alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Pandora

Gallai'r enw Pandora gyfeirio at
 Pandora, merch ym mytholeg Roeg
 Pandora, un o loerennau'r blaned Sadwrn
 Pandora, Pagellus erythrinus, rhywogaeth o bysgod

Ffilm ddrama llawn cyffro gan y cyfarwyddwr Park Jung-woo yw Pandora a gyhoeddwyd yn 2016. Fe'i cynhyrchwyd yn Ne Corea. Lleolwyd y stori yn De Corea. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Coreeg a hynny gan Park Jung-woo a chyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Jo Yeong-wook. Mae'n ffilm a ddosbarthwyd drwy fideo ar alw.

Y prif actor yn y ffilm hon yw Kim Nam-gil. Mae'r ffilm Pandora (Ffilm) yn 136 munud o hyd. 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 2016. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd Fantastic Beasts and Where to Find Them sef ffilm ffantasi gan J. K. Rowling. Hyd at 2022 roedd o leiaf 7,100 o ffilmiau Coreeg wedi gweld golau dydd. 
Golygwyd y ffilm gan Park Gok-ji sydd ymhlith y golygyddion mwyaf toreithiog.

Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Park Jung-woo ar 1 Ionawr 1969 yn Ne Corea.

Derbyniad

Gweler hefyd
Cyhoeddodd Park Jung-woo nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

Cyfeiriadau

Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Coreeg
Ffilmiau comedi o Dde Corea
Ffilmiau Coreeg
Ffilmiau o Dde Corea
Ffilmiau comedi
Ffilmiau 2016
Ffilmiau gyda llai na 10 o actorion lleisiol
Ffilmiau a olygwyd gan Park Gok-ji
Ffilmiau a ddosbarthwyd drwy fideo ar alwad
Ffilmiau sydd a'u stori wedi'i lleoli yn Ne Corea
Gratianus

Flavius Gratianus Augustus (Ebrill neu Mai 359 – 25 Awst  383) oedd ymerawdwr Rhufain yn y gorllewin rhwng 375 a 383.

Roedd yn fab yr ymerawdwr Valentinian I a'i wraig gyntaf Marina Severa, a ganed ef yn ninas Sirmium (Sremska Mitrovica heddiw), yn nhalaith Pannonia.

Ar y 4 Awst 367 cyhoeddwyd ef yn "Augustus" gan ei dad. Ar farwolaeth ei dad ar 17 Tachwedd 375, cyhoeddodd y llengoedd yn Pannonnia ei hanner brawd iau, Valentinian II, yn ymerawdwr, er nad oedd ond baban. Cymerodd 
Gratianus daleithiau Gâl a rhoddodd Italia, Iliria ac Affrica i Valentinian a'i fam i'w rheoli o Milan. Mewn enw yn unig oedd hyn, mewn gwirionedd Gratianus oedd y meistr.

Rheolid yr ymerodraeth yn y dwyrain gan ei ewythr Valens. Ym mis Mai 378 enillodd Gratianus fuddugoliaeth fawr dros lwyth Almaenaidd yn mrwydr Argentovaria, gerllaw Colmar heddiw. Yr un flwyddyn lladdwyd Valens ym mrwydr Mrwydr Adrianopolis ar 9 Awst. Gadwawodd hyn yr ymerodraeth i gyd yn nwylo Gratianus. Penododd y cadfridog Hispanaidd Flavius Theodosius fel ymerawdwr yn y dwyrain.

Am rai blynyddoedd teyrnasodd Gratianus yn llwyddiannus ond yn raddol aeth i ddiogi a rhoi ei egni i ddadleuon crefyddol a gwleidyddol. Daeth y cadfridog Ffrancaidd Merobaudes ac esgob Milan Ambrosius i gael dylanwad mawr drosto. Gwrthododd Gratianus deitlau paganaidd traddodiadol ymerawdwr Rhufain megis Pontifex Maximus a cafodd wared ar Allor Buddugoliaeth o Senedd Rhufain. Yn ystod ei deyrnasiad daeth Cristionogaeth yn brif grefydd pob rhan o'r ymerodraeth, a gwnaeth seremoniau paganaidd yn anghyfreithlon yn Rhufain.

Daeth Gratianus yn amhoblogaidd ymysg y fyddin trwy gymeryd corff o Alaniaid i'w wasanaeth personol ac ymddangos ei hun mewn gwisg rhyfelwr. Gwrthryfelodd y cadfridog Magnus Maximus (Macsen Wledig) a daeth a byddin fawr o Brydain i Gâl. Roedd Gratianus yn ei ddisgwyl ym Mharis, ond bradychwyd ef gan lywodraethwr y ddinas a'i ladd ar y 25 Awst 383.

Genedigaethau 359
Marwolaethau 383
Ymerodron Rhufeinig
Hyperion

Gallai'r enw Hyperion gyfeirio at
 Hyperion, titan ym mytholeg Roeg
 Hyperion, un o loerennau'r blaned Sadwrn
 Hyperion, cerdd gan John Keats

Ffilm ffantasi gan y cyfarwyddwr Mircea Veroiu yw Hyperion a gyhoeddwyd yn 1975. Teitl gwreiddiol y ffilm oedd Hyperion ac fe'i cynhyrchwyd yn Rwmania. Sgwennwyd y sgript yn wreiddiol yn Rwmaneg a hynny gan Mihnea Gheorghiu. 
 

Fel y nodwyd, cyhoeddwyd y ffilm yn 1975. Ffilm fwyaf poblogaidd y flwyddyn honno oedd One Flew Over the Cuckoo's Nest sef ffilm gan Milos Forman am ysbyty meddwl. Hyd at 2022 roedd o leiaf 1650 o ffilmiau Rwmaneg wedi gweld golau dydd.

Cyfarwyddwr
Ganwyd y cyfarwyddwr ffilm Mircea Veroiu ar 29 Ebrill 1941 yn Târgu Jiu a bu farw yn Bwcarést ar 24 Hydref 1979. Roedd yn fwyaf cynhyrchiol yn 1968 ond ni ellir dweud fod y gwaith wedi cyrraedd enwogrwydd byd-eang. Derbyniodd ei addysg yn Caragiale National University of Theatre and Film.

Derbyniad

Gweler hefyd
Cyhoeddodd Mircea Veroiu nifer o ffilmiau gan gynnwys y canlynol:

Cyfeiriadau

Ffilmiau gan gyfarwyddwyr ffilm gwrywaidd Rwmaneg
Comediau rhamantaidd o Rwmania
Ffilmiau Rwmaneg
Ffilmiau o Rwmania
Comediau rhamantaidd
Ffilmiau 1975
Nix (lloeren)

Nix, wedi ei enwi ar ôl Nyx, duwies y nos ym mytholeg Roeg, yw un o'r ddwy loeren newydd i gael eu darganfod yn cylchio'r blaned gorrach Plwton. Fe'i darganfuwyd ym Mehefin 2005.

Lloerennau Plwton
Hydra (lloeren)

Am y creadur mytholegol clasurol, gweler Hydra (mytholeg). Am yr ynys yng Ngwlad Groeg, gweler Hydra (ynys).
Hydra, wedi ei henwi ar ôl yr anghenfil ym mytholeg Roeg a mytholeg Rufeinig, yw un o'r ddwy loeren newydd i gael eu darganfod yn cylchio'r planed gorrach Plwton. Fe'i darganfuwyd ym Mehefin 2005.

Lloerennau Plwton
Cefn gwlad

Cefn gwlad (hefyd ardaloedd gwledig) yw'r ardaloedd gyda dwysedd poblogaeth isel ac yn bell o ddinasoedd ac ardaloedd trefol. Mae amaethyddiaeth yn brif nodwedd, yn enwedig yng nghefn gwlad Cymru ac yn aml mae lefelau llygredd yn is. Ers y 19eg ganrif mae llai o llai o gefn gwlad oherwydd datblygu tai a ffatrioedd.

Yng ngwledydd Prydain, mae'r cefn gwlad yn cael ei ddiffinio gan DEFRA (Adran yr Amgylchedd, Bwyd a Materion Gwledig) gan ddefnyddio data poblogaeth y cyfrifiad diweddaraf.

Gweler hefyd
Y Ffermwyr Ieuanc
Y Fro Gymraeg
Y Gorllewin Gwyllt (Unol Daleithiau America)
Y Gwyllt (Awstralia)

Cyfeiriadau

Cynefinoedd dynol
Daearyddiaeth wledig

ja:農村
Cynulleidfa'r Brodyr Cristnogol

Urdd Gatholig o ddynion  yw Cynulleidfa'r Brodyr Cristnogol (enw Lladin swyddogol: Congregatio Fratrum Christianorum), wedi ei sefydlu gan Edmund Ignatius Rice yn Iwerddon yn 1802. Mae'r Brodyr Cristnogol wedi agor ysgolion yn Iwerddon, Prydain Fawr, Unol Daleithiau America, Canada, Periw, India, De Affrica, Seland Newydd ac Awstralia.

