alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Etholiadau yn y Ffindir

Ceir pedwar math o etholiadau yn y Ffindir, sy'n ethol y canlynol: yr Arlywydd, y Senedd, Aelodau Senedd Ewrop a chyngorau lleol. Gall dinasyddion dros 18 oed bleidleisio.

Ar lefel genedlaethol mae'r Ffindir yn ethol pennaeth gweriniaethol - yr arlywydd - a'r senedd. Etholwyd yr arlywydd am dymor chwe-mlynedd gan y bobl. Mae gan y Senedd (Eduskunta/Riksdag) 200 o aelodau, wedi'u hethol am dymor pedair-mlynedd gan gynrychiolaeth cyfraneddol yn etholaethau aml-sedd. Mae gan y Ffindir gyfundrefn mwy na un blaid, efo tair plaid gref, lle fel arfer nad oes gan un blaid siawns o ennill pŵer ar ei hunan, ac mae angen i bleidiau weithio a'i gilydd i ffurfio llywodraethau clymblaid.

Ffindir, Y
Gwleidyddiaeth y Ffindir
The Simpsons

Mae The Simpsons ("Y Simpsonau") yn gomedi sefyllfa animeiddiedig Americanaidd a greuwyd gan Matt Groening ar gyfer y sianel Fox. Mae’r gyfres deledu yn deillio o gyfres o gartwnau byrion a ddarlledwyd yn wreiddiol ar The Tracey Ullman Show.

Cymeriadau

Teulu Simpson 
 Homer Simpson
 Marge Simpson
 Bart Simpson
 Lisa Simpson
 Maggie Simpson
 Abraham 'Grampa' Simpson
 Mona Simpson
 Jacquline Bouvier
 Patty Bouvier
 Selma Bouvier
 Ling Bouvier

Pobol Arall 
 Milhouse Van Houten
 Louanne Van Houten
 Kirk Van Houten
 Ralph Wiggum
 Clancy Wiggum
 Sarah Wiggum
 Apu Nahasapeemapetilon
 Manjula Nahasapeemapetilon
 Sanjay Nahasapeemapetilon
 Principal Seymour Skinner
 Agnes Skinner
 Edna Krabappel
 Rev. Timothy Lovejoy
 Helen Lovejoy
 Moe Syzlak
 Barney Gumble
 Carl Carlson
 Groundskeeper Willie
 Lunchlady Doris
 Lenny Leonard
 Charles Montgomery Burns
 Weylon Smithers
 Jeff Albertson/Comic Book Guy
 Snake
 Mayor Joe Quimby
 Lionel Hutz
 Troy McClure
 Nelson Muntz
 Jimbo Jones
 Kearney Zzyzwicz
 Dolphin 'Dolph' Starbeam
 Martin Prince
 Krusty The Klown
 Ned Flanders
 Maude Flanders
 Rod Flanders
 Todd Flanders
 Sideshow Bob
 Milhouse Vanhouten
 Cletus Spuckler
 Brandine Spuckler
 Sideshow Mal
 Cecil Terwilliger
 Dr Nick Riviera
 Sherry
 Terry
 Janey
 Database
 Wendell
 Otto Mann
 Ruth Powers
 Sarah Powers
 Jasper
 Dr Marvin Monroe
 Eddie
 Lou
 Professor John Frink
 Kang
 Kodos
 Duffman
 Luigi
 Reinier Wolfcastle
 Constance Harm
 Judge Schneider
 Hans Moleman
 Kent Brockman
 Artie Pie In The Sky"
 Miss Hoover Drederick Tatum Gerald Captain Macallister Disco Stu Fat Tony Super-Intendant Chalmers Artie Ziff Itchy Scratchy Snowball II Mr Teeny''

Dolenni allanol 
Y Simpsons Wici - Fandom

Penodau 
 Rhestr Penodau The Simpsons

 
Comedïau sefyllfa Americanaidd
Comedïau sefyllfa animeiddiedig
Cyflwyniadau rhaglenni teledu 1989
Rhaglenni teledu'r 1990au
Rhaglenni teledu'r 2000au
Rhaglenni teledu animeiddiedig Americanaidd
Rhaglenni teledu dychanol
Rhaglenni teledu Fox
Ariel Sharon

Prif Weinidog Israel o Chwefror 2001 i Ebrill 2006 oedd Ariel "Arik" Sharon (Hebraeg: אריאל "אריק" שרון;‎ 26 Chwefror 1928 - 11 Ionawr 2014). Ef oedd unfed Prif Weinidog ar ddeg Israel.

Roedd Sharon yn Weinidog Amddiffyn Israel yn ystod Rhyfel Libanus 1982. Yn ôl Comisiwn Kahan, Sharon oedd yn gyfrifol am gyflafan ym mis Medi 1982 pan laddwyd sifiliaid Palesteinaidd gan filisiâu Libanaidd yng ngwersylloedd ffoaduriaid Sabra a Shatila.

Ar 4ydd Ionawr 2006 cafodd strôc difrifol a'i adawodd mewn cyflwr diymateb parhaol hyd at ei farwolaeth ar 11eg Ionawr 2014, yn 85 oed.

Yn 2009 penderfynodd dinas Ariel, treflan Israeli ar y Lan Orllewinol yn Llywodraethiaeth Salfit ail-ddehongli'r enw dref er anrhydedd i Ariel Sharon.

Cyfeiriadau 

Cadfridogion Israelaidd
Genedigaethau 1928
Gwleidyddion Israelaidd yr 20fed ganrif
Gwleidyddion Israelaidd yr 21ain ganrif
Marwolaethau 2014
Milwyr Israelaidd yr 20fed ganrif
Prif Weinidogion Israel
Traethmelyn

Cymuned ym Mhort Talbot yw Traethmelyn (Saesneg: Sandfields). Hon yw'r ardal i'r Gogledd Ddwyrain o Draeth Aberafan. Enw a ddefnyddid yn aml am ran ogleddol Traethmelyn yw Baglan Moors oherwydd mae'n dir gwastad rhwng hen bentref Baglan a'r môr.

Mae yna hefyd ardal yn Abertawe o'r enw Sandfields ac mae rhai (yn cynnwys y swyddfa bost) yn cymysgu'r ddwy.

Llywodraeth
Mae'r ardal yn cynnwys wardiau etholiadol Gorllewin Traethmelyn a Dwyrain Traethmelyn, sy'n rhan o fwrdeistref sirol Castell-nedd Port Talbot.

