolau haearnaidd ynghylch hyn, nag ychwaith ar gyfer unrhyw rheng arall o fewn y tacsa. Weithiau, ni cheir cosensws y naill ffordd na'r llall, o fewn y byd gwyddonol. Golyga hyn fod yr hyn sy'n cael ei ddiffinio'n deulu yn newid yn eithaf aml, yn enwedig ers i ymchwil DNA ddod yn fwyfwy poblogaidd..

Cyfeiriadau

Dosbarthiad gwyddonol
Ffylwm

Rheng tacson yw ffylwm (lluosog: ffyla) a ddefnyddir i ddosbarthu'n wyddonol organebau byw (anifeiliaid, planhigion ayb). Mae hefyd yn cael ei ddefnyddio o fewn bywydeg ar gyfer ffosiliau ac organebau a ddifodwyd. Ceir hefyd 'is-ffylwm'. Mae'n gyfystyr â'r termau rhaniad neu adran a ddefnyddir yn aml mewn botaneg.

Dosbarthiad gwyddonol
Genws

Rheng tacson yw genws (lluosog: genera, genysau) neu dylwyth a ddefnyddir i ddosbarthu'n wyddonol organebau byw (anifeiliaid, planhigion ayb). Mae hefyd yn cael ei ddefnyddio ar gyfer ffosiliau ac organebau a ddifodwyd o fewn bywydeg.

Yn hierarchaeth y dosbarthu, mae genws yn uwch na rhywogaeth ac yn is na theulu. O ran enwau deuol, mae genws yn ffurfio rhan gyntaf enw'r rhywogaeth e.e. mae Felis catus a Felis silvestris yn ddwy rywogaeth wahanol o fewn y genws Felis. Mae Felis, felly'n genws o fewn y teulu Felidae.

Mae'r union ddosbarthiad yn cael ei benderfynu gan dacsonomegwyr. Nid yw'r dosbarthiadau hyn wedi'u naddu mewn gwenithfaen, ac mae awdurdodau gwahanol yn aml yn nodi dosbarthiad gwahanol ar gyfer y genera. Ceir canllawiau ymarferol, fodd bynnag, er mwyn cysoni'r gwaith, gan gynnwys y cysyniad y dylai unrhyw genws newydd fod yn driw i'r tri maen prawf canlynol:

 monoffyletedd – rhoddir holl ddisgynyddion tacson mewn un grŵp
 cywasgu rhesymol - ni ddylid ehangu'r genws yn ddiangen
 eglureder - fel arfer, yng nghyd-destun meini prawf sy'n ymwneud ag esblygiad, e.e. ecoleg, morffoleg neu bioddaearyddiaeth, ystyrir 'dilyniant y DNA' yn "ganlyniad" yn hytrach nag yn "gyflwr" llinellau newydd sy'n esblygu.

Geirdarddiad
O'r Lladin y daw'r gair  ‘ffynhonnell; math; grŵp, cenedl’, enw sy'n gytras â  ‘beichiogi; geni’.  Linnaeus a wnaeth y gair yn boblogaidd, a hynny yn 1753 pan gyhoeddodd Species Plantarum, ond ystyrir y botanegydd Joseph Pitton de Tournefort (1656–1708) fel sylfaenydd y cysyniad modern o genera.

Cyfeiriadau

Dosbarthiad gwyddonol
Tacson

Tacson, neu uned dacsonomaidd, yw grŵp o organebau (wedi'u henwi neu'n ddienw), yn y system dosbarthiad gwyddonol.

Strwythr 
Unwaith ei fod wedi'i enwi, bydd gan bob tacson reng benodol o fewn hierarchaeth. Yn aml ceir anghytundeb gan dacsonomegwyr ynglŷn â beth sy'n perthyn i dacson arbennig, a'r llinyn mesur dros gynnwys y rhywogaeth yn y tacson hwnnw. Pan fo cytundeb, rhoddir enw gwyddonol (Lladin) arno a rheolir y defnydd o'r enw hwnnw drwy gyplysu enwau gyfundrefnol  (nomenclature code)  gyda'r grŵp.

Dyma rengoedd tacsonau mewn trefn hierarchaidd:
Parth
Teyrnas
Ffylwm
Dosbarth
Urdd
Teulu
Genws
Rhywogaeth
Isrywogaeth

Defnyddir y rhagddodiaid uwch- ac is- i ddangos rhengoedd llai nodedig o fewn y prif dacsonau uchod. Er enghraifft:
Uwchddosbarth
Dosbarth
Isddosbarth
Infraddosbarth - defnyddir y rhagddodiad infra- i ddynodi rheng sy'n islaw is- yn Sŵoleg

Dosbarthiad gwyddonol
Pi (llythyren)

Am ddefnydd arferol y llythyren mewn mathemateg, gwelwch Pi.

Pi (priflythyren Π, llythyren fach π neu ϖ) yw'r 16eg lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 80.

Yr Wyddor Roeg
Prifadran Cymru (rygbi)

Prifadran Cymru (a elwir yn Brifadran Grŵp Indigo am resymau nawdd) yw'r gynghrair rygbi'r undeb lefel uchaf i glybiau Cymraeg. Creuwyd y brifadran yn 1990 i greu cynghrair ar gyfer y clybiau gorau yng Nghymru.

