alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Y Fflint

Tref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw Y Fflint (hefyd Saesneg: Flint). Saif ar lannau Dyfrdwy. Mae gorsaf drenau'r dref ar Reilffordd Arfordir Gogledd Cymru. Rhed yr A548 a'r A5119 drwy'r dref. Y Fflint yw canolfan weinyddol y sir.

Tref ddiwydiannol yw'r Fflint. Ar ymyl y dref ceir castell y Fflint, a godwyd rhwng 1277 a 1280 gan Edward I o Loegr. Nid oes llawer i'w weld yno heddiw o'r dref garsiwn ar gyfer ymsefydlwyr o Loegr a godwyd wrth ymyl y castell.

Heddiw mae'r Fflint yn ganolfan siopa eithaf prysur yn yr ardal.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Hanes 
Nid yw tarddiad enw'r Fflint yn sicr ond mae'n debyg y daw o'r Lladin castellum super fluentum, sef "castell ar afon", er bod rhai yn meddwl ei fod yn dod o siâp y sir, sy'n debyg i gyllell fflint hynafol. Mae gan y Fflint y siartr dref hynaf yng Nghymru, sy'n dyddio'n ôl i 1284.

Cychwynnodd Edward I waith ar Gastell y Fflint ym 1277 yn ystod ei ymgyrch i oresgyn Cymru. Roedd lluoedd Madog ap Llywelyn wedi ymosod ar y castell a'r dref yn ystod gwrthryfel 1294-95 ac felly fe'i llosgodd amddiffynwyr y dref er mwyn ei warafun i'r Cymry.

Rhoddwyd Rhisiart II i'w elyn Henry Bolingbroke yn y castell ym 1399. O ganlyniad i hyn, Castell y Fflint yw lleoliad drama Shakespeare, Richard II. Y cyntaf o "gylch haearn" o gestyll brenhinol Edward I yng Nghymru oedd y castell hefyd a defnyddiwyd ei gynllun fel sail i gestyll mwy fel Harlech a Rhuddlan. Methodd Owain Glyn Dŵr yn ei ymosodiad arno ar ddechrau ei wrthryfel ym 1400.

Yn hytrach na mur o gwmpas y dref, roedd ffos balis amddiffynnol o bridd a phren. Gellid gweld hon yn nhrefn y strydoedd nes ganol y 1960au, a gellir gweld y ffin ganoloesol hyd heddiw. Mae hyn i'w weld hefyd ar y map o Sir y Fflint gan John Speed.

Mae tai bric coch o'r 19g, yn aml mewn rhesi, yn nodweddiadol o bensaernïaeth y Fflint. Codwyd eglwys y dref, Eglwys Fair, yn y 19g. Mae'n ganolfan siopio eithaf prysur.

Eisteddfod Genedlaethol
Ym 1969, daeth yr Eisteddfod Genedlaethol i'r Fflint, felly mae ganddi gylch o feini'r Orsedd yn y cae gyferbyn ag Ysgol Gwynedd. Ym mis Gorffennaf 2006, meini'r Fflint oedd canolbwynt seremoni datgan Eisteddfod Genedlaethol Sir y Fflint a'r Cyffiniau y flwyddyn wedyn.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir y Fflint
Trefi Sir y Fflint
Mostyn

Pentref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw Mostyn (). Saif ar Lannau Dyfrdwy, ger Treffynnon. Bu'n borthladd fferri prysur yn y gorffennol fel rhan o'r gwasanaeth fferi Lerpwl - Dulyn, ond gorffennodd y gwasanaeth yn 2004. Heddiw mae'r esgyll anferth ar gyfer yr awyren A380 a gynhyrchir yn ffatri Airbus, Brychdyn (Broughton), yn cael eu cludo o Fostyn drosodd i Ffrainc ar fwrdd y long Ville De Bordeaux, ar ôl teithio yno ar fwrdd barges o'r ffatri hyd aber Afon Dyfrdwy.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
 Einion Evans, bardd
Emlyn Williams (1905–1987), actor a dramodydd

Oriel

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir y Fflint
 
Pentrefi Sir y Fflint
Penarlâg

Erthygl am y pentref yw hon. Am y cwmwd canoloesol gweler Penarlâg (cwmwd).

Pentref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw Penarlâg (Saesneg: Hawarden). Saif yn nwyrain y sir, ar gyffordd yr A55 a'r A550 tua 6 milltir i'r gorllewin o ddinas Caer dros y ffin. Mae Llyfrgell Deiniol Sant, a sefydlwyd gan William Ewart Gladstone yno. Bu'r Rhyddfrydwr enwog fyw yn y pentref am dros 60 mlwydd. Deiniol yw nawddsant y plwyf. Ceir maes awyr bychan ger y pentref.

Eglwys Ddeiniol Sant
Mae'r eglwys yn dyddio o'r 13g os nad cynt ac yn gysegredig i Sant Deiniol, esgob cyntaf Bangor. Ond cafodd yr hen eglwys ei llosgi i gyd bron yn 1857. Codwyd yr eglwys newydd gan y pensaer Scott ac mae'n cynnwys nifer o ffenestri lliw godidog gan yr arlunydd Cyn-Raffaëlaidd Edward Burne-Jones.

Castell Penarlâg
Cafodd Castell Penarlâg ei godi gan arglwyddi Normanaidd Caer. Fe'i cipiwyd a'i dinistrio gan Dafydd ap Gruffudd, gweithred a fu'n un o symbylau Ail Ryfel Annibyniaeth Cymru. Ni ddylid ei gymysgu â'r ffug-gastell o'r 18g a elwir hefyd yn Gastell Penarlâg, cartref Gladstone.

Enwogion
William Ewart Gladstone
Gary Speed - treuliodd cyn-gapten tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru ei ddyddiau ysgol yn y dref
Edith Lucy Austin chwaraewr tenis Seisnig benywaidd a anwyd yn y pentref

Oriel

Gweler hefyd
Penarlâg (cwmwd), cwmwd canoloesol
Castell Ewlo, castell Cymreig ger Ewlo

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir y Fflint
 
Pentrefi Sir y Fflint
Queensferry

Erthygl am y dref yng Nghymru yw hon. Am y dref yn yr Alban gweler Queensferry (Caeredin).

Tref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw Queensferry (sydd weithiau'n cael ei galw'n Y Fferi Isaf hefyd yn Gymraeg). Mae'n gorwedd ar briffordd yr A494 yn agos i'r ffin â Lloegr ger groesfan bwysig ar Afon Dyfrdwy.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir y Fflint
 
Trefi Sir y Fflint
Treffynnon

Am y pentref o'r un enw yn Sir Benfro, gweler Treffynnon, Sir Benfro.

Tref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw Treffynnon (Saesneg: Holywell). Saif yn agos i lan orllewinol Glannau Dyfrdwy ar briffordd yr A5026, tua hanner ffordd rhwng Prestatyn i'r gogledd a'r Wyddgrug i'r de, tua 5 milltir o dref Y Fflint. Mae'r hen dref yn gorwedd ar un o lethrau is Mynydd Helygain. Mae'r dref yn enwog fel lleoliad Ffynnon Gwenffrewi a'i chapel, sy'n ganolfan pererindod i Gatholigion ac eraill ers canrifoedd lawer.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Ffynnon Wenffrewi 
Yn ôl traddodiad roedd Gwenffrewi (neu Gwenfrewi) yn nith i Sant Beuno. Syrthiodd tywysog o'r enw Caradog mewn cariad â hi ond gwrthododd y forwyn ei dderbyn. Ceisiodd Caradog dreisio Wenffrewi ac yna dorrodd ei phen. Daeth Beuno heibio a rhoi pen Gwenffrewi yn ôl ar ei chorff, trwy wyrth, a ffrydiodd ffynnon o'r ddaear lle syrthiasai pen y santes. Byth ers hynny mae'r ffynnon wedi bod yn gyrchfa i bererinion.

Mae adeiladau Ffynnon Wenffrewi heddiw yn dyddio i 1490-1500 pan gafodd ei godi gan yr Arglwyddes Margaret Beaufort, mam Harri Tudur. Mae'n adeilad deniadol iawn. Delir dŵr y ffynnon mewn llestr ar siâp seren ac mae saith piler paneledig yn codi ohono i'r to siâp gwyntyll gan ffurfio rhodfa oddi amgylch y ffynnon. Mae'r pererinion yn cymryd dŵr i ffwrdd o'r ffynnon, sy'n byrlymu'n gryf, mewn poteli i'w yfed nes ymlaen neu yn y man.

