alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Rygbi'r undeb

Un or chwaraeon cyswllt llawn ydy rygbi'r undeb. Math o bêl-droed neu gnapan ydyw a ddechreuodd yn Lloegr ar ddechrau'r 19eg ganrif  Un o reolau rygbi yw bod hawl rhedeg gyda'r bêl yn eich dwylo. Chwaraeir y gêm gan ddefnyddio pêl hirgrwn, ar ddarn laswellt gan amlaf sydd yn 100m o hyd a 70m o led. Ar bob pen, ceir dwy gôl siap y lythyren H.

Dywedir yn aml mai William Webb Ellis a grëodd y gêm o redeg tra'n dal y bêl ym 1823 yn Ysgol Rugby pan dywedir iddo ddal y bêl tra'n chwarae pêl-droed gan redeg at gôl y gwrthwynebwyr. Er mai prin yw'r dystiolaeth i gefnogi'r hanes hwn, anfarwolwyd stori Ellis yn yr ysgol pan ddatguddiwyd cofed iddo ym 1895. Ym 1848, ysgrifennwyd y rheolau cyntaf gan ddisgyblion - dyma oedd un o'r digwyddiadau cydnabyddedig yn natblygiad cynnar rygbi; mae datblygiadau eraill yn cynnwys penderfyniad Clwb Blackheath i adael Cymdeithas Pêl-droed Lloegr ym 1863, a'r rhanniad rhwng rygbi'r undeb a rygbi'r gynghrair ym 1895. Y corff sy'n rheoli rygbi'r undeb yng Nghymru yw Undeb Rygbi Cymru.

Rheolir rygbi'r undeb gan y Bwrdd Rygbi Rhyngwladol ers iddo gael ei greu ym 1886 ac ar hyn o bryd mae ganddo 115 o undebau cenedlaethol. Ym 1995, cafodd y BRRh wared ar gyfyngiadau ar daliadau i chwaraewyr, gan wneud y gêm yn broffesiynol yn gyhoeddus ar y lefel uchaf am y tro cyntaf.

Cynhelir Cwpan Rygbi'r Byd bob pedair blynedd, gydag enillydd y twrnament yn ennill Cwpan Web Ellis. Cynhaliwyd y twrnament cyntaf ym 1987. Mae Pencampwriaeth y Chwe Gwlad (Yr Alban, Cymru, Yr Eidal, Ffrainc, Iwerddon a Lloegr) a'r Pencampwriaeth Rygbi (Yr Ariannin, Awstralia, De Affrica a Seland Newydd) yn gystadlaethau rhynglwadol a gynhelir yn flynyddol. Mae cystadlaethau gwladol eraill yn cynnwys yr Aviva Premiership yn Lloegr, y Top 14 yn Ffrainc, y Currie Cup yn Ne Affrica, a'r ITM Cup yn Seland Newydd. Mae cystadlaethau trawsgenedl eraill yn cynnwys y RaboDirect Pro 12, y cystadleuaeth rhwng tîmoedd yn Yr Alban, Cymru, Yr Eidal ac Iwerddon; y Super Rugby, sy'n cynnwys tîmoedd De Affrica, Awstralia a Seland Newydd; a'r Cwpan Heineken, sy'n cynnwys y tîmoedd Ewropeaidd mwyaf.

Fel rheol, chwaraeir gêm o rygbi gyda dau dîm o 15, ond gellir hefyd cael dau dîm o 7.

Safleoedd ar y maes

Blaenwyr

Prif gyfrifoldeb y blaenwyr yw ennill a chadw y meddiant. Mae'r blaenwyr fel arfer yn fwy ac yn gryfach, ac yn cymryd rhan yn y sgrym a'r llinell.

Rheng flaen
1 Prop pen rhydd 
2 Bachwr 
3 Prop pen tyn

Ail reng
4 Clo
5 Clo

Rheng ôl
6 Blaenasgellwr ochr dywyll 
7 Blaenasgellwr ochr agored 
8 Wythwr

Cefnwyr

9 Mewnwr 
10 Maswr 
11 Asgellwr chwith
12 Canolwr mewnol
13 Canolwr allanol 
14 Asgellwr de 
15 Cefnwr

Gweler hefyd

 Cwpan Rygbi'r Byd
 Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru
 Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Iwerddon
 Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol yr Alban
 Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Ffrainc
 Undeb Rygbi'r Alban
 Undeb Rygbi Cymru
 Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Seland Newydd
 Y Gamp Lawn - Rygbi
 Pencampwriaeth y Chwe Gwlad
 Pencampwriaeth y Pum Gwlad
 Carwyn James
 Rhestr o chwaraewyr rygbi yn ôl gwlad
 Rhestr o dimau clwb rygbi'r undeb yng Nghymru
 Cynghrair Celtaidd
 Cwpan Heineken
 Cwpan Eingl-Gymreig

Cyfeiriadau

 
Undeb
Timothy Dalton

Actor Seisnig yw Timothy Peter Dalton (ganwyd 21 Mawrth 1946). Cafodd ei eni ym Mae Colwyn. Mae'n fwyaf adnabyddus am chwarae rhan James Bond yn The Living Daylights (1987) a Licence to Kill (1989), yn ogystal â Rhett Butler yn y gyfres deledu llwyddiannus "Scarlett" (1994), dilyniant gwreiddiol i Gone with the Wind. Mae hefyd wedi actio mewn addasiad ffilm o nofel Emily Bronte "Wuthering Heights" (1970), Charlotte Bronte "Jane Eyre" (1983) a dramâu Shakespearaidd, gan chwarae rhai o'r prif gymeriadau yn "Romeo and Juliet", "King Lear", "Henry V", "Love's Labours Lost” a "Henry IV."

Ffilmiau 
 Last Action Hero (1993)
 The Rocketeer (1991)
 Licence to Kill (1989)
 The Living Daylights (1987)
 Flash Gordon (1980)
 Mary Queen of Scots (1971)
 Cromwell (1970)
 The Lion in Winter (1968)

Teledu 
 Jane Eyre (1983)
 Scarlett (1994)

Actorion Cymreig
Genedigaethau 1946
Hanes Ewrop

Hanes Ewrop.

 Hanes Prydain
 Hanes yr Alban
 Hanes Cymru
 Hanes Lloegr
 Hanes Gogledd Iwerddon
 Hanes y Deyrnas Unedig
 Hanes Ffrainc
 Hanes yr Eidal
 Hanes yr Almaen
 Y Rhyfel Byd Cyntaf
 Yr Ail Ryfel Byd

Cyfnodau hanes Ewrop 
Cynhanes :
Oes y Cerrig
Hen Oes y Cerrig
Oes Mesolithig
Oes Newydd y Cerrig
Oes yr Efydd
Oes yr Haearn
Yr Hen Fyd neu'r Cyfnod Clasurol
Groeg yr Henfyd
Cyfnod y Rhufeiniaid
Yr Oesoedd Canol
Yr Oesoedd Canol Cynnar neu Yr Oesoedd Tywyll (5g - dechrau'r 11g)
Yr Oesoedd Canol Uchel
Yr Oesoedd Canol Diweddar (13g - 15g)
Y Cyfnod Modern
Y Cyfnod Modern Cynnar
Yr Oleuedigaeth
Y Cyfnod Modern Diweddar

 
Ewrop
Ewrop
Hanes yr Almaen

Y cofnod cyntaf o hanes yr Almaen yw am nifer o lwythau Almaenig yn byw yn y diriogeth sydd nawr yng ngwladwriaeth yr Almaen. Gorchfygwyd rhai o'r rhain gan y Rhufeiniaid, a daeth y rhannau o orllewin Afon Rhein yn rhan o'r Ymerodraeth Rufeinig. Bu'r Rhufeiniaid yn ymgyrchu tu hwnt i afon Rhein hefyd, ond ni lwyddasant i'w gwneud yn rhan o'r ymerodraeth. Yn 9 OC. gorchfygwyd byddin Rufeinig dan Publius Quinctilius Varus gan gynghrair o lwythau Almaenig dan Arminius yn Mrwydr Fforest Teutoburg. Dinistriwyd tair lleng Rufeinig yn llwyr. Dilynwyd y frwydr gan saith mlynedd o ymladd, cyn i'r ffin gael ei sefydlogi ar hyd afon Rhein.

Sefydlwyd yr Ymerodraeth Lân Rufeinig yn y 9g, a pharhaodd hyd 1806. Yr Almaen oedd cnewyllyn yr ymerodraeth, er ei bod ar adegau yn cynnwys Awstria, Slofenia, Gweriniaeth Tsiec, gorllewin Gwlad Pwyl, yr Iseldiroedd, dwyrain Ffrainc, y Swistir a rhan o ogleddyr Eidal. Collwyd llawer o'r tiriogaethau hyn erbyn canol y 16g, a daeth i'w galw yn "Ymerodraeth Lân Rufeinig y Genedl Almaenig".

