alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Daeareg

Astudiaeth o'r ddaear ffisegol yw Daeareg neu Geoleg (Groeg: γη- sef ge-, "y ddaear" a λογος, sef logos, "gwyddoniaeth"). Mae'n cynnwys astudiaeth o greigiau solid a chramen y Ddaear. Gellir dyddio'r creigiau hyn, a rhennir hanes y ddaear yn gyfnodau daearegol. Gall y gair 'daeareg' hefyd gyfeirio at yr astudiaeth o greigiau a cherrig planedau a ffurfiau eraill yn y gofod e.e. daeareg y Lleuad.

Drwy'r maes hwn ceir cip cliriach o hanes y Ddaear; mae daeareg yn astudiaeth o dystiolaeth cynradd o blatiau tectonig, esblygiad bywyd ar y Ddaear a newid yn hinsawdd y Ddaear. Fe'i defnyddir hefyd yn yr astudiaeth o fwynau, eu cloddio a'u marchnata; felly hefyd gyda phetroliwm a hydrocarbonau eraill. Mae'r astudiaeth o ddŵr y môr a dŵr croyw hefyd yn seiliedig ar astudiaeth o'r maes hwn, yn ogystal â pheryglon naturiol daearyddol a phroblemau gyda'r amgylchedd.

Ynysoedd Prydain

Mae daeareg Ynysoedd Prydain yn enwog am ei amrywiaeth gyfoethog o greigiau a cheir enghreifftiau o bron yr holl oedoedd daearegol o'r Archaean ymlaen.

Mae ymchwil seismograffig yn dangos bod crwst y Ddaear rhwng 27 a 35 km (17 i 22 milltir) o drwch. Mae'r creigiau hynaf i'w cael yng ngogledd orllewin yr Alban ac maent yn fwy na hanner oed blaned. Credir bod y creigiau hyn i'w cael hefyd, yn isel o dan llawer o Brydain - dim ond y cilometrau cyntaf y mae tyllau turio wedi eu treiddio. Gwelir yr un creigiau yn Llydaw, ac felly, credir eu bod yn rhedeg yn isel dan yr wyneb o'r ardal i Lydaw. Mae'r creigiau ieuengaf i'w cael yn ne-ddwyrain Lloegr.

Cymru 

Mae'r Cyfoeth Naturiol Cymru yn dewis safleodd pwysig er mwyn eu gwarchod ac yn eu rhestru ar yr Arolwg Cadwraeth Daearegol (ACD). Mae dau fath o safle sef Safle Daearegol Rhanbarthol Pwysig (SDRhP) a Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig (SDGA). Hefyd mae UNESCO wedi dynodi dau GeoParc yng Nghymru sef Fforest Fawr a GeoMôn.

Mae Geoparc Fforest Fawr y tu mewn i Barc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog yn ne Cymru. Mae GeoMôn yn cynnwys Ynys Môn i gyd ar sail y ffaith fod Môn yn ynys tectonig. Ceir Creigiau hynaf y byd a elwyr yn Cyn-Cambriaidd ar Ynys Môn sydd dros 500 miliwn o flynyddoedd oed hyd at y creigiau ieuengaf  heblaw am greigiau yr oes Juraisg ac Oes y Calchfaen. Tiriogaeth sy’n cynnwys un neu fwy o leoliadau o bwysigrwydd gwyddonol, sydd o werth archeolegol ecolegol a diwylliannol yn ogystal â bod o ddiddordeb daearegol yw GeoParc. Mae yna dros 50 Geoparc yn Ewrop.

Rhaniadau yn yr Oes Palaeosoig 
Mae'r tri rhaniad neu gyfnod wedi eu henwi ar ôl hynafiaethau Cymreig neu Geltaidd, sef y cyfnodau:
 Cambriaidd (yr enw Lladin am Gymru)
 Ordofigaidd - 490 - 70 miliwn o flynyddoedd yn ôl
 Silwraidd - 408.5 - 443.5 miliwn o flynyddoedd yn ôl

Cyfeiriadau

 
Gwyddorau daear
Craig

Mewn daeareg mae craig neu greigiau yn globynfaen naturiol wedi ei ffurfio o fwynau. 
Cânt eu eu dosbarthu yn greigiau igneaidd sy'n cael eu ffurfio gan llosgfynyddoedd, creigiau gwaddod a chreigiau metamorffig. Creigiau metamorffig yw creigiau igneaidd neu waddodol wedi'u newid gan wres neu wasgfa. Creigiau sy'n dod o'r gofod y tu hwnt i'r ddaear yw Sêr gwib.

Gellir dosbarthu creigiau yn greigiau crynion, neu hen greigiau a chreigiau newydd, yn ogystal.

Gweddillion anifeiliaid a phlanhigion mewn creigiau yw ffosilau.

Mathau o Greigiau 

Mathau o Greigiau Igneaidd
Basalt
Creigiau crisialaidd
Dïorit
Doleryt
Gwenithfaen (e.e. Microgwenithfaen gwyn)
Microdiorite
Peridotit
Rhyolitau

Mathau o Greigiau Gwaddod
Calchfaen (e.e. Calchfaen carbonifferaidd)
Callestr (neu fflint)
Cerrig llaid
Glo
Graenfaen
Siâl
Sialc
Tywodfeini (e.e. Hen Dywodfaen Coch)

Mathau o Greigiau Metamorffig
Carreg las
Llechfaen (e.e. Llechau duon)
Marmor

Gweler hefyd
 Daeareg
 Mwynyddiaeth
 Paleontoleg
 Tywod

Creigiau
Petroleg
Defnyddiau naturiol
Llosgfynydd

Caiff llosgfynydd (mynydd tân) ei greu lle mae craig tawdd (magma) yn codi i wyneb y ddaear gan achosi echdoriadau folcanig. Craig wedi ei doddi mwy na 10 km o dan wyneb y Ddaear yw magma sydd wedyn yn dechrau codi tuag at wyneb y ddaear. Pan gyrhaedda'r magma wyneb y ddaear fe lifa neu fe dasga o'r ddaear ar ffurf lafa neu lludw folcanig. Ar wahân i graig tawdd mae lafa yn cynnwys nwy.

Lleolir llosgfynyddoedd y ddaear lle mae platiau tectonig yn cwrdd neu uwchben mannau poeth. Ar hyn o bryd mae'r mwyafrif o ffrwydriadau llosgfynyddoedd a daeargrynfeydd y ddaear yn digwydd o gwmpas y Môr Tawel, yn dilyn ymylon plât tectonig y Môr Tawel.

Echdoriadau diweddar 

Llosgfynydd yng Ngwlad yr Iâ ydy Eyjafjallajökull ac fe achosodd gryn anhwylustod i deithio awyr drwy Ewrop yng ngwanwyn 2010. Chwythodd gwynt y gogledd ei lwch dros wledydd Prydain yn Ebrill a Mai pan waharddwyd awyrennau rhag hedfan. Ym Mai 2011 ffrwydrodd llosgfynydd arall ynn Ngwlad yr Iâ, sef Grímsvötn. Rhyddhawyd mwy o ludw yn ystod y 24 awr cyntaf na wnaeth Eyjafjallajökull drwy gydol ei echdoriad. Roedd y cymylau lludw'n codi hyd at 15 km. Mesurodd VEI4 ar y raddfa berthnasol.

Llosgfynyddoedd y Byd 
Dyma rai o'r llosgfynyddoedd enwocaf:

Erebus (Ynys Ross, Antarctica)
Etna (yr Eidal)
Eyjafjallajökull (Gwlad yr Iâ)
Fuji (Honshu, Siapan)
Hekla (Gwlad yr Iâ)
Krakatoa (Rakata, Indonesia)
Mauna Loa (Hawaii, UDA)
Mauna Kea (Hawaii, UDA)
Mont Pelée (Martinique)
Mynydd Rainier (Washington, UDA)
Mynydd St. Helens (Washington, UDA)
Novarupta (Alaska, UDA)
Popocatépetl (Mecsico)
Surtsey (Gwlad yr Iâ)
Santorini (Gwlad Groeg)
Tambora (Sumbawa, Indonesia)
Teide (Tenerife, Sbaen)
Unzen (Kyushu, Siapan)
Vesuvius (Yr Eidal)

Llosgfynyddoedd Cymru 
Nid oes llosgfynyddoedd yn ffrwydro yng Nghymru heddiw, ond fe oedd miliynau o flynyddoedd yn ôl. O ganlyniad, mae'n bosib gweld creigiau a lludw folcanig yng Nghymru, er enghraifft ar Rhobell Fawr. Fe ddefnyddir y creigiau hyn ar gyfer adeiladu.