Mae tua 1,300 o frodyr yn yr urdd ar hyn o bryd.

Dywedir i'r urdd gynorthwyo mewn poblogeiddio'r gêm rygbi'r undeb yn Wrwgwái yn Ne America a arweiniodd at sefydlu tîm cenedlaethol yn y wlad.

Yr Eglwys Gatholig Rufeinig
Sefydliadau 1802
Gorllewin Ewrop

Mae'r term Gorllewin Ewrop fel mae pobl yn ei ddeall yn gyffredin yn gysyniad gwleidyddol-gymdeithasol sy'n hanu o ddyddiau'r Rhyfel Oer. Diffiniwyd ffiniau Gorllewin Ewrop ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd a daeth i gynnwys pob gwlad Ewropeaidd nad oeddent wedi eu mediannu gan y Fyddin Sofietaidd ac fel canlyniad na ddaethant dan reolaeth llywodraethau comiwnyddol.

Heddiw, mae gan y term Gorllewin Ewrop llai i'w wneud â gwleidyddiaeth a daearyddiaeth y Rhyfel Oer a mwy i'w wneud ag economeg. Mae'r cysyniad yn cael ei gyfeillachu'n gyffredin â democratiaeth ryddfrydol, cyfalafiaeth ac hefyd yr Undeb Ewropeaidd. Mae'r rhan fwyaf o'r gwledydd yn rhannu diwylliant Gorllewinol, ac mae gan llawer ohonont rwymau economaidd a gwleidyddol gyda Gogledd a De America ac Oceania.

Fel arall, mae Gorllewin Ewrop hefyd yn isranbarth daearyddol o Ewrop sydd yn fwy cyfyng na'r ddirnadaeth draddodiadol wleidyddol; fel mae'n cael ei ddiffinio gan y Cenhedloedd Unedig, mae'n cynnwys y naw gwlad canlynol:

 Awstria
 Gwlad Belg
 Ffrainc
 Yr Almaen
 Liechtenstein
 Lwcsembwrg
 Monaco
 Yr Iseldiroedd
 Y Swistir

Hanes cynharach 
Y tro cynharaf a wyddys lle mae gorllewin a dwyrain Ewrop yn cael eu gwahaniaethu yw cyfnod yr Ymerodraeth Rufeinig. Wrth i'r ymerodraeth dyfu a goresgyn gwledydd newydd fe ddaeth yn rhanedig rhwng pobloedd trefol Groeg eu hiaith y gwledydd dwyreiniol oedd gynt yn rhan o Ymerodraeth Macedonia, a gwledydd mwy cyntefig y gorllewin lle roedd y Lladin wedi dod yn brif iaith gyffredin. Arweiniodd yr hollt ddiwylliannol at raniad gwleidyddol. Parhaodd y rhaniad yn sgil cwymp yr Ymerodraeth Gorllewinol, blodeuo'r Ymerodraeth Ffrancaidd, a'r Sgism Fawr yn yr Eglwys Gristnogol i  ffurfio sail diffinio Gorllewin a Dwyrain yn y cyd-destun Ewropeaidd tan y bedwaredd ganrif ar bymtheg.

Gweler hefyd 
 Daearyddiaeth Ewrop
 Dwyrain Ewrop
 Canolbarth Ewrop
 Iberia
 Llychlyn
Coridor yr M4

Yr ardal sy'n gyfagos i draffordd yr M4 yw  coridor yr M4. Mae nifer o fusnesau wedi sefydlu yn yr ardal oherwydd ei hygyrchedd.

Economi Cymru
Economi Lloegr
Daearyddiaeth Cymru
Daearyddiaeth Lloegr
Barbara Pym

Nofelydd Saesneg oedd Barbara Mary Crampton Pym (2 Mehefin 1913 – 11 Ionawr 1980).

Fe'i ganed yng Nghroesoswallt.  Roedd yn aelod o'r Women's Royal Naval Service ("Wrens") yn yr Ail Rhyfel Byd. Gweithiodd yn Llundain fel golygydd y cylchgrawn Africa yn y 1950au a 1960au.<ref>{{cite book|author=Yvonne Cocking|title=Barbara at the Bodleian: Revelations from the Pym Archives (2013; )}}</ref> Wedi ei hymddeoliad aeth i fyw i bentref Finstock, Swydd Rydychen, gyda'i chwaer Hilary. Daeth y bardd Philip Larkin yn ffrind i Pym yn y 1960au a bu'n gymorth iddi yn ei gyrfa.

 Llyfryddiaeth 
NofelauSome Tame Gazelle (1950) ISBN 1-55921-264-0Excellent Women (1952) ISBN 0-452-26730-7Jane and Prudence (1953) ISBN 1-55921-226-8Less than Angels (1955) ISBN 1-55921-388-4A Glass of Blessings (1958) ISBN 1-55921-353-1No Fond Return Of Love (1961) ISBN 1-55921-306-XQuartet in Autumn (1977)The Sweet Dove Died (1978) ISBN 1-55921-301-9A Few Green Leaves (1980) ISBN 1-55921-228-4Crampton Hodnet (1985) ISBN 1-55921-243-8An Unsuitable Attachment (1982)An Academic Question (ysgrifennwyd 1970-72; cyhoeddwyd 1986)
HunangofiantA Very Private Eye'' (1985) ISBN 0-394-73106-9

Cyfeiriadau

Cysylltiadau allanol 
Cymdeithas Barbara Pym

Cyn-fyfyrwyr Coleg Santes Hilda, Rhydychen‎
Genedigaethau 1913
Marwolaethau 1980
Nofelwyr Saesneg
Merched yr 20fed ganrif
Gwladwriaeth

Cyfundrefn wleidyddol gydag awdurdod dros diriogaeth ydy gwladwriaeth. Yn y byd modern, mae'r term bron yn gyfystyr â sofraniaeth. Weithiau caiff ei ddefnyddio yn gyfystyr â gwlad (bro ddaearyddol), ond nid â chenedl (bro ddiwylliannol).

Yn fewnwladol, pwrpas y wladwriaeth yw i ddarparu fframwaith o gyfraith a threfn i gadw ei thrigolion yn ddiogel, ac i weinyddu materion sydd yn berthnasol i'r wladwriaeth. Felly, mae gan y mwyafrif o wladwriaethau sefydliadau megis deddfwrfa neu gyrff deddfwriaethol, llysoedd barn, a heddlu ar gyfer defnydd mewnol, a lluoedd arfog i sicrhau diogelwch allanol. Yn y ddwy ganrif ddiwethaf, derbyniodd y mwyaf o wladwriaethau cyfrifoldeb dros nifer fawr o faterion cymdeithasol, ac felly datblygodd gysyniad y wladwriaeth les. Ar adegau gwahanol yn hanes mae rhai wladwriaethau wedi ymyrryd ar hawliau grwpiau ac unigolion yn fwy nag eraill. Bu wladwriaethau totalitaraidd megis yr Undeb Sofietaidd Gomiwnyddol a'r Almaen Natsïaidd yn rheoli rhyddid barn.

Hanes y cysyniad
Dechreuodd ddatblygiad cysyniad y wladwriaeth yng Ngroeg yr Henfyd gydag ymddangosiad gwladwriaethau dinas. Ystyriodd yr athronwyr Aristotlys a Phlaton y gwladwriaethau hyn fel cymunedau yn hytrach na sefydliadau gwleidyddol yn unig. Trafododd Platon gwladwriaeth ar ffurf gweriniaeth yn ei lyfr Y Weriniaeth.

Arweiniodd yr angen milwrol i greu a chadw gwladwriaethau cynnar at ddatblygiad cyfundrefnau awdurdodaidd, a dywedodd rhai bod angen aberthu rhyddid unigolion er trefn, ond wedi'i wneud mewn ffyrdd sy'n parchu lles holl grwpiau'r gymdeithas. O'r unfed ac ail ganrifoedd ar bymtheg ymlaen, gwelwyd adnabyddiaeth gynyddol o'r wladwriaeth â dinasyddion gyda rhyw hunaniaeth ddiwylliannol debyg, yn ogystal â chynydd yn nheimladau cenedlaetholgar a dymuniad pobl i reoli eu hunain, ac felly ymddangosodd cysyniad y wladwriaeth genedl. Datblygodd Jean Jacques Rousseau a Georg Wilhelm Friedrich Hegel cysyniadau ideolegol am allu'r genedl i gyflwyno cyfreithlondeb ar ei hunan a'i gweithredoedd.