Ger y ffynnon ceir capel y ffynnon, sy'n dyddio i'r 15g. Cafodd ei atgyweirio yn 1967.

Y tu ôl i gapel y ffynnon ceir eglwys y plwyf, a gysegrir i'r apostol Sant Iago. Credir ei bod yn sefyll ar safle adeilad llawer cynharach ar safle'r eglwys a godwyd gan Sant Beuno yn y 7g. Mae'r tŵr yn dyddio i'r 14g ond mae gweddill yr adeilad yn perthyn i ddiwedd y 18g.

Mae Ffynnon Gwenffrewi yn un o Saith Rhyfeddod Cymru, yn ôl yr hen rigwm

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gorsaf Cyffordd Treffynnon

Agorwyd yr orsaf ym 1848 a daeth i ben yn 1966. Mae'r llinell drwy'r orsaf yn dal ar agor.

Atyniadau yn y cyffiniau 
Abaty Dinas Basing, safle hen abaty, ger pentref Maes-glas, tua milltir i'r gogledd o Dreffynnon ei hun
Pantasaph, safle mynachlog gyfoes
Parc Etifeddiaeth Maes-glas

Enwogion 
Siôn ap Hywel ap Llywelyn Fychan (bl. 1530), bardd, un o ddisgyblion barddol Tudur Aled
John Blackwell (Alun) (1797–1840), bardd, a dreuliodd y cyfnod 1828-32 fel curad yn Nhreffynnon
William Theophilus Thomas (Gwilym Gwenffrwd) (1824-1899), gweinidog a llenor
Sarah Edith Wynne, "Eos Cymru" (1842-1897), cantores
Alwyn Sheppard Fidler (1909-1990), pensaer

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir y Fflint
Eglwysi Sir y Fflint
Pererindodau
Trefi Sir y Fflint
Yr Wyddgrug

Tref a chymuned yn Sir y Fflint, Cymru, yw'r Wyddgrug. Mae hi'n gorwedd ar groesffordd hanner ffordd rhwng Rhuthun i'r gorllewin a Chaer i'r dwyrain. Mae'r A494 yn pasio'r dref i'r dwyrain. Tu ôl i'r Wyddgrug mae'r tir yn codi i lethrau coediog Bryniau Clwyd. Cynhelir marchnad lwyddiannus ynghanol y dref bob dydd Mercher, ac mae'r Stryd Fawr yn ffynnu. Mae llwyfan awyr-agored ynghanol y dref, a chynhelir digwyddiadau cerddorol o dro i dro. Cynhelir twmpathau yn neuadd yr eglwys pedair gwaith bob blwyddyn. Ystyr enw y dref yw "bryncyn neu dwmpath uchel" (yr un ystyr ag enw Saesneg y dref, Mold: o'r Ffrangeg Normanaidd Monthault sy'n golygu "bryn uchel"). Yn ôl yr Athro Hywel Wyn Owen, mae'n debycach mai'r un 'gŵydd' yw hwn ac 'yn eich gŵydd' hy 'golwg' ac mai ystyr Yr Wyddgrug felly yw 'Bryn Amlwg'.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Yn ôl traddodiad, ymladdwyd Brwydr Maes Garmon ar lecyn tua milltir i'r gorllewin o'r dref bresennol yn OC 430. Enillodd y Cymry y dydd, dan arweiniad Sant Garmon, yn erbyn eu gelynion paganaidd.

Cynhelid llys ar gylch Llywelyn ap Gruffudd yn y Wyddgrug ar 22 Gorffennaf, 1273. Roedd gan y Wyddgrug ei gastell yn yr Oesoedd Canol a nodir ei safle gan Fryn y Beili, sy'n ardd gyhoeddus bellach. Ym 1245, cafodd ei gipio gan Dafydd ap Llywelyn.

Addysg
Ceir dwy ysgol uwchradd yn Yr Wyddgrug, Ysgol Alun (Saesneg ei hiaith) ac Ysgol Maes Garmon (Cymraeg ei hiaith).

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn yr Wyddgrug ym 1923, 1991 a 2007. Am wybodaeth bellach gweler:

Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug 1923
Eisteddfod Genedlaethol Cymru yr Wyddgrug 1991
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Sir y Fflint a'r Cyffiniau 2007

Enwogion
Rheinallt ap Gruffudd (bu farw 1465), arglwydd y Tŵr ac arweinydd gwladgarol, un o amddiffynwyr Castell Harlech yn Rhyfeloedd y Rhosynnau
Jane Brereton (1685-1740), bardd
Richard Wilson (1714-1782), arlunydd. Mae ei fedd ym mynwent yr eglwys.
John Humphreys Parry neu John Humffreys Parry (1786-1825), golygydd, hynafiaethydd a newyddiadurwr
John Blackwell (Alun) (1797-1841), bardd. Fe'i ganwyd ym Mhonterwyl ger yr Wyddgrug.
Thomas Jones (Glan Alun) (1811-1866), bardd
Roger Edwards (1811-1886), gweinidog, emynydd, golygydd Y Drysorfa
John Ambrose Lloyd (1815-1874), cerddor a chyfansoddwr
Daniel Owen (1836-1895), nofelydd. Fe'i ganwyd yn yr Wyddgrug; cafodd ei gladdu ym mynwent y dref yn 1895.
Jonny Buckland (1977-), gitarydd yn y grwp Coldplay

Oriel

Gweler hefyd
Clogyn aur Yr Wyddgrug
Terfysg yr Wyddgrug 2 Mehefin 1869.

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir y Fflint
Trefi Sir y Fflint
Wrecsam (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yw Wrecsam, sy'n danfon un cynrychiolydd i San Steffan.  yw'r Aelod Seneddol.

Aelodau Seneddol 

 1918 – 1922: Syr Robert John Thomas (Ryddfrydol Clymblaid)
 1922 – 1924: Robert Richards (Llafur)
 1924 – 1929: Christmas Price Williams (Ryddfrydol)
 1929 – 1931: Robert Richards (Llafur)
 1931 – 1935: Aled Owen Roberts (Ryddfrydol)
 1935 – 1955: Robert Richards (Llafur)
 1955 – 1970: James Idwal Jones (Llafur)
 1970 – 1983: Tom Ellis (Llafur, 1970-1981 / Democrat Cymdeithasol, 1981-1983)
 1983 – 2001: John Marek (Llafur)
 2001 - 2019: Ian Lucas (Llafur)
 2019: Sarah Atherton (Ceidwadol)

Etholiadau

Canlyniadau Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y  1990au

Etholiadau yn y 1980au

Etholiadau yn y 1970au

Etholiadau yn y 1960au

Etholiadau yn y 1950au

Cynhaliwyd isetholiad ar 17 Mawrth 1955 o ganlyniad i farwolaeth Robert Richards AS

Etholiadau yn y 1940au

Etholiadau yn y 1930au

Etholiadau yn y 1920au

Etholiadau yn y 1910au 

Sedd newydd yn etholiad 1918

Gweler hefyd
Wrecsam - y dref
Wrecsam - y fwrsdeistref sirol
Wrecsam - yr etholaeth Cynulliad

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yng Nghymru
Wrecsam
Rhiwabon

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Wrecsam, Cymru, yw Rhiwabon (Saesneg: Ruabon, a chyn hynny: Rhuabon).

Mae enw'r pentref yn dod o Rhiw a Mabon (enw sant lleol). Roedd eglwys y plwyf yn gysegredig i Sant Collen cyn cyfnod y Normaniaid a'r goresgyniad Seisnig, cyn ei newid i St Mabon.