 
Tirffurfiau
Tectoneg platiau
1764

17g - 18g - 19g
1710au 1720au 1730au 1740au 1750au - 1760au - 1770au 1780au 1790au 1800au 1810au
1759 1760 1761 1762 1763 - 1764 - 1765 1766 1767 1768 1769

Digwyddiadau 
15 Chwefror - Sefydlu dinas St Louis, Missouri.
7 Medi - Stanisław August Poniatowski yn dod yn brenin y cymanwlad Gwlad Pwyl a Lithuania.
22 Hydref - Brwydr Buxar yn India.
 Llyfrau
 Gottfried Leibniz - Nouveaux Essais sur l'entendement humain
 Dewi Nantbrân - Catechism Byrr o'r Athrawiaeth Ghristnogol
 Horace Walpole - The Castle of Otranto
Drama
Samuel Foote - The Patron
Jean-François de La Harpe - Timoleon
Christian Felix Weiße - Die Befreyung von Theben
Barddoniaeth
William Williams Pantycelyn - Bywyd a Marwolaeth Theomemphus
 Cerddoriaeth
Josef Haydn - Symffoni rhif 22
Wolfgang Amadeus Mozart - Symffoni rhif 1

Genedigaethau 
 13 Mawrth - Charles Grey, 2il Iarll Grey (m. 1845)
 29 Ebrill - Ann Hatton, nofelydd (m. 1838)
 9 Gorffennaf - Ann Radcliffe, awdur (m. 1823)
 20 Mehefin - Thomas Evans (Tomos Glyn Cothi), gweinidog a llenor (m. 1833)

Marwolaethau 
 30 Mawrth - Pietro Locatelli, cyfansoddwr, 50
 15 Ebrill - Madame de Pompadour, cariad Louis XV, brenin Ffrainc, 42
 16 Gorffennaf - Ifan VI, tsar Rwsia, 23
 12 Medi - Jean-Philippe Rameau, cyfansoddwr, 80
 25 Hydref - William Hogarth, arlunydd, 66
1763

17g - 18g - 19g
1710au 1720au 1730au 1740au 1750au - 1760au - 1770au 1780au 1790au 1800au 1810au
1758 1759 1760 1761 1762 - 1763 - 1764 1765 1766 1767 1768

Digwyddiadau 
 11 Hydref - Priodas Hester Lynch Salusbury a Henry Thrale.
 Llyfrau
 Goronwy Owen, Lewis Morris ac eraill - Diddanwch Teuluaidd
 Cao Xueqin - Cronicl y Garreg
 Cerddoriaeth
 Josef Haydn - Acide (opera)

Genedigaethau 
 26 Ionawr - Jean-Baptiste Bernadotte (Carl XIV Johan, brenin Sweden), milwr a brenin Sweden (m. 1844)
 9 Mawrth - William Cobbett, awdur (m. 1835)
20 Mehefin - Theobald Wolfe Tone, gwleidydd (m. 1798)
 17 Gorffennaf - John Jacob Astor (m. 1848)
 Awst - Peter Bailey Williams, hynafieithydd a chyfieithydd (m. 1836)
 15 Hydref - Arglwydd Edward FitzGerald, cenedlaetholwr Gwyddelig (m. 1798)

Marwolaethau 
 11 Ionawr - Caspar Abel, awdur, 86
 12 Chwefror - Pierre de Marivaux, awdur, 75
 23 Rhagfyr - Antoine François Prévost, awdur, 66
William Wordsworth

Bardd yn yr iaith Saesneg o Loegr oedd William Wordsworth (7 Ebrill 1770 – 23 Ebrill 1850). Fe'i ystyrir yn un o'r pennaf o'r beirdd Rhamantaidd yn Lloegr.

Bywgraffiad
Cafodd ei eni yn Cockermouth, Cumbria.

Ymwelodd Wordsworth â Llanfihangel Glyn Myfyr ym 1824 i aros gyda ffrind, Robert Jones, yn y persondy, ac ysgrifennodd y gerdd Vale of Meditation am y pentref.

Fe'i penodwyd yn Fardd Llawryfog ym 1843, yn dilyn marwolaeth Robert Southey.  Fe'i dilynwyd gan Alfred, Arglwydd Tennyson ar ôl ei farwolaeth ei hun.

Llyfryddiaeth 
 An Evening Walk (1793)
 Lyrical Ballads (gyda Samuel Taylor Coleridge, 1798)
 Poetry in two volumes (1805)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Wordsworth collection at Bartleby.com
 A Wordsworth FAQ by Thomas C. Gannon

Beirdd Llawryfog y Deyrnas Unedig
Beirdd Seisnig yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1770
Llenorion Seisnig y 18fed ganrif
Llenorion Seisnig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1850
Pobl o Cumbria
Simon Thomas (gwleidydd)

Cyn-wleidydd o Gymro yw Simon Thomas (ganwyd 28 Rhagfyr 1963) a oedd yn aelod blaenllaw o Blaid Cymru.  Bu'n Aelod Seneddol dros Etholaeth Ceredigion rhwng 2000 a 2005. Enillodd y sedd mewn is-etholiad yn 2000 ar ôl i Cynog Dafis ymddiswyddo i ganolbwyntio ar ei waith fel aelod o'r Cynulliad dros Geredigion.  Yn Etholiad Cynulliad Cenedlaethol Cymru, 2011, fe'i etholwyd yn aelod dros Ranbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru ond ymddiswyddodd fel Aelod Cynulliad ac o Blaid Cymru yng Ngorffennaf 2018.

Bywyd cynnar
Mae Thomas yn hannu o Gwmaman a mynychodd Ysgol Ramadeg Bechgyn Aberdâr yn Nhrecynon ger Aberdâr. Enillodd Baglor y Celfyddydau yn yr iaith Gymraeg o Brifysgol Aberystwyth ym 1985, a Diploma ôl-raddedig o Goleg Llyfrgellyddiaeth Cymru yn Llanbadarn Fawr, Aberystwyth ym 1988.

Bu'n guradur cynorthwyol yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru o 1986–1992. O 1992–1994, bu'n Swyddog Polisi ac Ymchwil ar gyfer Cyngor Bwrdeistref Tâf-Elai, ac o 1994–2000, bu'n reolwr Datblygaeth Cefn Gwlad ar gyfer yr asiantaeth datblygu JIGSO.

Ymddiswyddiad
Ymddiswyddodd fel Aelod Cynulliad ac fel aelod o Blaid Cymru ar 25 Gorffennaf 2018 yn sgîl ymchwiliad heddlu i honiadau o "natur ddifrifol". Cadarnhaodd yr heddlu eu bod wedi arestio unigolyn ar amheuaeth o fod â “delweddau anweddus” yn ei feddiant.

Cynigiwyd y sedd i'r nesaf ar y rhestr rhanbarthol, sef Helen Mary Jones, ac ar 2 Awst 2018 cadarnhawyd y byddai'n cymryd y sedd a dychwelyd i'r Cynulliad.

Ymddangosodd Thomas yn Llys Ynadon Aberystwyth ar 3 Hydref 2018 lle plediodd yn euog i dri chyhuddiad o greu delweddau anweddus o blant. Ar 31 Hydref 2018, yn Llys Ynadon Yr Wyddgrug, cafodd ddedfryd o 26 wythnos o garchar wedi ei ohirio. Fe'i roddwyd ar y gofrestr troseddwyr rhyw am saith mlynedd.

Bywyd personol
Mae'n briod â Gwen, merch y bardd a'r academydd Gareth Alban Davies. Mae ganddynt mab a merch.

Cyfeiriadau

Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Genedigaethau 1963
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion Plaid Cymru
Pobl o Rondda Cynon Taf
Mytholeg

Mytholeg (Groeg: μυθολογία "adrodd chwedlau", o μῦθος muthos, "chwedl", a λόγος logos, "adroddiad, araith") yw corff neu gylch o chwedlau sy'n dwyn perthynas â bywyd ysbrydol neu grefyddol diwylliant neu bobl neilltuol, yn bennaf neu'n wreiddiol yn y traddodiad llafar. Yn aml mae'r traddodiadau a chwedlau hyn yn ymwneud â bodau a digwyddiadau goruwchnaturiol neu ddwyfol ac yn cynnig esboniad ynglŷn â natur Dyn a'r Bydysawd.

Yn yr ystyr foderws a'u harwyddocâd yn aml, neu wedi'u cymysgu ag elfennau eraill.

