Wrecsam

Gweler hefyd Wrecsam (gwahaniaethu).

Dinas yng ngogledd-ddwyrain Cymru yw Wrecsam (Saesneg: ). Mae'n canolfan weinyddol Bwrdeistref Sirol Wrecsam a'r dref fwyaf o ran poblogaeth yng ngogledd Cymru, gyda phoblogaeth o dros 42,576 yn Cyfrifiad y Deyrnas Unedig 2001, ac roedd gan Ardal Drefol Wrecsam, fel y diffiniwyd gan y Swyddfa Ystadegau Cenedlaethol, boblogaeth o 63,084. Mae gan ardal ehanagach Bwrdeistref Sirol Wrecsam, sy'n gorchuddio ardal o 50,500 hectar, boblogaeth o dros 130,000. Hon yw'r dref nawfed fwyaf yng Nghymru yn ôl poblogaeth, ond y pedwrydd yn ôl ei hardal drefol. Yn hanesyddol bu'n rhan o'r hen Sir Ddinbych, ac mae'n rhan o sir seremonïol Clwyd. Yr enw Saesneg Wristleham yw tarddiad yr enw Wrecsam yn Gymraeg, mae'r enw Saesneg hefyd wedi newid i Wrexham erbyn heddiw.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Hanes
Mae tystiolaeth o weithgaredd dyn yn ardal Wrecsam yn dyddio'n hyd i 8,000 o flynyddoedd yn ôl. Mae cofnod o Edward I, brenin Lloegr yn aros yn Wrecsam am gyfnod byr yn ystod ei ymgyrch i atal gwrthryfel Madog ap Llywelyn ym 1294. Daeth y dref yn rhan o Sir Ddinbych pan grewyd y sir ym 1536. Roedd Wrecsam wedi ei rannu'n ddwy drefgordd gwahanol, Wrexham Regis (dan reolaeth Brenin Lloegr) a Wrexham Abbot (rhannau hynaf y dref yn gyffredinol, a fu'n eiddo i Abaty Glyn y Groes, Llangollen yn wreiddiol).

Digwyddodd un o'r trychinebau mwyaf erchyll yn hanes pyllau glo Prydain yng Nglofa Gresffordd ger Wrecsam, pan laddwyd 265 o löwyr ar ôl ffrwydrad nwy yn y pwll ar yr 22 Medi 1934.

Clwb Pêl-droed Wrecsam yw'r clwb pêl-droed proffesiynol hynaf yng Nghymru.

Mewn rhigwm adnabyddus mae clochdy eglwys Wrecsam yn un o Saith Rhyfeddod Cymru.

Fe wnaeth Cyngor Wrecsam lunio tri cais anllwyddiannus am statws dinas - yn 2000, 2002 a 2012. Yn 2022, llwyddodd eu cais i gael statws dinas fel rhan o ddathliadau Jiwbilî Blatinwm y Frenhines Elizabeth. Roedd yn un o 8 tref a ddewiswyd drwy wledydd Prydain.

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Wrecsam ym 1888, 1912, 1933, 1977 a 2011.

Tarddiad yr enw 
Yn ôl y Dictionary of the Place-Names of Wales, daw'r enw o gyfuniad o'r enw person 'Wryhtel' a'r gair 'hamm' sef dôl mewn hen Saesneg, ond mae hefyd yn nodi 16 ffurf wahanol.

Addysg uwch
Mae yna berthynas freintiedig rhwng Wrecsam (Prifysgol Glyndŵr - Athrofa Addysg Uwch Gogledd Ddwyrain Cymru cynt) a Saint-Dié-des-Vosges (Institut universitaire de technologie), yn Ffrainc.

Pobol enwog
Brent Cockbain - Chwaraewr rygbi rhyngwladol, yn byw ac wedi priodi merch o Gresffordd
Karen Davies - golffwraig broffesiynol ar yr LPGA Tour ers 1990
Charles Harold Dodd (1884-1973) - ysgolhaig Testament Newydd
Arthur Herbert Dodd (1891-1975) - Hanesydd ac athro Hanes Prifysgol Cymru, Bangor
Sant Richard Gwyn - (1535-1584) - Merthyr Catholig a Nawddsant Wrecsam
Edwin Hughes - ("Balaclava Ned") (1830-1927), goroesydd olaf Charge of the Light Brigade ym Malaklava adeg rhyfel y Crimea
Mark Hughes - cyn-peldroedwr a rheolydd Manchester City
George Jeffreys - (1645-1689), Plas Acton neu Gwaunyterfyn. 'The Hanging Judge' o Lys Acton yn Acton
Darren Jeffries - actor yn Hollyoaks
David Jones - Cynt yn chwarae pêl-droed i Manchester United a Derby County, ar hyn o bryd i Wolverhampton Wanderers.
Joey Jones - Cyn chwaraewr pêl-droed Liverpool, Chelsea a Wrecsam
Jason Koumas - chwaraewr pêl-droed Wigan Athletic
Andy Moore - Chwaraewr rygbi rhyngwladol.
Dennis Taylor -  cyn pencampwr y byd Snwcer, yn byw yn Llai
Ricky Tomlinson - (ganwyd 1939), actor enwog am ei rôl yn The Royle Family.
Tim Vincent - cynt yn gyflwynydd Blue Peter
 Robert Waithman - (1764-1833), a anwyd yn Wrecsam, daeth yn  Arglwydd Maer Llundain 1823
 John Wilkinson - (1728-1808) Mab i Isaac, sefydlydd Gwaith Haearn y Bers i gynhyrchu canonau dros rhyfel cartref America.
Llŷr Williams - Pianydd a enillodd 'Outstanding Young Artist Award'
 Elihu Yale - (1649-1721), dyn busnes, llywodraethwr Madras, India a chymwynaswr mawr Prifysgol Yale yn yr Unol Daleithiau
 William Lloyd (mynyddwr)

Gefeilldrefi

Oriel

Gweler hefyd
Wrecsam (y fwrdeistref sirol)
Wrecsam (gwahaniaethu)

Cyfeiriadau

Trefi Wrecsam
Dinasoedd Cymru