alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Afon Elwy

Afon yng ngogledd Cymru sy'n aberu yn Afon Clwyd yw Afon Elwy. Mae'n gorwedd ym mwrdeistref sirol Conwy yn bennaf.

Dywedir yn aml fod tarddiad Afon Elwy ar lethrau Moel Seisog, i'r de-ddwyrain o dref Llanrwst. Fodd bynnag dim ond o bentref Llangernyw ymlaen y defnyddir yr enw Afon Elwy. Yn ymyl Llangernyw mae tair afonig, Afon Cledwen, Afon Collen ac Afon Gallen, yn ymuno i ffurfio'r Elwy. Mae'r afon wedyn yn llifo tua'r dwyrain trwy bentref Llanfair Talhaiarn ac ychydig filltiroedd islaw'r pentref yma mae Afon Aled, sy'n tarddu o Lyn Aled yn ymuno â hi, ac wedyn Afon y Meirchion, sydd yn tarddu ar Foel Tywysog ac yn llifo trwy Henllan.

Wedi llifo trwy Bont-newydd, mae'r afon yn troi tua'r gogledd ac yn llifo trwy Lanelwy. Mae'n ymuno ag Afon Clwyd tua hanner ffordd rhwng Llanelwy a Rhuddlan, ac yn aml gellir gweld dyfroedd y ddwy afon yn llifo ochr yn ochr heb gymysgu am rai milltiroedd.

Mae nifer o ogofeydd yn rhan isaf dyffryn Elwy o ddiddordeb archaeolegol mawr, gan eu bod yn cynnwys olion o'r Palaeolithig a chyfnodau mwy diweddar. Ystyrir y rhain yn un o'r grwpiau o ogofeydd pwysicaf ym Mhrydain. Darganfuwyd olion dyn Neanderthal mewn ogof ym Mhont-newydd.

Gweler hefyd
Coedydd Derw Elwy

Elwy
Elwy
Elwy
Llanelwy
Llanfair Talhaearn
Llangernyw
Swdan

Am y rhanbarth, gweler Sudan (rhanbarth).

Gwlad fawr yng ngogledd-ddwyrain Affrica yw Gweriniaeth Swdan neu Swdan (hefyd Sudan neu Siwdan). Mae'n ffinio â'r Aifft i'r gogledd, Eritrea ac Ethiopia i'r dwyrain, De Swdan i'r de, Gweriniaeth Canolbarth Affrica a Tsiad i'r gorllewin a Libia i'r gogledd-orllewin. Mae'r Môr Coch yn gorwedd i'r gogledd-ddwyrain ac mae Afon Nîl yn llifo trwy'r wlad. Yn y Cyfrifiad Cenedlaethol diwethaf, roedd poblogaeth Swdan yn .

Hanes

Hanes cynnar Swdan    
Hyd at ddechrau'r 5ed ganrif, bron iawn, cefnogai'r Ymerodraeth Rufeinig dylwyth y Nobatae, a ddefnyddiai deyrnas Meroë fel amddiffynfa rhwng yr Aifft a thylwyth y Blemmyae. Tua'r flwyddyn 350 OC, daeth annibyniaeth Meroë i ben, pan ddinistriwyd y ddinas gan fyddin o Abyssinia.

Teyrnasoedd Cristnogol 
Erbyn y 6ed ganrif, ymddangosodd tair gwladwriaeth newydd: Nobatia yn y gogledd, Muqurra yn y canolbarth, ac Alawa (oedd a'i phrifddinas ger safle Khartoum heddiw). Tua 540, anfonodd Theodora, ymerodres Bysantiwm, genhadwyr i hybu'r Efengyl Gristnogol yn Nobatia.  Derbyniodd brenhinoedd Nubia awdurdod patriarchaid eglwys Goptig yr Aifft.

Dyfod Islam 
Wedi sawl ymgais aflwyddiannus ar wladychiad milwrol, arwyddodd lluoedd Arabaidd o'r Aifft gyfres o gytundebau (AlBaqt) gyda'r Nubiaid. Bu'r cytundebau yn sail i berthynas yr Arabiaid a'r Nubiaid am gyfnod o dros 600 mlynedd. Lledaenodd Islam trwy'r ardal yn raddol iawn, trwy briodi a masnachu gyda mewnfudwyr a masnachwyr Arabaidd. Ym 1315, esgynodd tywysog o Fwslim o dras Nubiaidd i orsedd Dunqulah.

Ymddyngasodd dau grŵp Arabeg eu hiaith, y Jaali a'r Juhayna. Yn gorfforol, roeddynt yn ddi-dor gyda'r boblogaeth gyn-Islamaidd. Mae elfennau Arabaidd a Nubiaidd i ddiwylliant gogledd Swdan sydd ohoni.

Teyrnas Sinnar 
Yn y 17eg ganrif, ymddangosodd pobl y Funj yn neheubarth Nubia, gan gymryd lle adfeilion teyrnas Gristnogol, gan sefydlu As-Saltana az-Zarqa.

Rheolaeth o'r Aifft - 1821-1885 
Yn 1820, daeth gogledd Swdan dan reolaeth Muhammad Ali, rhaglaw yr Ymerodraeth Otomanaidd yn yr Aifft. Gydag annogaeth o Brydain, ceisiodd Ismail Pasha, estyn y ddylanwad Eifftaidd tua'r de yn y blynyddoedd 1863-1879.

Gwrthryfel Mahdaidd 
Ysgogwyd Muhammad ibn Abdalla i arwain wrthryfel oherwydd cam-lywodraeth Eifftaidd a dymuniad i burháu Islam yn Swdan. Ym 1885, lladdwyd y Cadfridog prydeinig Charles George Gordon, gadawodd yr Eifftiaid, a sefydlwyd wladwriaeth grefyddol Mahdaidd newydd.

Cyfeiriadau

Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Aelod-wladwriaethau'r Cynghrair Arabaidd
Aelod-wladwriaethau'r Undeb Affricanaidd
Gweriniaethau ffederal
Gwledydd a thiriogaethau Arabeg
Gwledydd a thiriogaethau Saesneg
Rhanbarth y Swdan

Mae'r Swdan, o'r Arabeg bilâd as-sûdân "tir y duon," yn rhanbarth daearyddol yng Ngorllewin a Ddwyrain Affrica, sy'n ymestyn i dde'r Sahel, o Mali (a elwir unwaith yn Swdan Ffrengig) i mewn i wlad Swdan. Mae'r rhanbarth yma yn derbyn mwy o lawiad na'r Sahel, ac yn addas ar gyfer ffermio. Mae'r coedwig-law trofannol i dde'r Swdan.

Rhanbarthau Affrica
Cledwyn Hughes

Gwleidydd o Gymro oedd Cledwyn Hughes, Barwn Cledwyn o Benrhos (14 Medi 1916 – 22 Chwefror 2001).

Roedd yn enedigol o Gaergybi, Ynys Môn. Cafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Caergybi a Phrifysgol Aberystwyth.

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Pobl o Ynys Môn
Genedigaethau 1916
Marwolaethau 2001
Ysgrifenyddion Gwladol Cymru
Pobl addysgwyd yn Ysgol Uwchradd Caergybi
Afon Seiont

Afon weddol fer (tua 20 km) yng Ngwynedd, Cymru, yw Afon Seiont. Ystyr y gair "seiont" yn wreiddiol oedd "cryf" neu o bosib "saint". Afon Saint yw'r enw cywir am yr afon nid Seiont, yn ôl yr Athro Gwynedd Peirce, brodor o Gaernarfon.

Ystyrir fel rheol fod Afon Seiont yn tarddu yn Llyn Padarn ger pentref Cwm-y-glo, ond gelwir yr afon yn Afon Rhythallt am y rhan gyntaf o'i thaith tua'r môr, nes cyrraedd Pont Rhythallt ger Llanrug. O'r fan honno ymlaen gelwir hi yn Afon Seiont. Mae'n llifo trwy bentref Pont-rug a heibio Caeathro cyn cyrraedd Caernarfon, lle mae'n cyrraedd y môr gerllaw Castell Caernarfon.

Ceir pysgota da am Eog a Brithyll yn Afon Seiont. Credir fod yr enw Segontium ar y gaer Rufeinig yng Nghaernarfon wedi dod o enw'r afon, sy'n llifo heibio'r gaer honno cyn cyrraedd y dref.

Seiont
Seiont
Caernarfon
Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Ngwynedd
Afon Mawddach

Mae Afon Mawddach yn afon yng ngogledd Cymru sy'n cyrraedd y môr yn Abermaw. Mae rhan olaf ei chwrs yn cynnwys rhai o'r golygfeydd sydd yn atyniad i artistiaid ers y 18g.