Ceir gorsaf reilffordd yno ar y llinell o Amwythig i Gaer ac ysgol uwchradd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Yr hen blwyf 
Yn yr hen blwyf Rhiwabon roedd:
 Rhiwabon - yn cynnwys Rhiwabon a'r cymunedau Belan, Bodylltyn, Hafod, a Rhuddallt
 Cristionydd Cynrig (Saesneg: Christionydd Kenrick) - yn cynnwys Cefn Mawr, Rhosymedre, Acrefair, Penbedw, Penybryn
 Coed Cristionydd - yn cynnwys Newbridge, Cefn Bychan
 Dinhinlle Uchaf (a alwyd gynt yn Cristionydd Fechan neu Y Dref Fechan) - yn cynnwys Penycae, Coperas, Trefechan, Tainant, Stryt Isa
 Dinhinlle Isaf - yn cynnwys Rhosymadog, Penylan
 Morton is y Clawdd (Saesneg: Morton Below), a alwyd gynt yn Morton Anglicorum - yn cynnwys Johnstown, Clwt, Gyfelia
 Morton uwch y Clawdd (Saesneg: Morton Above), a alwyd gynt yn Morton Wallichorum - yn cynnwys Rhosllannerchrugog, Ponciau, Pant

 Yn 1844 symudwyd Coed Cristionydd & Cristionydd Cynrig i'r plwyf newydd Rhosymedre
 Yn 1844 symudwyd rhanau o Dinhinlle Uchaf & Morton uwch y Clawdd i'r plwyf newydd Rhosllannerchrugog
 Yn 1879 symudwyd rhanau o Dinhinlle Uchaf & Cristionydd Cynrig i'r plwyf newydd Penycae

Roedd Rhiwabon yn yr hen Sir Ddinbych tan 1974 ac yn Sir Clwyd rhwng 1974 a 1996, ond mae wedi bod ym Mwrdeistref Sirol Wrecsam ers 1996.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion 
 William Ellis Bailiff (1882-1972), peldroedwr (Cymru)
 Edward Bowen, peldroediwr (Cymru)
 Bryan Martin Davies, bardd
 Henry Dennis (1825-1906), diwydiannwr
 John Downman (1750-1824), arlunydd o Sais, ganed yn Rhiwabon
 Henry Dyke Dennis (1863-19??), diwydiannwr
 Emrys Ellis, peldroedwr Cymru o Blas Bennion
 Reuben Haigh (1879-1951), diwydiannwr
 Edward Hughes, peldroedwr Cymru
 Mark Hughes, peldroedwr Cymru
 David Ian Jones, Aelod Seneddol Gorllewin Clwyd (Ceidwadwyr); Ysgrifennydd Gwladol Cymru
 Robert Albert Jones, peldroedwr Cymru
 Llewelyn Kenrick (1847-1933), 'Tad' pêl-droed yng Nghmru, o Wynn Hall
 Robert William Matthews, peldroedwr Cymru o Blas Bennion
 John Parry Ddall (1710?-1782), telynor Wynnstay
 Will Roberts (1907-2000), arlunydd
 Syr Watkin Williams-Wynn, 4ydd Barwnig, o Wynnstay

Gweler hefyd
Mabon Mabon fab Modron
Mabyn (mab Brychan, Brenin Brycheiniog yn y 5g
Maponos Ffurf Lladin
Cymeriadau chwedlonol Cymreig
St Mabyn (Pentref yng Nghernyw)
Llanfabon (Pentref ger Merthyr Tydfil)

Cyfeiriadau

Cymunedau Wrecsam
Pentrefi Wrecsam
Rhosllannerchrugog

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol Wrecsam, Cymru, yw Rhosllannerchrugog (weithiau Rhosllanerchrugog; Y Rhos neu Rhos ar lafar).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Hanes
Roedd Rhosllannerchrugog yn rhan o hen blwyf Rhiwabon. Yr hen enw yr ardal oedd 'Morton uwch y Clawdd' (Saesneg: Morton Above the Dyke) neu yn gynt, yn Lladin, Morton Wallichorum (Saesneg: Welsh Morton). Ffurfiwyd plwyf newydd Rhosllannerchrugog yn 1844, a oedd yn cynnwys pentrefi Rhosllannerchrugog, Ponciau, Pant a Tre Ioan (Johnstown). Roedd Rhosllannerchrugog yn yr hen Sir Ddinbych tan 1974 ac yn Sir Clwyd rhwng 1974 a 1996, ond mae ym mwrdeistref sirol Wrecsam er 1996.

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Rhosllannerchrugog ym 1945 a 1961. Am wybodaeth bellach gweler:
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhosllannerchrugog 1945
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Rhosllannerchrugog 1961

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Corau meibion
Ceir dau gôr meibion:
Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr Meibion Orffiws y Rhos
Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr Meibion y Rhos

Enwogion
 Meredith Edwards - actor
 Tom Ellis - gwleidydd Llafur & SDP
 Rosemarie Frankland - Miss World, 1961
 Isaac Daniel Hooson - bardd (LLGC)
 Arwel Hughes - cyfansoddwr
 Colin Jones - arweinydd, pianydd
 Tom Jones (Twm Sbaen) - milwr (LLGC)
 Thomas William Jones, Arglwydd Maelor - gwleidydd Llafur
 James Idwal Jones - gwleidydd Llafur
 Stifyn Parri - actor
 Caradog Roberts - cyfansoddwr
 James Sauvage - canwr bariton (LLGC)
 John Glyn Williams - arweinydd, organydd
 Llŷr Williams - pianydd
 Daniel Lloyd - canwr, actor, cerddor, cyfansoddwr
 Aled Roberts - aelod o'r Democratiaid Rhyddfrydol a Chomisiynydd y Gymraeg

Gweler hefyd
Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Dafydd Dafis

Llyfryddiaeth
 J. Rhosydd Williams, Hanes Rhosllannerchrugog (1945)
 William Phillips, Rhos-Llannerch-Rugog: Atgofion (1955)
 Dennis W. Gilpin, Rhosllannerchrugog, Johnstown, Ponciau, Pen-y-cae: casgliad o luniau, 2 gyf. (1991-2)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan Rhosllannerchrugog (BBC Cymru)
Papur Bro Nene (BBC Cymru)
Y Stiwt 
 Capeli y Rhos 

Cymunedau Wrecsam
Pentrefi Wrecsam
Abertawe (sir)

Pwnc yr erthygl hon yw sir Abertawe. Am ddefnyddiau eraill o'r enw Abertawe gweler y dudalen wahaniaethu Abertawe.

Mae Dinas a Sir Abertawe yn sir yn ne Cymru. Mae'n cynnwys penrhyn Gŵyr a dinas Abertawe.

Cyn 1996 roedd hi'n ran o'r hen sir Gorllewin Morgannwg, a chyn 1974 yn rhan o Sir Forgannwg.

Cymunedau Abertawe

Cestyll
Castell Abertawe
Castell Oxwich
Castell Pennard
Castell Pen-rhys
Castell Ystum Llwynarth (Oystermouth)

 
Awdurdodau unedol Cymru
Siroedd Cymru
Clydach

Gweler hefyd Clydach (gwahaniaethu).

Tref fechan a chymuned yn Sir Abertawe, Cymru, yw Clydach. Saif gerllaw traffordd yr M4. Mae tua chwarter y boblogaeth yn siarad Cymraeg. Gerllaw, saif pentref Craig Cefn Parc.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Poblogaeth
Pan agorwyd gwaith niceli Y Mond yn 1903 cynyddodd y boblogaeth yn enbyd. Dyma'r ffigurau poblogaeth sy'n cyfateb i un ardal o Glydach, sef Rhyndwyglydach:

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion o Glydach
 David Emrys Evans (1891 - 1966), ysgolhaig clasurol a chyfieithydd.
 Abiah Roderick (1898 - 1978), Bardd.
 Sam Jones (1898 - 1974), darlledwr a chynhyrchydd radio.

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Abertawe
Trefi Abertawe
Dynfant

Pentref a chymuned yn Sir Abertawe, Cymru, yw Dyfnant (Saesneg: Dunvant). Saif ar lan Afon Cluntua 4 milltir i'r gorllewin o ddinas Abertawe ar ymyl pen dwyreiniol penrhyn Gŵyr. Daeth i fodolaeth yn y 19g yn sgil y diwydiant glo. Mae ganddo arwynebedd o 241 ha. Mae yna gôr meibion yma, sef Côr Meibion Dyfnant.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
 Ceri Richards (1903-1971), arlunydd, a gydnabyddir fel un o arlunwyr pwysicaf Cymru'r 20g; cafodd ei addysg yn ysgol babanod ac ysgol gynradd Dynfant.
 John Ormond (1923-90), bardd a chyfarwyddwr ffilm.
 Syr Granville Beynon (1914-1996), gwyddonydd.

