alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
286

2g - 3g - 4g
230au 240au 250au 260au 270au - 280au - 290au 300au 310au 320au 330au
281 282 283 284 285 - 286 - 287 288 289 290 291

Digwyddiadau 
1 Mawrth — Yr Ymerawdwr Rhufeinig Diocletian yn enwi Maximianus fel Cesar. Yn ddiweddarach yr un flwyddyn, mae'n ei enwi'n Augustus neu gyd-ymerawdwr.
Gorchfygir gwrthryfel y Bagaudae yng Ngâl.
Carausius, pennaeth y Classis Britannica (y llynges Rufeinig sy'n gyfrifol am y moroedd o gwmpad Prydain a Gâl) yn cael ei gyhuddo o fod mewn cynghrair a'r morladron a'i ddedfrydu i farwolaeth. Ei ymateb yw ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr a chipio Pridain a gogledd Gâl.

Genedigaethau

Marwolaethau 

286
285

2g - 3g - 4g
230au 240au 250au 260au 270au - 280au - 290au 300au 310au 320au 330au
280 281 282 283 284 - 285 - 286 287 288 289 290

Digwyddiadau 
Gorffennaf — Brwydr y Margus rhwng dau ymerawdwr Rhufeinig, Carinus a Diocletian. Diocletian sy'n fuddugol.
Diocletian yn rhannu'r ymerodraeth yn ddwy ran, gorllewin a dwyrain.

Genedigaethau

Marwolaethau 
July — Carinus, ymerawdwr Rhufeinig

285
284

2g - 3g - 4g 
230au 240au 250au 260au 270au - 280au - 290au 300au 310au 320au 330au 
279 280 281 282 283 - 284 - 285 286 287 288 289

Digwyddiadau 
 30 Tachwedd — Diocletian yn dod yn Ymerawdwr Rhufeinig
 Y Bagaudae yng Ngâl yn gwrthryfela yn erbyn yr ymerodraeth Rufeinig

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Tachwedd — Numerianus, Ymerawdwr Rhufeinig
 Diophantus, mathemategydd Groegaidd (tua'r dyddiad yma)
 Sun Hao, ymerawdwr olaf Teyrnas Wu yn China

284
283

2g - 3g - 4g 
230au 240au 250au 260au 270au - 280au - 290au 300au 310au 320au 330au 
278 279 280 281 282 - 283 - 284 285 286 287 288

Digwyddiadau 
 Yr Ymerawdwr Rhufeinig Carus yn cipio Ctesiphon, prifddinas Persia.
 Carus yn cael ei lofruddio yn dilyn cynllwyn milwrol ger Afon Tigris.
 Carinus yn olynu ei dad Carus fel ymerawdwr.
 Rhagfyr — Numerianus yn cael ei gyhoeddi'n ymerawdwr gan ei filwyr.
 17 Rhagfyr — Pab Caius yn olynu Pab Eutychian fel y 28ain pab.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 7 Rhagfyr — Pab Eutychian
 Carus, Ymerawdwr Rhufeinig

283
282

2g - 3g - 4g 
230au 240au 250au 260au 270au - 280au - 290au 300au 310au 320au 330au 
277 278 279 280 281 - 282 - 283 284 285 286 287

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Probus yn cael ei ladd gan ei filwyr ei hun yn Sirmium.
Carus, pennaeth Gard y Praetoriwm, yn dod yn ymerawdwr.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Probus, Ymerawdwr Rhufeinig

282
281

2g - 3g - 4g 
230au 240au 250au 260au 270au - 280au - 290au 300au 310au 320au 330au 
276 277 278 279 280 - 281 - 282 283 284 285 286

Digwyddiadau 
 Mae'r Ymerawdwr Rhufeinig Probus yn dychwelyd yn fuddugoliaethus i ddinas Rhufain wedi cyfres o fuddugoliaethau ar ffiniau'r ymerodraeth.

Genedigaethau 
Aquilina, sant Cristionogol

Marwolaethau 

281
280

2g - 3g - 4g 
230au 240au 250au 260au 270au - 280au - 290au 300au 310au 320au 330au 
275 276 277 278 279 - 280 - 281 282 283 284 285

Digwyddiadau 
 Yr Ymerawdwr Rhufeinig Probus yn gorchfygu ymgais gan Proculus i gipio'r orsedd.
 Pennaeth y llynges Rufeinig ar Afon Rhein, Bonosus, yn ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr. Mae byddin Probus yn ei orchfygu, ac mae Bonosus ei ei grogi ei hun.
Yn Alexandria, mae Julius Saturninus yn ei gyhoeddi ei hun yn ymerawdwr. Mae byddin Probus yn ei orchfygu a'i ddienyddio.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Proclus, hawlydd yr ymerodraeth Rufeinig.
Bonosus, hawlydd yr ymerodraeth Rufeinig.
Julius Saturninus, hawlydd yr ymerodraeth Rufeinig.

280
279

2g - 3g - 4g 
220au 230au 240au 250au 260au - 270au - 280au 290au 300au 310au 320au 
274 275 276 277 278 - 279 - 280 281 282 283 284

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Probus yn gorchfygu'r Bwrgwyniaid a'r Fandaliaid yn y Balcanau

Genedigaethau

Marwolaethau 
Rabbi Yochanan bar Nafcha, golygydd Talmud Jerusalem

279
Ernie Els

Golffiwr o Dde Affrica yw Theodore Ernest "Ernie" Els (ganed 17 Hydref 1969).

Genedigaethau 1969
Golffwyr o Dde Affrica
Moel Arthur

Bryn a bryngaer ym Mryniau Clwyd, Sir Ddinbych, yw Moel Arthur (cyfeirnod OS: 145 660). Fe'i lleolir rhwng Llandyrnog (ger Dinbych) i'r gorllewin a Nannerch i'r dwyrain; . I'r dwyrain, fel pe'n ei wylio islaw saif yr uchaf o gopaon Bryniau Clwyd: Moel Famau. Yn wahanol i'r 5 bryngaer arall nid yw'n gwarchod bwlch, ac nid yw mewn lleoliad strategol filwrol o bwys; mae hyn (a darganfyddiadau diweddar) yn arwain yr archaeolegydd i gredu fod arwyddocâd defodol i'r gaer.

Bryngaer
Ar ben y bryn ceir bryngaer gron sylweddol o tua 2 hectar gyda mynediad iddi ar yr ochr ddwyreiniol. Mae'r muriau amddiffynnol yn troi i mewn ar eu hunain yn y fynedfa a cheir olion sy'n awgrymu dwy siambr warchod. Mae'r gwaith amddiffynnol yn drawiadol, gyda chyfres o gloddiau syrth a ffosydd oddi amgylch pen y bryn. Y tu mewn i'r cyfan, yn arbennig ar yr ochr ddwyreiniol, ger y fynedfa, ceir sawl platfform lle ceid tai crwn o waith pren ar un adeg, yn ôl pob tebyg.

Ymddengys fod Moel Arthur yn fryngaer gymharol gynnar, o ddechrau Oes yr Haearn. Mae'n gorwedd yn nhiriogaeth llwyth y Deceangli. Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: FL010. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Mae Moel Arthur yn un o sawl heneb a thirffurf yng Nghymru a gwledydd Prydain a enwir ar ôl Arthur, ond yn yr achos hwn does dim chwedl na thraddodiad i'w gysylltu â'r safle.

Gellir cyrraedd y gaer trwy ddilyn y lôn fynydd sy'n dringo o Landyrnog trwy bentref bach Llangwyfan i gyfeiriad Nannerch. Mae Llwybr Clawdd Offa yn rhedeg yn agos i'r safle hefyd.

Dosbarthiad y mynydd 
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 456 metr (1496 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 8 Mehefin 2009.

Oriel

Gweler hefyd
 Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
 Rhestr o gopaon Cymru
 Rhestr o fryngaerau Cymru
 Llwythau Celtaidd Cymru

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map

Bryngaerau Sir Ddinbych
Bryniau Clwyd
Copaon Hump
Cylch Arthur
Mynyddoedd a bryniau Sir Ddinbych
Henllan, Sir Ddinbych

Pentref bychan hanesyddol a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw Henllan() (). Saif ar groesffordd wledig tua 3 milltir i'r gogledd-orllewin o dref Dinbych, ar yr hen lôn o'r dref honno i Lansannan. Mae Eglwys Sant Sadwrn a'i glochdy canoloesol hynod yn edrych i lawr ar y pentref.

