alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
C.P.D. Tref Port Talbot

Clwb pêl-droed ym Mhort Talbot ydy Clwb Pêl-droed Tref Port Talbot (Saesneg: Port Talbot Town Football Club). Mae'r clwb yn chwarae yn Uwch Gynghrair Cymru, prif adran pêl-droed yng Nghymru.

Ffurfiwyd y clwb ym 1901 ac maent yn chwarae eu gemau cartref ar Faes Ffordd Victoria sy'n cael ei adnabod, am resymau nawdd, fel Stadiwm Genquip. Mae'r maes yn dal uchafswm o 6,000 o dorf gyda 1,000 o seddi.

Hanes 
Roedd y clwb yn aelodau o Prif Gynghrair Abertawe o 1901 hyd nes 1926 pan ymunodd Port Talbot â chynghrair newydd Port Talbot a'r Cylch.. Wedi'r Ail Ryfel Byd ymunodd y clwb â Chynghrair Cymru (Y De) ond wedi dau ddegawd o symud rhwng yr Uwch Adran a'r Adran Gyntaf disgynodd y clwb i'r adran isaf yn nhymor 1970-71.

Ar ôl brwydro yn ôl i'r brif adran erbyn 1984-85 cafwyd dechrau tymhestlog i'r 1990au wrth i Bort Talbot ddisgyn yn ôl i'r adran isaf ym 1993-94 cyn i gyfnod o ail strwythuro oddi ar y maes sicrhau dyfodol disglair i'r clwb wrth iddyn nhw anelu tuag at sicrhau dyrchafiad i Uwch Gynghrair Cymru.

Daeth eu dyrchafiad yn nhymor 1999-2000 ac maent wedi bod yn yr Uwch Gynghrair byth ers hynny.

Record yn Ewrop

Anrhydeddau
Cwpan Cymru
 Cyrraedd Rownd Derfynol: 2009-10
Cwpan Cynghrair Cymru
 Cyrraedd Rownd Derfynol: 2005-06

Cyfeiriadau

Chwaraeon yng Nghastell-nedd Port Talbot
Sefydliadau 1901
Tref Port Talbot
C.P.D. Tref Caerfyrddin

Clwb pêl-droed o dref Caerfyrddin, Sir Gaerfyrddin, ydy Clwb Pêl-droed Tref Caerfyrddin (Saesneg: Carmarthen Town Football Club). Mae'r clwb yn chwarae yn Uwch Gynghrair Cymru, prif adran pêl-droed yng Nghymru.

Ffurfwyd y clwb ym 1950 a maent yn chwarae ar Barc Waun Dew, maes sy'n dal uchafswm o 2,300 o dorf gyda 1,000 o seddi.

Hanes 
Ffurfiwyd CPD Tref Caerfyrddin ym 1950 gyda'r clwb yn chwarae am flynyddoedd yn is-gynghreiriau Sir Gaerfyrddin a Chynghrair De Cymru. Ym 1995-96 llwyddodd y clwb i ennill Cynghrair De Cymru a sicrhau dyrchafiad i Uwch Gynghrair Cymru.

Llwyddodd Caerfyrddin i godi Cwpan Cymru am y tro cyntaf yn eu hanes yn 2007 wrth drechu  3-2 ar Barc Stebonheath, Llanelli.

Record yn Ewrop

Anrhydeddau
Cwpan Cymru
 Enillwyr: 2006-07
 Cyrraedd Rownd Derfynol: 1998-99, 2004-05
Cwpan Cynghrair Cymru
 Enillwyr: 2004–05, 2012–13, 2013–14
 Cyrraedd Rownd Derfynol: 2003–04

Chwaraewyr nodedig 
 Mark Delaney 36 cap dros Gymru 1999–2006
 Rhys Griffiths - Aelod o Oriel Anfarwolion Uwch Gynghrair Cymru
 Gary Lloyd - Aelod o Oriel Anfarwolion Uwch Gynghrair Cymru
 Tomi Morgan - Aelod o Oriel Anfarwolion Uwch Gynghrair Cymru

Cyfeiriadau

Dolen allanol 
 Gwefan swyddogol CPD Tref Caerfyrddin 

Caerfyrddin
Sefydliadau 1950
Tref Caerfyrddin
Jehan Lagadeuc

Offeiriad o Lydaw oedd Jehan Lagadeuc (Llydaweg Diweddar: Yann Lagadeg), a adnabyddir heddiw yn bennaf am gynhyrchu'r geiriadur Llydaweg cyntaf, y Catholicon, a gyhoeddwyd yn Tréguier yn 1464. Geiriadur tairieithog yw'r Catholicon, yn Llydaweg, Lladin a Ffrangeg. Dyma'r geiriadur cyntaf nid yn unig yn hanes y Llydaweg ond yn y Ffrangeg hefyd.

Dolenni allanol
  Catholicon Jehan Lagadeuc ar-lein

Lagadeuc, Jehan
Lagadeuc, Jehan
Jean-François Le Gonidec

Ieithydd a geiriadurwr Llydaweg oedd Jean-François Marie Le Gonidec (4 Medi 1775 – 12 Hydref 1838).

Llyfryddiaeth
Grammaire celto-bretonne (1807)
Dictionnaire celto-breton (1821) 
Katekiz historik (1821)
Testamant nevez hon aotrou Jézuz-Krist. Trôet é Brézounek, gant I.F.M.M.A. Le Gonidec (e ti Trémeau, Angoulem, 1827)

ar ôl ei farwolaeth :
Dictionnaire français-breton (1847) 
Dictionnaire breton-français (1850)
Vocabulaire français-breton ; Vocabulaire breton-français (Prudhomme, Saint-Brieuc, 1860)
Bibl Santel pe Levr ar Skritur Sakr (Prudhomme, Saint-Brieuc, 1866)
Bizitou d'ar Sakramant Sakr ha d'ar werc'hez santel, lékéat é Brézonek gant ann aotrou Le Gonnidec (1867)

Bedd Le Gonidec
Bedd, yn y fynwent Lochrist, yn Le Conquet (Penn-ar-Bed / Finistère, yn Llydaw) – arysgrifau yn Gymraeg, Llydaweg a Ffrangeg :

Geiriadurwyr
Llydaweg
Ieithyddion Ffrengig
Genedigaethau 1775
Marwolaethau 1838
Tynged Amlwg

Tynged Amlwg (Saesneg: Manifest Destiny) yw'r dywediad a ddefnyddid yn y 19g i fynegi'r syniad fod yr Unol Daleithiau wedi'i thynghedu i ehangu o arfordir y Cefnfor Iwerydd hyd at y Cefnfor Tawel; o bryd i'w gilydd ers hynny mae wedi cael ei ddefnyddio yn ogystal i gefnogi neu gyfiawnhau ychwanegiadau tiriogaethol eraill.

Roedd hyrwyddwyr a chefnogwyr Tynged Amlwg yn credu nid yn unig fod ehangiad yr Unol Daleithiau'n beth da ynddo'i hun ond hefyd ei fod yn "amlwg" neu eglur ac yn anorfod, fel "tynged" rhagosodedig. Slogan gan y Democratiaid yn y cyfnod 1845-1855 oedd "Tynged Amlwg", ond ni chafodd ei dderbyn gan y Chwigiaid a'r Gweriniaethwyr yr adeg honno. Yn ogystal â bod yn esboniad neu gyfiawnhad am ymestyn yr Unol Daleithiau i gyfeiriad y gorllewin (a hynny ar draul Sbaen a Mecsico ar y naill law a'r brodorion Americanaidd ar y llall), yr oedd yn ideoleg a dogma a osododd y weithred honno ar lefel rhagluniaeth.

Un o'r cyntaf i ddefnyddio'r ymadrodd oedd Andrew Jackson, arweinydd y Democratiaid ac arlywydd yr Unol Daleithiau, dyn a wnaeth ei enw yn ymladd llwythau brodorol y "Gorllewin Gwyllt" gan ennill iddo'i hun y llysenw "Cyllell Finiog" gan y brodorion. O 1845 ymlaen hyrwyddodd Jackson y rhaglen o feddiannu 	neu gipio yr hyn sydd erbyn heddiw yn hanner gorllewinol yr Unol Daleithiau (Tiriogaeth Oregon, Texas, ac arfordir y gorllewin). Un o ganlyniadau'r polisi oedd y rhyfeloedd ar y llwythau brodorol 1865-1890. Gwelodd y term adfywiad yn yr 1890au, y tro yma gan gefnogwyr Gweriniaethol, fel cyfiawnhad damcaniaethol am ehangu tiriogaeth a rheolaeth UDA y tu allan i Ogledd America (Hawaii a Chanolbarth America, e.e. Puerto Rico). Roedd rhai pobl fel Abraham Lincoln yn gwrthwynebu hyn ac yn galw am ehangu mewnol trwy foderneiddio'r wlad fel yr oedd hi. Ond serch hynny, Lincoln ei hun a basiodd y deddfau a adnabyddir fel yr "Homestead Acts" a chwareodd ran hanfodol yn ymestyniad y Taleithiau i'r gorllewin trwy gynnig tractau mawr o dir yn rhad ac am ddim i ymsefydlwyr o'r dwyrain - a hynny ar dir a oedd yn perthyn i'r brodorion dan gyfres o gytundebau rhyngddynt â llywodraeth yr Unol Daleithiau.

