alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Siarl Martel

Siarl Martel (23 Awst 686 – 22 Hydref 741) oedd Maer y Llys yn nheyrnas Ffrancaidd Awstrasia o'r flwyddyn 715 hyd ei farwolaeth. Mae'n fwyaf enwog am ei fuddugoliaeth ym Mrwydr Tours yn erbyn byddin Fwslemaidd.

Bywgraffiad
Roedd Siarl yn fab gordderch i Pepin de Heristal a'i ordderch Alpaïde de Bruyères. Ar farwolaeth ei dad yn (714), cymerodd Siarl ei le fel Maer y Llys. Deilydd y swydd yma oedd yn rheoli'r deyrnas mewn gwirionedd; swyddogaeth seremonïol yn unig oedd gan y brenin. Nid oedd Plectrude, gwraig Pepin, yn barod i dderbyn hyn, a llwyddodd i garcharu Siarl, gan reoli ei hun dros ei mab chwech oed, Thiaud. Cododd nifer o daleithiau mewn gwrthryfel mewn ymateb i'r syniad o gael eu rheoli gan wraig, a cymerodd teyrnas Neustria fantais i orchfygu Austrasia mewn brwydr.

Llwyddodd Siarl i ddianc o'r carchar. Gorchfygodd y Neustraid mewn dwy frwydr a gorfododd Plectrude a'i mab i ildio. Erbyn 720 yr oedd wedi uno tiriogaethau'r Ffranciaid yn un deyrnas. Yn 719 gorchfygodd Radbod, brenin y Ffrisiaid a gwneud Ffrisia yn rhan o Ymerodraeth y Ffranciaid.

Yn 732 bu raid i Martel wynebu byddin Fwslemaidd dan reolwr Al-Andalus, Abdul Rahman Al Ghafiqi. Diweddodd Brwydr Tours mewn buddugoliaeth fawr i'r Cristionogion, gyda Abdul Rahman ei hun ymhlith y lladdedigion. Mae nifer o haneswyr yn ystyried i'r frwydr yma fod yn un o'r rhai mwyaf tyngedfennol yn hanes Ewrop, ac y gallai Ewrop oll fod wedi dod yn rhan o'r byd Islamaidd onibai am fuddugoliaeth Martel. Rhwng 735 a 737 enillodd Martel nifer o fuddugoliaethau eraill dros yr Arabiaid yn ne Ffrainc.

Olyniaeth
Bu Siarl Martel farw yn Quierzy ar 22 Hydref 741. Rhannwyd ei diroedd rhwng ei ddau fab:

Carloman, a gafodd Austrasia, Alemania a Thuringia
Pepin Fychan, a gafodd Neustrasia, Borgona a Profens.

Cyfeiriadau

Ffrancod yr Oesoedd Canol
Hanes yr Almaen
Genedigaethau 686
Marwolaethau 741
Milwyr Ffrengig
Pobl y 7fed ganrif
Pobl yr 8fed ganrif
Pen-y-bont ar Ogwr (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yw Pen-y-bont ar Ogwr, a gynrycholir yn San Steffan gan un aelod.  yw'r Aelod Seneddol presennol.

Aelodau Seneddol 
 1983 – 1987: Peter Hubbard-Miles (Ceidwadol)
 1987 – 2005: Win Griffiths (Llafur)
 2005 - 2019 Madeleine Moon (Llafur)
 2019: Jamie Wallis (Ceidwadol)

Etholiadau

Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Etholiadau yn y 1980au

Gweler hefyd
Pen-y-bont ar Ogwr (etholaeth Cynulliad)

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Pen-y-bont ar Ogwr
Alun a Glannau Dyfrdwy (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru ar gyfer rhanbarth etholiadol Cynulliad Gogledd Cymru yw Alun a Glannau Dyfrdwy. Carl Sargeant (Llafur) oedd yr Aelod Cynulliad hyd ei farwolaeth yn 2017. Enillodd y sedd ar ôl i Tom Middlehurst ymddeol erbyn etholiad 2003. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yw .

Aelodau Cynulliad 

 1999 – 2003: Tom Middlehurst (Llafur)
 2003 – 2017: Carl Sargeant (Llafur)
 2018 - 2020: Jack Sargeant (Llafur)

Ym Mai 2020 newidiwyd yr enw i 'Senedd Cymru.

Aelodau o'r Senedd
 2018 - presennol: Jack Sargeant (Llafur)

Etholiadau

Canlyniad Etholiad 2021

Cynhaliwyd is-etholiad ar 6 Chwefror 2018, yn dilyn marwolaeth yr AC Carl Sargeant.

Canlyniad Etholiad 2016

Canlyniad Etholiad 2011

Canlyniadau Etholiad 2007

Canlyniadau Etholiad 2003

Canlyniad Etholiad 1999

Gweler Hefyd
Alun a Glannau Dyfrdwy (etholaeth seneddol)

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd Cymru
Gwaun Cwm Garw

Addasiad gan Sharon Morgan o'r ddrama The Laramie Project gan Moisés Kaufman yw Gwaun Cwm Garw.

Mae'r ddrama wreiddiol yn ymwneud â llofruddiaeth Matthew Shepard yn Laramie, Wyoming ym 1998, llofruddiaeth a gymhellwyd gan homoffobia mae'n debyg. Cynhaliodd Cwmni Theatr Tectonic dros 200 o gyfweliadau â thrigolion Laramie wrth i'r ddrama cael ei hysgrifennu, ac mae dyddiaduron aelodau'r cwmni a gohebiadau a ymddangosodd yn y wasg yn ymddangos yn y ddrama yn ogystal.

Addaswyd y ddrama i'r Gymraeg gan Sharon Morgan, ac mae cynhyrchiad Theatr Bara Caws ar daith yn 2007. Adleolwyd y ddrama i gymuned wledig yng Nghymru yn yr addasiad.

Dolenni allanol
BBC Cymru'r Byd – adolygiad theatr

Dramâu Cymraeg
Dramâu LHDT
Dramâu Saesneg
727

7g - 8g - 9g 
670au 680au 690au 700au 710au - 720au - 730au 740au 750au 760au 770au 
722 723 724 725 726 - 727 - 728 729 730 731 732

Digwyddiadau 
Pab Gregori II yn condemnio eiconoclastiaeth, gan achosi rhwyg gyda'r Ymerodraeth Fysantaidd.

Genedigaethau

Marwolaethau 

727
726

7g - 8g - 9g 
670au 680au 690au 700au 710au - 720au - 730au 740au 750au 760au 770au 
721 722 723 724 725 - 726 - 727 728 729 730 731

Digwyddiadau 
 Dúngal mac Selbaig, brenin Dál Riata, yn cael ei ddiorseddu; olynir ef gan Eochaid mac Echdach.
 Ynys folcanig Thera ym Môr y Canoldir yn ffrwydro.
 Leo III yr Isawriad yn gwahardd defnyddio delwau crefyddol; dechrau'r dadleuon ynghylch eiconoclastiaeth.

Genedigaethau

Marwolaethau 

726
Bebo

Gwefan rhwydweithio cymdeithasol sy'n boblogaidd ymysg pobl ifanc yw Bebo (). Mae'n un o'r gwefannau sy'n tyfu cyflymaf ac yn mynd yn fwy poblogaidd o hyd. Ar Bebo, gallwch gyfathrebu â'ch ffrindiau, rhannu lluniau a llawer mwy.

Gweler hefyd
MySpace
Facebook
Twitter

Gwefannau rhwydweithio cymdeithasol
Sefydliadau 2005
MySpace

Gwefan rhwydweithio cymdeithasol yw MySpace. Mae'n cael ei defnyddio gan filiynau o bobl o gwmpas y byd pob dydd. Mae'n un o'r gwefannau mwyaf pobolgaidd yn y byd. Ar y wefan, gallwch ddisgrifio eich hun, cymdeithasu â ffrindiau, dangos lluniau a mwy.

Gweler hefyd 
 Bebo

Is-gwmnïau News Corporation
Gwefannau rhwydweithio cymdeithasol
Sefydliadau 2003
725

7g - 8g - 9g 
670au 680au 690au 700au 710au - 720au - 730au 740au 750au 760au 770au 
720 721 722 723 724 - 725 - 726 727 728 729 730

Digwyddiadau 
 Elisedd ap Gwylog yn dod yn frenin Powys.
 Beda yn cyhoeddi De temporum ratione, yn rhoi dyddiadau o flwyddyn genedigaeth Crist.
 Y Coptiaid yn Yr Aifft yn gwrthryfela yn erbyn y trethi arnynt.