Hanes a hynafiaethau
Ceir nifer o hen dai yn y pentref. Mae'r eglwys yn hynod am fod ei chlochdy yn sefyll ar wahân ar fryncyn calchfaen isel.

Mae cerdd gan Guto'r Glyn yn y 15g yn gofyn i Ddeon Bangor yrru llwyth o lechi iddo o Aberogwen, ger Bangor, i Ruddlan i’w rhoi ar dô tŷ Syr Gruffudd ab Einion ap Tudur ap Heilyn Goch yn Henllan.

Claddwyd yr emynydd Hugh Jones o Faesglasau (1749-1825) ym mynwent eglwys y plwyf yn Ebrill 1825, ar ôl iddo farw yn Ninbych yn 75 oed.

Saif Foxhall, cartref teulu Humphrey Lhuyd, o fewn y gymuned. Heb fod yn nepell ceir plasdy Foxhall Newydd, sy'n adeilad rhestredig Graddfa I.

Tîm pêl-droed y pentref 
Mae CPD Henllan yn cystadlu yng Nghyngrair Pêl Droed Haf Llandyrnog a'r Cylch. Derbyniwyd i'r gynghrair yn 1932. Ers hyn maent wedi ennill y gynghrair 7 gwaith a'r darian 4 gwaith. Cafwyd eu llwyddiant diwethaf yn 2012 wrth guro Clawddnewydd yn rownd derfynol y darian, ac yn y broses yn cipio'u tlws cyntaf ers 38 mlynedd.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Ddinbych
 
Pentrefi Sir Ddinbych
Adam Scott

Golffiwr proffesiynol o Awstralia yw Adam Derek Scott (ganed 16 Gorffennaf 1980). Mae ef yn aelod o daith y PGA.

Genedigaethau 1980
Golffwyr Awstralaidd
Gwobr Man Booker

Gwobr flynyddol am waith ffuglen yn yr iaith Saesneg yng ngwledydd Prydain yw Gwobr Booker neu Gwobr Booker McConnell. Cafodd ei sefydlu yn 1968 gan y cyhoeddwyr Booker McConnell, mewn cydweithrediad â Chymdeithas y Cyhoeddwyr, ar linellau y Prix Goncourt yn Ffrainc.

Booker
Llenyddiaeth Saesneg
Ernst Julius Öpik

Roedd Ernst Julius Öpik (23 Hydref 1893 – 10 Medi 1985) yn seryddwr ac astroffisegydd o fri o Estonia, a dreuliodd y rhan olaf o'i yrfa (1948–1981) yn Arsyllfa Armagh, Gogledd Iwerddon. Roedd yn daid i'r gwleidydd Cymreig Lembit Opik. Roedd ei ferch, Helgi Öpik, yn academydd ym Mhrifysgol Abertawe..

Cafodd ei addysg ym Mhrifysgol Moscow ac enilloedd ei ddoethuriaeth ym Mhrifysgol Tartu, yn Estonia.

Mae'n enwog yn bennaf am ei waith ar gomedau. Yn 1932 daeth allan â'r ddamcaniaeth fod comedau yng Nghysawd yr Haul yn ymffurfio mewn cwml o lwch a mater arall y tu hwnt i gylchdro'r blaned gorrach Plwton. Enwir y cwmwl hwnnw yn Gwmwl Oort (neu Cwmwl Öpik-Oort) er ei anrhydedd.

Cyfeiriadau

Seryddwyr
Estoniaid
Genedigaethau 1893
Marwolaethau 1985
Amgueddfa

Adeilad neu sefydliad ar gyfer cadw ac arddangos hynafiaethau a rydd oleuni ar hanes yw amgueddfa.

Erbyn heddiw mae'r mwyafrif o amgueddfeydd yn canolbwyntio ar un maes neu ystod cymharol gyfyng o bynciau, er enghraifft: celf, archaeoleg, anthropoleg, ethnoleg, hanes, gwyddoniaeth, technoleg, Byd Natur. O fewn y categorïau hyn ceir amgueddfeydd sy'n arbenigo celf fodern, hanes lleol, amaeth neu ddaeareg.

Gweler hefyd 
 Amgueddfa Cymru

 
Adeiladau ac adeiladwaith
Creigiau

Pentref noswylio yng ngogledd-orllewin Caerdydd, prifddinas Cymru, yw Creigiau. Ar hyn o bryd mae gan y pentref tua 1,500 o dai a phoblogaeth o oddeutu 5,000 o bobl.  Enw ward etholiadol Caerdydd yw Creigiau / Sain Ffagan . Mae gan y pentref gymuned gref sy'n siarad Cymraeg, ac ynghyd â Phentyrch mae ganddo un o'r clystyrau mwyaf o siaradwyr Cymraeg yng Nghaerdydd. Mae 23.4% o'r pentref yn siarad Cymraeg.

Hanes 
Chwarel oedd hen ganolfan ddiwydiannol Creigiau. Agorwyd y chwarel yn yr 1870au a chafodd ei chau yn 2001. Rheilffordd y Barri oedd yn cysylltu'r pentref â Chaerdydd a'r Barri, a leolir ar ymyl ddwyreiniol y pentref, a chaewyd y rheilffordd fel rhan o doriadau Beeching . Mae'r Gymraeg bob amser wedi bod â phresenoldeb cryf yng Nghreigiau ac roedd y mwyafrif o'i thrigolion yn siarad Cymraeg yn 1890. 

Yng nghanol y 1970au, cafodd ystadau tai eu hadeiladu ar gyfer cymudwyr. Adeiladwyd ystâd fawr o dai arall yn ystod yr 1980au ar gyfer y nifer cynyddol o gymudwyr a oedd eisiau byw yn y pentref. Hyd heddiw, mae'r bobl leol yn galw'r ystâd hon yn "the new estate" neu "lower Creigiau".

Daeth Creigiau yn rhan o awdurdod Unedol Caerdydd yn 1996 yn dilyn ad-drefnu Llywodraeth Leol.

Castell-y-mynach 
Plasty sy'n dyddio o'r canoloesoedd hwyr yw Castell-y-mynach, a adeiladwyd, yn ôl pob sôn, yn y bymthegfed ganrif. Cafodd ei ailfodelu yn yr ail ganrif ar bymtheg cynnar. Mae'n cynnwys murluniau o'r ail ganrif ar bymtheg a'r ddeunawfed ganrif. Mae datblygaid o dai modern bellach wedi eu hadeiladu o amgylch y plasty.

Creigiau Pottery 
Yn 1947, sefydlwyd stiwdio grochenwaith Southcliffe Ceramic Company gan Reg a Jean Southcliffe. Cafodd y stiwdio ei hailenwi yn Creigiau Pottery yn 1948. Cynhyrchodd Creigiau lestri bwrdd gyda gwydredd llwyd golau a llestri copr, a oedd fwyaf adnabyddus ganddynt.   Darn nodweddiadol gan Creigiau yw eu Welsh Dragon Pie kitsch, simdde ar gyfer pastai wedi ei wneud o grochenwaith gloywedd. Siâp draig Gymreig yw'r simdde yn hytrach na'r aderyn arferol.

Llywodraethiant 
Yn y gorffennol roedd Creigiau yn rhan o ward etholiadol Cyngor Bwrdeistref Taff Trelái. Yn 1995 daeth Creigiau yn rhan o Gaerdydd. Etholwyd y cynghorydd, Delme Bowen o Blaid Cymru, i ymuno â Chyngor Caerdydd (cynghorydd Plaid Cymru cyntaf Caerdydd ers 23 mlynedd). 

Ers 1999 mae Creigiau yn rhan o ward newydd, Creigiau a Sain Ffagan.

Cyfleusterau 
Mae cyfleusterau lleol yn cynnwys ysgol gynradd ddwyieithog, sy'n dysgu trwy gyfrwng y Gymraeg a Saesneg, clwb golff, siop gyfleustra gyda swyddfa bost, maes hamdden a reolir gan drigolion y pentref (cartref saethyddiaeth leol, criced, pêl-droed, petanque a chlybiau tenis), meddygfa, a thafarn leol o'r enw 'The Creigiau Inn'.

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
 Lluniau o Creigiau a'r ardal gyfagos

Pentrefi Caerdydd
Lafa

Craig dawdd (magma) sy'n llifo o losgfynydd neu drwy ryw doriad arall yng nghramen y Ddaear yw lafa. Fel arfer mae ganddo dymheredd o 800 i 1,200°C. Yn aml, gelwir y graig folcanig sy'n deillio o'r graig ar ôl iddi oeri yn "lafa" hefyd.