Amodau cymdeithasol
Caiff y ddwy ward sy'n cynnwys ardal Traethmelyn eu rhestru ymysg y 50 ward mwyaf amddifad yng Nghymru yn y Mynegai Cymreig o Amddifadiad Amryfal yn 2000. Ym mynegai 2005, roedd Gorllewin Traethmel yn un o'r 10% o wardiau mwyaf amddifad yng Nghymru.

Chwaraeon
Oherwydd natur tywodlyd y tir nid oedd llawer yn yr ardal cyn i ystâd fawr o dai gael ei hadeiladu ar ôl yr ail ryfel byd.  Adeiladwyd y tai ar ben cwrs golff oedd yna yn barod. Oherwydd hynny mae yna glwb golff yn Nhraethmelyn sydd wedi bod heb gwrs am 40 mlynedd.

Treathmelyn yw safle canolfan chwaraeon Lido Afan, a agorwyd gan Elizabeth II ym 1965. Arferai'r ganolfan gynnwys pwll nofio maint cystadleuaeth 50m, a dröwyd yn ddiweddarach yn bwll hamdden 25m gyda sleid dŵr pan ailwampwyd y ganolfan yn ystod yr 1990au. Mae gan y Lido hefyd spa, gym, a neuadd gyngerdd lle mae nifer o fandiau enwog wedi chwarae, gan gynnwys McFly, All Saints, Stereophonics, Manic Street Preachers a'r Lostprophets.

Bu tân mawr ar safle'r Lido ar 16 Rhagfyr 2009 a ddechreuodd yn yr Aquadome. Cafodd trigolion strydoedd cyfagos eu symud o achos ofnau am ddiogelwch cemegion yn y tân a dorrodd trwy to'r ganolfan.

Mae hefyd clwb pêl-droed o'r enw Afan Lido F.C.

Addysg
Ysgol Gyfun Traethmelyn oedd yr ysgol gyfun gyntaf i gael ei hadeiladu ar gyfer y pwrpas pan agorwyd ym 1958. Yn 2000, cydnabyddwyd gan Gymdeithas Ysgolion Uwchradd Cymru i fod yr ysgol oedd wedi gwella'n fwyaf yng Nghymru. Mae nifer o chwaraewyr llwyddiannus wedi mynychu'r ysgol gan gynnwys Allan Martin a Brian Flynn.

Mae sawl ysgol gynradd yn Nhraethmelyn gan gynnwys Tir Morfa, Tywyn, Ysgol Gynradd Traethmelyn ac Ysgol Gynradd Glanymor, a'r unig ysgol Gymraeg yn nhref Porth Afan, Ysgol Gymraeg Rhosafan.

Archifau Cymunedol Cymru
Mae Port Talbot Historical Society ac Archifau Cymunedol Cymru yn cyfarfod yn llyfrgell Traethmelyn.

Cyfeiriadau

Daearyddiaeth Castell-nedd Port Talbot
Rhyfel Cartref Arfordir Ifori

Rhyfel cartref yn Arfordir Ifori a ddechreuodd ar 19 Medi 2002 oedd Rhyfel Cartref Arfordir Ifori. Er bod y mwyafrif o'r ymladd wedi diweddu erbyn hwyr 2004, mae'r wlad yn parháu i gael ei rhannu'n ddwy, gyda'r gogledd dan reolaeth y gwrthryfelwyr a'r de o dan reolaeth y llywodraeth. Cafodd milwyr Ffrengig eu hanfon i Arfordir Ifori i geisio ddatrys y sefyllfa. Cynyddodd gelyniaeth rhwng y brwydrwyr a chododd cyrchoedd ar luoedd tramor a sifiliaid. Ers 2006, mae'r rhanbarth dal yn ddirdynedig, a dywed nifer bod y Cenhedloedd Unedig a Byddin Ffrainc wedi methu i dawelu'r rhyfel cartref. Dechreuodd Ymgyrch y Cenhedloedd Unedig yn Arfordir Ifori (UNOCI) ar ôl i'r gwrthdaro tawelu, ond bu'r heddgeidwaid wedi wynebu sefyllfa gymhleth ac maent wedi'u gor-rifo gan sifiliaid a gwrthryfelwyr. Arwyddwyd cytundeb heddwch i ddod â therfyn i'r gwrthdaro ym Mawrth 2007, a gall hyn arwain at etholiadau ac ad-uniad y wlad.

Hanes Arfordir Ifori
Arfordir Ifori
Arfordir Ifori
Arfordir Ifori
Conrad Black

Awdur, colofnydd, cyhoeddwr, buddsoddwr, ac aelod o Dŷ'r Arglwyddi y Deyrnas Unedig a aned yng Nghanada yw Conrad Moffat Black, Barwn Black o Crossharbour, OC, PC (Can.),  KCSG (ganwyd 25 Awst 1944) oedd am bryd yn fogwl papurau newydd trydydd fwyaf y byd. Rheolodd Hollinger International, Inc. Trwy gwmnïau cyswllt, cyhoeddodd y cwmni nifer o bapurau newydd mawr gan gynnwys The Daily Telegraph (y DU), Chicago Sun Times (UDA), Jerusalem Post (Israel), National Post (Canada), a channoedd o bapurau cymunedol yng Ngogledd America. Ganwyd Black ym Montreal, ond ildiodd ei ddinasyddiaeth Ganadaidd yn 2001 er mwyn dod yn aelod o Dŷ'r Arglwyddi. Mae'n briod i'r colofnydd ceidwadol Barbara Amiel.