Cwrs yr afon
Mae tarddiad Afon Mawddach ychydig i'r gogledd o fynyddoedd Rhobell Fawr a'r Dduallt yng nghorsdir eang Waun-y-griafolen, tua 450m uwchben lefel y môr. Ar ei chwrs troellog o dueddiad gorllewiniol i awr i Ganllwyd mae nifer o ffrydiau llai yn ymuno â hi, megys Nant-yr-Helyg, Afon Bryn-llin-fawr, ac Afon Ceirw ychydig cyn cyrraedd Pont Aber Ceirw. Ar ei chwrs trwy Goed y Brenin mae afon fwy sylweddol, Afon Gain, yn ymuno â hi; ceir ddwy raeadr ger yr aber, sef Pistyll Cain a Rhaeadr Mawddach.

Ar ôl i Afon Eden ymuno â hi mae'r Fawddach yn llifo yn ei blaen tua'r de trwy bentref Ganllwyd, dan gysgod Y Garn, mae'n cyrraedd Llanelltyd. Yno y ceir safle hen gored ar yr afon oedd ar un adeg yn perthyn i Abaty Cymer, hen sefydliad Sistersiaidd a fu'n gefnogol iawn i dywysogion Gwynedd; saif ei adfeilion ar y lan ddwyreiniol. Mae'r afon yn mynd heibio i hen blasdy Hengwrt, cartref y Fychaniaid gynt, noddwyr llên a diwylliant Meirionnydd, cyn ymuno ag Afon Wnion ym Maes y Garnedd.

Ar ran olaf ei thaith mae'n troi tua'r gorllewin i Benmaenpŵl, gan redeg dan yr hen bont doll, lle mae'r aber yn dechrau. Am y pedair milltir olaf mae'r afon yn ymledu'n sylweddol gyda bryniau Cadair Idris i'r de a Llawlech a Diffwys, dau o gopaon Ardudwy, i'r gogledd. Yna mae'n llifo dan bont reilffordd Abermaw i aberu ym Mae Ceredigion.

Ceir pysgota da am Eog a Brithyll yn Afon Mawddach, ac mae ychydig a aur i'w ddarganfod ymysg y graean yn yr afon, er nad oes llawer ar ôl bellach. Mae'n bosibl canwio ar 21 km ohoni.

Cyfeiriadau

Oriel

Mawddach
Mawddach
Arthog
Dolgellau
Meirionnydd
Trawsfynydd
Afon Gwyrfai

Afon yn ardal Arfon, yng Ngwynedd, Cymru, yw Afon Gwyrfai. Yn Oes y Tywysogion roedd yn dynodi'r ffin rhwng dau gwmwd Cantref Arfon, sef Arfon Is-Gwyrfai ac Arfon Uwch-Gwyrfai.

Cwrs
Mae Afon Gwyrfai yn tarddu yn Llyn y Gadair wrth droed Mynydd Drws-y-coed, gerllaw pentref Rhyd-ddu yn Eryri. Arferai'r llenor adnabyddus T. H. Parry-Williams chwarae ar lan yr afon yn blentyn ac mae ganddo atgofion amdani mewn rhai o'i ysgrifau.

O Ryd-ddu mae'n llifo tua'r gogledd i gyrraedd Llyn Cwellyn. Mae Afon Treweunydd yn ymuno ag Afon Gwyrfai ychydig cyn iddi lifo i mewn i Lyn Cwellyn. Ar ôl llifo trwy'r llyn, mae'r afon yn llifo ymlaen tua'r gogledd mewn cwm mynyddig trwy gymunedau gwledig Salem a Betws Garmon hyd nes cyrraedd pentref Waunfawr, lle mae'n troi tua'r gorllewin. Ar ôl llifo hyd nant goediog mae'n pasio pentref Bontnewydd, a enwir ar ôl y bont reilffordd o'r 18g sy'n croesi'r afon yno ac a oedd yn teithio o chwareli copr Drws y Coed a chwareli llechi Dyffryn Nantlle i borthladd  Caernarfon. Mae'n cyrraedd y môr ym Mae'r Foryd ger Llanfaglan, i'r gorllewin o dref Caernarfon, ac yn arllwys ei dŵr i Afon Menai.

Ymhlith yr enwau ar rannau o'r afon oedd "Carreg Pechodau".

Cadwraeth
Gyda Llyn Cwellyn, mae Afon Gwyrfai yn Ardal Gadwraeth Arbennig.

Cyfeiriadau

Gwyrfai
Gwyrfai
Amgylchedd Gwynedd
Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Betws Garmon
The Washington Post

Papur newydd mwyaf a hynaf Washington, D.C., prifddinas yr Unol Daleithiau, yw The Washington Post.

Ar ddechrau'r 1970au, dan olygyddiaeth Ben Bradlee, y gohebyddion Bob Woodward a Carl Bernstein a ddatgelodd rhan yr Arlywydd Richard Nixon yn sgandal Watergate, ac o ganlyniad i'r sgandal hwnnw ymddiswyddodd Nixon yn 1974.

Prynwyd y Post am $250 miliwn gan Jeff Bezos, sylfaenydd Amazon.com, yn 2013. Ers Chwefror 2017, pryd fu'r Arlywydd Donald Trump yn lladd yn gyson ar y cyfryngau – y Post, The New York Times a CNN yn enwedig – argraffir yr arwyddair Democracy Dies in Darkness ar ben y dudalen flaen.

Papurau newydd Saesneg yr Unol Daleithiau
Washington, D.C.
Sefydliadau 1877
The New York Times

Papur newydd yw The New York Times a gyhoeddir yn Ninas Efrog Newydd gan Arthur Ochs Sulzberger Jr. ac a ddarllenir yn  Unol Daleithiau America a nifer o wledydd eraill fyd-eang.

Mae'r New York Times yn un o'r papurau newydd sy'n cydweithredu gyda WikiLeaks i gyhoeddi detholiadau o'r dogfennau cyfrinachol a gyhoeddir ar y wefan honno, yn cynnwys "Cablegate".

Dinas Efrog Newydd
Papurau newydd Saesneg
Papurau newydd yr Unol Daleithiau
Sefydliadau 1851
Frédéric Chopin

Frédéric François Chopin (1 Mawrth 1810 – 17 Hydref 1849) oedd un o'r cyfansoddwyr enwocaf a mwyaf dylanwadol ar gyfer y piano. Fe'i anwyd yn Fryderyk Franciszek Chopin, ym mhentref Żelazowa Wola, yng Ngwlad Pwyl. Roedd ei dad yn Ffrancwr a oedd wedi ymsefydlu yn y wlad, a'i fam yn Bwyles. Yn Warszawa, fe adnabwyd dawn mentrus y Chopin ifanc wrth ganu'r piano a chyfansoddi. Yn 20 oed, fe adawodd am Baris (ni ddychwelodd i Wlad Pwyl byth eto). Ym Mharis, datblygodd yrfa fel perfformiwr, athro, a chyfansoddwr, ac yno y mabwysiadodd ffurf Ffrangeg ei enw, "Frédéric-François". Ym 1836, cyfarfu â'r awdures Ffrengig George Sand. Cawsant berthynas dymhestlog a barhaodd hyd 1847. Pur wael oedd iechyd Chopin trwy lawer o'i fywyd, a gorfododd hyn iddo beidio â pherfformio'n aml yn y blynyddoed cyn ei farwolaeth.

Cyfansoddiadau 
Mae'r piano yn ymddangos ymhob un o weithiau Chopin. Mae'r rhan fwyaf ar gyfer piano unigol, ond cynnwys rhai ohonynt ail biano, ffidil, soddgrwth, llais neu gerddorfa.

Mae gan rhai o'i weithiau mawreddog megis y pedwar ballade, y pedwar scherzo, y barcarolle op. 60, y fantaisie op. 49, a'i sonatau le sefydlog yn y repertoire, yn ogystal â gweithiau byrrach. Dau gasgliad pwysig arall yw'r 24 Prelìwd Op. 28, a seiliwyd i ryw raddau ar Das Wohltemperirte Clavier Johann Sebastian Bach, a'r Études Op. 10 ac Op. 25.

Cyfansoddodd Chopin ddau o goncertos piano enwocaf y cyfnod rhamantaidd, (Opws 11 a 21). Yn ogystal, fe osododd lawer o ysgrifau Pwyleg, a rhywfaint o gerddoriaeth siambr.

Cyfansoddwyr Pwylaidd
Genedigaethau 1810
Marwolaethau 1849
Pobl fu farw ym Mharis
Pobl fu farw o dwbercwlosis
Piano

Offeryn cerdd yw'r piano. Offeryn allweddell neu lawfwrdd ydyw. Fe'i defnyddir trwy'r byd gorllewinol fel offeryn unigol, i gyfeilio, mewn cerddoriaeth siambar ac i hyrwyddo cyfansoddi ac ymarfer cerddoriaeth.

Fe gynhyrcha sain wrth i forthwylion bychain daro tannnau dur.