Y wladwriaeth fel undeb
Un o nodweddion y wladwriaeth yw, mewn theori, gall fodoli fel undeb o genhedloedd. Ond y gwrthwynebiad i'r posibilrwydd hwn yw cenedlaetholdeb a dymuniad cenhedloedd i fodoli fel gwladwriaethau eu hunain. Cwympodd yr Undeb Sofietaidd oherwydd teimladau dinasyddion nad oedd symbolaeth nac ideoleg y wladwriaeth yn berthnasol iddynt. Mae cenhedloedd o fewn gwladwriaethau cyfoes Canada, y Deyrnas Unedig, Ffrainc a Sbaen hefyd o blaid annibyniaeth.

Cyfeiriadau

 
Cyfraith ryngwladol
Daearyddiaeth wleidyddol
Gwyddor gwleidyddiaeth
Coleg yr Iesu, Caergrawnt

Gweler hefyd Coleg yr Iesu (gwahaniaethu).
Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw Coleg yr Iesu (Saesneg: Jesus College). "Coleg y Fendigaid Forwyn Fair, Sant Ioan yr Efengylydd a'r  Forwyn Ogoneddus y Santes Radegunda y tu mewn i Dref a Phrifysgol Caergrawnt" yw ei enw llawn; mae ei enw cyffredin yn dod o enw ei gapel, Capel yr Iesu.

Capel yr Iesu
Sefydlwyd Capel yr Iesu ym 1157 a chafodd ei gwblhau ym 1245. Credir mai'r capel yw adeilad hynaf y brifysgol sydd yn dal mewn defnydd. Yn wreiddiol roedd yn Gwfaint Benedictaidd y Santes Fair a'r Santes Radegunda, a gafodd ei ddiddymu gan John Alcock, Esgob Ely yn y 15g.

 
Coleg yr Iesu
Sefydliadau 1496
Coleg Fitzwilliam, Caergrawnt

Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw Coleg Fitzwilliam (Saesneg: Fitzwilliam College neu yn anffurfiol Fitz).

Cynfyfyrwyr 
Syr Walford Davies (1869–1941), cyfansoddwr
Lee Kuan Yew (1923–2015), gwleidydd
Vince Cable (g. 1943), gwleidydd

Dolen allanol 
 Gwefan swyddogol

Fitzwilliam
Sefydliadau 1966
Coleg Homerton, Caergrawnt

Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw Coleg Homerton (Saesneg: Homerton College).

Homerton
Sefydliadau 1768
Coleg Gonville a Caius, Caergrawnt

Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw Coleg Gonville a Caius (IPA: /kiːz/) (Saesneg: Gonville and Caius College neu yn anffurfiol Caius).

Pobl nodedig sy'n gysylltiedig â'r Coleg
Syr Thomas Gresham (c.1519–1579), masnachwr
John Lias Cecil-Williams (1892–1964), cyfreithwr 
Harold Abrahams (1899–1978), athletwr
Francis Crick (1916–2004), biolegydd

 
Gonville Caius
Sefydliadau 1557
Ian Richardson

Actor o'r Alban oedd Ian William Richardson CBE (7 Ebrill 1934 – 9 Chwefror 2007).

Cafodd ei eni yng Nghaeredin. Bu farw yn sydyn yn ei gartref, yn 72 oed.

Ffilmiau
Man of La Mancha (1972)
Cry Freedom (1987)
M. Butterfly (1993)
102 Dalmatians (2000)
Greyfriars Bobby (2005)

Teledu
Tinker, Tailor, Soldier, Spy (1979)
Private Schultz (1981)
Porterhouse Blue (1987)
The Winslow Boy (1990)
House of Cards (1990)
To Play the King (1993)
The Final Cut (1995)
The Magician's House (1999)
Gormenghast (2000)
The Woman in White (2007)
Murder Rooms (2001)

Cyfeiriadau

Actorion Albanaidd
Cadlywyddion Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Genedigaethau 1934
Marwolaethau 2007
Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Gwladus Ddu

Roedd Gwladus Ddu (enw llawn Gwladus ferch Llywelyn) (m. 1251) yn dywysoges Gymreig, yn ferch i Lywelyn Fawr, Tywysog Gwynedd ac yn wraig i ddau o Arglwyddi'r Mers.

Bywgraffiad
Niw yw'r ffynonellau'n cytuno ynglŷn â chyfreithlondeb Gwladus fel merch Llywelyn gan ei wraig Siwan. Yn ôl rhai ffynonellau roedd hi'n ferch perth a llwyn gan Tangwystl Goch. Fodd bynnag, mae'r ffaith fod Siwan wedi gadael cyfran helaeth o'i thir i Wladus yn awgrymu ei bod yn ferch gyfreithlon iddi.

Fel rhan o bolisi ei thad o gynghreirio ag arglwyddi grymus y Mers i wrthsefyll coron Lloegr, priodwyd Gwladus Ddu â Reginald de Braose, Arglwydd Brycheiniog, tua'r flwyddyn 1215, ond does dim cofnod iddyn nhw gael plant. Bu farw Reginald ym 1228. Mae'n bosibl mai Gwladus Ddu yw'r 'chwaer' a gofnodir yng nghwmni Dafydd ap Llywelyn ar ei ymweliad â'r llys yn Llundain yn 1229.

Priododd yr ail waith â Ralph Mortimer, Arglwydd Wigmor, Swydd Henffordd, tua'r flwyddyn 1230. Cawsant bedwar mab, sef Roger, Hugh, John a Peter. Bu farw Ralph yn 1246 ac etifeddodd ei fab hynaf Roger Mortimer, yr aglwyddiaeth. Ceir y cyfeiriad olaf at Gwladus ym Mrut y Tywysogion, lle dywedir iddi farw yn Windsor yn 1251. Cwta yw'r cofnod.

Ysbrydolwyd y bardd a hanesydd llenyddiaeth Gymraeg Griffith John Williams i ysgrifennu un o'i gerddi iddi ar ôl darllen y cofnod yn y Brut.

Plant
 Roger Mortimer
 Hugh de Mortimer
 John de Mortimer
 Peter de Mortimer

Llyfryddiaeth
John Edward Lloyd,  A history of Wales from the earliest times to the Edwardian conquest (Longmans, Green & Co., Llundain, 1911)

Cymry'r 13eg ganrif
Genedigaethau'r 13eg ganrif
Merched y 13eg ganrif
Llinach Aberffraw
Marwolaethau 1251
Tywysogesau Gwynedd
Castell Cilgerran

Mae Castell Cilgerran yn gastell Normanaidd o'r 13g yn Nghilgerran, Sir Benfro, ger Aberteifi.

Saif y castell ar drwyn o graig uwchlaw Afon Teifi. Credir mai castell mwnt a beili a godwyd ar y safle yn wreiddiol tua'r flwyddyn 1100. Mae'r castell carreg presennol yn dyddio o ddechrau'r 13g. Fe'i lleolwyd yng ngogledd cwmwd Emlyn Is Cuch, cantref Emlyn.

Cysylltir y castell â'r hanes am gipio Nest gwraig Gerallt o Windsor gan Owain ap Cadwgan a phymtheg cydymaith ar ŵyl Nadolig 1109. Cyfeirir Brut y Tywysogion at "Gastell Cenarth Bychan", a chredir mai Cilgerran a olygir.

Yn 1215 cipiwyd y castell gan Llywelyn Fawr yn ei gyrch yn ne Cymru.

Yn 1223 ail-gipiwyd y castell gan William Marshal, a gododd y castell yn ei ffurf bresennol. Mae'r castell yn adfail heddiw, ond erys dau dŵr sylweddol yn dal i sefyll.

Mae nifer o artistiaid wedi peintio'r castell gan gynnwys Turner.

Cadwraeth
Mae'r castell yn eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol, ac yng ngofal Cadw.

Oriel

Dolenni allanol
 Castell Cilgerran - Ymddiriedolaeth Genedlaethol 
 Castlewales.com: Castell Cilgerran

Adeiladau rhestredig Gradd I Sir Benfro
Cadw
Cilgerran
Cilgerran
Eiddo'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol yng Nghymru
Sextus Julius Frontinus

Roedd Sextus Julius Frontinus neu Julius Frontinus (c. 40-103) yn gadfridog Rhufeinig ac awdur yn yr iaith Ladin. Fel llywodraethwr Prydain bu'n gyfrifol am orchfygu llwyth y Silwriaid yn ne-ddwyrain Cymru.

Yn y flwyddyn 70 roedd yn braetor, ac yn 75 penodwyd ef yn llywodraethwr Prydain i ddilyn Quintus Petillius Cerialis. Bu'n ymladd yn erbyn y Silwriaid, a llwyddodd i orchfygu'r llwyth hwnnw, oedd wedi gwrthwynebu Rhufain am bron 30 mlynedd. Sefydlodd ganolfan newydd yng Nghaerllion (Isca Silurum) i'r ail leng, Legio II Augusta, a rhwydwaith o gaerau llai. Dilynwyd ef gan Gnaeus Julius Agricola yn 78.