Er i'r term suddo'n dawel i'r cefndir o ran ei ddefnydd gan y wladwriaeth ar ddechrau'r 20g, cred nifer o sylwebyddion gwleidyddol fod sawl agwedd ar Dynged Amlwg i'w gweld yng nghred Americanwyr - ar y de a'r chwith yn gyffredinol - fod gan yr Unol Daleithiau "genhadaeth" i fynd allan a hyrwyddo ac amddiffyn democratiaeth (neu fuddianau America yn ôl eu gwrthwynebwyr) ledled y byd.

Cyfeiriadau

Cenedlaetholdeb Americanaidd
Daearwleidyddiaeth
Geirfa wleidyddol
Geirfa hanes
Gwleidyddiaeth yr Unol Daleithiau yn y 19eg ganrif
Hanes tiriogaethol yr Unol Daleithiau
Hiliaeth
Andrew Jackson

Andrew Jackson (15 Mawrth 1767 - 8 Mehefin 1845) oedd seithfed arlywydd yr Unol Daleithiau (1829 - 1837). Cafodd ei eni yn nhref Waxhaw, De Carolina.

Ym 1796 cafodd ei ethol yn Aelod o Gynhadledd yr Unol Daleithiau ac ym 1798 cafodd ei wneud yn farnwr. Ond gwnaeth ei enw fel milwr yn y 1810au yn ymladd lluoedd Prydain Fawr a brodorion Americanaidd y De. Cafodd ei lysenwi'n "Gyllell Finiog" gan y brodorion am iddo a'i filwyr ladd rhai miloedd o frodorion o lwythau'r Cherokees, y Chickasaws, y Chocktaws, y Creeks ac yn arbennig y Seminoles; i'r Americanwyr gwyn ei lysenw oedd "Hen Hicori".

O 1821 hyd 1823 roedd yn llywodraethwr Fflorida ac ym 1823 cafodd ei ethol i Senedd yr Unol Daleithiau. Cafodd ei ethol yn arlywydd yn 1828, y Democrat cyntaf i ddal y swydd honno. Rhoddodd heibio'r arlywyddiaeth ym 1837.

Jackson oedd un o'r cyntaf i dderbyn a hyrwyddo'r cysyniad o Dynged Amlwg, sef bod yr Unol Daleithiau ifanc yn wedi ei dynghedu i ymestyn ei ffiniau a rheoli'r rhan fwyaf o Ogledd America.

Bu farw ym 1845 yn 78 oed yn Nashville, Tennessee.

Llinach Geltaidd 

O Iwerddon y daeth ei rieni, ddwy flynedd cyn ei eni. Ganwyd ei dad yn Carrickfergus, Swydd Antrim sydd yng Ngogledd Iwerddon heddiw cyn priodi a sefydlu gerllaw ym mhentref Boneybefore. Mae'r tŷ hwn wedi'i droi'n amgueddfa fel coffâd am Andrew Jackson.

Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Genedigaethau 1767
Marwolaethau 1845
Jersey

Un o Ynysoedd y Sianel yw Jersey (Jèrriais: Jèrri), ger arfordir Normandi, Ffrainc. Hon yw prif ynys Beilïaeth Jersey.

Dolenni allanol 
  States of Jersey – gwefan swyddogol y llywodraeth
     Jersey Tourism
  BBC Jersey
  This Is Jersey
  ThisJersey JersiaiseMap o Jersey
  Jersey Web

 
Beilïaeth Jersey
Ynysoedd y Sianel
Hirohito

Yr Ymerawdwr Shōwa (昭和天皇 Shōwa Tennō) (29 Ebrill 1901 – 7 Ionawr 1989) oedd 124fed ymerawdwr Japan. Fe deyrnasodd rhwng 25 Rhagfyr 1926, hyd ei farwolaeth yn 1989. Adnabyddir ef oddi allan i Japan gan yr enw Hirohito (裕仁), sef "benthyciadau gorfodol, niferus". Rhoddwyd yr enw Ymerawdwr Shōwa iddo ar ôl iddo farw a gelwir yr amser pan deyrnasodd y Cyfnod Shôwa (昭和時代 Cyfnod Hedd Goleuedig) yn Siapan. Fe oedd yn rheoli Siapan drwy gydol yr Ail Ryfel Byd. Ei deyrnasiad oedd yr un mwyaf hir o bob ymerawdwr. Ei fab hynaf, a'r ymerawdwr heddiw, yw Akihito.

Ar ddechrau ei deyrnasiad, roedd Japan yn un o bwerau mawr y byd: y 9fed ar ôl yr Eidal o ran economi a'r trydydd o ran llynges arfog.
Roedd hefyd yn aelod o Gynghrair y Cenhedloedd. Ar ddiwedd yr Ail Ryfel Byd, ni chafodd mo'i erlyn am droseddau rhyfel. Ceir llawer o ddadlau am ei ran ym mhenderfyniadau milwrol ei wlad, ac osgodd farwolaeth ar ddiwedd y rhyfel. Wedi'r rhyfel daeth yn symbol o'r wlad newydd ac erbyn diwedd ei deyrnasiad, roedd Japan yn ail economi mwyaf y byd.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1901
Marwolaethau 1989
Ymerodron Siapan
Hondwras

Gweriniaeth ddemocrataidd yng Nghanolbarth America yw Gweriniaeth Hondwras (; Sbaeneg: República de Honduras). Mae'n ffinio â Gwatemala i'r gorllewin, El Salfador i'r de-orllewin, i'r de gan y Cefnfor Tawel, ac i'r gogledd gan Fôr y Caribî. Arferid cyfeirio ati fel "Hondwras Sbaenig" er mwyn ei gwahaniaethu oddi wrth "Hondwras Prydeinig" (ers hynny: Belîs). Sefydlwyd sawl diwylliant Mesoamericanaidd yma, ganrifoedd cyn i'r dyn gwyn oresgyn y wlad yn y 16g. Mae'r Sbaeneg yn dal i gael ei siarad, ochr yn ochr a'r ieithoedd brodorol. Sicrhawyd annibyniaeth y wlad oddi wrth Sbaen yn 1821. Mae ganddi boblogaeth o .

Mae Hondwras yn un o'r gwledydd tlotaf yn Hemisffer y Gogledd, ac mae awdurdod y wlad yn ganolog ac oddi fewn i'r gymdeithas yn fregys iawn. Yn 1960, trosglwyddwyd yr hyn a elwid yn "Arfordir y Mostgito" o Nicaragua i Hondwras gan y Llys Cyfiawnder Rhyngwladol. Yn wleidyddol, roedd y wlad yn eitha sefydlog hyd at coup d'état 2009 a'r etholiad arlywyddol yn 2017. Yn niwedd y 2010au, roedd y gymhareb llofruddiaethau i bob mil person, yn Hondwras - a'r trais yn erbyn merched yn waeth nag unrhyw wlad arall ar y blaned.

Amaethyddiaeth yw sail economi'r wlad, a cheir trychinebau natur yn aml, megis Corwynt Mitch yn 1998 a ysgydwodd y wlad i'w seiliau. Yn y trefi a'r dinasoedd mae cyfoeth y wlad, fodd bynnag. Mae Mynegai Datblygiad Dynol ar hyn o bryd yn .

Cyfeiriadau

 
Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Cyn-drefedigaethau Ymerodraeth Sbaen
Gweriniaethau
Gwledydd Canolbarth America
Gwledydd a thiriogaethau Sbaeneg
The Broons

Stribyn comig yn y papur newydd Sul Albanaidd The Sunday Post yw The Broons.