Creigiau igneaidd
Fwlcanoleg
Llosgfynyddoedd
Ffarad

Ffarad (neu Farad) (F) yw uned cynhwysiant, sef fod gan gynhwysydd werth o 1 Ffarad os yw'n gallu dal 1 Coulomb (C) o wefr ar gyfer pob Folt (V) o wahaniaeth potensial.

Yr hafaliad yw:

 

(Q= gwefr, C= cynhwysiant, V= gwahaniaeth potensial)

Enwir y Ffarad ar ôl y ffisegydd Michael Faraday.

Ffiseg
Trydan
Unedau deilliadol SI
Cynhwysiant trydanol

System sydd â'r gallu i ddal gwefr yw cynhwysydd. Fel rheol, cai cynhwysydd ei wneud gyda dau blât o fetel sydd ac unai aer, gwactod neu unrhyw ddeunydd arall rhyngddynt. Os mae'r ddau blât yn cael eu cysylltu i gyflenwad trydan, bydd gwefrau'n casglu ar y platiau.

Yr hafaliad ar gyfer maint cynhwysiant:

 

C yw gwerth y cynhwysydd mewn Ffarad;  yw gwerth y dialectirc, sy'n gysonyn;  yw'r permitifedd golau rhydd; A yw arwynebedd y platiau sy'n wyneb yn wyneb a'i gilydd mewn medrau sgwâr; d yw'r pellter rhwng y ddau blât mewn medrau.
Uned cynhwysiant yw'r Ffarad.

Gwelir o'r hafaliad uchod bod cynhwysiant mewn cyfrannedd union ag arwynebedd y platiau ac mewn cyfrannedd wrthdro efo'r pellter rhwng y platiau. Mae hyn yn golygu po fwyaf yw arwynebedd y platiau, y mwyaf yw'r cynhwysiant a hefyd po fwyaf yw'r pellter rhwng y platiau y lleiaf yw'r cynhwysiant.

Gellir hefyd disgrifio cynhwysiant fel gwefr pob folt o drydan efo'r hafaliad:  
Q yw gwerth y wefr a fesurir mewn coulombau, C yw'r cynhwysiant ac V yw'r foltedd a fesurir mewn foltiau.

Dadwefriad cynhwysydd a'i defnyddiau 

Gwelir uchod fod y foltedd yn lleihau dros amser mewn ffordd esbonyddol. Mae hyn hefyd yn wir am gerrynt a gwefr drydanol. Cysylltir y rhain gyda'r tri hafaliad isod. Dyma fformiwla gyffredinol.

Defnyddir cynhwysyddion mewn amrywiaeth o ddyfeisiau electronig. Yr esiampl fwyaf amlwg a hawdd i'w deall yw'r fflach ar gamera. Gall cynhwysydd cael ei ddadwefru'n gyflym felly defnyddir cynhwysydd o fewn camera i gael ymchwydd o wefr dros amser byr tra bod y llun yn cael ei dynnu.

Ffiseg
Fformiwla Euler

Mae fformiwla Euler yn nodi fod:

 

ble mae  yn rhif dychmygol sydd yn sgwario i roi .

Daw'r enw "fformiwla Euler" ar ôl y mathemategydd Leonhard Euler.

Prawf 
Mae hyn yn deillio o ehangiadau Cyfres Taylor sy'n nodi fod:

 

 

 

Wedyn o gyfnewid  yn ehangiad Cyfres Taylor ar gyfer  rydym yn cael:

Cyfeiriadau 

Trigonometreg
Rhifau cymhlyg
Fformwla de Moivre

Mae theorem de Moivre yn nodi fod:

 

Trigonometreg
Rhifau cymhlyg
Llwybr Llaethog yn awyr y nos

Erthygl am yr Llwybr Llaethog fel y mae'n ymddangos yn awyr y nos yw hon.Am Alaeth y Llwybr Llaethog fel gwrthrych seryddol, gweler Galaeth y Llwybr Llaethog.Am y band cerddorol, gweler Llwybr Llaethog (band).

Band llydan o oleuni sydd i'w weld yn disgleirio yn wan ar draws awyr y nos o lefydd tywyll yw'r Llwybr Llaethog. Fe'i gwnaed o oleuni miliynau o sêr.

Mae'r Llwybr Llaethog yn eithaf hawdd i'w weld gyda'r llygad noeth, ymhell o oleuadau trefol; ymddengys fel band sy'n amgylchu'r wybren. Gall oleuadau trefi guddio'r Llwybr Llaethog yn llwyr. Mae'r band yn fwy llydan a mwy disglair mewn rhai rhannau nag eraill, yn enwedig yn y cytserau Sagittarius a Scorpius. Mae'r band yn afreolaidd ac yn torri i ddwy rhan mewn rhai lleoedd.

Mae'r enw Llwybr Llaethog yn tarddu o'r henfyd clasurol, gan ei bod yn edrych yn debyg i ffordd a wneuthwyd allan o laeth. Via lactea (sef ffordd laethog) oedd yr hen enw Lladin, a oedd yn dod o'r enw Groeg galaxías kýklos (γαλαξίας κύκλος), sef cylch laethog.

Un hen enw Cymraeg am y Llwybr Llaethog oedd Caer Gwydion, sy'n gysylltiedig â Gwydion fab Dôn yn chwedlau y Mabinogi. Mae hen enwau eraill yn cynnwys Bwa'r Gwynt, Heol y Gwynt, Llwybr y Gwynt, y Ffordd Laethog, y Ffordd Wen a'r Ffordd Laethwen.

Edrychodd Galileo Galilei ar y Llwybr Llaethog trwy'i delesgop yn y flynyddoedd 1609 a 1610. Fe welodd bod y Llwybr Llaethog wedi ei chyfansoddi o nifer enfawr o sêr o ddisgleirdeb gwan.

Natur y Llwybr Llaethog
Mae mwyafrif o'r sêr yn ein galaeth ni yn bodoli mewn disg eang tenau. Lleolir y Cysawd yr Haul a'r Ddaear yn y disg, a felly mae'r sêr pell yn ymddangos fel band o amgylch awyr y nos. Hwn yw'r Llwybr Llaethog.

Yn y cytser Sagittarius yw lleoliad canol yr Alaeth, a felly mae'r Llwybr Llaethog yn fwyaf disglair yn y cyfeiriad hwn. Mae Ymchwydd yr Alaeth hefyd i'w ganfod yng nghyfeiriad Sagittarius a Scorpius, sydd yn ychwanegu i'r disgleirdeb y Llwybr Llaethog yn ardal hon o'r wybren.

Canfyddir nifylau a chlystyrau sêr yn y Llwybr Llaethog yn ogystal â'r nifer enfawr o sêr. Mae llawer o'r nwy yn yr Alaeth yn bodoli yng nghanol y disg serol, mewn haen denau. Cymysglyd gyda'r nwy ydy llwch sydd yn amsugno'r goleuni sêr tu ôl. Effaith y llwch ydy creu ardaloedd o'r Llwybr Llaethog sydd yn edrych yn dywyll o'r Ddaear. Dyma rheswm mae'r Llwybr Llaethog yn edrych yn afreolaidd mewn rhannau.

Cyfeiriadau

Galaethau
Llwybr Llaethog
Seryddiaeth
Yen

Arian cyfred Siapan yw'r yen.

 Yen (gwahaniaethu)

Arian
Japan
Gwin

Diod alcoholaidd a gynhyrchir trwy eplesu grawnwin yw gwin. Yn aml, fe'i darperir mewn caráff.

Gweler hefyd 
 Gwin coch
 Gwin gwyn
 Gwin poeth
 Gwin reis
 Gwinllan

 
Diodydd alcoholaidd
Michael Faraday

Cemegydd a ffisegydd Seisnig oedd Michael Faraday, FRS (22 Medi 1791 – 25 Awst 1867). Daeth Faraday o deulu tlawd ond Cristnogol, roedd yn aelod ac yn flaenor gyda'r sect Protestanaidd y Sandemaniaid, ac felly cyrhaeddod lefel uchel o lythrennedd am y cyfnod i blentyn mor dlawd. Gwasanaethodd wedyn am saith mlynedd fel prentis i rwymydd llyfrau. Felly roedd cyfle gwych ganddo i ddarllen llyfrau gwyddonol. Roedd ei dad yn of, ac felly roedd Michael yn fachgen digon alluog gyda theclynau ac ynni o'r dechrau.