Gweler hefyd 
 Llên gwerin
 Mytholeg Geltaidd
 Mytholeg Lychlynnaidd
 Mytholeg Roeg
 Mytholeg Rufeinig

 
Anthropoleg grefyddol
Traddodiadau
Carreg las

Math o graig fetamorffig sy'n unigryw i Fynydd Preseli, Sir Benfro, yw'r garreg las.  Mae'n garreg ddolerit sydd yn cynnwys rhyolytau, tywodfaen a lludw folcanig.

Oes Newydd y Cerrig
Defnyddiwyd cerrig gleision i godi cylch canol Côr y Cewri, ond mae'n ddirgewlch sut yr aethant yno. O bosib, cludiwyd nhw i Loegr yn ystod Oes yr Iâ gan y rhewlifau.  Damcaniaeth arall yw iddynt gael eu symud yno ar foncyffion a rhafftiau.

Defnifwyd carreg las i godi nifer o adeiladau eraill. Enghraifft arall yw'r bwyeill neolithig a ddarganfuwyd ar frynoedd Carn Menyn a Charn Alw yn y Preselau fil o flynyddoedd cyn symud y meini i Gôr y Cewri.

Glas
Daeareg Cymru
Daearyddiaeth Sir Benfro
Hanes Sir Benfro
Oes Newydd y Cerrig
Oes Newydd y Cerrig yng Nghymru
Côr y Cewri

Cylch cerrig yw Côr y Cewri (), a godwyd yn Oes Newydd y Cerrig ar Wastadedd Caersallog i'r gogledd o ddinas Caersallog, Wiltshire, yn ne Lloegr. Mae ar restr UNESCO o Safleoedd Treftadaeth y Byd ers 1986. Credir bellach iddo gael ei godi tua 3,650 CC.

Mae mwyafrif y cerrig yn dod o'r Marlborough Downs, ond mae cerrig gleision y cylch canol yn dod o fryniau'r Preseli, Sir Benfro ac wedi'u cludo yno bum mil o flynyddoedd yn ôl. pan oedd y trigolion lleol yn cychwyn amaethu.

Mor gynnar â 1649, mynnodd John Aubrey mai'r derwyddion a gododd y cerrig, ac mae'r farn honno'n dal yn boblogaidd heddiw.

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Cylchoedd cerrig Lloegr
Safleoedd archaeolegol Wiltshire
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Lloegr
UNESCO

Asiantaeth o'r Cenhedloedd Unedig yw Mudiad Addysgol, Gwyddonol a Diwylliannol y Cenhedloedd Unedig (, ) neu UNESCO. Sefydlwyd ym 1946 er mwyn gwella cydweithrediad rhyngwladol. Mae'r pencadlys ym Mharis, Ffrainc, ac mae 195 o wledydd yn aelod o UNESCO.

Un o amcanion UNESCO yw cynnal rhestr o Safleoedd Treftadaeth y Byd. Mae'r safleoedd hyn yn bwysig yn hanesyddol; yn naturiol y cred y gymuned byd-eang bod eu amddiffyn yn bwysig.

Y wladwriaeth ddiweddaraf i ymuno â hi yw Palesteina yn Nhachwedd 2011.

Gweithgareddau

Mae UNESCO yn rhoi ei gynlluniau ar waith trwy rhaglen sy'n cynnwys y meysydd canlynol:
 Addysg
 Gwyddorau naturiol
 Gwyddorau cymdeithasol a dynol
 Diwylliant
 Cyfathrebu a gwybodaeth
 Mae UNESCO hefyd yn rhyddhau 'datganiadau' cyhoeddus er mwyn addysgu'r cyhoedd:
 Datganiad Seville ar Drais: Datganiad a fabwysiadwyd gan UNESCO ym 1989 er mwyn gwrthbrofi'r syniad bod gan bobl dueddiad biolegol cynhenid i ryfela.
 Dynodi prosiectau a llefydd o arwyddocâd diwylliannol a gwyddonol, megis:
 Rhwydwaith Rhyngwladol Geoparciau
 Gwarchodfeydd Biosffer, trwy Raglen Dyn a'r Biosffer (MAB), ers 1971
 Dinas Lenyddiaeth; yn 2007, Caeredin oedd y ddinas gyntaf i dderbyn y teitl  Yn 2008, daeth Dinas Iowa City yn ddinas lenyddiaeth.
 Ieithoedd dan fygythiad a phrosiectau amrywiant ieithyddol
 Campweithiau Treftadaeth Lafar ac Anghyffwrdd Dynoliaeth
 Cofrestr ryngwladol Cof y Byd, ers 1997
 Rheoli adnoddau dŵr, trwy raglen IHP, ers 1965
 Safleoedd Treftadaeth y Byd
 Annog llif syniadau trwy ddelweddau a geiriau
 Hybu digwyddiadau, megis:
 Degawd Rhyngwladol er mwyn Annog Diwylliant Heddwch a Di-dreisedd ar gyfer Plant y Byd: 2001–2010
 Diwrnod Rhyddid Gwasg y Byd, Mai'r 3ydd pob blwyddyn, er mwyn hybu rhyddid mynegiant a rhyddid y wasg fel hawl dynol ac elfennau creiddiol unrhyw gymdeithas iach, ddemocrataidd, rydd.
 Criança Esperança ym Mrasil, trwy bartneriaeth gyda Rede Globo, er mwyn codi pres tuag at brosiectau cymunedol sy'n hybu cyfannu cymdeithasol ac atal trais.
 Diwrnod Llythrennedd y Byd
 Blwyddyn Ryngwladol dros Ddiwylliant Heddwch
 Sefydlu ac ariannu prosiectau

Cyfeiriadau

Y Cenhedloedd Unedig
Diwylliant
Sefydliadau 1945
Cynog Dafis

Gwleidydd Cymreig ac aelod o Blaid Cymru yw Cynog Glyndwr Dafis (ganwyd 1 Ebrill 1938). Enillodd etholaeth Sir Aberteifi a Gogledd Penfro (a ddaeth yn etholaeth Ceredigion yn 1997) i Blaid Cymru a'r Blaid Werdd ar y cyd yn Etholiad cyffredinol y Deyrnas Unedig, 1992.

Bu'n athro am 2 flynedd ym Mhontardawe yn dysgu Cymraeg a Saesneg cyn cael swydd pennaeth Saesneg yn Ysgol Uwchradd Emlyn ym Medi 1962

Yn 1999 daeth yn aelod o Gynulliad Cenedlaethol Cymru dros etholaeth Rhanbarth Canolbarth a Gorllewin Cymru. Ymddiswyddodd fel aelod seneddol yn 2000, ac ymddeolodd o'r Cynulliad yn 2003.

Cydnabyddir ef fel un o brif ffurfwyr polisi Plaid Cymru yn ystod y cyfnod hwn.

Cyfeiriadau

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Genedigaethau 1939
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion Plaid Cymru
Gwleidyddion Plaid Werdd Cymru a Lloegr
Pobl o Abertawe
Y Chwyldro Diwydiannol

Cyfnod o newid mewn cymdeithas a datblygiad diwydiant a ddechreuodd yn y ddeunawfed ganrif oedd y Chwyldro Diwydiannol. Dyfeisiwyd y peiriant stêm gan James Watt ac adeiladu ffatrïoedd. Roedd eisiau tanwydd (glo) i weithio'r peiriannau ac yr oedd llawer o adnoddau megis haearn yn cael eu defnyddio i gynhyrchu llawer o nwyddau.

Ymhlith achosion y Chwyldro Diwydiannol oedd y boblogaeth yn symud i'r trefi o'r wlad oherwydd tlodi yn yr ail ganrif ar bymtheg, cynnydd yn y boblogaeth a rhyfeloedd y 18g: Y Rhyfel Saith Mlynedd (1756 - 1763), Rhyfel Annibyniaeth America (1775 - 1783) a Rhyfeloedd Napoleon (1803 - 1815) yn dilyn y Chwyldro Ffrengig (1793 - 1802).

Dechreuodd y Chwyldro Diwydiannol yn Lloegr, ond ymledodd i wledydd eraill Ewrop ac i'r Unol Daleithiau yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Sbardynodd dyfais y 'Rocket' gan George Stephenson a lledaeniad rhwydwaith rheilfyrdd yn ogystal a'r ddyfais stêmar gan Robert Fulton newid cymdeithasol a masnachol yn y byd. O ganlyniad i'r Chwyldro Diwydiannol, cododd poblogaeth Cymru a Lloegr o 8.8 miliwn ym 1801 i 29.9 miliwn ym 1881.