Yn 2000, cytunodd clybiau rygbi Caeredin a Glasgow i ymuno â'r 9 clwb Cymraeg yn y brifadran i ffurfio Cynghrair Cymru a'r Alban a gymrodd lle'r Brifadran am ddau dymor.

Ers 2003, pan ffurfiwyd cynllun rygbi rhanbarthol yng Nghymru, nid Prifadran Cymru yw'r gynghrair sydd â'r rygbi o ansawdd gorau yng Nghymru. Yn lle, byddai Cymru'n cael ei gynrychioli yn y gynghrair celtaidd a'r cwpan Heineken gan dîmoedd rhanbarthol. Byddai'r clybiau yn parhau i warae yn y Brifadran Principality ond byddent yn bennaf yn gweithredu fel tîmoedd datblygol ar gyfer ei rhanbarthau.

Mae'r nifer o dîmau yn y brifadran wedi amrywio dros y blynyddoedd. Ers tymor 2006-07, mae 14 tîm yn y gynghrair. Ar ddiwedd bob tymor, bydd y ddau dîm ar waelod y brifadran yn disgyn i'r adran gyntaf, tra bod y ddau dîm ar frîg yr adran gyntaf yn cael eu dyrchafu i'r brifadran.

Tîmoedd 2012-13

 Aberafan
 Abertawe
 Bedwas
 Caerdydd
 Casnewydd
 Castell Nedd
 Cross Keys
 Cwins Caerfyrddin
 Llanelli
 Llanymddyfri
 Penybont
 Pontypridd

Tîmoedd 2006-07
 Aberafan
 Abertawe
 Bedwas
 Caerdydd
 Casnewydd
 Castell Nedd
 Cross Keys
 Crwydriaid Morgannwg
 Glyn Ebwy
 Llanymddyfri
 Llanelli
 Maesteg
 Penybont
 Pontypridd

Cyn-enillwyr

Rygbi'r undeb yng Nghymru
Sefydliadau 1990
Alpes Poenninae

Roedd Alpes Poenninae neu yn llawn Alpes Poenninae et Graiae yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig. Hi oedd y mwyaf gogleddol o'r tair talaith fechan yn ardal yr Alpau. Roedd y dalaith yn cynnwys yr Alpau yn ardal y Valais, rhwng Ffrainc, Y Swistir a'r Eidal.  Yn y gorllewin roedd yn ffinio â Gallia Narbonensis, gyda talaith Raetia i'r dwyrain, Germania Superior i'r gogledd ac Alpes Cottiae a'r Eidal i'r de.

Roedd Alpes Poenninae yn wreiddiol yn diriogaeth llwythi Galaidd y Nantuates, y Veragroa, y Sedunos a'r Uberos. Gorchhfygwyd hwy gan Iŵl Cesar yn y flwyddyn 58 CC, a meddianwyd y diriogaeth yn 15 CC dan yr ymerawdwr Augustus gan fyddin oedd dan arweiniad Tiberius a Drusus. Nid yw'n eglur a grewyd y dalaith yr adeg honno neu'n ddiweddarach yn nheyrnasiad Claudius.

Er ei bod yn dalaith fechan roedd o bwysigrwydd strategol, gan ei bod yn amddiffyn y ffyrdd dros yr Alpau. Credir fod y gair Poenninae yn dod o Penn, duw Celtaidd y mynyddoedd. Daw Graiae o fytholeg Groeg.

Yn y 4g concrwyd y diriogaeth gan y Bwrgwndiaid, oedd wedi symud i mewn i'r dalaith yn heddychlon yn ystod y ganrif cynt.

Taleithiau Rhufeinig
Cilometr

Uned o hyd yw cilometr (hefyd: kilometr, cilomedr ac ati), sy'n 1,000 o fetrau (uned sylfaenol hyd SI). Y symbol SI am gilometr yw km, a dyma a ddefnyddir yn y Gymraeg, gan fod "cm" yn golygu "centimetr". Mae'n rhan o'r system fetrig.

Unedau mesur
Alffa (llythyren)

Alffa (priflythyren A neu ; llythyren fach α neu ) yw'r llythyren gyntaf yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 1.

Symbolaeth
O ran ei symbolaeth Gristnogol, fel llythyren gyntaf yr wyddor mae Alffa yn cynrychioli Dechreuad y byd a chychwyn y Greadigaeth. Gydag Omega, mae'n ffurfio'r monogram sanctaidd 'Α-Ω' sy'n cynrychioli'r Mab, ail berson Y Drindod, gan fod Duw yn dweud 'Myfi yw'r Alffa a'r Omega' yn y llyfr Beiblaidd Datguddiad Ioan (Dat. 1:8). Mae'r arwydd Alffa-Omega i'w gweld yn aml mewn eiconograffeg Gristnogol, e.e. mewn eiconau Groeg  a Rwsiaidd.

Yr Wyddor Roeg
Gamma

Gamma (priflythyren Γ; llythyren fach γ) yw'r drydedd lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 3.

Yr Wyddor Roeg
Beta (llythyren)

Beta (priflythyren Β, llythyren fach β) yw'r ail lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddo werth o 2.