Genedigaethau

Marwolaethau 

725
724

7g - 8g - 9g 
670au 680au 690au 700au 710au - 720au - 730au 740au 750au 760au 770au 
719 720 721 722 723 - 724 - 725 726 727 728 729

Digwyddiadau 
 Diwedd teyrnasiad yr Ymerodres Genshō yn Japan; yr Ymerawdwr Shōmu yn dod i'r orsedd.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Rotrude o Treves, Duges y Ffranciaid a gwraig Siarl Martel (g. 690)

724
723

7g - 8g - 9g 
670au 680au 690au 700au 710au - 720au - 730au 740au 750au 760au 770au 
718 719 720 721 722 - 723 - 724 725 726 727 728

Digwyddiadau 
 Sant Bonifas yn torri Derwen Thor gerllaw Fritzlar, fel rhan o ymgyrch i gristioneiddio'r llwythau Almaenig gogleddol.

Genedigaethau

Marwolaethau 

723
Nelly Furtado

Cantores bob ers 1999 yw Nelly Kim Furtado (ganwyd 2 Rhagfyr 1978, British Columbia, Canada). Mae'n ferch i fewnfudwyr o'r Açores, Portiwgal. Mae wedi rhyddhau pedwar albwm, y tri cyntaf yn Saesneg yn bennaf, a'r pedwerydd yn gwbwl Sbaeneg. Rhai o'i chaneuon mwyaf llwyddiannus yw I'm Like a Bird, Maneater, Promiscuous, Manos al aire, Say It Right a No hay igual.

Albymau
Whoa, Nelly! (2000)
Folklore (2003)
Loose (2006)
Mi plan (2009)

Genedigaethau 1978
Cantorion Canadaidd
Pobl o British Columbia
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
722

7g - 8g - 9g 
670au 680au 690au 700au 710au - 720au - 730au 740au 750au 760au 770au 
717 718 719 720 721 - 722 - 723 724 725 726 727

Digwyddiadau 
 Brwydr Covadonga: Buddogoliaeth gyntaf byddin Gristionogol dan Pelayo dros fyddin Fwslimaidd yn Sbaen
 3 Ionawr - K'inich Ahkal Mo' Naab III yn dod i orsedd Palenque, un o wladwriaethau gwareiddiad y Maya

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Ymerodres Gemmei o Japan (g. 661)

722
Viacom

Casgliad o gwmnïau cyfryngau Americanaidd yw Viacom. Daeth y cwmni presennol, Viacom Inc, i fodolaeth yn dilyn ei ymwahaniad o'r cwmni Viacom gwreiddiol ar 31 Rhagfyr 2005. Ar yr un pryd, newidiodd y cwmni Viacom gwreiddiol ei enw i CBS Corporation.

Prif fusnesau Viacom yw ei rhwydweithiau teledu cebl a brandiau adloniant, gan gynnwys MTV Networks (MTV, Nickelodeon, VH1, Comedy Central a rhwydweithiau eraill dros y byd), y grŵp cynhyrchu ffilmiau Paramount Pictures (sy'n cynnwys DreamWorks), Paramount Home Entertainment, BET, a Famous Music.

Mae cyfranddaliadau Viacom wedi'u rhestru ar Gyfnewidfa Stoc Efrog Newydd, ond rheolir y cwmni gan ei gadeirydd, Sumner Redstone, trwy ei gwmni National Amusements, Inc., sy'n berchen yn anuniongyrchol ar y mwyafrif o gyfranddaliadau Viacom.

Dolenni allanol
Gwefan Viacom  (yn Saesneg)

Cwmnïau cyfryngau
Cwmnïau a sefydlwyd yn 2006
Ceredigion (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Cynulliad Cenedlaethol Cymru o fewn Rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru yw Ceredigion. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yn y Senedd yw .

Aelodau 

 1999 – presennol: Elin Jones (Plaid Cymru)

Canlyniadau etholiad

Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Gweler Hefyd
Ceredigion (etholaeth seneddol)

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd Cymru
Ceredigion
Afon Guadalquivir

Afon fawr yn Andalucía yn ne Sbaen yw Afon Guadalquivir. Mae'n rhedeg i gyfeiriad y de-orllewin yn gyffredinol o'i tharddle ym mynyddoedd Sierra de Cazorla i aberu yn y Cefnfor Iwerydd yng Ngwlff Cadiz. Gyda hyd o 560 km (348 milltir) hi yw'r afon fwyaf yn ne Sbaen.

Daw'r enw o'r Arabeg al-wād al-kabīr (الوادي الكبير), 'Yr Afon Fawr'. Ei hen enw oedd Betis (neu Baetis), o'r cyfnod cyn-Rufeinig hyd at gyfnod yr Al-Andalus Islamaidd, a roddodd ei henw i'r dalaith Rufeinig Hispania Baetica.

Mae'r dinasoedd ar ei glannau'n cynnwys Andújar, Córdoba, Sevilla a Jerez de la Frontera.

Credir fod dinas hynafol Tartessos wedi'i lleoli wrth aber yr afon, ond hyd yn hyn mae ei hunion safle'n aros yn ddirgelwch.

Oriel 

Guadalquivir
Andalucía
Gwlff Cadiz

Defnyddir y term Gwlff Cadiz (Sbaeneg: Golfo de Cádiz) i gyfeirio at y rhan arfordirol o Gefnfor Iwerydd sy'n gorwedd, yn fras, rhwng dinas Faro ym Mhortiwgal a dinas Cadiz yn Sbaen. Rhed dwy afon fawr i'r môr yno, Afon Guadalquivir ac Afon Guadiana, yn ogystal ag afonydd llai Odiel a Guadalete.

Cefnfor yr Iwerydd
Arfordiroedd Portiwgal
Arfordiroedd Sbaen
Cadiz
Afon Ebro

Afon fwyaf Sbaen yw Afon Ebro (Catalaneg: Ebre), sy'n 910 km o hyd, gyda dalgylch o 83,093 km2. Mae'n llifo i Fôr y Canoldir. Ceir ei tharddiad yn Fontibre (enw sy'n dod o'r Lladin Fontes Iberis) yn Cantabria. Y prif drefi ar ei glannau yw Miranda de Ebro, Haro, Logroño, Calahorra, Alfaro, Tudela, Alagón, Zaragoza, Caspe, Mequinenza, Riba-Roja d'Ebro, Ascó, Tortosa, Amposta, San Jaume d'Enveja a Deltebre. Mae'n llifo trwy Gymunedau Ymreolaethol Cantabria, Castilla y León, Castilla-La Mancha, La Rioja, Navarra, Aragón, Cymuned Valencia a Catalonia.

Ychydig cyn cyrraedd y môr mae'r afon yn ymwahanu yn nifer o afonydd bychain. Mae'r ardal o gwmpas aber yr Ebro yn ardal amaethyddol gynhyrchiol iawn, yn enwedig ar gyfer tyfu reis. Mae'r ardal yma hefyd o bwysigrwydd mawr ar gyfer adar, a chafodd ei gyhoeddi'n barc cenedlaethol yn 1983.

Ebro
Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr (etholaeth seneddol)

Etholaeth Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr (hefyd Saesneg: Carmarthen East and Dinefwr) yw'r enw ar etholaeth seneddol yn San Steffan.  yw'r Aelod Seneddol presennol.

Aelodau Seneddol 
 1997 – 2001: Alan Wynne Williams (Llafur)
 2001 – 2010: Adam Price (Plaid Cymru)
 2010: Jonathan Edwards (Plaid Cymru)

Etholiadau

Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
 Sir Gaerfyrddin (etholaeth seneddol)
 Bwrdeistref Caerfyrddin (etholaeth seneddol)
 Dwyrain Caerfyrddin (etholaeth seneddol)
 Gorllewin Caerfyrddin (etholaeth seneddol)
 Caerfyrddin (etholaeth seneddol)
 Llanelli (etholaeth seneddol)
 Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro (etholaeth seneddol)
 Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr (etholaeth Cynulliad)

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Sir Gaerfyrddin
Llyfr y Brenhinoedd

Dau lyfr yn yr Hen Destament yw Llyfr y Brenhinoedd.

Llyfr Cyntaf y Brenhinoedd 

Llyfr Cyntaf y Brenhinoedd yw'r cyntaf o'r ddau lyfr yn Yr Hen Destament a elwir weithiau gyda'i gilydd yn 'Llyfr y Brenhinoedd'. Hwn yw'r unfed llyfr ar ddeg yn yr Hen Destament canonaidd a'r Beibl Cristnogol. Mae'r awduraeth yn anhysbys.