Cafwyd yn euog o dwyll gan lys Americanaidd yn 2007 a dedfrydwyd i chwe mlynedd a hanner yn y carchar. Ar 19 Gorffennaf 2010 cafodd Black ei fechnïo. Dymchwelwyd dau o'r tri chyhuddiad olaf o dwyll post ym mis Hydref 2010 gan 7fed Lys Cylchdaith Apeliadau'r Unol Daleithiau. Ar 24 Mehefin 2011 ailddedfrydwyd ar y cyhuddiad olaf o dwyll post ac un gyhuddiad o rwystro cyfiawnder gan dderbyn 42 mis yn y carchar a dirwy o $125,000 (USD). Cynhwysir y 29 mis y mae Black wedi gwasanaethu'n barod yn y ddedfryd hon, ac felly mae'n rhaid iddo ddychwelyd i'r carchar am 13 mis arall. Wedi iddo ddychwelyd i garchar ym Miami ym mis Medi, cafodd ei ryddhau'n gynnar ar 4 Mai 2012 am ymddygiad da.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  BBC News: Business – The rise and fall of Citizen Black

Aelodau Tŷ'r Arglwyddi
Bywgraffyddion
Catholigion Canadaidd
Catholigion Prydeinig
Colofnwyr Canadaidd
Colofnwyr Prydeinig
Cyhoeddwyr papurau newydd
Genedigaethau 1944
Hanesyddion Canadaidd yr 20fed ganrif
Hanesyddion Canadaidd yr 21ain ganrif
Hanesyddion Canadaidd yn yr iaith Saesneg
Hanesyddion Prydeinig yr 20fed ganrif
Hanesyddion Prydeinig yr 21ain ganrif
Hanesyddion Prydeinig yn yr iaith Saesneg
Hunangofianwyr Canadaidd yn yr iaith Saesneg
Hunangofianwyr Prydeinig yn yr iaith Saesneg
Pobl a gafwyd yn euog o rwystro cyfiawnder
Pobl a gafwyd yn euog o dwyll
Pobl busnes Canadaidd
Pobl busnes Prydeinig
Pobl o Montréal
Pobl o Toronto
Troseddwyr Canadaidd
Etholiadau ym Mhortiwgal

Mae'r erthygl hon yn rhoi gwybodaeth ynglŷn ag etholiadau a chanlyniadau etholiadau ym Mhortiwgal.

Ar lefel genedlaethol mae Portiwgal yn ethol yr Arlywydd a'r Senedd genedlaethol, Cynulliad y Weriniaeth. Caiff yr Arlywydd ei ethol am derm o bum mlynedd gan y bobl ac mae gan y Senedd 230 o aelodau, wedi'u etholu am term pedair mlynedd trwy system cynrychiolaeth gyfranol yn etholaethau aml-sedd, y dosbarthiadau. Hefyd, ar lefel genedlaethol, mae Portiwgal yn ethol 24 aelod i'r Senedd Ewropeaidd.

Portiwgal
Gwleidyddiaeth Portiwgal
Penweddig

Cantref yng Ngheredigion oedd Penweddig. Fe'i lleolir yng ngogledd yr hen deyrnas a'r sir bresennol o'r un enw. Roedd yn cynnwys yn ei ffiniau tri chwmwd, sef:

 Genau'r Glyn
 Creuddyn
 Perfedd

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru
Ysgol Gyfun Penweddig - ysgol Gymraeg yn Aberystwyth

Cantrefi Cymru
Daearyddiaeth Ceredigion
Hanes Ceredigion
Teyrnas Ceredigion
Craig Thomas

Nofelydd Cymreig oedd Craig David Owen Thomas (24 Tachwedd 1942 – 4 Ebrill 2011). Dyfeisiwr y "techno-thriller" oedd ef.  Bu farw yng Ngwlad yr Haf, Lloegr.

Bywgraffiad
Cafodd ei eni yng Nghaerdydd yn fab i J.B.G. Thomas colofnydd rygbi i'r Western Mail. Mynychodd Ysgol Uwch Caerdydd a graddio yng Ngholeg Prifysgol Caerdydd cyn cael M.A. am thesis ar Thomas Hardy. Bu yn athro mewn amryw o ysgolion yng nghanolbarth Lloegr a bu'n bennaeth Saesneg yn Shire Oak School, Walsall Wood.

Llyfryddiaeth
 Rat Trap – Michael Joseph, London (1976)
 Firefox – Michael Joseph, London (1977)
 Wolfsbane – Michael Joseph, London (1978)
 Moscow 5000 – Michael Joseph, London (1979) (gyda'r enw David Grant)
 Snow Falcon – Michael Joseph, London (1980)
 Emerald Decision – Michael Joseph, London (1980) (gyda'r enw David Grant)
 Sea Leopard – Michael Joseph, London (1981)
 Jade Tiger – Michael Joseph, London (1982)
 Firefox Down – Michael Joseph, London (1983)
 The Bear's Tears – Michael Joseph, London (1985) (teitl Unol Daleithiau, Lion's Run) +
 Winter Hawk – Collins, London (1987)
 All the Grey Cats – Collins, London (1988) (teitl Unol Daleithiau, Wildcat (1989)) +
 The Last Raven – Collins, London (1990)
 A Hooded Crow – HarperCollins, London (1992)
 Playing with Cobras – HarperCollins, London (1993)
 A Wild Justice – HarperCollins, London (1995)
 A Different War – Little Brown, (1997)
 Slipping into Shadow – Little Brown, (1999)

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1942
Llenorion Cymreig yn yr iaith Saesneg
Llenorion Cymreig yr 20fed ganrif
Nofelwyr Saesneg
Pobl o Gaerdydd
Ysgol Gyfun Gymunedol Penweddig

Ysgol uwchradd gyfun gymunedol cyfrwng Cymraeg yn nhref glan-môr Aberystwyth yw Ysgol Gyfun Gymunedol Penweddig ac fe'i henwyd ar ôl yr hen gantref o'r un enw (Penweddig). Sefydlwyd yr ysgol yn 1973 fel ysgol ddwyieithog i blant gogledd Sir Ceredigion, ond ysgol Gymraeg yw hi bellach. Noda Prospectws yr ysgol mai'r 'Gymraeg yw iaith bob dydd yr ysgol a hi hefyd yw cyfrwng y rhan fwyaf o’r gwersi. Mae cynnal Cymreictod o fewn yr ysgol, y gymuned leol a thu hwnt yn rhan ganolog o waith yr ysgol.' Nodir hefyd fod gwaith dyngarol yn elfen amlwg o waith a thraddodiad yr ysgol. Mae gan yr ysgol tua 600 o ddisgyblion ar y gofrestr.

Mae canlyniadau arholiadau allanol, ar bob lefel, yn sylweddol uwch na chanlyniadau cyfartalog Cymru ac mae'r ysgol ymhlith yr ugain ysgol orau yng Nghymru. Mae bron traean o’r disgyblion yn derbyn gwersi offerynnol neu leisiol a cheir adnoddau da, gyda 7 labordy a 7 gweithdy celf a dylunio a thechnoleg.

Adeiladau 
Y cwmni Atkins sy'n berchen ar adeilad yr ysgol, ac mae'n cael ei logi i'r Cyngor Sir i'w ddefnyddio fel ysgol.