Cymeriadau

 Maw
 Paw
 Gran'paw
 Hen
 Joe
 Daphne
 Maggie
 Horace
 The Twins
 The Bairn

Cymeriadau cartŵn
Ian Fleming

Nofelydd o Sais oedd Ian Lancaster Fleming (28 Mai 1908 - 12 Awst 1964), a aned yn Llundain yn frawd i'r awdur llyfrau taith Peter Fleming. Mae'n adnabyddus fel awdur y llyfrau poblogaidd am James Bond, Asiant 007. Ysgrifennodd 14 nofel a saith stori fer am Bond ac mae'r rhan fwyaf wedi'u gwneud yn ffilmiau llwyddiannus iawn. Cafodd y rhan fwyaf o'r ffilmiau eu saethu ar ôl marwolaeth Fleming yn 1964.

Llyfrau James Bond

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1908
Hen Etoniaid
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Marwolaethau 1964
Nofelwyr Saesneg
Nofelwyr Seisnig
Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Pobl o Lundain
Stavanger

Stavanger yw canolfan weinyddol a dinas fwyaf talaith Rogaland yn Norwy. Mae'n borthladd ar arfordir de-orllewin y wlad sy'n adnabyddus am ei eglwys gadeiriol, a godwyd yn y 12g. Mae ganddi boblogaeth o 113,991 (2005).

Adeiladau a chofadeiladau 
 Amgueddfa Stavanger
 Gamle Stavanger (yr hen dref)
 Stavanger domkirke (eglwys gadeiriol)

Chwaraeon a diwylliant
Clwb pêl-droed y ddinas y Viking F.K. a sefydlwyd yn 1899. Bu i'r chwaraewr i Gymru, Kieffer Moore chwarae yno am gyfnod byr yn 2015.

Enwogion 
 Alexander Kielland (1849-1906), awdur
 Per Inge Torkelsen (g. 1953), comediwr

Dolenni allanol 
  Gwefan swyddogol

Dinasoedd Norwy
Rogaland

Ardal (fylke) yn Norwy yw Rogaland. Fe'i lleolir ar arfordir de-orllewinol y wlad. Canolfan weinyddol yr ardal yw Stavanger.

Ardaloedd Norwy
Colchester

Tref farchnad yn Essex, Dwyrain Lloegr, yw Colchester (Hen Gymraeg: Caer Colun).  Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn ardal an-fetropolitan Bwrdeistref Colchester. Saif ar Afon Colne.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan ardal adeiledig Colchester boblogaeth o 138,753.

Yn ôl traddodiad, cafodd ei sefydlu gan Cunobelinus (Cynfelyn yn y traddodiad Cymreig) tua'r flwyddyn OC 10. Tyfodd i fod yn un o ddinasoedd pwysicaf y Brydain Rufeinig, sef Camulodunum. Gellir gweld rhannau o'r muriau Rhufeinig o hyd. Mae ganddi gastell Normanaidd yn ogystal.

Cafodd y gwleidydd o Gymraes Helen Mary Jones ei geni yno yn 1960.

Gweler hefyd
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Cyfeiriadau

Bwrdeistref Colchester
Trefi Essex
Mynydd St. Helens

Llosgfynydd yn nhalaith Washington yng ngogledd-orllewin yr Unol Daleithiau yw Mynydd St. Helens (2550m). Fe'i lleolir yn ne-orllewin y dalaith yng nghadwyn y Cascades. Ffrwydrodd ar 18 Mai 1980 gan achosi difrod sylweddol iawn.

Achosion ei echdoriad
Y ddau  blât tectonig a achosodd greuad St Helens yw Plât Juan de Fuca, y gramen gefnforol a wnaeth symud i'r dwyrain, a gafodd ei ddal i fyny gan Blât Gogledd America, y gramen gyfandirol, a gafodd ei phlygu tuag at i lawr. Creuwyd ffrithiant rhwng y ddau blât yma a chynhyrchwyd daeargrynfeydd, ac oherwydd bod y tymheredd yn codi gafodd y gramen gefnforol ei dinistrio.  Ar hyd y blynyddoedd dechreuodd fwy a mwy o fagma codi o'r gramen, ac, yn y diwedd cafwyd y gadwyn o losgfynyddoedd sy'n cynnwys Mynydd St. Helens.

Ffrwydriad 1980
Yn y lafa ar ôl ffrwydriad 1980, darganfuwyd olion traed rhywun neu rywbeth, naill ai anifail neu blentyn bach yn ceisio osgoi'r lafa poeth.

Daearyddiaeth Washington
St. Helens
St. Helens
Motherwell F.C.

Clwb pêl-droed Albanaidd yw Motherwell Football & Athletic Club.

Sefydlwd y clwb yn 1886. Mae'r clwb yn chwarae ei gemau cartref ym Mharc Fir ym Motherwell.

Timau pêl-droed yr Alban
Ruth Bidgood

Bardd o Gymraes sy'n cyfansoddi yn Saesneg oedd Ruth Bidgood (née Jones) (20 Gorffennaf 1922 – 4 Mawrth 2022).

Cafodd Bidgood ei geni ym Mlaendulais, yn ferch i Parch William Herbert Jones. Pan ddaeth yn ficer Eglwys y Santes Fair, Aberafan, symudodd y teulu i'r ardal Port Talbot, lle cafodd ei haddysg.

Priododd David Bidgood; prynasant fyngalo yn Abergwesyn, ger Llanwrtyd ym Mhowys. Yn ddiweddarach symudon nhw i Surrey.  Bu iddynt ddau fab ac un ferch.

Bu farw Bidgood yng nghartref preswyl Bryn Gwy yn Rhaeadr, yn 99 oed.

Llyfryddiaeth
The Given Time (1972)
Not Without Homage (1975)
The Print of Miracle (1978)
Lighting Candles (1982)
Kindred (1986)
The Fluent Moment (1996)
Singing to Wolves (2000)
Symbols of Plenty (2006)
Hearing Voices (2008)
Time Being (2009)

Darllen pellach
Matthew Jarvis, Ruth Bidgood (Writers of Wales series). University of Wales Press, 2012

Cyfeiriadau

Beirdd Cymreig yn yr iaith Saesneg
Cyn-fyfyrwyr Coleg Sant Huw, Rhydychen
Genedigaethau 1922
Marwolaethau 2022
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Llenorion Cymreig yr 21ain ganrif
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Marmor

Craig fetamorffig a ffurfir o ganlyniad i fetamorffeg calchfaen yw marmor. Dros y canrifoedd mae wedi cael ei werthfawrogi gan gerflunwyr a phenseiri, o gyfnod Groeg yr Henfyd a'r Rhufeiniaid hyd heddiw.

Creigiau metamorffig
Abertawe (gwahaniaethu)

Gallai Abertawe gyfeirio at:

Dinas Abertawe
Abertawe - Sir weinyddol yn Ne Cymru yn cynnwys dinas Abertawe a Phenrhyn Gŵyr.
Cyngor Dinas Abertawe - Corff llywodraethol Dinas a Sir Abertawe
Yr etholaethau seneddol:
Dwyrain Abertawe
Gorllewin Abertawe
Yr etholaethau Cynulliad:
Gorllewin Abertawe
Prifysgol Abertawe
Gorsaf radio Sain Abertawe
Bae Abertawe - bae ym Môr Hafren
Timau chwareon megis:
C.P.D. Abertawe

Gweler hefyd
Swansea (gwahaniaethu)
Cúige Mumhan

Talaith fwyaf deheuol Iwerddon yw Cúige Mumhan neu An Mhumhain (Gymraeg:Siroedd Mumhan, Saesneg: The Province of Munster or Munster). Corc yw dinas fwyaf Mumhan.

Siroedd Mumhan 

 
Taleithiau Iwerddon
Connachta

Talaith yng ngorllewin Iwerddon yw Connachta neu Cúige Chonnacht  (Saesneg:Connacht neu Province of Connacht).

Siroedd Connacht

Cyfeiriadau 

 
Taleithiau Iwerddon
Ulster

Un o daleithiau traddodiadol Iwerddon yw Ulster, Wlster, Wledd, Wlaidd, neu Wleth ( neu Cúige Uladh; ; Sgoteg Ulster: Ulstèr neu Ulster). Mae wedi ei leoli yng ngogledd Iwerddon ac yn cynnwys 6 sir Gogledd Iwerddon (sydd yn bresennol yn rhan o'r Deyrnas Unedig) yn ogystal â siroedd An Cabhán, Dún na nGall a Muineachán.

Defnyddir "Ulster" weithiau fel enw ar Ogledd Iwerddon. Mae'r defnydd yma, gan Unoliaethwyr yn bennaf, yn ddadleuol.