Yn 95 penodwyd ef i'r swydd o curator aquarum yn Rhufain, yn gyfrifol am gyflenwad dŵr i'r ddinas. Ysgrifennodd lyfr De aquis urbis Romae, yn rhoi disgrifiad o gyflenwad dŵr Rhufain, ei hanes a'i agweddau cyfreithiol. Un arall o'i weithiau oedd De re militari, llyfr ar faterion milwrol, nad yw wedi goroesi. Mae ei Strategematicon libri iii yn gasgliad o esiamplau o strategaeth filwrol o hanes Groeg a Rhufain, at ddefnydd swyddogion y fyddin. Credir iddo hefyd ysgrifennu ar fesur tir.

Cysylltiadau allanol 
http://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Frontinus/home.html Testunau llawn De aquis a Strategemata yn Lladin a Saesneg.

Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Llenorion Rhufeinig
Llywodraethwyr Rhufeinig Prydain
Marwolaethau 103
Milwyr Ymerodraeth Rhufain
Hen Imperialaeth

Y cyfnod o imperialaeth Ewropeaidd cyn 1870 oedd Hen Imperialaeth. Yn aml dywedir taw cymhellion y grymoedd Ewropeaidd oedd "aur, gogoniant ac efengyl". Aur oedd cyfoeth yr adnoddau naturiol yn y tiroedd a orchfygwyd, gogniant oedd balchder teyrnoedd Ewrop wrth ystyried eu trefedigaethau, ac efengyl oedd awydd yr Ewropeaid i droi y brodorion at Gristnogaeth. Chwaraeodd egwyddorion mercantiliaeth rôl neilltuol yn Hen Imperialaeth, gyda phob ymerodraeth yn ceisio monopoleiddio masnachau'u tiriogaethau. Yn hwyr y bedwaredd ganrif ar bymtheg dechreuodd Imperialaeth Newydd, gyda chyfundrefn oedd yn debygach i fasnach rydd.

Gweler hefyd
Gwladychiad Ewropeaidd yr Amerig

 
Imperialaeth

en:Old Imperialism
Toiled

Defnyddir toiled i gael gwared ar wastraff corfforol megis piso, troeth ac ymgarthion. Yr enwau cynhenid arno yw tŷ bach a lle chwech. Benthyciad o'r Saesneg yw "toiled".

Gelwir lle chwech mewn ystafell wely yn "en suite".

Delweddau

Cartref
Gwastraff
Hylendid
Plymwaith
Ffordd

Ffordd yw lôn sy'n cysylltu un lle â lle arall.

Yng Nghymru a'r rhan fwyaf o wledydd y byd mae ffyrdd yn cael eu rhifo. Ceir ffyrdd dosbarth A, B ac M yng Nghymru, er enghraifft yr A55 yn y Gogledd a'r M4 yn y De.

Gweler hefyd
 Ffordd dyrpeg
 Ffordd Rufeinig
Ffyrdd Rhufeinig Cymru
 Traffordd
 Stryd

 
Cludiant ffordd
Tramwyfeydd, llwybrau, a ffyrdd
Juan Carlos I, brenin Sbaen

Brenin Sbaen o 22 Tachwedd 1975 hyd ei ymddiorseddiad ar 18 Mehefin 2014 oedd Juan Carlos I de Borbón (Ioan Siarl I) (ganwyd fel Juan Carlos Alfonso Víctor María de Borbón y Borbón-Dos Sicilias yn Rhufain, 5 Ionawr 1938).

Hanes
Mae Juan Carlos I yn wyr i Alfonso XIII ac yn fab i Don Juan de Borbón, conde de Barcelona, a María de las Mercedes de Borbón y Orleans, Tywysoges y Ddwy Sisilia. Cafodd ei eni yn Rhufain, Yr Eidal yn ystod alltudiaeth y Teulu Brenhinol, alltudiaeth a ddechreuodd gyda sefydliad Ail Weriniaeth Sbaen ym 1931. Cafodd ei fedyddio yng nghapel Urdd Malta gan Monsignor Eugenio Pacelli (wedyn y Pab Pïws XII).

Cafodd ei gydnabod fel etifedd y goron gan Ddeddf Olyniaeth Pennaeth y Wladwriaeth ar 26 Gorffennaf 1947.

Mewn cyfarfod rhwng Francisco Franco a Juan de Borbón ar 25 Awst 1948, cytunwyd i anfon y tywysog i Sbaen i astudio. Yn ddeng mlwydd oed, cyrhaeddodd Juan Carlos dir Sbaen am y tro cyntaf.

Cafodd ei addysgu yn Academi Milwrol Zaragoza (1955-1957), yn Ysgol Milwrol y Llynges Marin, Pontevedra (1957-1958), yn Academi yr Awyrlu San Javier, Murcia (1958-1959), a graddiodd ym Madrid. Yn ystod gwyliau'r Pasg ym 1956 - pan oedd yn 18 oed - lladdodd Juan Carlos ei frawd iau, Alfonso, mewn damwain wrth iddynt chwarae gyda gwn.

Priododd Y Dywysoges Sofia o Wlad Groeg a Ddenmarc ar 14 Mai 1962, yn Eglwys Sant Denis yn Athen.

Cafodd ei ddatgan yn frenin ar 22 Tachwedd 1975 yn sgil marwolaeth Franco, yn dilyn Deddf Olyniaeth Pennaeth y Wladwriaeth (1947). Ar ôl hynny cafodd ei gydnabod fel brenin a symbol undod cenedlaethol ac etifedd cyfreithiol i'r frenhinllin hanesyddol gan Gyfansoddiad Sbaen (1978), cadarnhawyd gan refferendwm ar 6 Rhagfyr 1978.

Wedi ethol Felipe González yn brif weinidog Sbaen ym 1982, daeth cyfnod gweithgar Juan Carlos mewn gwleidyddiaeth Sbaen i ben. Symbol o undod y wlad yw ei brif swyddogaeth erbyn hyn. Dan gyfansoddiad Sbaen, mae ganddo freintryddid rhag ei erlyn am faterion sy'n perthyn i'w ddyletswyddau swyddogol. Y rheswm am hyn yw bod rhaid i bob gweithred a wna yn rhinwedd y frenhiniaeth cael ei lofnodi gan swyddog o'r llywodraeth, a'r swyddog hwnnw sy'n cymryd cyfrifoldeb yn lle o'r brenin. Mae'n drosedd tramgwyddo anrhydedd y teulu brenhinol, ac mae'r Basgydd Arnaldo Otegi a chartwnwyr El Jueves wedi eu cael eu cosbi am hynny.

Ar 18 Mehefin 2014 ymwrthod â'r goron o blaid ei fab, Felipe VI.

Mae'r brenin yn areithio i'r wlad pob noswyl nadolig. Fe fydd yn teithio ledled Sbaen ac ar draws y byd yn gyson i gynrychioli'r wlad. Mae ei gyfeillgarwch â Hassan II, brenin Moroco, wedi lleddfu tensiynau gwleidyddol. Yn 2007 heriodd Hugo Chávez gan ddweud "¿Por qué no te callas?".

Penderfynodd Juan Carlos adael Sbaen yn 2020 oherwydd sgandal ariannol yr oedd wedi bod yn rhan ohono.

Plant
 Infanta Elena, Duges Lugo (g. 20 Rhagfyr 1963)
 Infanta Cristina, Duges Palma de Mallorca (g. 13 Mehefin 1965)
 Felipe, Tywysog Asturias (g. 30 Ionawr 1968)

Brenhinoedd Sbaen
Genedigaethau 1938
Pobl o Rufain
Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Teyrnoedd yr 21ain ganrif
Nest ferch Cadell

Am ferched eraill o'r enw Nest, gweler Nest.

Roedd Nest ferch Cadell (yn fyw ar dechrau'r 9g) yn dywysoges o linach brenhinol Powys.

Gwnaeth Merfyn Frych, brenin teyrnas Gwynedd, gynghrair a theulu brenhinol Powys trwy briodi'r Dywysoges Nest. Roedd hi'n ferch i Cadell ap Brochfael a chwaer i Cyngen, brenin Powys. Roedd hi'n fam i'r brenin Rhodri Mawr.

Trwy ei phriodas i Ferfyn Frych unodd Nest linach Gwynedd a llinach Powys, a chafodd hyn effaith bellgyrhaeddol ar wleidyddiaeth Cymru yn yr Oesoedd Canol.

Cymry'r 9fed ganrif
Genedigaethau'r 8fed ganrif
Marwolaethau'r 9fed ganrif
Tywysogesau Gwynedd
Tywysogesau Powys
Tregatwg

Ardal faestrefol o dref Y Barri, Bro Morgannwg, Cymru, yw Tregatwg (Saesneg: Cadoxton).

