alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Pontcanna

Ardal a chymyned yng Nghaerdydd yw Pontcanna (hen sillafiad: Pontganna). Gall fod ei henw'n cyfeirio at Santes Canna, santes o'r chweched ganrif o dde Cymru.

'Pontaganna' - gyda threiglad oedd yr ynganiad byw fel y gwelir yn y sillafiad o 1702 mewn ewyllys ac eto yng nghofnodion Sesiwn Chwarter o 1751. Mae hyn yn dilyn yr un patrwm a: Pontgarreg, Pontgadfan, (capel y Wesleaid yn Llangadfan) a 'Threganna', ond mae 'Pontcanna' wedi hen sefydlu, bellach.

Roedd creu cymuned Pontcanna newydd yn 2016 (rhan o ardal Glan'rafon yn wreiddiol).

Pontcanna gyfoes
Mae Pontcanna yn ardal o dai teras o wahanol feintiau a adeiladwyd yn ystod Oes Fictoria. Mae bellach yn un o ardaloedd mwyaf deniadol Caerdydd ac yn cynnwys amryw o swyddfeydd a gwestai. Ar hyd Stryd Pontcanna geir amrywiaeth o gaffes a bwytai.

Lleolwyd pencadlys gyntaf S4C yng Ngerddi Sophia ym Mhontcanna yn 1982. Ceir hefyd siop lyfrau Gymraeg yn y cwarter sef Siop Caban.

Cyfeiriadau

Ardaloedd Caerdydd
Cymunedau Caerdydd
Alan Curbishley

Rheolwr a chyn-chwaraewr pêl-droed yw Llewellyn Charles "Alan" Curbishley (ganwyd 8 Tachwedd 1957).

Genedigaethau 1957
Pêl-droedwyr Seisnig
Rheolwyr pêl-droed
Caer Seion

Mae Caer Seion yn fryngaer Geltaidd sy'n perthyn i Oes yr Haearn, ac sydd wedi'i lleoli ger Conwy yn Sir Conwy, Cymru; cyfeirnod OS: SH759777. Enwau arall arni yw (Castell) Caer Leon neu Castell Caer Seion. Mae'n sefyll ar gopa uchaf Mynydd Caer Seion (Mynydd y Dref), 806 troedfedd uwchben lefel y môr a thua milltir a hanner i'r gorllewin o dref Conwy yng ngogledd Cymru.

Cofrestrwyd y fryngaer hon gan Cadw a chaiff ei hadnabod gyda'r rhif SAM unigryw: CN012. Ceir tua 300 o fryngaerau ar restr CADW o henebion, er bod archaeolegwyr yn nodi bod oddeutu 570 ohonyn nhw i gyd yng Nghymru.

Lleoliad

Mae'r gaer yn mwynhau lleoliad strategol iawn ar ben Mynydd Caer Seion. Mae'r olygfa o'i muriau'n drawiadol. I'r gorllewin gwelir bryniau cyntaf y Carneddau ac Afon Menai. Yn y gorllewin mae Bae Conwy ac ardal Penmon ar Ynys Môn. Dros y dŵr i'r gogledd-ddwyrain mae'r Gogarth a bryniau Deganwy (safle Castell Degannwy, amddiffynfa strategaidd diweddarach a godwyd gan Maelgwn Gwynedd). Gwelir rhannau isaf Afon Conwy a'i glannau yn glir, ynghyd â'r holl ddyffryn i lawr i gyffiniau Caerhun a'i rhyd bwysig a warcheid gan gaer Rufeinig. Rhwng y gaer a bryniau'r Carneddau rhed hen lwybrau cynhanesyddol o lan Conwy i gyfeiriad arfordir gogleddol Eryri. Mewn gair mae'r gaer yn wylfa ddelfrydol.

Hanes
Mae ein gwybodaeth am hanes y gaer yn seiliedig ar dystiolaeth archaeolegol. Ymddengys ei bod yn cael ei defnyddio o Oes yr Haearn hyd y cyfnod Rhufeinig (fel yn achos bryngaer Tre'r Ceiri yn Llŷn a llefydd eraill). Er bod nifer o gytiau crwn yn y gaer mae'n annhebygol iddi gael ei defnyddio trwy gydol y flwyddyn oherwydd ei huchder. Gwylfa a noddfa yn hytrach na phreswylfa parhaol oedd hi, yn ôl pob tebyg.

Yn ôl yr archaeolegwyr a gloddiasant yno yn 1951, atgyfnerthwyd ac ehangwyd y gaer yng nghanrifoedd olaf y mileniwm cyntaf CC.

Adeiladwaith

Mae muriau'r gaer yn amgylchynnu bron i 3 hectar o dir. Mae'r brif fynedfa yn y pen dwyreiniol. Ynddo ceid gosodiad sgwar o bedwar postyn yn cynnal porth a phont (yn ôl pob tebyg). Yn ei hymyl yr oedd siambr warchod lle cafwyd hyd i dros gant o gerrig ffon-dafl.

Yn nhir amgaeedig y pen gorllewinol ceir olion cytiau crwn; roedd hyn yn adran o'r gaer ar wahân, heb fynediad o'r tu allan iddo.

Yn y de ceir wal ar gwrs igam-ogam gyda mynedfa 6m o led a 7m o hyd. Mae slabiau carreg mawr unionsyth ar hyd dau wyneb mewnol y porth. Am rwy reswm caewyd y porth hwn yn ystod ail gyfnod yr adeiladu.

Mynediad a chadwraeth
Y mynediad hawsaf i'r gaer yw o gyfeiriad Bwlch Sychnant, ar yr hen lôn rhwng Conwy a Phenmaenmawr. Yno mae llwybr eglur (rhan o Lwybr y Gogledd) yn dringo iddi heibio fferm Pen Pyra. Y dewis amlwg arall yw i dilyn Llwybr yr Arfordir o gyfeiriad Conwy.

Mae'r gaer yn heneb rhestredig, yng ngofal Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy.

Cyfeiriadau

Bryngaerau Conwy
Conwy (tref)
Bwlch Sychnant

Bwlch mynydd sy'n gorwedd rhwng Penmaenmawr a Chonwy ar arfordir gogledd Cymru yw Bwlch Sychnant neu Sychnant.

Dydy Sychnant ddim yn arbennig o uchel (tua 500 troedfedd). Cyn agor lôn yr A55 heibio i benrhynoedd syrth y Penmaen-mawr a'r Penmaen-bach rhedai'r brif lôn o gyfeiriad Caer i Gaergybi a Chaernarfon dros y bwlch hwn.

I'r gogledd mae'r Alltwen a'i chaer ac o'r golwg i'r gogledd-ddwyrain mae bryngaer Castell Caer Seion. Mae'r ardal o gwmpas Sychnant yn denu ymwelwyr a cherddwyr trwy'r flwyddyn. Mae Llwybr y Gogledd (Bangor-Prestatyn) yn croesi pen y bwlch.

Gwelir merlod mynydd Cymreig o gwmpas Sychnant yn aml.

Sychnant
Conwy (tref)
Henryd
Penmaenmawr
Monica

Monica yw nofel fwyaf adnabyddus Saunders Lewis. Fe'i cyhoeddwyd gan Wasg Aberystwyth yn 1930 a mae argraffiad modern i gael yng Nghyfres Clasuron Gwasg Gomer (2013).

Portread seicolegol o wraig tŷ dosbarth canol unig o Gaerdydd sy'n symud i un o faesdrefi Abertawe i fyw gyda chariad ei chwaer yw hi. Am ei chyfnod roedd hi'n nofel arloesol iawn yn y Gymraeg ac fe'i camddeallwyd gan lawer am fod yn "anfoesol".

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 "Pwyso a mesur Monica". gan Angharad Price ar wefan BBC Cymru

Llyfrau Cymreig 1930
Nofelau Cymraeg
Nofelau 1930
Saunders Lewis
Ulo

Un o seintiau cynnar Cymru oedd Ulo (neu Iulo). Ychydig iawn sy'n hysbys amdano.

Hanes a thraddodiad
Mae'n bosibl mai Cymreigiad o'r enw personol Lladin Julius yw Ulo (trwy Iulo). Ceir sant adnabyddus o'r enw Julian (neu Julius) a ferthyrwyd yng Nghaerleon tua'r flwyddyn 304 OC. Ond mae'r eglwysi a lleoedd eraill a gysylltir â fo i gyd yn ne Cymru. Yn ogystal ni cheir enghraifft o'r ffurf Ulo yn y lleoedd hynny.

Cysylltir Sant Ulo â thri llecyn yng ngogledd-orllewin Cymru. Ar Ynys Môn ceir yr enw 'Capel Ulo' ar fferm ger Caergybi ond nid oes unrhyw olion hynafol i'w gweld yno heddiw. Gerllaw y fferm roedd 'Ffynnon Ulo' i'w cael ar un adeg. 'Capelulo' yw'r enw amgen am bentref Dwygyfylchi, rhwng Penmaenmawr a thref Chonwy. Nid oes olion capel yno heddiw ond roedd y gair 'capel' yn gallu golygu "cell feudwy" yn yr hen oesoedd; adeilad syml o bren fyddai fel rheol.