Rhwng 1618 a 1648, effeithiwyd yn fawr ar yr Almaen gan frwydrau y Rhyfel Deng Mlynedd ar Hugain. Dechreuodd y rhyfel fel anghydfod crefyddol rhwng y Protestaniaid a'r Catholigion o fewn yr Ymerodraeth Lân Rufeinig. Yn raddol, tynnwyd y rhan fwyaf o wledydd Ewrop i mewn i'r ymladd, llawer ohonynt am resymau heb gysylltiad a chrefydd. Ymladdwyd y rhan fwyaf o'r brwydrau yng nghanolbarth Ewrop, yn enwedig yr Almaen. Gwneid llawer o ddefnydd o fyddinoedd o hurfilwyr, ac anrheithiwyd tiriogaethau eang ganddynt. Credir i boblogaeth y gwladwriaethau Almaenig ostwng o tua 30% yn ystod y rhyfel; yn Brandenburg roedd y colledion tua hanner y boblogaeth. Diweddodd y rhyfel gydag arwyddo Cytundeb Münster, rhan o Heddwch Westphalia.

Ffurfiwyd y Conffederasiwn Almaenig yn 1815, yna Ymerodraeth yr Almaen o 1871 hyd 1918. Daeth yr ymerodraeth i ben ar ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf, a ffôdd yr ymerawdwr Wilhelm II i'r Iseldiroedd.

Sefydlwyd Gweriniaeth Weimar yn 1919, ond dilynwyd y rhyfel gan gyni mawr, a wnaed yn waeth gan y teimlad gan ran o'r boblogaeth o ddarostyngiad cenedlaethol oherwydd Cytundeb Versailles. Yn 1933 daeth Adolf Hitler yn Ganghellor. Daeth diwedd ar Weriniaeth Weimar a dechreuodd y Drydedd Reich. Arweiniodd hyn at yr Ail Ryfel Byd 1939 - 1945. Wedi i'r Almaen gael ei gorchfygu, rhannwyd y wlad yn ddwy, Gorllewin yr Almaen a Dwyrain yr Almaen. Parhaodd hyn hyd 1990, pan ad-unwyd y wlad.

Gweler hefyd
 Martin Luther
 Prwsia
 Gweriniaeth Weimar (1919-1933)
 Yr Almaen Natsïaidd (1933-1945)

 
Almaen, Yr
Gweriniaeth Weimar

Ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf roedd economi yr Almaen ar chwâl, ac roedd grwpiau gwleidyddol yn ymrafael â'i gilydd. Ar 11 Awst 1919 daeth Cyfansoddiad Weimar i rym. Ond roedd yr anfodlonrwydd yn parhau gan dyfu'n gefnogaeth i Blaid y Natsïaid a oedd wedi cael ei ffurfio yn 1918.

Y cyfnod rhwng y rhyfeloedd
Hanes yr Almaen
Cwpan Cymru

Mae Cwpan Cymru yn gystadleuaeth ddileu pêl-droed flynyddol sydd yn agored i dimau o Gymru.

Rheolir y gystadleuaeth gan Gymdeithas Bêl-droed Cymru ac fe gynhaliwyd y gystadleuaeth gyntaf ym 1877-78 sy'n golygu mai dim ond Cwpan Lloegr a Chwpan yr Alban sy'n hŷn na Chwpan Cymru yn y byd pêl-droed.

Ers 1961 cafodd yr enillwyr wahoddiad i gystadlu yng Nghwpan Enillwyr Cwpanau Ewrop hyd nes i Uefa ddiddymu'r gystadleuaeth ym 1999, ers hynny mae'r clwb buddugol yn cael gwahoddiad i gynrychioli Cymru yng Nghynghrair Europa.

Hyd at 1995, pan fu clybiau o Loegr yn cystadlu, nid oedd clybiau Seisnig yn cael cynrychioli Cymru yng nghystadlaethau Uefa felly petai clwb o Loegr yn ennill, y clwb Cymreig gollodd yn y rownd derfynol fyddai'n derbyn gwahoddiad i chwarae yng Nghwpan Enillwyr Cwpanau Ewrop.

Canlyniadau Gemau Terfynol Cwpan Cymru 1878-2013

* enillodd efo ciciau o'r smotyn

Cyfeiriadau

Pêl-droed yng Nghymru
Hanes Gogledd America

Gweler hefyd:
 Hanes Canada
 Hanes Mexico
 Hanes UDA
 Hanes yr Ynys Las

 
Gogledd America
Hanes y byd

Prif erthyglau ar hanes y byd:

Cyffredinol 
Hanes Cymru
Hanes Ewrop
Hanes y Dwyrain Canol
Yr Henfyd

Cyfnodau 
 Y Rhyfel Byd Cyntaf
 Y cyfnod rhwng y rhyfeloedd
 Yr Ail Ryfel Byd
 Y Rhyfel Oer

Teyrnasoedd ac ymerodraethau 
Yr Ymerodraeth Rufeinig
Yr Ymerodraeth Fysantaidd
Yr Ymerodraeth Lân Rufeinig
Ymerodraeth yr Otomaniaid

Gweler hefyd 
Prif gyfnodau cynhanes:
Oes y Cerrig
Oes yr Efydd
Oes yr Haearn
Tony Blair

Roedd Anthony Charles Lynton "Tony" Blair (ganwyd 6 Mai 1953) yn Brif Weinidog y Deyrnas Unedig o Etholiad Cyffredinol 1997 hyd 27 Mehefin 2007. Roedd yn cynrychioli Sedgefield yng Ngogledd-ddwyrain Lloegr.

Ers iddo adael swydd y Prif Weinidog mae Blair wedi'i benodi fel Cennad Arbennig y Pedwarawd ar y Dwyrain Canol.

Teulu
Cherie Blair (g. 1954), gwraig
Euan Blair (g. 1984), mab
Nicholas Blair (g. 1985), mab
Kathryn Blair (g. 1988), merch
Leo Blair (g. 2000), mab

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Arweinwyr y Blaid Lafur (DU)
Catholigion Prydeinig
Genedigaethau 1953
Gwleidyddion y Blaid Lafur (DU)
Pobl o Gaeredin
Prif Weinidogion y Deyrnas Unedig
Dievs, sveti Latviju

Dievs, svētī Latviju ('Duw fendithio Latfia') yw anthem genedlaethol Latfia. Y cyfansoddwr a chaniedydd oedd Karlis Baumanis (1834-1904).

Geiriau

Dolenni allanol 
Recordiad swyddogol (Ffeil MP3)  (Cliciwch: Kārļa Baumaņa komponēto mūziku)

Anthemau cenedlaethol
Latfia
Camlas Castell-nedd

Mae Camlas Castell-nedd wedi'i lleoli yn Ne Cymru o Lyn-Nedd i Lansawel. Mae 13 milltir (21 km) o hyd. Mae rhan o'r gamlas wedi ei hadfer a'i glanhau ac mae ar gael i ymwelwyr tramwyo arni heddiw.

Dolenni allanol
 Camlas Castell-nedd.

Adeiladau ac adeiladwaith yng Nghastell-nedd Port Talbot
Camlesi Cymru
Niccolò Machiavelli

Diplomydd, athronydd gwleidyddol, bardd a dramodydd Eidalaidd oedd Niccolò Machiavelli (3 Mai 1469 – 21 Gorffennaf 1527). Roedd yn byw mewn cyfnod cyffrous iawn yn hanes yr Eidal. Nid oedd yr Eidal yn unedig ar y pryd, yn hytrach wedi ei rhannu i fyny i lawer o dywysogaethau megis Fflorens, Fenis a Rhufain. Roedd yn gyfnod o frwydro rhwng y Tywysogaethau, Sbaen a Ffrainc.

Ysgrifennodd y llyfr Il Principe, a gyhoeddwyd ym 1532 wedi ei farw.

Hanes Machiavelli a Fflorens o 1494 ymlaen 
 1494 – Teulu'r Medici yn colli grym a Girolamo Savonarola yn arwain y weriniaeth rydd. Machiavelli yn cael swydd gyhoeddus yn y lywodraeth newydd.
 1498 – Savonarola yn colli cefnogaeth y bobl ac yn cael ei ddienyddio ond y weriniaeth yn parhau.
 1500 – Danfonwyd Machiavelli i drafod y rhyfel yn erbyn Pisa gyda Louis XII.
 1503 – Danfonwyd Machiavelli i arolygu yr etholiad i ganfod olynydd i'r Pab Pius III.
 1512 – Y Medici yn dod yn ôl i rym a'r weriniaeth yn syrthio. Machiavelli yn colli ei swydd gyhoeddus. Fe’u hamheuwyd gan y Medici o gynllwynio yn eu herbyn felly fe’u carcharwyd ac fe’u gwestiynwyd drwy boenydio.
 1527 – Fe daflwyd y Medici allan o Fflorens unwaith eto gan y blaid boblogaidd. Rhuthrodd Machiavelli yn ôl i Fflorens yn y gobaith o gael ei swydd gyhoeddus yn ôl ond yn fuan ar ôl cyrraedd Fflorens fe aeth yn sâl a fu farw'r flwyddyn honno.