Gyda'i gymar (Ail Lyfr y Brenhinoedd), Llyfr Cyntaf y Brenhinoedd (1 Bren) yw ein prif ffynhonnell ysgrifenedig am hanes brenhinoedd yr Hebreaid ar ôl y brenin Dafydd. Mae'n ailgydio yn y naratif lle mae'r llyfr blaenorol, Ail Lyfr Samuel, yn gorffen. Ceir ynddo hanes teyrnasiad Solomon a chodi Teml Jerwsalem ganddo. Ar ôl ei farwolaeth ymrannodd y deyrnas yn fân freniniaethu a cheir eu hanes yn yr ail lyfr.

Ail Lyfr y Brenhinoedd 
Ail Lyfr y Brenhinoedd yw'r ail o'r ddau lyfr yn Yr Hen Destament a elwir weithiau gyda'i gilydd yn 'Llyfr y Brenhinoedd'. Dyma'r deuddegfed lyfr yn yr Hen Destament canonaidd a'r Beibl Cristnogol. Mae'r awduraeth yn anhysbys.

Ail Lyfr y Brenhinoedd (2 Bren) yw'r prif ffynhonnell ysgrifenedig am hanes brenhinoedd yr Hebreaid ar ôl y brenin Solomon. Mae'n ailgydio yn y naratif lle mae'r llyfr blaenorol yn gorffen. Ar ôl marwolaeth Solomon ymrannodd y deyrnas yn fân frenhiniaethu a cheir eu hanes yn llyfr hwn. Y pwysicaf o'r teyrnasoedd hyn oedd Israel a Jwda. Ceir nifer o gyfeiriadau at y proffwydi Eliseus, Elias ac Eseia hefyd. Ar ôl hanes cwymp Israel i Assyria yn 722 CC mae'r naratif yn canolbwyntio ar hanes Jwda hyd at gyfnod yr Alltudiaeth ym Mabilon.

Brenhinoedd
Brenhinoedd
721

7g - 8g - 9g 
670au 680au 690au 700au 710au - 720au - 730au 740au 750au 760au 770au 
716 717 718 719 720 - 721 - 722 723 724 725 726

Digwyddiadau 
Anastasius II, cyn-ymerawdwr Bysantaidd yn arwain gwrthryfel yn erbyn yr ymerawdwr Leo III
Theuderic IV yn olynu Chilperic II fel brenin y Ffranciaid
Brwydr Toulouse - Gorchfygir Al-Samh ibn Malik al-Khawlani, rheolwr al-Andalus (Sbaen Fwslimaidd) gan fyddin Gristionogol dan y Dug Odo o Aquitania
Anbasa ibn Suhaim Al Kalbi yn cael ei benodi'n rheolwr Al-Andalus

Genedigaethau

Marwolaethau 
Anastasius II, Ymerawdwr Bysantaidd
Eadfrith, Esgob Lindisfarne (698-721) ac awdur tybiedig Efengylau Lindisfarne

721
720

7g - 8g - 9g 
670au 680au 690au 700au 710au - 720au - 730au 740au 750au 760au 770au 
715 716 717 718 719 - 720 - 721 722 723 724 725

Digwyddiadau 
 Yazid II ibn Abd al-Malik yn olynu Umar ibn Abd al-Aziz fel califf yr Umayyad.
 Gorffen y Nihon Shoki (日本書紀), un o lyfrau hanes hynaf Japan.
 Yr ymeradwr Bystantaidd Leo III yr Isawriad yn gorchymyn dienyddio'r cyn-ymerawdwr Anastasius II.

Genedigaethau 
 Bertrada o Laon, gwraig Pepin III (bu farw 783)
 Pab Steffan III (bu farw 772)

Marwolaethau 
 Tariq ibn Ziyad, cadfridog Mwslimaidd

720
719

7g - 8g - 9g 
660au 670au 680au 690au 700au - 710au - 720au 730au 740au 750au 760au 
714 715 716 717 718 - 719 - 720 721 722 723 724

Digwyddiadau 
Y mynach Winifrid yn cael ei yrru i efengylu yn Yr Almaen gan y Pab Gregori II, sy'n rhoi'r enw Bonifas iddo.
 Eglwys Nubia yn trosglwyddo o'r Eglwys Uniongred Ddwyreiniol i'r Eglwys Goptig.
 Siarl Martel yn gorchfygu Radbod, brenin y Ffrisiaid. Mae Ffrisia'n dod yn rhan o Ymerodraeth y Ffranciaid.

Genedigaethau

Marwolaethau 

719
Pepin Fychan

Roedd Pepin Fychan, weithiau Pepin III, hefyd Pippin, yn frenin y Ffranciaid o 751 hyd 768. Mae'n fwyaf adnabyddus fel tad Siarlymaen.

Ganed Pepin yn 714 yn Jupille, gerllaw Liège, yn fab i Siarl Martel a Rotrude o Treves). Roedd Siarl Martel wedi uno teyrnasoedd y Ffranciaid, ac fel Maer y Plas, ef oedd y gwir reolwr, nid y brenin. Ar farwolaeth Siarl Martel yn 741, rhannwyd ei diriogaethau rhwng ei ddau fab cyfreithlon; gyda Carloman yn rheoli fel Maer y Plas yn Neustria a Pepin fel Maer y Plas yn Austrasia. Yn 747 ymddiswyddodd Carloman ac aeth i fynachlog, gan adael Pepin yn unig reolwr.

Gyda chydsyniad y Pab, diorseddodd Pepin y brenin Childeric III, yr olaf o linach y Merofingiaid, a chyhoeddodd ei hun yn frenin y Ffranciaid, y brenin Carolingaidd cyntaf. Gorchfygodd y Lombardiaid ac yn 759 cipiodd Narbonne, gan yrru'r Saraseniaid o Gâl. Bu farw yn Saint Denis yn 768.

Y Carolingiaid
Ffrancod yr Oesoedd Canol
Hanes yr Almaen
Pobl yr 8fed ganrif
Parga

Tref yng ngogledd-orllewin Gwlad Groeg yw Parga (Groeg: Πάργα).

Trefi Gwlad Groeg
Brycheiniog a Sir Faesyfed (etholaeth Senedd Cymru)

Etholaeth Senedd Cymru o fewn Rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru yw Brycheiniog a Sir Faesyfed. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yw .

Aelodau Cynulliad
 1999 - 2020: Kirsty Williams (Y Democratiaid Rhyddfrydol)

Ym Mai 2020 newidiwyd yr enw i "Senedd Cymru".

Aelodau o'r Senedd
 2020 - 2021: Kirsty Williams (Y Democratiaid Rhyddfrydol)
 2021: James Evans (Ceidwadwyr)

Etholiadau

Canlyniad etholiad 2011

Canlyniadau Etholiad 2007

Canlyniadau Etholiad 2003

Canlyniadau Etholiad 1999

Gweler Hefyd
Brycheiniog a Sir Faesyfed (etholaeth seneddol)

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd Cymru
Powys
Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yw Gorllewin Caerfyrddin, sy'n danfon un cynrychiolydd i San Steffan.  yw'r Aelod Seneddol presennol.

Aelodau Seneddol 
 1997 – 2010: Nicholas Ainger (Llafur)
 2010: Simon Hart (Ceidwadol)

Ffiniau 
Mae'r etholaeth yn cynnwys y trefi Dinbych-y-Pysgod, Caerfyrddin a Narberth.

Etholiadau

Etholiadiadau yn y 2010au

Canlyniadau Etholiad 2005

Canlyniadau Etholiad 2001

Canlyniadau Etholiad 1997 

|- style="background-color:#F6F6F6"
! style="background-color: " |
| colspan="2"   | Etholaeth newydd:  yn ennill.
| align="right" | Swing
| align="right" | 
||
|-

1Amcanol yn Unig

Gweler hefyd 
 Sir Gaerfyrddin (etholaeth seneddol)
 Bwrdeistref Caerfyrddin (etholaeth seneddol)
 Dwyrain Caerfyrddin (etholaeth seneddol)
 Gorllewin Caerfyrddin (etholaeth seneddol)
 Caerfyrddin (etholaeth seneddol)
 Llanelli (etholaeth seneddol)
 Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr (etholaeth Cynulliad)
 Gorllewin Caerfyrddin a De Sir Benfro (etholaeth Cynulliad)

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Sir Gaerfyrddin
Sir Benfro
718

7g - 8g - 9g 
660au 670au 680au 690au 700au - 710au - 720au 730au 740au 750au 760au 
713 714 715 716 717 - 718 - 719 720 721 722 723

Digwyddiadau
Pelayo yn gorchfygu'r Arabiaid yn Covadonga ac yn sefydlu Teyrnas Asturias yn Sbaen; dechrau y Reconquista.
Yr Ymerawdwr Leo III a'r Khan Tervel yn gorchfygu byddin Arabaidd oedd yn gwarchae ar ddinas Caergystennin.