Drwy fynychu darlithoedd gwyddonol nosweithiau, fe gafodd gyfeillgarwch Humphry Davy, ac fe ddaeth i weithio i'r Royal Institution yn Llundain (ar y pryd yn gweithio fel adran gwyddoniaeth y Brifysgol). Dringodd yn gyflym i fod yn aelod llawn ac wedyn athro. Cyfranodd yn sylweddol i'r fyd Cemeg a Ffiseg, a Faraday oedd y gwyddonydd a ddarganfuwyd anwythiad electromagnetig, diamagnetedd ac electrolysis a'r cysyniad o faes magnetig. Creodd sylfeini y modur trydan. Daeth o hyd i gemegau newydd fel bensen, dechreuodd y syniad o rifau ocsidiad a'r termau anod, catod, electrod, ac ïon. Enwyd yr uned SI am gynhwysiant, Farad, ar ei ôl, a hefyd y cysonyn Faraday.

Er gwaethaf diffyg addysg prifysgol ffurfiol, fe ddaeth yn Athro Fullerian Cemeg, post a gadwodd hyd at ddiwedd ei oes.

Genedigaethau 1791
Marwolaethau 1867
Ffisegwyr Seisnig
Cemegwyr Seisnig
Dyfeiswyr Seisnig
Bensen

Cyfansoddyn cemegol organig persawrus yw bensen. Ei fformwla gemegol yw C6H6. Mae bensen yn hylif di-liw fflamadwy iawn.

Strwythur

Mae gan fensen y fformiwla C6H6. Mae'r chwe charbon yn ffurfio hecsagon gydag un atom o hydrogen wedi'i bondio â phob un. Mae'r holl fondiau C-C yr un hyd; rhwng hyd bond sengl a bond dwbl. Mae pob C wedi'i bondio'n gofalent â dwy C arall yn ogystal ag un atom o hydrogen. Mae'r electron mewn orbitalau p yr atomau carbon yn gorgyffwrdd ac yn ffurfio system-π o electronau dadleoledig.

Gweler hefyd
Lwcimia

Cemeg
278

2g - 3g - 4g 
220au 230au 240au 250au 260au - 270au - 280au 290au 300au 310au 320au 
273 274 275 276 277 - 278 - 279 280 281 282 283

Digwyddiadau

Genedigaethau 
Abaye — 'amora (ysgolhaig crefyddol) Banylonaidd
Maxentius, Ymerawdwr Rhufeinig (bu farw 312)

Marwolaethau 

278
277

2g - 3g - 4g 
220au 230au 240au 250au 260au - 270au - 280au 290au 300au 310au 320au 
272 273 274 275 276 - 277 - 278 279 280 281 282

Digwyddiadau 
 Yr Ymerawdwr Rhufeinig Probus yn gyrru'r Ffranciaid a'r Alamanni o Gâl ac yn ail-drefnu'r amddiffynfeydd a hyd Afon Rhein.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Bahram I, brenin Persia

277
276

2g - 3g - 4g 
220au 230au 240au 250au 260au - 270au - 280au 290au 300au 310au 320au 
271 272 273 274 275 - 276 - 277 278 279 280 281

Digwyddiadau 
 Yr Ymerawdwr Rhufeinig Marcus Claudius Tacitus yn cael ei lofruddio gan ei filwyr ei hun yn Sicilia.
 Florianus yn ei olynu fel Ymerawdwr Rhufeinig, ond mae ei deyrnasiad yn parhau am lai na mis.
 Probus yn dod yn Ymerawdwr Rhufeinig.
 Mani, gŵr doeth o Persia yn marw tra'n disgwl ei ddienyddio am bregethu crêd grefyddol sy'n cyfuno elfennau o Zoroastriaeth, Cristionogaeth a Bwdhiaeth.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Marcus Claudius Tacitus, Ymerawdwr Rhufeinig
 Florianus, Ymerawdwr Rhufeinig
 Mani, gŵr doeth Persaidd

276
Bradley Dredge

Golffiwr Proffesiynnol o Gymru yw Bradley Dredge (ganwyd  6 Gorffennaf 1973 yn Nhredegar). Mae ef yn aelod o daith y PGA ar Taith Ewropeaidd. Fe ddath Bradley yn Golffiwr proffesiynnol yn 1996.

Genedigaethau 1973
Golffwyr Cymreig
Pobl addysgwyd yn Ysgol Lewis, Pengam
275

2g - 3g - 4g 
220au 230au 240au 250au 260au - 270au - 280au 290au 300au 310au 320au 
270 271 272 273 274 - 275 - 276 277 278 279 280

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Aurelian yn cael ei lofruddio gan ei fyddin ei hun wrth baratoi i ymosod ar Persia.
25 Medi — Marcus Claudius Tacitus yn cael ei benodi'n ymerawdwr.
Y Ffranciaid a'r Alemanni yn anrheithio Gâl.
4 Ionawr — Pab Eutychian yn olynu Pab Felix I fel y 27fed pab.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Aurelian, Ymerawdwr Rhufeinig

275
274

2g - 3g - 4g 
220au 230au 240au 250au 260au - 270au - 280au 290au 300au 310au 320au 
269 270 271 272 273 - 274 - 275 276 277 278 279

Digwyddiadau 
25 Rhagfyr - Yr ymerawdwr Rhufeinig Aurelian yn cysegru teml i Sol Invictus
Aurelian yn concro Ymerodraeth Gâl ac yn ei had-uno a'r Ymerodraeth Rufeinig
Llwythau Almaenaidd yn croesi Afon Rhein i anrheithio rhannau mawr o Gâl

Genedigaethau 
yn ystod y flwyddyn – Li Xiong (m. 334), ymerawdwr Tsieina

Marwolaethau 
30 Rhagfyr – Pab Felix I
yn ystod y flwyddyn
Cao Fang, ymerawdwr Wei yn Tsieina, tua 35
Zenobia, cyn-frenhines Palmyra

Cyfeiriadau

274
Rhestr swyddogol golffwyr gorau'r byd

Rhestr swyddogol golffwyr gorau'r byd, yw rhestr sydd yn rhoi golffwyr gorau'r byd yn nhrefn eu safon. Mae yna System pwyntiau sydd yn dibynnu ar fuddugoliaethau a'r arian a enillwyd: po fwyaf o bwyntiau sydd gan chwaraewr, uwch oll ydyw ar y rhestr. Mae yna restr wahanol ar gyfer golffwyr benywaidd. Y person sydd ar frig y rhestr sydd yn cael y fraint o fod yn golffwr gorau'r byd.

Dyma'r rhestr (sy'n cael ei diweddaru o bryd i'w gilydd):

Golffwyr
Golff
Golffwyr gorau'r byd
Richard FitzGilbert de Clare, Iarll 1af Hertford

Richard FitzGilbert de Clare, Iarll 1af Hertford (1094 – 15 Ebrill 1136) oedd mab Gilbert Fitz Richard de Clare ac Alice (Adeliza) de Claremont. Sefydlodd briordy Tonbridge. Roedd arglwyddiaeth Ceredigion ym meddiant Richard.

Roedd gwrthryfel Cymreig yn erbyn Normaniaid de Cymru wedi torri allan. Ar 1 Ionawr 1136 enillodd y Cymry dan arweinyddiaeth Hywel ap Maredudd, arglwydd lleol yng ngorllewin Brycheiniog, fuddugoliaeth drawiadol dros luoedd arglwyddi Normanaidd Gŵyr ar safle rhwng Casllwchwr ac Abertawe. Roedd Richard i ffwrdd o'i arglwyddiaeth ar y pryd. Dychwelodd o'r Mers i dde Cymru yn Ebrill ac yna, gan anwybyddu rhybuddion o'r perygl gan Brian FitzCount o Went Uchaf, gyrrodd yn ei flaen i Geredigion gyda llu bychan. Doedd o ddim wedi mynd ymhell pan gafodd ei ladd mewn ymosodiad o'r cudd gan gwŷr Gwent dan Iorwerth ab Owain
a'i frawd Morgan ab Owain, wyrion Caradog ap Gruffudd,
mewn coedwig o'r enw Coed Grano, ger Abaty Llanantoni, Y Fenni.

Roedd y newydd am farwolaeth Richard yn sbardun i Owain Gwynedd, fab 
Gruffudd ap Cynan, brenin Gwynedd, i oresgyn arglwyddiaeth Richard yng Ngheredigion. Mewn cynghair a Gruffudd ap Rhys o Ddeheubarth enillodd fuddugoliaeth ysgubol dros y Normaniaid ym mrwydr Crug Mawr, yn ymyl Aberteifi. Cipiwyd tref Normanaidd Aberteifi a'i llosgi, ac enciliodd Adelize, gweddw Richard, i gastell y dref, a amddiffynwyd yn llwyddiannus gan Robert fitz Martin. Cawsai'r arglwyddes ei hachub o'r diwedd gan Miles o Gaerloyw a arweiniodd lu yno i godi'r gwarchae a'i chymryd i ddiogelwch yn Lloegr.