Siroedd Ulster

Cyfeiriadau 

Taleithiau Iwerddon
Laighin

Talaith yn nwyrain Iwerddon yw Laighin (Saesneg: Leinster).

Siroedd Laighean

Nodyn: * - Mae'r hen Swydd Dulyn yn awr tri swydd newydd: (i) Contae Átha Cliath Theas / County of South Dublin; (ii) Contae Fine Gall / County of Fingal; (iii) Contae Dún Laoghaire–Ráth an Dúin / County of Dún Laoghaire-Rathdown.

 
Taleithiau Iwerddon
Gadames

Tref werddon yng ngorllewin Libia ydyw Ghadames (Berber: ɛadēməs; Arabeg glasurol: غدامس (Ġadāmis) [ɣaˈdæːmɪs], tafodiaith Arabeg Libia: ġdāməs). Fe'i lleolir oddeutu 540 km i'r de-orllewin o Tripoli, yn agos i'r ffin gydag Algeria a Tiwnisia.

Mae poblogaeth o 7000 gan y dref, ac mae'r dinasyddion yn gymysgedd o Tuareg a Berberiaid. Mae'r hen dref yn Safle Treftadaeth y Byd ar restr UNESCO. Ers talwm, roedd rhanbarth neilltuol gan bob un o saith dylwyth y dref, ac roedd man cyhoeddus gan bob un lle cynhelid gwyliau. Yn ystod y 1970au, adeiladwyd tai newydd y tu allan i'r hen dref gan y llywodraeth. Ond mae llawer o bobl yn dychwelyd i'r hen dref yn ystod yr haf, gan fod y pensaernïaeth traddodiadol yn cynnig gwell amddiffyniad rhag y gwres chwilboeth.

Daw'r cofnodion cynharaf o'r dref o'r cyfnod Rhufeinig, ac fe ddaeth luoedd yno o dro i dro. Cydamus oedd yr enw Lladin ar y dref. Yn ystod y 6g, fe drigai Esgob yno, wedi i'r dref troi'n Gristnogol yn y cyfnod Bysantaidd. Yn y 7g, rheolwyd y dref gan yr Arabiaid Mwslemaidd, ac fe drodd y boblogaeth at Islam yn fuan iawn. Roedd gan Ghadames swyddogaeth pwysig mewn masnach ar draws y Sahara hyd at y 19g.

Cysylltwyd toeau rhan helaeth o'r dref gyda'i gilydd, fel fod yna ddau system o strydoedd mewn gwirionedd: y strydoedd isaf (wedi'u gorchuddio gan fwyaf), a'r toeau. Hyd at y 1960au, roedd y gyfundrefn gymdeithasol yn mynnu fod y merched yn cerdded ar hyd y toeau, a'r dynion ar hyd y strydoedd islaw, fel mai dim ond o fewn y cartrefi y byddent yn cwrdd.

Dinasoedd Libia
Gwerddonau
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Libia
Twareg
Rhestr pobloedd frodorol yr Amerig

Dyma restr o bobloedd a llwythau brodorol yr Amerig, wedi'u trefnu o'r gogledd i'r de.

Yr Unol Daleithiau a Chanada

Arctig 
Aleut
Inuit
Inuvialuit 
Inupiat
Yupik

Is-arctig

Califfornia

Coedwigoedd Dwryeiniol 
Gweler Coedwigoedd Dwyreiniol

Basn Mawr 
Bannock
Chemehuevi
Gosiute  Utah
Kawaiisu
Koso (Panamint)
Mono
Owen's Valley (Brodorion Americanaidd)
Paiute Gogleddol  California, Nevada, Oregon [Burns-Paiute], Arizona 
Paiute Deheuol (Kaibab)
Paviotso
Shoshone (Shoshoni) Nevada, Wyoming, California
Timbisha
Ute  Utah, Colorado
Washo  Nevada, California

Llwyfandir

Arfordir y Gogledd-orllewin

Gwastadiroedd

De-ddwyrain

De-orllewin

America Ladin a'r Caribî 
Fel rheol dosberthir pobloedd brodorol Canolbarth a De America yn ôl iaith, amgylchedd a pherthynas diwyllianol.

Caribî 
Arawak
Taino
Lucayan
Carib
Ciboney
Kuna

Mesoamerica 
Nahua
Cora
Lenca
Maya
Itzá 
Lacandon
Mopán
Yucatec (Maya go iawn)
Ch'ol
Ixil
Jacaltec
Kaqchikel
Kekchi
Mam
Poqomam
Quiché
Tojolabales
Tzotzil
Tzeltal
Tz'utujil
Mazatec
Mixtec
Olmec
Otomi
Pipil
Tarascan (P'urhépecha)
Tlapanec
Xinca
Zapotec

Aridoamericanaidd 
Aripes
Acaxees
Callejees
Catujanes
Chichimeca
Caxcan
Guachichil
Gwamares
Pame
Tecuexe
Zacatec
Cochimí
Cocapás
Guaycunes
Guaycuras
Huastec
Huichol
Irritila
Janambre
Monquis
Ópata
Pericúes (Pericu)
Seri
Tamaholipa
Tarahumara
Tepehuán
Uchitíes
Ximpece
Xiximes

Andes 
Atacameño
Aymara
Conchucos
Diaguita
Inca
Kogi
Moche
Quechua
Saraguro
Wanka

Is-Andeaidd 
Panoan
Shuar (Jívaro, Jibaro)

Amazon Orllewinol 
Amahuaca
Bora People
Candoshi
Flecheiro
Huaorani
Kanamari
Korubu
Kugapakori-Nahua
Kulina
Machiguenga
Marubo
Mashco-Piro
Matis
Matses
Mayoruna
Sharpas
Shipibo
Tsohom Djapá
Ticuna
Tukanoan
Witoto
Yaminahua 
Yagua
Yora

Canolbarth yr Amazon 
Kayapo
Tapirape
Tupian
Yanomami

Amazon Ddeheuol a Dwyreiniol 
Ge
Bororo
Tupian
Guarani Paragwâi

Y côn deheuol 
Araucanian (Mapuche)
Puelche
Tehuelche
Yamana
Kaweshkar
Selknam
Fuegiaid (wedi darfod erbyn heddiw)

Gweler hefyd 
 Ieithoedd brodorol yr Amerig

Dolenni allanol 
Lleoliad llwythau Aridoamercanaidd:   (Sbaeneg)
Lleoliaid llwythau Mesoamercanaidd:   (Sbaeneg)

 
 
Brodorol yr Amerig
Aleut

Pobl frodorol sy'n byw yn Ynysoedd Aleutia oddi ar arfordir gorllewin Canada ac yng ngorllewin eithaf Alaska (Unol Daleithiau) yw'r Aleut (neu Aleutiaid). Maen nhw'n un o'r mwyaf gogleddol o lwythau brodorol yr Amerig. I raddau mai gan eu diwylliant llawer mewn cyffredin â'r Inuit (Esgimo). Mae'r mwyafrif helaeth o'r Aleut yn byw yn Alaska (tua 17,000). Ceir canran bach yn byw yn nwyrain Siberia yn ogystal (tua 700 o bobl).

Yn y gorffennol arferent hela morloi, morfilod a walrwsau mewn cychod a wnaed o groen anifeiliaid a phren, y bidarka, sy'n debyg i kayaks yr Inuit. Yn ogystal arferent pysgota eogiaid ac weithiau hela eirth a caribŵ. Roeddent yn grefftwyr medrus a wnaethai fasgedi a phob math o offer mewn carreg, asgwrn ac ifori'r walrws.

Gostyngodd eu nifer yn sylweddol yn ystod ail hanner y 19g ac ers hynny mae ei ffordd o fyw wedi newid cyn dipyn. Mae eu hiaith, yr Aleuteg, yn ymrannu'n dair tafodiaith.

Grwpiau ethnig yng Nghanada
Grwpiau ethnig yn Rwsia
Grwpiau ethnig yn yr Unol Daleithiau
Pobl o Alaska
Pobloedd frodorol Gogledd America
Yupik

Yr Yupik neu, yn yr iaith frodorol (gweler Yup'ik (iaith)), Yup'ik, yw'r pobloedd brodorol sy'n byw ar hyd arfordir gorllewin Alaska, yn arbennig ar ddelta Afon Yukon ac Afon Kuskokwim ac ar hyd Afon Kuskokwim (Yup'ik Canolbarth Alaska), yn ne Alaska (yr Alutiiq) a dwyrain pell Rwsia ac Ynys St. Lawrence yng ngorllewin Alaska (Yupik Siberia). Maent yn bobloedd Esgimo ac yn perthyn i'r Inuit.