Llyfryddiaeth ddethol 
88 notes pour piano solo, Jean-Pierre Thiollet, Neva Ed., 2015. ISBN 978 2 3505 5192 0

 
Offerynnau allweddellau
Portable Document Format

Fformat ffeil perchnogol â ddatblygir gan Adobe Systems er mwyn cyflwyno dogfennau dau ddimensiwn mewn fformat sy'n annibynnol o ddyfais a chydraniad yw Portable Document Format (PDF).

Fformatau ffeil
Afon Aled

Afon fechan yn sir Conwy yw Afon Aled, sy'n llifo i lawr o'r bryniau i mewn i Afon Elwy.

Mae Afon Aled yn tarddu yn Llyn Aled ar Fynydd Hiraethog ychydig i'r de o bentref Llansannan. Mae'n llifo trwy Llyn Aled Isaf ac yna tua'r gogledd trwy Llansannan a Bryn Rhyd-yr-arian cyn cyfarfod Afon Elwy ychydig i'r dwyrain o bentref Llanfair Talhaearn.

Rheolir llif Afon Aled, a thrwy hynny i raddau Afon Elwy hefyd, gan gronfeydd Llyn Aled a Llyn Aled Isaf.

Yn yr Oesoedd Canol dynodai'r afon y ffin rhwng cymydau Is Aled ac Uwch Aled.

Aled
Aled
Catholigiaeth

Traddodiad yng nghrefydd Cristnogaeth yw Catholigiaeth. Mae mwy nag un ystyr i'r gair "catholig" (daeth y gair Groeg καθολικός (katholikos; "cyffredinol") i'r Gymraeg drwy'r Lladin Catholicus). Yr ystyr fwyaf cyffredin mae'n debyg yw cyfeiriad at yr Eglwys Gatholig Rufeinig, ac i'r eglwys honno dyna y wir eglwys gatholig. Gall y gair gael ei ddefnyddio i gyfeirio at unrhyw eglwys Gristnogol esgobol sydd yn olrhain ei dechreuad i'r apostolion, ac felly yn rhan o'r corff eang o gredinwyr catholig. Ymhlith y rhain mae nid yn unig yr Eglwys Gatholig Rufeinig ond hefyd yr Eglwys Uniongred Ddwyreiniol, gan gynnwys Eglwys Uniongred Groeg ac Eglwys Uniongred Rwsia.

Cyfeiriadau 

 
Cristnogaeth
ABBA

Grŵp cerddoriaeth boblogaidd Swedeg oedd ABBA. Fe'i ffurfiwyd ym 1972 gan Björn Ulvaeus, Benny Andersson, Agnetha Fältskog, ac Anni-Frid Lyngstad ("Frida"). Fe ddaw'r enw o lythrennau cyntaf enwau aelodau'r grŵp. Fe ddaethant yn enwog wedi ennill Cystadleuaeth Cân Eurovision ym 1974 â'r gân "Waterloo". Ym 1983 penderfynasant ar y cyd y byddai'r grŵp yn dod i ben.

Rhestr o rai o ganeuon enwocaf ABBA 
"Chiquitita"
"Dancing Queen"
"Does Your Mother Know?"
"Eagle"
"Fernando"
"Gimme! Gimme! Gimme! (A Man After Midnight)"
"He Is Your Brother"
"Head Over Heels"
"Honey, Honey"
"I Do, I Do, I Do, I Do, I Do"
"I Have A Dream"
"Just Like That"
"Knowing Me, Knowing You"
"Lay All Your Love on Me"
"Love Isn't Easy (But It Sure Is Hard Enough)"
"Mamma Mia"
"Money, Money, Money"
"One Of Us"
"People Need Love"
"Ring Ring"
"So Long"
"SOS"
"Summer Night City"
"Super Trouper"
"Take a Chance on Me"
"Thank You for the Music"
"The Day Before You Came"
"The Name Of The Game"
"The Winner Takes It All"
"Under Attack"
"Voulez-Vous"
"Waterloo"

 
Bandiau Swedaidd
Afon Cefni

Mae Afon Cefni yn un o'r afonydd pwysicaf ar Ynys Môn, Cymru. Ei hyd yw 16.9 km (11 milltir).

Mae Afon Cefni yn tarddu i'r gogledd o bentref Bodffordd yng nghanol yr ynys, a gerllaw Bodffordd mae'n llifo i mewn i Lyn Cefni, cronfa a ffurfiwyd trwy adeiladu argae ar draws yr afon. Wedi gadael y llyn, mae'r afon yn llifo tua'r de-ddwyrain i gyfeiriad Llangefni, lle mae'n llifo trwy ganol y dref. Mae wedyn yn troi tua'r gorllewin ac yn llifo odditan ffordd yr A55 cyn llifo trwy Gors Ddyga. Ym mhentref Malltraeth mae'n pasio trwy lifddorau yn rhan ogleddol y cob i gyrraedd y môr.

Llong

Cafodd y llong hwyliau Afon Cefni, chwaer-long Afon Alaw, ei henwi ar ôl yr afon.

Cyfeiriadau

Cefni
Cefni
Bodffordd
Bodorgan
Llangefni
Llanfihangel Ysgeifiog
Wellington, Swydd Amwythig

Tref a plwyf sifil sydd bellach yn ardal faestrefol o dref newydd Telford yn sir seremonïol Swydd Amwythig, Gorllewin Canolbarth Lloegr, yw Wellington. Fe'i lleolir yn awdudod unedol Telford a Wrekin. Yn hanesyddol roedd Wellington yn dref ynddo'i hun, ond yn y 1960au cafodd ei hymgorffori yn nhref newydd Telford.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 21,352.

Mae tref Wellington yn dyddio i'r cyfnod Eingl-Sacsonaidd, ond, gyda datblygaid tref newydd Telford yn y 1960au a'r 1970au, daeth yn rhan o'r dref newydd honno. Mae'r dref wedi cadw ei hen gyfaredd ei hun gyda gorsaf trenau o ganol y bedwaredd ganrif ar bymtheg a llyfrgell Edwardaidd. Cafodd siarter fel tref farchnad ym 1244. Mae'r farchnad leol yno o hyd, yn agos i sgwâr y farchnad yng nghanol y dref. Mae gan y dref orsafoedd trenau a bysiau, ac mae traffordd yr M54 yn gyfagos. Poblogaeth Wellington yw 20,430 (Cyfrifiad 2001).

Gweler hefyd
 Gorsaf reilffordd Wellington (Swydd Amwythig)

Cyfeiriadau

Pentrefi Swydd Amwythig
Plwyfi sifil Swydd Amwythig
Telford a Wrekin
Steve Jobs

Cyfrifiadurwr a dyn busnes Americanaidd oedd Steven Paul Jobs (24 Chwefror 1955 – 5 Hydref 2011), un o gyd-sefydlwyr y cwmni Apple, Inc., sy'n cynhyrchu caledwedd a meddalwedd cyfrifiaduron, yn ogystal â perifferolion, er engraiff yr iPod.

Sefydlwr arall Apple yw Steve Wozniak.

Cyfrifiadurwyr Americanaidd
Genedigaethau 1955
Marwolaethau 2011
Pobl busnes Americanaidd
Pobl fu farw o ganser y pancreas
Afon Ogwen

Afon yng ngogledd-orllewin Cymru yw Afon Ogwen (Afon Ogwan ar lafar yn lleol: gweler isod), sy'n tarddu yn Llyn Ogwen ac yn cyrraedd y môr ger Bangor.

Geirdarddiad 
'Ogwen' yw'r ffurf safonol ar yr enw, ond 'Ogwan' a geir ar lafar (cf. Llais Ogwan, papur bro Dyffryn Ogwen). Cafwyd y ffurf safonol 'Ogwen' oherwydd tybiai geiriadurwyr fod 'Ogwan' yn ffurf dafodieithol yn unig, enghraifft o'r arfer ar lafar yng ngogledd Cymru o gael -an yn lle -en. Ond yn ddiweddarach profwyd nad yw hynny yn wir yn yr achos yma ac mai Ogwan yw'r ffurf wreiddiol.

Cofnodir enw'r afon fel Oguanw (sef Ogfanw) mewn cerdd yn Llawysgrif Hendregadredd. Trodd Ogfanw yn *Ogfan (tybiedig) ac Ogwan. Yn ôl pob tebyg mae'r enw yn gyfansoddair o'r elfen ragflaenol Og + yr enw banw (porchell, mochyn ifanc). Mae union ystyr Og yn llai eglur, ond tybir naill ai ei fod yn gytras â'r enw Hen Wyddeleg o(a)c ac yn golygu 'ifanc' (cf. Tír na n-Óg) neu ei fod yn tarddu o'r elfen Indo-Ewropeaidd *oku ("buan, cyflym") a welir yn Gymraeg yn y terfyniad -og yn y gair 'diog', er enghraifft. Felly, yn ôl yr ieithegydd R. J. Thomas, gallai'r enw gwreiddiol Ogfanw olygu "banw neu borchell buan".