Olynwyd Richard gan Gilbert de Clare (1115-1153), yr hynaf o'i ddau fab. Olynwyd Gilbert yn ei dro gan yr ail fab, Roger de Clare (1122-1173).

Llyfryddiaeth 
 John Edward Lloyd, History of Wales from the Earliest Times to the Edwardian Conquest (3ydd argraffiad, Llundain, 1939). Cyfrol II.

Genedigaethau 1094
Marwolaethau 1136
Y Normaniaid yng Nghymru
Ieirll ym Mhendefigaeth Lloegr
Caniad Solomon

Caniadau Solomon (Hebraeg: ) yw 22ain llyfr yr Hen Destament. Ei dalfyriad arferol yw 'Can.'. Mae'n cynnwys cyfres o gerddi serch o naws erotig. Fe'i priodolir i'r brenin Solomon, fab Dafydd a Bathseba, ond cafodd ei chyfansoddi yn yr 2ail ganrif CC, yn ôl pob tebyg, gan awdur neu awduron anhysbys. Mae esboniadwyr Cristnogol ac Iddewig yn gweld y gerdd fel alegori ysbrydol am y berthynas rhwng Duw ac Israel (yn achos yr Iddewon) neu rhwng Crist a'r Eglwys (yn achos y Cristnogion).

Mae'n enghraifft gynnar o draddodiad hirhoedlog yn y Dwyrain o gerddi serch alegorïaidd yn nhraddodiadau cyfrinol Iddewaeth, Cristnogaeth (i raddau llai) ac Islam. Yn achos yr olaf cyrhaeddodd y traddodiad ei uchafbwynt yn y cerddi serch gan feistri fel Hafiz ac Omar Khayyam ym Mhersia.

Roedd awdl Merch Ein Hamserau yn barodi o Ganiadau Solomon:

Dyfyniad:
Cân i mi'n gyoes f'offeryn oesol,
Reggae gwahoddiad, a'r blues tragwddol,
Cân yn ifanc, hynafol, dy nodau
A chân ar rythmau'r caniadau cnawdol.

Cyfeiriadau

Llenyddiaeth erotig
Llyfrau'r Beibl Hebraeg
Llyfrau'r Hen Destament
Bioleg forol

Bioleg forol yw'r gangen o fioleg sy'n ymwneud ag astudio bywyd yn y môr a'r dyfroedd. Gellid ei diffinio fel yr astudiaeth wyddonol o'r planhigion, anifeiliad ac organebau eraill sy'n byw yn y môr neu unrhyw gorff arall o ddŵr.

Gan fod nifer o rywogaethau, yn ôl y dosbarthiadau biolegol yn phyla, teuluoedd a genera, yn cynnwys rhai aelodau sy'n byw yn y môr ac eraill sy'n byw ar y tir, mae bioleg forol yn eu dosbarthu yn ôl eu amgylchedd naturiol yn hytrach na'u tacsonomeg draddodiadol.

Mae yna sawl reswm dros astudio bioleg y môr. Mae bywyd morol yn adnodd anferth, sy'n cynnig bywyd, meddyginiaeth, a deunyddiau crai, yn ogystal â chwarae rhan bwysig mewn twristiaeth ledled y byd. Mae bywyd morol yn un o'r ffactorau crai yn natur ein planed. Mae organebau morol, yn enwedig y plancton, yn cynhyrchu llawer o'r ocsigen rydym yn ei anadlu ac yn chwarae rhan bwysig, mae'n ymddangos, mewn rheoli hinsawdd y Ddaear. Mae arfordiroedd yn cael eu newid a'i hamddiffyn gan fywyd morol i raddau yn ogystal, ac mae rhai organebau morol hyd yn oed  o gymorth yn y broses o greu tir newydd.

 
Eigioneg
Atol

Rîff, ynys fechan, neu gadwyn o ynysoedd cwrel ar ffurf cylch neu bedol o gwmpas lagŵn yw atol neu gylchynys. Ceir yng nghefnoroedd y byd, yn arbennig yn y Cefnfor Tawel. Fel rheol mae'n cynnwys un neu ragor o riffiau cwrel a ffurfir gan organebau morol. Daw'r enw o'r gair atolu, am ynysoedd o'r math yn iaith ynysoedd y Maldives.

Mae atolau enwog yn cynnwys atol Bikini.

Cyfeiriadau 

 
Tirffurfiau arfordirol a chefnforol
Dorestad

Yn yr Oesoedd Canol cynnar, yr oedd Dorestad yn un o ddinasoedd pwysicaf a mwyaf llewyrchus Yr Iseldiroedd.

Safai ar lannau Afon Rhein, i'r de o ddinas Utrecht, ger tref bresennol Wijk bij Duurstede, ar safle hen gaer Rufeinig. Yn y cyfnod rhwng 600 ac 850, roedd y Ffrisiaid a'r Ffrancod yn ymladd am feddiant Dorestad yn aml.

Oherwydd ei llwyddiant fel canolfan fasnachol, tynnai Dorestad sylw'r Llychlynwyr, a ymosodai'n rheolaidd ar y ddinas yn y 9g (834, 835, 844, 857 a 873). Mae lle i gredu fod hyd at 7000 o Vikings wedi cymryd rhan yn y cyrch cyntaf yn 834, a arweinwyd gan Rurik. Daeth Dorestad yn brifddinas teyrnas Lychlynaidd Dorestad (850-885) am gyfnod byr, ond collodd ei bwysigrwydd ar ôl i argae gael ei chodi ar y Rhein yn 863.

Llychlyn
Hanes yr Iseldiroedd
273

2g - 3g - 4g 
220au 230au 240au 250au 260au - 270au - 280au 290au 300au 310au 320au 
268 269 270 271 272 - 273 - 274 275 276 277 278

Digwyddiadau 
Dan yr ymerawdwr Aurelian, mae'r fyddin Rufeinig y cipio dinas Palmyra.
Tetricus I a Tetricus II yn cael eu diorseddu fel ymerodron Ymerodraeth Gâl.
Llysgenhadaeth o India yn ymweld ag Aurelian.
Bahram I yn olynu Hormizd I fel brenin Persia.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Dexippus, hanesydd Groegaidd

273
272

2g - 3g - 4g 
220au 230au 240au 250au 260au - 270au - 280au 290au 300au 310au 320au 
267 268 269 270 271 - 272 - 273 274 275 276 277

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Aurelian yn gorchfygu teyrnas Palmyra, gan orfodi'r frenhines Zenobia i ffoi i Parthia.
Rhufain yn gwneud cynghrair a brenin Aksum (Axum).
Hormizd I yn olynu Shapur I fel brenin Persia.
Sant Denis, esgob cyntaf Paris, a dau o'i ddisgyblion, yn cael eu dienyddio ar fryn tua allan i'r ddinas. Yn ddiweddarch enwir y bryn yn Montmartre (Bryn y Merthyron),

Genedigaethau 
27 Chwefror — Cystennin I, Ymerawdwr Rhufain.

Marwolaethau 
Shapur I, brenin Persia

272
Hedeby

Roedd Hedeby (Hen Norseg Heiðabýr, o heiðr = rhosdir, a býr = iard neu gwrt); Almaeneg Diweddar: Haithabu), yn dref Lychlynaidd bwysig yn Nenmarc, a oedd yn ei hanterth yn y cyfnod o'r 8g hyd yr 11g. Safai ar ben deheuol gorynys Jutland. Datblygodd Hedeby fel canolfan fasnach ar ei safle ar ben cilfach fordwyol o'r enw Schlei sy'n ei chysylltu a'r Môr Baltig. Yn ogystal gellid trosglwyddo nwyddau i Afon Treene, 15 km i ffwrdd, sy'n llifo i Afon Eider a'i aber ar Fôr y Gogledd; roedd felly'n lle delfrydol ar gyfer trosglwyddo nwyddau a llongau Llychlynaidd dros dir o'r Baltig i Fôr y Gogledd gan osgoi'r fordaith beryglus o gwmpas Jutland. Cipiwyd Hedeby gan Henri y Ffowliwr yn 934.