Agorodd yr ysgol mewn hen adeilad ar Ffordd Dewi, Aberystwyth, adeilad roedd y cyngor yn berchen arno. Ym mis Hydref 2001 symudwyd yr ysgol i'w chartref presennol ar Ffordd Llanbadarn.

Gwerthoedd 
Parchu eich hunain ac eraill
Parchu eiddo ac amgylchedd
Parchu'r ysgol
Defnyddio'r iaith Gymraeg hyd eithaf eich gallu.
Parchu rygbi

Cyn-ddisgyblion nodedig 
Aled Haydn Jones - cynhyrchydd ar The Chris Moyles Show
Esyllt Sears - comediwraig
Georgia Ruth - cantores
Gwyneth Keyworth - actores
Jacob Ifan - actor
Telor Gwyn - darlunydd llyfrau
Aled Llyr - actor
Rhys ap Hywel - actor
Aelodau Race Horses - band a berfformiodd yng Ngŵyl Glastonbury yn 2007
Aelodau Sorela - triawd o chwiorydd sy'n canu caneuon yn Gymraeg

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
Gwefan yr ysgol 

Adeiladau ac adeiladwaith yn Aberystwyth
Sefydliadau 1973
Penweddig
Penweddig
Hwyaden lydanbig

Mae'r Hwyaden lydanbig, (Anas clypeata), yn un o deulu'r hwyaid. Mae'n nythu trwy rannau helaeth o Ewrop, gorllewin Asia a gogledd America.

Mae'r Hwyaden Lydanbig yn aderyn mudol sydd fel rheol yn symud tua'r de neu tua'r gorllewin tros y gaeaf. Nid ydynt yn casglu at ei gilydd mewn heidiau mawr yn y gaeaf fel rhai o'r hwyaid eraill, ond ambell dro gellir gweld rhai cannoedd gyda'i gilydd. Mae'n nythu gerllaw corsydd neu lynnoedd ac yn bwydo ar blanhigion yn bennaf, gyda phryfed ac anifeiliad bychain eraill yn y tymor nythu.

Gellir adnabod y ceiliog yn hawdd gyda'i ben gwyrdd, bron wen a lliw browngoch ar yr ochrau a'r bol. Pan mae'n hedfan gellir gweld darn glas golau ar flaen yr adenydd. Mae'r pig yn anarferol o fawr a llydan. Nid yw'r iâr mor hawdd ei hadnabod gan ei bod yn lliw brown golau, yn bur debyg i iâr Hwyaden wyllt, ond mae'r pig yn llawer mwy.

Nifer cymharol fychan o barau o'r Hwyaden lydanbig sy'n nythu yng Nghymru, heblaw ar Ynys Môn lle mae poblogaeth sylweddol. Gellir gweld niferoedd mwy yn y gaeaf pan mae adar o wledydd eraill yn dod yma i aeafu.

Hwyaid
John Rhys-Davies

Actor ffilm o Gymro yw John Rhys-Davies (ganed 5 Mai 1944). Mae'n adnabyddus am chwarae'r cymeriad Gimli yng nghyfres ffilmiau The Lord of the Rings a'r cloddiwr carismataidd Sallah yn ffilmiau Indiana Jones.

Bywyd cynnar
Cafodd ei eni yng Nghaersallog ac fe'i magwyd yno ynghyd â chyfnodau yn Tanganica a Rhydaman.
Roedd ei fam, Mary Margaretta Phyllis Jones, yn nyrs, a'i dad, Rhys Davies, yn  beiriannydd mecanyddol  ac yn Swyddog Trefedigaethol. Yn y 1950au cynnar bu'r teulu yn byw am sawl blwyddyn yn Kongwa, Dar es Salaam, Moshi a Mwanza Tansanïa, tra roedd ei dad yn gwasanaethu yno fel Heddwas trefedigaethol. Fe'i addysgwyd yn Ysgol Truro a Phrifysgol Dwyrain Anglia lle roedd yn un o'r 87 myfyriwr cynta i'w derbyn, a lle ffurfiodd y Gymdeithas Ddrama. Ar ôl dysgu yn Ysgol Uwchradd Watton yn Norfolk enillodd le yn Academi Frenhinol y Celfyddydau Dramatig.

Ffilmiau
 31north62east (2009)
 Reclaiming The Blade (2009)
 Kröd Mändoon and the Flaming Sword of Fire (cyfres deledu 2009)
 Anacondas: Trail of Blood (2009)
 Prisoners of the Sun (2008)
 Fire & Ice: The Dragon Chronicles (2008)
 Anaconda 3: Offspring (2008)
 Catching Kringle (Ffilm fer; 2007) (llais)
 The Ferryman (2007)
 In the Name of the King: A Dungeon Siege Tale (2007)
 The Legend of Sasquatch (2006)
 One Night with the King (2006)
 The King Maker (2005)
 Chupacabra: Dark Seas (Teitl DVD: Chupacabra Terror) (2005)
 The Game of Their Lives (2005)
 The Princess Diaries 2: Royal Engagement (2004)
 The Lord of the Rings: The Return of the King (2003)
 The Medallion (2003)
 The Lord of the Rings: The Two Towers (2002)
 Sabretooth  (2002)
 The Lord of the Rings: The Fellowship of the Ring (2001)
 Cats Don't Dance  (1997) (voice)
 Glory Daze  (1996)
 The Great White Hype  (1996)
 The High Crusade  (1994)
 The Lost World (1992)
 Indiana Jones and the Last Crusade (1989)
 The Living Daylights (1987)
 King Solomon's Mines  (1985)
 Sahara  (1983)
 Victor Victoria (1982)
 Ivanhoe (1982)
 Raiders of the Lost Ark (1981)
 I, Claudius (1976)

Cyfeiriadau

Nodiadau

Actorion ffilm Cymreig
Actorion teledu Cymreig
Genedigaethau 1944
Pobl o Rydaman
Arf gemegol

Arf sy'n defnyddio priodweddau gwenwynig cemegion i ladd, anafu neu analluogi'r gelyn yw arf gemegol.

Arfau
Cemeg
Rhyfela cemegol
Alarch Bewick

Mae Alarch Bewick (Cygnus columbianus bewickii neu Cygnus bewickii) yn aelod o'r teulu Anatidae (elyrch, gwyddau a hwyaid). Mae'n aderyn cyffredin trwy'r rhan fwyaf o Ewrop a rhannau gorllewinol o Asia. Cafodd ei enwi ar ôl yr arlunydd Thomas Bewick.