Cyfeiriadau

Seintiau Cymru
Penmaenmawr
Teyrnas Gwynedd
BBC One

BBC One (neu BBC1 fel y’i hadwaenid gynt) ydy prif sianel deledu y Gorfforaeth Ddarlledu Brydeinig. Cafodd ei lansio fel Gwasanaeth Teledu’r BBC ar 2 Tachwedd, 1936 a’r sianel oedd system darlledu cyhoeddus rheolaidd cyntaf y byd, er i’r BBC ddechrau darlledu teledu trwy sawl fformat ers 1929.

Roedd monopoli gan y sianel ar ddarlledu teledu yn y Deyrnas Unedig nes i orsaf gyntaf ITV gael ei lansio yn 1955. Mae BBC One yn dal i fod yn un o brif sianeli teledu Prydain sy'n cynnig amrywiaeth eang o newyddion a materion cyfoes, rhaglenni comedi, drama, gêmau, rhaglenni siarad, gwasanaeth i blant a sylw i’r celfyddydau ynghyd â rhai rhaglenni addysgol a chrefyddol.

One
Sianeli teledu
BBC Two

Ail sianel deledu'r BBC yw BBC Two. Dechreuodd yn 1964 a honno oedd y sianel gyntaf i ddarlledu'n rheolaidd mewn lliw. Cafodd y sianel ei chreu i gynnig rhaglenni mwy amrywiol ac uchelgeisiol na sianel gyntaf y BBC. Erbyn hyn, er bod y ffigyrau gwylio'n llai nag ar gyfer BBC One, mae rhaglenni mwyaf poblogaidd y sianel yn llwyddo i ddenu miliynau o wylwyr.

Dolenni Allanol
 Gwefan swyddogol

BBC
Sianeli teledu
Y Deri Arms

Tafarn ddychmygol yr opera sebon Pobol y Cwm yw'r Deri Arms. Yn Mehefin 2011 codwyd set pwrpasol ar gyfer y dafarn ynghyd â lleoliadau allanol yn stiwdios Porth y Rhath ym Mae Caerdydd. Cyn hynny roedd set sefydlog tu cefn i swyddfeydd a stiwdios y BBC yn Llandaf. Mewn cyfresi cynnar ffilmiwyd rhai golygfeydd allanol y tu allan i dafarn y Sportman's Rest yn Llanbedr-y-fro, ger Caerdydd.

Pobol y Cwm
Tafarnau
Gwefeistr

Person sydd yn gyfrifol am ddylunio, datblygu, marchnata, neu gynnal a chadw gwefan yw gwefeistr.

Galwedigaethau cyfrifiaduro
Rheolaeth gwefannau
System rheoli cynnwys

System meddalwedd a ddefnyddir ym mhroses rheoli cynnwys yw system rheoli cynnwys. Mae'n hwyluso trefn, rheolaeth, a chyhoeddiad corff mawr o ddogfennau a chynnwys eraill, megis delweddau ac adnoddau amlgyfrwng. MediaWici yw un enghraifft o system rheoli cynnwys.

 
Meddalwedd busnes
Rheolaeth data
Rheolaeth gwefannau
Baner Lwcsembwrg

Baner drilliw lorweddol o stribedi coch, gwyn a glas yw baner Lwcsembwrg. Nid oedd gan y wlad faner nes 1830, pan cafodd gwladgarwyr eu hannog i ddangos y lliwiau cenedlaethol. Dyluniwyd y faner yn 1848 gyda lliwiau arfbais yr Archddug (sy'n dyddio o'r drydedd ganrif ar ddeg) ond ni chafodd ei mabwysiadu'n swyddogol tan 1972. Dyler nodi bod y faner yn unfath â baner yr Iseldiroedd, ond mae baner Lwcsembwrg yn hirach, ac ei lliw glas yn oleuach.

Ffynonellau
Complete Flags of the World, Dorling Kindersley (2002)

Lwcsembwrg
Lwcsembwrg
Llyfr Sant Chad

Llawysgrif Ladin a gedwir yng nghadeirlan Caerlwytgoed (Saesneg: Lichfield) yng nghanolbarth Lloegr yw Llyfr Sant Chad (a elwir hefyd yn Llyfr Teilo ac Efengylau Caerlwytgoed). Mae'n cynnwys Efengylau Mathew a Marc a rhan o Efengyl Luc. Mae'r testunau mewn ysgrifen Ynysig ac yn dyddio o hanner cyntaf yr 8g. Mae'r llawysgrif wedi'i haddurno'n gain yn yr arddull Geltaidd tebyg i'r hyn a welir yn Llyfr Lindisfarne.

Llandeilo Fawr
Tybir i'r llawysgrif ddod i Caerlwytgoed o Landeilo Fawr ar ddiwedd y 10g. Ceir sawl cofnod Hen Gymraeg yn y llawysgrif sy'n ymwneud â mater cyfreithiol. Dywedir mewn un ohonynt i Gelhi fab Arihtuid roi'r llawysgrif "i Dduw a Sant Teilo ar yr allor", ac iddo'i brynu am bris ei geffyl gorau. Ymddengys felly mai "Llyfr Teilo" oedd enw'r llawysgrif yn wreiddiol a'i bod wedi'i llunio yn ne Cymru yn hanner cyntaf yr 8g. Erbyn diwedd y 10g roedd i'w weld yn eglwys gadeiriol y Santes Fair a Sant Chad yng Nghaerlwytgoed, Swydd Staffordd; yno, hyd heddiw, mae - mewn arddangosfa yn llyfrgell y gadeirlan ers 1982. Ailrwymwyd y lawysgrif ym 1962 gan Roger Powell.

Hen Gymraeg
Y cofnod Cymraeg pwysicaf yw'r hwnnw a elwir yn Gofnod surexit (ar ôl y gair cyntaf yn y lawysgrif: surexit). Ynddo ceir tua 64 o eiriau mewn Hen Gymraeg. Er ei bod yn anodd ei ddyddio'n union mae'n debyg mai hwn yw'r darn hynaf o Gymraeg ysgrifenedig a gadwyd i ni. Mae'r cofnod yn bwysig iawn i'r sawl sy'n astudio paleograffeg a geirfa Hen Gymraeg a chyfraith Gymreig yr Oesoedd Canol.

Darllen pellach
 Dafydd Jenkins a Morfydd E. Owen, "The Welsh Marginalia in the Lichfield Gospels", Cambridge Medieval Celtic Studies 5 (1983): 37-66, 7 (1984): 91-120

Llawysgrifau goliwiedig Cymreig
Llenyddiaeth Gymraeg Cymru
Llenyddiaeth Ladin Cymru
Bosphorus

Bosphorus neu Bosporus (Hen Roeg: Βόσπορος; Twrceg: Karadeniz Boğazı, "Culfor y Môr Du") yw'r enw ar y culfor yn Nhwrci sy'n gorwedd rhwng Ewrop ac Asia Leiaf ac yn cysylltu Môr Marmara a'r Môr Canoldir â'r Môr Du. Ei hyd yw tua 30 km (19 milltir) a'i led yn amrywio o 0.6 i 4 km (0.4-2.5 milltir). Saif dinas hynafol Istanbul (Caergystennin gynt) ar ei lannau. Saif dwy bont ar draws y culfor yn Istanbul. Mae pont Bosphorus (cwblhawyd yn 1973) yn 1074 m o hyd a phont Ratih Sultan Mehmet (cwblhawyd yn 1988) yn 1090 m o hyd ac yn un o bontydd mwyaf Ewrop ac Asia.

Cyfeiriadau 

Asia Leiaf
Culforoedd Asia
Culforoedd Ewrop
Arfordiroedd Twrci
Istanbul
New Series Adventures

Cyfres o nofelau yn seiliedig ar y gyfres newydd o Doctor Who yw'r New Series Adventures.

Rhestr o'r New Series Adventures

Doctor Who
Llenyddiaeth Saesneg
975

9g - 10g - 11g
920au 930au 940au 950au 960au - 970au - 980au 990au 1000au 1010au 1020au
970 971 972 973 974 - 975 - 976 977 978 979 980

Digwyddiadau

Genedigaethau 
 Y brenin Steffan I o Hwngari

Marwolaethau 
 8 Gorffennaf - Y brenin Edgar o Loegr
Leonard Woolley

Archaeolegydd o Sais oedd Syr Leonard Woolley (17 Ebrill 1880 – 20 Chwefror 1960), a aned yn Llundain.

Bywgraffiad
Gweithiodd yn Carchemish (1912 - 1914), un o ddinasoedd pwysicaf yr Hitiaid yn Anatolia, ac yn Sinai ac ar safle Tell el-Amarna yn yr Aifft yn ogystal.
Ond mae'n adnabyddus yn bennaf am ei waith cloddio archaeolegol yn Ur (1922 - 1924), prifddinas Swmer, yn Mesopotamia (de Irac heddiw).