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Côr Meibion Dyfnant

Cymunedau Abertawe
Pentrefi Abertawe
Gorseinon

Tref a chymuned yn Sir Abertawe yw Gorseinon. Fe'i lleoli ger aber Afon Llwchwr, tua 6 milltir i'r gogledd-orllewin o ganol y ddinas. Mae Gorseinon hefyd yn gymuned llywodraeth leol gyda chyngor etholedig yn y dref. Pentref bychan ydoedd tan diwedd y 19g pan dyfodd yn sgîl y diwydiannau glo a thunplat.

Mae Caerdydd 63.9 km i ffwrdd o Orseinon ac mae Llundain yn 273.5 km. Y ddinas agosaf ydy Abertawe sy'n 7.2 km i ffwrdd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Yn ôl Cyfrifiad 2001, roedd gan ardal cyngor tref Gorseinon boblogaeth o 7,814. Fodd bynnag, diffinia Swyddfa Ystadegau Cenedlaethol y DU ardal a elwir Ardal Drefol Gorseinon sy'n cynnwys yr ardaloedd mwy poblog yn ac o amgylch Gorseinon. Mae'r ardal hon yn cynnwys Gorseinon, Casllwchwr, Pentre'r Ardd a Penlle'r-gaer ac roedd iddi boblogaeth o 19,273.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Pobl enwog o Orseinon
 Keith Allen (actor a digrifwr)
 Michael Howard (gwleidydd)
 Richard Moriarty (chwaraewr rygbi)
 Alwyn D. Rees (ysgolhaig a golygydd)
 Brinley Rees (ysgolhaig)

Cyfeiriadau

Cymunedau Abertawe
 
Trefi Abertawe
Pontarddulais

Tref a chymuned yn Sir Abertawe yn ne Cymru yw Pontarddulais (neu Pontardulais). Fe'i lleolir 16 cilomedr (10 milltir) i ogledd-orllewin canol dinas Abertawe.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Diwylliant
Pontraddulais yw cartref Côr Meibion Pontarddulais, a sefydlwyd yn 1960 ac sydd wedi enill sawl cystadleuaeth gerddorol ac sydd wedi perfformio mewn sawl gwlad.

Ymosodiad Rebeca
Yma ar 6 Gorffennaf 1843 yr ymosododd oddeutu 200 o bobl ar Dollborth Bolgoed, fel rhan o Helyntion Beca. Yr arweinydd oedd crydd a bardd lleol o'r enw Daniel Lewis (enw barddol: Petrys Bach). Fe'i bradychwyd, yn ôl yr hanes, ond osgôdd gael ei ddanfon i Awstralia. Ceir cofeb i'r digwyddiad yn y lleoliad hwn - ger Tafarn y Ffynnon heddiw.

Gwaith atal llifogydd

Yn 2018 agorwyd gwaith atal llifogydd Pontarddulais gan Gyfoeth Naturiol Cymru.

Pobl o'r dref
Robert Beale - actor
Ieuan Evans - cyn-gapten tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru
Morgan Bevan John - dyn busnes a ymfudodd i Awstralia
Eifion Jones - cricedwr efo Morgannwg
Eric Jones - cyfansoddwr
Derwyn Jones - chwarae rygbi i dîm Cymru
Dan Mathews - cyfarwyddwr drama
Garry Owen - cyflwynydd radio a theledu
Terry Price - chwarae rygbi i Gymru
John Walters - geiriadurwr, awdur geiriadur Saesneg-Cymraeg (1770-1794)
Dennis O'Neill - tenor
Emily Tucker - actores
Vera Bassett - arlunydd

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Gefeilldrefi
  - Hourtin, Gironde, Ffrainc
  - Cobh, Swydd Cork, Gweriniaeth Iwerddon

Gweler hefyd
Rhestr o ganeuon a recordiwyd gan Gôr Meibion Pontarddulais

Cyfeiriadau

Cymunedau Abertawe
 
Trefi Abertawe
Casllwchwr

Tref yng nghymuned Llwchwr, sir Abertawe, Cymru, yw Casllwchwr neu Llwchwr (). Saif ar aber Afon Llwchwr. Mae ganddi boblogaeth o 9,080 (2001). Ers 1969 bu yma orsaf bad achub annibynnol, gyda chwch blaenllaw iawn (o ran technoleg) sef Ribcraft 5.85 m. Mae yma ddwy ysgol gynradd: Ysgol Gynradd Tre Uchaf ac Ysgol Gynradd Trellwchwr. Mae yma hefyd adran o Brifysgol Abertawe.

Hanes
Roedd caer Rufeinig yma o'r enw Leucarium. Ar ôl i'r Rhufeiniaid ymadael daeth Casllwchwr yn rhan o deyrnas Gŵyr. Mae'n bosibl mai Casllwchwr oedd canolfan wleidyddol a gweinyddol hen gantref Eginog yn yr Oesoedd Canol Cynnar. Adeiladwyd castell Normanaidd ar safle'r hen gaer Rufeinig yn 1099 a chipiwyd hi gan y Cymry yn 1115, 1136 ac yn 1213.

Ymwelodd Gerallt Gymro â Chasllwchwr yn ystod ei daith trwy Gymru yn 1188.

Ar un adeg roedd porthladd yma ond yn yr 20g y prif ddiwydiant oedd tun a dur.

Rhywle rhwng Casllwchwr ac Abertawe yn Ionawr 1136, ymladdwyd brwydr enfawr gyda thros 500 o'r Normaniaid yn cael eu lladd; tua'r un adeg ymosododd Gwenllian ar Gastell Cydweli yn aflwyddiannus.

Cyfeiriadau

Llwchwr
Trefi Abertawe
Y Mwmbwls

Pentref mawr a chymuned yn sir Abertawe, Cymru, yw Mwmbwls ()(Saesneg: (The) Mumbles). Credir fod yr enw yn tarddu o'r gair Ffrangeg mamelles ("bronnau"), enw a roddwyd ar y llecyn gan y Normaniaid ar ddiwedd yr 11g.

Saif y pentref ar lan Bae Abertawe, ar ymyl penrhyn Gŵyr.

Mae'r Mwmbwls yn enwog heddiw fel y dref lle cafodd Catherine Zeta Jones, seren ffilm a gwraig Michael Douglas, ei geni.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
 Bonnie Tyler, cantores
 Catherine Zeta Jones, actores
 Ian Hislop, newyddiadurwr a golygydd
 Joanna Page, actores
 Mal Pope, cerddor

Cyfeiriadau

Cymunedau Abertawe
Pentrefi Abertawe
Penrhyn Gŵyr
Traethau Cymru
Llanrhidian

Mae Llanrhidian () yn bentref ar benrhyn Gŵyr, yn sir Abertawe, de Cymru. Enwir y llan a'r pentref ar ôl y sant cynnar Rhidian (5ed-6g).

Saif y pentref bron yng nghanol penrhyn Gŵyr, ar groesffordd i'r de-orllewin o Benclawdd hanner ffordd rhwng Dynfant a Llangynydd.

Mae'r pentref yn rhoi ei enw i gymunedau Llanrhidian Uchaf a Llanrhidian Isaf.

Penrhyn Gŵyr
Pentrefi Abertawe

en:List of villages in Gower#Llanrhidian
Craig igneaidd

Cerrig sy'n magma (cerrig tawdd, lafa ar wyneb y daear) wedi crisialu yw creigiau igneaidd. Mae magma yn casglu o dan cramen y Ddaear ac fel arfer yn cynnwys nwy a mwynau wedi crisialu.

 
Fwlcanoleg
Petroleg
Tywodfaen

Craig waddod yw Tywodfaen. Cwarts a ffelspar sydd ynddo'n bennaf. Y rheswm am hyn yw bod cwarts yn fwyn cryf iawn sy'n aros ar ôl hyd yn oed pan mae mwynau eraill yn diflannu oherwydd erydiad. Gall tywodfaen fod yn llwyd, yn felyn, yn goch neu'n wyn, yn union fel tywod ei hunan. Mae tywodfaen yn graig feddal, felly mae'n cael ei defnyddio'n aml mewn adeiladu neu gerflunwaith.

Yn wahanol i greigiau fel sialc neu lo, nid yw tywodfaen wedi'i chreu o greaduriaid neu blanhigion hynafol. Yn hytrach, mae creigiau yn cael eu erydu mewn i dywod, ac yna mae'r crisialau yn y tywod yn casglu at ei gilydd ac yn troi'n graig o dan pwysau enfawr. Calsit, clai neu silica sy'n cadw'r crisialau mewn tywodfaen at ei gilydd.