Fe'i henwir ar ôl y sant Catwg.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Y Barri
Pentrefi Bro Morgannwg
Cyffordd Llandudno

Tref fechan yng nghymuned Conwy, bwrdeistref sirol Conwy, Cymru, yw Cyffordd Llandudno (Saesneg: Llandudno Junction). Tyfodd o gwmpas yr orsaf o'r un enw ar Reilffordd Arfordir Gogledd Cymru. Mae Rheilffordd Dyffryn Conwy, sy'n cysylltu Llandudno a Blaenau Ffestiniog, yn defnyddio'r orsaf yn ogystal. Gan fod y rhan fwyaf o deithwyr yn ymwelwyr i Landudno aeth 'Cyffordd Llandudno' yn enw yr orsaf newydd. Cyn dyfodiad y rheilffordd Tre Marl oedd enw'r pentref bach y tyfodd Cyffordd Llandudno ohoni. "Y Gyffordd" neu "Junction" yw ei enw ar lafar yn lleol.

Daearyddiaeth
Yn hanesyddol, mae'n rhan o blwyf Llangystennin, gynt yn rhan o gwmwd Creuddyn. Fe'i lleolir tua tair milltir a hanner i'r de o Landudno ar lan ddwyreiniol Afon Conwy. Dros yr afon, sy'n aberu ym Mae Conwy yma, mae tref hanesyddol Conwy. Mae pont rheilffordd hynafol dros yr afon, a godwyd gan Robert Stephenson, hen bont grog a godwyd gan Thomas Telford, a phont ddiweddar yn cysylltu'r Gyffordd â Chonwy. Yn rhedeg dan yr afon ceir y twnnel y mae lôn ddeuol yr A55 yn rhedeg drwyddo, gan osgoi'r Gyffordd ei hun. I'r gogledd mae Cyffordd Llandudno yn ymdoddi i dref Deganwy. I'r gogledd-ddwyrain mae bryniau'r Marl yn ei chysgodi. I'r dwyrain mae'r hen lôn yn arwain i Fochdre a Bae Colwyn.

Adeiladau
Yr adeilad amlycaf yn y dref yw Gorsaf reilffordd Cyffordd Llandudno.

Ar hen safle ffatri Hotpoint ar ymyl y dref ceir swyddfeydd rhanbarthol newydd Cynulliad Cenedlaethol Cymru yn y Gogledd.

Ceir archfarchnad Tesco fawr a sinema amlsgrin ar gyrion y dref, rhwng yr orsaf a'r A55.

Ym mis Medi 2016, unodd y ddwy ysgol gynradd yng Nghyffordd Llandudno, Ysgol Maelgwn ac Ysgol Nant-y-Coed, i ffurfio ysgol newydd, Ysgol Awel y Mynydd.

Gwarchodfa Adar Glan Conwy
Yn ymyl y Gyffordd ar lan Afon Conwy ceir gwarchodfa adar Glan Conwy, dan ofal yr RSPB, sy'n lle da i weld adar dŵr o bob math. Mae'r safle yn ymestyn o'r Gyffordd i gyffiniau pentref Glan Conwy. Mae'r fynedfa ar bwys yr A55 wrth y drofa am y Gyffordd. Ceir maes parcio a chyfleusterau ymwelwyr yno, ynghyd â llwybrau cerdded trwy'r gwlybdir.

Gweler hefyd
Pentrefi bychain ger y Gyffordd:
Esgyryn
Pydew

Cyfeiriadau

Conwy (tref)
Trefi Conwy
Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru

Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru yw enw'r rheilffordd sy'n cysylltu Caergybi ar Ynys Môn â thref Crewe yng ngogledd-orllewin Lloegr. Agorwyd yr adran gyntaf yn 1840, rhwng Crewe a Chaer. Adeiladwyd gweddill y rheilffordd gan gwmni Rheilffordd Caer a Chaergybi o 1844 i 1850 fel rhan o wasanaeth yr Irish Mail i Ddulyn, Iwerddon. Ers Ebrill 2006, mae Network Rail yn ystyried y rheilffordd yn Drac 18 yn ei rwydwaith (Prif Reilffordd Arfordir y Gogledd).

Gorsafoedd ar y rheilffordd

Crewe (cysylltiadau i Warrington, Manceinion a Llundain)
Caer (gwasanaethau i Wrecsam, Amwythig a Chaerdydd, ynghyd â Penbedw a Lerpwl)
Shotton (Wrecsam a Bidston)
Y Fflint
Prestatyn
Rhyl
Abergele
Bae Colwyn
Cyffordd Llandudno (Rheilffordd Dyffryn Conwy i Landudno a Blaenau Ffestiniog)
Conwy
Penmaenmawr
Llanfairfechan
Bangor
Llanfairpwll (hen drac i Amlwch)
Bodorgan
Tŷ Croes
Rhosneigr
Y Fali (trac nwyddau i orsaf niwclear Wylfa)
Caergybi

Pontydd
Pont Reilffordd Conwy, Conwy, dros Afon Conwy
Pont Britannia dros Afon Menai, yn cysylltu Môn a Gwynedd

Arfordir Gogledd Cymru
Gogledd Cymru
Shotton

Am leoedd eraill o'r un enw gweler Shotton (gwahaniaethu).

Tref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw Shotton. Saif ar Lannau Dyfrdwy, ac ar yr A548 rhwng Y Fflint a Queensferry, 3 milltir o'r ffîn â gogledd-orllewin Lloegr. Mae ganddi orsaf trenau ar Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru ac mae trac arall yn ei chysylltu â Wrecsam.

Cafodd y dre ei sefydlu fel pentre bach gan y Mersiaid ond newidiai ddwylo'n aml ar ôl hynny. Ni thyfodd lawer tan y 18g pan agorwyd pyllau glo yn yr ardal.

Daeth yn enwog am ei gwaith dur, a agorwyd gan Gwmni John Summers a'i Feibion, o Stalybridge. Ym 1895 prynodd Summers 40 erw ar lannau'r afon am gyfanswm o £5. Agordwyd Gwaith Dur Pont Penarlâg ym 1896, yn cyflogi 250 o dynion. Erbyn 1909, maint y safle oedd 60 erw, a chyflogwyd 3,000 o dynion cyfanswm o £6,000 yr wythnos. Cyflogwyd peirianyddion o'r Iseldiroedd i ddraenio 280 erw o gorstir ar lannau'r afon, ac estynnwyd y gwaith dur.

Gwladodwyd y dywidiant ar 15 Chwefror 1951 gan y llywodreth Lafur. Dadwladodwyd y dywidiant ar 1 Hydref 1954, a daeh perchnogaeth yn ôl i gwmni John Summers. Gwladodwyd y safle eto ym 1967. Yna cafodd ei redeg gan lywodraeth Prydain dan British Steel. Erbyn hyn mae'n rhan o Grŵp Corus.

Agorwyd Pont Penarlâg yn y dref yn 1889. Lleolir Ysbyty Cymunedol Glannau Dyfrdwy yno hefyd.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir y Fflint
 
Trefi Sir y Fflint
Nürtingen

Mae Nürtingen yn dref yn Maden-Württemberg, Yr Almaen, yn ardal Esslingen. Mae ganddi boblogaeth o 40,111 (2003). Saif ar lannau Afon Neckar, 291m uwch lefel y môr.

Gefeilldrefi 

Trefi'r Almaen
Aneddiadau Baden-Württemberg
Llanallgo

Pentref bychan yng nghymuned Moelfre, Ynys Môn, Ynys Môn, yw Llanallgo (). Saif yng ngogledd-ddwyrain yr ynys gerllaw pentref Moelfre, ar lôn yr A5025.

Hanes

Eglwys
Mae Eglwys Sant Gallgo yng nghanol y pentref. Dywedir fod Gallgo/Allgo yn un o feibion Gildas, felly gall fod y safle yn dyddio i'r 6g. Nid oes unrhyw weddillion o'r cyfnod hwnnw i'w gweld; mae'r rhan fwyaf o'r eglwys bresennol yn ganlyniad ail-adeiladu yn y 19g.

Y Royal Charter
Daeth Llanallgo i sylw pan ddrylliwyd y llong Royal Charter ar y creigiau gerllaw yn Hydref 1859. Ym mynwent Llanallgo y claddwyd y rhan fwyaf o'r cyrff a gafodd eu darganfod, a gellir gweld y beddau a chofeb yn y fynwent. Daeth rheithor Llanallgo ar y pryd, y Parchedig Stephen Roose Hughes, i amlygrwydd hefyd trwy ei ymdrechion yn gofalu am y cyrff, ceisio darganfod pwy oeddynt a chysuro'r teuluoedd. Credir i hyn achosi ei farwolaeth gynamserol ef ei hun yn fuan wedyn. Gellir gweld ei fedd yn y fynwent, ac mae pobl yr ardal yn parhau i ofalu amdano.