Alarch Bewick yw'r lleiaf o'r tri alarch sy'n nythu yn Ewrop, yn mesur 115–127 cm a 170–195 cm ar draws yr adenydd. Mae'n edrych yn debyg i Alarch y Gogledd, ond mae'n llai a'i wddf yn fyrrach. Fel Alarch y Gogledd, mae patrwm o ddu a melyn ar y pig, ond mae mwy o ddu nag o felyn ar big Alarch Bewick, tra mae Alarch y Gogledd yn dangos mwy o felyn nag o ddu.

Mae yn nythu yn yr Arctig ar draws gogledd Rwsia, ar wlyptiroedd. Mae'r elyrch yma yn paru am oes. Yn y gaeaf mae'r adar sy'n nythu yn y gorllewin yn symud tua'r de a'r gorllewin i aeafu yn yr Iseldiroedd a Phrydain. Mae'r adar sy'n nythu yn y dwyrain yn gaeafu yn Japan a Tsieina.

Nid yw Alarch Bewick yn nythu yng Nghymru, a nifer fechan sy'n gaeafu yma fel rheol. Weithiau gellir gweld rhai ymysg heidiau o Alarch y Gogledd.

Enwau yn yr ieithoedd Celtaidd
Dyma enw'r aderyn hwn mewn rhai o'r ieithoedd Celtaidd eraill:
 : Eala Bhewick
 : Alarc'h Bewick

Cyfeiriadau

Elyrch
Mike Ruddock

Bu Mike Ruddock (ganwyd 5 Medi 1959) yn hyfforddwr tîm rygbi cenedlaethol Cymru o Fawrth 2004 tan 13 Chwefror 2006. Dan ei hyfforddiant bu'r tîm cenedlaethol yn hynod o lwyddiannus gan ennill y Gamp Lawn yn 2005.

Cafodd ei eni ym Mlaenau a'i addysg yn Ysgol Gyfun Nantyglo.

Genedigaethau 1959
Hyfforddwyr rygbi'r undeb
Hyfforddwyr Cymreig
Rygbi'r undeb yng Nghymru
Petrisen

{{Blwch tacson
| enw = Petrisen
| delwedd = Perdix_perdix_(Marek_Szczepanek).jpg
| maint_delwedd = 200px
| neges_delwedd = 
| regnum = Animalia
| phylum = Chordata
| classis = Aves
| ordo = Galliformes
| familia = Phasianidae
| genus = Perdix
| species = P. perdix| enw_deuenwol = Perdix perdix| awdurdod_deuenwol = (Linnaeus, 1758)
}}

Mae'r Betrisen (Perdix perdix''') yn aelod o deulu'r Phasianidae, y ffesantod. Mae'n nythu ar draws Ewrop a gorllewin Asia ond mae hefyd wedi ei ollwng yn fwriadol mewn rhannau eraill o'r byd, megis Gogledd America oherwydd ei fod yn boblogaidd gyda saethwyr.

Ar lawr y mae'r Betrisen yn nythu, yn aml ger ymylon caeau ŷd. Dodwyir hyd at 20 ŵy. Nid yw'r Betrisen yn aderyn mudol ac mae'n casglu yn heidiau yn y gaeaf, er nad yw'r niferoedd yn yr haid yn fawr fel rheol. Hadau yw'r prif fwyd, ond mae'r cywion yn cael eu bwydo ar bryfed.

Gellir adnabod y Betrisen yn weddol hawdd os ceir golwg dda arni. Mae'n aderyn canolig o ran maint, 28–32 cm o hyd, felly yn llai na'r Ffesant, gyda brown ar y cefn a llwyd ar y bol, wyneb oren a darn browngoch ar y bol. Nid oes fawr o wahaniaeth rhwng yr iâr a'r ceiliog.

Mae niferoedd y Betrisen wedi gostwng yn sylweddol yng Nghymru yn yr hanner can mlynedd diwethaf, yn ôl pob tebyg oherwydd newidiadau amaethyddol. Erbyn hyn mae'n aderyn eithaf prin mewn llawer o ardaloedd.

Hanesyddol
Pan oeddwn yn fachgen ifanc yn y chwedegau ac yn mynd i saethu gyda fy nhad roeddwn yn gweld yr aderyn yma yn aml ond bellach mae yn
aderyn gweddol brin yng Nghymru. Nid oeddwn yn disgwyl gweld yr aderyn yma wrth i mi deithio i Lanrwst ar draws fynydd Hiraethog. Mawrth 28, 2012. SH842550

Dyma gofnodion o ddyddiadur DO Jones, Padog o’r un ardal:
Awst 20fed 1934: Torri gwair hefo pladur yn Nghae Tan Ty. Cael andros o fraw — petrisen yn ymosod arnaf. Honno hefo nyth a llawer iawn o gywion bach yn y gwair. Dechrau torri gwair yn pen arall i'r cae. Dipio wyn a defaid yn twb dipio Ty Nant yn y Foty.

Cyfeiriadau

Phasianidae
Edward o San Steffan

Tywysog Cymru oedd Edward o San Steffan, a adnabyddwyd hefyd fel Edward o Gaerhirfryn (13 Hydref 1453 – 4 Mai 1471), ac unig fab brenin Harri VI a'i wraig Marged o Anjou. Bu farw Edward ym Mrwydr Tewkesbury.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1453
Marwolaethau 1471
Milwyr Seisnig
Saeson y 15fed ganrif
Tywysogion Cymru
Elinor Bennett

Telynores sydd wedi gweithio yng ngwledydd Prydain, Ewrop a'r Unol Daleithiau yw Elinor Bennett Wigley (ganwyd 17 Ebrill 1943).

Bywyd cynnar
Ganed Elinor Bennett Owen yn Llanidloes ac yn chwe blwydd oed symudodd gyda'i theulu i Lanuwchlyn ger y Bala, i dŷ oedd yn rhan o hen gartref O.M. Edwards, y Neuadd Wen. Aeth hi a'i chwaer i ysgol gynradd leol cyn symud ymlaen i Ysgol Ramadeg y Bala i Ferched (Ysgol y Berwyn erbyn hyn).