Gweler hefyd 

 Carreg
 Mwyn
 Hen Dywodfaen Coch

Creigiau gwaddod
Mwyn

Yr hyn sy'n gwahaniaethu mwynau (hefyd: mwnau) a cherrig yw'r ffaith fod mwnau yn cynnwys crisialau.

Mathau o fwynau 
 Calsit
 Cwarts
 Graffit
 Gypswm
 Halen
 Ffelsbar
 Pyrit
 Talc
Hen Dywodfaen Coch

Carreg sy'n bwysig iawn ar gyfer paleontoleg yw Hen Dywodfaen Coch. Ceir haenau Hen Dywodfaen Coch yng Nghymru, Yr Alban, gorllewin a gogledd Lloegr ac yn ardal Omagh, Gogledd Iwerddon. Mae'n garreg waddodol liw goch neu frown a ffurfiwyd yn ystod y Cyfnod Defonaidd.

Mae Hen Dywodfaen Coch yn waddod creigiau Silwraidd wedi'u herydu ar ôl i'r tir godi mewn canlyniad i ffurfiad Pangaea ac wedi casglu mewn dŵr (efallai mewn deltâu afonydd). Mae haenau Hen Dywodfaen Coch yn gallu bod yn drwchus iawn (hyd at 11,000m mewn rhai lleoedd) ac mae llawer o ffosilau yn y garreg.

Yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg gwnaeth Henry Thomas de la Beche, Roderick Murchison ac Adam Sedgwick astudiaethau ar yr Hen Dywodfaen Coch.

Creigiau gwaddod
Castell-nedd (etholaeth Senedd Cymru)

Mae Castell-nedd yn Etholaeth Senedd Cymru yn rhanbarth etholiadol Cynulliad Gorllewin De Cymru. Yr aelod presennol dros yr etholaeth yw .

Aelodau 

 1999 – 2016: Gwenda Thomas (Llafur)
 2016 – presennol: Jeremy Miles (Llafur)

Canlyniadau Etholiad

Etholiadau yn y 2010au

Etholiadau yn y 2000au

Etholiadau yn y 1990au

Gweler hefyd
Castell-nedd (y dref)
Castell-nedd (etholaeth seneddol)

Cyfeiriadau

Etholaethau Senedd Cymru
1752


17g - 18g - 19g
1700au 1710au 1720au 1730au 1740au - 1750au - 1760au 1770au 1780au 1790au 1800au
1747 1748 1749 1750 1751 - 1752 - 1753 1754 1755 1756 1757

Digwyddiadau 
 Howel Harris yn sefydlu 'teulu' Trefeca
 11 Chwefror - Yr ysbyty cyntaf yn Unol Daleithiau America
 Llyfrau
Voltaire - Histoire du docteur Akakia et du natif de Saint-Malo
Johann Joachim Quantz - Versuch einer Anweisung die Flöte traversiere zu spielen
 Cerddoriaeth
George Frideric Handel - Jephtha (oratorio)

Genedigaethau 

 1 Ionawr - Betsy Ross, dylunydd y faner UDA (m. 1836)
 18 Ionawr - John Nash, pensaer (m. 1835)
 13 Mehefin - Fanny Burney, nofelydd (m. 1840)
 7 Gorffennaf - Joseph Marie Jacquard, dyfeisiwr (m. 1834)
 20 Tachwedd - Thomas Chatterton, bardd (m. 1770)

Marwolaethau 
 31 Mai - Sidney Griffith, diwygiwr crefyddol o Sir Conwy
 20 Gorffennaf - Johann Christoph Pepusch, cyfansoddwr, 85
 29 Gorffennaf - Peter Warren, milwr a gwleidydd Gwyledig, 49
 Medi - Jacopo Amigoni, arlunydd, tua 70

Cyfeiriadau
1751


17g - 18g - 19g
1700au 1710au 1720au 1730au 1740au - 1750au - 1760au 1770au 1780au 1790au 1800au
1746 1747 1748 1749 1750 - 1751 - 1752 1753 1754 1755 1756

Digwyddiadau 
 Sefydlu Anrhydeddus Gymdeithas y Cymmrodorion yn Llundain

Llyfrau
Denis Diderot - Encyclopedie, cyf. 1
Henry Fielding - Amelia

Barddoniaeth
Thomas Gray - Elegy Written in a Country Churchyard

Cerddoriaeth
Johann Sebastian Bach - Ermuntre dich, mein schwacher Geist
Antoine Dauvergne - Concerts de Simphonies

Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfen gemegol Nicel gan Axel Fredrik Cronstedt

Genedigaethau 
22 Ionawr - David Richards (Dafydd Ionawr), bardd (m. 1827)
 16 Mawrth - James Madison, Arlywydd yr Unol Daleithiau (d. 1836)
22 Gorffennaf - Caroline Matilda o Gymru, brenhines Denmarc a Norwy (m. 1775)
 15 Hydref - David Samwell, meddyg a llenor (d. 1798)
 30 Hydref - Richard Brinsley Sheridan, llenor a gwleidydd (d. 1816)

Marwolaethau 
 17 Ionawr - Tomaso Albinoni, cyfansoddwr, 80
 25 Mawrth - Frederic I, brenin Sweden, 74
 31 Mawrth - Frederick, Tywysog Cymru, 44

Cyfeiriadau
Snwcer

Snwcer yw gêm sy'n cael ei chwarae ar fwrdd arbennig gyda un bêl wen, pymtheg pêl goch a chwe phêl o liw arall gwahanol (melyn, gwyrdd, brown, glas, pinc, du). Mae'n poblogaidd yn y Deyrnas Unedig, Iwerddon, Canada ac Awstralia.

Ymhlith y Cymry mwyaf enwog sydd yn chwarae snwcer y mae Terry Griffiths a Matthew Stevens sydd yn Gymro Cymraeg.

Chwaraewr snwcer enwog 
 Steve Davis
 Stephen Hendry
 John Higgins
 Jimmy White
 Mark J. Williams
 Matthew Stevens
 Ronnie O'Sullivan
 Ken Doherty
 Peter Ebdon
 Graeme Dott
 Marco Fu
 Ray Reardon
 John Parrott
 Terry Griffiths

 
Chwaraeon peli
Gemau'r dafarn
Glyn-nedd

Tref fechan a chymuned ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw Glyn-nedd (Saesneg: Glynneath).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Castell-nedd Port Talbot
Trefi Castell-nedd Port Talbot
Llansawel, Castell-nedd Port Talbot

Am y pentref a chymuned o'r un enw yn Sir Gaerfyrddin, gweler Llansawel, Sir Gaerfyrddin.

Tref fechan a chymuned ym mwrdeistref sirol  Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw Llansawel (Saesneg: Briton Ferry). Saif i'r de o dref Castell-nedd.

Enwau ysgolion Llansawel yw Ynysmaerdy, Brynhyfryd a Llansawel ger Eglwys y Santes Mair. Yng ngorllewin Llansawel mae pentre Bedd y Cawr sydd wedi adeiladu ar farian terfynol Cwm Nedd ac yn y dwyrain mae ardal Ynysmaerdy. Yr enw Saesneg ar y dref yw Briton Ferry.  Mae rhai pobl yn meddwl bod rhan gyntaf yr enw yn gytras â'r elfen 'Bryddan' yn yr enw Brynbryddan, sydd dros y bryn ym mhentref Cwmafan (felly: 'Rhyd Bryddan' efallai).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Am ddegawadau Llansawel oedd cartref Ysbyty Gyffredinol Castell Nedd a oedd yn gwasanaethu yr ardaloedd o amgylch Port Talbot a Chastell-nedd ond nawr mae ysbyty newydd Gwaun Baglan wedi cymryd ei lle.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Castell-nedd Port Talbot
 
Trefi Castell-nedd Port Talbot
Pontardawe

Tref a chymuned ym mwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw Pontardawe. Llifa'r Afon Tawe trwy ganol y dref, a enwir ar ôl y bont dros yr afon honno.  Mae'r Afon Clydach Uchaf hefyd yn llifo trwy'r dre cyn ymuno â'r Tawe, ac mae rhan o Gamlas Abertawe (sydd pellach yn segur) i'w ganfod yno. Mae'n gartref i tua 5,000 o drigolion, gan ymestyn i mewn i bentrefi cysylltiedig Trebannws, Ynysmeudwy, Alltwen a Rhyd-y-fro.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Dechreuodd hanes Pontardawe fel croesffordd llwybrau porthmyn, un yn arwain o Abertawe i Aberhonddu a'r llall o Gastell-nedd i Landeilo. Recordiwyd yr enw ar fap am y tro cyntaf ym 1729, fel "Pont-ar-Dawye", yn New and Accurate Map of South Wales Emmanuel Bowen. Erbyn 1796, roedd Camlas Abertawe wedi cysylltu Pontardawe â dociau Abertawe. Galluogodd hygyrchedd y gamlas ddatblygiad diwydiant yn yr ardal, a ddechreuodd â gwaith haearn Ynysderw ym 1835. Gerllaw'r gwaith haearn, daeth tunplat a gwaith dur yn sylfaen i ddatblygiad y dref. Datblygodd William Parsons, diwydiannwr o Gastell-nedd, y diwydiant cynnar, cyn i deulu'r Gilbertsons o 1861 ymlaen ddod yn brif berchnogion y dref. Yn ogystal â gwaith metel, roedd sawl pwll glo yn yr ardal a diwydiant crochenwaith yn Ynysmeudwy.