Hynafiaethau
Mae nifer o hynafiaethau gerllaw, yn cynnwys siambr gladdu Lligwy, olion tai Din Lligwy, oedd yn drigfan pennaeth neu uchelwr brodorol yng nghyfnod y Rhufeiniaid a gweddillion Capel Lligwy o'r 12g.

Cyfeiriadau

Moelfre, Ynys Môn
Pentrefi Ynys Môn
Teyrn (gwyddbwyll)

Mewn Gwyddbwyll, gall y Teyrn neu'r Brenin symud un sgwâr i unrhyw gyfeiriad. Pan fo'r teyrn yn cael ei fygwth, gelwir hyn yn Siach, ac mae'n rhaid iddo ddod allan o siach ar unwaith. Gall wneud hynny drwy naill ai 
a) symud i sgwâr na fygythir gan y gelyn
b) cymryd y darn sy'n ei fygwth ei hun neu gyda darn arall os mai dim ond un darn sy'n ei fygwth, (h.y. nad yw'r Teyrn mewn siach ddwbl)
c) blocio'r bygythiad.

All y Teyrn ddim symud i sgwâr a reolir gan y gelyn, neu byddai'n symud mewn i siach. Gall gymryd unrhyw ddarn sy'n eiddo i'r lliw arall, dim ond iddo beidio symud mewn i siach wrth wneud hynny. Os yw'r Teyrn mewn siachmat mae'r chwaraewr yn colli'r gêm. Gall Teyrn symud ymlaen ac yn ôl. Mae'r Teyrn hefyd yn rhan o symudiad arall sy'n cynnwys dau ddarn o'r un lliw, sef castellu.

Darnau gwyddbwyll
Castell (gwyddbwyll)

Ar ddechrau gêm wyddbwyll mae gan y chwaraewyr ddau Gastell yr un.

Symud Castell 

Mae Castell yn symud mewn ffordd hawdd iawn i ddeall. Mae'n symud mewn llinell syth yn llorweddol neu'n fertigol. Gall symud ymlaen ac yn ôl. Mae'n ddarn pwerus ar y bwrdd Gwyddbwyll, ac yn gallu bod yn fwy pwerus fyth o'i gyfuno gyda darnau eraill.

Mae symudiad arall mae'r Castell yn rhan ohono, sef Castellu.

Defnyddio Castell

Ffeiliau Agored a dyblu Cestyll 

Mae synnwyr cyffredin yn dweud bod darn sy'n rheoli llawer o sgwariau yn fwy pwerus nag un sy'n rheoli ychydig. Mae castell sy'n rheoli ffeil yn gallu bod yn bwerus iawn, ac os yw honno'n ffeil agored mae'n fwy pwerus fyth. Ystyr ffeil yw rhes o sgwariau fertigol, neu res tuag at eich gwrthwynebydd.

Yn y llun cyntaf mae Du'n symud y Castell i'r ffeil agored fel ei fod yn rheoli'r ffeil (neu linell) gyfan, ac yn yr ail mae'n gwneud hyn gyda'r Castell arall hefyd.

Yn y trydydd llun mae Du yn dyblu ei Gestyll ar y ffeil agored drwy symud Castell ochr y Frenhines draw, ei symud ymlaen sgwâr y symudiad nesaf, ac yna dod a Chastell ochr y Brenin y tu ôl iddo y symudiad wedyn.

Seithfed Reng 

Edrychwch ar y llun gyferbyn. Mae Gwyn wedi symud ei Gastell i'r ffeil agored, a gall Du ddim symud ei Gastell i'r ffeil hon hefyd neu bydd Castell Gwyn yn ei gymryd.

Mae symudiad nesaf Gwyn hefyd yn un da. Mae'n symud ei Gastell i'r 'seithfed reng', sef y rheng ble mae Gwerinwyr ei wrthwynebydd yn dechrau.

Nawr mae'n bygwth dau Werinwr Du, a dim ond un o'r rhain all Castell Du ei amddiffyn.

Mewn gêm iawn mwy na thebyg na fydd cymaint â hyn o Werinwyr yn dal ar y seithfed reng, ond mae rhoi Castell ar y seithfed reng yn egwyddor pwysig, gwerth ei gofio a'i weithredu.

Rheng Ôl 

Mae'r ddau lun gyferbyn yn dangos pa mor bwerus a pheryglus all Cestyll fod.

Yn yr un ar y chwith mae Gwyn yn cael Siachmat drwy symud ei Gastell i reng ôl Du. All Brenin Du ddim symud ac mae felly'n Siachmat!

Yn y llun ar y dde mae Gwyn wedi dyblu ei Gestyll, ac er fod Castell gan Ddu i amddiffyn y rheng ôl, mae ar ben arno gan bod dau Gastell Gwyn yn ei wynebu. Er bod modd iddo gipio Castell cyntaf Gwyn, mae'r ail yn ennill y gêm drwy gipio Castell Du - Siachmat!

Rhaid osgoi Siachmat rheng ôl drwy amddiffyn eich rheng ôl neu sicrhau bod lle i'r Brenin ddianc.

Castell yn rheoli neu gornelu Marchog 

Os gyrhaeddwch chi ran ola'r gêm a bod gennych chi Gastell yn erbyn Marchog eich gwrthwynebydd, mae modd i chi ddefnyddio'ch Castell i reoli Marchog.

Yn y llun gyferbyn mae'r Castell nid yn unig yn rheoli sgwariau pwysig (rhes a ffeil lawn), ond mae hefyd yn cadw'r marchog mas o'r gêm.

Fe welwch chi nifer o sefyllfaoedd tebyg os ewch chi ati i ddadansoddi gemau gan arbenigwyr.

Darnau gwyddbwyll
Esgob (gwyddbwyll)

Gweler hefyd esgob, eglwyswr.
Darn mewn Gwyddbwyll yw Esgob.

Mae'r darn yn cael ei alw yn enwau eraill mewn ieithoedd eraill - fel y gwallgofddyn, yr eliffant, y rhedegydd neu'r negeseuwr.

Symud Esgob 

Gall Esgob symud unrhyw nifer o sgwariau yn lletraws ar y bwrdd Gwyddbwyll, ond nid yw'n gallu neidio. Gall symud ymlaen ac yn ôl ond dim ond i un cyferiad ar y tro. Yn y diagram gall symud i unrhyw sgwâr gyda chroes.

Mae gen ti ddau Esgob ar ddechrau'r gêm, un yn cychwyn ar sgwâr du, ac un ar sgwâr gwyn.

Gan mai symud yn lletraws yn unig y gall esgob mae wastad yn symud i'r un lliw sgwâr bob tro, felly mae'r esgob ddechreuodd ar y sgwâr gwyn yn gorffen y gêm ar sgwâr gwyn onibai ei fod wedi cael ei gipio.

Mae'n werth ceisio rhoi Esgob ar sgwâr lle gall fygwth neu reoli llawer o sgwariau eraill, a gall Esgob hefyd fod yn ddefnyddiol wrth greu Pin.

Fianchetto 

Un ffordd o ddatblygu Esgob sy'n boblogaidd ymhlith chwaraewyr Gwyddbwyll yw y Fianchetto. Ystyr hyn yw bod y Gwerinwr o flaen y Marchog yn cael ei symud ymlaen, un sgwâr fel arfer, a'r Esgob yn dod i gymryd ei le. Mae Esgob Fianchetto yn gallu bod yn bwerus iawn gan ei fod yn bygwth y linell letraws hir (h1-a8 neu a1-h8). Y cyngor cyffredinol yw y dylid edrych ar ôl yr Esgob Fianchetto'n ofalus, a pheidio ei ildio os yn bosib, gan bod hyn yn gadael bylchau amlwg yn yr amddiffyn

Esgob
Marchog (gwyddbwyll)

Darn Gwyddbwyll yw Marchog.

Symud Marchog 

Marchog yw'r unig ddarn ar y bwrdd Gwyddbwyll sy'n cael neidio dros ddarn arall. Mae Marchog sydd ar sgwâr golau wastad yn glanio ar sgwâr tywyll, a Marchog sydd ar sgwâr tywyll yn glanio ar un golau.

Mae llawer o chwaraewyr yn agor y gêm drwy symud ei marchog i sgwâr f3, neu'r marchog arall i sgwâr c3. Gall Marchog symud ymlaen ac yn ôl.