Yup'ik Canolbarth Alaska yw'r grŵp mwyaf niferus o lawer. Mae'r rhai sy'n byw ar Ynys Nunivak yn galw eu hunain yn Cup'ig (lluosog Cup'it). Mae'r rhai sy'n byw mewn pentrefi ar Bae Hooper a Chevak yn galw eu hunain yn Cup'ik (lluosog Cup'it).

Yn draddodiadol mae teuluoedd yn arfer treulio'r gwanwyn a'r haf mewn gwersylloedd pysgota teuluol ac yn ymuno â theuluoedd eraill yn y pentrefi am y gaeaf. Hyd at heddiw mae nifer o deuluoedd yn dal i gynhaeafu bwyd traddodiadol, yn arbennig eogiaid a morloi.

Pobloedd frodorol Gogledd America
Llwythau brodorol Gogledd America
Grwpiau ethnig yn yr Unol Daleithiau
Grwpiau ethnig yn Rwsia
Pobl o Alaska
Inuit

Inuit (unigol: Inuk) yw'r enw cyffredinol am grwpiau o bobl brodorol sy'n rhannu nodweddion diwylliant cyffredin ac sy'n byw yn ardaloedd Arctig, Alasga, Yr Ynys Las, Canada (Tiriogaethau'r Gogledd-orllewin a Nunavut, talaith Quebec a gogledd Labrador). Hyd yn ddiweddar maen nhw wedi rhannu ffordd o fyw hynod agos, sy'n dibynnu'n draddodiadol ar bysgota a hela mamaliaid y môr a'r tir am hanfodion fel bwyd, gwres, golau, dillad, offer a chysgod. Mae'r iaith Inuit yn cael ei dosbarthu gyda'r ieithoedd Esgimo-Aleut. Ceir tua 150,000 o bobl Inuit heddiw. O ran crefydd mae'r mwyafrif yn Gristnogion neu'n Shamaniaid.

Mae Inuit Canada yn byw yn bennaf yn nhiriogaeth Nunavut, Nunavik yng ngogledd Quebec, ac yn ardal breswyl Inuit Nunatsiavut yn Labrador. Mae'r Inuvialuit yn byw yn ardal delta Afon Mackenzie, ar Ynys Banks, ac ar rannau o Ynys Victoria yn Nhiriogaethau'r Gogledd-orllewin. Ar un adeg ceid trigfannau Inuit yn Yukon, yn arbennig ar Ynys Herschel, ond maent wedi darfod erbyn heddiw. Mae Inupiaq Alasga yn byw ar Ogwedd Orllewinol Alasga a Gorynys Seward.

Pobloedd frodorol Gogledd America
Llwythau brodorol Gogledd America
Grwpiau ethnig yng Nghanada
Grwpiau ethnig yn yr Unol Daleithiau
Nunavut

Mae Nunavut yn diriogaeth Arctig yng ngogledd Canada, gyferbyn â'r Ynys Las. Mae nifer o'r bobl sy'n byw yno yn bobl Inuit.

Ers refferendwm yn 1995, Iqaluit ("Frobisher Bay" gynt) ar Ynys Baffin, yw'r brifddinas. Mae cymunedau eraill yn cynnwys canolfannau rhanbarthol Cilfach Rankin a Bae Cambridge. Mae Nunavut yn cynnwys hefyd Ynys Ellesmere i'r gogledd, yn ogystal â rhannau dwyreiniol a denheuol Ynys Victoria yn y gorllewin. Nunavut yw'r mwyaf o daleithiau a thiriogaethau Canada ond gyda'r boblogaeth leiaf o lawer, gyda dim ond 29,474 o bobl mewn ardal o faint Gorllewin Ewrop. Mae'r dwysedd poblogaeth ymhlith yr isaf yn y byd. Mae gan hyd yn oed yr Ynys Las, sydd o'r un faint daearyddol, ddwywaith poblogaeth Nunavut.

Ystyr Nunavut yn yr iaith Inuktitut, yw 'Ein Tir Ni'. Gelwir y trigiolion yn Nunavummiut (unigol: Nunavummiuq). Ynghyd â'r iaith Inuktitut, mae'r Inuinnaqtun, Saesneg a Ffrangeg yn ieithoedd swyddogol.

 
Taleithiau a thiriogaethau Canada
Iqaluit

Iqaluit, Bae Frobisher gynt, yw prifddinas diriogaethol a chymuned mwyaf Nunavut, tiriogaeth ieuengaf Canada. Fe'i lleolir ar Ynys Baffin. Yn ôl cyfrifiad 2006 mae ganddi boblogaeth o 6,184. Gelwir trigolion Iqaluit yn Iqalummiut (unigol: Iqalummiuq).

Aneddiadau Nunavut
Brunswick Newydd

Mae New Brunswick (Ffrangeg: Nouveau-Brunswick) yn un o dair talaith arfordirol Canada, a'r unig dalaith gyfansoddiadol ddwyieithog (Ffrangeg a Saesneg) yn y wlad. Fe'i lleolir yn nwyrain y wlad ar lan Cefnfor Iwerydd. Fredericton yw prifddinas y dalaith. Mae ganddi boblogaeth o 749,168 (2006), a'r mwyafrif yn siarad Saesneg fel iaith gyntaf, ond gyda lleiafrif sylweddol (35%) yn siaradwyr Ffrangeg.

Daw enw'r dalaith o ffurf hynafol Saesneg ar enw dinas Braunschweig, yn nwyrain yr Almaen.

 
Taleithiau a thiriogaethau Canada
Taleithiau'r Arfordir
Yukon

Tiriogaeth yng ngogledd-orllewin Canada ar lan Môr Beaufort yw Yukon. Mae'n un o dair tiriogaeth y wlad. Mae'n ffinio ag Alaska i'r gorllewin (UDA), Tiriogaethau'r Gogledd-orllewin i'r dwyrain a British Columbia i'r de. Yn dir Arctig a orchuddir gan tundra yn y gogledd, mae'n fynyddig yn y de gyda nifer o fforestydd. Mae'r dalaith yn enwog fel lleoliad Rhuthr Aur Klondike (1897-1899). Ei arwynebedd tir yw 531,844 km². Whitehorse yw'r brifddinas.

 
Taleithiau a thiriogaethau Canada
Tiriogaethau'r Gogledd-orllewin

Tiriogaethau'r Gogledd-orllewin yw un o dair tiriogaeth Canada. Fe'i lleolir yng ngogledd y wlad, rhwng Yukon i'r gorllewin a Nunavut i'r dwyrain. Mae'n diriogaeth anferth sy'n ymestyn o 60° Gogledd i'r Arctig heb fod ymhell o Begwn y Gogledd. Mae llawer o'r boblogaeth, sydd â dwysedd isel iawn, yn frodorion Americanaidd ac Inuit. Yellowknife yw prifddinas y diriogaeth.

Un o'r ardaloedd sydd gydag un o'r dwysedd mwyaf o pingos yn y byd yw Tuktoyaktuk yn Delta Mackenzie, Tiriogaethau'r Gogledd-orllewin, lle ceir tua 1,300 o'r tirffurfiau hynod hyn.

Cyfeiriadau

 
Taleithiau a thiriogaethau Canada
Whitehorse

Whitehorse yw prifddinas tiriogaeth Yukon, yng ngogledd-orllewin Canada. Mae gan y ddinas boblogaeth o 24,151 (2006), sy'n cyfrif am dros 75% o boblogaeth Yukon.

Fel pen eithaf trafnidiaeth ar Afon Yukon, roedd y ddinas yn ganolfan bwysig yn Rhuthr Aur Klondike ar ddiwedd y 1880au. Mae'n brifddinas y diriogaeth er 1953, pan gafodd ei symud o Dawson City ar ôl adeiladu Priffordd Klondike. Enwir y ddinas ar ôl ffrydiau (rapids) White Horse. Adeiladwyd argae Whitehorse ym 1953, a chrewyd Llyn Chwatka, yn boddi’r ffrydiau. Mae Mynydd Grey, Bryn Haeckel a Mynydd Golden Horn yn ymyl y dref.

Adeiladwyd 2 dramffordd ar lannau Afon Yukon ym 1897 i hwyluso’r daith heibio i’r ffrydiau ar y ffordd i’r Klondike, a datblygodd dref o bebyll yno. Cyrhaeddodd y Rheilffordd White Pass a Yukon ym 1900.