O 1861 ymlaen, cysylltodd Rheilffordd Abertawe Pontardawe â gweddill y cwm tan ei ddad-gomisiynu yn 1964. Yn 1862, gorffennwyd adeiladu Eglwys Saint Pedr, a ariannwyd gan Mr Parsons. Yn ogystal â'i bensaernïaeth anghyffredin Ffrengig, mae'r Eglwys hyd at heddiw yn un o brif nodweddion y dref.

Ers 1978, cynhaliwyd Gŵyl Pontardawe am benwythnos ym mis Awst bob blwyddyn - gŵyl sy'n fwrlwm o berfformiadau cerddorol, traddodiadol a rhyngwladol.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Yr iaith Gymraeg
Yn ôl cyfrifiad 2001, roedd gan 1,995 o drigolion y dref (neu 40.9% o'i phoblogaeth) y gallu i siarad, darllen neu ysgrifennu yn Gymraeg. Dyma ganran sydd llawer uwch na chyfartaledd Cymru gyfan (23.5%) ac mae'r fwrdeistref yn gyffredinol yn cynnwys 20.3% o siaradwyr Cymraeg. Mae Ysgol Gynradd Gymraeg Pontardawe yn darparu addysg gynradd trwy gyfrwng y Gymraeg yn y dre. Canolfan Gymraeg y dre a’r Cwm yw Ty Gwrhyd. Mae cyrsiau (gan Acadami Hywel Teifi, Prifysgol Abertawe) a gweithgareddau ar gael i ddysgwyr ac i Gymry Cymraeg. Mae siop Cymraeg ar agor dyddiau Llun, Mercher, Gwener a bore dydd Sadwrn. Mae swyddfeydd Menter Iaith Castell nedd Port Talbot yn y ganolfan.

Cysylltiadau rhyngwladol
Mae Pontardawe wedi'i gefeillio â:
 Logunec'h, Llydaw

Enwogion
Gwenallt, llenor a bardd, a annwyd ym Mhontardawe ond symudodd y teulu yn fuan i'r Alltwen a roddodd iddo ei enw barddol Gwenallt.
Mari Hopcin, cantores
Gareth Edwards (ganwyd 1947), cyn chwaraewr rygbi rhyngwladol

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
The Pontardawe Historians, Around Pontardawe (Chalford Publishing Company, 1996), ISBN 0-7524-0691-4

Dolen allanol
Gwefan swyddogol Cyngor Tref Pontardawe

Cymunedau Castell-nedd Port Talbot
Pontardawe
Trefi Castell-nedd Port Talbot
Ystalyfera

Pentref a chymuned ym mwrdeistref sirol  Castell-nedd Port Talbot, Cymru, yw Ystalyfera. Fe'i lleolir ger cyd-lif yr afonydd Twrch a Thawe, tua 18 milltir i'r gogledd o Abertawe.  Datblygodd Ystalyfera yn ystod y 18g, gyda gwaith haern pwysig a sawl pwll glo wedi eu lleoli yno.  Fodd bynnag, gyda dirywiad diwydiant gwaithgynhyrchu, bu sawl newid cymdeithasol a demograffaidd yn Ystalyfera, sydd bellach ymlith y 100 cymuned mwyaf amddifad yng Nghymru yn ôl Mynegrif Aml-amddifadedd Cymru. 

Mae gan Ystalyfera nifer o gapeli a thafarndai adnabyddus, gan gynnwys y Wern Fawr, sydd wedi ennill gwobrau am y cwrw a fregir ar y safle.  Mae dylanwad Buddy Holly yn gryf ar enwau'r cwrw hyn. Ar ochr ddeheuol y pentref saif ardal Y Graig Arw a Phant-teg, sy'n cysylltu Ystalyfera â Godre'r-graig.

Yn y gorffennol, roedd ardal Ystalyfera yn enwog am lysenwau lliwgar y trigolion.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Addysg
Mae yna ddwy ysgol yn y pentref: Ysgol Gynradd y Wern, ac Ysgol Gyfun Ystalyfera.

Enwogion
Marjorie Clark, Arglwyddes Clark (1924-2022)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
  Gwêfan Ysgol Gyfun Ystalyfera

 
Cymunedau Castell-nedd Port Talbot
Pentrefi Castell-nedd Port Talbot
Rhestr elfennau yn nhrefn eu rhifau atomig

Dyma restr o'r elfennau yn nhrefn eu rhifau atomig.
Gweler hefyd restr o'r elfennau sydd yn y Tabl Cyfnodol - yn nhrefn yr wyddor.

Rhestrau gwyddonol
Elfennau cemegol
Carbon

Elfen gemegol yn y tabl cyfnodol yw carbon (o'r Lladin carbo "glo"): , gyda'r symbol C a'r rhif atomig 6. Fela aelod o Elfen Grŵp 14, mae'n anfetel gyda sawl alotrop yn bodoli o dan dymheredd a gwasgedd safonol, gan gynnwys: graffit (solid du anhydawdd), diemwnt (solid caled tryloyw) a ffwlerenau (solidau du hydawdd). Graffit yw'r ffurf sefydlog, gyda diemwnt yn ffurf cyfarwydd arall sy'n dangos sefydlogrwydd cinetig, ond mae'n newid i raffit o dan gwres uchel iawn. Mae ganddo briodweddau amrywiol iawn: mae diamwnd yn dryloyw a graffid yn ddu fel glo. Diamwnd yw'r deunyd caletaf sy'n bodoli ar wyneb y ddaear ac ar y llaw arall, mae graffid yn feddal - fel 'plwm' pensil yn gadael ei ôl ar bapur; ystyr gwreiddiol "graffid" ydy "γράφω" neu "ysgrifen". Ar y naill law: prin fod diamwnd yn dargludo trydan, ond mae gan graffin a charbon nanotiwb,ar y llaw arall, y gallu i ddargludo gwres yn well nag unrhyw ddeunydd arall. Un elfen, ond y ddau begwn eithaf, mewn sawl ffordd.

Ceir tri isotop naturiol, gyda 12C a 13C yn sefydlog a 14C yn ymbelydrol efo hanner oes o tua 5,730 years. Mae'n un o'r cyfansoddion prin hynny y gwyddom amdano ers cyn cof.

Mae'r ffwlerenau yn alotropau anarferol sydd newydd cael eu darganfod dros yr ugain mlynedd diwethaf, a'r un mwyaf cyfarwydd yr C60 sy'n bodoli fel sffêr o atomau o garbon yn debyg i'r patrwm ar wyneb pêl pêl-droed.

Mae pob alotrop o garbon yn solid o dan amgylchiadau arferol, gyda graffid y mwyaf sefydlog. Mae'n wrthiannol i gemegau, ac angen tymeredd uchel iawn i adweithio gydag ocsigen. Cyflwr ocsidiad mwyaf cyffredin carbon mewn cyfansoddion anorganig ydy +4, er y ceir +2 mewn carbon monocsid

Ffynhonnell mwyaf carbonau anorganig ydy calchfaen, dolomidau a charbon deuocsid, ond ceir cyflenwad mawr ohono mewn defnyddiau organig: glo, mawn, olew ayb. Mae carbon yn ffurfio llawer iawn o gyfansoddion - mwy na'r un elfen arall - gyda dros deg miliwn wedi'u disgrifio'n wyddonol, hyd yma (2014), rhan fechan iawn o'r cyfansoddion posib, theoretig.

