Anatomeg

Anatomeg (o'r Groeg ἀνατομία (anatomia) sef 'gwahanu a thorri i fyny') yw astudiaeth, adeiladwaith a threfniant organebau byw. Astudiaeth anatomeg anifeiliaid yw sŵtomeg, ac astudiaeth anatomeg planhigion yw ffytonomeg.

Canghennau pwysicaf anatomeg ydy anatomeg gymharol ac anatomeg ddynol. Mae'r gair anatomi fodd bynnag yn cyfeirio at rannau o'r corff dynol yn hytrach na'r pwnc.

Anatomeg ddynol

Yr astudiaeth wyddonol o sut mae'r corff dynol yn gweithio ydy anatomeg ddynol (hefyd 'anatomi dynol'). Mae dwy ran i'r asudiaeth hon:

 anatomi topograffig: yr astudiaeth o strwythurau y gellir eu gweld gyda'r llygad noeth
 anatomi microscopig: yr astudiaeth o strwythurau'r corff gyda chymorth microsgop ac offer tebyg, ac sy'n cynnwys histoleg, sef yr astudiaeth o'r meinweoedd.

Dros y blynyddoedd mae anatomeg wedi datblygu drwy disectio, cofnodi a llunio cronfa o wybodaeth am yr organau. Defnyddiwyd a defnyddir heddiw hefyd gyrff anifeiliaid a chyrff marw dynol i ychwanegu at y wybodaeth hon. Ni ddylid, fodd bynnag, gymysgu anatomeg gyda anatomeg patholegol neu histopatholeg sef asudio meinweoedd microscopic organau wedi'u heintio.

Anatomeg wyneb y corff
Ar wyneb y corff ceir nifer o wrthrychau hawdd eu hadnabod, fel cerrig milltir ar draws y corff cyfan. Mae lawfeddygon a milfeddygon yn defnyddio'r wybodaeth hon o wyneb y corff fel canllaw pwysig i wybod beth sydd o dan y  croen.

Anatomeg gymharol
Cymharu'r gwahanol strwythurau o fewn gwahanol anifeiliaid y mae anatomeg gymharol. Roedd Syr Richard Owen (1804 - 1892), sefydlydd yr Amgueddfa Brydeinig yn un o brif arbenigwyr Ewrop ar y pwnc.

Anatomegau eraill
Cymharu gwahanol genedligrwydd a hil bodau dynol y mae Anatomeg anthropolegol.

Astudiaeth artistig o'r anatomi (dynol ac anifail) ydyw Anatomeg artistig.

Hanes anatomeg
O'r Groeg y tardd y gair 'anatomeg' neu 'anatomi':  anatomē "dyrannu" (Saesneg: dissection) (o  anatémnō "torri fyny" a ddaw o'r gair ἀνά aná "fyny", a τέμνω témnō "torri"),. Yn yr 2g y mwyaf nodedig, a thad anatomeg, efallai, yw rhannodd Claudius Galenus, a enwir yn ddiweddar yn 'Galen')  neu 'Galen o Bergamon', Twrci heddiw. Rhannodd y corff dynol yn sawl maes gan gynnwys anatomeg, ffisioleg, patholeg, fferylliaeth a niwroleg - yn ogystal ag athroniaeth a rhesymeg. Anifeiliaid a ddyranwyd gan mwyaf yn y cyfnod hwn.

Ystyrir y De Humani Corporis Fabrica, llyfr yn yr iaith Ladin am ffisioleg gan Andreas Vesalius (1543) yn garreg filltir bwysig yn hanes anatomeg. Rhennir y gyfrol yn saith 'llyfr':
 Llyfr 1 (40 o benodau): yr esgyrn a'r cartilag
 Llyfr 2 (62 o benodau): y tennynnau a'r cyhyrau
 Llyfr 3 (15 o benodau): y gwythiennau a'r rhydwelïau
 Llyfr 4 (17 o benodau): y nerfau
 Llyfr 5 (19 o benodau): yr organau treulio a'r organau cenhedlu
 Llyfr 6 (16 o benodau): y galon ac organau eraill y thoracs
 Llyfr 7 (19 o benodau): yr ymennydd

Yn Alexandria yr Henfyd y gwnaed y gwaith o gofnodi'r corff fwyaf trylwyr, gyda Herophilus ac Erasistratus (3g) yn gynhyrchiol iawn. Dyma'r ddau a ddechreuodd ddyranu'r corff er mwyn ei astudio'n wyddonol; Erasistratus a Praxagoras a sylweddolodd fod gwahaniaeth rhwng gwythienau (veins)a'r Rhydweliau (arteries).

Cyfeiriadau

Geiriau ac ymadroddion Groeg