Cwrs 

Mae tarddiad Afon Ogwen yn Llyn Ogwen, gerllaw ffordd yr A5 yn Eryri. Ymysg y nentydd sy'n llifo i mewn i Lyn Ogwen o lethrau Carnedd Dafydd mae Nant Gwern y Gof, Afon Denau, ac Afon Lloer, sy'n tarddu o lyn Ffynnon Lloer yn uchel yn y Carneddau. Gan mai Afon Denau yw'r ffrwd fwyaf, mae modd ei ystyried fel tardd-nant Afon Ogwen.

Yn syth ar ôl gadael ochr orllewinnol Llyn Ogwen, mae Afon Ogwen yn creu Rhaeadr Ogwen wrth ddisgyn dros greigiau cyn cyrraedd tir mwy gwastad a llifo i lawr dyffryn Nant Ffrancon.

Mae'r afon yn llifo heibio tomennydd o sbwriel llechi o Chwarel y Penrhyn ac yna heibio Braichmelyn. Ychydig yn ddiweddarach mae Afon Caseg, sydd hefyd yn tarddu yn y Carneddau, yn llifo i mewn iddi. Mae'n llifo trwy bentref Bethesda lle daw Afon Ffrydlas i aberu ynddi - ac yna ymlaen tua'r gogledd-orllewin gan ddilyn hen drac rheilffordd sydd yn awr wedi ei droi yn Lôn Las Ogwen ar gyfer beicwyr a cherddwyr. Wedi croesi'r A55 a llifo rhwng Llandygai a Thalybont, mae'r afon yn cyrraedd y môr yn Aberogwen (Aberogwan), ychydig i'r dwyrain o stad y Penrhyn ger Bangor, lle ceir gwarchodfa natur.

Llednentydd 

I'r gorllewin
Afon Bodesi
Afon Lloer
Afon Denau
Afon Caseg
Afon Llafar
Afon Ffrydlas
Afon Llan (Llanllechid)

I'r dwyrain
Nant (neu Afon) Gwern y Gof
Nant Bochlwyd
Nant Cywion
Nant Bual
Nant Berfedd

Cyfeiriadau 

Ogwen
Ogwen
Ogwen
Eryri
Bethesda
Capel Curig
Llanllechid
Afon Alaw

Erthygl am yr afon yw hon. Am y llong o'r un enw, gweler Afon Alaw (llong).

Un o'r afonydd mwyaf ar Ynys Môn yw Afon Alaw. Fe'i lleolir yng ngogledd yr ynys. Ei hyd yw tua 10 milltir (yn cynnwys ei chwrs trwy Llyn Alaw). Cafodd yr enw "Afon Alaw" am fod yr alaw (lili'r dŵr) yn tyfu yno.

Llwybr yr afon
Mae'r afon yn tarddu gerllaw Llanerchymedd yng nghanol yr ynys ac yn llifo i mewn i Lyn Alaw, cronfa a ffurfiwyd trwy adeiladu argae ar draws yr afon. Mae nifer o nentydd eraill hefyd yn llifo i mewn i'r llyn.

Ar ôl gadael y llyn mae'r afon yn llifo heibio Llanbabo a Llanfachreth, ac mae afon arall, a elwir Afon Alaw Fach, yn ymuno â hi. Mae'n cyrraedd y môr ym Mhenrhos, i'r dwyrain o Gaergybi. Mae rhan uchaf ei llif yn llifo ar draws Cors-y-Bol a cafodd ei atal i ffurfio cronfa ddwr Alaw.

Traddodiadau a hanes
Ceir sôn am Afon Alaw yn Brawnwen ferch Llŷr, ail gainc y Mabinogi, lle'r adroddir yr hanes am Branwen yn marw o dorcalon am fod cymaint o ryfelwyr dewr o Ynys y Cedyrn (Ynys Prydain) ac Iwerddon wedi marw o'i hachos hi, a'i chladdu wedyn mewn bedd ar lan Afon Alaw:

Ac yna y llas y benn ef (Bendigeidfran), ac y kychwynassant a'r pen gantu drwod, y seithwyr hynn, a Branwen yn wythuet. Ac y Aber Alau yn Talebolyon y doethant y'r tir. Ac yna eisted a wnaethant, a gorfowys. Edrych oheni hitheu ar Iwerdon, ac ar Ynys y Kedyrn, a welei ohonunt. "Oy a uab Duw," heb hi, "guae ui o'm ganedigaeth. Da [o] dwy ynys a diffeithwyt o'm achaws i." A dodi ucheneit uawr, a thorri y chalon ar hynny. A gwneuthur bed petrual idi, a'e chladu yno yglan Alaw.

Mae claddfa ar lan yr afon gerllaw Llanbabo yn dwyn yr enw Bedd Branwen - credir ei bod yn dyddio o Oes yr Efydd.

Enwyd y llong hwylio Afon Alaw, chwaer-long yr Afon Cefni, ar ôl yr afon.

Cyfeiriodd y dyddiadurwr o Dronwy, Môn, Robert Bulkeley fel hyn ar 25 Mehefin 1631: 
Vespi I was at Glaslyn There was tymber newly come from Ireland. Raynie mor[ning]. Yn aber yr afon yr oedd “Glaslyn”. Mae’r cyfeiriad yn awgrymu diwydiant allforio coed o egin stadau Ylster yn dilyn polisiau Prydain i “blannu” neu wladychu Iwerddon o Brydain.

Nid yw'r afon hon yn ymddangos ar fap Humphrey Lhuyd ond mae'n cael ei gweld yn glir ar fap Christopher Saxton (1579). 

Yn aml mae enw'r afon hon wedi cael ei ysgrifennu yn anghywir fel "Alow".

Cyfeiriadau

Oriel

Alaw
Alaw
Pedair Cainc y Mabinogi
Rhosybol
Tref Alaw
Y Fali
Sri Lanca

Ynys a gwlad yng Nghefnfor India oddi ar arfordir de-ddwyreiniol India yw Gweriniaeth Sosialaidd Ddemocrataidd Sri Lanca neu Sri Lanca (cyn 1972, Ceylon neu Seilón). Ei phrifddinas yw Colombo.

Daearyddiaeth

Hanes 

Ffurfiwyd Teigrod Rhyddhau Tamil Eelam, neu'r Teigrod Tamil, ar 5 Mai
1976 gan Velupillai Prabhakaran, gyda'r bwriad o greu gwladwriaeth annibynnol yng ngogledd a dwyrain yr ynys, lle roedd y mwyafrif o'r boblogaeth yn perthyn i grŵp ethnig y Tamil. Sail eu hymdrech am annibyniaeth oedd fod y farn fod y lleiafrif Tamil yn Sri Lanca yn cael eu trin yn annheg gan y mwyafrif Sinhalaidd. Cawsant fesur o gymorth gan y boblogaeth Talil yn Tamil Nadu, India, a chan bobl o dras Tamil mewn rhannau eraill o'r byd.
Datblygodd ymosodiadau'r Teigrod i roi cychwyn i Ryfel Cartref Sri Lanca, a barhaodd hyd nes iddynt gael eu gorchfygu gan luoedd arfog Sri Lanca ym mis Mai 2009. Am gyfnod, roedd y Teigrod yn rheoli rhan helaeth o ogledd a dwyrain yr ynys. Dechreuwyd trafodaethau heddwch nifer o weithiau, y tro olaf yn 2002. Wedi i'r trafodaethau hyn fethu'n derfynol yn 2006, dechreuodd lluoedd arfog Sri Lanca ar ymgyrch fawr yn eu herbyn, ac yn raddol cipiwyd eu tiriogaethau oddi arnynt. Adroddwyd fod Velupillai Prabhakaran wedi ei ladd yn nyddiau olaf yr ymladd.

Gwleidyddiaeth

Diwylliant

Economi 

 
Gwledydd Asia
Gwledydd De Asia
Afon Rheidol

Afon yng nghanolbarth Cymru yw Afon Rheidol sy'n llifo trwy Geredigion o'i tharddle ar Bumlumon hyd at ei haber yn Aberystwyth.

Mae tarddleoedd Afon Rheidol i'w gael yn y nentydd sy'n llifo i mewn i gronfa ddŵr Nant-y-moch (ger safle brwydr Hyddgen, 1401) ar lethrau gorllewinol Pumlumon. Mae gwir darddle ddaearyddol yr afon yn anodd penderfynu. Yn draddodiadol, Llyn Llygad Rheidol, mewn cwm uchel ger copa Pumlumon Fawr, yw tarddle Rheidol, fel y mae ei enw yn awgrymu; mae Nant y Llyn yn disgyn ohono i Nant-y-moch ond nid yw'n ffrwd sylweddol. Ond ceir sawl ffrwd arall o faint mwy sylweddol, megis afon Hengwm, sydd a'i tharddle i'r de o lyn Bugeilyn fymryn dros y ffin ym Mhowys. Mae afon Llechwedd-mawr yn tarddu yn Llyn Conach ac yn dynodi'r ffin rhwng Ceredigion a Phowys am ran helaeth ei chwrs. Ceir sawl ffrwd llai, yn cynnwys ffrwd Nant-y-moch yr enwir y gronfa dŵr ar ei hôl.