Gweler hefyd
Ôl troed carbon
Cylchred carbon
Glo

Cyfeiriadau

 
Anfetalau
Elfennau cemegol
Cylchred carbon

Cylchred biogemegol yw'r cylchred carbon, sef y ffordd mae atomau carbon yn cael eu hailgylchu yn yr amgylchedd (biosffer, geosffer, hydrosffer ac atmosffer), ar y ddaear.

Mae carbon ym mhob ran o'r amgylchedd: Fel carbon deuocsid yn yr aer, fel protestiad, carbohydradau neu proteinau mewn planhigion ac anifeiliaid ac fel tanwyddau ffosil mewn gwaddodion, e.e. glo, olew neu nwy. Mae carbon yn cael ei ailgylchu o ganlyniad i brosesau cemegol, ffisegol, daearegol a biolegol, e.e. ffotosynthesis, resbiradaeth 

Amgylchedd
Bioleg
Carbon
Cadwraeth

Pwrpas cadwraeth yw cadw iechyd yr amgylchedd a'u forestydd, pysgodfeydd, cynefynoedd, biosfferau a bioamrwyiaeth.

Cadwraeth yng Nghymru

Corfforaethau

Cyngor Cefn Gwlad Cymru (ffurfiwyd yn 1991 pan ranwyd y Cyngor Cadwraeth Natur yn gynghorau newydd ar gyfer gwledydd Prydain)

Rhestri

Arolwg Cadwraeth Daearegol (ACD)

Safleoedd

Ardaloedd Cadwraeth Arbennig (AGA)
Ardaloedd Gwarchod Arbennig
Ardaloedd o Harddwch Naturiol Eithriadol (AOHNE)
Parciau Cenedlaethol
Safleoedd Daearegol Rhanbarthol Pwysig (SDRhP)
Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SDGA neu SoDdGA)

 

nn:Miljøvern
no:Miljøvern
Ardal Gadwraeth Arbennig

Cafodd Ardal Gadwraeth Arbennig ei diffinio mewn Cyfarwyddyd Cynefinoedd (92/43/EEC) gan y Comisiwn Ewropeaidd mewn dogfen o'r enw 'Y Cynefinoedd Naturiol a Fflora a Ffawna Gwyllt'. Mae ardaloedd felly yn ffurfio rhwydwaith o'r enw Natura 2000 ledled yr Undeb Ewropeaidd, ac mae Natura 2000 yn rhan o Emerald Network y Confensiwn Bern (Confensiwn Cadwraeth Bywyd Gwyllt a Chynefinoedd Naturiol).

Mae'r Cydbwyllgor Gwarchod Natur yn awgrymu safle a Chyngor Cefn Gwlad Cymru yn hysbysu'r Ardaloedd Gadwraeth Arbennig. Yn Lloegr 'Natural England' sy'n hysbysu ardaloedd ac yn yr Alban 'Scottish Natural Heritage'; yng Ngogledd Iwerddon: 'The Environment and Heritage Service'.

Rhai enghreifftiau 
 Afon Crai
 Afon Mellte
 Afon Nedd Fechan
 Afon Senni
 Sarn Badrig
 Y Migneint
 Ynys Rathlin

Dolen allanol
Tudalen AAC Cyngor Cefn Gwlad
Arian (economeg)

Mae'r dudalen hon yn cyfeirio at arian fel cyfrwng cyfnewid. Am ystyron eraill gweler Arian.

Cyfrwng cyfnewid am nwyddau neu wasanaethau yw arian.

Mae'n rhaid i arian fod yn brin yn naturiol megis mwyn, neu yn brin yn annaturiol megis papurau arian llywodraeth.

Gweler hefyd 
 Bitcoin
 Rhestr codau arian cyfredol
 Economeg

 
Anthropoleg economaidd
Economeg arian
1750

17g - 18g - 19g
1700au 1710au 1720au 1730au 1740au - 1750au - 1760au 1770au 1780au 1790au 1800au
1745 1746 1747 1748 1749 - 1750 - 1751 1752 1753 1754 1755

Digwyddiadau 
 16 Tachwedd - Agor Pont San Steffan yn Llundain.
 Llyfrau
 John Cleland - Fanny Hill (argraffiad talfyredig)
 Griffith Hughes - The Natural History of Barbados
 Drama
 Carlo Goldoni - La bottega di caffe
 Voltaire - Oreste
 Cerddoriaeth
 Johann Friedrich Agricola - Il filosofo convinto in amore (opera)

Genedigaethau 
 1 Ionawr - Frederick Muhlenberg, gwleidydd (m. 1801)
 18 Awst - Antonio Salieri, cyfansoddwr (m. 1825)
 31 Hydref - Leonor de Almeida Portugal, arlunydd (m. 1839)

Marwolaethau 
 15 Mehefin - Marguerite De Launay, Baronne Staal, awdures, 65
 28 Gorffennaf - Johann Sebastian Bach, cyfansoddwr, 65
1750au

17g - 18g - 19g
1700au 1710au 1720au 1730au 1740au - 1750au - 1760au 1770au 1780au 1790au 1800au
1750 1751 1752 1753 1754 1755 1756 1757 1758 1759

Digwyddiadau a Gogwyddion

Arweinwyr y Byd
Pab Clement XIII
Siôr II, brenin Prydain Fawr (Teyrnas Prydain Fawr)
Prif Weinidog Henry Pelham (Prydain Fawr)
Prif Weinidog Thomas Pelham-Holles, Dug 1af Castellnewydd (Prydain Fawr)
Prif Weinidog William Cavendish, 4ydd Ddug Dyfnaint (Prydain Fawr)
Louis XV, brenin Ffrainc (Ffrainc)
Elisabeth (Rwsia)
Frederick II (Prwsia)
Llwydni

Math o ffwng yw llwydni. Mae e'n cael ei ddefnyddio i wneud caws.

Ffyngau
Ysgyfaint

Prif organau system resbiradu'r corff yw'r ysgyfaint (neu ar lafar: sgyfaint), sy'n galluogi pobl ac anifeiliaid eraill i anadlu. O fewn mamaliaid a fertebratau eraill, lleolir dwy ran yr ysgyfaint ger yr asgwrn cefn - o boptu'r galon. Eu pwrpas yw tynnu (neu 'echdynnu') ocsigen o'r atmosffer a'i basio ymlaen i lif y gwaed yn y corff. AR yr un pryd caiff y carbon deuocsid ei ryddhau yn ôl i'r atmosffer; gellir disgrifio hyn fel proses o gyfnewid nwyon. Caiff y symudiadau sy'n galluogi i'r anadlu hyn ddigwydd ei reoli gan gyhyrau. Mewn llawer o anifeiliaid y prif gyhyr yw y llengig. yr ysgyfaint hefyd sy'n galluogi anifeiliaid i wneud synnau gwahanol e.e. siarad, udo, mewian a brefu.

Mae gan fodau dynol ddwy ysgyfaint: y chwith a'r dde. yn Gymraeg defnyddir y gair ysgyfant weithiau am un rhan. Maent wedi eu lleoli yg ngwactod y thoracs yn y fron. Mae'r ysgyfaint dde yn fwy na'r chwith, gan fod yr ysgyfaint chwith yn rhannu lle gyda'r galon. Gyda'i gilydd mae'r ddwy ysgyfaint yn pwyso 1.3 kg. Maen nhw'n ffurfio rhan isaf y pibellau anadlu sy'n cychwyn yn y trachea ac yn canghenu i'r bronci a'r bronciolau (neu fronciolynnau) ac sy'n derbyn aer i fewn. Mae'r 'canghennau' hyn yn parhau i rannu a lleihau nes bod yr aer yn cyrraedd alfeoli meicrosgopig, ble mae'r broses o gyfnewid nwyon yn digwydd. Gyda'i gilydd mae'r ysgyfaint yn cynnwys 2,400 cilometr (1,500 mi) o bibelli a 300 - 500 o alfeoli.

O amgylch yr ysgyfaint ceir sach eisbilennol sy'n caniatáu i'r waliau mewnol a'r waliau allanol i lithro yn erbyn ei gilydd wrth i'r anifail anadlu heb fawr o ffrithiant. Mae'r sach yma nid yn unig yn cwmpasu'r ddwy ran ond hefyd yn rhannu pob ysgyfaint yn llabedau (lobes). Ceir 3 llabed yn y sgyfaint dde a dwy yn y sgyfaint chwith. Rhennir y llabedau hyn yn segmentau a llabedynnau (lobules). Daw cyflenwad unigryw o waed i'r ysgyfaint.