Y Chwyldro Diwydiannol yng Nghymru 

Roedd Cymru yn dal i fod yn wlad wledig ym hanner gyntaf y 18g, a hi oedd yr ail wlad lle bu'r Chwyldro Diwydiannol, gan ddilyn Lloegr. Erbyn y 19g roedd diwydiant y gogledd a'r de yn datblygu, gyda diwydiannau megis haearn, crochenwaith, plwm, glo a llechi. Ar yr un pryd, roedd technoleg amaethyddiaeth yn datblygu. Fodd bynnag, daeth De Cymru yn ganolfan diwydiannol pennaf y wlad yn ystod hanner cyntaf y 19g gyda'r diwydiannau dur, glo a copr.

Er mwyn trosglwyddo'r holl nwyddau cafodd ffyrdd reilffyrdd, porthladdoedd a chamlesi eu hadeiladu ledled Cymru.

Roedd Henry Hussey Vivian, Arglwydd Cyntaf Abertawe, William Thomas Lewis Arglwydd Merthyr a David Davies (Llandinam) ymhlith diwydianwyr mwyaf llwyddiannus De Cymru.

 
Diwydiant
Ynys Wair

Ynys ym Môr Hafren yw Ynys Wair (Saesneg: Lundy neu Lundy Island). Fe'i gweinyddir fel rhan o Ardal Torridge yn sir seremonïol Dyfnaint, De-orllewin Lloegr. Hi ydyw ynys fwyaf Môr Hafren - mae hi tua 4.5 km o hyd (o'r gogledd i'r de) a thua 1 km o led. Ynys Wair ydyw'r unig warchodfa natur forol yn Lloegr. Mae 18 o bobl (yn 2006) yn byw ar yr ynys, y rhan fwyaf mewn pentre bach yn y rhan ddeheuol. Ceir hen oleudy yno.

Mae'r llong MS Oldenburg yn dod â theithwyr i'r ynys tuag at bum gwaith bob dydd yn ystod yr haf. Mae 23 o fythynnod ar gael i deithwyr i'r ynys.. Gwelir tua 140 rhywogaeth o adar ar yr ynys, ac mae hyd at 35 ohonynt yn nythu yno.

Perchnog yr ynys yw'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Gwarantwyd y pwrcas gan yr Ymddiriedolaeth Landmark, a chyfrannodd Jack Hayward £150,000 at y cost. Cytunodd yr Ymddiriedolaeth Landmark i adfer yr adeiladau ac yn sicrhau bod yr ynys ar gael i'r cyhoedd. Cyblhawyd y gwaith papur ar 29ain Medi 1969.

Gweler hefyd
 Hen oleudy Ynys Wair

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 (Saesneg) Ynys Wair
 (Saesneg) Lundy Island Field Society

Ardal Torridge
Daearyddiaeth Dyfnaint
Ynysoedd Môr Hafren
Ynysoedd yn Ynysoedd Prydain
David Davies (Llandinam)

Un o ddiwydiannwyr mwyaf llwyddiannus Cymru yn y 19g oedd David Davies (Llandinam) (18 Rhagfyr 1818 - 20 Gorffennaf 1890). Fe'i ganwyd yn Llandinam, Sir Drefaldwyn a chafodd ei alw'n Top Sawyer neu Davies yr Ocean, ar ôl The Ocean Coal Company yn ogystal â'i llysenw mwy adnabyddus. Roedd yn Aelod Seneddol dros Geredigion ac Aberteifi o 1874 hyd 1886 a chefnogodd sefydliad Coleg Prifysgol yn Aberystwyth.

Gyrfa
Roedd David Davies yn dod o deulu eithaf tlawd a ddechreuodd weithio fel llifiwr coed ond llwyddodd i wneud digon o arian ar gyfer adeiladu rheilffordd rhwng Llanidloes a'r Drenewydd. Wedyn cafodd dir gan deulu'r Crawshay yng Nghwm Rhondda ac agorodd bwll glo yno. Fodd bynnag, nid oedd ei ymdrechion i ddod o hyd i wythïen lo yn llwyddiannus a daeth ei arian i ben wrth chwilio amdani. Cytunodd y gweithwyr i weithio am wythnos arall heb gyflog ac fe ddarganfuwyd glo yn ystod yr wythnos honno! Sefydlwyd pyllau glo'r Parc, Treorci a Maendy gan Davies a thrwy hyn, dechreuodd Cwm Rhondda ddatblygu i fod yn faes glo pwysig iawn.

Gan fod Ardalydd Bute yn dal i godi taliadau yn nociau Caerdydd, adeiladodd David Davies ddociau glo newydd yn Y Barri, porthladd mwyaf Cymru erbyn 1914.

Cof
Mae casgliad celf ei wyresau Gwendoline Davies a Margaret Davies i'w gweld gan y cyhoedd yn Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd.

Heddiw, saif cerflun David Davies ar bwys yr A470 yn Llandinam ac yn Nociau y Barri.

Cyfeiriadau

Aelodau Seneddol y Deyrnas Unedig
Diwydianwyr Cymreig
Dyngarwyr Cymreig
Genedigaethau 1818
Gwleidyddion Cymreig y 19eg ganrif
Llandinam
Marwolaethau 1890
Pobl o Faldwyn
Llanilltud Fawr

Tref a chymuned ym mwrdeistref sirol Bro Morgannwg, Cymru yw Llanilltud Fawr (Saesneg: Llantwit Major).

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Ceir olion hen fila Rhufeinig tua 1 filltir o'r dref.

Mae hen eglwys Sant Illtud yn enwog iawn. Mae'n sefyll ar safle'r hen fynachlog (clas) a sefydlwyd yno gan y sant yn y 6g. Daeth yn ganolfan dysg bwysig a dylanwadol yn yr Oesoedd Canol cynnar. Roedd yn mwynhau nawdd brenhinoedd fel Hywel ap Rhys, brenin Glywysing (m. 886), a gladdwyd yno. Cafodd mynachlog Llanilltud ei hanreithio gan y Llychlynwyr yn 988. Daeth yr eglwys yn eiddo Abaty Tewkesbury tua 1130 ar ôl i'r Normaniaid orsegyn teyrnas Morgannwg.

Mae'n bosibl fod y bardd Lewys Morgannwg (fl. 1520-1565) wedi byw yn Llanilltud Fawr, er ei fod yn frodor o Dir Iarll. Canodd gerdd i Illtud Sant sydd ar glawr heddiw.

Yn y flwyddyn 1100 yr ymddengys y gair yn gyntaf yn ysgrifenedig, "Llan Iltut", sy'n dangos yn amlwg mai "Illtud" yw tarddiad y gair, nid "twit" (Llantwit Major ydy'r gair yn Saesneg).

Adeiladau a chofadeiladau
Capel Bethel
Colomendy
Eglwys Sant Illtud
Hen Tafarn yr Alarch
Neuadd y Dref
Ty Mawr

Enwogion
Paul Aurelian (m. 575)
Ernie George (1871-1952), chwaraewr rygbi

Diywlliant
Mae gan y dref glwb pêl-droed sy'n chwarae yn uchel lefelau y gêm yng Nghymru. Bu C.P.D. Llanilltud Fawr chwarae yn nhymor agoriadol cynghrair Cymru South, sef ail lefel system byramid pêl-droed yng Nghymru.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Clasau
Cymunedau Bro Morgannwg
Illtud
 
Trefi Bro Morgannwg
Silwraidd

Cyfnod daearegol a ddechreuoedd tua 408.5 miliwn o flynyddoedd yn ôl ac y daeth i ben tua 443.5 miliwn o flynyddoedd yn ôl yw'r Cyfnod Silwraidd. Roedd yn dilyn y Cyfnod Ordofigaidd a daeth y Cyfnod Defonaidd ar ôl y Cyfnod Silwraidd. Mae'n gyfnod a welodd ddifodiant 60% o anifeiliaid a phlanhigion môr.

Disgrifiodd y daearegydd Syr Roderick Murchison y Cyfnod Silwraidd am y tro cyntaf pan gyhoeddodd y llyfr The Silurian System ym 1839, ar ôl gweld creigiau yn Nhraethau Marloes, De Cymru. Enwyd y Cyfnod ar ôl y Silwriaid, llwyth Celtaidd a oedd yn byw yn yr ardal.

Yn ystod y Cyfnod Silwraidd roedd Uwchgyfandir Gondwana yn dal i fod yn y de, ond ffurfiodd y cyfandiroedd eraill yr Uwchgyfandir mawr Laurasia.

Cwrelau a brachiopodau yw'r ffosilau a geir mewn creigiau o'r Cyfnod Silwraidd.

Bywyd
Un o brif nodweddion y cyfnod hwn yw datblygiad esgyrn mewn pysgod. Yn ail, gwelwyd bywyd yn dod i'r lan - ar y tir - mewn ffurfiau fel mwsogl, planhigion fasgwlaidd yn tyfu ar lan llynnoedd nentydd ac arfordiroedd; dyma'r cyfnod hefyd pan welwyd arthropodau ar y tir. Fodd bynnag, mae'n rhaid aros tan y cyfnod Defonaidd cyn gweld esblygiad pellach ar y tir, a'r amrywiaeth enfawr a ddaeth wedi'r cyfnod Silwraidd.