Ysgrifennodd sawl llyfr archaeoleg poblogaidd gan gynnwys ei lyfr am y cloddio yn Ur.

Llyfryddiaeth ddethol
Digging Up The Past (1930)
Ur Excavations (1934)
Alallakh (1955)

Archaeolegwyr Seisnig
Genedigaethau 1880
Llenorion Saesneg
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1960
Pobl o Lundain
Saeson yr 20fed ganrif
David Tennant

Actor o'r Alban yw David Tennant (David John McDonald, ganwyd 18 Ebrill, 1971).
Cafodd ei eni ym Mathgate, Gorllewin Lothian, yn fab i'r Parch Alexander McDonald. Mae'n enwog am ei waith ym myd y theatr, ond efallai ei fod yn fwyaf adnabyddus am chwarae rhan y Doctor yn Doctor Who, yn ogystal â'r brif ran yn Casanova (2005) ac fel Barty Crouch, Jr., yn y ffilm Harry Potter and the Goblet of Fire (2005).

Teledu 
 Rab C Nesbitt (1993)
 Takin' Over the Asylum (1994)
 Duck Patrol (1998)
 The Mrs Bradley Mysteries
 Randall and Hopkirk (Deceased)
 People Like Us (2001)
 Foyle's War (2002)
 Posh Nosh (2003)
 Trust (2003)
 The Deputy (2004)
 He Knew He Was Right (2004)
 Blackpool (2004)
 Casanova (2005)
 The Quatermass Experiment (2005)
 Doctor Who (2005–2010)
 Secret Smile (2005)
 The Romantics (2006)
 The Chatterley Affair (2006)
 Ready Steady Cook (2006)
 Who Do You Think You Are? (2006)

Ffilmiau 
 Jude (1996)
 Bite (1997)
 L.A. Without a Map (1998)
 The Last September  (1999)
 Being Considered (2000)
 One Eyed Jacques (2001)
 Sweetnightgoodheart (2001)
 Nine 1/2 Minutes  (2003)
 Bright Young Things (2003)
 Harry Potter And The Goblet Of Fire (2005)
 Free Jimmy (2006)
 Glorious 39 (2009)
 St Trinian's 2: The Legend of Fritton's Gold (2009)
 How to Train Your Dragon (2010)
 The Decoy Bride (2011)
 Fright Night (2011)
 The Itch of the Golden Nit (2011)
 The Pirates! In an Adventure with Scientists (2012)
 Nativity 2: Danger in the Manger (2012)
 Postman Pat: The Movie — You Know You're The One (2013)

Actorion Albanaidd
Actorion Shakespeareaidd
Genedigaethau 1971
Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd

Y corff sy'n gyfrifol am waith archaeolegol yng ngogledd-orllewin Cymru yw Ymddiriedolaeth Archaeolegol Gwynedd.

Dolen allanol
 

Sefydliadau 1974
Gwynedd
Ymddiriedolaeth Archaeoleg Clwyd-Powys

Y corff sy'n gyfrifol am waith archaeolegol yng ngogledd-ddwyrain a chanolbarth Cymru yw Ymddiriedolaeth Archaeoleg Clwyd-Powys.

Dolen allanol
 

Sefydliadau 1975
Clwyd-Powys
Ymddiriedolaeth Archaeoleg Dyfed

Ymddiriedolaeth Archaeoleg Dyfed yw'r corff sy'n gyfrifol am waith archaeolegol yn ne-orllewin Cymru.

Dolen allanol
 

Sefydliadau 1975
Dyfed
Ymddiriedolaeth Archaeoleg Morgannwg-Gwent

Y corff sy'n gyfrifol am waith archaeolegol yn ne-ddwyrain Cymru yw Ymddiriedolaeth Archaeoleg Morgannwg-Gwent.

Dolen allanol

Sefydliadau 1976
Morgannwg-Gwent
Ogofâu Wookey Hole

Rhwydwaith ogofâu calchfaen a safle archaeolegol enwog yng Ngwlad yr Haf yw Ogofâu Wookey Hole. Fe'u lleolir ym mhentref Wookey Hole ger Wells ym Mryniau Mendip, yn ne-orllewin Lloegr, heb fod ymhell o Geunant Cheddar.

Mae darganfyddiadau o esgyrn pobl ac anifeiliaid o'r cyfnod paleolithig a wnaed yn ogof Wookey Hole yn dangos iddo gael ei presrwylio o bryd i'w gilydd am gyfnod o tua 50,000 o flynyddoedd. Darganfuwyd nifer o offer callestr yno yn ogystal.

Erbyn heddiw mae'r ogofâu yn atyniad twristaidd poblogaidd.

Cynhanes Prydain
Hen Oes y Cerrig
Ogofâu Gwlad yr Haf
Twristiaeth yn Lloegr
Gwynhoedl

Sant o Gymro oedd Gwynhoedl (hefyd Gwynodl, Gwynhael a Vendeseti yn Lladin: fl. 5g - 6g).

Hanes a thraddodiad
Yn ôl traddodiad roedd yn fab i Seithenyn, ceidwad llifddorau Gwyddno Garanhir, brenin Cantre'r Gwaelod. Dywedir hefyd ei fod yn frawd i Sant Tudno, nawddsant Llandudno.

Treuliodd beth amser ym mynachlog Bangor Is-Coed. Oddi yno aeth i benrhyn Llŷn a sefydlodd eglwys Llangwnadl (neu Llangwynoedl). Fe'i coffheir ar garreg arysgifiedig ym mhentref Llannor, hefyd yn Llŷn, lle ceir yr enw VENDESETI. Yn ôl traddodiad defnyddid y gloch efydd a geid yn eglwys Llangwnadl gan y sant i erlid ysbrydion drwg.

Ceid yn ogystal Ffynnon Wynhael yn Wolvesnewton yn Sir Fynwy, yn ôl ffynonellau o'r 15g a'r 16g.

Cyfeiriadau

Cymry'r 5ed ganrif
Cymry'r 6ed ganrif
Seintiau Cymru
Yonkers

Dinas yn nhalaith Efrog Newydd, Unol Daleithiau America, sy'n ddinas sirol Westchester County, yw Yonkers. Cofnodir 195,976 o drigolion yno yng Nghyfrifiad 2010. Cafodd ei sefydlu yn y flwyddyn 1646.

Enwogion
Jon Voight (g. 1938), actor Americanaidd
Lady Gaga (g. 1986), gantores a chyfansoddwriag Americanaidd

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Gwefan Dinas Yonkers

Dinasoedd Westchester County, Efrog Newydd
Gaeltacht

Enw Gwyddeleg yw'r Gaeltacht (ynganiad: /ˈgeːɫ̪t̪ˠəxt̪ˠ/; lluosog Gaeltachtaí) am yr ardaloedd yn Iwerddon lle siaredir Gwyddeleg fel y brif iaith, neu fel iaith gymunedol naturiol. Nifer o ardaloedd gwledig wedi'u gwasgaru ar draws saith o siroedd ydyw.

Mae'r Gaeltachtaí mwyaf yn siroedd Dún na nGall (Saesneg: Donegal), a Gaillimh (Saesneg: Galway). Mae ardaloedd Gaeltacht llai yn siroedd Maigh Eo (Saesneg: Mayo), Corcaigh (Saesneg: Cork), Ciarraí (Saesneg: Kerry), pentref An Rinn yn Port Láirge (Saesneg: Waterford) ac ardal fach Ráth Cairn yn an Mhí (Saesneg: Meath).

Mae gan yr ardaloedd Gaeltacht gydnabyddiaeth swyddogol (arwyddion ffordd uniaith Wyddeleg ayb.) ond mae'r Gaeltacht swyddogol yn cynnwys rhai ardaloedd sydd wedi troi yn Saesneg erbyn hyn.

Gaeltacht Ddinesig Belffast
Yn 1969 cychwynnodd criw o gyfeillion ac eiriolwyr dros yr iaith Wyddeleg, ymdrech i sefydlu Gaeltacht yng nghannol dinas Belffast. Seiliwyd y mudiad o amgylch ardal Shaw's Road yng Ngorllewin Belffast. Yn 1971 sefydlwyd ysgol gynradd Wyddeleg, yr ysgol cyfrwng Gwyddeleg gyntaf ar diriogaeth gweinyddiaeth Gogledd Iwerddon, ac, yn ôl rhai y Gaeltacht ddinesig gyntaf mewn can mlynedd. O'r hedyn yma agorwyd Cultúrlann McAdam Ó Fiaich yn 1991, ysgol uwchradd ac, ar una deg papur newydd dyddiol Lá. Mae nawr yn sail ar gyfer yr hyn a elwir yn Cwarter Belffast.