Cludiant
Mae'r ddinas ar garreg filltir 918 ar Briffordd Alaska ac ar un adeg roedd yn derminws i Reilffordd White Pass a Yukon o Skagway, Alaska.

Gwasanaethir Whitehorse gan Faes Awyr rhyngwladol Erik Neilsen

Cyfeiriadau

Dinasoedd Yukon
Lluman sifil

Y faner genedlaethol a chwifir gan longau sifil (masnachol ac eraill) yw lluman sifil.

Llumanau sifil gwledydd
Gall y llumanau sifil sy'n wahanol i'r faner genedlaethol cael eu rhannu i bum categori.

Llumanau Cochion sy'n dilyn y dyluniad Prydeinig
Dyma faneri cochion sydd, gan amlaf, gyda'r faner genedlaethol briodol neu Faner yr Undeb yn y canton, yn dilyn dyluniad y Lluman Coch Prydeinig. Mae tiriogaethau tramor Prydeinig naill ai'n defnyddio'r Lluman Coch plaen neu Luman Coch gyda'r arfbais drefedigaethol briodol yn y fly.

Llumanau sifil sy'n wahanol yn sylweddol i'r faner genedlaethol
Mae gan rai gwledydd llumanau sifil sydd yn wahanol iawn i'r faner genedlaethol.

Llumanau sifil sy'n cynnwys y faner genedlaethol ag arwyddlun ychwanegol
Cafodd y mwyafrif o'r arwyddluniau yma eu hychwanegu i wahaniaethu rhwng y lluman a baneri tebyg gwledydd eraill.

Baneri cenedlaethol symledig
Mewn nifer o wledydd (yn bennaf America Ladin) mae yna dau fersiwn o'r faner, un syml (gan amlaf yn rhesog) ac un goethach gyda'r arfbais genedlaethol. Defnyddir yr un symlach fel lluman sifil (ac mewn nifer o achosion fel baner sifil), a defnyddir y fersiwn â'r arfbais yn bennaf gan y llywodraeth a'r lluoedd milwrol. Yn Sbaen mae'r faner heb yr arfbais dim ond ar gyfer defnydd sifil; defnyddir y faner genedlaethol fel lluman sifil.

Llumanau sifil sy'n wahanol i'r faner genedlaethol o ran cyfraneddau
Mae nifer o gyn-drefedigaethau Prydeinig yn defnyddio 1:2 fel cyfrannedd eu llumanau, ond 3:5 ar gyfer baneri ar dir. Mae hyn i'w wrthdroi yng ngwledydd y gyn Iwgoslafia: llumanau yn 2:3 a baneri ar dir yn 1:2.

Cyfeiriadau

Sifil
Bodelwyddan

Pentref bychan a chymuned yn Sir Ddinbych, Cymru, yw Bodelwyddan (). Fe'i lleolir ar yr A55 hanner ffordd rhwng Abergele i'r gorllewin a Llanelwy i'r dwyrain. Saif Castell Bodelwyddan tua hanner cilometr o'r pentref. Mae'n gartref i Ysbyty Glan Clwyd, y prif ysbyty ar gyfer gogledd-ddwyrain Cymru. Mae'n fwyaf adnabyddus am Yr Eglwys Farmor (Eglwys Sant Marged), a godwyd ganol y 19g mewn marmor gwyn trawiadol.

I'r gogledd o'r pentref ceir gwlybdir eang Morfa Rhuddlan, safle brwydr waedlyd rhwng y Cymry a rhyfelwyr Mersia yn 797.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

 
Cymunedau Sir Ddinbych
Pentrefi Sir Ddinbych
Llan-non, Ceredigion

Pentref yng Ngheredigion ydy Llan-non (weithiau hefyd "Llan Non"; Seisnigiad: Llanon). Mae ar arfordir Bae Ceredigion ger Llansantffraid, tua 5 milltir i'r gogledd o Aberaeron ar yr A487. Ger y pentref y saif maen hir uchaf Sir Gaerfyrddin: 4.6 metr.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Traddodiadau
Enwir y plwyf a'r pentref ar ôl y santes Non, mam Dewi Sant. Ceir Capel Non ar lan Bae Sain Ffraid. Dywedir i Non ffoi yno ar ôl cael ei threisio ac esgor ar Ddewi yno; ffrydiodd ffynnon o'r tir yn y man. Erys yn ffynnon sanctaidd hyd heddiw.

Yn ôl traddodiad, roedd ynysoedd hud Plant Rhys Ddwfn i'w gweld allan yn y môr o Lan-non ar achlysur, ond nid gan bawb.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
 Catrin Finch, telynores

Cyfeiriadau

Pentrefi Ceredigion
Llansantffraid, Ceredigion
Vic Galloway

Cerddor a chyflwynydd radio o Albanwr yw Michael "Vic" Galloway (ganwyd 4 Awst, 1972).

Mae Galloway yn cyflwyno rhaglen Albanaidd BBC Radio 1 bob nos Iau a hefyd ar BBC Radio yr Alban pob nos Lun.

Cyflwynwyr radio
Genedigaethau 1972
Dewi

Gallai'r enw personol Cymraeg Dewi gyfeirio at:

Pobl
 Dewi Sant (bl. 6g), nawddsant Cymru

hefyd, fel enw barddol:
Dewi Dywyll / Dewi Medi (Dafydd Jones) (1803-1868)
Dewi Emlyn (David Davies) (1817-1888)
Dewi Emrys (David Emrys James) (1881-1952)
Dewi Haran (David Evans) (1812-1885)
Dewi Havhesp (David Roberts) (1831-1884)
Dewi Hefin (David Thomas) (1828-1909)
Dewi Môn David Rowlands (m. 1907)
Dewi Nantbrân (m. 1781)
Dewi Wyn o Eifion (David Owen) (1784-1841)
Dewi Wyn o Esyllt (Thomas Essile Davies) (1820-1891)

fel enw cyntaf:
Dewi Bebb (1938–1996), chwaraewr rygbi
Dewi 'Pws' Morris, digrifwr
Dewi Prysor (g. 1967), awdur
Dewi Zephaniah Phillips (1934-2006), athronydd
R. Dewi Williams (1870-1955)

Elfen mewn enwau lleoedd
 Capel Dewi (sawl lle)
 Dewisland, sef Pebidiog, Dyfed
 Llanddewi (sawl lle)
 Tyddewi, Sir Benfro
 Esgob Tyddewi
 Esgobaeth Tyddewi
 Ynys Dewi, Sir Benfro

Mytholeg
Dewi Shri, duwies ar ynys Java

Arall
 Baner Dewi Sant
 Buchedd Dewi, bywgraffiad canoloesol Dewi Sant
 Dydd Gŵyl Dewi

Enwau personol Cymraeg
Elin Jones

Gwleidydd Cymreig ac aelod o Blaid Cymru yw Elin Jones (ganed 1 Medi 1966). Mae'n Aelod o'r Senedd dros etholaeth Ceredigion ers dyfodiad y Cynulliad yn 1999. Hi yw Llywydd y Senedd ers 11 Mai 2016.

Bywyd cynnar ac addysg
Magwyd Elin Jones ar fferm yn Llanwnnen, ger Llanbedr Pont Steffan. Mynychodd Ysgol Gynradd Llanwnnen ac Ysgol Gyfun Llanbedr Pont Steffan, aeth ymlaen i Brifysgol Cymru, Caerdydd gan raddio gyda BSc mewn Economeg cyn dychwelyd i Geredigion i fynychu Prifysgol Cymru, Aberystwyth a dilyn ôl-radd MSc mewn Economeg Amaethyddol. Roedd Elin yn aelod o'r grwp 'Cwlwm'.

Gyrfa
Cyflogwyd hi am gyfnod fel Swyddog Datblygu Economaidd i Fwrdd Datblygu Cymru Wledig a chyn-gyfarwyddwr Radio Ceredigion a chwmni cynhyrchu teledu Wes Glei Cyf..

Rhwng 1992 a 1999, roedd yn aelod o Gyngor Tref Aberystwyth, gan ddod yn Maer ieuengaf Aberystwyth yn nhymor 1997–1998.

Y Cynulliad/Senedd

Etholwyd Elin yn Aelod Cynulliad Ceredigion yn etholiadau cyntaf y Cynulliad yn 1999, a bu'n Weinidog yr Wrthblaid dros Ddatblygu Economaidd yn ystod y tymor cyntaf. Aeth ymlaen i fod yn Gadeirydd Cenedlaethol Plaid Cymru rhwng 2000 a 2002. Deliodd yr un swyddi hyd 2006 pan benodwyd hi'n Weinidog yr Wrthblaid dros yr Amgylchedd, Cynllunio a Chefn gwlad. Apwyntiwyd Elin yn Weinidog dros Cefn gwlad ar 9 Gorffennaf 2007, pan ffurfiwyd Llywodraeth Cymru'n un.