Yr Wyddor Roeg
Delta (llythyren)

Delta (priflythyren Δ; llythyren fach δ) yw'r bedwaredd lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 4.

Yr Wyddor Roeg
Epsilon

Epsilon (priflythyren Ε; llythyren fach ε) yw'r bumed lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 5.

Yr Wyddor Roeg
Zeta (llythyren)

Zeta (priflythyren Ζ; llythyren fach ζ) yw'r chweched lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 7.

Yr Wyddor Roeg
Eta (llythyren)

Eta (priflythyren Η; llythyren fach η) yw'r seithfed lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 8.

Yr Wyddor Roeg
Theta

Theta (priflythyren Θ; llythyren fach θ) yw'r wythfed lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 9.

Defnyddir fel symbol mathemategol am ongl.

Yr Wyddor Roeg
Iota

Iota (priflythyren Ι; llythyren fach ι) yw'r nawfed lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 10.

Yr Wyddor Roeg
Kappa

Kappa (priflythyren Κ; llythyren fach κ) yw'r degfed lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 20.

Yr Wyddor Roeg
Lambda

Lambda (priflythyren Λ; llythyren fach λ) yw'r 11eg lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 30.

Yr Wyddor Roeg
Mu (llythyren)

Mu (priflythyren Μ; llythyren fach μ) yw'r ddeuddegfed lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 40.

Yr Wyddor Roeg

sr:Микро знак
Nu (llythyren)

Nu (priflythyren Ν; llythyren fach ν) yw'r 13eg lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 50.

Yr Wyddor Roeg
Xi

Xi (priflythyren Ξ; llythyren fach ξ) yw'r 14eg lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 60.

Yr Wyddor Roeg
Omicron

Omicron (priflythyren Ο; llythyren fach ο) yw'r 15fed lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 70.

Yr Wyddor Roeg
Rho (llythyren)

Rho (priflythyren Ρ; llythyren fach ρ) yw'r 17eg lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 100.

Yr Wyddor Roeg
Sigma

Sigma (priflythyren Σ; llythyren fach σ, neu ς ar orffen y gair) yw'r 18fed lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 200.

Yr Wyddor Roeg
Tau (llythyren)

Tau (priflythyren Τ; llythyren fach τ) yw'r 19eg lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 300.

Yr Wyddor Roeg
Upsilon

Upsilon (priflythyren Υ; llythyren fach υ) yw'r 20fed lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 400.

Yr Wyddor Roeg
Ffi (llythyren)

Ffi (priflythyren Φ; llythyren fach φ) yw'r 21ain lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 500.

Yr Wyddor Roeg
Chi (llythyren)

Chi (priflythyren Χ; llythyren fach χ) yw'r 22ain lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 600.

Yr Wyddor Roeg
Psi (llythyren)

Psi (priflythyren Ψ; llythyren fach ψ) yw'r 23ain lythyren yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 700.

Yr Wyddor Roeg
Omega

Omega (priflythyren Ω; llythyren fach ω) yw'r 24ain lythyren, a'r olaf, yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 800.

Symbolaeth 
O ran ei symbolaeth Gristnogol, fel llythyren olaf yr wyddor mae Omega yn cynrychioli Diweddd y byd a darfod y Greadigaeth. Gydag Alffa mae'n ffurfio'r monogram sanctaidd Α-Ω (Alffa-Omega) sy'n cynrychioli'r Mab, ail berson Y Drindod, gan fod Duw yn dweud 'Myfi yw'r Alffa a'r Omega' yn y llyfr Beiblaidd Datguddiad Ioan (Dat. 1:8). Mae'r arwydd Alffa-Omega i'w gweld yn aml mewn eiconograffeg Gristnogol, e.e. mewn eiconau Groeg  a Rwsiaidd.

Yr Wyddor Roeg
Fau

Mae Fau (priflythyren Ϝ; llythyren fach ϝ) yn lythyren hynafol o'r wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 6.

Yr Wyddor Roeg
Qoppa

Mae Qoppa (priflythyren Ϙ; llythyren fach ϙ) yn llythyren hynafol yn yr Wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddo werth o 90.

Yr Wyddor Roeg
Sampi

Mae Sampi (priflythyren Ϡ; llythyren fach ϡ) yn lythyren hynafol yn yr wyddor Roeg. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 900.

Yr Wyddor Roeg
Galerius

Caius Galerius Valerius Maximianus (c. 250 – 5 Mai 311) oedd ymerawdwr Rhufain o 305 hyd 311.

Yn enedigol o Dacia, gwasanaethodd Glarius yn y fyddin dan yr ymerodron Aurelian a Probus, a chredir iddo ddod yn bennaeth Gard y Praetoriwm dan Diocletian. Dewisodd Diocletian ef fel "Cesar" neu is-ymerawdwr y rhan ddwyreiniol (Pars Orientalis) o'r ymerodraeth yn 293. Er mwyn gael ei benodi i'r swydd yma bu raid i Galerius ysgar ei wraig a phriodi Galeria Valeria, merch Diocletian. Ei dasg gyntaf oedd gwarchod ffin Afon Donaw rhag y Sarmatiaid yn 294. Yn 297 bu raid iddo amddiffyn ffin Afon Ewffrates yn erbyn y Parthiaid. Gorchfygwyd ef yn ei frwydr gyntaf yn erbyn y Parthiaid yn Caras, ond wedi derbyn atgyfnerthiad o'r Balcanau gallodd orchfygu brenin Parthia, Narses, yn Armenia. Gallodd gipio dinas Ctesiphon ac yn 298 Narses gofynnodd Narses am heddwch. Dychwelwyd Mesopotamia i'r ymerodraeth a hyd yn oed rhywfaint o diriogaeth i'r dwyrain o Afon Tigris, y pellaf i'r dwyrain i'r Ymerodraeth Rufeinig ymestyn erioed.