O Nant-y-moch mae'r afon yn llifo tua'r de i gronfa Dinas ac yno trwy bentref Ponterwyd a'i chymer ag Afon Mynach ymuno â hi. Yn fuan ar ôl cymer Afon Mynach, mae Rheidol yn disgyn dros raeadr wrth ymyl pentref Pontarfynach. Mae yn awr yn llifo tua'r gorllewin heibio i hen gloddfa blwm Cwm Rheidol. Er bod y gloddfa yma wedi cau, mae'n parhau i effeithio ar ddŵr Afon Rheidol. Mae'r afon yn awr yn parhau tua'r gorllewin ac yn cyrraedd y môr yn harbwr Aberystwyth lle mae'n llifo i Fae Ceredigion.

Dad-ddofi
Ers 2013 ceir ymgyrch i geisio ail-gyflwyno'r afanc i'r afon fel rhan o brosiect dad-ddofi - sef ail-gyflwyno anifeiliaid gwyllt cynhenid i'r ardal. Mae'r cynllun wedi derbyn ymateb amrywiol o blaid ac yn erbyn.

Cyfeiriadau 

Aberystwyth
Rheidol
Rheidol
Afon Dwyfor

Afon yng Ngwynedd, Cymru, yw Afon Dwyfor.

Mae Afon Dwyfor yn tarddu yn rhan uchaf Cwm Pennant, lle mae nifer o nentydd yn cyfarfod. Wedi llifo tua'r de trwy bentref Llanfihangel-y-pennant mae'r troi tua'r de-orllewin heibio Dolbenmaen ac yna trwy benref Llanystumdwy, lle mae bedd David Lloyd George ar lan yr afon. Yn fuan wedyn mae Afon Dwyfach yn ymuno à hi, ychydig cyn iddi gyrraedd y môr i'r de o Lanystumdwy ac i'r gorllewin o dref Cricieth, gan aberu ym Mae Tremadog.

Dwyfor
Dwyfor
Dolbenmaen
Llanystumdwy
Afon Llugwy

Gweler hefyd Afon Llugwy (Powys).

Mae Afon Llugwy yn afon yn Sir Conwy, gogledd Cymru, sy'n un o lednentydd Afon Conwy. Mae gwreiddyn y gair Lugwy, sef lleu, yn golygu "goleuni".

Cwrs
Mae Afon Llugwy yn tarddu yn llyn Ffynnon Llugwy, uwch Nant y Benglog ac islaw Craig yr Ysfa yn y Carneddau, llyn sy'n cael ei fwydo gan nifer o nentydd ar lethrau'r Carneddau. Wedi gadael y llyn mae'r afon yn llifo tua'r de nes croesi ffordd yr A5 ger Pont Rhyd-goch ac yna'n troi tua'r de-ddwyrain i redeg yn ymyl yr A5 i bentref Capel Curig, lle mae Nant Gwryd yn ymuno a'r afon. Ar ôl Capel Curig mae'r afon yn parhau i ddilyn yr A5 heibio Pont Cyfyng (neu Pont Cyffin), lle mae'n llifo'n gyflym tros wely creigiog ac yn pasio safle caer Rufeinig fechan Bryn-y-Gefeiliau, ac yna yn disgyn dros y Rhaeadr Ewynnol (Swallow Falls yn Saesneg). Mae'n llifo dan Bont-y-Pair ym mhentref Betws-y-Coed ac yn ymuno ag Afon Conwy wrth Bont Waterloo gerllaw.

Gwlybder
Mae dalgylch Afon Llugwy ar gyfartaledd yr ardal mwyaf glawog yng Nghymru ac ym Mhrydain i'r de o Ucheldiroedd yr Alban.

Cyfeiriadau

Llugwy
Llugwy
Betws-y-Coed
Capel Curig
Afon Lledr

Afon yn Sir Conwy yng ngogledd Cymru sy'n rhedeg i mewn i Afon Conwy yw Afon Lledr. Mae'n llifo trwy Ddyffryn Lledr.

Mae Afon Lledr yn tarddu ar lethrau dwyreiniol Ysgafell Wen, sy'n gorwedd rhwng Moel Siabod a Cnicht. Mae'n llifo tua'r gogledd-ddwyrain i gyfeiriad Blaenau Dolwyddelan, lle mae Ceunant Tŷ'n y Ddol yn ymuno â hi, yna yn llifo dan y Bont Rufeinig a heibio Dolwyddelan, lle mae Afon Penamnen yn ymuno. Mae'n parhau tua'r gogledd-ddwyrain heibio Pont-y-pant ac yna tua'r dwyrain ar hyd Glyn Lledr, gyda ffordd yr A470 a'r rheilffordd i Flaenau Ffestiniog yn dilyn ei glannau. Mae'n ymuno ag Afon Conwy ychydig i'r de o bentref Betws-y-Coed.

Lledr
Lledr
Dyffryn Conwy
Dolwyddelan
Afon Dysynni

Afon ym Meirionnydd, de Gwynedd, Cymru, yw Afon Dysynni.

Cwrs
Mae Afon Dysynni yn tarddu ar lethrau Cadair Idris uwchben Llyn Cau. Ar ôl llifo trwy Llyn Cau mae'n llifo'n gyflym i lawr y llethrau nes cyrraedd Llyn Mwyngil. Wedi gadael y llyn yma mae'n llifo'n fwy hamddenol tua'r de-orllewin heibio Abergynolwyn, lle mae Nant Gwernol yn ymuno a'r afon. Gerllaw Castell y Bere mae Afon Cadair yn ymuno a'r Dysynni ac mae'r tir yn agor i ffurfio Dyffryn Dysynni. Mae'r afon yn mynd heibio Llanegryn, plasdy hynafol Peniarth a Bryncrug ar ei wely gwastad ac yn cyrraedd y môr yn Aberdysynni, i'r gogledd o dref Tywyn.

Cyfeiriadau

Dysynni
Dysynni
Dyffryn Dysynni
Meirionnydd
Tywyn
Dorothy Squires

Cantores Gymreig oedd Dorothy Squires (Edna May Squires) (25 Mawrth 1915 – 14 Ebrill 1998). Ymhlith ei chaneuon enwocaf oedd "A Lovely Way to Spend an Evening", "I'm in the Mood for Love", "Anytime", "If You Love Me (Really Love Me)" a "And So to Sleep Again".

Ei bywyd cynnar
Cafodd ei geni mewn carafan ym Mhontyberem sydd rhyw 12 milltir o Lanelli. Roedd ei thad Archibald James Squires yn weithiwr dur, ac enw ei mam oedd Emily. Dechreuodd ganu yn broffesiynol pan oedd yn 16 oed.

Pan yn blentyn, roedd Squires eisiau piano ond prynodd ei mam iwcalili iddi. Tra'n gweithio yn y ffatri tin plat, dechreuodd berfformio'n broffesiynol pan oedd yn 16 oed, gan ganu yng nghlwb gweithwyr gwrywaidd Pontyberem.

Gyrfa

Penderfynodd Squires ddilyn ei breuddwyd gan symud i Lundain, lle gweithiodd fel nyrs. Mynychodd glyweliadau am gyfer swyddi amrywiol ac yno cyfarfu â Joe Jay, asiant a lwyddodd i gael gwaith iddi mewn clybiau nos. Tra'n gweithio yn Nwyrain Llundain, rhoddwyd yr enw llwyfan 'Dorothy' iddi. Hoffai'r enw hwn a defnyddiodd yr enw pan oedd yn perfformio ar lwyfan o hyn allan.

Gwnaeth Squires y rhan fwyaf o'i gwaith gyda cherddorfa Billy Reid, a oedd yn bartner iddi am nifer o flynyddoedd. Ar ôl iddi ymuno â'i gerddorfa ym 1936, dechreuodd Reid gyfansoddi caneuon ar ei chyfer - a honnodd Squires iddi golli ei gwryfdra i Reid hefyd.

Roger Moore
Pan ddaeth ei pherthynas â Reid i ben, priododd Squires yr actor Seisnig Roger Moore yn New Jersey ym 1953. Roedd ef ddeuddeg mlynedd yn iau na hi ond parhaodd y briodas tan 1961. Roedd y ddau yn byw ac yn gweithio arwahan (yn Efrog Newydd a Hollywood am gyfnodau hirion, ac o ganlyniad gadawodd Moore Squires, gan fynd i fyw gyda Luisa Mattioli. Ni fedrai Moore briodi Mattioli yn gyfreithlon tan i Squires gytuno i gael ysgariad ym 1969 - ar yr union ddiwrnod y cafwyd Squires yn euog o yfed a gyrru.