Hedeby oedd dinas Lychlynaidd fwyaf yr oes ac un o'r hynaf yn Nenmarc. Collodd Denmarc diriogaeth Hedeby i Ymerodraeth Austria a Prwsia yn 1864 yn Ail Ryfel Schleswig. Mewn canlyniad i'r newydd ffin hwnnw, saif safle Hedeby yn nhalaith Schleswig-Holstein heddiw, yng ngogledd eithaf Yr Almaen. Hedeby yw'r safle archaeolegol pwysicaf yn Schleswig-Holstein heddiw. Agorwyd amgueddfa yn ymyl y safle yn 1985.

Hanes Denmarc
Llychlyn
Safleoedd archaeolegol yr Almaen
Schleswig-Holstein
271

2g - 3g - 4g 
220au 230au 240au 250au 260au - 270au - 280au 290au 300au 310au 320au 
266 267 268 269 270 - 271 - 272 273 274 275 276

Digwyddiadau 
Y Rhufeiniaid yn gwthio'r Gothiaid yn ôl dros Afon Donaw.
Yr ymerawdwr Aurelian yn tynnu milwyr yn ôl i Afon Donaw, gan ollwng gafael ar Dacia. *Aurelian yn dechrau adeiladu mur amddiffynnol newydd i ddinas Rhufain.
Zenobia, brenhines Palmyra, yn ei chyhoeddi ei hun yn ymerodres ac yn torri pob cysylltiad a'r Ymerodraeth Rufeinig.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Victorinus, Ymerawdwr Ymerodraeth Gâl

271
Fanny Hill

Nofel erotig yn yr iaith Saesneg gan John Cleland (1709 - 1789) yw Fanny Hill (teitl llawn arferol: Fanny Hill, or, Memoirs of a Woman of Pleasure; hefyd Memoirs of a Woman of Pleasure). Mae'n un o'r nofelau erotig enwocaf ac yn garreg filltir yn hanes llenyddiaeth erotig.

Ar ôl cyrraedd sefyllfa o barchusrwydd a moeth, mae arwres y nofel yn edrych yn ôl ar ei gyrfa gynnar a'r anturiaethau amharchus digon a ddaeth i'w rhan. Cyrhaeddasai Fanny Hill strydoedd Llundain yn ferch ifanc unig, tlawd a diniwed. Mae'n syrthio i ddwylo dyn sy'n ei rhoi i weithio mewn puteindy, ond dim ond ar ôl iddi ddianc oddi wrtho i weithio mewn maison i bobl dda eu byd y mae hi'n dechrau sylweddoli ei grym ac yn elwa o'i sefyllfa. Erbyn iddi gyrraedd ei deunaw oed mae ganddi ddigon wrth gefn i fedru priodi â'i chariad a byw yn ddedwydd.

Mae'r fersiwn derfynol o Fanny Hill yn ffrwyth carchariad yr awdur yng ngharchar y Fflyd am fod mewn dyled (Chwefror 1748 - Mawrth 1749). Roedd Cleland eisoes wedi ysgrifennu fersiwn ddrafft a gylchredai ymhlith ei gyfeillion. Cafodd y nofel ei chyhoeddi mewn dwy gyfrol dan y teitl Memoirs of a Woman of Pleasure yn 1748 a 1749, cyn i Cleland gael ei ryddhau. Bygythwyd mynd â'r awdur a'r cyhoeddwyr i'r gyfraith, ond ar ôl iddynt dalu dirwy o £100 ddaeth y mater i ben. Cyhoeddwyd talfyriad o'r ddwy gyfrol yn 1750 a dyma'r ffurf arferol heddiw. Dim ond yn ddiweddar iawn y mae cyhoeddwyr wedi mentro argraffu'r testun heb ei sensro — cafodd argraffiad ei wahardd mor ddiweddar â 1963 ng ngwledydd Prydain.

Mae'n nofel rymus sy'n cyfuno elfennau llenyddol ac athronyddol ar un llaw gyda delweddu erotig - masweddol weithiau - cofiadwy ar y llaw arall, ac arwres anghyffredin sydd o flaen ei hoes.

Llyfryddiaeth
Hyd yn hyn (2015), ni chafwyd cyfieithiad Cymraeg.

Yr argraffiad mwyaf cyfleus o'r testun Saesneg llawn efallai, heb ei sensro, yw'r un a geir yn y gyfres 'Penguin Popular Classics' (mewn print).

Cyfeiriadau

Llên Lloegr yn y 18fed ganrif
Llenyddiaeth erotig
Nofelau 1750
Nofelau epistolaidd
Nofelau Saesneg gan awduron o Loegr
Carchar y Fflyd

Roedd Carchar y Fflyd (Saesneg: Fleet Prison) yn garchardy enwog yn Llundain. Cafodd yr adeilad cyntaf ar y safle ei godi yn 1197, ger y Stryd Farringdon bresennol, ar lan ddwyreiniol Afon Fflyd (sy'n rhoi i enw i Stryd y Fflyd/Fleet Street). Daeth yn adnabyddus yn ddiweddarach fel carchar arbennig ar gyfer gwrthwynebwyr gwleiddydol a yrrid yno gan y Star Chamber, ac ar ôl hynny fel carchar i fethdalwyr ac eraill. Yn 1381, yn ystod Gwrthryfel y Werin, cafodd ei ddinistrio, ac yn 1666, yn ystod  Tân Mawr Llundain, fe'i llosgwyd i lawr, ond cafodd ei godi o'r newydd yn y ddau achos.

Yn y 18g, defnyddiwyd y carchar i ddal methdalwyr yn bennaf. Roedd yn dal o gwmpas 300 o garcharorion a'u teuluoedd. Arferai rhai o'r carcharorion fegera o ffenestri'r celloedd wrth i bobl fynd heibio, er mwyn cael pres i dalu am eu bwyd a'u lle (roedd carchardai Prydain yn fentrau masnachol dan drwydded). Carchar y Fflyd oedd y drutaf yn Lloegr. Ond nid oedd rhaid aros yn y carchar ei hun bob tro; roedd carcharorion gyda digon o bres neu ffrindiau dylanwadol yn medru aros mewn ardal gerllaw a elwid "Liberty of the Fleet", cyn belled â'u bod yn talu'r gwarcheidwaid. O 1613 ymlaen, ceir enghreifftiau o bobl yn priodi yn y Fflyd hefyd.

Am gyfnod hir roedd y Fflyd yn enwog am greulondeb ei wardiaid, penaethiaid y carchar. Gan amlaf roeddent yn cael y swydd trwy ei phrynu ac felly'n ceisio elwa cymaint â phosibl o'r sefyllfa. Dinistriwyd y Fflyd unwaith yn rhagor yn 1780 yn ystod Terfysgoedd Gordon a'u hailadeiladu yn 1781–1782. Yn 1842 cafodd ei gau am byth ac yn 1844 gwerthwyd yr adeiladau i gorfforaeth Dinas Llundain, a'i dynnodd i lawr yn 1846.

Preswylwyr enwog
John Jones (Gellilyfdy) (tua 1585 – 1657/1658), hynafiaethydd, copïydd a chasglwr llawysgrifau Cymraeg
John Cleland (1710–1789), llenor, awdur Fanny Hill

Cyfeiriadau
Ben Weinreb a Christopher Hibbert, The London Encyclopaedia (Macmillan, 1995)

Adeiladau ac adeiladwaith yn Ninas Llundain
Fflyd
Hanes Llundain
Sefydliadau 1197
Richard Fitz Gilbert de Clare, 2il Iarll Penfro

Roedd Richard Fitz Gilbert de Clare, 2il Iarll Penfro (1130 - 20 Ebrill 1176), a elwid hefyd yn Strongbow, yn un o arglwyddi Normanaidd Cymru a fu a rhan flaenllaw yng nghoncwest Iwerddon gan y Normaniaid.

Ganed Richard yn Tonbridge, Swydd Caint yn Lloegr, yn fab i Gilbert de Clare, Iarll 1af Penfro ac Isabel de Beaumont. Bu farw ei dad pan oedd tua 18 oed, ac etifeddodd y teitl Iarll Penfro, ond ymddengys ei fod wedi colli'r teitl erbyn 1168.

Yn 1168, cafodd Diarmuid Mac Murchadha, brenin Leinster, ei yrru o'i deyrnas gan Tairrdelbach mac Ruaidri Ua Conchobair, Uchel Frenin Iwerddon gyda chymorth Tigernán Ua Ruairc. Aeth Diarmuid i Loegr i ofyn cymorth y brenin Henri II.