Pan ymddeolodd Diocletian yn 305 daeth Galerius yn "Augustus" y dwyrain yn ei le, gyda Constantius Chlorus yn Augustus y gorllewin. Cymerodd Galerius Severus II (306-307) fel Cesar.

Genedigaethau'r 250au
Marwolaethau 311
Ymerodron Rhufeinig
Arabia Petraea

Roedd Arabia Petraea yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig a grewyd yn yr 2g. Roedd yn cyfateb i hen deyrnas y Nabateaid, ac mae'r rhan fwyaf o'r diriogaeth yn awr yn rhan o Wlad Iorddonen, gyda rhan fechan yn Syria a hefyd yn cynnwys Sinai (Yr Aifft) a rhan o ogledd-orllewin Sawdi Arabia a rhan o dde Israel. Prifddinas y dalaith oedd Petra. Roedd yn ffinio â thalaith Syria yn y gogledd a Judea ac Aegyptus yn y gorllewin. I'r dwyrain ac i'r de yr oedd Arabia annibynnol, oedd yn cael ei rhannu gan y Rhufeiniaid yn Arabia Deserta (i'r dwyrain) ac Arabia Felix (i'r de).

Gwnaed y dalaith yn rhan o'r ymerodraeth gan y conswl Cornelius Palma yn ystod teyrnasiad Trajan (y flwyddyn 106). Roedd y lleng 
Legio III Cyrenaica yn gwarchod y dalaith yma, ac o'r dalaith yr oedd yr ymerawdwr Philip yr Arab yn enedigol, o ddinas Shahbā.  Yn y flwyddyn 635 meddiannwyd y dalaith gan yr Arabiaid.

Hanes y Dwyrain Canol
Hanes Gwlad Iorddonen
Hanes Syria
Taleithiau Rhufeinig
Brwydr Plassey

Ymladdwyd Brwydr Plassey ar 23 Mehefin, 1757, ger tref Plassey ym Mengal, gogledd-ddwyrain India. Curodd y lluoedd Prydeinig dan y cadfridog Robert Clive ("Clive o India") fyddin Surajah Dowlah, Nawab Bengal.

Roedd y Nawab ac eraill wedi codi mewn gwrthryfel yn erbyn y Prydeinwyr a Chwmni Dwyrain India gan gipio Calcutta. Ail-gipiodd Clive y ddinas honno, lle carcharwyd tua chant o bobl yn y "Twll Du" enwog, o ddwylo'r gwrthryfelwyr cyn mynd yn ei flaen i gwrdd â'r gwrthryfelwyr ger Plassey. Un o'r rhesymau am ei fuddugoliaeth oedd brad rhai o gadfridogion y nawab dan arweinyddiaeth Mir Jafar a aethant drosodd i'r ochr fuddugol yn ystod y frwydr.

Canlyniad pwysicaf y frwydr oedd cadarnhau ac ymestyn rheolaeth Prydain ar ddwyrain India, yn wyneb cystadleuaeth gan Ffrainc (roedd Prydain a Ffrainc yn ymladd y Rhyfel Saith Mlynedd yn Ewrop yr adeg honno yn ogystal). Gosodwyd un o gonglfeini'r Ymerodraeth Brydeinig, sef reolaeth ar is-gyfandir India i gyd erbyn diwedd y 18g.

Ffynhonnell
 Gwefan Saesneg About.com

Gweler hefyd
 Rhestr brwydrau

1757
Plassey
Hanes India
Yr Ymerodraeth Brydeinig
Endif (cyfrifiadureg)

''Am y llysieuyn, gweler Endif

Allweddair yn yr iaith rhaglennu sgript gyfrifiadurol csh yw endif.  Mae e'n gorffen bloc if (bloc amodol), er enghraifft:

 if ( $x != 1 ) then
    echo $x
    # cyfarwyddiadau eraill
 endif

ond mae'n bosib cael cyfarwyddyd amodol ar un linell o gôd yn unig, pan ydych chi'n gadael allan yr allweddeiriau then ac endif, er enghraifft:

 if ( $x != 1 ) echo $x

Ond rhybudd!  Mae gwahaniaeth pwsyig rhwng y ddwy enghraifft ganlynol:

 if ( ! -e fynghalendr ) then
    cal  > fynghalendr
 endif

ac:

 if ( ! -e fynghalendr ) cal  > fynghalendr

Yn yr enghraifft gyntaf, os dydy'r ffeil fynghalendr ddim yn bodoli eisoes, mae'r sgript yn ei chreu, ac yn rhoi ynddi hi galendr y flwyddyn  sy'n cael ei gynhyrchu gan y rhaglen cal.

