Oes y Tywysogion

Oes y Tywysogion yw'r enw a arferir i ddynodi'r cyfnod yn hanes Cymru sy'n ymestyn o tua chanol yr 11g, pan gyrhaeddodd y Normaniaid, i gwymp Tywysogaeth Gwynedd i goron Lloegr yn 1284.

Rhai uchafbwyntiau
 1067 - Y Normaniaid yn cyrraedd ffin Cymru ac yn dechrau codi cestyll a chipio tir.
 Tua 1070 - Yn sgîl ymsefydlu'r Normaniaid mae mynachaeth Ladinaidd yn cyrraedd Cymru o'r cyfandir.
 1075-93 - Teyrnasiad Rhys ap Tewdwr yn Neheubarth.
 1090 - Y Normaniaid yn dechrau goresgyn de a gorllewin y wlad.
 Tua 1108 - Coloni o Fflemingiaid yn cael ei sefydlu ar lannau aber Afon Cleddau, yn Sir Benfro, gan Harri I o Loegr.
 1115 - Esgobaethau Tyddewi a Llandaf ym meddiant y Normaniaid.
 1118 - Gruffudd ap Cynan yn ehangu Teyrnas Gwynedd.
 1120 - Canoneiddio Dewi Sant gan Eglwys Rufain.
 1136 - Sieffre o Fynwy yn ysgrifennu ei lyfr  dylanwadol Historia Regum Britanniae.
 1137-70 - Owain Gwynedd yn teyrnasu yn y gogledd.
 1140 - Sefydlu Abaty'r Tŷ Gwyn gan y Sistersiaid
 1160 - Marw Madog ap Maredudd a diwedd Powys unedig.
 1165 - Harri II o Loegr yn arwain cyrch mawr ar Gymru ond yn cael ei drechu gan y Cymry dan Owain Gwynedd.
 1170-97 - Yr Arglwydd Rhys yn teyrnasu yn y de.
 1176 - Eisteddfod Aberteifi dan nawdd yr Arglwydd Rhys yn ei gastell yn Aberteifi.
 1188 - Gerallt Gymro a Baldwin, Archesgob Caergaint, yn teithio trwy Gymru.
 1196-1240 - Teyrnasiad Llywelyn Fawr (Llywelyn ap Iorwerth), Tywysog Cymru, yng Ngwynedd.
 1205 - Llywelyn Fawr yn priodi Siwan, ferch y brenin John o Loegr.
 1216 - Cynhadledd fawr o'r Cymry yn Aberdyfi yn cydnabod Llywelyn Fawr yn Dywysog ar Gymru.
 1218 - Cytundeb Caerwrangon a'r brenin Harri III o Loegr yn cydnabod safle Llywelyn.
 1240-46 - Teyrnasiad Dafydd ap Llywelyn. Gwynedd yn colli tir sylweddol yn 1240-1, ond yn ennill y tir yn ôl achos ymgyrch milwrol Dafydd yn 1244-5.
 1246-82 - Teyrnasiad Llywelyn Ein Llyw Olaf (Llywelyn ap Gruffudd), Tywysog Cymru.
 1258 - Llywelyn ap Gruffudd yn arglwydd ar Wynedd a Phowys ac yn mabwysiadu'r teitl 'Tywysog Cymru'.
 1267 - Coron Lloegr yn cydnabod Llywelyn ap Gruffudd yn Dywysog Cymru gyda Cytundeb Trefaldwyn.
 1276-77 - Rhyfel Annibyniaeth Cyntaf Cymru.
 1282-83 - Ail Ryfel Annibyniaeth Cymru. Lladd Llywelyn ap Gruffudd a dal a dienyddio ei frawd Dafydd ap Gruffudd, Tywysog Cymru. Eryri dan warchae am naw mis gan y Saeson.

Concwest araf 
Roedd concro neu orchfygu Cymru yn broses araf. Goresgynnodd y Normaniaid ddwyrain Cymru am y tro cyntaf tua diwedd yr 11g. Dros gyfnod o 200 o flynyddoedd, llwyddodd arglwyddi Seisnig, yn raddol, i gymryd rheolaeth dros ddwyrain a de Cymru. Gelwid yr arglwyddi Seisnig hyn yn arglwyddi’r mers. Yn ystod y cyfnod hwn, bu llawer o frwydrau rhwng tywysogion Cymru ac arglwyddi’r mers.

Roedd tri prif reswm pam y cymerodd dros 200 mlynedd i orchfygu Cymru;

 Roedd llawer o deyrnasoedd bychan yng Nghymru. Dim ond darnau bach o Gymru y gallai’r Saeson eu gorchfygu ar y tro.
 Roedd y Cymry’n defnyddio tacteg o’r enw herwryfela neu ryfela gerila. Roedd hyn yn golygu llawer o ymosodiadau bach yn hytrach nag un frwydr fawr. Yn aml, byddent yn ymosod ac yna’n rhedeg i ffwrdd.
 Roedd yn anodd i’r Saeson deithio’n gyflym trwy Gymru oherwydd y mynyddoedd a’r coedwigoedd. Roedd y mynyddoedd a’r coedwigoedd mawr yn golygu bod gan y Cymry rywle i guddio hefyd.

Gweler hefyd
Beirdd y Tywysogion
Yr Oesoedd Canol yng Nghymru

Llyfryddiaeth
A. D. Carr, Llywelyn ap Gruffudd (Caerdydd, 1982)
R. R. Davies, The Age of Conquest. Wales 1063-1415 (Rhydychen, 1991). ISBN 0198201982
J. E. Lloyd, History of Wales to the Edwardian Conquest, 2 gyfrol (1911)
J. Beverly Smith, Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru (Caerdydd, 1986). ISBN 0708308448
David Stephenson, The Governance of Gwynedd (Caerdydd, 1984)

 
11eg ganrif yng Nghymru
12fed ganrif yng Nghymru
13eg ganrif yng Nghymru