Nid oedd Henri yn barod i'w gynorthwyo yn bersonol, ond gyrrodd ef at Richard ac eraill o farwniaid y Mers. Roeddynt hwy'n awyddus i gymeryd rhan yn yr ymgyrch gan fod grym cynyddol Rhys ap Gruffudd o Ddeheubarth yn golygu nad oedd lawer o obaith iddynt ychwanegu at eu meddiannau yng Nghymru. Aeth y rhan gyntaf o'r fyddin drosodd i Iwerddon yn 1169, ac ymunodd Richard a hwy yn Awst 1170. Cipiwyd Wexford, Waterford a Dulyn, a'r diwrnod ar ôl cipio Waterford, priododd Richard ferch MacMorrough, Aoife o Leinster.

Erbyn hyn roedd Henri II yn pryderu fod Richard yn bwriadu sefydlu teyrnas Normanaidd annibynnol yn Iwerddon, a gorchymynodd i'r fyddin ddychwelyd erbyn Pasg 1171. Ym mis Mai y flwyddyn honno bu farw Diarmuid, a hawliodd Richard orsedd Leinster. Bu gwrthryfel yn ei erbyn, a bu raid iddo ofyn i Henri II am gymorth. Daeth Henri a byddin i Iwerddon ym mis Hydref 1172, gan gymeryd y rhan fwyaf o'r deyrnas iddo'i hun; dim ond Kildare a adawyd i Richard.

Bu Richard yn ymladd dros Henri yn Normandi yn 1173, pan wrthryfelodd meibion Henri yn ei erbyn. Fel gwobr, dychwelwyd Leinster iddo a gwnaed ef yn llywodraethwr Iwerddon. Bu raid iddo wynebu nifer o wrthryfeloedd cyn iddo farw yn 1176. Clawddwyd ef yn Eglwys Crist, Dulyn, lle mae ei fedd i'w weld. Mae Gerallt Gymro yn ei ddisgrifio fel gŵr tal, gwallt golau, doeth ei gyngor a phoblogaidd gyda'i filwyr. Gadawodd fab, Gilbert, a fu farw yn 1185, a merch Isabel, a briododd William Marshal. O ganlyniad i'r briodas daeth William Marshal yn Iarll Penfro.

Roedd llawer o filwyr Cymreig ym myddin Richard, a dywedir mai dyma pam mae cyfenwau megis "Walsh" a "Wogan" yn gyffredin yn Iwerddon.

Genedigaethau 1130
Marwolaethau 1176
Ieirll Penfro
Ieirll ym Mhendefigaeth Lloegr
Hanes Iwerddon
Y Normaniaid yng Nghymru
John Cleland

Nofelydd o Sais oedd John Cleland (bedyddwyd 24 Medi 1709 – 23 Ionawr 1789), a aned yn Llundain. Ei waith mwyaf adnabyddus o lawer yw'r nofel erotig Fanny Hill: or, the Memoirs of a Woman of Pleasure (1750).

Bywgraffiad
Roedd William Cleland, tad John, yn gyfaill i'r bardd a llenor Alexander Pope. Cafodd ei addysg yn Ysgol San Steffan, Llundain, hyd 1723. Ymunodd am gyfnod gyda'r gwasanaeth diplomyddol ac roedd yn gonswl yn Smyrna, Twrci, cyn mynd i weithio i Gwmni India'r Dwyrain. Treuliodd gyfnod wedyn yn teithio yn ôl ei fympwy o gwmpas cyfandir Ewrop a chyrhaeddodd yn ôl i Lundain yn 1740.

Gorffenodd ysgrifennu Fanny Hill pan fu'n garcharor am fethdaliaeth yng Ngharchar y Fflyd, Llundain. Mae ei weithiau eraill yn cynnwys Memoirs of a Coxcomb (1751) a The Surprises of Love (1764). Ysgrifennodd yn ogystal sawl drama, nas cyhoeddwyd, a nifer o gerddi.

Ar ddiwedd ei oes, troes at ieithyddiaeth a cheisiodd brofi mai'r Gelteg oedd yr iaith Ewropeaidd gysefin. Bu farw mewn tlodi yn San Steffan yn 1789.

Cyfeiriadau

Beirdd Saesneg
Beirdd Seisnig
Dramodwyr Saesneg
Dramodwyr Seisnig
Genedigaethau 1709
Llenorion Saesneg
Llenorion Seisnig y 18fed ganrif
Marwolaethau 1789
Nofelwyr Saesneg
Nofelwyr Seisnig
Pobl o Lundain
Bill Haley

Cerddor roc oedd Bill Haley (6 Gorffennaf 1925 – 9 Chwefror 1981). Roedd Haley yn un o'r genhedlaeth gyntaf o gerddorion roc a rol, a chwareodd ran bwysig yn nhyfiant poblogrwydd roc yng nghanol y 1950au pan gafodd sawl hit gyda'i grŵp Bill Haley & His Comets, yn enwedig efo'r gân enwog "Rock Around the Clock".

Cantorion Americanaidd
Cerddorion Americanaidd
Genedigaethau 1925
Marwolaethau 1981
Sefydliad Brenhinol y Badau Achub

Sefydlwyd Sefydliad Cenedlaethol Brenhinol y Badau Achub (SCBBA) (, RNLI) yn 1824 o ganlyniad i apêl gan Syr William Hillary. Dros amser daeth y badau achub annibynnol a oedd wedi bodoli ers 1789 ymlaen, yn aelodau o SBBA. Badau achub tynnu a hwylio oedd y rhai cyntaf, ond yn 1890 lansiwyd y bad achub stêm gyntaf. Erbyn heddiw mae pob bad achub mawr gyda pheiriannau disel. Mae'r SBBA yn gweithredu yn y DU a Gweriniaeth Iwerddon.

 Bad Achub Y Mwmbwls
 Bad Achub Moelfre

Badau achub
Elusennau
Gwasanaethau brys y Deyrnas Unedig
Gwasanaethau brys Gweriniaeth Iwerddon
Hanes morwrol y Deyrnas Unedig
Hanes morwrol Iwerddon
Sefydliadau 1824
270

2g - 3g - 4g 
220au 230au 240au 250au 260au - 270au - 280au 290au 300au 310au 320au 
265 266 267 268 269 - 270 - 271 272 273 274 275

Digwyddiadau 
Quintillus yn Ymerawdwr Rhufeinig am gyfnod byr, yn'n cael ei olynu gan Aurelian.
Y Vandaliaid a'r Sarmatiaid yn cael eu gyrru allan o ffiniau'r ymerodraeth.
Argyfwng economaidd yn yr Ymerodraeth Rufeinig, gyda chwyddiant o 1,000% mewn rhai rhannau o'r ymerodraeth.

Genedigaethau 
20 Tachwedd - Maximinus, Ymerawdwr Rhufeinig

Marwolaethau 
 Claudius II Ymerawdwr Rhufeinig
 Quintillus, Ymerawdwr Rhufeinig
 Plotinus, tad Neo-Platoniaeth (tua'r dyddiad yma)

270
269

2g - 3g - 4g 
210au 220au 230au 240au 250au - 260au - 270au 280au 290au 300au 310au 
264 265 266 267 268 - 269 - 270 271 272 273 274

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig Claudius II yn gorchfygu ymosodiad y Gothiaid ar y Balcanau mewn brwydr ger Naissus
Yr Heruli yn cipio dinas Athen
Zenobia, brenhines Palmyra, yn ei chyhoeddi ei hun yn frenhines Yr Aifft
5 Ionawr — Pab Felix I yn olynu Pab Dionysius fel y 26ain pab

Genedigaethau

Marwolaethau 

269
268

2g - 3g - 4g 
210au 220au 230au 240au 250au - 260au - 270au 280au 290au 300au 310au 
263 264 265 266 267 - 268 - 269 270 271 272 273

Digwyddiadau 
Byddin Rufeinig dan Gallienus ac Aurelian yn gorchfygu'r Gothiaid ym mrwydr Naissus
 Gallienus yn cael ei ladd gan ei filwyr ei hun tu allan i Milan
 Claudius II yn dod yn Ymerawdwr Rhufeinig
 YrAlamanni yn ymosod ar yr Eidal, ond yn cael eu gorchfygu gan Claudius II ym mrwydr Llyn Benacus
 Y sôn cyntaf am y Fisigothiaid fel pobl ar wahan
Victorinus yn dod yn bedwerydd ymerawdwr yr Ymerodraeth Alaidd

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Medi — Gallienus, Ymerawdwr Rhufeinig
 26 Rhagfyr - Pab Dionysius
 Postumus, ymerawdwr yr Ymerodraeth Alaidd.