Epocau
Ceir pedair israniad o fewn y cyfnod Silwraidd, a elwir yn 'epocau':
 Epoc Llanymddyfri - ceir 3 israniad pellach o fewn y grŵp a elwir yn Telychian, Aeronaidd a Rhuddanaidd (a enwyd ar ôl Fferm Cefn-Rhuddan)
 Epoc Wenlock
 Epoc Llwydlo
 Epoc Přídolí

Cyfeiriadau

Cyfnodau daearegol
Paleosöig
Defonaidd

Cyfnod daearegol rhwng y Cyfnod Silwraidd a'r Cyfnod Carbonifferaidd roedd y Cyfnod Defonaidd. Dechreiodd tua 360 miliwn o flynyddoedd yn ôl a daeth i ben tua 408.5 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Enwyd ar ôl Dyfnaint yn Lloegr.

Yn ystod y Defonaidd, roedd Uwchgyfandir Gondwana yn y De a cyfandir mawr yn cynnwys Gogledd America ac Ewrop (Ewramerica) ger y cyhydedd. Roedd gwedill yr Ewrasia fodern yn y Gogledd. Roedd lefel y môr yn uchel iawn gyda môr bas yn gorchuddio Ewramerica, cyfandir lle bu llawer o newid. Am fod yr hinsawdd yn boeth iawn, dywed rhai gwyddonwyr mai "Cyfnod Tŷ Gydr" ydoedd.

Ffurfiwyd yr Hen Dywodfaen Coch o waddodion afonydd yn ystod y Defonaidd. Mae ffosilau'r cyfnod yn cynnwys y planhigion hâd cyntaf a'r amffibiaid cynharaf.

Paleosöig
Oesoedd daearegol
David Davies

Gallai David Davies gyfeirio at un o sawl person.

David Davies (Dai'r Cantwr) (1812-1874), chwyldroadwr
David Davies (Dewi Emlyn) (1817-1888), bardd
David Davies (Llandinam) (1818-1890), diwydiannwr
David Davies (awdur) (1849-1926)
David Davies(1860-1944) Barwn 1af Davies, Aelod Seneddol Maldwyn, ŵyr i David Davies Llandinam
David Davies (gwleidydd Cymreig) (ganwyd 27 Gorffennaf 1970)
David Davies (nofiwr)
Donald Watts Davies (1924 - 2000), Treorci, cyfrifiadureg

Gweler hefyd:
Syr Horatio David Davies
Dave Davies, cerddor
David James Davies (1893-1956), meddyliwr gwleidyddol
David Ivor Davies (Ivor Novello) (1893-1951), cyfansoddwr ac actor
David Garfield Davies, Arglwydd Davies o Coity
David Davis (Dafis Castellhywel), addysgwr, pregethwr a bardd o Geredigion
1762

17g - 18g - 19g
1710au 1720au 1730au 1740au 1750au - 1760au - 1770au 1780au 1790au 1800au 1810au
1757 1758 1759 1760 1761 - 1762 - 1763 1764 1765 1766 1767

Digwyddiadau 
 15 Mai - Cytundeb St Petersburg: diwedd y rhyfel rhwng Rwsia a Prwsia. 
 9 Gorffennaf - Catrin Fawr yn dod yn ymerodres Rwsia.
 21 Gorffennaf - Brwydr Burkersdorf: Ffredrig II, brenin Prwsia, yn gorchfygu Awstria.
 Medi - Go-Sakuramachi yn dod yn ymerodres Japan.
 29 Hydref - Brwydr Freiberg
 Llyfrau
 Jacques Cazotte - Ollivier
 Denis Diderot - Éloge de Richardson
 Jean-Jacques Rousseau - Du contrat social
 Drama
 Carlo Gozzi - Turandot
 Cerddoriaeth
 Josef Haydn - Symffoni rhif 9
 Georg Philipp Telemann - Oratorio'r Nadolig

Genedigaethau 
 12 Awst - Siôr IV, brenin y Deyrnas Unedig (m. 1830)
 1 Tachwedd - Spencer Perceval, Prif Weinidog y Deyrnas Unedig (m. 1812)

Marwolaethau 
 5 Ionawr - Elisabeth, tsarina Rwsia
 17 Gorffennaf - Pedr III, tsar Rwsia
 21 Awst - Mary Wortley Montagu
 17 Medi - Francesco Geminiani
1761

17g - 18g - 19g
1710au 1720au 1730au 1740au 1750au - 1760au - 1770au 1780au 1790au 1800au 1810au
1756 1757 1758 1759 1760 - 1761 - 1762 1763 1764 1765 1766

Digwyddiadau 
 14 Ionawr - 3ydd Brwydr Panipat rhwng Maratha ac Affganistan
 8 Medi - Priodas Siôr III, brenin y Deyrnas Unedig a Charlotte o Fecklenburg-Strelitz
 22 Medi - Coroniaid Siôr III a'i brenhines
 Llyfrau
 Denis Diderot - Le Neveu de Rameau ou La Satire seconde
 Jean-Jacques Rousseau - Julie, ou la Nouvelle Héloïse
 Drama
 Carlo Gozzi - Analisi riflessiva della fiaba L'amore delle tre melarance
 Cerddoriaeth
 Thomas Arne - Judith (oratorio)
 Christoph Willibald Gluck - Don Juan (bale)

Genedigaethau 
 3 Mai - August von Kotzebue
 15 Gorffennaf - Walter Davies (Gwallter Mechain), bardd a golygydd (m. 1849)
 20 Tachwedd - Pab Piws VIII
 1 Rhagfyr - Marie Tussaud

Marwolaethau 
 8 Ebrill - Griffith Jones, Llanddowror
 4 Gorffennaf - Samuel Richardson, nofelydd, 71
1760

17g - 18g - 19g
1710au 1720au 1730au 1740au 1750au - 1760au - 1770au 1780au 1790au 1800au 1810au
1755 1756 1757 1758 1759 - 1760 - 1761 1762 1763 1764 1765

Digwyddiadau 

 20 Mawrth - Y Tân Mawr yn Boston, Massachusetts
 Llyfrau
 Tobias Smollett - Life and Adventures of Sir Lancelot Greaves
 Drama
 Carlo Goldoni - I rusteghi
 Cerddoriaeth
 William Boyce - Wyth Symffoniau
 Jean-Philippe Rameau - Les Surprises de l'Amour (opera)

Genedigaethau 
 22 Awst - Pab Leo XII (m. 1829)
 14 Medi - Luigi Cherubini, cyfansoddwr (m. 1842)
 31 Hydref - Hokusai, arlunydd (m. 1849)
 8 Rhagfyr - Morgan John Rhys, gweinidog ac ymgyrchydd gwrth-gaethwasiaeth (m. 1804)

Marwolaethau 
 Ebrill - David Lewis (bardd)
 25 Hydref - Siôr II, brenin Prydain Fawr, 76
Hydref - William Bulkeley, tirfeddiannwr a dyddiadurwr, 68

1760
Tregaron

Tref fechan a chymuned yng Ngheredigion yw Tregaron. Mae ganddi 1185 o drigolion, a 68% ohonynt yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2001).

Gerllaw y dref ceir Cors Caron.

Hanes

Daeth Tregaron yn dref ym 1292. Mae twf y dref wedi dibynnu ar leoliad yr ardal yn Nyffryn Teifi. Daeth yn dref farchnad i’r cymunedau amaethyddol a oedd wedi eu gwasgaru ar hyd y wlad tua’r De, a’r tirfeddiannwyr cyfoethog oedd a ffermydd mawr yn yr ucheldir tua’r dwyrain, cartref i lawer o ddefaid a phrin bobl. Tua’r Gogledd roedd Cors Caron, tir ffrwythlon pan fyddai wedi ei ddraenio, tua’r Gorllewin mae ardal fryniog a ffermwyr yn piau ffermydd bach o ond rhai erwau. Daw’r bobl yma i Dregaron i’r farchnad wythnosol a’r ffair flynyddol, Ffair Garon, lle gwerthwyd ieir, moch, gwartheg a cheffylau. Cynhelir ffeiriau defaid ym Mai a Mehefin, a dwy ffair arall yn Nhachwedd. Roedd nifer fawr o dafarndai yn y dref a fyddai’n darparu ar gyfer yr holl bobl a ddaw o’r wlad yn ystod y digwyddiadau hyn.