Yn ôl Bennett, nid oedd hi'n siwr beth oedd am wneud ar ôl gadael ysgol, ac nid oedd wedi astudio cerddoriaeth yn yr ysgol. Roedd athro'r gyfraith, Syr David Huws Parry yn byw drws nesaf yn y Neuadd Wen, am ei fod yn briod â merch O.M. Edwards. Felly penderfynodd fynd i astudio'r gyfraith yng Ngholeg Prifysgol Cymru Aberystwyth. Ar ôl graddio, aeth Bennett i weithio mewn swyddfa gyfreithiol yn Llundain, oedd yn ei geiriau ei hun yn "waith digon diflas". Penderfynodd ymgeisio am ysgoloriaeth i astudio yn Academi Gerdd Frenhinol Llundain gydag Osian Ellis. Enillodd yr ysgoloriaeth a threuliodd dair blynedd yn byw yn y brifddinas.

Bywyd personol
Bennett yw gwraig y gwleidydd a chyn-arweinydd Plaid Cymru, Dafydd Wigley. Bu farw dau o bedwar plentyn y cwpl, gan farw o gyflwr genetig etifeddol.

Cyfeiriadau

Genedigaethau 1943
Telynorion Cymreig
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Pobl addysgwyd yn Ysgol y Berwyn
Geirfa hanes



A 
 Archaeoleg

B 
 Bilain

C 
 Cyfnod Modern Cynnar
 Cyfrin Gyngor
 Cyn Crist
 Cynhanes

Ch 
 Chwech Oes y Byd
 Chwyldro

D 
 Datrefedigaethu
 Dugiaeth

E 
 Eifftoleg

Ff 
 Ffiwdaliaeth

G 
 Gwareiddiad

H 
 Hanes traddodiadol
 Hanesyddiaeth
 Yr Henfyd
 Herodraeth

I 
 Imperialaeth

M 
 Marchog

O 
 Oed Crist
 Yr Oesoedd Canol
 Yr Oesoedd Tywyll

P 
 Protohanes

S 
 Sifalri

T 
 Taeog
 Teyrnas
 Trefedigaethrwydd
 Tywysogaeth

Y 
 Ymerodraeth

 
Hanes
Hanes
Deddf Goruchafiaeth 1559

Deddf yn trosglwyddo awdurdod dros yr Eglwys a materion crefyddol oddi wrth y Pab i ddwylo Brenin neu Frenhines Lloegr oedd Deddf Goruchafiaeth 1559. Yn ôl ei thelerau, daeth y frenhines Elisabeth yn Llywodraethwr Goruchaf ar Eglwys Loegr, a bu raid i bawb a gymerai swydd cyhoeddus neu grefyddol gymryd Llw Goruchafiaeth yn tyngu teyrngarwch iddi. Cymerodd le Deddf Goruchafiaeth 1534 oedd wedi cael ei diddymu ym 1554 gan Mari Tudur. Diffiniodd yn fwy benodol ystyr gyfreithiol heresi.

Cyfeiriadau

1559
16eg ganrif yn Lloegr
Anglicaniaeth
Goruchafiaeth 1559
Hwyaden ddanheddog

Mae'r Hwyaden ddanheddog  (Mergus merganser) yn hwyaden fawr sy'n eithaf cyffredin ar afonydd a llynnoedd ar draws Ewrop, gogledd Asia a Gogledd America.

Mae nifer o is-rywogaethau:
 M. m. merganser, yn Ewrop
 M. m. orientalis, Canol Asia
 M. m. americanus, Gogledd America

Mae'r Hwyaden ddanheddog yn defnyddio tyllau mewn coed, yn agos i lan llyn neu afon, i nythu. Pysgod yw'r prif fwyd, ac maent yn eu dal trwy nofio ar eu holau o dan y dŵr. Mae ganddynt "ddannedd" ar hyd ymyl y pig sy'n ei gwneud yn haws iddynt ddal gafael ar bysgodyn, ac o hyn y daw'r enw. Gallant hefyd fwyta creaduriaid bychain eraill, ac mae'r cywion yn bwyta pryfed yn bennaf. Mae'r Hwyaden ddanheddog yn aderyn mudol yng Ngogledd America a gogledd Ewrop ac Asia, yn symud tua'r de i aeafu. Yng ngorllewin Ewrop mae'n aros yn ei unfan trwy'r flwyddyn, er eu bod yn aml yn symud i lawr yr afon tua'r aber yn y gaeaf.

Gellir adnabod y ceiliog yn hawdd, gyda'i ben du a'r rhan fwyaf o'r corff yn wyn. Mae'n rhaid bod yn fwy gofalus i wahaniaethu rhwng yr iâr a iâr Hwyaden frongoch, gan fod y ddwy yn 
llwyd gyda pen browngoch. Ffordd dda i wahaniaethu rhyngddynt yw edrych ar y gwddf. Ar yr Hwyaden ddanheddog mae'r lliw browngoch yn gorffen mewn llinell syth, gyda lliw llwyd y corff oddi tano. Ar iâr Hwyaden Frongoch mae'r lliw browngoch yn ymdoddi'n raddol i'r lliw llwyd. Mae'r Hwyaden ddanheddog hefyd yn aderyn mwy o dipyn.

Mae'r Hwyaden ddanheddog yn aderyn gweddol gyffredin ar afonydd a llynnoedd Cymru, yn enwedig yn y gogledd, ac mae'r niferoedd sy'n nythu yma wedi cynyddu yn ystod y blynyddoedd diwethaf.

Hwyaid
Eglwys y Gwir Iesu

Mae Eglwys y Gwir Iesu yn eglwys annibynnol a sefydlwyd yn Beijing, Tsieina ym 1917. Heddiw mae yna oddeutu 1.5 miliwn o aelodau ym 45 gwlad . Perthyn yr eglwys i'r gangen Brotestanaidd Bentecostaidd of Gristnogaeth a ymddangosodd yn ystod yr 20g gynnar  . Ers y 1980au sefydlwyd yr eglwys yma yn y DU. Ni ddethlir y Nadolig na'r Pasg gan yr eglwys .

Dyma ddeg athrawiaeth sylfaenol 
Dyma ddeg athrawiaeth sylfaenol yr eglwys:

Ysbryd Glân 
"Cred yr eglwys bod "siarad mewn tafodau" yn dystiolaeth o dderbyn yr Ysbryd Glân. Mae derbyn yr Ysbryd Glân yn hanfodol er mwyn dod i'r nefoedd. Mae'n tystio eich bod yn fab i Dduw. Yr Ysbryd Glân ydy'r Cymhorthydd a'r Cysurydd yr eich taith nefol."