Yng nghyfarfod cyntaf y Pumed Cynulliad ar 11 Mai 2016 fe'i enwebwyd am swydd Llywydd y Cynulliad ynghyd â Dafydd Elis-Thomas. Yn dilyn pleidlais gudd, fe'i etholwyd yn Llywydd gyda 35 pleidlais i 25.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol 

Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 1999–2003
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2003–2007
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2007–2011
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2011–2016
Aelodau Cynulliad Cenedlaethol Cymru 2016–2021
Aelodau Senedd Cymru 2021-2026
Genedigaethau 1966
Gwleidyddion Cymreig yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Cymreig yr 21ain ganrif
Gwleidyddion Plaid Cymru
Meiri lleoedd yng Nghymru
Pobl o Geredigion
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Llanbedr Pont Steffan
T. J. Morgan

Athro ac awdur oedd Thomas John Morgan (22 Ebrill 1907 – 9 Tachwedd 1986), neu T. J. Morgan. Roedd yn dad i'r gwleidydd Rhodri Morgan a'r hanesydd Prys Morgan.

Bywgraffiad
Cafodd ei eni yn Ynys-y-mwn ym mhentref Y Glais, ger Abertawe, i deulu o weithwyr diwydiannol. Fe'i addysgwyd ym Mhrifysgol Abertawe, a Choleg Prifysgol, Dulyn. Priododd Huana Rees (ganwyd 21 Ebrill 1906) yng Nghapel Moriah, Ynystawe, Abertawe ar 7 Ebrill 1935. Ganwyd eu meibion, Rhodri a Prys yng Nghaerdydd.

Bu farw yn Bishopston yn 1986 a bu farw ei wraig yn Rhagfyr 2005.

Gyrfa
Dechreuodd ei yrfa academaidd yn ddarlithydd yn Adran y Gymraeg, Prifysgol Caerdydd, Caerdydd, ac yna, wedi cyfnod yn was sifil yn ystod yr Ail Ryfel Byd, fe'i penodwyd yn Gofrestrydd Prifysgol Cymru ym 1951.

Dychwelodd i Abertawe ym 1961 yn Athro'r Gymraeg, a bu yn y swydd honno nes iddo ymddeol.

Ystyrir mai e waith ysgolheigaidd pwysicaf yw ei gyfrol Y Treigladau a'u Cystrawen, a gyhoeddwyd ym 1952.

Llyfryddiaeth
Dal Llygoden Ac Ysgrifau Eraill (1937)
Y Treigladau a'u Cystrawen (1952)
Peasant Culture (1962)
Amryw Flawd (1966)
Dydd y Farn Ac Ysgrifau Eraill (1969)
W. J. Gruffydd (1970). Bywyd a gwaith W. J. Gruffydd
Hirfelyn Tesog (1971)

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1907
Marwolaethau 1986
Gramadegwyr Cymraeg
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Hey Ram

Erthygl am y ffilm 'Hey Ram' yw hon. Gweler hefyd Ram (gwahaniaethu).
Ffilm Indiaidd yw Hey Ram, a gyhoeddwyd yn Tamileg a Hindi yn 2000. Ysgrifennwyd, cyfarwyddwyd a chynhyrchwyd y ffilm gan Kamal Haasan a oedd hefyd yn seren y ffilm. Mae'n ddarma cyfnod sy'n cael ei adrodd trwy gyfres o ôl-fflachiau, mae'r plot sy'n hanner ffuglen, hanner ffaith, yn canolbwyntio ar Dosraniad India a llofruddiaeth Mahatma Gandhi.

Cast
Kamal Haasan - Saket Ram
Shah Rukh Khan - Amjad Ali Khan
Hema Malini - Ambujam Iyengar
Rani Mukerji - Aparna Ram
Atul Kulkarni - Shriram Abhayankar
Vasundhara Das - Mythili Iyengar
Girish Karnad - Uppilli Iyengar
Saurabh Shukla - Lalwani
Kavignar Vaali - Bhashyam Iyengar
Naseeruddin Shah - Mahatma Gandhi
Shruti Haasan - Shruti Patel
 Ysgrifennwr a chyfarwyddwr: Kamal Haasan
 Cynhyrchwr: N.Chandrahasan, Kamal Haasan
 Cerddoriaeth: Ilaiyaraaja
 Cynhyrchwr gweithredol: D.N.Subramaniyan
 Sinematograffeg: Tirru
 Golygwyd gan: Renu Saluja
 Cyfarwyddwr celf: Sabu Cyril

Ffilmiau o India
Ffilmiau 2000
Afon Loire

Gweler hefyd Loire (gwahaniaethu).

Afon 1,020 km o hyd, yr hiraf  yn Ffrainc, yw Afon Loire (Occitaneg, Léger / Leir; Francoprovençal, Lêre; Llydaweg a Lladin, Liger, neu Stêr Liger yn Llydaweg hefyd, yn tarddu o'r enw Galeg).

Mae'n tarddu yn Ardèche (Mont Gerbier de Jonc yw enw'r mynydd) ac yn llifo ar draws Ffrainc o'r de-ddwyrain i'r gogledd-orlelwin cyn cyrraedd de Llydaw ac aberu yn yr Iwerydd.

Mae ei basn o 117 000 km² yn cynrychioli 20% o dir Ffrainc; gyda basn Afon Seine, basn neu dalgylch Afon Loire yw'r unig un o'r rhai afonydd mawr Ffrainc sy'n gorwedd yn gyfangwbl yn y wlad ei hun.

Mae dyffryn Val de Loire ymhlith y mwyaf hanesyddol yn Ffrainc ac mae'n enwog ledled Ewrop am ei gestyll trawiadol niferus a adnabyddir heddiw fel Les chateaux de la Loire. Val de Bretagne yw'r enw ar ddyffryn y Loire rhwng Ingrandes-sur-Loire a Nantes yn Pays de la Loire.

Mae hi'n aberu yng Nghefnfor Iwerydd yn région Loire-Atlantique (yn y Llydaw hanesyddol), ac mae ganddi foryd yno.

Llednentydd
Ymhlith llednentydd Afon Loire mae:
 Afon Cher
 Afon Indre
 Afon Loiret
 Afon Maine
 Afon Mayenne
 Afon Sarthe
 Afon Loir
 Afon Vienne
 Afon Erdre

Prif drefi ar Afon Loire

Brives-Charensac
Le Puy-en-Velay
Monistrol-sur-Loire
Saint-Étienne
Saint-Just-Saint-Rambert
Roanne
Digoin
Decize
Nevers
La Charité-sur-Loire
Cosne-Cours-sur-Loire
Briare
Gien
Orléans
Blois
Tours
Saumur
Bouchemaine, ger Angers
Naoned, yn Llydaw
Sant-Nazer, yn Llydaw

Dyro'i henw ar:
 y départements canlynol:
 Indre-et-Loire (37)
 Loire (42)
 Haute-Loire (43)
 Loire-Atlantique (44), yn Llydaw hanesyddol,
 Maine-et-Loire (49)
 Saône-et-Loire (71)
 Région Pays de la Loire
 Val de Loire, rhan o ddyffryn yr afon, a Safle Treftadaeth y Byd ar restr UNESCO.

Loire
Loire
Pays de la Loire
Loire-Atlantique
Maine-et-Loire
Indre-et-Loire
Kathmandu

Kathmandu (Nepaleg: काठमाडौं, काठमान्डु) yw prifddinas Nepal a'r ddinas fwyaf yn y wlad. Gelwir trigolion gwreiddiol Kathmandu y Newar, sy'n siarad Nepal thasa, iaith sydd hefyd yn cael ei siarad gan lawer o drigolion eraill Kathmandu.

Saif y ddinas yn Nyffryn Kathmandu ar lannau Afon Bagmati, ar safle tua 4,265 troedfedd (1,300 m) o uchder. Mae'r boblogaeth tua 1.5 miliwn.

Ymhlith prif adeiladau'r ddinas mae teml Hindwaidd Pashupatinath a dau stwpa Bwdhaidd, Swayambhunath a Boudhanath. Mae Maes Awyr Rhyngwladol Tribhuvan rhyw 6 km o ganol y ddinas.