Yng nghanol y 18g, cadwai Matthew Evans dafarn yn y dref. Roedd ganddo ddau fab ac un merch, lladron adnabyddus a adnabyddwyd fel Plant Mat. Buont yn byw mewn ogof yn ymyl Pontarfynach am sawl mlynedd. Roedd yn anodd dal y tri am i fynediad i’r ogof fod yn rhy gul. Wedi sawl mlynedd o lwyddiant, fe gyflawnodd y tri lofruddiad ac felly fe’u dedfrydwyd i farwolaeth ac fe’u lladdwyd.

Roedd Tregaron yn brif fan cwrdd i borthmyn a fyddai, cyn sefydliad cludiant trennau, yn cymryd niferoedd mawr o wartheg, defaid ac hyd yn oed gwyddau cannoedd o filltiroedd i farchnadoedd yn Ne-Ddwyrain Lloegr. Roedd llawer o ddynion Tregaron yn gwneud hyn ac yn gwneud llawer o arian wrth wneud. Roeddent yn actio fel dynion post answyddogol neu negeswyr, ac roedd llawer yn medru osgoi y tollbyrth.

Roedd sawl melin wlan a redwyd gan ddwr i'w cael yn Nhregaron, ac roedd yn ganolbwynt i wneuthuriad sannau. Roedd dynion, menywod a phlant yn gweu sannau yn eu cartrefi ac yn eu gwerthu yn y farchnad, i ddelwyr a fyddai'n eu gwerthu ymlaen yng Nghymoedd De Cymru.

Cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn Nhregaron yn 2022.

Enwogion
 Y Parch. Henry Richard AS (1812 – 1888), a adwaenid fel "Yr Apostl Heddwch"
 Bu farw'r awdur Dic Tryfan yn ysbyty Tregaron yn 1919
 Joseph Jenkins - "The Welsh Swagman"

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Ceredigion
Trefi Ceredigion
Rhestr elfennau yn nhrefn yr wyddor

Dyma restr o'r elfennau sydd yn y Tabl Cyfnodol - yn nhrefn yr wyddor.
Gweler hefyd restr o'r elfennau yn nhrefn eu rhif.

A - B 

 Actiniwm (Ac)
 Alwminiwm (Al)
 Americiwm (Am)
 Antimoni (Sb)
 Argon (Ar)
 Arian (Ag)
 Arsenig (As)
 Astatin (At)
 Aur (Au)
 Bariwm (Ba)
 Berkeliwm (Bk)
 Beryliwm (Be)
 Bismwth (Bi)
 Bohriwm (Bh)
 Boron (B)
 Bromin (Br)

C - D 

 Cadmiwm (Cd)
 Calsiwm (Ca)
 Califforniwm (Cf)
 Carbon (C)
 Ceriwm (Ce)
 Cesiwm (Cs)
 Clorin (Cl)
 Cobalt (Co)
 Coperniciwm (Cn)
 Copr (Cu)
 Cromiwm (Cr)
 Crypton (Kr)
 Curiwm (Cm)
 Darmstadtiwm (Ds)
 Dubniwm (Db)
 Dysprosiwm (Dy)

E - G 

 Einsteiniwm (Es)
 Erbiwm (Er)
 Ewropiwm (Eu)
 Fanadiwm (V)
 Ffermiwm (Fm)
 Fflworin (F)
 Ffosfforws (P)
 Ffranciwm (Fr)
 Gadoliniwm (Gd)
 Galiwm (Ga)
 Germaniwm (Ge)

H - L 

 Haearn (Fe)
 Haffniwm (Hf)
 Hasiwm (Hs)
 Heliwm (He)
 Holmiwm (Ho)
 Hydrogen (H)
 Indiwm (In)
 Ïodin (I)
 Iridiwm (Ir)
 Lanthanwm (La)
 Lawrenciwm (Lr)
 Lithiwm (Li)
 Lwtetiwm (Lu)

M - O 
 Magnesiwm (Mg)
 Manganîs (Mn)
 Meitneriwm (Mt)
 Mendelefiwm (Md)
 Mercwri (Hg)
 Molybdenwm (Mo)
 Neodymiwm (Nd)
 Neon (Ne)
 Neptwniwm (Np)
 Nicel (Ni)
 Niobiwm (Nb)
 Nitrogen (N)
 Nobeliwm (No) 
 Ocsigen (O)
Oganeson (Og)
 Osmiwm (Os)

P - R 
 Paladiwm (Pd)
 Platinwm (Pt)
 Plwm (Pb)
 Plwtoniwm (Pu)
 Poloniwm (Po)
 Potasiwm (K)
 Praseodymiwm (Pr)
 Promethiwm (Pm)
 Protactiniwm (Pa)
 Radiwm (Ra)
 Radon (Rn)
 Roentgeniwm (Rg)
 Rutherfordiwm (Rf)
 Rwbidiwm (Rb)
 Rwtheniwm (Ru)
 Rheniwm (Re)
 Rhodiwm (Rh)

S - T 

 Samariwm (Sm)
 Scandiwm (Sc)
 Seaborgiwm (Sg)
 Seleniwm (Se)
 Senon (Xe)
 Silicon (Si)
 Sinc (Zn)
 Sirconiwm (Zr)
 Sodiwm (Na)
 Strontiwm (Sr)
 Sylffwr (S)
 Tantalwm (Ta)
 Technetiwm (Tc)
 Telwriwm (Te)
 Tenesin (Ts)
 Terbiwm (Tb)
 Titaniwm (Ti)
 Tun (Sn)
 Twngsten (W)
 Thaliwm (Tl)
 Thoriwm (Th)
 Thwliwm (Tm)

U - Y 

 Ununcwadiwm (Fl)
 Ununhecsiwm (Lv)
 Ununoctiwm (Uuo)
 Ununpentiwm (Uup)
 Ununtriwm (Uut)
 Wraniwm (U)
 Yterbiwm (Yb)
 Ytriwm (Y)

elfennau yn nhrefn yr wyddor
Elfennau cemegol

en:List of elements by name
fr:Liste des éléments
hu:Kémiai elemek listája betűrendben
ko:이름 순 원소 목록
ml:മൂലകങ്ങളുടെ പട്ടിക (നാമക്രമത്തില്‍)
th:รายชื่อธาตุเคมีเรียงตามชื่อ
zh:元素名称列表
Ordofigaidd

Cyfnod daearegol rhwng y Cyfnodau Cambriaidd a Silwraidd yw'r Cyfnod Ordofigaidd. Dechreuoedd tua 490 miliwn o flynyddoedd yn ôl hyd at oddeutu 50-80 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Yn ystod y Cyfnod Ordofigaidd difodwyd 60 y cant o anifeiliaid a phlanhigion y ddaear. Enwyd y cyfnod hwn ar ôl yr Ordoficiaid, llwyth Celtaidd a roedd yn byw yng Nghymru. Disgrifiwyd ym 1879 gan Charles Lapworth ac mae cyfnod gyda chreigiau nodweddol o'r cofnodau Cambriaidd a Silwraidd. ***(Angen egluro hyn)***

Yn ystod y cyfnod hwn roedd cyfandiroedd y dde yn ffurfio'r uwchgyfandir Gondwana ac roedd y rhain yn drifftio i gyfeiriad Pegwn y De. Roedd môr bas yn gorchuddio'r rhan fwyaf o gyfandiroedd America, Ewrop a Gondwana.

Mae llawer o ffosilau môr o'r cyfnod, gan gynnwys graptolitau, trilobitau a brachiopodau.

<table border="1" align="center" cellpadding="2">
<tr><td align="center" bgcolor="#FFFFCC"><span style="font-size:small;">Cyfnod blaen</font></td>
<td align="center" bgcolor="#FFFFCC"><span style="font-size:small;">Cyfnod hon</font></td>
<td align="center" bgcolor="#FFFFCC"><span style="font-size:small;">Cyfnod nesaf</font></td></tr>
<tr><td align="center" bgcolor="#FFCC99"><span style="font-size:small;">Cambriaidd</font></td>
<td align="center" bgcolor="#FFCC99"><span style="font-size:small;">Ordofigaidd</font></td>
<td align="center" bgcolor="#FFCC99"><span style="font-size:small;">Silwraidd</font></td>
</tr><tr><td align="center" bgcolor="#FFFFCC" colspan="3"><span style="font-size:small;">Cyfnodau Daearegol</font></td>
</tr>
</table>

Paleosöig
Oesoedd daearegol
Cambriaidd

Gweler hefyd Cambrian a Cambria.
Cyfnod daearegol rhwng y Cyfnodau Neoproterosöig ac Ordofigaidd oedd y Cambriaidd. Dechreuodd tua 542 miliwn o flynyddoedd yn ôl a gorffennodd tua 488.3 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Mae'r cyfnod cyntaf gyda ffosiliau mawr a chymhleth. Mae'n gyfnod cynnydd sydyn yr amrwyiaeth o anifeiliaid a phlanhigion.