Darllen pellach 
 Leonidas Donskis (gol.), Niccolò Machiavelli: History, Power, and Virtue (Amsterdam: Rodopi, 2011).

Dolenni allanol 
 Il Principe  at MetaLibri Digital Library

Athronwyr y Dadeni
Athronwyr Eidalaidd yr 16eg ganrif
Athronwyr gwleidyddol Eidalaidd
Beirdd Eidalaidd yr 16eg ganrif
Beirdd Eidalaidd yn yr iaith Eidaleg
Dramodwyr Eidalaidd yr 16eg ganrif
Dramodwyr Eidalaidd yn yr iaith Eidaleg
Dyneiddwyr y Dadeni
Dyneiddwyr Eidalaidd
Genedigaethau 1469
Llenorion Eidaleg y Dadeni
Marwolaethau 1527
Pobl o Weriniaeth Fflorens
Pobl a aned yn Fflorens
Pobl fu farw yn Fflorens
Thomas Hobbes

Athronydd gwleidyddol ac awdur o Sais oedd Thomas Hobbes (5 Ebrill 1588 – 4 Rhagfyr 1679), a oedd yn byw yn ystod cyfnod Rhyfeloedd Cartref Lloegr. Sefydlodd ei lyfr Leviathan (1651) seiliau y rhan fwyaf o athroniaeth wleidyddol y Gorllewin. Yn ogystal â'r Lefiathan, un o'i weithiau eraill sy'n trafod yr un themau yw De Cive ("Y Dinesydd"). Mae gwaith Hobbes yn trafod natur dyn a'r angen am lywodraeth i'w reoli.

Syniadau Hobbes ar Ddyn 
Yn ôl Hobbes ein teimladau/nwydau ni sy'n ein rheoli, mae chwantau yn codi o'n natur ni. Casgliad pennaf Hobbes am ein natur ydy ein bod ni yn gyfartal yn gorfforol. Yr hyn a olyga yw ei bod hi'n bosib i'r gwanaf o ddyn drechu'r cryfaf drwy fod yn gyfrwys neu drwy dwyllo. Cred fod pawb ar yr run raddfa yn y cyflwr naturiol, yn gorfforol ac yn ddeallusol. Does neb yn derbyn rhagoriaeth neb arall drostynt. Felly yn y cyflwr naturiol cred pawb y gallent lwyddo cystal ar llall. Dydy hyn ddim yn broblem ond os ydyn nhw eisiau run peth, gyda'r chwant ar yr un gwrthrych, mae ymryson yn siŵr o ddigwydd. Yn De Cive mae Hobbes yn dweud na thro pobl yn syth at drais ond mae'n rhybuddio y gallasech redeg fewn i rywun or-falch felly y dylech fod yn barod am ymryson bob amser.

Syniadau Hobbes am lywodraeth 
Oherwydd y natur ddynol a'r tensiynau rhwng dynion noda Hobbes fod angen y Lefiathan. Mae'r enw Lefiathan yn dod o Lyfr Job a llyfrau eraill yn y Beibl, lle sonnir am Lefiathan - anifail anhygoel o fawr a greuwyd gan Dduw i greu ofn ar bobl, yn enwedig y balch; cyfeirir at Lefiathan fel duw meidrol. Mae Lefiathan Hobbes yn dod i fodolaeth ar sail cytundeb. Cydnabod y bydd natur dyn yn drech arnom ni i gyd, a chytuno felly i greu bwystfil mawr i ofalu amdanom ni. Mae Lefiathan yn gytundeb i greu trydydd person sydd uwchlaw ni i gyd. Mae'r Lefiathan uwchlaw’r gyfraith, does dim modd dwyn y Lefiathan o flaen y gyfraith, does dim hawl beirniadu’r Lefiathan yn gyhoeddus a does dim rhaniad grym i ddigwydd, y Lefiathan yw'r sofran yn unig.

Athronwyr gwleidyddol Seisnig
Genedigaethau 1588
Llenyddiaeth Ladin ddiweddar
Llenorion Saesneg
Llenorion Seisnig yn yr iaith Ladin
Llenorion Seisnig yr 17eg ganrif
Marwolaethau 1679
Pobl o Wiltshire
Wilfred Owen

Bardd yn yr iaith Saesneg oedd Wilfred Edward Salter Owen, MC (18 Mawrth 1893 – 4 Tachwedd 1918).

Magwraeth
Cafodd ei eni ym Mhlas Wilmot, Weston Lane, ger Croesoswallt, Swydd Amwythig, yn fab hynaf i Thomas a Harriet Susan (née Shaw) a chawsant dri pllentyn arall: Harold, Colin, a Mary Millard Owen.

Roedd ei ewythr Edward Shaw Owen wedi chwarae pêl-droed dros Gymru. Yn ôl yr hanesydd Hafina Clwyd yn ei chyfrol 'Rhywbeth Bob Dydd', arferai Wilfred fynd ar ei wyliau i fferm Glan Clwyd, Rhewl ger Rhuthun. Dyma rai o gerddi'r bardd:  "Dulce et Decorum Est", "Insensibility", "Anthem for Doomed Youth", "Futility" a "Strange Meeting".

Athro yn Bordeaux, Ffrainc, oedd Owen ar ddechrau'r Rhyfel Byd Cyntaf (1912 ymlaen).

Un o gyfeillion y beirdd Siegfried Sassoon a Robert Graves oedd ef.

Bu Owen farw ym Mrwydr y Sambre un wythnos cyn diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf.

Gofal
Yn ôl Hafina Clwyd, Edward Shaw Owen oedd tad Wilfred_Owen, a dywed iddo chwarae i dîm pêl-droed cenedlaethol Cymru.

Llyfryddiaeth
 Hafina Clwyd, Rhywbeth Bob Dydd (Gwasg Carreg Gwalch, 2008)

Cyfeiriadau

Beirdd Saesneg
Genedigaethau 1893
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1918
Milwyr Seisnig
Pobl o Swydd Amwythig
1765

17g - 18g - 19g
1710au 1720au 1730au 1740au 1750au - 1760au - 1770au 1780au 1790au 1800au 1810au
1760 1761 1762 1763 1764 - 1765 - 1766 1767 1768 1769 1770

Digwyddiadau 
23 Ionawr - Priodas Josef II, Ymerawdwr Glân Rhufeinig, a Maria Josepha o Bafaria
18 Mai - Tân mawr ym Montreal, Canada
21 Mehefin -  Ynys Manaw yn dod yn dalaith y Deyrnas Unedig
 Llyfrau
 Tobias Smollett - A Complete History of England
 Drama
 Elizabeth Griffith - The Platonic Wife
 Cerddoriaeth
 Josef Haydn - Symffoni rhif 28

Genedigaethau 
 21 Awst - Gwilym IV, brenin y Deyrnas Unedig (m. 1837)
 18 Medi - Pab Grigor XVI (m. 1837)
 13 Hydref - J. R. Jones, Ramoth (m. 1822)
 8 Rhagfyr - Eli Whitney, dyfeisiwr (m. 1825)

Marwolaethau 
 3 Mawrth - William Stukeley, hynafiaethydd, 77
 11 Ebrill - Lewis Morris, bardd, llenor a hynafiaethydd, 64
 15 Ebrill - Mikhail Lomonosov, awdur, 53
 15 Gorffennaf - Charles-André van Loo, arlunydd, 60
 29 Rhagfyr - Tywysog Frederick William o Gymru, 15
1228

12g - 13g - 14g
1170au 1180au 1190au 1200au 1210au - 1220au - 1230au 1240au 1250au 1260au 1270au
1223 1224 1225 1226 1227 - 1228 - 1229 1230 1231 1232 1233

Digwyddiadau 
 Cychwyn y Chweched Groesgad
 Brwydr Ceri

Genedigaethau 
Yn ystod y flwyddyn:
 Jacopone da Todi, bardd ac ysgolhaig (m. 1306)

Marwolaethau
1008

10g - 11g - 12g
950au 960au 970au 980au 990au - 1000au - 1010au 1020au 1030au 1040au 1050au 
1003 1004 1005 1006 1007 - 1008 - 1009 1010 1011 1012 1013

Digwyddiadau

Genedigaethau 
 4 Mai - Y brenin Harri I o Ffrainc

Marwolaethau 
 Yr ymerawdwr Kazan o Siapan
Howel Harris

Un o arloeswyr y Diwygiad Methodistaidd oedd Howel Harris (23 Ionawr 1714 – 21 Gorffennaf 1773). Roedd yn frodor o Drefeca ym Mrycheiniog (Powys erbyn heddiw).

Bywgraffiad
Bu yn Academi Llwyn-lwyd tan ei fod yn 17 oed. Bu wedyn yn ysgolfeistr ar ysgolion Llangors, Llangasty  a Talgarth.

Yn y cyfnod rhwng Sul y Blodau 1735, pan fu'n gwrando ar bregeth Ficer Talgarth, a'r Sulgwyn cafodd droedigaeth. Fe fu yn gyfrifol am gychwyn y Seiat oedd mor bwysig i'r Methodistiaid. Roedd y rhai a oedd dan ddylanwad Howel yn dod at ei gilydd i astudio'r Beibl ac i drafod y ffordd Gristnogol o fyw. Yn 1737 cyfarfu am y tro cyntaf â Daniel Rowland, Llangeitho.