Ond yn yr air enghraifft, crëwyd y ffeil allbwn cyn i'r rhaglen enrhifo'r prawf bodolaeth ffeil, ac felly os doedd y ffeil ddim yn bodoli, mae'n gorffen gyda ffeil wag, heb i'r sgript wedi gweithredu'r rhaglen cal.

Ieithoedd cyfrifiadurol
Sinai

Gorynys anial yn Yr Aifft yw Sinai, sy'n gorwedd rhwng Camlas Suez yn y gorllewin ac Israel a Llain Gaza yn y dwyrain. Yn y gogledd mae'n wynebu'r Môr Canoldir tra yn y de mae ganddi arfordir hir ar y Môr Coch sy'n terfynu yn Gwlff Suez yn y gorllewin a Gwlff Aqaba yn y dwyrain.

Ac eithrio ambell werddon werdd mae'r tir yn garregog a diffrwyth gyda bryniau yn y de a gwastadeddau yn y gogledd. Jabal Katrina (2,627 medr) yw'r pwynt uchaf, ond yr enwocaf o fynyddoedd yr ardal yw  Mynydd Sinai (2285 metr, 7497 troedfedd) . Yn ôl Llyfr Exodus yn yr Hen Destament, ar y mynydd hwnnw y cafodd Moses dabledi'r Deg Deddf o law Iehofa. Saif mynachlog hynafol, sef Mynachlog Sant Catrin, sy'n enwog am ei chasgliad o lawysgrifau ger copa Mynydd Sinai. Yn ystod yr Ymerodraeth Rufeinig roedd Sinai'n rhan o dalaith Arabia Petraea â'i phrifddinas ym Mhetra (de-orllewin Gwlad Iorddonen heddiw).

Meddianwyd Sinai gan Israel yn 1956 ac eto yn Rhyfel Chwech Diwrnod ym 1967 a Rhyfel Yom Kippur 1973. Dan gytyndeb heddwch Yr Aifft ac Israel yn 1979 dychwelwyd rhan o Sinai i'r Aifft ac ym 1992 tynnodd Israel allan yn gyfangwbl. Ers hynny mae twristiaeth wedi tyfu'n gyflym ar arfordir Môr Coch Sinai ac mae'n denu miloedd o Ewropeaidd i dorheulo a darganfod y bywyd tanforol mewn trefi gwyliau fel Sharm el-Sheikh.

Anialwch
Daearyddiaeth yr Aifft
Daearyddiaeth y Dwyrain Canol
Y Môr Coch
Yr Hen Destament

Casgliad o 39 llyfr hynafol sy'n ffurfio ysgrythur ganonaidd yr Iddewon yw'r Hen Destament. Gyda'r Testament Newydd mae'n ffurfio y gyntaf o ddwy brif ran y Beibl Cristnogol. Mae'r enw yn tarddu o'r gair Lladin am "gyfamod" ac yn cyfeirio at y ffaith ei fod yn cael ei ystyried yn gyfamod rhwng yr Israeliaid a Duw, thema a geir dro ar ôl tro ynddo. Mae'r llyfrau'n honni rhychwantu'r cyfnod rhwng creu'r Bydysawd a chwymp Adda ac Efa hyd at tua 400 CC. Fe'u rhennir yn draddodiadol yn dair rhan: y Torah neu'r Pentateuch (y pum llyfr cyntaf a gysylltir â Moses), Llyfrau'r Proffwydi (llyfrau 'hanes') a'r Hagiographa (Hebraeg: Kethubim) diweddarach a ychwanegwyd yn y ganrif gyntaf OC (h.y. y Salmau, Caniad Solomon, a.y.y.b).

Llyfrau'r Hen Destament

Gweler hefyd 
 Yr Apocryffa
 Y Testament Newydd

 
Y Beibl Cristnogol
Rhyfel y Falklands

Ymladdwyd Rhyfel y Falklands (a adnabyddir hefyd fel Rhyfel y Malvinas) ym 1982 rhwng y Deyrnas Unedig a'r Ariannin.

Mae Ynysoedd y Falklands (Sbaeneg: Islas Malvinas, 'Ynysoedd y Malvinas') yn Ne Cefnfor yr Iwerydd, rhyw 300 milltir o arfordir yr Ariannin. Maent yn cynnwys dwy brif ynys a 776 o rai llai. Mae hanes cymhleth wedi bod i'r ynysoedd ers iddynt gael eu 'darganfod', gyda Ffrainc, Sbaen a'r DU yn hawlio perchnogaeth. Pan gafodd yr Ariannin ei hannibyniaeth yn 1816 gwnaeth hithau'r un peth. Cymerodd Prydain berchnogaeth o'r ynysoedd trwy rym yn 1833, ond mae'r Ariannin wedi hawlio perchnogaeth yn barhaus ers hynny.

Mae poblogaeth o ryw ddwy fil yn byw ar yr ynys.