Bedydd 
"Bedyddio mewn dŵr ydy'r sagrafen ar gyfer maddeuant pechodau ac ar gyfer adfywiad. Gweithredir y bedydd yn enw'r Iesu mewn dŵr naturiol a byw gyda'r sawl a fedyddir â'i ben tua lawr i efelychu marwolaeth yr Iesu. Dylai'r person sydd yn derbyn y bedydd fod wedi'i drochi'n llwyr mewn dŵr a'i ben wedi'i blygu a'i wyneb tuag i lawr."

Cymundeb Sanctaidd 
"Y Cymun Sanctaidd ydy'r sagrafen sy'n coffau marwolaeth yr Alglwydd Iesu Grist ar yr groes. Wrth i aelodau dderbyn cnawd a gwaed yr Arglwydd maent mewn cymundeb ysbrydol â fe - gyda'r gobaith am fywyd tragwyddol ac atgyfodiad ar Ddydd y Farn. Dim ond un bara croyw a sudd grawnwin a ddefnyddir a'i rannu ymysg y gynulleidfa."

Golchi traed 
"Galluoga'r sagrafen o olchi traed rywun i gyfranogi yn yr Arglwydd; ac mae'n dysgu sancteiddrwydd, gostyngeiddrwydd, gwasanaeth a maddeuant. Gweithredir e yn enw'r Iesu ar bob aelod sy newydd ei fedyddio."

Dydd Saboth 
"Mae dydd Saboth, seithfed dydd yr wythnos (dydd Sadwrn), yn ddydd sanctaidd wedi'i fendithio a'i sancteiddio gan Dduw. Mae rhaid ei gadw o dan ras Duw
er mwyn coffâd cread a iachawdwriaeth Duw a chyda'r gobaith am orffwys tragwyddol yn y bywyd sydd i ddod."

Iesu Grist 
"Bu farw Iesu Grist, y Gair a ddaeth yn gnawd, ar y groes er mwyn prynedigaeth pechaduriaid, atgyfodwyd ar y trydydd dydd ac esgynnodd i'r nefoedd. Efe yw unig Waredwr dynoliaeth, Creawdur y nefoedd a'r ddaear, a'r unig wir Dduw."

Beibl Sanctaidd 
"Mae'r Beibl Sanctaidd, sy'n cynnwys yr Hen Destament a'r Testament Newydd, wedi'i ysbrydoli gan Dduw, yr unig wirionedd ysgrythurol, a'r safon ar gyfer byw'n Gristnogol."

Iachawdwriaeth 
"Rhoddir iachawdwriaeth gan ras Duw drwy ffydd. Mae rhaid i gredinwyr ddibynnu ar yr Ysbryd Glân i fynd ar drywydd sancteiddrwydd, i anrhydeddu Duw, ac i garu dynoliaeth."

Eglwys 
"Gwir eglwys y cyfnod apostolaidd wedi'i hadfer yw Eglwys y Gwir Iesu, a sefydlwyd gan ein Harglwydd Iesu Grist, trwy'r Ysbryd Glân yn ystod y 'teyrnasiad olaf'."

Y Farn Olaf 
"Bydd Ail Ddyfodiad yr Arglwydd yn digwydd ar y Dydd Olaf pan ddisgyna E o'r nefoedd i farnu'r byd: Caiff y cyfiawn fywyd tragwyddol, tra condemnir yr anghyfiawn am byth."

Cyfeiriadau

Cristnogaeth
Penderyn

Pentref ger Hirwaun yw Penderyn, yng Nghwm Cynon, yn Rhondda Cynon Tâf. Mae'n gorwedd ar yr A4059 rhwng Hirwaun ac Aberhonddu, cyn cyrraedd y ffin rhwng Rhondda Cynon Tâf a Phowys a Bannau Brycheiniog.

Dyma gartref y Cwmni Wisgi Cymreig.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Llyfryddiaeth
 Hanes Plwyf Penderyn. David Davies (Dewi Cynon) (Pugh & Rowlands, Aberdar, 1905 ail argraffiad (a golygiad) 1924).

Cyfeiriadau

Pentrefi Rhondda Cynon Taf
Uchel Islandeg

Iaith artiffisial wedi'i seilio ar fersiwn eithafol bur o Islandeg fodern yw Uchel Islandeg (Háfrónska). Fe’i henwyd ar ôl "høgnorsk" (Uchel Norwyeg), ffurf geidwadol o’r Norwyeg. Deillia "frónska" o’r gair "fron", yr enw barddonol am Wlad yr Iâ, un o’r enwau am yr ynys a grybwyllir yn yr Edda. Yn Uchel Islandeg mae pwyslais ar “málgjörhreinsun” (purdeb eithafol), y ffurf fwyaf eithafol o burdeb ieithyddol. Pétur Þorsteinsson yw cadeirydd mudiad iaith Uchel Islandeg. Nid oes gan yr iaith unrhyw statws swyddogol yng Ngwlad yr Iâ, ac nid oes ganddi ddim siaradwyr rhugl.

Cysylltiadau allanol
 Canolfan Iaith Uchel Islandeg 

Ieithoedd artiffisial
Islandeg
Etholiadau yn Tsile

Mae Tsile yn cynnal etholiadau arlywyddol, seneddol a bwrdeistrefol.

Mae etholiadau arlywyddol yn ethol arlywydd, am dymor o bedair mlynedd (chwech mlynedd cyn i 2005). Mae etholiadau seneddol yn ethol 38 o seneddwyr (dau i bob etholaeth) a 120 o ddirprwyon, (dau i bob etholaeth). Mae etholiadau bwrdeistrefol yn ethol un maer a nifer o gynghorwyr i bob bwrdeistref.

Mae gan Tsile system dwy-blaid, sy'n golygu bod yno ddwy brif blaid.

Tsile
Gwleidyddiaeth Tsile
Etholiadau yn Cabo Verde

Cynhelir etholiadau yn Cabo Verde, gorllewin Affrica, yn rheolaidd.

Mae Cabo Verde yn ethol pennaeth gwladwriaeth, yr arlywydd, ynghyd â senedd ar lefel genedlaethol. Etholir yr arlywydd am dymor o bum mlynedd gan y bobl. Mae gan y Cynulliad Cenedlaethol (Asembleia Nacional) 72 o aelodau, wedi'u hethol am dymor o bum mlynedd dan system cynrychiolaeth gyfrannol.

Mae gan Cabo Verde system dwy blaid, sy'n achosi anhawsterau eithafol i unrhyw un sy'n ceisio llwyddiant etholiadol dan faner unrhyw blaid arall.