Defnyddio Marchog 

Gosod Marchog yn y canol
Mae'r tri llun isod yn dangos yn glir pam ei bod yn bwysig ceisio symud Marchog i ganol y bwrdd er mwyn iddo reoli mwy o sgwariau:
 yn y llun cyntaf mae Marchog Gwyn yng nghanol y bwrdd ac yn rheoli neu fygwth 8 sgwâr
 yn yr ail lun mae'n agos at un ymyl, ac felly'n rheoli neu fygwth 4 sgwâr yn unig
 yn y llun olaf mae Marchog Du reit yn y gornel ac yn rheoli neu fygwth 2 sgwâr yn unig.

Mae'r Saeson yn defnyddio dywediad "dim on the rim" i esbonio sut mae pwerau Marchog yn gwanhau wrth symud yn rhy agos i ymyl y bwrdd. 

Fforch Marchog
Mae Marchog yn ddarn defnyddiol iawn i greu 'fforch', a chipio darn mwy pwerus wrth y gelyn. Ystyr fforch yw pan fod darn un lliw yn bygwth dau ddarn y lliw arall ar yr un pryd - neu fwy na dau ddarn wrth gwrs.

Yn y llun mae Marchog Gwyn yn bygwth Brenin Du - Siach! Rhaid i Du felly symud y Brenin, a does dim y gall wneud i achub ei Frenhines, sydd hefyd yn cael ei bygwth gan Farchog Gwyn.

Fforch Marchog ar waith
Edrych ar y llun gyferbyn. Mae'n dangos sefyllfa o gêm iawn. Mae Du ar y blaen yn y gêm, ac mae Gwyn newydd symud Marchog i sgwâr d5 i fygwth Brenhines Du. Mae Du yn bwriadu symud ei Frenhines o e7 i e6 i fygwth Marchog Gwyn a'i yrru yn ôl. Camgymeriad mawr iawn!

Os yw Du'n gwneud hyn symudiad nesaf Gwyn fydd symud y Marchog i c7 - Siach - a fforch ar Frenin, Brenhines a Chastell Du, a chyfle i Gwyn gipio Brenhines Du.

Mae Gwyn yn ôl yn gêm, yn wir mae ganddo fantais dros Ddu nawr!

Marchog
Legio II Augusta

Roedd Legio II Augusta yn Lleng Rufeinig a ffurfiwyd gan Gaius Vibius Pansa Caetronianus yn 43 CC, Bu'r lleng yng Nghaerllion (Isca Silurum) am gyfnod hir, efallai tan ddechrau'r 4g. Ei symbolau oedd y Capricornus, Pegasus a Mawrth.

Ffurfiwyd y lleng gan Octavianus (Augustus yn nes ymlaen) a'r conswl Gaius Vibius Pansa Caetronianus yn 43 CC, i ymladd yn erbyn Marcus Antonius. Ymladdodd yr II Augusta ym Mrwydr Philippi a brwydr Perugia. Ar ddechrau teyrnasiad Augustus yn 25 CC, symudwyd y lleng i Sbaen i ymladd yn y Rhyfeloedd Cantabraidd, a bu'n gwersylla yn nhalaith Hispania Tarraconensis. Pan ddinistriwyd llengoedd XVII, XVIII a XIX ym Mrwydr y Teutoburgerwald yn 9 O.C., symudwyd yr II Augusta i Germania, efallai i ardal Mainz. Wedi 17, roedd yn Argentorate (Strasbourg heddiw).

Cymerodd y lleng ran yn yr ymosodiad ar Brydain yn 43 yn ystod teyrnasiad yr ymerawdwr Claudius. Legad y lleng ar y pryd oedd Vespasian, fyddai'n dod yn ymerawdwr yn nes ymlaen. Bu'n ymladd yn erbyn y Durotriges yng ngorllewin Lloegr. Yn 48 adeiladwyd caer i'r lleng yn Isca Dumnoniorum (Exeter heddiw). Oherwydd ei buddugoliaethau dan Vespasian, ystyrid yr II Augusta yn un o'r llengoedd gorau, er iddi gael ei gorchfygu gan y Silwriaid yn 52. Yn ystod gwrthryfel Buddug (Boudica) roedd ei legad yn absennol pan alwyd arni i ymuno â byddin Gaius Suetonius Paulinus. Y praefectus castrorum ("pennaeth y gwersyll") oedd y swyddog uchaf, a gwrthododd ufuddhau i orchymyn Suetonius. Yn ddiweddarach, wedi i Suetonius orchfygu Buddug, lladdodd ei hun.

Rhwng 66 a 74 roedd y lleng yn Glevum (Caerloyw heddiw), yna symudodd i Isca Silurum (Caerllion heddiw), lle'r adeiladwyd caer. Yn 122, bu'r II Augusta yn cynorthwyo i adeiladu Mur Hadrian. Yn 196 cefnogodd lywodraethwr Prydain Clodius Albinus, oedd yn ceisio ei wneud ei hun ym ymerawdwr. Gorchfygwyd Albinus gan Septimius Severus. Yn ddiweddarch daeth Severus i Brydain i ymladd yn erbyn y llwythau Albanaidd, a symudwyd y lleng i Carpow am gyfnod. Dan fab Severus, yr ymerawdwr Caracalla derbyniodd y lleng yr enw ychwanegol "Antonina" fel cydnabyddiaeth o'i gwasanaeth iddo ef a'i dad. Dychwelodd i Gaerllion yn nheyrnasiad Alexander Severus.

Gweler hefyd
 Rhestr Llengoedd Rhufeinig
 Lleng Rufeinig

Cyfnod y Rhufeiniaid yng Nghymru
Cyfnod y Rhufeiniaid ym Mhrydain
II Augusta
Gwerinwr (gwyddbwyll)

Darn Gwyddbwyll yw Gwerinwr.

Symud Gwerinwr 

Er ei fod yn ddarn bach, ac er bod rhai chwaraewyr Gwyddbwyll yn ei ystyried yn gymharol ddiwerth, mae Gwerinwr yn gallu ennill neu golli gêm yn aml. Hwn yw'r unig ddarn sy'n symud yn wahanol wrth gymryd darn arall, a hwn hefyd yw'r unig un sy'n gallu cael ei gyfnewid (dyrchafu) am ddarn arall. Mae'r diagram ar y dde yn dangos sut mae Gwerinwr yn symud:

 Y tro cyntaf byddi di'n symud Gwerinwr mae gen ti ddewis ei symud un neu ddau sgwâr, fel Gwerinwr gwyn yn y diagram.
 Wedi i ti ei symud unwaith, dim ond un sgwâr all Gwerinwr symud wedyn fel Gwerinwr du yn y diagram.
 Gwerinwr yw'r unig ddarn sy'n methu symud am yn ôl.
 Os yw Gwerinwr yn cyrraedd pen arall y bwrdd mae'n rhaid i ti ei gyfnewid am ddarn arall (unrhyw beth heblaw Brenin), a Brenhines yw dewis cyntaf y rhan fwyaf o chwaraewyr, yn naturiol. Os oes gen ti Frenhines ar y bwrdd o hyd tro un o'r cestyll sydd wedi'u cipio ar ei ben a defnyddio hwn fel Brenhines.

Cipio gyda Gwerinwr 

Pan fod Gwerinwr yn cipio darn mae'n symud mewn ffordd wahanol. Fel y gweli o'r diagram mae'n symud un sgwâr yn lletraws wrth gipio. Unwaith eto, dim ond ymlaen y gall symud wrth gipio.

Mae un symudiad arall anarferol iawn yn perthyn i Werinwr, sef cipio en passant.

Darnau gwyddbwyll
Castellu (gwyddbwyll)

Mae un symudiad arbennig iawn mewn Gwyddbwyll sy'n cynnwys dau ddarn o'r un lliw, sef castellu. Mae fel arfer yn werth castellu gan ei fod yn gallu rhoi'r Brenin mewn man mwy diogel, ac an datblygu darn arall, sef y Castell. 

Mae'r llun cyntaf yn dangos y ddau ddewis sydd gan gwyn yn yr achos hwn, sef castellu ochr y Brenin a chastellu ochr y Frenhines. Yn yr ail lun dewisodd gwyn gastellu ochr y Frenhines, ac yn trydydd ochr y Brenin.

Cyn medru castellu: 

 Rhaid bod y Brenin a'r Castell sydd i fod i gastellu heb symud.
 Ni cheir gastellu i ddod mas o Siach.
 All y Brenin ddim groesi sgwâr sy'n cael ei fygwth gan y gelyn.
 Rhaid i'r sgwariau rhwng y Brenin a'r Castell fod yn wag.
 Gellir castellu serch hynny os yw'r Castell yn cael ei fygwth neu'n symud i sgwâr sy'n cael ei fygwth.

Terminoleg gwyddbwyll

es:Reglamento del ajedrez#El enroque
Llyn Caerwych

Mae Llyn Caerwych yn llyn bychan, 1.6 ha (5 acer) o arwynebedd, yn y Rhinogau yng Ngwynedd. Ei safle ar y grid OS yw SH640350, uwchben pentref Talsarnau a rhwng Moel y Geifr a Moel Ysgyfarnogod, gyda Bryn Cader Faner gerllaw iddo. Mae Afon Eisingrug yn llifo o'r llyn.