Dychwelodd Squires i fyw yn y DU, lle adfywiwyd ei gyrfa ar ddiwedd y 1960au a hithau'n 55 oed. Aeth tair o'i senglau i 40 Uchaf y DU, gan gynnwys ei fersiwn hi o "My Way". Arweiniodd hyn at albymau newydd a chyngherddau gan gynnwys cyfres o gyngherddau a werthodd allan ym Mhaladiwm Llundain. Squires ei hun a logodd y Paladiwm am gyfres o sioeau, a chafodd nifer o bobl syndod fod yr holl docynnau wedi gwerthu mewn cyfnod mor fyr. Rhyddhawyd albwm dwbl o'r digwyddiad.

Senglau llwyddiannus
"I'm Walking Behind You" (1953) - DU # 12
"Say It With Flowers" (1961) - # 23 yn y DU (gyda Russ Conway)
"For Once in My Life" (1969) - # 24 yn y DU
"Till" (1970) - # 25 yn y DU
"My Way" (1970) - # 25 yn y DU

Dolenni allanol
Hanes Dorothy Squires
Bywgraffiad Webfantastic.co.uk
Gwefan Dorothy Squires 

Cantorion Cymreig
Genedigaethau 1915
Marwolaethau 1998
Pobl fu farw o ganser yr ysgyfaint
Merched yr 20fed ganrif
Afon Dwyryd

Afon yng Ngwynedd, Cymru, yw Afon Dwyryd. Mae'n llifo i'r môr gerllaw Porthmadog.

Cwrs
Mae Afon Dwyryd yn tarddu i'r gogledd o Ffestiniog, lle mae nentydd oddi ar lethrau'r Moelwyn Mawr yn llifo i Lyn Tanygrisiau ac yna'n llifo o'r llyn fel Afon Goedol (yr enw lleol ar y rhan hon o'r afon). Mae Afon Bowydd yn ymuno â hi ac yna islaw Rhyd y Sarn Afon Cynfal. Ychydig yn ddiweddarch mae Afon Tafarn-Helyg yn ymuno â hi. Gerllaw Maentwrog mae Afon Prysor yn llifo i mewn iddi.

Yn fuan wedyn mae'r aber yn dechrau. Mae'n mynd heibio i Bortmeirion ac yn fuan ar ôl hynny mae ffrwd fechan Afon y Glyn ac Afon Eisingrug yn ymuno. Gerllaw y môr mae'r aber yn ymuno ag aber Afon Glaslyn ac yn ymagor i Fae Ceredigion.

Hanes
Newid cwrs 1816
Er fod afon Ddwyryd a’i llednentydd yn symyd yn ôl a blaen ar dywod y Traeth Bach, rhwng Talsarnau i'r de a Phenrhyndeudraeth i'r gogledd, nid oedd yn mynd ond rhyw ychydig yma ac acw. Ond ar noswyl Nadolig 1816 (dyma’r “Flwyddyn heb Haf” gyda llaw, a anfarwolwyd gan Gwallter Mechain, a ddilynodd ffrwydriad enwog llosgfynydd Tambora yn Ebrill 1815 ac a barodd i’r tywydd fod yn ansefydlog am beth amser wedyn) fe fu symudiad mawr anesboniadwy yng nghwrs yr afon yn y fan hon. Mae ynys fechan gron ar ganol y traeth a thŷ annedd arni o’r enw “Ynys Gifftan”. Cyn 1816 yr oedd yr afon yn rhedeg i’r môr yr ochr agosaf i Dalsarnau i’r ynys ond un noswaith (yn ôl cofnod manwl mewn hen Feibl teuluaidd ym meddiant teulu lleol) bu llif mawr, ac yn ddirybudd, fe drodd yr afon i ochr Minffordd i’r ynys gan ei ynysu o gyfeiriad cartref y perchennog. Ar yr ochr yma yn ôl pob golwg y mae wedi llifo am dros ganrif a hanner heb argoel ei bod am droi yn ôl i’r hen wely.

Roedd hen forwr duwiol o’r enw Capten John Roberts wedi adeiladu tŷ ar y graig ar fin y morfa, i’r ochr hon o’r afon yn agos i Aber-ia. Enw’r tŷ oedd “Sandy Mount”. Mae hyd yn oed ei adfeilion wedi mynd erbyn heddiw, y cerrig, mae’n debyg wedi mynd i adeiladu rhannau o Borthmeirion. Ar y noson ganwyd ei ferch y cymerodd yr afon y llam dieithr yma. Dyma sut y cofnodwyd yr achlysur ar dudalen yr hen Feibl: Jane, the daughter of John Roberts of Sandy Mount born December 24 1816, Saturday. The same night the channel came to the Northward Ynys Gifftan to our sorrow

Cyfeiriadau

Dwyryd
Dwyryd
Maentwrog
Talsarnau
Tynged yr Iaith

Darlith radio gan Saunders Lewis a ddarlledwyd gan y BBC ar 13 Chwefror 1962 oedd Tynged yr Iaith, ac un o'r darllediadau pwysicaf yn hanes Cymru.

Hanes
Darlith Radio flynyddol y BBC ydoedd. Mae'n sôn am "frad Tryweryn", a dywedodd mai'r Gymraeg oedd yr "unig fater politicaidd ... werth i Gymro ymboeni ag ef". Roedd y ddarlith yn feirniadaeth llym ar arweinyddiaeth Gwynfor Evans Llywydd Plaid Cymru. Dadlodd fod angen plaid fyddai'n cefnogi pobl fel Eileen a Trefor Beasley a oedd yn brwydro dros y Gymraeg. Galwodd Saunders Lewis ar Gymry i wrthod llenwi ffurflenni a thalu trethi a thrwyddedau os nad oedd yn bosibl i wneud hynny drwy'r Gymraeg. Yn ei farn ef, byddai angen i ymgyrchwyr fod yn barod i dalu dirwyon a wynebu carchar am eu daliadau. Er bod y nifer o siaradwyr Cymraeg yn gostwng, datganodd : "Fe ellir achub y Gymraeg", ac mai "Nid dim llai na chwyldro yw adfer yr iaith Gymraeg yng Nghymru. Trwy ddulliau chwyldro yn unig y mae llwyddo".

Canlyniad y ddarlith oedd esgor ar sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

Yn ei lythyr at Saunders Lewis (dyddiedig 21 Gorffennaf 1963), dywed Owain Owain, '...hoffwn i chwi gael gwybod fod eich sgwrs radio yn dwyn ffrwyth ar ei milfed (os byw'r Gymraeg yn yr 21 Ganrif, i chwi mae'r diolch).'

Llyfryddiaeth
Tynged yr Iaith. Adargraffiad. Gwasg Gomer 2012. ISBN 9781848514799

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Recordiad o'r ddarlith (YouTube)
Testun o'r ddarlith (PDF ar wefan Cymdeithas yr Iaith)
Recordiad o'r ddarlith (anghyflawn)
Gwefan Owain Owain
Testun o'r ddarlith gyda chyfieithiad Saesneg (ar parallel.cymru)

Llyfrau Cymreig 1962
20fed ganrif yng Nghymru
Areithiau
Gweithiau 1962
Hanes y Gymraeg
Hawliau iaith
Saunders Lewis
Afon Taf (Sir Gaerfyrddin)

Mae Afon Taf yn afon yn ne-orllewin Cymru.

Mae Afon Taf yn tarddu gerllaw pentref Crymych yn Sir Benfro. Wedi llifo trwy Lyn Glan-taf, mae'n llifo heibio'r Frenni Fawr i bentref Glog ac yna heibio Llanglydwen a Login i bentref Llanfallteg. Mae Afon Marlais yn ymuno â hi cyn iddi lifo trwy Hendy Gwyn ar Dâf ac yna trwy Sanclêr. Ychydig tu draw i Sanclêr mae Afon Cywyn yn ymuno â hi, cyn cyrraedd y môr gerllaw Talacharn. Mae'n llifo allan i Fae Caerfyrddin fel y mae Afon Tywi, afon y Gwendraeth Fawr a'r Gwendraeth Fach, ac Afon Llwchwr.

Tâf (Sir Gaerfyrddin)
Tâf (Sir Gaerfyrddin)
Tâf (Sir Gaerfyrddin)
Hendy-gwyn
Sanclêr
Talacharn
Afon Tâf

Mae dwy afon yn ne Cymru yn dwyn yr enw Afon Tâf / Afon Taf:

Afon Tâf (Sir Gaerfyrddin) sy'n tarddu ger Crymych yn Sir Benfro ac yn llifo trwy Hendy Gwyn ar Dâf a Sanclêr cyn llifo i'r môr yn Nhalacharn.
Afon Taf (Caerdydd) (River Taff yn Saesneg) sy'n cyrraedd y môr yng Nghaerdydd
Afon Tywi

Mae Afon Tywi yn afon yn ne-orllewin Cymru. Hi yw'r afon hwyaf sy'n gyfangwbl yng Nghymru, yn 108 km (68 milltir) o hyd.