Genedigaethau
Ymerodres Kōken (neu Shōtoku), ymerodres Japan (bu farw 770).

Marwolaethau

718
717

7g - 8g - 9g 
660au 670au 680au 690au 700au - 710au - 720au 730au 740au 750au 760au 
712 713 714 715 716 - 717 - 718 719 720 721 722

Digwyddiadau 
21 Mawrth - Brwydr Vincy rhwng Siarl Martel a Ragenfrid.
25 Mawrth - Leo III yn cipio gorsedd yr Ymerodraeth Fysantaidd
15 Awst - Byddin Arabaidd dan Maslama yn gwarchae ar Gaergystennin.
 Nechtan IV, brenin y Pictiaid yn gyrru'r mynachod o ynys Iona.
 Umar ibn Abd al-Aziz yn olynu Sulayman ibn Abd al-Malik fel Califf yr Umayyad

Genedigaethau 
Rabi’ah al-Adawiyya - bardd Islamaidd

Marwolaethau 

717
Gareth David-Lloyd

Actor Cymreig yw Gareth David Lloyd (ganwyd 28 Mawrth 1981) sy'n cael ei adnabod yn broffesiynol fel Gareth David-Lloyd. Mae'n fwyaf adnabyddus am ei ran fel Ianto Jones yn y gyfres wyddonias Torchwood.

Bywyd cynnar 
Ganwyd yn Betws, Casnewydd. Roedd ei rôl actio gynta fel robot mewn drama yn ei nrama ysgol gynradd. Yn ei arddegau, fe ymunodd a Theatr Ieuenctid Gwent yn Y Fenni a Theatr Ieuenctid Dolman yng Nghasnewydd. Tra yno, fe ymddangosodd mewn sawl drama, yn cynnwys Macbeth, The Threepenny Opera a Henry V, lle roedd ganddo'r brif ran. Astudiodd Gareth Gelfyddyd Perfformio yng Ngholeg Crosskeys (rhan o Goleg Gwent). Pan welodd Neil Kinnock (cyn-arweinydd y Blaid Lafur), y David-Lloyd ifanc yn perfformio yng Nghastell Mynwy fe ddanfonodd £250 ato er mwyn hybu ei yrfa actio.

Teledu
Casualty (2003)
Rosemary and Thyme (2004)
The Bill (2005)
Torchwood (2006)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol

 Gareth David-Lloyd ar yr Internet Movie Database

Genedigaethau 1981
Actorion Cymreig
Pobl o Gasnewydd
Ibn Sahl o Sevilla

Ibn Sahl (Arabeg: أبو إسحاق إبرهيم بن سهل الإسرائيلي الإشبيلي Abu Ishaq Ibrahim Ibn Sahl al-Isra'ili al-Ishbili) o Sevilla (1212-1251) oedd un o feirdd mwyaf Al-Andalus yn y 13g.

Ganed Ibn Sahl yn 1212-3 mewn teulu Iddewig yn Sevilla (de Sbaen). Eisoes erbyn y 1220au roedd yn fardd adnabyddus. Er gwaethaf ei gefndir Iddewig roedd Ibn Sahl yn Fwslim diffuant ac mae ei "diwan" (blodeugerdd o'i waith) yn dyst i'w deimladau crefyddol dwys. Ymddengys iddo droi'n Fwslim yn gynnar yn ei fywyd.

Pan syrthiodd Sevilla i ddwylo Ferdinand III o Castile yn 1248, ymadawodd Ibn Sahl am ddinas Ceuta (gogledd Moroco heddiw), lle cafodd swydd fel ysgrifennydd i'r llywodraethwr Almorafid Abu Ali Ibn Khallas. Pan anfonodd Ibn Khallas ei fab i wasanaethu al-Mustanir I, califf Hafsidiaid Ifriqiya, penderfynodd anfon Ibn Sahl yn gwmni iddo ar y fordaith. Ond llongrylliwyd eu galeri a boddwyd y teithwyr i gyd cyn cyrraedd Tunis. Yn ôl traddodiad, pan glywodd Ibn Khallaa hynny dywedodd: "Dychwelwyd y perl i'r môr."

Mae diwan Ibn Sahl yn cynnwys rhai o'r enghreifftiau mwyaf synhwyrus a soffistigefig o farddoniaeth Al-Andalus. Mae ei gerddi bron i gyd yn gerddi serch, yn aml o naws gyfrinol, a muwashsahat.

Yn ddiweddarach ysgrifennodd y llenor o Forocwr Mohammed El Ifrani (1670-1747) fywgraffiad Ibn Sahl.

Darllen pellach 
 Gert Borg (gol.), Representations of the Divine in Arabic Poetry (de Moor, Amsterdam, Atlanta 2001)
 Arie Schippers, Humorous approach of the divine in the poetry of Al-Andalous, the case of Ibn Sahl

Beirdd Arabeg
Genedigaethau 1212
Ibn Sahl
Llenorion Al-Andalus
Marwolaethau 1251
Sevilla

Prif ddinas artistaidd, diwyllianol ac ariannol de Sbaen yw Sevilla (neu Seville). Saif ar lannau Afon Guadalquivir. Mae'n brifddinas cymuned ymreolaethol Andalucía a Sevilla. Gelwir dinesyddion y ddinas yn Sevillanos (benywaidd: Sevillanas). Mae gan yr ardal ddinesig boblogaeth o 704,154 (amcanfyfrif 2005), neu 1,043,000 yn cynnwys ei bwrdeistrefi mewnol (amcangyfrif 2000), neu 1,317,098 am yr ardal fetropolitaidd gyfan (amcangyfrif 2005), sy'n ei gwneud yr ardal fetropolitaidd bedwaredd yn Sbaen. Mae ganddi borthladd eithaf pwysig ar y Guadalquivir sy'n agored i longau cefnfor.

Bu'n ddinas bwysig yn nhalaith Rufeinig Hispania Baetica a daeth yn ganolfan ddiwylliannol flodeuog yng nghyfnod teyrnas Mwraidd Al-Andalus (711–1248). Un o'i llenorion enwocaf yn y cyfnod hwnnw oedd y bardd Ibn Sahl. Erbyn yr 16g roedd Sevilla yn un o borthladdoedd pwysicaf Sbaen gyda monopoli ar y fasnach rhwng y wlad honno a'r Indies Gorllewinol. Ganwyd y peintwyr Velázquez a Murillo yno.

Mae gan y ddinas brifysgol, a sefydlwyd yn 1502, ac un o'r eglwysi cadeiriol mwyaf yn y byd (1401 - 1591). Un o uchafbwyntiau calendr diwyllianol y ddinas yw'r Ŵyl Basg enwog. Mae Eglwys Gadeiriol Sevilla, yr Alcázar a'r Archivo de Indias yn Safle Treftadaeth y Byd.

Pobl enwog o Sevilla 
 Diego Velázquez, arlunydd

 
Talaith Sevilla
Andalucía
Dinasoedd Sbaen
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Sbaen
Plaid Gristionogol (DU)

Plaid wleidyddol Gristnogol leiafrifol yw Y Blaid Gristionogol (cyfieithiad answyddogol yn achos y DU; Saesneg: The Christian Party). Fe'i sefydlwyd gan y Parch James George Hargreaves ar gyfer yr etholiadau i Senedd Ewrop yn yr Alban yn 2004 fel Operation Christian Vote. Mae'n gweithredu dan yr enw hwnnw ac eraill yn Lloegr ac fel 'Plaid Gristionogol Cymru' yng Nghymru a'r 'Scottish Christian Party' yn yr Alban.

Mae'n fudiad asgell-dde sy'n pregethu Cristnogaeth ffwndamentalaidd. Mae yn erbyn rhyddid personol mewn materion fel rhyw tu allan i briodas ac yn llym yn erbyn hoywon ac erthylu. Yn ogystal mae'n gwrthod yr Undeb Ewropeaidd.

Polisiau
Yn ôl eu hen wefan mae'r blaid,
yn cefnogi Coron Lloegr
yn gwrthod pob math o 'Gywirdeb Gwleidyddol'
yn cefnogi 'Cyfraith a Threfn'
am "ail-sefydlu Arglwyddiaeth Crist Iesu" yn y DU
am "ddileu effeithiau ymddygiad anfoesol"
am gael gwared ar erthylu yn gyfanwbl ar y GIG ynghyd ag unrhyw fath o iwthenasia
yn ystyried fod gwrywgydiaeth a rhyw tu allan i briodas yn bechod ac am rhoi taw ar hynny
yn erbyn addysg ryw mewn ysgolion heb ganiatâd rhieni ac am gyfyngu addysg ryw i gyd-destun priodas yn unig
yn ystyried mai'r teulu yw'r unig uned gymdeithasol dda
yn erbyn yr Undeb Ewropeaidd "am nad yw Duw o'i blaid".
yn erbyn cyffuriau ac am weld cosbiau mwy sylweddol am eu defnyddio
yn sôn am newid y drefn am geiswyr lloches o dramor
am gael rhagor o garchardai

Clymbleidiau
Mae'r blaid yn rhan o glymblaid wleidyddol gyda'r cenedlaetholwyr Seisnig asgell dde yr English Democrats Party a'r Jury Team.