Gweler hefyd 
Foras na Gaeilge‎
Gwyddeleg
Cwarter Gaeltacht, Belffast

Dolenni
 Adran Twristiaeth, Diwylliant, Celfyddydau, Gaeltacht, Chwaraeon a'r Cyfryngau
 Forsa na Gaeilge
 Údarás na Gaeltachta

Cyfeiriadau

Daearyddiaeth ieithyddol
Daearyddiaeth Iwerddon
Yr iaith Wyddeleg yng Ngweriniaeth Iwerddon
Seithenyn

Roedd Seithenyn yn arglwydd a gysylltir â Chantre'r Gwaelod, yr ardal ym Mae Ceredigion (mewn rhai fersiynau mae'r lleoliad yn wahanol) a foddwyd gan y môr yn y 6g, yn ôl traddodiad llên gwerin.

Yn ôl un traddodiad, ei feibion oedd y seintiau Tudno a Gwynhoedl.

Yn ôl un fersiwn o'r chwedl am Gantre'r Gwaelod mae Seithenyn yn geidwad y llifddorau yn llys Gwyddno Garanhir. Un noson dymhestlog bu gwledda mawr yn y llys ac anghofiodd Seithenyn, oedd yn feddw, i edrych y llifddorau a'u cau rhag y môr. Oherwydd ei esgelusdod boddwyd trigolion Cantre'r Gwaelod i gyd, namyn y brenin ei hun.

Cyfeirir at Seithenyn yn y gerdd Boddi Maes Gwyddneu yn Llyfr Du Caerfyrddin. Ar ddechrau'r gerdd mae'n cael ei orchymyn i edrych allan i weld rhuthr y môr, ond roedd eisoes yn rhy hwyr. Yn fersiwn Llyfr Du Caerfyrddin o'r chwedl nid Seithenyn sy'n cael y bai am adael y môr i mewn, ond merch o'r enw Mererid.

Ar ddiwedd Llyfr Du Caerfyrddin ceir un o Englynion y Beddau (orgraff ddiweddar):
Bedd Seithenyn, synhwyr wan,
Rhwng Caer Cenedyr a glan -- môr;
Mawrhyddig o gynran.

Llyfryddiaeth 
A.O.H. Jarman (gol.), Llyfr Du Caerfyrddin (Caerdydd, 1982)
F.J. North, Sunken Cities (Caerdydd, 1957)

Llên gwerin Cymru
Llenyddiaeth Gymraeg yr Oesoedd Canol
Llyfr Du Caerfyrddin
Llenyddiaeth Gymraeg
Y Fwlgat

Y Fwlgat (Lladin: Vulgate, "poblogaidd") yw'r enw ar y cyfieithiad Lladin o'r Beibl a wnaed gan Sant Sierôm yn y 4g.

Hanes
Y Fwlgat yw'r cyfieithiad cynharaf o'r Beibl yn ei gyfanrwydd sydd wedi goroesi. Yn wahanol i gyfieithiadau cynharach, cyfieithwyd yr Hen Destament yn gyfangwbl o'r Hebraeg yn hytrach na dibynnu ar gyfieithiadau Groeg diweddarach.

Dyma'r cyfieithiad o'r Beibl cyfan mwyaf poblogaidd yn yr Oesoedd Canol. Cafodd ei fabwysiadu gan Cyngor Trent yn 1546 fel fersiwn swyddogol, awdurdodedig, yr Eglwys Gatholig o'r Beibl.

Roedd y Fwlgat yn ei dro yn sail i sawl cyfieithiad i'r ieithoedd brodorol yn Ewrop, yn cynnwys Cymru.

Llyfryddiaeth
 Samuel Berger, Histoire de la Vulgate pendant les premiers siècles du Moyen Age (Paris 1893).

Cyfeiriadau

Argraffiadau a chyfieithiadau'r Beibl
Llenyddiaeth Ladin yr Oesoedd Canol‎
Kelly Holmes

Athletwraig Seisnig yw Kelly Holmes (ganwyd 19 Ebrill 1970). Enillodd medalau aur yn y rasus 800m a 1500m yng Ngemau Olympaidd 2004.

Cyfeiriadau

Athletwyr Seisnig
Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2000
Cystadleuwyr yng Ngemau Olympaidd yr Haf 2004
Genedigaethau 1970
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Pobl LHDT ym myd chwaraeon
Brwydr Caer

Ymladdwyd Brwydr Caer tua'r flwyddyn 615 neu 616 (mae'r union ddydiad yn amrywio yn ôl y ffynhonnell) ger safle dinas Caer (yng ngogledd-orllewin Lloegr heddiw).

Ffynonellau hanesyddol
Cyfeirir at y frwydr yng ngwaith Beda (yr Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum) ac yn Nghronicl yr Eingl-Sacsoniaid. Ceir cyfeiriad moel yn yr Annales Cambriae am y flwyddyn 613: Gueith Cair Legion, et ibi cecidit Selim filii Cinan, "Gwaith (Brwydr) Caer Leon; ac yno syrthiodd Selyf fab Cynan".

Cyfeiria un o Drioedd Ynys Prydain at Waith Perllan Fangor (Brwydr Perllan Bangor) a'r Cymry a Saeson a ymladdodd yno:

Tri Phorthawr Gweith Perllan Fangor:
Gwgon Gleddyfrudd,
A Madawg ap Rhun,
A Gwiawn ap Cyndrwyn.

A thri ereill o bleid Lloegyr:
Hafystyl Drahawg
a Gwaetcym Herwuden
a Gwiner.
(Trioedd Ynys Prydein 60, yr orgraff wedi'i ddiweddaru)

Mae'r ffynhonnell yn bur ddiweddar (15g), ond mae'r triawd yn gynharach. Mae Rachel Bromwich yn dalau fod y chwe "phorthor" yn cyfeirio at y rhyfelwyr ar y ddwy ochr a ddaliai'r mynedfeydd i'r berllan (dyma'r unig gyfeiriad at y frwydr yn cael ei hymladd mewn perllan). Mae enwau'r Cymry'n ddiddorol. Roedd Gwgon Gleddyfrudd a Madog ap Rhun yn ddeiliaid i frenin Powys a chyfoeswyr i Selyf ap Cynan (gweler isod). Mae'r Saeson a enwir yn anhysbys.

Mae Sieffre o Fynwy yn cyfeirio at y frwydr yn ei Historia Regum Britanniae ac yn honni fod y tywysogion Cymreig wedi ymosod ar y gelyn yn fuan ar ôl y frwydr ac ennill y dydd, ond nid oes tystiolaeth arall am hynny ac ystyrir llyfr Sieffre yn ffugwaith, er ei fod yn tynnu ar rai traddodiadau Cymreig dilys.

Y frwydr
Roedd yn frwydr dyngedfennol i'r Brythoniaid. Collwyd y dydd gan y Brythoniaid, a arweinwyd gan y brenin Selyf ap Cynan, mab Cynan Garwyn, o Bowys a Brochwel ap Cyngen yn erbyn byddin gref Æthelfrith, brenin Brynaich a Deifr (Northumbria). Lladdwyd 1200 o fynachod Bangor Is-Coed gan y Saeson naill ai cyn y frwydr neu yn ystod yr ymladd (yn ôl un traddodiad roedd y mynachod yno i lafarganu er gofyn buddugoliaeth i'r Brythoniaid); rhoddwyd yr enw "Cyflafan y Saint" ar y drychineb. Syrthiodd Selyf ei hun a nifer o'i ryfelwyr yn y frwydr hefyd ond ymddengys i Frochwel ddianc.

Ymysg canlyniadau'r frwydr oedd i Frythoniaid Cymru a de-ddwyrain Prydain (Cernyw) gael eu gwahanu fwyfwy o'u cyd-Frythoniaid yn yr Hen Ogledd.

Ffynonellau
T.D. Brereton, The Book of Welsh Saints (Glyn Dŵr Publications, 2000)
Trioedd Ynys Prydein: The Triads of the Island of Britain, gol. Rachel Bromwich (Caerdydd, 1978). Gw. tt. 173-4 a thriawd 60.
John Morris (gol.), Nennius (Llundain, 1980)

7fed ganrif yng Nghymru
Caer
Caer
Caer
Hanes Swydd Gaer
Hanes Prydain
Hanes traddodiadol Cymru
Y Mers

Am yr ardal ddaearyddol gyfoes, gweler Gororau Cymru.
Y Mers (Saesneg: The March(es)) yw'r enw Cymraeg am y tiriogaethau Normanaidd a orweddai rhwng y Gymru Gymreig annibynnol a Lloegr yn yr Oesoedd Canol.

Fe'i rheolid gan deuluoedd Normanaidd grymus o'u canolfannau yng Nghaer, Amwythig a Henffordd. Yn raddol, trwy gydbriodas, cymathwyd y teuluoedd hyn i deuluoedd uchelwrol Cymreig a Seisnig ac mewn canlyniad mae haneswyr yn tueddu i'w galw yn Eingl-Normaniaid a/neu, yn fwy diweddar, yn Gambro-Normaniaid. Mae'r term yn cynnwys yr arglwyddiaethau mwy diweddar a grëwyd ar ôl goresgyniad Tywysogaeth Cymru yn 1282-83, e.e. Swydd y Waun, Brwmffild a Iâl ac Arglwyddiaeth Dinbych. Yn ogystal, mae tiriogaethau'r Normaniaid yn ne Cymru, o Went i Sir Benfro, yn cael eu cynnwys hefyd, fel rheol.