268
Johann Gutenberg

Roedd Johannes Gensfleisch zur Laden zum Gutenberg (c. 1400 – 3 Chwefror 1468) yn ôf aur ac argraffwr o'r Almaen a ddyfeisiodd ddull o argraffu gyda theip symudol tua 1450. Ei waith enwocaf yw Beibl Gutenberg.

Ganed Gutenberg yn ninas Mainz, yn fab ieuengaf marsiandiwr o uchel dras o'r enw Friele Gensfleisch zur Laden, a'i ail wraig Else Wyrich. Mae cofnod ei fod yn byw yn Strasbourg yn 1434, efallai'n gweithio fel gôf aur. Erbyn 1448, roedd wedi dychwelyd i Mainz, ac erbyn 1450 roedd wedi argraffu cerdd Almaeneg, hyd y gwyddys y gwaith cyntaf i'w agraffu ganddo. Argraffodd ei Feibl enwog yn 1455, gan gynhyrchu tua 180 copi. Cafodd ei alltudio o Mainz yn 1462, a symudodd i Eltville. Bu farw yn 1468, a chladdwyd ef yn eglwys Ffransiscaidd Mainz.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1398
Marwolaethau 1468
Dyfeiswyr Almaenig
267

2g - 3g - 4g 
210au 220au 230au 240au 250au - 260au - 270au 280au 290au 300au 310au 
262 263 264 265 266 - 267 - 268 269 270 271 272

Digwyddiadau 
Y Gothiaid yn ymosod ar yr Ymerodraeth Rufeinig
Yr Heruli yn anrheithio Byzantium, Athen a Corinth
Mae Aureolus, wedi ennill buddugoliaeth yn erbyn Victorinus, cyd-ymerawdwr Ymerodraeth Gâl, yn cael ei gyhoeddi yn Ymerawdwr Rhufeinig gan ei filwyr.
Zenobia yn ei chyhoeddi ei hun yn frenhines Palmyra

Genedigaethau

Marwolaethau 

267
Llanddaniel Fab

Pentref bychan, cymuned  a phlwyf eglwsyig yw Llanddaniel Fab (gynt Llanddeiniol Fab). Mae'n gorwedd yn ne-orllewin Ynys Môn, ar ffordd gefn rhwng Y Gaerwen ar ffordd yr A5 a Llanedwen ar yr A4080. Mae'n rhan o ward Llanidan.

Yn yr Oesoedd Canol bu'n rhan o gwmwd Menai, cantref Aberffraw. Mae'r eglwys wedi ei chysegru i Ddaniel Fab (Deiniol Fab; hefyd Deiniolen).

Mae claddfa gynhanesyddol enwog Bryn Celli Ddu ychydig i'r de o'r pentref. Yma hefyd y saif Plas Llwyn-onn.

Mae'n debyg mai mab enwocaf y pentref yw Tecwyn Roberts (1925-1988), a ddaeth yn swyddog Flight Dynamics cyntaf NASA gyda phrosiect Mercury a roddodd yr Americanwr cyntaf i'r gofod. Ganed Roberts ym Mwthyn Trefnant bach yn Llanddaniel Fab ac roedd yn gyn-ddisgybl Ysgol Parc y Bont. Ar ôl gwasanaethu fel aelod o dîm prosiect Avro Arrow a'r grŵp gorchwyl gofod, trosglwyddodd Roberts i NASA lle daeth yn bennaeth yr is-adran cymorth hedfan â chriw yn y pen draw, yn bennaeth ar yr is-adran peirianneg rhwydwaith yn ystod rhaglen Apollo ac yn ddiweddarach Cyfarwyddwr y rhwydweithiau yng Nghanolfan hedfan y gofod yn Goddard.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Oriel

Cyfeiriadau

Dolen allanol
Gwefan y pentref

Cymunedau Ynys Môn
 
Pentrefi Ynys Môn
Plwyfi Cymru
Gaerwen

Pentref gweddol fawr yng nghymuned Llanfihangel Ysgeifiog, Ynys Môn, yw'r Gaerwen (). Saif yn ne'r ynys ar ffordd yr A5 rhyw 4 milltir i'r gorllewin o bentref Llanfairpwllgwyngyll ac i'r dwyrain o Bentre Berw.

Mae yna lawer o fusnesi yn y pentref hwn, gyda dwy siop leol, "take-aways" Tseinïaidd a Sglodion a Physgod, gwerthwr ceir, MOT ceir, siop offer cartref, tafarn o'r enw 'Gaerwen Arms' ac Ysgol Gynradd Llanfihangel Esgeifiog.

Hyd yn ddiweddar roedd yr holl drafnidiaeth i Gaergybi yn mynd trwy'r pentref, ond ar ôl i ffordd newydd yr A55, sy'n osgoi'r pentref, gael ei hagor mae pethau'n ddistawach.

Mae Stâd Ddiwydiannol y Gaerwen ar ochr orllewinol y pentref, ac mae dwy hen felin wynt i'r gogledd. Ar un adeg roedd Rheilffordd Canol Môn yn gadael y prif reilffordd i Gaergybi yng ngorsaf Gaerwen ac yn arwain tua'r gogledd-ddwyrain i Amlwch.

Pobl o'r Gaerwen
John Pritchard (Gaerwenydd) (1837-1898), bardd ac arweinydd eisteddfodol

Gweler hefyd
 Gorsaf reilffordd Gaerwen

Cyfeiriadau

Oriel

Llanfihangel Ysgeifiog
Pentrefi Ynys Môn
Dawns werin

Dawnsio traddodiadol y werin bobl yw dawns werin. Ceir sawl math o ddawns werin ledled y byd, ond cysylltir y term yn bennaf â dawnsio traddodiadol gwledydd Ewrop.

Mewn sawl lle yng Nghymru, cynhelir noson gyfan o ddawnsio gwerin, sef y 'twmpath dawns'.

Dawns
Llên gwerin
Clermont-Ferrand

Dinas yn yr Auvergne yng nghanolbarth Ffrainc yw Clermont-Ferrand. Mae'n brifddinas département Auvergne. Mae gan y ddinas brifysgol a sefydlwyd yn 1810, eglwys gadeiriol Gothig a nifer o adeiladau hanesyddol. Mae'n ganolfan diwydiant trwm bwysig.

Sefydlwyd y ddinas gan y Rhufeiniaid. Yn 1095 cynhaliwyd cyngor eglwysig yn Clermont gan Pab Urban II a arweiniodd at lawnsio'r Groesgad Gyntaf. Yn y 16g roedd Clermont yn brifddinas yr Auvergne.

Enwogion
 Blaise Pascal (1623 - 1662), athronydd a mathemategydd

Dolenni Allanol 
 Gwefan Swyddogol Clermont-Ferrand

Auvergne
 
Dinasoedd Ffrainc
Puy-de-Dôme
Rutilius Taurus Aemilianus Palladius

Am enghreifftiau eraill o'r enw Palladius, gweler y dudalen gwahaniaethu Palladius.

Awdur Rhufeinig a ysgrifennai yn yr iaith Ladin oedd Rutilius Taurus Aemilianus Palladius neu Palladius (fl. 4g).

Ei brif waith yw'r De Re Rustica ("Ar Amaeth"), mewn 14 llyfr. Daeth yn llyfr safonol ar y pwnc ym mlynyddoedd olaf yr Ymerodraeth. Rhagymadrodd yw'r llyfr cyntaf. Yn y deuddeg llyfr nesaf mae'r awdur yn gosod allan rheolau a nodweddion amaeth, yn arbennig hwsmonaeth (magu anifeiliaid), yn ôl y misoedd. Mae'r llyfr olaf yn gerdd hir ar sut i impio coed. Digon sych a rhyddieithol yw ei iaith, ond roedd yn gyfarwydd iawn â'i bwnc ac mae ei waith yn ffynhonnell bwysig ar gyfer ein gwybodaeth o'r byd amaethyddol yn yr Ymerodraeth Rufeinig ddiweddar.

Roedd ei lyfr yn ddylanwadol iawn yn yr Oesoedd Canol fel llawlyfr amaeth.

Darllen pellach 
 Palladius (gol. Robert H. Rodgers) Opus Agriculturae, De Veterinaria Medicina, De Insitione. 1975. ISBN 3-598-71573-0
 Robert H. Rodgers. An Introduction to Palladius. University of London, Institute of Classical Studies, Bulletin Supplement 35. Llundain, 1975.

Dolenni allanol 
 Testun Lladin llawn yr Opus agriculturae

Llenorion Rhufeinig