Nad Tatrou sa blýska

Nad Tatrou sa blýska (ynganiad Slofaceg: ['nat tatrɔw sa ˈbliːska]; Saesneg: "Mellt dros [fynyddoedd] y Tatras", llyth. "Mae'n disgleirio uwchben Mynyddoedd Tatra") yw anthem genedlaethol Slofacia. Mae ei wreiddiau yng ngweithgaredd Canol Ewrop yn y 19g. Ei phrif themâu yw storm dros fynyddoedd Tatra a oedd yn symbol o berygl i'r Slofaciaid, ac awydd i ddatrys y bygythiad. Arferai fod yn arbennig o boblogaidd yn ystod gwrthryfeloedd 1848–1849.

Roedd yn un o anthemau cenedlaethol deuol Tsiecoslofacia a chafodd ei chwarae mewn llawer o drefi Slofacia am hanner dydd; daeth y traddodiad hwn i ben ar ôl i Tsiecoslofacia rannu'n ddwy wladwriaeth wahanol yn y 1990au cynnar pan ddiddymwyd Tsiecoslofacia. Cyn 1993 roedd rhan gyntaf y gân yn cynnwys ail hanner anthem genedlaethol Tsiecoslofacia.

Tarddiad

Cefndir

Ysgrifennodd Janko Matúška, 23 oed, y geiriau "Nad Tatrou sa blýska" ym mis Ionawr a mis Chwefror 1844. Daeth y dôn o'r gân werin "Kopala studienku" (Saesneg: "Roedd hi'n cloddio ffynnon") a awgrymwyd iddo gan ei cyd-fyfyriwr Jozef Podhradský, actifydd crefyddol a Phan-Slafaidd yn y dyfodol ac athro gymnasiwm (ysgol uwchradd). Yn fuan wedyn, gadawodd Matúška a thua dau ddwsin o fyfyrwyr eraill eu lyceum Lutheraidd mawreddog o Pressburg (ysgol uwchradd a choleg paratoadol) mewn protest dros dynnu Ľudovít Štúr o'i swydd addysgu gan yr Eglwys Lutheraidd dan bwysau gan yr awdurdodau. Roedd tiriogaeth Slofacia heddiw yn rhan o Deyrnas Hwngari o fewn Ymerodraeth Awstria bryd hynny, ac roedd y swyddogion yn gwrthwynebu ei genedlaetholdeb Slofacaidd.

Ysgrifennwyd "Mellt dros y Tatras" yn ystod yr wythnosau pan oedd y myfyrwyr wedi cynhyrfu ynghylch y sawl a oedd yn gwadu eu hapeliadau hwy ac eraill i'r bwrdd ysgol i wrthdroi diswyddiad Štúr. Trosglwyddwyd tua dwsin o'r myfyrwyr diffygiol i gynasiwm Lutheraidd Levoča. Pan ysgrifennodd un o'r myfyrwyr, y newyddiadurwr a'r awdur 18 oed Viliam Pauliny-Tóth, y cofnod hynaf y gwyddys amdano o'r gerdd yn ei lyfr nodiadau ysgol ym 1844, rhoddodd y teitl Prešporskí Slováci, budúci Levočania (Pressburg) iddi. Slofaciaid, Future Levočians), a oedd yn adlewyrchu cymhelliad ei darddiad.

Aeth y daith o Pressburg (Bratislava heddiw) i Levoča â'r myfyrwyr heibio i'r Tatra Uchel, Slofacia a mynyddoedd uchaf, mawreddog a symbolaidd Teyrnas Hwngari ar y pryd. Mae storm uwchben y mynyddoedd yn thema allweddol yn y gerdd.

Fersiynau
Nid oes fersiwn awdurdodedig o delyneg Matúška wedi'i chadw ac erys ei chofnodion cynnar heb eu priodoli. Peidiodd â chyhoeddi ar ôl 1849 ac yn ddiweddarach daeth yn glerc y llys sirol. Daeth y gân yn boblogaidd yn ystod ymgyrchoedd Gwirfoddolwyr Slofacia ym 1848 a 1849. Cafodd ei destun ei gopïo a'i ailgopïo mewn llaw cyn iddo ymddangos mewn print yn 1851 (heb ei briodoli, fel Dobrovoľnícka - "Cân y Gwirfoddolwyr"), a arweiniodd at rywfaint o amrywiad, sef yn ymwneud â'r ymadrodd "zastavme ich" ("gadewch i ni eu hatal") neu "zastavme sa" ("gadewch i ni stopio"). Daeth adolygiad o'r copïau sy'n bodoli a llenyddiaeth gysylltiedig i'r casgliad bod fersiwn wreiddiol Matúška yn fwyaf tebygol o fod wedi cynnwys "gadewch i ni eu hatal." Ymhlith dogfennau eraill, digwyddodd yn ei gofnod hynaf mewn llawysgrifen o 1844 ac yn ei fersiwn printiedig cyntaf o 1851. Mae anthem genedlaethol Slofacia wedi'i deddfu yn defnyddio'r fersiwn hon, a defnyddiwyd yr ymadrodd arall cyn 1993.

Anthem genedlaethol
Ar 13 Rhagfyr 1918, wedi diwedd y Rhyfel Byd Cyntaf ac annibyniaeth gwladwriaeth newydd Tsiecoslofacia, dim ond pennill cyntaf geiriau Janko Matúška a ddaeth yn hanner anthem ddwyieithog Tsiecoslofacia, a gyfansoddwyd y pennill cyntaf o alaw operetta Tsiec, Kde domov můj? ("Lle mae fy nghartref?"), a'r pennill cyntaf o gân Matúška, pob un yn cael ei chanu yn ei hiaith briodol a'r ddau yn chwarae yn y dilyniant hwnnw gyda'u halawon priodol. Roedd y caneuon yn adlewyrchu pryderon y ddwy wlad yn y 19g pan ddaethant yn wyneb â gweithrediaeth genedlaethol-ethnig frwd yr Hwngariaid a'r Almaenwyr, eu cyd-grwpiau ethnig ym mrenhiniaeth Habsburg.

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, mabwysiadwyd "Hej, Slováci" fel anthem wladwriaeth answyddogol y gyfundrefn bypedau Gweriniaeth Slofacia y Cardinal Tiso.

Pan ymrannodd Tsiecoslofacia i'r Weriniaeth Tsiec a Gweriniaeth Slofacia ym 1993, ychwanegwyd yr ail bennill at y cyntaf a deddfodd y canlyniad fel anthem genedlaethol Slofacia.

Geiriau

Dolenni allanol 
 Anthem of the Slovak Republic – Tudalen ar wefan swyddogol Arlywydd Slofacia yn cynnwys gwahanol ffeiliau sain o'r anthem
 sheet music, lyrics Anthem Genedlaethol Slofacia
 Slovakia: Nad Tatrou sa blýska - Sain o anthem genedlaethol Slofacia, gyda gwybodaeth a geiriau (dolen archifol)
 Sgôr a ffeiliau awdio ar wefan llywodraeth Slofacia

Cyfeiriadau

Anthemau cenedlaethol
Slofacia