Enwau
Prif enw'r blaid yw 'Christian Party "Proclaiming Christ's Lordship"'. Ond defnyddir naw enw arall hefyd sydd wedi eu cofrestru gan y Comisiwn Etholiadol, sef:

Christian Party
Christian Party (Scotland)
Christian Party (Wales)
Scottish Christian Party
Scottish Christian Party "Proclaiming Christ's Lordship"
The Christian Party
The Christian Party - CPA
The Scottish Christian Party
Welsh Christian Party(Plaid Gristionogol Cymru)
Welsh Christian Party "Proclaiming Christ's Lordship" (Plaid Gristionogol Cymru "Datgan Arglwyddiaeth Crist")

Cymru
Gweithredant yng Nghymru fel Plaid Gristionogol Cymru, a lawnsiwyd ar Ddydd Gŵyl Dewi 2007 ar gyfer Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007. Mae ei harweinydd, y Parchedig George Hargeaves, wedi cyhoeddi bod y blaid yn bwriadu cael gwared ar y Ddraig Goch fel baner swyddogol Cymru a defnyddio Croes Dewi Sant yn ei lle. Yn ôl y blaid, y rheswm am hyn yw bod y ddraig yn symbol o'r angenfilod Satanaidd a ddisgrifir yn Llyfr y Datguddiad.

Yn Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007, cafodd gyfanswm o 8,963 o bleidleisiau, 0.9% o'r holl bleidleisiau.

Yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 2010, ymgyrchodd y blaid yng Nghymru wrth yr enwau Welsh Christian Party / Plaid Gristionogol Cymru a Welsh Christian Party "Proclaiming Christ's Lordship" / Plaid Gristionogol Cymru "Datgan Arglwyddiaeth Crist".

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol 
 Gwefan swyddogol y blaid yng Nghymru 
 Gwefan swyddogol y blaid yn yr Alban 

Cristionogol
Cristnogaeth yn Lloegr
Ffwndamentaliaeth Gristnogol
Sefydliadau 2005
Diplomyddiaeth

Y gelf ac ymarferiad o gynnal trafodaethau rhwng cynrychiolwyr grwpiau neu wladwriaethau gwahanol yw diplomyddiaeth. Gan amlaf mae'n cyfeirio at ddiplomyddiaeth ryngwladol, cysylltiadau rhyngwladol a gynhalir gan ddiplomyddion proffesiynol gyda golwg ar faterion heddwch, diwylliant, economeg, masnach, a rhyfel. Fel arfer cânt cytundebau rhyngwladol eu cyd-drafod gan ddiplomyddion cyn cefnogaeth gan wleidyddion cenedlaethol.

 
Cysylltiadau rhyngwladol
Diogelwch cenedlaethol
Heddwch
Trish Law

Gwleidydd Cymreig a gwraig y diweddar Peter Law yw Trish Law (ganed Patricia Bolter 17 Mawrth 1954 yn Nant-y-glo, Blaenau Gwent). Yn etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2007, enillodd fel ymgeisydd annibynnol yn etholaeth Blaenau Gwent, hen sedd ei ŵr, a enillwyd ganddi mewn is-etholiad ar 29 Mehefin 2006. Ni safodd i gael ei hail-ethol yn 2011.

Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Genedigaethau 1954
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion annibynnol
Pobl o Flaenau Gwent
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Nick Bourne

Nicholas Henry "Nick" Bourne, Barwn Bourne o Aberystwyth (ganed 1 Ionawr 1952) oedd arweinydd y Blaid Geidwadol yng Nghynulliad Cenedlaethol Cymru ers 1999, pan olynodd Rod Richards. Mae'n gyn athro yn y Gyfraith a darlithydd prifysgol. Mae'n AC Canolbarth a Gorllewin Cymru trwy'r rhestr ranbarthol (1999, 2003 a 2007). Yn 2011 yn annisgwyl collodd ei sedd ranbarthol gan i'r ceidwadwyr wneud yn dda ar lefel etholaethol. Dyrchafwyd i Dy'r Arglwyddi ym Medi 2013.

Bywgraffiad
Addysgwyd yn Ysgol Brenin Edward VI, Chelmsford, Mhrifysgol Cymru, Aberystwyth a Choleg y Drindod, Caergrawnt lle bu'n Lywydd Cyfreithwyr Prifysgol Caergrawnt a Chymdeithas Ceidwadwyr Prifysgol Caergrawnt. Bu Bourne hefyd yn Athro Cyfraith ac yn Lywydd Cynorthwyol Athrofa Addysg Uwch Abertawe. Mae hefyd yn ddarlithydd achlysurol ym mhrifysgol Hong Cong.

Mae ei diddordebau gwleidyddol yn cynnwys yr economi, materion tramor, iechyd ac addysg. Mae'n dal i alw am refferendwm cyn roi rhagor o rym i'r Cynulliad.

Mae Nick Bourne yn eistedd ar bwyllgor Materion Ewropeaidd y Cynulliad ac yn llefarydd ei blaid ar faterion cyfansoddiadol. Cyn cymryd rhan yng ngwleidyddiaeth Cymru safodd fel ymgeisydd Torïaidd yn is-etholiad Chesterfield (1984) ac mewn etholiad yng Nghaerwrangon.

Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Genedigaethau 1952
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion y Blaid Geidwadol (DU)
Arweinwyr pleidiau gwleidyddol yng Nghymru
716

7g - 8g - 9g 
660au 670au 680au 690au 700au - 710au - 720au 730au 740au 750au 760au 
711 712 713 714 715 - 716 - 717 718 719 720 721

Digwyddiadau 
19 Ebrill - Y mynachdy ar ynys Iona yn dathlu'r Pasg ar y dyddiad newydd
 Yr Ummayad yn cipio Lisboa
Theodosius III yn arwain gwrthryfel yn erbyn Anastasius II ac yn cael ei gyhoeddi'n Ymerawdwr Bysantaidd
Ethelbald, brenin Mersia yn dychwelyd o alltudiaeth i olynu Ceolred fel brenin Mersia
Siarl Martel yn gorchfygu Neustria ym Mrwydr Amblève

Genedigaethau 
Carloman, Maer y Llys teyrnas y Ffranciaid (bu farw 754)

Marwolaethau 
Ceolred, brenin Mersia
Musa bin Nusair, cadfridog a rhaglaw yr Umayyad (g. 640)

716
715

7g - 8g - 9g 
660au 670au 680au 690au 700au - 710au - 720au 730au 740au 750au 760au 
710 711 712 713 714 - 715 - 716 717 718 719 720

Digwyddiadau 
 Nechtan IV, brenin y Pictiaid yn gwahodd clerigwyr Northumbria i genhadu ymhlith y Pictiaid
19 Mai - Pab Gregori II yn olynu Pab Cystennin fel yr 89fed pab

Genedigaethau

Marwolaethau 
9 Ebrill - Pab Constantine
Muhammad bin Qasim

715
714

7g - 8g - 9g 
660au 670au 680au 690au 700au - 710au - 720au 730au 740au 750au 760au 
709 710 711 712 713 - 714 - 715 716 717 718 719

Digwyddiadau
 Ar farwolaeth Pepin o Herstal, daw Siarl Martel yn reolwr Austrasia fel Maer y Llys.
Byddin Arabaidd dan Musa bin Nusair yn cipio Saragossa.

Genedigaethau
Pepin Fychan, brenin y Ffranciaid (bu farw 768)

Marwolaethau
19 Rhagfyr - Pepin o Herstal, Maer y Llys a rheolwr de facto y Ffranciaid.

714
Al-Andalus

Al-Ándalus (Arabeg الأندلس) yw’r enw a ddefnyddir ar y rhannau hynny o Sbaen a Portiwgal oedd dan reolaeth y Mwslimiaid yn y cyfnod rhwng 711 a 1492). 
Nid oes sicrwydd am darddiad yr enw, er y gall fod cysylltiad â’r Fandaliaid. O al-Andalus y daw enw y Gymuned Ymreolaethol fodern Andalucía, ond ar un adeg yr oedd al-Andalus yn llawer ehangach na hynny.