Rhestr arglwyddiaethau'r Mers
Mae'r rhestr yma yn cynnwys unedau a grewyd gan yr arglwyddi Normanaidd yn ogystal ag unedau Cymreig - cymydau ac ati - a aeth i'w meddiant.  Nodir yr enwau Saesneg/ffurfiau Seisnigaidd yn achos enwau sydd efallai'n llai cyfarwydd.

 Amwythig
 Arberth (Narberth)
 Blaenllyfni
 Brycheiniog
 Brwmffild a Iâl
 Buellt
 Caer
 Caerleon a Brynbuga (Caerleon and Usk)
 Cas-gwent (Strigoil neu Chepstow)
 Castell y maen (Hungtington)
 Cawrse (Caus)
 Cedewain a Ceri
 Cemais
 Clifford
 Colunwy (Clun)
 Croesoswallt
 Cydweli
 Daugleddau (neu 'Cas-wis')
 Deuddwr
 Dinbych
 Dyffryn Clwyd
 Elfael
 Cilgerran
 Ewias Lacy
 Y Fenni
 Gwerthrynion
 Gŵyr
 Henffordd
 Hwlffordd
 Is Cennen
 Llanandras (Presteigne)
 Llanhuadain (Llawhaden)
 Llansteffan
 Llanymddyfri
 Llwydlo (Ludlow)
 Maelienydd
 Maesyfed (Radnor)
 Mawddwy
 Morgannwg
 Mynwy a'r Teirtref (Monmouth and Threecastles)
 Pebidiog
 Penarlâg (Hawarden)
 Penfro
 Powys Wenwynwyn (Powisland)
 Talacharn (Laugharne)
 Trefaldwyn (Montgomery)
 Swydd y Waun (Chirkland)
 Wigmor (Wigmore)
 Ystrad Alun (Moldsdale)
 Y Teirswydd (Gorddwr, Llannerch Hudol, Ystrad Marchell)
 Trefynwy (Monnow neu Monmouth)

Gweler hefyd
Y ffin rhwng Cymru a Lloegr

Cyfeiriadau

16eg ganrif yng Nghymru
16eg ganrif yn Lloegr
Daearyddiaeth hanesyddol Cymru
Y Normaniaid yng Nghymru
Oes y Normaniaid yn Lloegr
Erthygl Pedia Trefynwy
Beda

Hanesydd cynnar, mynach a diwinydd o Sais oedd Beda (Saesneg Bede: c. 673 - 735), a aned ger Wearmouth, Durham. Cyfeirir ato'n aml fel "Yr Hybarch Beda" (The Venerable Bede).

Mae ei gyfrol yn yr iaith Ladin Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum yn ffynhonnell bwysig ar gyfer hanes cynnar gwledydd Prydain, er gwaethaf rhagfarn amlwg yr awdur yn erbyn y Brythoniaid. Cafodd ei gyfieithu i Hen Saesneg yn ystod teyrnasiad y brenin Alfred.

Roedd yn ysgolhaig amryddawn hyddysg yn Lladin a Groeg ac yn gyfarwydd â'r Hebraeg. Ymddiddorai hefyd mewn llenyddiaeth glasurol, meddygaeth, seryddiaeth a gramadeg.

Cafodd ei ganoneiddio yn 1899; 27 Mai yw ei ŵyl.

Cyfeiriadau

Genedigaethau'r 670au
Hanesyddion Seisnig
Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Llenorion Seisnig yn yr iaith Ladin
Llenorion Seisnig yr Oesoedd Canol
Llenorion y 7fed ganrif
Llenorion yr 8fed ganrif
Marwolaethau 735
Mynachod
Pobl o Swydd Durham
Seintiau Lloegr
Tadau'r Eglwys
Ysgolheigion Seisnig
Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum

Ysgrifennwyd yr Historia Ecclesiastica Gentis Anglorum (sef "Hanes eglwysig cenedl y Saeson") yn yr iaith Ladin gan yr hanesydd a mynach o Sais Beda, efallai yn negawdau cyntaf yr 8g.

Disgrifiad
Mae'r llyfr yn llawn o ffeithiau am hanes cynnar Lloegr yn y cyfnod pan ymledai'r teyrnasoedd Eingl-Seisnig gan wrthdaro â'r teyrnasoedd Brythonaidd, sef terynasoedd yr Hen Ogledd, Cernyw, Dyfnaint a Chymru. Ond er ei fod yn hanes yr eglwys yn Lloegr (cangen o eglwys Rufain), ei brif bwnc mewn gwirionedd yw'r gwrthdaro rhwng yr eglwys honno a'r eglwysi Celtaidd annibynnol oedd yn heresiaid yn ôl ei awdur.

Cyfeiriadau

Cristnogaeth yn Lloegr
Eingl-Sacsoniaid
Llên Lloegr yn yr Oesoedd Canol
Llenyddiaeth Ladin Lloegr
Llenyddiaeth Ladin yr Oesoedd Canol
Llyfrau am hanes Lloegr
Llyfrau Lladin
Llyfrau'r 8fed ganrif
Llanybydder

Tref farchnad hanesyddol a chymuned ar ochr Sir Gaerfyrddin o lannau Afon Teifi, 9 km (5.5 milltir) o Lanbedr Pont Steffan yw Llanybydder. Saif ar y briffordd A485 rhwng Llanbedr a Chaerfyrddin.

Mae Cymuned Llanybydder yn cynnwys pentref gwledig Rhydcymerau a leolir 8.5 cilometr (5 milltir) i'r de-ddwyrain, dros Fynydd Llanybydder.

Cynrychiolir cymuned Llanybydder yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Economi a chymdeithas
Mae'r dref yn enwog am ei ffeiriau ceffylau a gynhelir ar Ddydd Iau olaf pob mis. Mae'r Ffair wedi lleihau cryn dipyn ers yr Ail Ryfel Byd, ond mae'n dal i ddenu gwerthwyr a phrynwyr o bob cwr o Brydain ac Iwerddon.

Prif gyflogwr y cylch yw Dunbia (Dungannon Meats), sef lladd-dy a phrosesfa gig, ac mae'n cyflogi hyd at 400 o bobl - y mwyafrif mawr ohonynt yn weithwyr o Wlad Pwyl a gwledydd eraill yn Nwyrain Ewrop. Mae hyn wedi cael cryn ddylanwad ar natur y gymuned leol. Cyn y mewnlifiad hyn, roedd tua 70% o'r boblogaeth yn siaradwyr Cymraeg.

Pobl o Lanybydder
Brodor o'r dref oedd y baledwr dall Dafydd Jones (Dewi Dywyll) (Deio'r Cantwr neu Dewi Medi) (1803-1868).

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Trefi Sir Gaerfyrddin
Rhydcymerau

Pentref bach yng nghymuned Llanybydder, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Rhydcymerau. Saif 8.5 cilometr i'r de-ddwyrain o dref Lanybydder yr ochr draw i Fynydd Llanybydder.

Mae ganddo gapel, tŷ tafarn ac ysgol gynradd.

Bro D. J. Williams
Cysylltir Rhydcymerau â'r llenor a'r cenedlaetholwr D. J. Williams; un o'r tri a weithredodd yn erbyn ysgol fomio Penyberth ym 1936. Mae dwy gyfrol ei hunangofiant, sef Hen Dŷ Ffarm (1953) ac Yn Chwech ar Hugain Oed (1959) yn cynnig portread byw o fywyd yr ardal ar droad yr ugeinfed ganrif.

Cyfeiriadau

Llanybydder
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Cwm-ann

Pentref bach yng nghymuned Pencarreg yw Cwm-ann (hefyd: Cwmann) ar ochr Sir Gaerfyrddin Afon Teifi.  Lleolir Cwm-ann gyferbyn Llanbedr Pont Steffan ac mae erbyn hyn wedi datblygu i fod yn faesdref i'r dref honno.

Enwyd y pentref  ar ôl hen dafarn y Cwm Ann ac mae hefyd yn gartref i dafarn adnabyddus, sef y Ram Inn, un o dafarndai hynotaf Cymru.

Cyfeiriadau

Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Ystoryaeu Seint Greal

Rhamant Arthuraidd Cymraeg Canol yw Ystoryaeu Seint Greal (Cymraeg Diweddar: Ystorïau Saint Greal). Cyfieithiad neu addasiad o ddwy ramant Hen Ffrangeg ydyw, sef La Queste del Saint Graal a Le Haut Livre du Graal neu Perlesvaus sy'n ffurfio rhan o'r cylch a adweinir fel cylch Lawnslot-Greal. Golygwyd rhan gynta'r testun (Y Cais) gan Thomas Jones (cyhoeddwyd 1992). Golygwyd yr holl destun yn 1876 gan Robert Williams fel Y Seint Greal yn ei Selections from the Hengwrt Manuscripts.