Enwyd ar ôl yr enw Lladin ar Gymru am fod Adam Sedgwick yn ymchwilio creigiau o'r cyfnod yng Nghymru yn y 1830au. Achos fod y Cambriaidd diwethaf yn darnguddio'r Silwraidd cyntaf, roedd Charles Lapworth yn diffinio'r Ordoficaidd.

Yn ystod y Cyfnod Cambriaidd roedd y uwchgyfandir Rhodinia yn torri a roedd y hinsawdd yn eithaf cynnes.

Mae ffosilau nodwedig y cyfnod yn cynnwys trilobitau.

Gweler hefyd
Cyn-Gambriaidd

Paleosöig
Oesoedd daearegol
Carbonifferaidd

Cyfnod daearegol rhwng y Cyfnodau Defonaidd a Phermaidd yw'r Oes Garbonifferaidd. Dechreuodd tua 280 miliwn o flynyddoedd yn ôl a gorffennodd tua 340 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Enwyd ar ôl yr haenau glo helaeth sy'n nodweddiadol o'r cyfnod hwn.

Ffurfiwyd y glo trwy'r Fforestydd Glo eang gyda phlanhigion mawr a oedd yn tyfu mewn ardaloedd gorslyd.

Yn ystod yr Oes Garbonifferaidd roedd yr uwchgyfandir deheuol, Gondwana, yn gwrthdrawio â'r uwchgyfandir Laurasia, sef America ac Ewrop.

Mae ffosilau nodweddiadol yn cynnwys brachiopodau, cwrelau, crinoidau (lili'r môr), amffibiaid a phlanhigion daear.

Paleosöig
Oesoedd daearegol
Permaidd

Cyfnod daearegol rhwng y cyfnodau Carbonifferaidd a Thriasig oedd y Cyfnod Permaidd. Dechreuodd tua 280 miliwn o flynyddoedd yn ôl a gorffennodd tua 251 miliwn o flynyddoed yn ôl. Cafodd ei enwi ar ôl dinas Perm, Rwsia. 

Yr unig gyfandir a fodolai yn y Permaidd oedd Pangea, uwchgyfandir mawr wedi'i amgylchu gan y môr.

Ar ôl y Permaidd, oedd yn gyfnod o foroedd bas, diffodwyd tua 95 y cant o anifeiliaid a phlanhigion môr y byd yn sydyn. (Roedd llawer o blanhigion y tir ac anifeiliaid fel ymlusgiaid ac hynafiaid y dinosoriaid).

Gweler hefyd
Yr uwchgyfandiroedd: Gondwana, Lawrasia a Pangaea.
Gweler hefyd y cyfnodau: Permaidd, Triasig, Jwrasig a'r Cretasaidd.

Cyfeiriadau

Paleosöig
Oesoedd daearegol
1759


17g - 18g - 19g
1700au 1710au 1720au 1730au 1740au - 1750au - 1760au 1770au 1780au 1790au 1800au
1754 1755 1756 1757 1758 - 1759 - 1760 1761 1762 1763 1764

Digwyddiadau 
 6 Ionawr - Priodas George Washington a Martha Dandridge Custis.
 14 Ebrill - Brwydr Bergen
 1 Awst - Brwydr Minden
 10 Medi - Brwydr Pondicherry
 20 Tachwedd - Brwydr Quiberon Bay
 John Guest yn dechrau datblygu'r gwaith haearn ym Merthyr Tudful

Llyfrau
Blodeu-gerdd Cymry
Samuel Johnson - Rasselas
Voltaire - Candide

Drama
 Gotthold Ephraim Lessing - Philotas

Barddoniaeth
 cerddi cyntaf Goronwy Owen

Cerddoriaeth
 François Joseph Gossec - Sei sinfonie a più stromenti, op.4
 Josef Haydn - Symffoni rhif 1

Genedigaethau 
 25 Ionawr - Robert Burns, bardd (m. 1796)
 27 Ebrill - Mary Wollstonecraft, awdures (m. 1797)
 28 Mai - William Pitt y Ieuengaf, gwleidydd (m. 1806)
 7 Awst - William Owen Pughe, geiriadurwr a golygydd (m. 1835)
 26 Hydref - Georges Danton, chwyldroadwr (m. 1794)
 10 Tachwedd - Friedrich Schiller, bardd (m. 1805)
Yn ystod y flwyddyn – Dafydd Ddu Eryri, bardd ac athro barddol (m. 1822)

Marwolaethau 
 14 Ebrill - George Frideric Handel, cyfansoddwr, 74
 21 Gorffennaf - Pierre Louis Maupertuis, mathemategydd, 61
 10 Awst - Ferdinand VI, brenin Sbaen, 45
 13 Medi - James Wolfe, milwr, 32
 14 Medi - Louis-Joseph de Montcalm, milwr, 47
 27 Medi - Isaac Maddox, Esgob Llanelwy 1736-1743, 62

Cyfeiriadau
Llandysul

Am y pentref ym Mhowys, gweler Llandysul, Powys.

Tref fechan ar lan Afon Teifi yn ne Ceredigion yw Llandysul. Mae ganddi 2821 o drigolion, a 70% ohonynt yn siarad Cymraeg (Cyfrifiad 2001). Lleolir Gwasg Gomer, un o weisg a chyhoeddwyr mwyaf Cymru, yno. Gorwedd ar yr A486. Mae'r pentref hefyd yn boblogaidd ymysg canŵ-wyr a cherddwyr afon.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes y pentref
Adeilad hynaf y pentref ydy'r hen eglwys a adeiladwyd yn y 13g. Fodd bynnag, fe'i hadeiladwyd ar sylfeini hynafol a enwyd ar ôl Sant Tysul a sefydlodd yr eglwys wreiddiol yn y 6g. Roedd Sant Tysul yn fab i Corun a oedd yn fab i Ceredig ap Cunedda, a roddodd ei enw i'r deyrnas, sef enw presennol y sir sef Ceredigion. Roedd gan Ceredig fab arall hefyd, Sant, a oedd yn dad i nawddsant Cymru, Dewi Sant. O ganlyniad, roedd Dewi a Tysul yn gefndryd cyntaf.

Arferwyd chwarae'r gêm y cnapan rhwng pentrefi Llandysul a Llanwenog. Y gôliau oedd drws eglwys Llandysul a drws eglwys Llanwenog chwe milltir i ffwrdd. O ganlyniad i or-yfed a thrais, ataliodd y Ficer Enoc James y gêm yn 1833.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Diwylliant a chymuned 
Sefydlwyd Calon Tysul ym mis Tachwedd 2017. Mae'r safle'n cynnwys pwll nofio 25m x 10m (Pwll Nofio Teifiside ynghynt sefydlwyd 1975 ac yna Canolfan Dŵr Llandysul) a Chanolfan Hamdden Llandysul (sefydlwyd 2003). Mae bwrdd ymddiriedolwyr gwirfoddol yn gyfrifol am lywodraethu'r ganolfan. Mae amrywiaeth eang o weithgareddau hamdden ac addysgol yn digwydd yn y ganolfan, megis nofio, caiacio, partïon pen-blwydd i blant, Cynllun Ailgyfeirio Ymarfer Corff Cenedlaethol, dosbarthiadau ffitrwydd, badminton, tenis bwrdd, dringo a phêl-droed.

Pobl o Landysul
Christmas Evans (1766-1838), pregethwr
Evan Pan Jones (1834-1922), awdur, gweinidog, golygydd a diwygiwr cymdeithasol
Menna Elfyn (g. 1951), bardd, dramodydd
Fflur Dafydd (g. 1978), bardd, awdures, cantores

Gefeilldref
 Plogonnec, Llydaw

Gweler hefyd
 Caer Gwrtheyrn
 Gorsaf reilffordd Llandyssul
 Ysgol Gyfun Dyffryn Teifi

Cyfeiriadau

Cymunedau Ceredigion
 
Trefi Ceredigion
Brynaman

Pentref yn ne-ddwyrain Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Brynaman. Saif yn ne-ddwyrain y sir, ger y Mynydd Du. Datblygodd oherwydd y diwydiannau glo a haearn yn y 19eg ganrif. Rhennir y pentref yn ddwy gan Afon Aman - i'r gogledd mae Brynaman Uchaf yn Sir Gaerfyrddin tra i'r de mae Brynaman Isaf ym Mwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot (yn Sir Forgannwg gynt).