Cwrs
Mae Afon Tywi yn tarddu ar lethrau Crug Gynan, yn agos i'r ffin rhwng Ceredigion a Phowys. Yn fuan wedyn mae'n llifo trwy Llyn Brianne, cronfa a ffurfiwyd trwy adeiladu argae ar draws yr afon. Pwrpas yr argae yw rheoli llif yr afon, a'i gwneud yn bosibl i gymeryd dŵr o'r afon yn Nant Garedig. Mae'r cynllun yma yn darparu dŵr i ran helaeth o ardaloedd diwydiannol de Cymru. Yn fuan ar ôl iddi adael y llyn, mae Afon Doethïe yn ymuno â hi.

Mae'r afon yn llifo tua'r de-orllewin ac yn cyrraedd Sir Gaerfyrddin gan lifo trwy Llanymddyfri, lle mae Afon Brân yn ymuno â hi, Llanwrda a Llangadog, lle mae Afon Sawdde yn ymuno. Mae Afon Dulais yn ymuno ychydig cyn cyrraedd Llandeilo ac Afon Cennen yn fuan wedyn. Ychydig ar ôl mynd heibio Llanarthne, mae Afon Cothi yn ymuno. Mae'n llifo trwy dref Caerfyrddin, lle mae Afon Gwili yn ymuno yn Abergwili. Mae'n cyrraedd y môr gerllaw Llansteffan, gan rannu aber ag Afon Tâf ac Afon Gwendraeth.

Cyfeiriadau

Tywi
Tywi
Tywi
Amgylchedd Powys
Amgylchedd Sir Gaerfyrddin
Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Barri a'r Fro 1968

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Barri a'r Fro 1968 yn Y Barri, Bro Morgannwg.

Ffrae'r urddo
Gwrthododd yr Eisteddfod gael Gwynfor Evans yn Llywydd y Dydd yn yr eisteddfod hon er ei fod wedi ei fagu yn y Barri ac yn perthyn i deulu enwog yn y dref, teulu ag oedd wedi gwneud cymaint dros Gymreictod y dref. Yn wir rhieni Gwynfor roddodd y Goron i'r Eisteddfod y flwyddyn honno. Ar ben hyn i roi halen ar y briw penderfynnodd awdurdodau'r Eisteddfod urddo George Thomas i'r orsedd. Roedd George wedi bod yn gïaidd i Gwynfor yn y senedd, ond cymaint oedd ofn yr awdurdodau y byddai yna helynt bu rhaid i'r Archdderwydd ofyn i Gwynfor a fyddai yn fodlon cyd-gerdded gyda George  ar y maes rhwng rhes o blismyn. Cytunodd Gwynfor.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru y Barri 1920 – achlysur arall pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn y Barri

Barri 1968
Barri 1968
1968
Hanes Bro Morgannwg
1968 yng Nghymru
British Columbia

Talaith mwyaf gorllewinol Canada yw British Columbia, yn Gymraeg Columbia Brydeinig, Saif ar arfordir y Cefnfor Tawel.

Prifddinas British Columbia yw Victoria, British Columbia a leolir yn ne-ddwyrain Ynys Vancouver. Dinas fwyaf y dalaith yw Vancouver sydd â thros dwy filiwn o drigolion yn byw o fewn ei hardal metropolitanaidd. Mae gan y dalaith boblogaeth o dros bedair miliwn.

Ffinir British Columbia gan dalaith Alaska (UDA) i'r gogledd-orllewin, ac i'r gogledd gan Diriogaeth Yukon a Thiriogaethau'r Gogledd-orllewin, i'r dwyrain gan dalaith Alberta, ac i'r de gan daleithiau Unol Daleithiau America: Washington, Idaho, a Montana. Sefydlwyd y ffin ddeheuol bresennol gan Gytundeb Oregon yn 1846.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Llywodraeth British Columbia
Taleithiau a thiriogaethau Canada

Mae Canada yn ffederasiwn o ddeg talaith, sydd, ynghyd â thair tiriogaeth, yn ffurfio ail wlad fwya'r byd o ran arwynebedd. Y prif wahaniaeth rhwng talaith a thiriogaeth yng Nghanada yw bod pwerau talaith yn deillio'n uniongyrchol o'r Ddeddf Cyfansoddiad, 1867, sydd yn rhoi iddynt hwythau fwy o hawliau nag sydd gan diriogaeth, sydd â phwerau wedi'u dirprwyo gan y llywodraeth ffederal.

Canada Uchaf, Canada Isaf, New Brunswick a Nova Scotia oedd pedair talaith gyntaf Canada pan luniodd gwladfeydd Gogledd America Brydeinig ffederasiwn ar 1 Gorffennaf 1867. Ail-enwyd Canada Uchaf yn Ontario a Chanada Isaf yn Quebec. Dros y chwe blynedd dilynol, ymunodd Manitoba, British Columbia ac Ynys y Tywysog Edward fel taleithiau.

Roedd Cwmni Bae Hudson (Hudson's Bay Company) yn rheoli rhannau sylweddol o orllewin Canada hyd at 1870, cyn i'r tir ddod i feddiant Llywodraeth Canada, gan ffurfio rhan o Diriogaethau'r Gogledd-orllewin. Ar 1 Medi 1905, ffurfiwyd Alberta a Saskatchewan o'r rhan o Diriogaethau'r Gogledd-orllewin a orweddai i'r de o'r paralel 60°.

Mewn refferendwm yn 1948, gyda mwyafrif bach, pleidleisiodd trigolion Newfoundland a Labrador dros ymuno â'r conffederasiwn. O ganlyniad, ar 13 Mawrth 1949, ymunodd Newfoundland a Labrador fel degfed talaith Canada.

Taleithiau Canada

Tiriogaethau Canada

Cyfeiriadau
Planed

Planed yw corff sy'n cylchdroi o amgylch seren, er enghraifft mae'r Ddaear yn blaned gan ei bod yn cylchdroi o amgylch ein seren ni, sef yr haul. Wyth planed sydd yn Nghysawd yr Haul, tair planed gorrach a sawl planed llai. Mae sawl planed enfawr wedi cael eu darganfod yn cylchdroi o amgylch sêr eraill, ac mae planedau llai eu maint yn cael eu darganfod trwy ficrolensio dwysterol; gelwir y planedau hyn yn blanedau allheulol.

Gellir rhannu'r planedau hyn yn ddau ddosbarth: y cewri mawr llawn nwyon ar y naill law a'r cyrff llai o greigiau ar y llaw arall. Ceir wyth planed yng Nghysawd yr Haul; mae Mercher, Gwenner, Y Ddaear a Mawrth yn blanedau  daearol, Iau a Sadwrn yn gewri nwy, ac Wranws a Neifion yn gewri iâ.

Mae gennym faes magnetig o amgylch ein planed sy'n ein hamddiffyn rhag ffrwydradau ymbelydredd a gronynnau y mae'r Haul yn eu hanfon.

Diffiniad 
Mae planed yn gorff sydd:

 mewn orbit o amgylch yr Haul;
 â digon o fàs i gynnal disgyrchiant ei hun er mwyn trechu grymoedd gan gyrff eraill, fel y ffurfir siâp hydrostatig cytbwys;
 wedi tyfu mor fawr fel ei fod wedi gorffen y gwaith o glirio neu atynnu'r mân lwch, y cerrig, y gwib a'r cyrff eraill sydd yn ei orbit.

Daeth y diffiniad uchod i fodolaeth yn 2006; diffiniad nad oedd yn caniatáu i Blwton fod yn blaned ac felly'n lleihau planedau cysawd yr haul o naw i wyth:

  Mercher
  Gwener
  Daear
  Mawrth
  Iau
  Sadwrn
  Wranws
  Neifion

Iau yw'r fwyaf; 318 gwaith màs y Ddaear; a Mercher yw'r lleiaf; 0.055 gwaith màs y Ddaear.

Ystyrid Plwton bellach yn blaned gorrach.

Planedau allheulol 
Planed allheulol yw planed sydd y tu allan i Gysawd yr Haul. Er gwaethaf yr enw Daear-ganolog, mae pob planed allheulol (extrasolar) yn cylchu ei haul (seren) ei hun. Y cyntaf i gael ei darganfod oedd planed a oedd yn cylchu'r seren 51 Pegasi, a welwyd gyntaf ar Hydref 6, 1995 gan Michel Mayor a Didier Queloz o Brifysgol Genefa.

Roedd rhyw 306 o blanedau allheulog wedi'u darganfod erbyn Awst 2008. Un o'r ddiweddaraf i gael ei darganfod yw Gliese 581 c sy'n 20 blwyddyn goleuni i ffwrdd ac fe allai gynnal bywyd.

Seryddiaeth
Teide

Llosgfynydd ar ynys Tenerife yn yr Ynysoedd Dedwydd (Canarias) yw Teide (hefyd Pico de Teide, Echeyde). 
Dyma fynydd uchaf Sbaen, gydag uchder o 3718 medr, a thrydydd llosgfynydd uchaf y byd: ar ôl Mauna Loa a Mauna Kea yn Hawaii. Fe ffrwydrodd ddiwethaf ym 1909.