Llawysgrifau
Cedwir y testun mewn chwe llawysgrif. Y llawysgrif hynaf yw Peniarth 11 (diwedd y bedwaredd ganrif ar ddeg), yn llaw Hywel Fychan ap Hywel Goch o Fuellt, prif ysgrifennydd Llyfr Coch Hergest.

Llyfryddiaeth
Thomas Jones (gol.), Ystoryaeu Seint Greal, (Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, 1992)
Albert Pauphilet (gol.), La Queste del Saint Graal (Paris, adargraffiad 1972)
Albert Pauphilet, Études sur la Queste del Saint Graal (Paris, 1968)

Gweler hefyd
Bledri ap Cydifor
Lawnslot-Greal
Rhyddiaith Cymraeg Canol

Cyfieithiadau Cymraeg Canol
Rhyddiaith Cymraeg Canol
Cylch Arthur
Rhamantau Arthuraidd
Heart of Midlothian F.C.

Tim Pêl-droed o Gaeredin, Yr Alban yw Heart Of Midlothian Football Club neu Hearts.

Mae'n nhw yn chwarae am Stadiwm Tynecastle.

Y rheolwr presennol yw Craig Levein.

Chwaraewyr enwog 

 John Robertson
 Craig Levein
 Eamonn Bannon
 Dave McPherson
 Alan McLaren
 Mo Johnston
 Steven Pressley
 Craig Gordon
 Paul Hartley

Timau pêl-droed yr Alban
Gren

Cartwnydd oedd Grenfell "Gren" Jones (13 Mehefin 1934 - 4 Ionawr 2007). Yn fab i lôwr, fe'i ganwyd yn yr Hengoed, Cwm Rhymni.

Rhwng 1958 a 1963 fe'i cyflogwyd fel dylunydd peirianneg. Ar ôl gweithio fel cartwnydd ar ei liwt ei hun, ym 1968 cafodd swydd sefydledig gyda'r Western Mail, y byddai'n tynnu cartŵn amserol ar ei gyfer bob dydd. Roedd yn fwyaf adnabyddus am greu'r stribed wythnosol "Ponty and Pop" yn y Football Echo, rhifyn chwaraeon dydd Sadwrn y South Wales Echo. Prif themâu ei gartwnau oedd bywyd y Cymoedd a rygbi.

Cyhoeddodd dros 24 o lyfrau a chynhyrchodd galendr rygbi blynyddol ar gyfer elusen. Fe'i pleidleisiwyd yn gartwnydd taleithiol gorau ym Mhrydain (sef y gorau y tu allan i Lundain) gan y Cartoonists' Club of Great Britain bedair gwaith: 1983, 1985, 1986, a 1987. Cafodd ei anrhydeddu gan y Variety Club am ei waith elusennol; fe'i gwnaed yn MBE am ei wasanaeth i bapurau newydd ym 1989; a rhoddwyd gradd anrhydeddus iddo gan Brifysgol Morgannwg yn 2004.

Dolenni allanol
Casgliad o'i gartwnau
"Gren y cartwnydd yn marw" ar BBC Newyddion

Cartwnyddion Cymreig
Genedigaethau 1934
Marwolaethau 2007
Antar

Roedd Antar, neu Antarah Ibn Shaddād Al-'Absi (Arabeg: عنترة بن شداد) (bl. 6g), yn fardd yn yr iaith Arabeg ac yn rhyfelwr enwog.

Cafodd ei eni tua dechrau'r 6g yn yr anialwch rywle yng nghyffiniau dinas Medina (gorllewin canolbarth Saudi Arabia heddiw), yn fab i bennaeth Bedouin a chaethferch ddu. Roedd hyn yn y cyfnod cyn-Islamaidd.

Cyfansoddodd nifer o awdlau arwrol, a chyfrifir un ohonynt yn un o saith 'Awdl Aur' llenyddiaeth Arabeg.

Daeth yn arwr llên gwerin. Dethlir ei fywyd yn y chwedl arwrol Rhamant Antar (10g), sy'n adrodd ei helyntion niferus er mwyn cael priodi ei gariad Abla.

Beirdd Arabeg
Llenorion Arabeg
Llên Sawdi Arabia
Hergé

Ffugenw cartwnydd Belgiadd oedd Hergé, ei enw llawn oedd Georges Prosper Remi (22 Mai 1907  – 3 Mawrth 1983). Daw ei ffugenw o ynganiad Ffrangeg o flaen lythrennau ei gyfenw a'i enw cyntaf, RG. Mae Hergé'n adnabyddus yn bennaf fel creawdr a darlunydd y cyfres cartŵn stribed Anturiaethau Tintin, ysgrifennodd a darluniodd y gyfres o 1929 hyd ei farwolaeth yn 1983, gan adael ei 24ydd llyfr yn anorffenedig. Mae ei waith yn dal i fod yn ddylanwad cryf ar gomigion, yn arbennig yn Ewrop. Sefydlwyd yn Neuadd Enwogion Llyfrau Comig yn 2003.

Mae priodweddau nodweddiadol straeon Tintin yn cynnwys eu dyneiddiaeth lliwgar, teimlad realistig a gynhyrchwyd drwy ymchwil manwl ac eang, a dull darlunio ligne claire Hergé. Mae darllenwyr hŷn yn mwynhau'r nifer o gyfeiriadau dychanol tuag at hanes a gwleidyddiaeth yr 20g sydd i'w cael yn y gwaith. Ysbrydolwyd Le Lotus bleu, er enghraifft, gan y digwyddiad Mukden a arweiniodd at ryfel Chino-Japaneaidd 1934. Gellir darllen Le Sceptre d'Ottokar yn erbyn cefndir Anschluss Hitler; tra bod albymau mwy diweddar megis L'Affaire Tournesol yn disgrifio'r Rhyfel Oer. Mae Hergé wedi dod yn un o'r Belgiaid enwocaf yn fyd-eang, mae Tintin yn dal i fwynhau llwyddiant rhyngwladol, gyda dau lyfr yn cael eu cyhoeddi yn y Gymraeg ym mis Hydref 2008.

Bywgraffiad 
Ganwyd Georges Prosper Remi yn Etterbeek, ger Brwsel, Gwlad Belg yn 1907, yn fab i rieni dosbarth canol, Alexis ac Elisabeth Remi.

Arlunwyr comics
Awduron comics
Cartwnyddion Belgaidd
Genedigaethau 1907
Llenorion Belgaidd yn yr iaith Ffrangeg
Marwolaethau 1983
Brugge

Dinas yng ngorllewin Fflandrys, yng ngogledd-orllewin Gwlad Belg yw Brugge neu Bruges (Iseldireg Brugge, Ffrangeg Bruges). Prifddinas talaith Gorllewin Fflandrys ac arondissement Brugge yw hi. Mae ganddi hen dref o bwysigrwydd hanesyddol. Daeth yn gyfoethog yn ystod yr Oesoedd Canol drwy'r fasnach frethyn a gwlân. Mae'r rhan fwyaf o bensaernïaeth ganoloesol y ddinas wedi goroesi hyd heddiw. Mae canolfan hanesyddol y ddinas wedi'i rhestru fel Safle Treftadaeth y Byd gan UNESCO ers 2000. Mae ganddi boblogaeth o 117,224 (2006).

Adeiladau a chofadeiladau 
 Amgueddfa Frank Brangwyn
 Beguinage 
 Concertgebouw 
 De Werf (theatr)
 Eglwys gadeiriol Saint-Salvator
 Groeningemuseum (amgueddfa)
 Heilig-Bloedbasiliek (eglwys)
 Kruispoort
 Provinciaal Hof

Enwogion 
 Pamelius (1536-1587), diwinydd
 Jacob van Oost (1602-1671), arlunydd
 Eugène Goossens, père (1845-1906), cerddor
 Frank Brangwyn (1867-1956), arlunydd
 Hugo Claus (1909-2008), awdur

 
Dinasoedd Gwlad Belg
Fflandrys
Safleoedd Treftadaeth y Byd yng Ngwlad Belg
Culfor Messina

Culfor neu sianel sy'n gorwedd rhwng Calabria yn ne'r Eidal ac ynys Sisili yng nghanol y Môr Canoldir yw Culfor Messina. Fe'i enwir ar ôl dinas Messina, gogledd-ddwyrain Sisili, sy'n wynebu Reggio di Calabria ar y tir mawr. Dim ond 3 km (2 filltir) yw'r culfor ar ei gyfyngaf.

Credir fod y creigiau miniog a geir ar yr ochr Calabriaidd a'r trobwll ffyrnig ar yr ochr Sisiliaidd yn sail i chwedl Scylla a Charybdis.