Gweler hefyd
Asbestos a'ch ysgyfaint

Organau
System resbiradu
Aelod-wladwriaethau yr Undeb Ewropeaidd

Ar hyn o bryd, mae 28 o aelod-wladwriaethau yr Undeb Ewropeaidd (UE). Dyma restr ohonyn nhw sy'n nodi'r flwyddyn ymuno â'r UE:

 Yr Almaen (ers ei sefydlu: 1952/58)
 Dwyrain yr Almaen (1990)
 Awstria (1995)
 Gwlad Belg (ers ei sefydlu: 1952/58)
 Bwlgaria (2007)
 Cyprus (2004)
 Croatia (2013)
 Denmarc (1973)
 Yr Eidal (ers ei sefydlu: 1952/58)
 Estonia (2004)
 Y Ffindir (1995)
 Ffrainc (ers ei sefydlu: 1952/58)
 Gwlad Groeg (1981)
 Hwngari (2004)
 Yr Iseldiroedd (ers ei sefydlu: 1952/58)
 Gweriniaeth Iwerddon (1973)
 Latfia (2004)
 Lithwania (2004)
 Lwcsembwrg (ers ei sefydlu: 1952/58)
 Malta (2004)
 Portiwgal (1986)
 Gwlad Pwyl (2004)
 Rwmania (2007)
 Sbaen (1986)
 Slofacia (2004)
 Slofenia (2004)
 Sweden (1995)
 Y Weriniaeth Tsiec (2004)

Mae nifer o wledydd wedi ymgeisio dyfod yn aelod-wladwriaethau:

 Mae'n bosib bydd Twrci yn ymuno rhywbryd yn y dyfodol.

Mae'r Swistir hefyd wedi ymgeisio, flynyddoedd yn ôl, ond doedd dim llawer o gefnogaeth yn y wlad o blaid hynny.

Cyn-aelodau
 Y Deyrnas Unedig (1973–31 Ionawr 2020)

Undeb Ewropeaidd, Yr
Rhestrau gwledydd
Yr Undeb Ewropeaidd

fi:Euroopan unioni#Jäsenvaltiot
Enwau yr Undeb Ewropeaidd yn ei ieithoedd swyddogol

Dyna restr Enwau yr Undeb Ewropeaidd yn ei ieithoedd swyddogol

Europäische Union (Almaeneg)
Европейски съюз (Bwlgareg)
Europæiske Union (Daneg)
Unione Europea (Eidaleg)
Euroopa Liit (Estoneg)
Euroopan unioni (Ffinneg)
Union Européenne (Ffrangeg)
Ευρωπαϊκή Ένωση (Groeg)
Aontas Eorpach (Gwyddeleg)
Európai Unió (Hwngareg)
Europese Unie (Iseldireg)
Eiropas Savienība (Latfieg)
Europos Sąjung (Lithwaneg)
Unjoni Ewropea  (Malteg)
União Europeia (Portiwgaleg)
Unia Europejska (Pwyleg)
Uniunea Europeană (Romaneg)
European Union (Saesneg)
Unión Europea (Sbaeneg)
Európska únia (Slofaceg)
Evropska unija (Slofeneg)
Europeiska Unionen (Swedeg)
Evropská unie (Tsieceg)

Yr Undeb Ewropeaidd
Enwau

en:List of names of the European Union in the official languages
id:Nama-nama Uni Eropa dalam bahasa-bahasa resminya
Hanes yr Undeb Ewropeaidd

Ar ôl diwedd yr Ail Ryfel Byd, roedd hinsawdd wleidyddol Ewrop o blaid uno'r cyfandir. Gwelid hyn gan lawer o bobl fel dianc o'r cenedlaetholdeb eithafol oedd wedi bod mor arswydus. Digwyddodd un ymgais o'r fath ym 1951 pan sefydlwyd y Gymuned Ewropeaidd Glo a Dur (CEGD) gan Gytundeb Paris. Er ei bod â'r amcan gwylaidd o reoli'n ganolog diwydiannau glo a dur ei haelod-wladwriaethau, datganwyd bod y Gymuned yn "gam cyntaf yn ffederasiwn Ewrop". Aelodau gwreiddiol y Gymuned oedd: Gwlad Belg, Ffrainc, yr Eidal, Lwcsembwrg, yr Iseldiroedd a Gorllewin yr Almaen.

Crëwyd dwy gymuned ychwanegol ym 1957 gan Gytundebau Rhufain: y Gymuned Economaidd Ewropeaidd (CEE), yn sefydlu undeb tollau, a'r Gymuned Ewropeaidd Ynni Atomig (Euratom) ar gyfer cydweithrediad mewn materion o ynni niwclear. Ym 1967, creodd y Cytundeb Cyfuno un set o sefydliadau ar gyfer y tair cymuned, y cyfeirid atynt yn gyfunol fel y Cymunedau Ewropeaidd neu, yn fwy cyffredin, y Gymuned Ewropeaidd (CE).

Ym 1973, ehangwyd y Cymunedau Ewropeaidd i gynnwys Denmarc, Iwerddon a'r Deyrnas Unedig. Cynhaliwyd yr etholiadau uniongyrchol a democrataidd cyntaf o aelodau Senedd Ewrop ym 1979.

Ymunodd Gwlad Groeg, Sbaen a Phortiwgal yn y 1980au. Ym 1985, datblygwyd Cytundeb Schengen rhwng gwladwriaethau Ewropeaidd er mwyn caniatáu dileu rheolaethau ffin rhwng y gwledydd cyfranogol. Ym 1986, mabwysiadwyd baner Ewrop a llofnododd arweinwyr Ewropeaidd y Ddeddf Ewropeaidd Sengl, oedd i fod i leihau rhwystrau masnach a chyflwyno cydweithrediad gwleidyddol Ewropeaidd. Ym 1990, ar ôl cwymp y Llen Haearn, daeth Dwyrain yr Almaen yn rhan o'r Gymuned fel rhan o'r Almaen wedi'i haduno. Gydag ehangu tuag at ddwyrain Ewrop ar yr agenda, cytunwyd ar y Meini Prawf Copenhagen ar gyfer gwledydd oedd yn dymuno ymuno â'r Gymuned.

Sefydlwyd yr Undeb Ewropeaidd (UE) yn ffurfiol pan ddaeth Cytundeb Maastricht i rym ar 1 Tachwedd 1993. Ymunodd Awstria, Sweden a'r Ffindir â'r UE ym 1995. Diwygiodd Cytundeb Amsterdam, a lofnodwyd ym 1997, Gytundeb Maastricht mewn meysydd megis democratiaeth a pholisi tramor. Dilynwyd Cytundeb Amsterdam gan Gytundeb Nice 2001, a wnaeth newidiadau i Gytundebau Rhufain a Maastricht er mwyn caniatáu i'r UE weithio'n well ar ôl ehangu i'r dwyrain. Yn 2002, disodlodd papurau a darnau arian ewro yr arian cyfredol cenedlaethol mewn 12 o'r aelod-wladwriaethau. Ymunodd deg gwlad newydd (gan gynnwys wyth oedd gynt wedi bod yn wledydd comiwnyddol) â'r UE yn 2004.

Llofnodwyd y Cyfansoddiad Ewropeaidd yn Rhufain yn 2004. Roedd ef i fod i ddisodli'r holl gytundebau blaenorol ag un ddogfen. Serch hynny, ni chwblhaodd erioed y broses o gadarnhau ar ôl cael ei wrthod mewn refferenda yn Ffrainc a'r Iseldiroedd. Yn 2007, cytunodd arweinwyr yr UE ddisodli'r cynnig hwnnw â chytundeb newydd, sef Cytundeb Lisbon, a fyddai'n diwygio'r cytundebau presennol yn lle eu disodli. Ar ddechrau 2007, daeth Rwmania a Bwlgaria yn aelodau'r UE, a mabwysiadodd Slofenia yr ewro. Croatia yw'r wladwriaeth ddiweddaraf i ymuno â'r UE, a hynny ar 1 Gorffennaf 2013.

Gweler hefyd 
 Ehangu'r Undeb Ewropeaidd
 Aelod-wladwriaethau yr Undeb Ewropeaidd