Ei freuddwyd ef oedd sefydlu Teulu Trefeca. Gwahoddodd nifer o bobl i ddod i fyw i Drefeca. Roedd rhai yn gweithio ar y tir neu wrth eu crefft megis gwneud basgedi, gwaith lledr, tyrnio, rhwymo llyfrau, argraffu a nyddu. Roedd pawb yn dod at ei gilydd dair gwaith y dydd i gydaddoli.

Mae wedi ei gladdu wrth yr allor yn Eglwys Talgarth, yn yr hen Sir Frycheiniog.

Llyfryddiaeth
M.H. Jones (gol.), The Trevecka Letters (1932)
Geoffrey F. Nuttal, Howell Harris (1963)
Gomer M. Roberts, Portread o Ddiwigiwr (1969)
 idem (gol.), Selected Trevecka Letters 1742-47 (1956)
Geraint Tudur, 'Papurau Howell Harris', yn Cof Cenedl XVI, Gwasg Gomer, 2001.

Cyfeiriadau

Cristnogaeth yng Nghymru
Cymry'r 18fed ganrif
Genedigaethau 1714
Hanes crefydd yng Nghymru
Marwolaethau 1773
Pobl o Frycheiniog
1022

10g - 11g - 12g
970au 980au 990au 1000au 1010au - 1020au - 1030au 1040au 1050au 1060au 1070au 
1017 1018 1019 1020 1021 - 1022 - 1023 1024 1025 1026 1027

Digwyddiadau
Brwydr Abergwili
Brwydr Svindax rhwng Ymerodraeth Bysantiwm a Georgia
 Llyfrau -
 Cerdd -

Genedigaethau

Marwolaethau
Olof Skötkonung, Brenin Sweden
Ymerawdwr Zhenzong o Tsieina

1022
1410

14g - 15g - 16g
1360au 1370au 1380au 1390au 1400au - 1410au - 1420au 1430au 1440au 1450au 1460au 
1405 1406 1407 1408 1409 - 1410 - 1411 1412 1413 1414 1415

Digwyddiadau
15 Gorffennaf - Brwydr Grunwald

Genedigaethau
yn ystod y flwyddyn - Margaret Beauchamp o Bletso, gwraig John Beaufort, 1af Dug Gwlad yr Haf, a mam Margaret Beaufort (m. 1482)

Marwolaethau
3 Mai - Pab Alexander V
31 Mai - Martin I, brenin Aragon
10 Ebrill - Ieuan Trefor II, esgob Llanelwy

Cyfeiriadau
1844

18g - 19g - 20g
1790au 1800au 1810au 1820au 1830au - 1840au - 1850au 1860au 1870au 1880au 1890au
1839 1840 1841 1842 1843 - 1844 - 1845 1846 1847 1848 1849

Digwyddiadau 
 8 Mawrth - Oscar I yn dod brenin Sweden a Norwy
 3 Gorffennaf - Cytundeb Wanghia, rhwng yr Unol Daleithiau a Tsieina
 Llyfrau
 Honoré de Balzac - Les Paysans
Auguste Comte - Discours sur l'Esprit positif
 Alexandre Dumas père - Les Trois Mousquetaires
 Joaquim Manuel de Macedo - A Moreninha
 Drama
 Christian Friedrich Hebbel - Maria Magdalene
 José Zorilla - Don Juan Tenorio
 Barddoniaeth
 Heinrich Heine - Neue Gedichte
 Cerddoriaeth
 Henry Charles Litolff - Concerto Symphonique rhif 2
 Felix Mendelssohn - A Midsummer Night's Dream
 Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfen gemegol Rwtheniwm gan Karl Klaus

Genedigaethau 
 21 Chwefror - Charles-Marie Widor, cyfansoddwr (m. 1937)
 30 Mawrth - Paul Verlaine, bardd (m. 1896)
 28 Ebrill - Thomas Jones (Tudno), bardd (m. 1898)
 22 Mai - Mary Cassatt, arlunydd (m. 1926)
 28 Gorffennaf - Gerard Manley Hopkins, bardd (m. 1889)
 15 Hydref - Friedrich Nietzsche, athronydd (m. 1900)
 22 Hydref - Sarah Bernhardt, actores (m. 1923)
 23 Tachwedd - Karl Benz, peiriannydd (m. 1929)

Marwolaethau 
 15 Chwefror - Rees Jones (Amnon), bardd, 46
 8 Mawrth - Siarl XIV Johan, brenin Sweden, 81
 27 Mehefin - Joseph Smith, arweinydd y Mormoniaidd, 38
 11 Gorffennaf - Evgeny Baratynsky, bardd ac athronydd, 44
1678

16g - 17g - 18g
1620au 1630au 1640au 1650au 1660au - 1670au - 1680au 1690au 1700au 1710au 1720au
1673 1674 1675 1676 1677 - 1678 - 1679 1680 1681 1682 1683

Digwyddiadau
10 Awst - Cytundeb Nijmegen
 Y Cynllwyn Pabaidd
 Llyfrau
John Bunyan - The Pilgrim's Progress
Madame de la Fayette - La Princesse de Clèves
Barddoniaeth
Dorthe Engelbrechtsdatter - Själens aandelige Sangoffer
 Cerddoriaeth
Johann Theile - Der erschaffene, gefallene und aufgerichtete Mensch (opera)

Genedigaethau
4 Mawrth - Antonio Vivaldi, cyfansoddwr (m. 1741)
Tachwedd - Mary Steele, gwraig Syr Richard Steele (m. 1718)

Marwolaethau
16 Awst - Andrew Marvell, bardd, 57
18 Tachwedd - Giovanni Maria Bononcini, cyfansoddwr, 36
30 Hydref

30 Hydref yw'r trydydd dydd wedi'r trichant (303ydd) o'r flwyddyn yng Nghalendr Gregori (304ydd mewn blynyddoedd naid). Erys 62 diwrnod arall hyd ddiwedd y flwyddyn.

Digwyddiadau 
 1974 - Rumble in the Jungle - Enillodd Muhammad Ali bencampwriaeth bocsio pwysau trwm y byd am yr eildro mewn gornest yn Zaire yn erbyn George Foreman.
 1995 - Refferendwm annibyniaeth Quebec.

Genedigaethau 

 1632 - Syr Christopher Wren, pensaer (m. 1723)
 1735 - John Adams, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1826)
 1741 - Angelica Kauffman, arlunydd (m. 1807)
 1751 - Richard Brinsley Sheridan, dramodydd (m. 1816)
 1786 - Philippe-Joseph Aubert de Gaspé, awdur (m. 1871)
 1798 - Herminie Chavannes, arlunydd (m. 1853)
 1800 - Ernest Vaughan, 4ydd Iarll Lisburne, gwleidydd (m. 1873)
 1839 - Alfred Sisley, arlunydd (m. 1899)
 1858 - Alfred Onions, gwleidydd (m. 1921)
 1861 - Antoine Bourdelle, cerflunydd ac arlunydd (m. 1929)
 1873 - Francisco Madero, Arlywydd Mecsico (m. 1913)
 1885 - Ezra Pound, bardd (m. 1972)
 1892 - Charles Atlas, corffliniwr (m. 1972)
 1894 - Peter Warlock, cyfansoddwr (m. 1930)
 1895 - Gerhard Domagk, meddyg (m. 1964)
 1898 - Caradog Roberts, cyfansoddwr (m. 1935)
 1900 - Ragnar Granit, meddyg a ffisiolegydd (m. 1991)
 1914 - Anna Wing, actores (m. 2013)
 1916 - Roy Brown, dylunydd ceir (m. 2013)
 1920 - Juliette Benzoni, nofelydd (m. 2016)
 1921 - Valli Lember-Bogatkina, arlunydd (m. 2016)
 1935 - Michael Winner, cyfarwyddwr ffilm (m. 2013)
 1939 - Grace Slick, cantores ac arlunydd
 1945 - Henry Winkler, actor
 1955 - Sion Alun, gweinidog (m. 2012)
 1960 - Diego Maradona, chwaraewr a rheolwr pêl-droed (m. 2020)
 1969 - Stanislav Gross, gwleidydd (m. 2015)
 1972 - Jessica Hynes, actores
 1983 - Diana Karazon, cantores

Marwolaethau 

 1282 - Roger Mortimer, Barwn 1af Mortimer, tua 51
 1611 - Siarl IX, brenin Sweden, 61
 1894 - David Griffith, bardd a beirniad, 93
 1915 - Charles Tupper, Prif Weinidog Canada, 94
 1923 - Andrew Bonar Law, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig, 65
 1947 - Stella Bowen, arlunydd, 54
 1952 - Henriette Tirman, arlunydd, 77
 1992 - Joan Mitchell, arlunydd, 67
 2009 - Claude Lévi-Strauss, anthropolegydd, 100
 2010 - Harry Mulisch, awdur, 83
 2020 - Robert Fisk, awdur a newyddiadurwr, 74

Gwyliau a chadwraethau 
 Mischief Night (yr Unol Daleithiau)
 Diwedd Amser Haf Prydain (pan fydd disgyn ar ddydd Sul)

1030
Hydref, 30
Paul Verlaine

Bardd o Ffrancwr oedd Paul-Marie Verlaine (30 Mawrth 1844 – 8 Ionawr 1896), a aned yn Metz ym Moselle, Lorraine, Ffrainc.  Priododd Mathilde Mauté yn 1870.