Ar 27 Ebrill yn y flwyddyn 711, glaniodd byddin Fwslimaidd o tua 9,000 o wyr yn Gibraltar (Yebel Tarik), dan arweiniad Tariq Ibn Ziyad, dirpwy i Raglaw Tangier, Musa ibn Nusair. Ar 19 Gorffennaf gorchfygasant fyddin y Fisigothiaid , a lladdwyd Roderic, brenin y Fisigothiaid. Y flwyddyn wedyn cyrhaeddodd Musa ibn Nusair ei hun gyda byddin arall. Yn y pum mlynedd nesaf, trwy gyfuniad o frwydro a gwneud cytundebau, daethant i reoli’r rhan fwyaf o Orynys Iberia ac eithrio yr ardaloedd mynyddig yn y gogledd.

Yn 756 daeth Abd al-Rahman I i Córdoba a sefydlodd linach a fu’n rheoli al-Andalus hyd 1031. Creodd Abd al-Rahman Emirat Cordoba yn 773. Yn 912, daeth Abd al-Rahman III i’r orsedd ac yn 929 cyhoeddodd ei hun fel Califf.

Yn 1031 ymrannodd Al-Andalus yn nifer o deyrnasoedd llai, y Taifas, o ganlyniad i ryfeloedd cartref ynglŷn â’r olyniaeth. Bu nifer o ymosodiadau llwyddiannus o Ogledd Affrica, megis yr Almorafidiaid a’r Almohadiaid.

Rhwng 718 a 1230, ffurfiwyd y prif deyrnasoedd Cristionogol yn y gogledd: Castilla, Portiwgal, Navarra ac Aragón. Yn raddol dechreuodd y Cristionogion ennill tiriogaethau oddi ar y Mwslimiaid, proses a elwir y Reconquista. Ystyrir i'r Reconquista ddechrau yn 722 pan enillodd Pelayo fuddugoliaeth dros y Mwslimiaid ym Mrwydr Covadonga, i sicrhau annibyniaeth Asturias. Dim ond yn araf yr oedd y Cristionogion yn adennill tir am gyfnod, ond cyflymodd y broses yn y 13g ar ôl uno teyrnasoedd Castilla a León dan y brenin Fernando III. Erbyn canol y 13g dim ond Teyrnas Granada oedd yn parhau yn eiddo'r Mwslimiaid. Diweddodd y Reconquista yn 1492 pan gipiodd y Cristionogion ddinas Granada a gorfodi ei brenin olaf, Boabdil (Abu 'Abd Allāh), i fynd i alltudiaeth.

Celfyddyd a gwyddoniaeth yn al-Andalus 

Roedd cyfraniad al-Andalus yn nodedig iawn, yn arbennig mewn pensaernïaeth, gydag adeiladau megis Mosg Cordoba a'r Alhambra ymysg y campweithiau. Mewn barddoniaeth roedd Ibn Sahl o Sevilla yn nodedig. Roedd Averroes (Abū al-Walīd Muhammad Ibn Rušd) (1126 – 1198) yn enwog fel athronydd, meddyg a seryddwr, a gwnaeth ef ac eraill lawer i gadw a lledaenu gweithiau awduron fel Aristoteles a Platon.

Dolenni allanol 
 Darío Fernández-Morera: "The Myth of the Andalusian Paradise", The Intercollegiate Review, 2006

 
Hanes Sbaen
Chelsea F.C.

Tîm pêl-droed o Lundain, Lloegr, yw Chelsea Football Club. Antonio Conte ydyw'r rheolwr presennol.

Mae Chelsea wedi ennill prif gynghrair Lloegr bedwargwaith, yn 1955, 2005, 2006 a 2010, a'r Cwpan FA chwe gwaith, yn 1970, 1997, 2000, 2007, 2009, 2010 a 2012.

Timau pêl-droed Lloegr
Chwaraeon yn Llundain
Kalevala

Cerdd hir yn yr iaith Ffinneg ac arwrgerdd genedlaethol y Ffindir yw'r Kalevala. Ei ffurf fwyaf cyfarwydd yw'r fersiwn a luniwyd gan yr ieithydd a hynafiaethydd Elias Lönnrot (1802 - 1884) rhwng 1835 a 1849. Mae'r fersiwn honno'n seiliedig ar waith ymchwil Lönrot yn casglu ceinciau o'r Kalevala oddi ar dafod leferydd yng nghefn-gwlad y Ffindir ac ar ddarnau o'r epig a gyhoeddwyd eisoes o'r 17g ymlaen.

Cefndir hanesyddol y Kalevala yw'r berthynas rhwng pobl Kaleva a'u cymdogion y Pohjola (y Lapiaid efallai). Yn ganolog i'r epig y mae'r ymchwil am y Sampo talismanaidd. Dim ond ar ddiwedd y gerdd y ceir cyfeiriadau at Gristnogaeth, na ddaeth yn grefydd swyddogol yn y Ffindir tan y 14g.

Mae'r Kalevala yn arwrgerdd hir iawn sy'n ymestyn i 50 canto. Y prif gymeriad yw'r arwr Kalevaidd Väinämöinen sy'n ceisio ennill y forwyn Aino, chwaer yr arwr Pohjolaidd Joukahainen. Ar ôl colli Aino mae Väinämöinen yn ceisio morwyn Pohjolaidd arall ac yn mynd trwy gyfres o anturiaethau rhyfeddol cyn ei hennill. Y tu ôl i hyn mae'n debyg fod y morwynion yn cynrychioli sofraniaeth ar y wlad, thema sydd i'w chael mewn sawl traddodiad llên gwerin.

Cafodd y Kalevala dadenedig ddylanwad mawr ar fywyd diwyllianol y Ffindir. Ymhlith yr artistiaid a ysbrydolwyd gan y gerdd mae'r cyfansoddwr Sibelius a'r darlunydd Akseli Gallen-Kallela yn sefyll allan.

Llyfryddiaeth
Y cyfieithiad Saesneg clasurol yw,
 W.F. Kirby (cyf.), Kalevala (1907: sawl argraffiad ers hynny, ar gael yn y gyfres Everyman's Library)

Llenyddiaeth Ffinneg
Llên gwerin y Ffindir
Elias Lönnrot

Ieithydd, bardd a chasglwyr llên gwerin o'r Ffindir oedd Elias Lönnrot () (9 Ebrill 1802 – 19 Mawrth 1884), a aned yn Sammatti yn ardal Nyland.

O ran ei alwedigaeth roedd Lönnrot yn feddyg cefn-gwlad am ugain mlynedd yn Kajana a dreuliai ei amser yn cofnodi cerddi a baledi traddodiadol y werin, yn eu plith y Kalevala, arwrgerdd genedlaethol y Ffindir, a gyhoeddwyd ganddo rhwng 1838 a 1849. Mewn cydnabyddiaeth o'i waith apwyntiwyd Lönrot yn athro llenyddiaeth Ffinneg ym mhrifysgol Helsinki (1853 - 1862).

Yn ogystal â'r Kalevala cyhoeddodd geiriadur mawr Ffinneg-Swedeg (1866 - 1880) a osododd seiliau cadarn i'r iaith Ffinneg fel iaith lenyddol.

Ymddiddorai mewn botaneg hefyd ac yn 1860 cyhoeddodd ei Flora Fennica – Suomen Kasvisto, un o'r llawlyfrau cynharaf ar flodau a phlanhigion mewn iaith frodorol i ymddangos. Roedd y llyfr yn ddylanwadol iawn yn Llychlyn.

Beirdd Ffinneg
Botanegwyr Ffinnaidd
Ieithyddion Ffinnaidd
Llên gwerin y Ffindir
Genedigaethau 1802
Marwolaethau 1884
713

7g - 8g - 9g 
660au 670au 680au 690au 700au - 710au - 720au 730au 740au 750au 760au 
708 709 710 711 712 - 713 - 714 715 716 717 718

Digwyddiadau 
 Diorseddu'r Ymerawdwr Bysantaidd Philippicus; Anastasius II yn dod yn ymerawdwr yn ei le
Byddin Arabaidd dan Musa bin Nusair yn cipio Sevilla a Mérida

Genedigaethau

Marwolaethau 
Ali ibn Husayn - Gor-ŵyr y Proffwyd Muhammad a phedwerydd Imam y Shia

713
Pont-y-meistr

Pentref yng nghymuned Gorllewin Rhisga, bwrdeisdref sirol Caerffili, Cymru, yw Pont-y-meistr neu Pontymister. Saif i'r de o dref Rhisga.