Cyn adeiladu'r rheilffordd i fyny Dyffryn Aman o dref Rhydaman, enw traddodiadol y pentref oedd Y Gwter Fawr, a dyna sut yr adnabyddir Brynaman gan George Borrow yn ei lyfr Wild Wales ym 1855. Daw'r enw presennol o "Brynamman House" (cartref John Jones, adeiladwr y rheilfordd). Mae sinema Brynaman yn dal i fod ar agor.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Enwogion 
 Bryan Martin Davies, bardd
 Dafydd Iwan, canwr a gwleidydd, ganed ym Mrynaman yn 1943
 Watcyn Wyn, bardd ac eisteddfodwr
 Roy Noble, cyflwynydd radio
 Delme Bryn Jones, canwr opera

Cwarter Bach
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Glanaman

Pentref yng nghymuned Cwmaman, Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Glanaman (Saesneg: Glanamman). Mae 81% o'r tua 2,000 o drigolion yn medru'r iaith Gymraeg (Cyfrifiad 2001), ac mae'r Gymraeg yn rhan bwysig o fywyd beunyddiol y pentref. Rhed Afon Aman trwy ganol y pentref, sydd yn gwahanu wardiau Tir Coed a Grenig.

Diwylliant 
Mae dros hanner y boblogaeth yn henoed ac felly mae bywyd y pentref yn eithaf traddodiadol. Y prif ddigwyddiad yn y Cwm yw'r eisteddfod leol yng Nghapel Calfaria, Garnant. Hefyd bu traddodiad cyfoethog o farddoni yn yr ardal.

Enwogion 
 Dai Davies, chwaraewr pêl-droed
 Ryan Davies (1937-1977), canwr a digrifwr
 Shane Williams, chwaraewr rygbi
 Sian Reese-Williams (g. 1981), actores

Cwmaman, Sir Gaerfyrddin
Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Hendy-gwyn

Tref fechan hanesyddol a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw'r Hendy-gwyn neu Hendy-gwyn ar Daf (hefyd Hendy Gwyn ar Daf) (Saesneg: Whitland). Roedd yn adnabyddus yn yr Oesoedd Canol fel safle Y Tŷ Gwyn ar Daf, canolfan eglwysig a noddwyd gan dywysogion teyrnas Deheubarth. Saif yng ngorllewin y sir ar y ffin â Sir Benfro, i'r gogledd o Afon Taf, ac i'r de o briffordd yr A40, rhwng Sanclêr ac Arberth.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Abaty'r Tŷ Gwyn ar Daf

Sefydlwyd yr abaty enwog yma fel cangen Gymreig o abaty Clairvaux yn Ffrainc, un o abatai mawr y Sistersiaid, yn y flwyddyn 1140. Er mai sefydliad Normanaidd oedd yr abaty ar y dechrau, gyda'r mynachod wedi dod drosodd o Ffrainc, dan nawdd yr Arglwydd Rhys o Ddeheubarth daeth yn sefydliad trwyadl Gymreig a fu'n gefnogol iawn i ymdrechion tywysogion Cymru i gadw annibyniaeth y wlad. Ond talodd y pris am ei gefnogaeth yn 1257 pan gafodd ei anrheithio gan filwyr Seisnig a lladd llawer o'r brodyr. Claddwyd y bardd Dafydd Nanmor (fl. 1450-1480) ym mynwent y Tŷ Gwyn.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Côr Meibion Hendy-gwyn

Oriel

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Gardd Goffa Hywel Dda

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Trefi Sir Gaerfyrddin
Llandeilo

Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Llandeilo (gwahaniaethu)

Tref a chymuned yng nghanol Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Llandeilo. Fe'i henwir ar ôl yr hen eglwys i Sant Teilo. Yn yr Oesoedd Canol roedd yn cael ei hadnabod fel Llandeilo Fawr a gorweddai yng nghwmwd Maenor Deilo, heb fod ymhell o safle Castell Dinefwr, sedd frenhinol tywysogion y Deheubarth.  Mae Gorsaf reilffordd Llandeilo ar linell Rheilffordd Calon Cymru.

Cynrychiolir Llandeilo yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Hanes
Roedd Llandeilo Fawr yn sedd esgobaeth Gymreig a mynachlog enwog. Mae'n debyg i Lyfr Sant Chad gael ei hysgrifennu yno yn hanner cyntaf yr 8g.

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd yr Eisteddfod Genedlaethol yn Llandeilo ym 1996. Am wybodaeth pellach gweler:
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llandeilo 1996

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Atyniadau yn y cylch
Abaty Talyllychau - adfeilion hen abaty tua 6 milltir i'r gogledd o'r dref, ger pentref Talyllychau

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Trefi Sir Gaerfyrddin
Llanymddyfri

Tref farchnad a chymuned yng ngogledd-ddwyrain Sir Gaerfyrddin yw Llanymddyfri (Seisnigiad: Llandovery). Saif y dref ar lan Afon Tywi lle mae'r priffyrdd A40 ac A483 yn cyfarfod. Enwyd epoc, sy'n rhaniad o amser daearegol, ar ôl y dref: Epoc Llanymddyfri.

Mae Capel Coffa William Williams (Pantycelyn) yn y dref; mae ef wedi ei gladdu yn Llanfair-ar-y-bryn gerllaw. Yma hefyd mae ysgol breswyl beifat Coleg Llanymddyfri.

Cynrychiolir Llanymddyfri yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Hanes
Adeiladwyd Castell Llanymddyfri gan y Normaniaid ym 1110, ond cipiwyd ef gan y Cymry bron yn syth. Newidiodd ddwylo nifer o weithiau yn y ganrif a hanner nesaf. Yn ystod gwrthryfel Owain Glyn Dŵr, defnyddiwyd y castell gan Harri IV, brenin Lloegr, a dienyddiodd Llywelyn ap Gruffudd Fychan yn y dref. Ymosododd byddin Glyn Dŵr ar y castell ym 1403, ac mae wedi bod yn adfail ers hynny.

Roedd Rhys Prichard ("Yr Hen Ficer" neu "Y Ficer Prichard") yn enedigol o Lanymddyfri ac yn ficer yma. Sefydlwyd Banc yr Eidion Du gan borthmon lleol yn Llanymddyfri ym 1799.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
 Rhys Prichard ("Yr Hen Ficer" neu "Y Ficer Prichard"), awdur Canwyll y Cymry
 Dan Isaac Davies (1839-1887), addysgwr gwladgarol ac ymgyrchydd dros y Gymraeg.
 Aneurin Rees (1858-1932), chwaraewr rygbi
 John Conway Rees (1870–1932), chwaraewr rygbi

Gefeilldrefi

Gweler hefyd
Llandingad, y plwyf eglwysig sy'n cynnwys Llanymddyfri.

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Trefi Sir Gaerfyrddin
Porth Tywyn

Tref yn ne Sir Gaerfyrddin, yw Porth Tywyn neu Tywyn Bach (Saesneg: Burry Port). Saif ar lan Bae Caerfyrddin.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Porth Tywyn boblogaeth o 6,156.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Pen-bre a Phorth Tywyn 

Pen-bre a Phorth Tywyn
Trefi Sir Gaerfyrddin
Sanclêr

Tref a chymuned yng ngorllewin Sir Gaerfyrddin yw Sanclêr (Saesneg: St Clears).

Mae trenau yn teithio trwy Sanclêr. Mae grŵp ymgyrchu lleol yn ceisio perswadio'r Llywodraeth Cymru a Network Rail i ailagor gorsaf reilffordd Sanclêr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Pobl o Sanclêr 
 David Charles - Cafodd yr emynydd ei eni mewn ffermdy o'r enw Pant-dwfn, ger Sanclêr.
 Thomas Charles - Cafodd brawd David Charles ei eni mewn ffermdy gerllaw o'r enw Longmoor.
 Beti Hughes - nofelydd a aned ger Sanclêr.

Gweler hefyd 
 Priordy Sanclêr

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Trefi Sir Gaerfyrddin
Arberth

Tref fechan hynafol a chymuned yn Sir Benfro, Cymru, yw Arberth (amrywiad: Narberth; Saesneg: Narberth). Yn "Arberth yn Nyfed" y lleolir llys Pwyll Pendefig Dyfed ym Mhedair Cainc y Mabinogi.

Saif tua milltir i'r de o'r A40 (ar yr A478) ac mae yma orsaf reilffordd sydd ar y llinell rhwng Dinbych-y-pysgod a Phenfro.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Oriel

Gweler hefyd
Llangan, Sir Gaerfyrddin

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Sir Benfro
Pedair Cainc y Mabinogi
Teyrnas Dyfed
Trefi Sir Benfro