Ffrind a chariad y bardd Arthur Rimbaud oedd Verlaine.

Llyfryddiaeth 
 Poèmes saturniens (1866)
 Les Amies (1867)
 Fêtes galantes (1869)
 La Bonne chanson (1870)
 Romances sans paroles (1874)
 Sagesse (1880)
 Les Poètes maudits (1884)
 Jadis et naguère (1884)
 Amour (1888)
 Parallèlement (1889)
 Dédicaces (1890)
 Femmes (1890)
 Hombres (1891)
 Bonheur (1891)
 Mes hôpitaux (1891)
 Chansons pour elle (1891)
 Liturgies intimes (1892)
 Mes prisons (1893)
 Élégies (1893)
 Odes en son honneur (1893)
 Dans les limbes (1894)
 Épigrammes (1894)
 Confessions (1895)

Cyfeiriadau

Beirdd Ffrengig y 19eg ganrif
Beirdd Ffrengig yn yr iaith Ffrangeg
Catholigion Ffrengig
Genedigaethau 1844
Marwolaethau 1896
Pobl o Moselle
Louis VII, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 1137 i 1180 oedd Louis VII (1120 – 18 Medi 1180).

Llysenw: "Ieuengaf"

Teulu

Gwragedd 
 Eleanor o Aquitaine (rhwng 1137 a 1152)
 Constance o Castile (rhwng 1154 a 1160)
 Adèle of Champagne (ers 1160)

Plant 
 Marie o Champagne (1145–1198)
 Alix (1151–1198)
 Marguerite (1158–1197)
 Alys (1160–?)
 Philippe II (1165–1223), brenin Ffrainc 1180–1223
 Agnes (1171–1240)

Brenhinoedd Ffrainc
Ffrancod y 12fed ganrif
Genedigaethau 1120
Marwolaethau 1180
Teyrnoedd y 12fed ganrif
Gustav II Adolff, brenin Sweden

Brenin Sweden o 30 Hydref 1611 hyd ei farwolaeth oedd Gustav II Adolff  (9 Rhagfyr 1594 – 6 Tachwedd 1632). Cai ei alw'n Gustav Adolff Fawr neu'r ffurf Ladin ar ei enw, Gustavus Adolphus, neu'r ffurf Swedeg Gustav II Adolf. Ganed ef yn Stockholm, yn fab i Siarl IX o Dŷ Vasa a Kristina o Holstein-Gottorp.

Cyfeiriadau

Brenhinoedd Sweden
Genedigaethau 1594
Marwolaethau 1632
Teyrnoedd yr 17eg ganrif
Huw Menai

Bardd a nofelydd yn yr iaith Saesneg oedd Huw Owen Williams (13 Gorffennaf 1887 – 28 Mehefin 1961). Er ei fod yn Gymro Cymraeg dewisodd ysgrifennu yn Saesneg.

Llyfryddiaeth
Through the Upcast Shaft (1920)
The Passing of Guto (1927)
Back in Return (1933)
The Simple Vision (1945)

Beirdd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1887
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1961
Nofelwyr Cymreig
Nofelwyr Saesneg
Ffransis I, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc, a orseddwyd yn 1515, oedd Ffransis I () (12 Medi 1494 – 31 Gorffennaf 1547). Roedd yn frawd i Marguerite de Navarre (1492–1549), awdures yr Heptaméron.

Llysenw: "le Père et Restaurateur des Lettres"

Teulu

Gwragedd 
 Claude o Ffrainc
 Eléonore o Awstria

Plant 
 Louise (1515–1517)
 Charlotte (1516–1524)
 François (1518–1536)
 Henri II (1519–1559)
 Madeleine (1520–1537), gwraig Iago V, brenin yr Alban
 Charles (1522–1545)
 Marguerite (1523–1574)

Brenhinoedd Ffrainc
Ffrancod y 15fed ganrif
Ffrancod yr 16eg ganrif
Genedigaethau 1494
Marwolaethau 1547
Pobl o Charente
Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Brenhinoedd a dugiaid Llydaw
Louis XII, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 1498 hyd ei farw oedd Louis XII (27 Mehefin 1462 – 1 Ionawr 1515). Mab y bardd Charles d'Orléans, oedd ef.

Llysenw: "Tad y bobl" (Ffrangeg, Le Père du Peuple)

Teulu

Gwragedd 
 Anne o Lydaw
 Mari Tudur, merch y brenin Harri VII, brenin Lloegr (Harri Tudur)

Plant 
 Claude o Ffrainc (1499–1524), brenhines Ffransis I o Ffrainc
 Renée o Ffrainc (1510–1575)

Cyfeiriadau

Brenhinoedd Ffrainc
Ffrancod y 15fed ganrif
Ffrancod yr 16eg ganrif
Genedigaethau 1462
Marwolaethau 1515
Pobl o Loir-et-Cher
Teyrnoedd y 15fed ganrif
Teyrnoedd yr 16eg ganrif
Brenhinoedd a dugiaid Llydaw
Pab Ioan Pawl II

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig o 16 Hydref 1978 hyd ei farwolaeth oedd Ioan Pawl II (ganwyd Karol Józef Wojtyła) (18 Mai 1920 – 2 Ebrill 2005). Yn enedigol o Wlad Pwyl, ef oedd y pab cyntaf o'r tu allan i'r Eidal ers dros 450 o flynyddoedd.

Yn ddyn ifanc, fe ddioddefodd yn arw iawn o dan y Natsïaid, gan gael ei ddanfon i dorri cerrig mewn chwarel lle roedd y tymheredd yn aml yn 30 gradd selsiws o dan y rhewbwynt. Wedi iddo ddod yn offeiriad, byddai'n gwrthdaro'n aml ag awdurdodau Comiwynddol Gwlad Pwyl. Yn geidwadwr traddodiadol o ran ei grefydd, byddai'n manteisio ar bob math o gyfryngau modern i ledaenu ei neges.

Ar 27 Ebrill 2014 gwnaed Ioan Pawl II, ynghyd â Phab Ioan XXIII, yn sant gan Bab Ffransis.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1920
Marwolaethau 2005
Pabau
Pwyliaid
Seintiau Cristnogol
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam 1888

Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru 1888 yn Wrecsam, Sir Ddinbych (Bwrdeistref Sirol Wrecsam bellach).

Yn ystod yr eisteddfod yma cyflwynwyd cyhoeddiad i'r Saesneg o nofel Daniel Owen, Rhys Lewis. Mae'n debyg taw hwn oedd y cyfieithiad cyntaf o nofel Gymraeg i ymddangos mewn iaith arall. Y cyfieithydd oedd James Harris.

Gweler hefyd
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru – hanes yr Eisteddfod Genedlaethol
 Eisteddfod Genedlaethol Cymru Wrecsam – achlysuron eraill pan gynhaliwyd yr Eisteddfod yn Wrecsam

Wrecsam 1988
1888, Wrecsam
Wrecsam
Hanes Wrecsam
1888
Avril Lavigne

Cantores roc ers 2002 yw Avril Ramona Lavigne (ganwyd 27 Medi 1984) o Belleville, Ontario, Canada.

Gwaith

Senglau 
Let Go (2002) 
 2002 "Complicated" - #1 CAN; #2 UD; #3 DU
 2002 "Sk8er Boi" - #1 CAN; #10 UD; #8 DU
 2002 "I'm With You" - #1 CAN; #4 UD; #7 DU
 2003 "Losing Grip" - #1 CAN; #64 UD; #22 DU
Under My Skin (2004) 
 2004 "Don't Tell Me" - #1 CAN; #22 UD; #5 DU
 2004 "My Happy Ending" - #1 CAN; #9 UD; #5 DU
 2004 "Nobody's Home" - #1 CAN; #41 UD; #24 DU
 2005 "He Wasn't" - #23 DU
The Best Damn Thing (2007)
 2007 "Girlfriend" - #2 DU

Albymau 
 Let Go (2002)
 Under My Skin (2004)
 The Best Damn Thing (2007)

Dolenni allanol 
  Gwefan swyddogol
  Avril Lavigne Video 

Cantorion Canadaidd
Cantorion Saesneg
Genedigaethau 1984
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Philippe III, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 1270 hyd ei farwolaeth oedd Philippe III, llysenw Y Beiddgar (Ffrangeg: le Hardi) (3 Ebrill 1245 – 5 Hydref 1285).