Ers ei hannibyniaeth hawliai'r Ariannin sofraniaeth ar Ynysoedd y Falklands, ond cafodd yr ynysoedd eu hawlio trwy rym gan Goron Prydain yn gynnar yn 1833 a'u troi'n wladfa Brydeinig. Ar 2 Ebrill, 1982, goresgynnwyd yr ynysoedd gan lywodraeth filwrol asgell dde'r Ariannin. Methiant fu'r ymdrechion gan y Cenhedloedd Unedig a'r Unol Daleithiau i ddatrys y sefyllfa'n heddychlon ac anfonwyd llynges gyda milwyr ac awyrennau gan lywodraeth Margaret Thatcher i ail-gipio'r ynysoedd; "Tasglu'r Falklands" fel y'i gelwid. Ar 25 Ebrill cipiwyd ynysoedd De Georgia yn ôl ac erbyn 14 Mehefin roedd y Malvinas eu hunain yn ôl ym meddiant y Deyrnas Unedig. Collodd 257 Prydeiniwr eu bywydau, 649 o luoedd arfog yr Ariannin, a thri o drigolion yr ynys, gan gynnwys suddo'r llong Sir Galahad gan awyrennau Archentaidd a lladd nifer o Gardiau Cymreig, a suddo'r llong ryfel y General Belgrano gan long danfor Brydeinig gyda cholledion mawr o gonsgriptiaid ifainc.

Roedd Rhyfel y Falklands yn unigryw am fod siaradwyr Cymraeg wedi ymladd yn erbyn ei gilydd; Cymry Cymraeg o Gymru yn erbyn Archentwyr Cymreig y Wladfa. Ricardo Andres Austin oedd yr unig filwr Archentaidd o dras Gymreig i gael ei ladd yn y rhyfel, a hynny ym Mrwydr Goose Green.

Rhan y Cymry yn Rhyfel Ynysoedd Falkland 
Roedd y Gwarchodlu Cymreig yn rhan o’r tasglu a anfonwyd i Ynysoedd Falkland. Roedden nhw ar y llong fyddin Sir Galahad pan ymosodwyd arni gan dair awyren A-57 Skyhawk o Lu Awyr yr Ariannin. Lladdwyd 48, y nifer mwyaf i golli eu bywydau yn y fyddin ers yr Ail Ryfel Byd, ac roedd 32 o’r rhain yn aelodau o’r Gwarchodlu Cymreig. Anafwyd hyd at 100 o ddynion a dioddefodd llawer ohonyn nhw losgiadau erchyll. Ym mis Mehefin 1982, ymladdodd Bataliwn 1af y Gwarchodlu Cymreig yn Sapper Hill yn ystod Brwydr Mount Tumbledown. Hwn oedd y rhwystr olaf i’r ymosodiad ar Port Stanley.

Brwydrau 
 27-28 Mai 1982 - Brwydr Goose Green
 11-12 Mehefin 1982 - Brwydr Mynydd Harriet a Brwydr Mynydd Longdon
 13-14 Mehefin 1982 - Brwydr Wireless Ridge a Brwydr Mynydd Tumbledown

Colledion 
 Y 'Deyrnas Unedig': 258 wedi'u lladd, 777 wedi'u hanafu
 Yr Ariannin: 649 wedi'u lladd (yn bennaf ar y Belgrano), 1,068 wedi'u hanafu

Cyfeiriadau

Dolennau allanol 
  www.falklands25.com Gwefan yn cofio'r rhyfel)

 
1982
Falklands
Falklands
Falklands
Ynysoedd y Falklands
Pidyn

Organ cenhedlu allanol gwrywaidd yw pidyn (hefyd cala, cal neu penis). Mewn mamal gwrywaidd, trwy'r pidyn mae wrin yn gadael y corff yn ogystal.

Strwythur 

Mae tair colofn o feinwe codiadol mewn pidyn dynol: dau corpora cavernosa (unigol: corpus cavernosum) ac un corpus spongiosum. Lleolir y corpus spongiosum ar ochr isaf y pidyn, ar corpora cavernosa ar yr ochr uchaf.
Mae pen y corpus spongiosum yn eang ac yn oddfog; y glans (hefyd: 'sgetyn') ydyw. Ar du allan y glans, mae'r blaengroen, crychiad llac o groen sy'n gallu cael ei dynnu'n ôl i ddatguddio'r glans. Mae'r frenulum yn cysylltu'r blaengroen ag ochr isaf y pidyn.
Mae'r wrethra yn mynd trwy'r corpus spongiosum, ac fe leolir ei agoriad, y meatus, ar ben eithaf y glans. Trwy'r wrethra'r alldeflir
semen, a thrwyddo mae wrin yn llifo wrth adael y corff. Cynhyrchir sberm yn y ceilliau, a chaent eu storio yn yr epididymis.
Mewn rhai mamolion, mae yna asgwrn codiad, y baculum. Nid oes asgwrn yn y pidyn dynol, yn hytrach, ceir codiad wrth iddo lenwi â gwaed. O gymharu â màs y corff, mae'r pidyn dynol yn fwy na'r hyn a geir yn gyfartalog ymysg anifeiliaid.

Y glasoed
Wrth i hogyn gychwyn y glasoed, wedi i'r ceilliau cychwyn ddatblygu, mae'r pidyn a gweddill yr organau cenhedlu yn cychwyn tyfu. Yn gydamserol, mae blew cedor yn tyfu uwchben ac o gwmpas y pidyn.