Dinasoedd Nepal
 
Prifddinasoedd Asia
Penmon

Llecyn a phlwyf eglwysig ar gongl de-ddwyreiniol Ynys Môn yw Penmon (Pen 'terfyn, diwedd' + Môn). Mae'n gorwedd i'r gogledd o Fiwmares ac i'r dwyrain o blwyf Llangoed. Mae ei arfordir dwyreiniol yn gorwedd ar Afon Menai. Yn yr Oesoedd Canol roedd yn rhan o cwmwd Dindaethwy, cantref Menai. Mae'n rhan o gymuned Llangoed a Phenmon.

Mae'r ardal yn cynnwys Priordy Penmon, Castell Aberlleiniog, a chymunedau bychain Trecastell ac Aberlleiniog. Trwyn Du yw enw'r penrhyn ar bwynt eithaf Penmon. Ceir goleudy, maes parcio a chaffi yno a chyferbyn mae Ynys Seiriol, gynt yn eiddo i briordy Penmon.

Mae yma fynachdy o'r 6g (Priordy Penmon) a gafodd ei ail-adeiladu wedyn yn y 12g. Mae dwy groes Geltaidd yn dyddio o tua'r 10g, oedd yn arfer sefyll y tu allan i'r mynachdy, yn awr i mewn yn yr eglwys.

Yn Oes y Tywysogion gorweddai Penmon yng nghwmwd Dindaethwy, cantref Rhosyr.

Ger priordy Penmon ceir colomendy i ddal bron i fil o nythod a deiladwyd  yn 1600.

Adeiladau a chofadeiladau
Colomendy Penmon

Cyfeiriadau

Oriel

Arfordir Ynys Môn
Hanes Ynys Môn
Llangoed
Plwyfi Cymru
Castell Aberlleiniog

Castell mwnt a beili Normanaidd ym Mhenmon, Môn, oedd Castell Aberlleiniog cyn ei ailgodi o garreg. Mae'n gorwedd ar ben bryn coediog isel hanner milltir o lan Afon Menai ac yn gwarchod y fynedfa iddi o'r dwyrain. Llifa Afon Lleiniog heibio i'r castell.

Hanes
Codwyd y castell gan Huw Flaidd, Iarll Caer, yn y flwyddyn 1080 i 1099 fel rhan o ymgais Normaniaid Caer i oresgyn teyrnas Gwynedd. Pan ddychwelodd Gruffudd ap Cynan o Ddulyn yn 1094 casglodd fyddin yn Nefyn ac yna hwyliodd i Benmon ac ymosododd ar y castell yn llwyddiannus. Amddiffynwyd y castell gan 80 o farchogion ac 14 ysgwier ifainc. Cipiwyd y castell a'i losgi a lladdwyd nifer o'r amddiffynwyr. Cofnodir y digwyddiad yn Hanes Gruffudd ap Cynan.

Yn ddiweddarach, rywbryd cyn canol yr 16g, codwyd castell cerrig ar y safle. Does fawr dim o'r castell mwnt a beili gwreiddiol ar ôl am fod y castell diweddarach yn gorchuddio'r safle. Mae hanes yr ail gastell yn dipyn o ddirgelwch. Yn fwy na thebyg mae'n perthyn i ddiwedd yr Oesoedd Canol neu ddechrau cyfnod y Tuduriaid.

Archaeoleg
Yn 2007 cafwyd ymchwiliad archaeolegol ar y safle. Mae muriau'r castell diweddarach wedi cael ei ailadeiladu ar y sylfeini gwreiddiol a'r castell diweddar hwn sydd i'w weld ar ben y bryn heddiw yn hytrach na'r castell canoloesol cyntaf.

Cyfeiriadau

Adeiladau ac adeiladwaith 1088
Adeiladau rhestredig Gradd II* Ynys Môn
Aberlleiniog
Aberlleiniog
Y Normaniaid yng Nghymru
Lyon

Dinas fawr yn ne-ddwyrain Ffrainc yw Lyon. Hi yw'r drydedd fwyaf o ran poblogaeth, ar ôl Paris a Marseilles, ac ail ddinas weinyddol y wlad. Fe'i lleolir yn département Rhône yn région Rhône-Alpes, ger y fangre lle mae Afon Rhône ac Afon Saône yn cwrdd. Gelwir trigolion y ddinas yn Lyonnais.

Hanes 
Mae gan Lyon hanes hir. Sefydlwyd hi gan y Celtiaid. Lugdunum (sef 'Dinas Lugh') oedd ei henw yng nghyfnod y Rhufeiniaid: roedd hi'n brifddinas talaith Gallia Lugdunensis yng Ngâl.

Adeiladau a chofadeiladau 
 Eglwys Gadeiriol Saint-Jean 
 Eglwys Notre-Dame de Fourvière
 Gare de Lyon Saint-Exupéry
 Place Bellecour 
 Tŵr Crédit Lyonnais 
 Tŵr Incity
 Tŵr Oxygène

Enwogion 
 Tiberius Claudius Caesar Augustus Germanicus (10CC-OC54), Ymerawdr Rhufeinig
 Marcus Aurelius Antoninus Basianus (Caracalla) (186-217), Ymerawdr Rhufeinig
 Philippe V (1292-1322), brenin Ffrainc
 André-Marie Ampère (1775-1836), ffisegydd
 Antoine de Saint-Exupéry (1900-1944), awdur
 Maurice Jarre (1924-2009), cyfansoddwr
 Jean Michel Jarre (g. 1948), cerddor

Dolenni allanol 
 Gwefan Swyddogol Lyon

 
Dinasoedd Ffrainc
Safleoedd Treftadaeth y Byd yn Ffrainc
Rhône
Enwau llefydd o darddiad Celtaidd
Ysgol John Bright

Ysgol uwchradd cyfrwng Saesneg yn nhref Llandudno, sir Conwy, gogledd Cymru, yw Ysgol John Bright. Fe'i henwir ar ôl y gwleidydd a diwygiwr Radicalaidd Seisnig John Bright (1811–1889).

Tan ddechrau'r 1970au roedd yn ysgol ramadeg. Symudwyd yr ysgol i'w safle newydd yn 2004 ar ôl gorfod gwneud ffordd i archfarchnad newydd Asda ar gyrion y dref, symudiad a fu'n bwnc dadl boeth yn yr ardal ar y pryd.

Mae cyn-brifathrawon yr ysgol yn cynnwys y gwleidydd Gareth Jones, Aelod Cynulliad Aberconwy ers Mai 2007.

Dolenni allanol
  Gwefan yr ysgol

John Bright
John Bright
Llandudno
Paro, Bhutan

Mae Paro yn dref ac yn rhanbarth (dzongkhag) ym Mhwtan. Saif yn Nyffryn Paro, ar lan yr afon o'r un enw. Paro yw safle yr unig faes awyr rhyngwladol ym Mhwtan. Ymhlith y mannau o ddiddordeb o gwmpas y dref mae:

Taktshang, neu Nyth y Teigr, y fynachlog enwocaf ym Mhwtan
Kyichu Lhakhang, gyda Jambay Lhakhang yng nghanolbarth Bhwtan, y deml hynaf yn y wlad, yn dyddio o'r 7g
Rinpung Dzong, neu Paro Dzong, caer a mynachlog sydd hefyd yn ganolfan weinyddol y dzonkhag. Ffilmiwyd rhan o'r ffilm Little Buddha o gwmpas y dzong yma.

Amgueddfa Genedlaethol Bhwtan

Daearyddiaeth Bhwtan
Llansadwrn, Sir Gaerfyrddin

Am y pentref o'r un enw yn Ynys Môn, gweler Llansadwrn, Ynys Môn.

Pentref bychan, cymuned a phlwyf yn Sir Gaerfyrddin, Cymru, yw Llansadwrn. Fe'i lleolir yng nghefngwlad Dyffryn Tywi tua hanner ffordd rhwng Llanymddyfri i'r gogledd-ddwyrain a Llandeilo i'r de-orllewin.  Yn ôl traddodiad fe'i sefydlwyd gan y sant cynnar Sadwrn (fl. tua 460).

Pedair milltir i'r gorllewin o'r pentref ceir adfeilion Abaty Talyllychau. Roedd yr uchelwr grymus Syr Rhys ap Gruffudd (c.1283-1356) yn frodor o Lansadwrn. Roedd ganddo blasdy ac ystad yn Abermarlais, o fewn y plwyf.

Cynrychiolir cymuned Llansadwrn yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Cymunedau Sir Gaerfyrddin
 
Pentrefi Sir Gaerfyrddin