Teulu

Gwragedd 
 Isabella o Aragon
 Marie de Brabant

Plant 
 Louis (1266–1276)
 Philippe IV (1268–1314), brenin Ffrainc 1285–1314
 Charles de Valois (1270–1325)
 Louis d'Evreux (1276–1319)
 Blanche (1278–1305)
 Marged o Ffrainc (1282–1317), gwraig Edward I, brenin Lloegr

Brenhinoedd Ffrainc
Ffrancod y 13eg ganrif
Genedigaethau 1245
Marwolaethau 1285
Teyrnoedd y 13eg ganrif
Siarl VIII, brenin Ffrainc

Brenin Ffrainc o 1483 hyd ei farwolaeth oedd Siarl VIII (30 Mehefin 1470 – 7 Ebrill 1498).

Teulu

Gwraig 
 Ann o Lydaw

Plant 
 Charles-Orland (1492–1495)
 Charles (1496)
 François (1497–1498)
 Anne (1498)

Brenhinoedd Ffrainc
Ffrancod y 15fed ganrif
Genedigaethau 1470
Marwolaethau 1498
Pobl o Indre-et-Loire
Teyrnoedd y 15fed ganrif
Brenhinoedd a dugiaid Llydaw
Philip Sidney

Bardd a llenor Saesneg a milwr o Sais oedd Syr Philip Sidney (30 Tachwedd 1554 – 17 Hydref 1586).

Bywgraffiad
Cafodd ei eni yn Penshurst, Caint, de Lloegr, yn fab i Syr Henry Sidney, a brawd i Mary Sidney a Robert Sidney. Ei wraig oedd Frances Walsingham, merch y gwleidydd Francis Walsingham.

Cafodd ef ei glwyfo yn ystod Brwydr Zutphen (22 Medi 1586); bu farw o fadredd 26 o ddyddiau yn ddiweddarach.

Llyfryddiaeth 
 Arcadia, 1590
 Astrophel and Stella, 1591
 The Defence of Poesy (An Apology for Poetry), 1595

Cyfeiriadau

Beirdd Seisnig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1554
Llenorion Seisnig yr 16eg ganrif
Marwolaethau 1586
Milwyr Seisnig
Pobl o Gaint
Pobl fu farw o fadredd
21ain ganrif

20g - 21g - 22g
2000au 2010au 2020au 2030au 2040au 2050au 2060au 2070au 2080au 2090au

Digwyddiadau 
 2001: Ymosodiadau 11 Medi 2001
 2003-presennol: Rhyfel Irac

Blynyddoedd a degawdau

Gweler hefyd 
 Yr Unfed Ganrif ar Hugain yng Nghymru

Canrifoedd
21ain ganrif
Pepsi

Mae Pepsi, neu Pepsi-Cola, yn ddiod meddal cola a  gynhyrchir gan gwmni PepsiCo, Inc. Creuwyd y diod yn ystod y 1890au gan Caleb Bradham, fferyllydd o New Bern, Gogledd Carolina, a enwodd y cynnyrch yn Brad's Drink. Defnyddiwyd yr enw Pepsi-Cola yn gyntaf ar 28 Awst, 1898.

Cyfeiriadau 

Diodydd meddal
Coca-Cola

Diod cola yw coca-cola a gafodd ei greu gan The Coca-Cola Company o Atlanta, Georgia ac a adnabyddir, fel arfer, dan yr enw Coke sydd wedi ei gofrestru fel marc-cwmni yn yr Unol Daleithiau.  Hwn ydy diod cola mwyaf poblogaidd y byd, a chystadleuwr cryf iddo yw Pepsi.

Hanes y cwmni 

Crewyd y cwmni ym 1886 gan John S. Pemberton. Bwriad y cwmni oedd cynnig rhywbeth gwahanol i "alcohol" yn ystod y cyfnod pan y gwaharddwyd alcohol (Prohibition) yn yr Unol Daleithiau.

Yn ystod yr "Ail Ryfel Byd", roedd yn anodd iawn allforio'r ddiod i'r Almaen. Dyma un o'r rhesymau dros greu'r ddiod newydd 'Fanta'.

Yn y 1980au newidiwyd fformiwla'r ddiod a rhoddwyd enw newydd arni, sef "New Coke". Roedd nifer o bobl yn casau'r cola newydd, ac o ganlyniad crewyd "Coke Clasurol" gan y cwmni.

Mae'r cwmni yma yn creu amrywiaeth o ddiodydd eraill.

Nadolig - Y Siôn Corn Coch 
Defnyddiwyd llun o Siôn Corn gan y cwmni yn ystod gaeafau 1930au. Credir i hyn gael dylanwad mawr ar ddiwylliant America, gan helpu creu'r ddelwedd o Siôn Corn sy'n adnabyddus i ni heddiw. Yn ystod y 1980au a'r 1990au, ymddangosodd y Siôn Corn Coch unwaith eto ar hysbysebion teledu Nadolig Coca Cola.

Cynwysyddion

Brandiau eraill 
 Lilt
 Fanta

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  Prif wefan y cwmni

Brandiau Coca-Cola
Diodydd meddal
Camilla, Brenhines Gydweddog y Deyrnas Unedig

Camilla (ganwyd Camilla Rosemary; Shand cyn priodi, Parker Bowles yn flaenorol; ganwyd 17 Gorffennaf 1947) yw Brenhines Gydweddog y Deyrnas Unedig fel gwraig Siarl III. Er i Camilla ddod yn Dywysoges Cymru'n awtomatig yn sgil priodi Tywysog Cymru, mae'n well ganddi ddefnyddio'i theitl llai o Duges Cernyw, felly yn osgoi dryswch â gwraig gyntaf Tywysog Cymru, Diana, Tywysoges Cymru. Mae hi hefyd yn defnyddio'r teitl yma ym mhobman ond i'r Alban, lle mae hi'n defnyddio Duges Rothesay.

Cyn iddi farw, penderfynodd y Frenhines Elizabeth y byddai Camilla yn cael y teitl "Brenhines Gydweddog". Cafodd Camilla ei coroniad, gyda Siarl, yn yr Abaty San Steffan ar 6 Mai 2023.

Cyfeiriadau 

Genedigaethau 1947
Cernyw
Pobl o Lundain
Teulu Mountbatten-Windsor
Tywysogesau Cymru
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Charles Baudelaire

Bardd yn yr iaith Ffrangeg oedd Charles Pierre Baudelaire (9 Ebrill 1821 - 31 Awst 1867). Cafodd ei eni ym Mharis.

Er ei fod yn adnabyddus yn bennaf am ei gerddi synhwyrus fe'i cofir yn Ffrainc am ei gyfieithiad dylanwadol o Tales of Mystery and Imagination gan Edgar Allan Poe, Histoires extraordinaires (1848-1853), yn ogystal.

Dylanwadau
Cafodd y cyfansoddwr Claude Debussy ei ysbrydoli i seilo caneuon ar bum cerdd o gampwaith y bardd Les Fleurs du mal yn ei gylch o ganeuon Cinq poèmes de Charles Baudelaire (1887–9).

Gwaith 
 Salon de 1845
 Salon de 1846
 La Fanfario (1847)
 Les Fleurs du mal (1857)
 Les Paradis artificiels (1860)
 Réflexions sur Quelques-uns de mes Contemporains (1861)
 Le Peintre de la Vie Moderne (1863)
 Curiosités Esthétiques (1868)
 L'art romantique (1868)
 Le Spleen de Paris/Petits Poémes en Prose (1869)

Yn ei gerdd L'Albatros fe greodd Baudelaire fetaffor o'r albatros fel aderyn gosgeiddig a ostyngwyd i lefel rhywbeth digri gan rai anwybodus:
Lui, naguère si beau, qu'il est comique et laid!
[Yntau, unwaith mor osgeiddig, ond mor chwerthinllyd a thrwsgl erbyn hyn....]
Cerdd yw hwn am forwyr yn dal albatros am hwyl, ac yn ei brocio a gwneud hwyl am ei ben. Mae Baudelaire yn y diwedd yn cyffelybu’r bardd i’r truan diymadferth ar fwrdd y llong.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
   
  

Beirdd Ffrengig yn yr iaith Ffrangeg
Genedigaethau 1821
Llenorion Ffrengig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1867
Pobl o Baris
Brythoniaid

Roedd y Brythoniaid (neu'r Brutaniaid a hefyd Brython fel enw unigol lluosog) yn bobl a'r oedd yn byw yn ynys Prydain i'r de o Ucheldiroedd yr Alban cyn goresgyniad y Rhufeiniaid. Nid un "genedl" oeddynt ond yn hytrach gasgliad o deyrnasoedd annibynnol mawr a bach yn seiliedig ar batrymau llwythol. Mae llawer o ysgrifenwyr wedi anghofio am y Brythoniaid – maen' nhw'n defnyddio termau fel "Celtiaid" neu "Brythoniaid Rhufeinig" gan amlaf.