Maint
Er bod amrywiaeth mawr rhwng astudiaethau, a'u bod yn annigonol braidd, cytunir yn gyffredinol fod cyfartaledd hyd y pidyn mewn cyflwr o godiad llawn rhwng 12.7 cm a 15cm. Mae yna wahaniaethau yn y maint cyfartalog o le i le yn y byd, a rhwng pobl o wahanol hil.
Fel gyda sawl priodwedd gorfforol arall, mae hyd a lled y pidyn yn amrywio'n fawr rhwng unigolion. Mae maint y pidyn llipa yn llai na maint pidyn codedig o lawer. Yn ogystal, mae'r gwahaniaeth rhwng maint y pidyn yn ei gyflyrau llipa a chodedig yn amrywio cymaint, fel na ellir darogan y maint codedig o wybod y maint llipa. Ac eithrio achosion eithafol, does dim cydberthyniad rhwng gallu atgenhedliol neu rywiol a maint y pidyn.

Mewn llenyddiaeth Gymraeg
Ysgrifennodd y bardd enwog Dafydd ap Gwilym am y pidyn ("y gal") yn ei gerdd enwog, Cywydd y gal. Yn y gerdd mae'n rhestru llawer o gyfystyron ar gyfer y pidyn.
Yn awdl arobryn Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug 1991 canodd y Prifardd Robin Llwyd ab Owain hefyd am y pidyn gan ei gymharu i: gleddyf ('Clun ynglŷn, gweinied fy nghledd' ), 'pinwydden' a 'choeden'.

Oriel

Gweler hefyd 
 Amgueddfa Ffalolegol Gwlad yr Iâ

 
Rhyw
System atgenhedlu
Alldafliad

Y weithred o allfwrw semen (sy'n cynnwys sberm fel arfer) o'r pidyn yw alldafliad. Fel arfer, mae'n ganlyniad i symbyliad rhywiol, ac mae'n digwydd yn ystod orgasm. Hefyd, gall alldafliad ddigwydd yn ddigymell yn ystod cwsg. Mae semen yn dod allan o'r urethra.

Cynhyrchir sberm yn y ceilliau, a chaent eu storio yn yr epididymis. Yn ystod alldafliad, gyrrir sberm i fyny'r vas deferens, dwy ddwythell sy'n cylchynu'r bledren. Ychwanegir hylifau gan y fesiclau semen, a thrwy'r vas deferens yn fesiclau semen sy'n ymuno.

Orgasm
Pidyn
Rhyw
Cystennin I

Cystennin I,enw llawn  Caius Flavius Valerius Aurelius Claudius Constantinus, a adnabyddir hefyd fel  Cystennin Fawr , oedd  ymerawdwr Rhufain  rhwng 306 a 337. Gwnaeth Gristionogaeth yn grefydd gyfreithlon yn yr ymerodraeth.

Ganed Cystennin yn Naissus (Niš heddiw), yn fab i  Constantius Chlorus a’i wraig gyntaf Helena (sail cymeriad Elen Luyddog yn y traddodiad Cymreig efallai). Ysgarodd Constantius Helena yn 292 i briodi Flavia Maximiana Theodora, merch yr ymerawdwr Maximianus.  Bu Cystennin yn gwasanaethu yn llys yr ymerawdwr Diocletian yn Nicomedia wedi i’w dad gael ei enwi un un o’r ddau “Gesar” (is-ymerodron). Yn 305 ymddeolodd Diocletian a Maximianus, a daeth tad Cystennin yn un o’r ddau “Augustus”. Bu farw Constantius yn Efrog ar  25 Gorffennaf  306. Roedd Cystennin gydag ef ar y pryd, a chyhoeddwyd ef yn “Augustus” gane i lengoedd.

Yn ystod y deunaw mlynedd nesaf bu Cystennin yn brwydro, yn gyntaf  i ddiogelu ei safle fel cyd-ymerawdwr ac yn nes ymlaen i uno’r ymerodraeth. Ym  Mrwydr Pont Milvius  (312) enillodd fuddugoliaeth derfynol yn y gorllewin, ac ym  Mrwydr Adrianople  ( 323)  gorchfygodd ymerawdwr y dwyrain,  Licinius, a dod yn unig ymerawdwr (‘’Totius orbis imperator’’).

Dywedir I Cystennin gael gweledigaeth cyn brwydr Pont Milvius. Gwelodd groes o flaen yr haul, yn darogan ei fuddugoliaeth. Wedi’r frwydr cymerodd arwydd Cristnogol, y ‘’Crismon’’ , fel baner. Credir i’w fam, Helena, oedd o deulu Cristionogol, gael dylanwad mawr arno. Yn 325 bu Cystennin yn gyfrifol am alw Cyngor Nicea a wnaeth y grefydd Gristionogol yn gyfreithlon yn yr ymerodraeth am y tro cyntaf. Er hynny ni chafodd ei fedyddio yn Gristion ei hun nes oedd ar ei wely angau. Ail-sefydlodd Cystennin ddinas Byzantium fel  Caergystennin (‘’Constantini-polis’’), Istanbul heddiw.

Bu Cystennin yn gyfrifol am lawer o newidiadau yng nghyfreithiau Rhufain, a cheisiodd wahanu y llywodraeth sifil a’r fyddin, I leihau dylanwad gwleidyddol y cadfridogion.