Mae'r llosgfynydd a'r ardal gyfagos wedi eu cofrestru fel Safle Treftadaeth y Byd, ers 29 Mehefin 2007. Mae gan y safle arwynebedd o 18,900 hectar (100 milltir sgwâr). Dyma un o Safleodd Treftadaeth mwyaf poblogaidd y byd gyda 2.8 miliwn o dwristiaid yn ymweld â'r lle'n flynyddol.

Cyfeiriadau 

Llosgfynyddoedd Sbaen
Mynyddoedd Sbaen
Yr Ynysoedd Dedwydd
Giorgio Napolitano

Gwleidydd Eidalaidd oedd Giorgio Napolitano (29 Mehefin 1925 – 22 Medi 2023) a wasanaethodd yn Arlywydd yr Eidal o 2006 i 2015.

Ganed ef yn Napoli, Teyrnas yr Eidal, yn fab i'r cyfreithiwr a bardd Giovanni Napolitano a'i wraig Carolina (Bobbio gynt). Astudiodd Giorgio y gyfraith ym Mhrifysgol Federico II, yn Napoli. Yn y brifysgol cyfarfu â Clio Bittoni; priodasant ym 1959. Ym 1945, ymaelododd Napolitano â Phlaid Gomiwnyddol yr Eidal (PCI). Fe'i etholwyd i Siambr y Dirprwyon ym 1953, a chynrychiolai Napoli yn y ddeddfwrfa hyd at 1996, ac eithrio'r cyfnod 1963–68. Fel aelod o Blaid Ddemocrataidd y Chwith (PDS), a ddilynodd y PCI ym 1991, gwasanaethodd Napolitano yn Llywydd Siambr y Dirprwyon o 1992 i 1994, ac yn Weinidog Cartref o 1996 i 1998 yn llywodraeth gyntaf y Prif Weinidog Romano Prodi. Gwasanaethodd hefyd yn Aelod Senedd Ewrop dros Dde'r Eidal o 1989 i 1992 ac o 1999 i 2004.

Penodwyd Napolitano yn seneddwr am oes gan yr Arlywydd Carlo Azeglio Ciampi yn 2005. Ym Mai 2006, ac yntau'n cynrychioli Democratiaid y Chwith (DS, a ddilynodd y PDS ym 1998) ac yn ymgeisydd dros gynghrair etholiadol L'Unione, fe'i etholwyd yn Arlywydd yr Eidal gan y senedd. Efe oedd yr 11eg dyn i'w ethol yn arlywydd, y cyntaf i'w ail-ethol (yn 2013), a'r cyn-gomiwnydd cyntaf i ddal y swydd. Ymddiswyddodd o'r arlywyddiaeth yn Ionawr 2015, a fe'i olynwyd gan Sergio Mattarella. Dychwelodd Napolitano i'w sedd yn y senedd am weddill ei oes. Bu farw yn Rhufain yn 2023, yn 98 oed.

Cyfeiriadau 

Arlywyddion yr Eidal
Genedigaethau 1925
Gwleidyddion Eidalaidd yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Eidalaidd yr 21ain ganrif
Marwolaethau 2023
Pobl a aned yn Napoli
Pobl fu farw yn Rhufain
Alberta

Un o daleithiau Canada yw Alberta. Daeth i fodolaeth ar 1 Medi 1905.

Yng ngorllewin Canada y mae Alberta, ac fe'i ffinir gan daleithiau British Columbia i'r gorllewin a Saskatchewan i'r dwyrain, Tiriogaethau'r Gogledd-orllewin i'r gogledd, a thalaith Montana i'r de.

Edmonton yw prifddinas Alberta, ond Calgary yw'r ddinas fwyaf poblog. Rhai o ddinasoedd a threfi eraill y dalaith yw Red Deer, Lethbridge, Medicine Hat, Fort McMurray, Grande Prairie, Camrose, Lloydminster, Wetaskiwin, Banff, a Jasper.

Enwyd Alberta ar ôl y Dywysoges Louise Caroline Alberta, pedwaredd ferch y Frenhines Victoria.

Dolenni allanol 
  Llywodraeth Alberta
Google

Cwmni cyhoeddus Americanaidd sy'n darparu gwasanaethau rhyngrwyd yw Google Inc. Ei beiriant chwilio yw'r mwyaf o ran maint a phoblogrwydd ar y we, a cheir fersiynau ar gyfer y rhan fwyaf o wledydd y byd, mewn dros gant o ieithoedd. Mae'n defnyddio amryw o ffactorau er mwyn asesu pwysigrwydd gwefan.

Enw 
Mae'r enw "Google" yn chwarae ar y gair "googol", sef 10100 (1 wedi'i ddilyn gan gant o seroau). Mae Google wedi dod yn enwog am ei ddiwylliant corfforaethol a'i gynnyrch newydd a datblygedig, ac wedi cael effaith enfawr ar ddiwylliant ar-lein. Mae'r ferf Saesneg "google" wedi dod i olygu "i chwilio'r we am wybodaeth", ac mae "googlo" neu "gwglo" wedi ymddangos ar rai gwefannau Cymraeg fel cyfieithiad e.e. "Wyt ti wedi gwglo'r gair 'roced'?".

Hanes 
Lawsnsiwyd Google yn Awst 1996 fel 'BackRub' gan Larry Page a Sergey Brin tra oeddent yn fyfyrwyr yn Stanford, UDA. Dechreuodd BackRub ar weinydd (server) preifat Page i ddechrau.

Yn 1998 symudodd y cwmni i garej Susan Wojkicki a chael ei hail-enwi'n Google fel cwmni corfforedig. Dechreuodd y cwmni gyda buddsoddiad o $100,000 gan gyd-sylfaenydd Sun Microsystems, Andy Bechtolsheim.

Busnes 
Un o fentrau diweddaraf Google yw buddsoddiad sylweddol, gyda In-Q-Tel (arf buddsoddi'r CIA) ac Amazon, yn y cwmni newydd Recorded Future, prosiect hel gwybodaeth arlein yn fyw trwy chwilio'n drwyadl degau o filoedd o wefannau, blogiau a chyfrifon Twitter gan gysylltu'r wybodaeth ar unwaith i greu darlun o bwy sy'n gwneud be a phwy sy'n cysylltu gyda phwy ar y rhyngrwyd.

Gweler hefyd 
 Gmail
 Google Watch
 Scroogle
 Effaith Google

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Google Cymraeg

 
Cwmnïau a sefydlwyd ym 1998
Cwmnïau meddalwedd
Cwmnïau rhyngrwyd yr Unol Daleithiau
Darparwyr gwasanaeth ar-lein
Peiriannau chwilio rhyngrwyd
Gwyn Thomas (nofelydd)

Mae'r erthygl hon yn trafod yr awdur Eingl-gymreig. Os am ddarllen am y bardd Cymraeg ac ysgolhaig Gwyn Thomas gweler Gwyn Thomas (bardd).
Awdur o Gymro oedd Gwyn Thomas (1913 – 13 Ebrill 1981).

Gweithiau

Nofelau
 The Dark Philosophers (1946)
 The Alone to The Alone (1947)
 All Things Betray Thee (1949)
 A Frost on My Frolic (1953)
 Sorrow For Thy Sons (1986)

Dramâu
 The Keep (1962)
 Sap (1974)
 The Breakers (1976)

Arall
 A Few Selected Exits (1968) - hunangofiant

Llyfryddiaeth
Gwyn Thomas yn y gyfres Writer's World (llyfr ffotograffau), gol. Dai Smith, Welsh Arts Council, 1986
Gwyn Thomas yn y gyfres Writers of Wales, Ian Michael, University of Wales Press, 1977
ysgrif hunangofiannol yn Artists in Wales, gol. Meic Stephens, 1971

Thomas, Gwyn
Thomas, Gwyn
Thomas, Gwyn
Thomas, Gwyn
Thomas, Gwyn
Saskatchewan

Mae Saskatchewan neu Sascatsiewân yn un o daleithiau'r Paith yng Ngorllewin Canada.

Ffinir Saskatchewan i'r gorllewin gan Alberta, Tiriogaethau'r Gogledd-orllewin i'r gogledd, Manitoba i'r dwyrain, ac i'r de gan daleithiau Americanaidd Montana a Gogledd Dakota. Mae siap pedrochr bras i'r dalaith, ac mae hi'n unigryw ymysg taleithiau Canada gan mai hi yw'r unig un â ffiniau sydd wedi'u llunio'n llwyr gan ddyn.

Regina yw prifddinas y dalaith ond y ddinas fwyaf poblog yw Saskatoon.

Dolenni allanol 
  Llywodraeth Saskatchewan 

 
Taleithiau a thiriogaethau Canada