Culforoedd yr Eidal
Arfordiroedd Calabria
Arfordiroedd Sisili
Y Môr Canoldir
Gent

Dinas yn Fflandrys yng ngogledd Gwlad Belg yw Gent (Iseldireg: Gent; Ffrangeg: Gand). Prifddinas talaith Dwyrain Fflandrys ac arondissement Gent yw hi. Saif ar y man lle mae'r afonydd Schelde a Lys yn ymuno â'i gilydd. Yn yr Oesoedd Canol daeth yn ddinas fasnachol gyfoethog. Er na ddatblygodd fel canolfan ddiwydiannol, mae'n borthladd o bwys o hyd ac yn gartref i un o brifysgolion mwyaf Fflandrys. Mae ganddi boblogaeth o 233,120 (2006).

Digwyddiadau hanesyddol
c.650 - Sylfaen yr Abaty Sant Pedr a'r Abaty Sant Bavo
1340 - Genedigaeth John o Gent
1453 - Brwydr Gavere 
1539 - Gwrthryfel Gent
1748 - Cytundeb Aix-la-Chapelle
1814 - Cytundeb Gent (diwedd y Rhyfel 1812 rhwng Y Deyrnas Unedig a'r Unol Daleithiau America)
1913 - Exposition universelle et internationale (Arddangosfa'r Byd)

Adeiladau a chofadeiladau 
 Amgueddfa'r Ddinas
 Boekentoren (adeilad prifysgol)
 Eglwys Gadeiriol Sant Bavo 
 Eglwys Sant Niclas
 Gorsaf Gent-Sint-Pieters
 Graslei
 Gravensteen
 Museum voor Schone Kunsten (amgueddfa)

Enwogion 
 Jan van Eyck (c.1385-1441), arlunydd 
 Maurice Maeterlinck (1862-1949), awdur
 Jacques Rogge (g. 1942), 8fed Lywydd y Pwyllgor Olympaidd Rhyngwladol
 Helmut Lotti (g. 1969), canwr

Gent
Fflandrys
Dinasoedd Gwlad Belg
Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Antwerp

Prif borthladd Gwlad Belg yw Antwerp neu Antwerpen (Iseldireg Antwerpen, Ffrangeg Anvers). Fe'i lleolir yng ngogledd Gwlad Belg, ar lan ogleddol Afon Schelde. Mae gan y ddinas ei hun boblogaeth o 461,496 (2006), tra bod 954.680 o bobl yn byw yn yr ardal fetropolitaidd (arrondissement).

Adeiladau a chofadeiladau 
 Amgueddfa Plantin-Moretus 
 Bourse
 Het Steen
 Neuadd y ddinas
 Onze-Lieve-Vrouwekathedraal (eglwys gadeiriol)
 Sw Antwerp

Enwogion 
 Abraham Ortelius (1527–1598), daearyddwr
 Isabella Brant (1591-1626), priod cyntaf yr arlunydd Rubens
 Frans Hals (1580–1666), arlunydd 
 Anthony van Dyck (1599–1641), arlunydd
 Georges Eekhoud (1854–1927), nofelydd

 
Dinasoedd Gwlad Belg
Sisili

Ynys yn y Môr Canoldir a rhanbarth yr Eidal yw Sisili (hefyd Sisilia) (Sisilieg: Sicìlia; Eidaleg: Sicilia). Palermo yw'r brifddinas.

Sisili yw'r ynys fwyaf yn y Môr Canoldir. Ei harwynebedd tir, gan gynnwys y mân ynysoedd, yw 25,710 km² (9927 milltir²). Mae'r ynys yn fynyddig iawn, gan godi i 1800m ym Mynydd Etna. Mae Culfor Messina yn gorwedd rhwng yr ynys a'r tir mawr.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y rhanbarth boblogaeth o 5,002,904.

Rhennir y rhanbarth yn naw talaith a enwir ar ôl eu canolfannau gweinyddol, sef:

 Agrigento
 Caltanissetta
 Catania
 Enna
 Messina
 Palermo
 Ragusa
 Siracusa
 Trapani

Hanes 

Ymsefydlai'r Groegiaid ar yr ynys o'r 8fed ganrif CC ymlaen. Meddianwyd rhan o'r ynys gan y Carthaginiaid yn fuan ar ôl hynny a bu cryn ymrafael rhwng y ddwy blaid am rai canrifoedd. Fe'i meddianwyd gan y Rhufeiniaid yn ail hanner y drydedd ganrif CC ac erbyn 211 CC roedd yn dalaith Rufeinig.

Goresgynnwyd yr ynys gan yr Arabiaid yn y 9g a datblygodd diwylliant hybrid unigryw ar yr ynys. Yn 1060 cyrhaeddodd y Normaniaid a meddianwyd yr ynys ganddynt yn eu tro. Yn 1266 coronwyd Siarl I, brenin Napoli a Sisili yn frenin Angevinaidd cyntaf Sisili. Cwnwerwyd yr ynys gan deyrnas Aragon yn 1284 yn sgîl Cyflafan y Gosber Sisiliaidd.

Creuwyd Teyrnas y Ddwy Sisili yn 1815 gan Ferdinand I o Awstria a Hwngari. Cipiodd Garibaldi yr ynys yn 1860 ac unwyd Sisili â gweddill yr Eidal. Am flynyddoedd bu hanes yr ynys yn ansefydlog a llawn tensiynau cymdeithasol oherwydd cyflwr economaidd y wlad, tlodi a grym y Maffia a cheidwadwyr eglwysig. Ymfudodd nifer fawr o Sisiliaid tlawd i'r Unol Daleithiau oherwydd hynny.

Heddiw, mae Sisili, gyda'r ynysoedd llai oddi amgylch (Ynysoedd Égadi ac Ynysoedd Lipari yw'r ddau grŵp mwyaf) yn rhanbarth hunanlywodraethol yn yr Eidal.

Economi 
Erbyn heddiw mae economi yr ynys yn bur ffynnianus. Un o'r diwydiannau mwyaf yw twristiaeth.

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
  Gwefan swyddogol

Rhanbarthau'r Eidal
 
Ynysoedd y Môr Canoldir
Ynysoedd yr Eidal
Sicilia (talaith Rufeinig)

Roedd Sicilia (ynys Sisili) yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig.

Hanes Sisili
Taleithiau Rhufeinig
Palermo

Dinas a chymuned (comune) ar ynys Sisili yn yr Eidal Palermo, sy'n brifddinas ranbarth Sisili. Mae'n ganolfan weinyddol Dinas Fetropolitan Palermo hefyd. Saif ar arfordir gogledd-orllewinol yr ynys. Yn ogystal â bod yn ganolfan weinyddol mae hi'n borthladd pwysig. 

Roedd poblogaeth comune Palermo yng nghyfrifiad 2011 yn 657,561.

Cafodd y ddinas ei sefydlu gan y Ffeniciaid yn yr 8fed ganrif CC. Roedd yn ddinas bwysig dan y Groegiaid a'r Rhufeiniaid ond ni ddaeth yn brif ddinas yr ynys tan gyfnod yr Arabiaid (9g - 11eg). Mae sawl adeilad hanesyddol yn y ddinas yn adlewyrchu'r diwylliant hybrid a flodeuai'r adeg honno ynddi. Codid adeiladau gwych yn yr Oesoedd Canol yn ogystal, gan gynnwys yr eglwys gadeiriol ysblennydd a'r palas Normanaidd, sydd bellach yn sedd y senedd ranbarthol.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Eglwys gadeiriol
 Martorana
 Palazzo dei Normanni
 Palazzo Chiaramonte
 Palazzo Abatellis
 San Giovanni degli Eremiti
 Teatro Massimo

Enwogion 
Giuseppe Tomasi di Lampedusa (1896–1957), awdur
Vittorio De Seta (1923–2011), cyfarwyddwr ffilm

Cyfeiriadau 

Dinasoedd Sisili
Dinas Fetropolitan Palermo
 
Porthladdoedd yr Eidal
Medina

Ceir sawl dinas arall o'r enw Medina - gweler Medina (gwahaniaethu)

Medina (Arabeg: Al Madinah) yw dinas ail fwyaf sanctaidd y grefydd Islam. Yma y bu'r Proffwyd Muhammad farw ac mae ei feddrod yn y ddinas. Mae Medina yn gorwedd tua 100 milltir o arfordir y Môr Coch i'r gogledd o Fecca, yng ngorllewin Sawdi Arabia.

Hanes
Gyda chymorth y Medinwr Husayn ibn Ali, gyrrodd T. E. Lawrence y Tyrciaid Otomanaidd allan o Fedina yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf ar ôl torri'r lein rheilffordd.

Adeiladau hanesyddol
Un o'r adeiladau hanesyddol pwysicaf yw Masjid Nabawi.

Enwogion
Antar - bardd Arabeg (6g) a anwyd yn yr anialwch ger Medina.

Cludiant
Mae rheilffordd yn cysylltu Medina ag Amman, prifddinas Gwlad Iorddonen.