Erbyn i'r Rhufeiniaid adael yn 410 OC roedd Lladin, iaith y Rhufeiniaid, wedi dylanwadu ar y Frythoneg ac roedd hi'n dechrau newid ei strwythur. Roedd yr iaith yn datblygu a'r ysgogiad i gofnodi gwahanol ddeunydd – ysgrifau am hanes a dirywiad tybiedig y genedl gan y mynach Gildas, canu Taliesin ac Aneirin yn cael eu traddodi ar lafar, a chofnodion a phytiau mewn llawysgrifau eglwysig ac ar feini – yn arwain at gychwyn llenyddiaeth Gymraeg.

Yn llenyddiaeth gynnar Cymru, defnyddir yr enwau "Cymry" a "Brython" (Brythoniaid/Brutaniaid) ochr yn ochr.

Roedd y Cymry'n ymwybodol iawn o'u perthynas â'r Llydäwyr yn Llydaw (fel y tyst yr enw Breton) a'r Cernywiaid yng Nghernyw, ynghyd â'u cyd-Frythoniaid yn yr Hen Ogledd. Dros y môr i Lydaw aeth nifer o'r Brythoniaid, yn ôl chwedl Macsen Wledig a ffynonellau eraill, wedi'r goresgyniad Sacsonaidd yn Lloegr – a dyma le ymsefydlodd nifer o'r seintiau Brythonaidd cynnar.

Llyfryddiaeth 
Geraint Bowen (gol.), Y Gwareiddiad Celtaidd (Caerdydd, 1987). Gweler yn arbennig pennod 4, "Y Brydain Rufeinig" gan D. Ellis Evans a phennod 9, "Yr Ymfudo i Lydaw" gan Léon Fleuriot.
Wendy Davies, Wales in the Early Middle Ages (Leicester, 1982)
John Morris, The Age of Arthur (Llundain, 1973)
Christopher Snyder, The Britons (Blackwell, 2003)

Gweler hefyd 
Llwythau Celtaidd Cymru
Yr Hen Ogledd
Ynys Brydain

Cyfeiriadau 

Hanes Cymru
Hanes Prydain
Cyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain
Oes yr Haearn ym Mhrydain
Pobloedd hynafol
Y Celtiaid
Georg Friedrich Händel

Cyfansoddwr clasurol oedd Georg Friedrich Händel (yn ffurf Saesneg ei enw, George Frideric Handel; 23 Chwefror 1685 – 14 Ebrill 1759). Cafodd ei eni yn ninas Halle, yn Sachsen (yr Almaen). Roedd yn feistr ar nifer o offerynnau erbyn ei wythfed benblwydd, yn cynnwys yr organ a’r harpsicord.

Erbyn ei nawfed penblwydd, roedd o wedi dechrau cyfansodddi yn barod! Ond nid oedd ei dad yn fodlon ar ei gyfansoddi a cheisiodd i beidio adael i Händel wneud mwy i ymhel â cherddoriaeth. Felly, allan o barch i’w dad fe fu’n astudio’r gyfraith yn y brifysgol, ond wedi marwolaeth ei dad fe newidodd ei feddwl a gadael y brifysgol i fod yn organydd. Wedyn, yn 1710, dechreuodd cyfansoddi cerddoriaeth.

Symudodd i Loegr yn 1712, ac fe ddaeth yn ddinesydd Seisnig yn yr un flwyddyn. Roedd yn byw yn rhif 27, Bow Street yn Llundain. Yn 1727, ysgrifennodd Händel ei ddarn mwyaf poblogaidd, sef Zadok the Priest ar gyfer brenin newydd Lloegr. Bu’n parhau i gyfansoddi cerddoriaeth yn gyhoeddus hyd 1740. Bu farw yn 1789. Ni briododd ac nid oes llawer o wybodaeth am ei fywyd preifat am ei fod wedi bod yn ddyn breifat ei natur.

Gweithiau cerddorol

Oratorïau 
 Il trionfo del Tempo e del Disinganno (1707)
 Il trionfo del Tempo e della Verità (1737)
 La resurrezione (1708)
 Brockes Passion (1719)
 Esther (1732)
 Deborah (1733)
 Athalia (1733)
 Saul (1739)
 Israel in Egypt (1739)
 L'Allegro, il Penseroso ed il Moderato (1740)
 Messiah (Meseia) (1742)
 Samson (1743)
 Semele (1744)
 Joseph and his Brethren (1744)
 Hercules (1745)
 Belshazzar (1745)
 Occasional Oratorio (1746)
 Judas Maccabaeus (1747)
 Joshua (1748)
 Alexander Balus (1748)
 Susanna (1749)
 Solomon (1749)
 Theodora (1750)
 The Choice of Hercules (1751)
 Jephtha (1752)
 The Triumph of Time and Truth (1757)

Operâu 
 Almira (1705)
 Nero (1705)
 Florindo (1708)
 Daphne (1708)
 Rodrigo (1707)
 Agrippina (1709)
 Rinaldo (1711)
 Il pastor fido (1712)
 Teseo (1713)
 Silla (1713)
 Amadigi di Gaula (1715)
 Radamisto (1720)
 Muzio Scevola (1721)
 Floridante (1721)
 Ottone (1723)
 Flavio (1723)
 Giulio Cesare (1724)
 Tamerlano (1724)
 Rodelinda (1725)
 Scipione (1726)
 Alessandro (1726)
 Admeto (1727)
 Riccardo Primo (1727)
 Siroe (1728)
 Tolomeo (1728)
 Lotario (1729)
 Partenope (1730)
 Poro (1731)
 Ezio (1732)
 Sosarme (1732)
 Orlando (1733)
 Arianna in Creta (1734)
 Oreste (1734)
 Ariodante (1735)
 Alcina (1735)
 Atalanta (1736)
 Arminio (1737)
 Giustino (1737)
 Berenice (1737)
 Faramondo (1738)
 Alessandro Severo (1738)
 Serse (1738)
 Giove in Argo (1739)
 Imeneo (1740)
 Deidamia (1741)

Arall 
 Water Music (1717)

Handel, George Frederic
Handel, George Frederic
Handel, George Frederic
Tommy Cooper

Digrifwr oedd Thomas Frederick "Tommy" Cooper (19 Mawrth 1921 - 15 Ebrill 1984;).

Cafodd ei eni yng Nghaerffili, yn fab i'r milwr Thomas H. (Tom) Cooper a'i wraig Gertrude. Cafodd ei addysg yn Mount Radford School for Boys, Dyfnaint.

Oriel

Cyfeiriadau 

Digrifwyr Cymreig
Genedigaethau 1921
Marwolaethau 1984
Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Harri Stuart

Henry Frederick Stuart (neu Harri Stuart) (19 Chwefror, 1594 - 6 Tachwedd, 1612), mab Iago I, brenin Lloegr a'r Alban a'i wraig, Ann o Ddenmarc. 

Fe'i ganwyd yng Nghastell Stirling.  Cafodd y teitl Tywysog Cymru o 1603 hyd ei farwolaeth.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1594
Marwolaethau 1612
Tywysogion Cymru
Arthur Tudur

Tywysog Cymru o 29 Tachwedd 1489 hyd 1502 oedd Arthur Tudur (20 Medi 1486 – 2 Ebrill 1502), mab hynaf Harri Tudur a'i wraig, Elisabeth o Efrog.
Cafodd ei enwi'n 'Arthur' ar ôl y Brenin Arthur er mwyn ceisio dangos fod yr hen ddaroganau Cymraeg am ail-ddyfodiad yr arwr Cymreig hwnnw wedi eu cyflawni ym mherson ei olynydd.

Bu farw yng Nghastell Llwydlo yn 1502. Canodd Rhys Nanmor (1485–1513) farwnad iddo.

Gwraig 
Catrin o Aragón (priododd ym Nhachwedd, 1501)

Genedigaethau 1486
Marwolaethau 1502
Tywysogion Cymru
Radio rhyngrwyd

Ffordd i dderbyn gorsaf radio sy'n darlledu dros y rhyngrwyd i’r cyfrifiadur yw Radio rhyngrwyd. Trwy ddefnyddio'r dechnoleg gywir gall unrhyw un ddarlledu gorsaf radio dros y rhyngrwyd. Un o brif fanteision y math hwn o dechnoleg yw nad ydyw'n dibynnu ar yr amledd prin a drud a defnyddir gan radio traddodiadol. Mae natur agored y rhyngrwyd yn galluogi'r gorsafoedd radio gyrraedd cynulleidfa ehangach ac mae'n gymharol rhad i'w wneud 'o gymharu a darlledu radio confensiynol.

Gwrando 
Er mwyn gwrando ar radio rhyngrwyd, mae angen cyfrifadur, cysylltiad rhyngrwyd a’r caledwedd a'r feddalwedd cywir – modem, cerdyn sain a chwaraewr cyfryngau. Bydd ansawdd y sain yn dibynnu ar gyflymder neu ystod y rhyngrwyd.

Darlledu 
Elfennau pwysicaf darlledu radio dros y rhyngrwyd yw’r amgodiadwr a’r gweinydd. Mae’r amgodiadwr yn amgodio’r neges glywedol o’r meicroffôn/mwyhäwr sain i neges ddigidol er mwyn ei drawsyrru. Mae’r gweinydd yn derbyn y neges ac yn ei drawsyrru ar y rhyngrwyd.