Fferm o'r enw Tŷ Isaf oedd y lleoliad yn wreiddiol, ond daeth y pentref i fodolaeth mewn ymateb i'r angen am dai ar gyfer gweithwyr y felin ddur a'r gweithiau cemegol gerllaw. Adeiladwyd y rhan fwyaf o'r tai rhwng 1920 ac 1925.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Mae nifer o dafarndai lleol yn dal i fod ag enwau sy'n ymwneud a'r diwydiant dur: The Rolling Mill, The Forge Hammer ayb. Ceir llwybr hir y Ffordd Sistersiaidd (Cymru) wedi ei farcio ac yn pasio drwy Bont-y-Meistr.

Hanes
Roedd gweithfeydd dur Pont-y-Meistr yn enwog fel mynwent hen drenau stêm. Daethpwyd â'r rhan fwyaf yno yn yr 1960au cynnar er mwyn manteisio ar eu gwerth fel metel sgrap, achubwyd rhai a symudwyd hwy i Ddociau y Barri.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
The development of Pontymister  ar wefan Risca Industrial History Museum & OHIHS

Gorllewin Rhisga
Pentrefi Caerffili
712

7g - 8g - 9g 
660au 670au 680au 690au 700au - 710au - 720au 730au 740au 750au 760au 
707 708 709 710 711 - 712 - 713 714 715 716 717

Digwyddiadau 
 Ansprand yn olynu Aripert fel brenin y Lombardiaid.
 12 Mehefin - Liutprand, brenin y Lombardiaid yn olynu ei dad Ansprand.
 Musa bin Nusair yn arwain byddin o Ogledd Affrica i atgyfnerthu'r Mwslimiaid yn Sbaen.

Genedigaethau 
 Al-Mansur, ail Galiff yr Abbasid (bu farw 775)
 Du Fu, bardd Sineaidd (bu farw 770)

Marwolaethau 
 Aripert, brenin y Lombardiaid
 Ansprand, brenin y Lombardiaid

712
711

7g - 8g - 9g 
660au 670au 680au 690au 700au - 710au - 720au 730au 740au 750au 760au 
706 707 708 709 710 - 711 - 712 713 714 715 716

Digwyddiadau 
30 Ebrill - Byddin Fwslimaidd yr Ummayad dan Tariq ibn Ziyad yn glanio yn Gibraltar i ddechrau concwest Sbaen.
19 Gorffennaf - Byddin Tariq ibn Ziyad yn gorchfygu'r Fisigothiaid ym Mrwydr Guadalete.
Philippicus yn gwrthryfela yn erbyn yr Ymerawdwr Bysantaidd Justinian II, ac yn cyhoeddi ei hun yn ymerawdwr.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Gorffennaf - Roderic, brenin y Fisigothiaid
Rhagfyr - Justinian II, Ymerawdwr Bysantaidd (g. 669)

711
Ffinneg

Ffinneg (Yn Ffinneg , neu suomen kieli) yw iaith y mwyafrif o bobl y Ffindir. Mae hi'n iaith sy'n perthyn i'r grŵp ieithyddol Ffinig o ieithoedd yn yr uwch-deulu Ffino-Wgraidd. Yr ieithoedd agosaf iddi yw Estoneg a Lappeg.

Mae llenyddiaeth Ffinneg yn ddiweddar fel llenyddiaeth ysgrifenedig, ond yn cynnwys y Kalevala hynafol, epig fawr y Ffindir.

 
Ieithoedd y Ffindir
Ieithoedd Ffinno-Wgrig
Llenyddiaeth Ffinneg

Llenyddiaeth Ffinneg yw llenyddiaeth fwyaf y Y Ffindir (ceir llenorion iaith Swedeg a Lappeg yn y wlad honno yn ogystal).

Cyn y cyfnod modern roedd y Ffinneg yn iaith lafar yn bennaf. Roedd ganddi draddodiad cryf o chwedlau llên gwerin ar gân a baledi. Cofnodwyd y cylch pwysicaf o'r cerddi hyn, y Kalevala, a'u cyhoeddi gan Elias Lönnrot ganol y 19g. Ers y 1820au mae cannoedd o gerddi gwerin eraill wedi'u casglu. Cyhoeddwyd nifer o'r rhain yn y casgliad anferth Cerddi hynafol gwerin y Ffindir, sy'n rhedeg i 27,000 tudalen mewn 33 cyfrol.

Llyfryddiaeth 
Ychydig iawn o lenyddiaeth Ffinneg sydd ar gael yn y Gymraeg, ond ceir y gyfrol o straeon byrion a gyfieithwyd gan Niclas Walker:
Niclas Walker (gol.), Storïau o'r Ffinneg (Gwasg Gomer, 1979)

 
Ffinneg
Ffinneg
Ffinneg
Helsinki

Helsinki (yn Ffinneg; ), neu Helsingfors (yn Swedeg y Ffindir; ) yw prifddinas Y Ffindir a'i dinas fwyaf. Mae'n borthladd pwysig ar lan ogleddol Gwlff y Ffindir, yn y Môr Baltig. Helsinki yw canolfan weinyddol a masnachol y wlad. Mae ganddi boblogaeth o 564,908 (31 Ionawr, 2007). Mae ardal drefol Helsinki yn cynnwys dinasoedd Espoo, Vantaa a Kauniainen, sydd gyda'i gilydd yn ffurfio Rhanbarth y Brifddinas, gyda phologaeth o tua 998,535. Yn ogystal mae Helsinki Fwyaf yn cynnwys rhai dinasoedd ychwanegol ac mae ganddi boblogaeth o 1,293,093 (2007), sy'n golygu fod un o bob pedwar Ffinn yn byw yn ardal Helsinki Fwyaf.

Mae ganddi nifer o adeiladau mewn gwenithfaen hardd, gan gynnwys y senedd-dŷ a'r eglwys gadeiriol (18g). Yn ogystal, ceir nifer o adeiladau diweddar a ystyrir yn enghreifftiau rhagorol o bensaernïaeth yr 20g. Ceir nifer o lynnoedd yn y ddinas ac o'i chwmpas. Sefydlwyd ei phrifysgol yn 1828.

Sefydlwyd Helsinki gan y brenin Swedaidd Gustavus I Vasa yn 1550 pan oedd y wlad ym meddiant Sweden. Roedd y rhan fwyaf o'r adeiladau wedi'u gwneud o bren. Dioddefodd y ddinas dân mawr yn 1808 a ddinistriodd rannau mawr ohoni a chafodd ei hail-adeiladau mewn canlyniad. Dan reolaeth Rwsia ar y Ffindir symudwyd y brifddinas o ddinas Turku i Helsinki yn 1812. Yn yr Ail Ryfel Byd dioddefodd bomio ar raddau sylweddol. Erbyn heddiw mae'n ddinas werdd, lewyrchus.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Eglwys gadeiriol
 Palas Gwydr
 Senedd

Pobl o Helsinki 
 Tove Jansson (1914-2001), arlunydd, ysgrifennwr, darlunydd, awdur plant, cartwnydd
 Alvar Aalto (1898-1976), pensaer, dylunydd, cynllunydd trefol
 Paavo Berglund (g. 1929), cerddor
 Esa-Pekka Salonen (g. 1958), cyfansoddwr

Dinaswedd

Dolen allanol 
 (Ffinneg, Swedeg, Saesneg, ayyb) Gwefan swyddogol y ddinas

 
Dinasoedd y Ffindir
Prifddinasoedd Ewrop
Philippe de Commines

Gwleidydd a hanesydd o Fflandrys, Gwlad Belg, oedd Philippe de Commines (neu de Commynes neu Comines; Lladin Philippus Cominaeus) (c.1447–c.1511).

Llyswr Louis XI, brenin Ffrainc, ers 1472 oedd Commines.  Priododd Hélène de Chambes yn 1473.

Llyfryddiaeth 
 Mémoires

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1447
Hanesyddion
Ffleminiaid
Llenorion Ffrangeg
Llenorion y 15fed ganrif
Marwolaethau'r 1500au
710

7g - 8g - 9g 
660au 670au 680au 690au 700au - 710au - 720au 730au 740au 750au 760au 
705 706 707 708 709 - 710 - 711 712 713 714 715

Digwyddiadau 
Diwedd Cyfnod Asuka a dechrau Cyfnod Nara yn Japan; Nara yn dod yn brifddinas gyntaf Japan.
Byddin Fwslimaidd yn cael ei gwahodd i Ceuta gan ei llywodraethwr, Julian, cownt Ceuta, sy'n eu hannog i ymosod ar Benrhyn Iberia.
Roderic yn diorseddu Achila i ddod yn frenin y Fisigothiaid.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Kakinomoto no Hitomaro, bardd Siapaneaidd
Sant Adalbert o Egmond

710
Nolwenn Korbell

Cantores o Lydaw yw Nolwenn Korbell (ganed 3 Chwefror 1968). Mae hi'n canu yn Gymraeg, Llydaweg, Ffrangeg a Saesneg. Roedd hi'n aelod o'r grŵp roc gwerin Bob Delyn a'r Ebillion ond ar hyn o bryd mae hi'n dilyn gyrfa fel unawdydd.