Dinasoedd Sawdi Arabia
Islam
Islam yn Sawdi Arabia
Dinasoedd sanctaidd

hu:Medina
Cenedlaetholdeb Cymreig

Cenedlaetholdeb Cymreig yw'r mudiad cenedlaetholgar gwleidyddol a diwylliannol o blaid hawliau i'r Gymraeg, cydraddoldeb crefyddol, ac ymreolaeth leol yng Nghymru. Er bod rhyw syniad o genedlaetholdeb wedi bodoli yng Nghymru ers canrifoedd (yn enwedig o dan ymosodiadau goresgynwyr, e.e. y Saeson, y Normaniaid), daeth cenedlaetholdeb Cymreig modern i'r amlwg yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg wrth i'r Cymry cael eu calonogi gan fudiadau cenedlaetholgar ar draws Ewrop, megis yn Iwerddon, yr Eidal a Hwngari. Lledaenodd cysyniadau cenedlaetholgar gyda thwf Anghydffurfiaeth yng Nghymru a theimladau gwrth-Seisnig yn dilyn Brad y Llyfrau Gleision a cheisiadau eraill gan lywodraeth Lloegr i Seisnigo'r wlad.

Y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg

Brad y Llyfrau Gleision

Cynyddodd teimladau cenedlaethol a gwrth-Seisnig yn 1847 gyda chyflwyniad adroddiad a gomisiynwyd gan senedd San Steffan ar gyflwr addysg yng Nghymru, a elwir yn Frad y Llyfrau Gleision oherwydd lliw clawr yr adroddiad. Dywedodd yr adroddiad bod cyflwr y system addysg yn y wlad yn wael iawn a cheir bortread negyddol o'r Cymry a'u hiaith, ond barn gul y Saeson Saesneg a ysgrifennodd yr adroddiad oedd hyn.

Prif Genedlaetholwyr y 19eg Ganrif
 Michael D. Jones (1822–1898)
 R. J. Derfel (1824-1905)
 Emrys ap Iwan (Robert Ambrose Jones) (1848-1906
 T. E. Ellis (1859-1899)

Cymru Fydd

Ymgyrchodd y blaid wladgarol Cymru Fydd am hunanlywodraeth Gymreig, o fewn cyd-destun gwleidyddiaeth Ryddfrydol, rhwng 1886 a 1896. Un o'u hamcanion oedd datgysylltu'r Eglwys Anglicanaidd yng Nghymru, a ddaeth yn realiti yn 1920 gyda dyfodiad yr Eglwys yng Nghymru.

Yr Ugeinfed Ganrif

Ffurfiwyd Plaid Cymru yn 1925 o dan arweinyddiaeth Saunders Lewis gyda phwyslais ar ddiogelu'r fro Gymraeg  a chymunedau Cymraeg ar draws y wlad. Ni enillodd llawer o gefnogaeth gan bleidleiswyr i ddechrau, ond ar ôl yr Ail Ryfel Byd, o dan arweinyddiaeth Gwynfor Evans, dechreuodd y blaid ennill seddi mewn etholiadau lleol; enillodd Gwynfor sedd yn is-etholiad Caerfyrddin yn 1966, ac enillodd dau aelod arall o'r Blaid seddi yn 1974.

Sefydlwyd nifer o fudiadau eraill yn y cyfnod hwn, gan gynnwys Cymdeithas yr Iaith, a sefydlwyd yn 1962 fel ymateb i ddarlith Lewis, Tynged yr Iaith. Bu buddugoliaethau i'r cenedlaetholwyr gyda darpariaeth addysg ddwyieithog yn yr 1970au ac S4C, y sianel deledu Cymraeg, yn 1982. Ym Mawrth 1979, pleidleisiodd rhyw 80% yn erbyn cynulliad Cymreig mewn refferendwm, wnaeth awgrymu taw teimlad diwylliannol yn hytrach na gwleidyddol oedd cenedlaetholdeb Cymreig yn bennaf. Yn yr 1980au, teimlodd rhai bygythiad gan fewnfudwyr o Loegr i gefn gwlad Cymru, oedd yn cynnwys twf yn nhai gwyliau, a chafodd rhai eu llosgi gan eithafwyr. Ni chlywir sôn am ymreolaeth gan lywodraeth Prydain nes hwyr yr 1990au gyda dychweliad y Blaid Lafur i San Steffan; ym Medi 1997 bu refferendwm ar gynulliad Cymreig yn pennu gyda mwyafrif bach o blaid cynulliad.

Gweler hefyd 

 Datganoli Cymru
 Annibyniaeth i Gymru
 Mudiad gweriniaethol Cymru
 Rhestr o Gymry a wrthododd "Anrhydedd Brydeinig"
 Annibyniaeth yr Alban
 Iwerddon unedig
 Cenedlaetholdeb Llydewig
 Llydaw Unedig

 
Cymru
Gwleidyddiaeth Cymru
Y Betws

Am enghreifftiau eraill o enwau lleol sy'n cynnwys y gair Betws, gweler Betws (gwahaniaethu).

Pentref bychan a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Y Betws. 

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Y gymuned
Gorwedd cymuned Y Betws rhwng Afon Aman, sydd i’r gogledd, ac Afon Cathan i’r De, sy’n dynodi’r ffin sirol rhwng Sir Gaerfyrddin a Sir Abertawe. O edrych i’r gorllewin, gwelir dyffryn eang y Llwchwr. Yna gwelir Mynydd y Betws, sy’n ffurfio ochr ddeheuol Dyffryn Aman, yn codi i uchder o 371m ym Mhenlle’r Castell, sydd dafliad carreg tu allan i’r ffin gymunedol.

Fel nifer o gymunedau eraill yn Nyffryn Aman, cafodd cyfnod y diwydiannau trymion gryn ddylanwad ar y Betws. Gwelwyd cyfnod pan oedd sawl gwaith glo yn y gymuned, ac roedd y bobl leol yn dibynnu ar y diwydiant glo am waith a bywoliaeth. Er fod gan y Betws nifer o nodweddion pentref glofaol bychan, sef y tai teras, y tafarndai, y capel a’r eglwys, gorwedd y gymuned wrth ymyl tir comin Mynydd y Betws, ac nid yw’r gymuned erioed wedi colli’r awyrgylch gwledig, ac mae llethrau mynydd y Betws yn frith o ffermydd, tyddynnod a bythynnod.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Urien Wiliam

Nofelydd a dramodydd oedd Urien Wiliam (7 Tachwedd 1929 – 21 Hydref 2006).

Cafodd ei eni yn Abertawe, yn fab i'r Athro Stephen J. Williams ac yn frawd i Aled Rhys Wiliam. Yn ogystal â'i ddramâu a nofelau golygodd y gyfrol Yr Awen Ysgafn (1966), sy'n flodeugerdd o farddoniaeth Gymraeg ddigri ac ysgafn. Enillodd y Fedal Ddrama yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1972 a 1973. Cyfrannai yn gyson i fyd teledu yn ogystal.

Llyfryddiaeth

Dramâu 
 Cawl Cennin (1969)
 Y Ffin (1970)
 Y Llyw Olaf (1972)
 Y Pypedau (1973)

Nofelau 
 Dirgelwch y rocedi (1968)
 Pluen yn fy het a Stafell Ddwbl (1970)
 Perygl o'r Sêr (1972)
 Tu Hwnt i'r Mynydd Du (1975)
 Chwilio Gem (1980)
 Breuddwyd Rhy Bell (1995)

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1929
Marwolaethau 2006
Dramodwyr Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Nofelwyr Cymraeg
Pobl o Abertawe
Betws (gwahaniaethu)

Ceir mwy nag un enghraifft o'r gair Betws mewn enwau lleol (am ystyr yr enw ei hun, gweler Betws-y-Coed):

Cymru
Betws, pentref ym Mhen-y-bont ar Ogwr
Y Betws, pentref ar y ffin rhwng Sir Gaerfyrddin a sir Abertawe
Betws, cymuned yn ninas Casnewydd
Betws Bledrws, pentref yng Ngheredigion
Betws Cedewain, pentref ym Mhowys
Betws Garmon, pentref yng Ngwynedd
Betws Gwerful Goch, cymuned yn Edeirnion, Sir Ddinbych
Betws Ifan, pentref yn ne Ceredigion
Betws Leucu, pentref yng Ngheredigion 
Betws Newydd, pentref yn Sir Fynwy
Betws-y-Coed, pentref yn Nyffryn Conwy, sir Conwy
Betws-yn-Rhos, pentref yn sir Conwy

 Banc y Betws, tomen ganoloesol yn Sir Gaerfyrddin
 Comins Capel Betws, Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Ngheredigion
 Mynydd y Betws, mynydd ar y ffîn rhwng Sir Gaerfyrddin a Sir Abertawe

Lloegr
Betws-y-crwyn, pentref yn Swydd Amwythig

Gweler hefyd
The Belle of Bettws-y-Coed (ffilm 1912)
Betws Hirfaen, nofel hanesyddol gan J.G. Williams