 
Rhyngrwyd
Y rhyngrwyd
Pab Bened XVI

Pab yr Eglwys Gatholig Rufeinig rhwng 2005 a 2013 oedd Bened XVI (ganwyd Joseph Alois Ratzinger, 16 Ebrill 1927 – 31 Rhagfyr 2022). Cafodd ei ethol ar 19 Ebrill 2005 yn dilyn marwolaeth y Pab Ioan Pawl II.

Cafodd ei eni ym Marktl. Roedd ganddo chwaer, Maria, a fu’n cadw tŷ iddo nes iddi farw. Astudiodd yn Seminar Sant Mihangel yn Nhraunstein ac ym Mhrifysgol Ludwig-Maximilian ym München, ac yn ddiweddarach dysgodd ym Mhrifysgol Bonn. Daeth yn gaplan ym München yn 1951. Yn ystod ei yrfa, ysgrifennodd Bened 66 o lyfrau.

Bu ar ymweliad gwladol â'r Alban a Lloegr yng Ngorffennaf 2010 gan ymweld â Chaeredin a Llundain. Nid aeth i Gymru.

Ymddiswyddodd Bened fel pab yn Chwefror 2013. Bu farw yn y Fatican yn 95 oed.

Cyfeiriadau

Almaenwyr
Genedigaethau 1927
Marwolaethau 2022
Pabau
Rawson

Tref yn Nhalaith Chubut, yr Ariannin, yw Rawson (yn wreiddiol "Trerawson"), sy'n brifddinas y dalaith a sir (departamento) Rawson. Un o brifddinasoedd taleithiol lleiaf yr Ariannin yw hi, gyda phoblogaeth o ryw 25,000, a rhyw 122,000 o bobl yn byw yn y departamento. Mae Rawson rhyw 1470 km o Buenos Aires a thua 7 km o'r môr (Playa Union).

Sylfaenwyd y dref ar 15 Medi 1865, gan Gymry o'r llong Mimosa. Fe'i henwyd ar ôl Guillermo Rawson, gweinidog materion mewnol yr Ariannin ar y pryd, cefnogwr o gynllun y Wladfa Gymraeg. Adeiladwyd llawer o adeiladau llywodraethol newydd yn y 1970au, gan achosi i'r dref gael llysenw "Brasilia bach Patagonia" (La Pequeña Brasilia de la Patagonia).

Mae hinsawdd Rawson yn sych, gyda thymheredd o 0 °C i 15 °C ar gyfartaledd yn y gaeaf, 10 °C i 20 °C yn y gwanwyn a'r hydref, hyd at 38 °C yn yr haf.

Dolenni allanol 
  Llywodraeth Talaith Chubut 
  Interpatagonia.com — Rawson

Aneddiadau Talaith Chubut
Y Wladfa
Trelew

Dinas yng ngogledd-ddwyrain Talaith Chubut, yr Ariannin, yw Trelew. Saif y ddinas ar Afon Camwy (Río Chubut), tua 25 km o'r môr, a 17 km o Rawson, prifddinas y dalaith. Enwyd y dref ar ôl Lewis Jones.

Tyfodd y ddinas pan agorwyd Rheilffordd Ganolog Chubut i gysylltu rhan isaf Dyffryn Camwy a phorthladd Porth Madryn. Trelew oedd pen draw'r rheilffordd yn Nyffryn Camwy pan agorwyd hi yn 1888, er iddi gael ei hymestyn yn ddiweddarach.

Mae gan Trelew boblogaeth o bron i 100,000, ond mae'r ddinas yn dioddef diweithdra mawr ers yr argyfwng economaidd yn 2000 ac mae llawer o bobol wedi symud i ffwrdd.

Maes awyr Trelew yw canolbwynt rhwydwaith trafnidiaeth canol Patagonia.

Dolenni allanol
  Hanes byr  (prosiect ysgol)
  Hafan y ddinas

Aneddiadau Talaith Chubut
Dinasoedd yr Ariannin
Y Wladfa
Mark Twain

Llysenw llenyddol Samuel Langhorne Clemens, awdur toreithiog o Unol Daleithiau America (30 Tachwedd, 1835 – 21 Ebrill, 1910) yw Mark Twain. Yn sgîl Rhyfel Cartref America dechreuodd ar yrfa fel newyddiadurwr. Roedd Innocents Abroad (1869), canlyniad daith i Ewrop, yn drobwynt iddo a rhoddodd heibio newyddiaduriaeth i ganolbwyntio ar sgwennu nofelau poblogaidd.

Llyfryddiaeth

Nofelau 
 (1867) The Celebrated Jumping Frog of Calaveras County
 (1871) Autobiography and First Romance
 (1873) The Gilded Age: A Tale of Today
 (1876) The Adventures of Tom Sawyer
 (1882) The Prince and the Pauper
 (1884) Adventures of Huckleberry Finn
 (1889) A Connecticut Yankee in King Arthur's Court
 (1892) The American Claimant
 (1894) Tom Sawyer Abroad
 (1894) Pudd'n'head Wilson
 (1896) Tom Sawyer Detective
 (1896) Personal Recollections of Joan of Arc
 (1900) The Man That Corrupted Hadleyburg
 (1902) A Double Barrelled Detective Story'
 (1904) A Dog's Tale (1905) The War Prayer (1907) A Horse's Tale (1909) Captain Stormfield's Visit to Heaven Storïau 
 (1875) Sketches New and Old (1877) A True Story and the Recent Carnival of Crime (1878) Punch, Brothers, Punch! and other Sketches (1892) Merry Tales (1893) The#1,000,000 Bank Note and Other New Stories (1906) The $30,000 Bequest and Other Stories Llyfrau eraill 
 (1869) Innocents Abroad (1872) Roughing It (1876) Old Times on the Mississippi (1880) A Tramp Abroad (1883) Life on the Mississippi (1897) How to Tell a Story and other Essays (1897) Following the Equator (1901) Edmund Burke on Croker and Tammany (1905) King Leopold's Soliloquy (1906) What Is Man? (1907) Christian Science (1907) Is Shakespeare Dead? (1924) Mark Twain's Autobiography Mark Twain yn y Gymraeg 
Cyhoeddwyd cyfieithiad gan Norah Isaac o'r straeon Tom Sawyer'' ym 1983 (ISBN 9781850120025 (1850120021), Gwasg Mynydd Mawr, Abertawe).

Dolenni allanol 
Mark Twain mobile ebooks 
www.marktwain.tz4.com - bywgraffiad Saesneg am Mark Twain

Genedigaethau 1835
Marwolaethau 1910
Nofelwyr Americanaidd yn yr iaith Saesneg
Dychanwyr Americanaidd
Llawenydd Heb Ddiwedd

Albwm cynta band roc Y Cyrff yw Llawenydd Heb Ddiwedd. Cafodd ei ryddháu yn 1991 ar label Ankst ar dâp (ANKST 016C) ac fel record hir (ANKST 016).

Mae'r caneuon fel a ganlyn:

Ochr 1

Seibiant
Colofn
Beddargraff
Merch Sy Byth Yn Gwenu
Cwrdd
Colli Er Mwyn Ennill

Ochr 2

Euog
Nunlle
Hadau'r Dychymyg
Crafanc
Dyn Heb Gyllell
Llawenydd Heb Ddiwedd
Eithaf

Albymau 1991
Albymau Cymraeg
Graham Chapman

Actor, comedïwr ac ysgrifennwr Seisnig oedd Graham Chapman (8 Ionawr 1941 – 4 Hydref 1989). Cafodd ei eni yng Nghaerlŷr, Swydd Gaerlŷr, Lloegr.

Teledu
At Last the 1948 Show (1967)
How to Irritate People (1968)
Monty Python's Flying Circus (1969)
Jake's Journey (1988)

Ffilmiau
The Magic Christian (1969)
Doctor in Trouble (1970)
And Now For Something Completely Different (1972)
Monty Python and the Holy Grail (1975)
Life of Brian (1979)
The Meaning of Life (1983)
Yellowbeard (1983)

Actorion Seisnig
Digrifwyr Seisnig
Dychanwyr Seisnig
Genedigaethau 1941
Marwolaethau 1989
Monty Python
Pobl o Gaerlŷr
Dolly (dafad)

Dafad glôn oedd Dolly (5 Gorffennaf 1996 – 14 Chwefror 2003). Bu farw'n ifanc.

Cafodd ei henwi ar ôl Dolly Parton, cantores sy'n enwog am ei bronnau mawr, gan ddaeth y gell a gloniwyd o chwarren laeth.

Defaid enwog
Genedigaethau 1996
Geneteg
Marwolaethau 2003
Peter Ham

Canwr ac ysgrifennwr caneuon o Abertawe sy'n fwyaf adnabyddus fel prif leisydd y grŵp Badfinger oedd Peter William Ham (27 Ebrill, 1947 - 23 Ebrill, 1975).

Ham, Peter
Ham, Peter
Ham, Peter
Ham, Peter