Disgiau
N'eo ket echu, Coop Breizh, 2003
1 Ur wech e vo
2 Padal
3 Ma c'hemenerez
4 Glav
5 Y byd newydd
6 Son ar plac'h n'he doa netra
7 Luskell ma mab
8 A-dreuz kleuz ha moger
9 Deuit ganin-me
10 Sant ma fardon
Bemdez c'houloù, 2006.
1 Bemdez choulou
2 Termaji
3 Dal
4 Valsenn trefin
5 News from town for my love who stayed home
6 Yannig ha mai
7 Pardon an dreinded
8 Dafydd y garreg wen
9 Un petit navire d'Espagne
10 Olole

Dolen allanol
Gwefan swyddogol 

Genedigaethau 1968
Cantorion Llydaweg
Cantorion Cymraeg
Cantorion Saesneg
Cantorion Ffrangeg
Cerddoriaeth Geltaidd
Llydawyr
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
709

7g - 8g - 9g 
650au 660au 670au 680au 690au - 700au - 710au 720au 730au 740au 750au 
704 705 706 707 708 - 709 - 710 711 712 713 714

Digwyddiadau 
Ceolred yn dod yn frenin Mersia wedi i'w gefnder Cenred ymddiswyddo i fynd yn fynach yn Rhufain

Genedigaethau 
Ymerawdwr Kōnin, ymerawdwr Japan (bu farw 782)
Yan Zhenqing, caligraffydd Sineaidd

Marwolaethau 

709
708

7g - 8g - 9g 
650au 660au 670au 680au 690au - 700au - 710au 720au 730au 740au 750au 
703 704 705 706 707 - 708 - 709 710 711 712 713

Digwyddiadau 
 15 Ionawr - Pab Sisinnius yn olynu Pab Ioan VII fel yr 87fed pab.
 25 Mawrth - Pab Cystennin yn olynu Pab Sisinnius fel yr 88fed pab.

Genedigaethau

Marwolaethau 
 4 Chwefror - Pab Sisinnius
 Drogo, Dug Champagne

708
Rhyfeloedd Groeg a Phersia

Roedd Rhyfeloedd Groeg a Phersia yn gyfres o ryfeloedd rhwng nifer o wladwriaethau Groegaidd, yn enwedig Athen a Sparta, ac Ymerodraeth Persia. Bu ymladd rhwng 499 CC a 448 CC, ac ymosododd y Persiaid ar Wlad Groeg ddwywaith, yn 490 CC ac yn 480-479 CC. Methiant fu’r ddau ymosodiad. Y prif ffynhonnell ar gyfer y rhyfeloedd hyn yw’r hanesydd Groegaidd Herodotus.

Daeth y Persiaid i wrthdrawiad a’r Groegiaid am y tro cyntaf pan goncrwyd y Lydiaid yn Asia Leiaf gan yr Ymerodraeth Bersaidd. Roedd nifer o ddinas-wladwriaethau Groegaidd yn Ionia dan reolaeth y Lydiaid, a daethant yn awr dan reolaeth Persia. Yn 499 CC gwrthryfelodd y Groegiaid Ionaidd yn erbyn Persia. Gyrrwyd ychydig o gymorth iddynt gan y Groegiaid eraill, yn enwedig yr Atheniaid, ond methiant fu’r gwrthryfel.

Yn 490 gyrrodd Darius I, brenin Persia fyddin dan Datis ac Artaphernes gyda llynges i ymosod ar y Groegiaid, yn enwedig yr Atheniaid. Gorchfygwyd y fyddin yma gan yr Atheniaid dan Miltiades ym Mrwydr Marathon.

Ddeng mlynedd yn ddiweddarch, yn 480 CC, ymosododd y Persiaid eto. Roedd Darius wedi marw erbyn hyn, a’i fab Xerxes I a arweiniodd fyddin enfawr i wneud Groeg yn rhan o’r ymerodraeth. Mae cryn ddadl ynglŷn â maint y fyddin yma; yn ôl Herodotus roedd yn cynnwys drios ddwy filiwn a hanner o wŷr. Cred rhai haneswyr fod Herodotus wedi cam-ddarllen ffynhonnell Bersaidd a bod y ffigyrau hyn ddeg gwaith yn fwy nag y dylent fod, ac mai tua 250,000 oedd maint byddin Xerxes mewn gwirionedd. Croesodd y Persiaid yr Hellespont a goresgyn gogledd Groeg, gyda nifer o’r dinas-wladwriaethau yno yn ochri gyda’r Persiaid.

Ceisiodd byddin fechan o 300 o Spartiaid a 700 o Thespiaid dan arweiniad Leonidas, brenin Sparta, atal y Persiaid yn Thermopylae, lle roedd y ffordd tua’r de yn dilyn rhimyn cul o dir rhwng y mynyddoedd a’r mor. Bu ymladd am dri diwrnod a lladdwyd nifer fawr o’r Persiaid, ond yn y diwedd lladdwyd y Groegiaid i gyd pan ddangosodd bradwr i’r Persiaid lwybr trwy’r mynyddoedd a’u galluogodd i ymosod ar y Groegwyr o’r tu cefn.

Aeth y Persiaid ymlaen tuag Athen, lle roedd dadl a ddylent ymladd y Persiaid ar y tir ynteu dibynnu ar eu llynges. Ar gyngor Themistocles, penderfynwyd gadael y ddinas a defnyddio’r llynges i ymladd y Persiaid. Cipiwyd a llosgwyd Athen gan y Persiaid, ond gorchfygwyd llynges Xerxes gan lynges Athen a’i cyngheiriaid yn Mrwydr Salamis. Dychwelodd Xerxes i Asia Leiaf, ond gadawodd Mardonius gyda byddin gref i ymladd y Groegiaid. Y flwyddyn ganlynol, gorchfygwyd a lladdwyd Mardonius gan fyddin o Roegiaid dan arweiniad Pausanias, brenin Sparta ym Mrwydr Plataea.

Parhaodd ymladd rhwng Groegiaid a Phersiaid am gyfnod, gyda’r Groegiaid yn ymosod ar feddiannau Persaidd. Y flwyddyn ganlynodd rhoddodd Sparta y gorau i’r ymladd yma, ond ffurfiwyd Cynghrair Delos dan arweiniad Athen a bu ymladd yn Thrace, Ionia, Cyprus a’r Aifft. Roedd grym cynyddol Athen yn bryder mawr i Sparta, ac aeth yn rhyfel rhyngddynt.

Groeg a Phersia
Hanes Gwlad Groeg
Hanes Iran
Jihad

Mae jihad yn air Arabeg sy'n golygu 'dechrau', 'ymrwymiad' neu 'ymdrech' (yn benodol 'ymdrech ar y llwybr i ganfod Duw'). Mae ganddo le pwysig yn niwinyddiaeth ac ideoleg Islam.

Yn y Coran gwahaniaethir yn eglur rhwng dau fath o jihad. Y lleiaf yw al-jihad al-asghar, sy'n golygu cymryd rhan mewn ymgyrch i amddiffyn y gymuned Foslemaidd (yr Umma) rhag ymosodiad. Mae'r mwyaf, al-jihad pur, yn fath o ymarfer ysbrydol neu grefyddol sy'n golygu fod y credinwr yn ymdrechu ynddo'i hun i orchfygu ei bechodau a pheidio mynd ar gyfeilorn; ymdrech i orchyfu'r Hunan a rhoi Duw yn ei le.

Mae rhai eithafwyr 'Mwslem' yn gweld jihad fel rhyfel sanctaidd yn erbyn gelynion tybiedig Islam, ond mae'r rhan fwyaf o Fwslemiaid yn gwrthod hynny. Yr ymadrodd Islamaidd am 'rhyfel sanctaidd' yw harb quds (sy'n cyfateb i'r gair Croesgad yn y traddodiad Cristnogol).

Mae jihad, yn y ffurf ljtihad, yn gallu golygu'r ymdrech a wneir gan farnwr i ddod i'r penderfyniad cywir mewn achos llys yn ogystal.

Ffynhonnell
Gabriel Mandel Khan, Mahomet le Prophete (Paris, 2001)

 
Diwinyddiaeth Islamaidd
Geirfa Islam
Geiriau ac ymadroddion Arabeg