Ar ffiniau’r ymerodraeth enillodd Cystennin fuddugoliaethau dros y Ffranciaid a’r  Alemani (306-308), dros y Ffranciaid eto (313-314), dros y   Visigothiaid yn 332 a thros y Sarmatiaid yn  334. Erbyn  336 yr oedd wedi adennill rhan helaeth o dalaith Dacia, nad oedd wedi bod yn rhan o’r ymerodraeth ers teyrnasiad  Aurelian yn  271. Pan fu farw yr oedd yn cynllunio ymgyrch yn erbyn y Persiaid.

Dilynwyd ef gan ei dri mab o’i briodas a Fausta: Cystennin II, Constantius I a Constantius II.

Genedigaethau 272
Marwolaethau 337
Ymerodron Rhufeinig
Cwpan Her URC

Rygbi'r undeb yng Nghymru
Rhestrau enillwyr gwobrau
Rhestr gwledydd yn nhrefn eu dwysedd poblogaeth

Dyma restr o wledydd yn nhrefn eu dwysedd poblogaeth. Dim ond gwladwriaethau sofranaidd a thiriogaethau dibynnol sydd wedi eu cynnwys, felly mae'r ystadegau am wledydd Prydain (e.e. Cymru) wedi eu cynnwys yn rhai'r Deyrnas Unedig gan nad yw'r Cenhedloedd Unedig, ffynhonnell y wybodaeth, yn casglu ystadegau ar wahân.

Cyfeiriadau

Daearyddiaeth ddynol
Demograffeg
Dwysedd poblogaeth
Dáil Éireann

Dáil Éireann yw siambr is Oireachtas (senedd) Gweriniaeth Iwerddon. Cynhelir etholiadau iddo o leiaf unwaith bob pum mlynedd dan system pleidleisio STV. Mae ei bwerau'n debyg i bwerau sawl siambr is arall mewn systemau gwleidyddol dwy-siambr. Y Dáil yw'r gangen fwyaf pwerus o'r Oireachtas. Mae ganddo'r grym i ddeddfwriaethu yn ôl ei fympwy ac i ddiswyddo'r Taoiseach ei hun pe bai rhaid. Er 1922 mae'n ymgynnull yn Nhŷ Leinster yn Nulyn.

Gweler hefyd
Y Frawdoliaeth Wyddelig, Weriniaethol

Dolenni allanol 
 Gwefan swyddogol Tai'r Oireachtas

Gwleidyddiaeth Gweriniaeth Iwerddon
Oireachtas
Sefydliadau Gweriniaeth Iwerddon
Siambrau seneddol
Oireachtas

Yr Oireachtas yw senedd genedlaethol a deddfwriaethol Gweriniaeth Iwerddon, a elwir weithiau yn Oireachtas Éireann. Caiff ei rhedeg o swyddfa Arlywydd Iwerddon ac mae'n cynnwys dau dŷ neu siambr a elwir weithiau yn "Tai'r Oireachtas", sef Dáil Éireann (y seddi blaen) a Seanad Éireann (y seddi cefn). Mae'n cynnwys, hefyd, Arlywydd Iwerddon.

Mae Tai'r Oireachtas yn ymgynnull yn Nhŷ Leinster yn ninas Dulyn sef hen blasdy o'r 18g. Y Dáil, sy'n cael ei ethol yn uniongyrchol, yw'r gangen rymusaf o lawer o'r Oireachtas.

Yr aelodau
Mae'r Dáil Éireann, yn cael ei hethol yn uniongyrchol gan drigolion y wlad dros 18 oed. Cynhelir etholiad i'r perwyl unwaith pob pum mlynedd, fel sy'n ofynol gan y Ddeddf. Ond gall y Taoiseach (pennaeth y Llywodraeth) alw etholiad yn amlach na hyn. Defnyddir cynrychiolaeth gyfrannol i ethol aelodau'r Dáil. Ers 1981 bu nifer yr aelodau'n 166. Nid ydy'r Seanad yn cael eu hethol yn uniongyrchol, eithr yn griw amrywiol sy'n cael eu hethol mewn ffyrdd gwahanol: 
 caiff 43 seneddwr eu hethol gan y cynghorau a'r llywodraethwyr
 caiff 11 eu hethol (neu eu henwi) gan y Taoiseach, a
 6 aelod gan brifysgolion y wlad
Cyfanswm yr aelodau, felly, ydy 60. Etholir Llywydd Iwerddon i'r swydd am gyfnod o 7 mlynedd. Caiff wneud hyn ddwywaith yn unig.

Diwygio nid diddymu
Cynhaliwyd refferendwm ar 4 Hydref 2013 yn gofyn a ddylid cael gwared ar yr ail siambr, Seanad Éireann, gan droi Iwerddon fewn i deddfwrfa unsiambr. Pleidleisiodd 39% o'r boblogaeth oedd â'r hawl yn y refferendwm. Er syndod i rai, pleidleisiodd y mwyafrif yn erbyn dileu y Seanad o 51% i 48% oedd am ei ddileu.

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Gwefan swyddogol yr Oireachtas

 
Gwleidyddiaeth Gweriniaeth Iwerddon
Sefydliadau Gweriniaeth Iwerddon