Gellir gweld nifer o olion o Oes yr Efydd o gwmpas y llyn, yn cynnwys olion tai, beddrodau a meini hirion. Ymddengys fod yr ardal yn un o gryn bwysigrwydd yn y cyfnod hwn.

Cyfeiriadau

Caerwych
Talsarnau
Ffynnon Lloer

Mae Ffynnon Lloer yn llyn o tua 6 acer ym mynyddoedd y Carneddau yn Eryri. Mae yn Sir Conwy ac yn gorwedd yng Nghwm Lloer i'r dwyrain o gopa Pen yr Ole Wen ac i'r de o gopa Carnedd Dafydd. Ceir pysgota da yno am frithyll, ac er fod y llyn yn un uchel, 2225 troedfedd uwch lefel y môr, ceir pysgota da yno yn gynnar iawn yn y tymor.

Gellir gweld gweddillion dwy awyren a faluriwyd ar y llethrau uwchben y llyn yn 1942 a 1943. Mae Afon Lloer yn llifo allan o'r llyn i ddisgyn dros dir garw i mewn i ben dwyreiniol Llyn Ogwen. Gellir cyrraedd Ffynnon Lloer trwy ddilyn llwybr syrth o ffermdy Tal-y-llyn Ogwen hyd lan yr afon honno.

Capel Curig
Llynnoedd Conwy
Eryri
Ffynnon Llugwy

Mae Ffynnon Llugwy yn llyn o tua 40 acer ym mynyddoedd y Carneddau yn Eryri. Saif tua 1786 troedfedd uwch lefel y môr, ac mae'r dyfnder mwyaf yn 146 troedfedd.

Defnyddir Ffynnon Llugwy fel cronfa ddŵr ar gyfer Bangor ac Ynys Môn, a chymerir dŵr hefyd o Afon Llugwy sy'n llifo o'r llyn. Caiff y dŵr yma ei drosglwyddo i Lyn Cowlyd. Mae Afon Llugwy yn llifo drwy Capel Curig a Betws-y-coed i Afon Conwy.

Llyfryddiaeth 
Geraint Roberts The Lakes of Eryri (Gwasg Carreg Gwalch, 1985)

Capel Curig
Cronfeydd dŵr Cymru
Llynnoedd Conwy
Eryri
Llyn Llydaw

Mae Llyn Llydaw yn llyn sydd wedi'i leoli ar ochr yr Wyddfa yn Eryri. Mae'n llyn hir, cul yn Nghwm Dyli, sydd tua thraean o'r ffordd i gopa'r Wyddfa, a chydag arwynebedd o 110 acer, Llydaw yw'r mwyaf o'r llynnoedd ar lethrau'r Wyddfa. Gan fod Trac y Mwynwyr i gopa'r Wyddfa yn mynd heibio'i lannau, mae'n llyn adnabyddus iawn. Nid oes unrhyw gysylltiad amlwg rhwng y llyn a Llydaw i egluro'r enw.

Mae'r llyn yn cyflenwi dŵr, trwy bibell ar yr wyneb, i orsaf trydan hydro Cwm Dyli, sydd 320m yn is ar lawr Nant Gwynant. Dyma'r system cynhyrchu trydan cyntaf o'i bath yng ngwledydd Prydain, ac fe'i hagorwyd yn 1906.

Oriel

Llyfryddiaeth
Geraint Roberts, The Lakes of Eryri (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 1995)

Llydaw
Ynni adnewyddadwy
Glyder Fawr

Mae'r Glyder Fawr yn fynydd yn Eryri, ac ar y ffin rhwng Gwynedd a Sir Conwy. Mae'n un o nifer o fynyddoedd dros 3,000 o droedfeddi yn y Glyderau, er ei fod un medr yn fyr o fod yn gopa 1,000 medr o uchder. Ceir creigiau mawr ar y copa, yn arbennig y casgliad o greigiau a elwir yn "Castell y Gwynt".

Enw 

Yn ôl Syr Ifor Williams, "Gludair" oedd y ffurf gywir ar yr enw. Aeth yn "Glydar" yn nhafodiaith Arfon, yna'n "Glyder". Yr ystyr yw "cruglwyth o gerrig".

Llwybrau 
Y ffordd orau o gyrraedd y copa yw dilyn y llwybr o Lyn Ogwen at Lyn Idwal. Wedi mynd heibio Llyn Idwal mae'r llwybr yn dringo'n serth heibio'r Twll Du i gyrraedd tir gwastad ger Llyn y Cŵn. (Sylwer na ddylid ceisio dringo i fyny hafn y Twll Du heb raff.) Gellir troi i'r chwith yma a dilyn llwybr sy'n arwain i gopa'r Glyder Fawr ac yna ymlaen i'r Glyder Fach. Gellir dringo'r mynydd o Pen-y-Pass hefyd, neu gellir dringo Tryfan gyntaf ac yna dilyn y grib i'r Glyder Fach a'r Glyder Fawr, ond mae'r llwybr yma'n anoddach.

Gweler hefyd 
Bwlch-y-ddwy-Glyder

Dolenni allanol 
 Golygfa o'r copa wedi ei gynhyrchu gan gyfrifiadur Tua'r gogledd Tua'r de Mynegai

Capel Curig
Mynyddoedd a bryniau Conwy
Mynyddoedd a bryniau Eryri
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Baner El Salvador

Baner drilliw lorweddol o stribed gwyn (gydag arfbais El Salfador yn ei ganol) rhwng dau stribed glas yw baner El Salfador. Dyluniwyd ar sail baner Gweriniaeth Ffederal Canolbarth America, a mabwysiadwyd ar 17 Mai, 1912.

Ffynonellau
Complete Flags of the World, Dorling Kindersley (2002)

El Salfador
El Salfador
Awstraliaid Cymreig

Dinasyddion Awstralia gyda'u llinach yn tarddu o Gymru yw'r Awstraliaid Cymreig, a gaent eu disgrifio fel Cymreig-Awstralaidd.

Nifer yr Awstraliaid Cymreig
Yng Nghyfrifiad 2001, nodir llinach Gymreig gan 0.37% o boblogaeth Awstralia. Serch hyn, un o'r cyfenwau mwyaf cyffredin yn Awstralia yw Jones, a ystirir yn enw Cymreig. Mae gan dros 1% o Awstraliaid y cyfenw hwn, sydd yn awgrymu bod cyfradd uwch o linach Gymreig na ddynodir gan hunan-adnabyddiaeth.

Gweler hefyd
Americanwyr Cymreig
Archentwyr Cymreig
Canadiaid Cymreig
 Yr iaith Gymraeg yn Awstralia
Rhestr Awstraliaid Cymreig

Cyfeiriadau

Darllen pellach 
 Noel W. Wallis a D. J. Griffiths, Brisbane Welsh: A History of The Saint David's Welsh Society of Brisbane, 1918 - 2008 (Moorooka, Queensland: Boolarong Press, 2009).

 
Cymreig
Baner yr Unol Daleithiau

Mae gan faner yr Unol Daleithiau 13 stribed llorweddol coch (brig a gwaelod) a gwyn i gynrychioli'r Tair Gwladfa ar Ddeg, a phetryal glas yn y canton gyda hanner cant o sêr wen, pum-pwynt i gynrychioli hanner cant talaith y wlad.

Ffynonellau
 Complete Flags of the World, Dorling Kindersley ططططط(2002)

Unol Daleithiau
Symbolau cenedlaethol yr Unol Daleithiau
Moel Siabod

Mae Moel Siabod yn fynydd yn Eryri sy'n rhan o gadwyn fynydd Y Moelwynion.

Lleoliad 
Mae Moel Siabod yn sefyll ar ei ben ei hun rhwng Betws-y-Coed, Capel Curig a Dolwyddelan yn Sir Conwy. I'r de-orllewin mae copa is, Carnedd y Cribau. Dywedir fod modd gweld 13 o'r 14 copa dros 3,000 o droedfeddi yng Nghymru o gopa Moel Siabod heb droi pen. Mae Canolfan Fynydda Genedlaethol Plas-y-Brenin wrth droed Moel Siabod, gerllaw Llynnau Mymbyr.

Llwybrau 
Gellir dringo'r mynydd o bentref Capel Curig, gan ddechrau gerllaw Plas y Brenin, neu ychydig ymhellach ar hyd ffordd yr A5 gerllaw Pont Cyfyng a heibio Llyn y Foel. Gellir hefyd ei ddringo o ochr Dolwyddelan.

Betws-y-Coed
Capel Curig
Dolwyddelan
Mynyddoedd a bryniau Conwy
Mynyddoedd a bryniau Eryri