Cabo Verde
Gwleidyddiaeth Cabo Verde
David Irving

Mae David John Cawdell Irving (ganwyd 24 Mawrth 1938) yn honni bod yn "hanesydd" Ail Ryfel Byd ac mae'n awdur nifer o lyfrau.  Ar adegau gwahanol, mae wedi ei wahardd o'r Almaen, Awstria, Canada, Awstralia, a Seland Newydd. Yn y 1970au roedd Irving yn cael ei dderbyn fel hanesydd awdurdodol ond yn dilyn yr achos hwn profwyd fod ei dystiolaeth yn wallus ac fe ddaethpwyd i ddeall fod ganddo agenda hiliol wrth ysgrifennu.

Yn 1998, dechreuodd achos o enllib yn erbyn Deborah Lipstadt a'r cyhoeddwr Penguin am iddi ddweud yn ei llyfr bod Irving yn gwadu bodolaeth  yr Holocost. Bu'r achos yn aflwyddiannus. Yn ystod yr achos, fe ddisgrifiodd Irving yr hanesydd a thyst Richard J. Evans, sydd o dras Gymreig, yn "little dumpy scowling Welshman" a "that horrid little Welshman".

Ar 20 Chwefror, 2006, dedfrydwyd Irving i dair blynedd o garchar yn Awstria am wadu bodolaeth yr Holocost, ond cafodd ei ryddhau ym mis Rhagfyr yr un flwyddyn.

Cyfeiriadau

Ffug-hanes
Genedigaethau 1938
Gwrth-Semitiaeth
Hanesyddion Seisnig
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Llenorion Seisnig yr 21ain ganrif
Umm Kulthum

Cantores fawr y byd Arabaidd oedd Umm Kulthum. Sillafiad arall ar ei henw yw Oum Kalsoum (hefyd Om Kalthoum a sillafiadau eraill). (Yn ôl yr Arabeg أم كلثوم y cynaniad yw "ym cylthwm", a gellir dadlau felly fod y sillafiaeth gyntaf yn fwy cywir, ond mae'r ynganiad ar lafar yn amrywio rywfaint yn ôl gwlad a rhanbarth hefyd). Eu henw llawn oedd Umm Kulthum Ibrahim al-Sayyid al-Baltaji. Ganwyd hi yn Tamay-az-Zahayra, rhyw 100 km. (60 milltir) i'r gogledd o Cairo yn yr Aifft. Dydy dyddiad eu geni ddim yn sicr, efallai 4 Mai, 1904. Bu farw yn Cairo ar y 3 Chwefror, 1975.

Ei llysenw yn Arabeg yw "as-sit", "Y Foneddiges". Gelwir hi "Y Pedwerydd Byramid", "Seren y Dwyrain" a "Duwies y Gân Arabeg" hefyd. Mae hi wedi gwerthu dros 120 miliwn o recordiau. Mae ei cherddoriaeth yn gyfarwydd i bobl o bob oedran ar draws y byd Arabaidd ac yn cyfuno elfennau clasurol a dylanwadau newydd ar y pryd.

Disgograffeg ddethol 
Fel yn achos ei henw, sylwer fod trawslythreniad y teitlau Arabeg yn y rhestr hon yn amrywio. Mae eu caneuon wedi cael eu rhyddhau gan sawl cwmni dros y blynyddoedd a daw argraffiadau a chasgliadau newydd allan o hyd.

 Amal Hayati ("Gobaith fy mywyd")
 Enta Omri ("Ti yw fy nghariad")........ maqam kurd
 Fat el Mead ("Rhy Hwyr") .......maqam sikah
 Hagartek ("Gadewais Ti")
 Alif Leila wa Leila ("Mil ac Un o Nosweithiau")
 Sirat el Hob ("Cân Cariad").......maqam sikah
 Arouh li Meen ("At bwy ddylswn i droi?").......maqam rast
 Raq il Habeeb ("Atebodd fy Nghariad")
 Lessa Faker ("Ti'n cofio o hyd").......maqam ajam
 Hathehe Laylati ("Dyma fy noson")......maqam bayyati
 Al Atlal ("Yr Adfeilion")......maqam huzam
 Betfaker fi Meen ("Am bwy wyt ti'n feddwl?").....maqam bayati
 Hayarti Qalbi Ma'ak ("Rwyt ti wedi drysu fy nghalon")......maqam nahwand
 El Hobb Kolloh ("Cariad i gyd").......maqam rast
 Ental Hobb ("Ti yw Cariad").......maqam nahwand
 Leilet Hobb ("Noson o garu")
 Othkorene ("Cofia fi")
 Yali Kan Yashqiq Anini
 Es'al Rouhak ("Gofynna dy hun")
 Enta Fein Well Hobbi Fein ("Ble wyt ti a ble mae Cariad?")......maqam bayyati
 Dhikrayatun (Qessat Hobbi)
 Lel Sabr Hedod ("Mae terfyn i amynedd")......maqam sikah
 Baeed Anak ("Hebot ti").......maqam bayyati
 Hadeeth el Rouh ("Ymgom yr Enaid")......maqam kurd
 Gharibun Ala Bab el Raga
 Fakarouni ("Cefais fy argoffa").......maqam rast
 Zalamna El Hob ("Pechod yn erbyn Cariad")
 Ya Zalemny
 We Maret El-Ayam ("Aeth y dyddiau heibio").......maqam nahwand
 Hobb Eih ("Pa gariad?").....maqam bayyati
 Rubaiyat Al-Khayyam ("Penillion Omar Khayyam").......maqam rast
 Ya Msaharny ("Ti sy'n cadw fi'n effro y nos")

Dolen allanol 
 Umm Kulthum

Genedigaethau 1904
Marwolaethau 1975
Cantorion Arabeg
Cerddoriaeth Arabaidd
Cantorion Eifftaidd
Merched yr 20fed ganrif
Gemau Olympaidd y Gaeaf 2006

Cynhaliwyd Gemau Olympaidd y Gaeaf 2006, a adnabyddwyd yn swyddogol fel Gemau Olympaidd y Gaeaf XX,   yn Torino, yr Eidal, o 10 Chwefror 2006 tan 26 Chwefror 2006. Cynhaliwyd y gemau yn yr Eidal am y tro cyntaf ym 1956 yn Cortina d'Ampezzo. Cynhaliwyd hefyd yn yr Eidal, Gemau Olympaidd yr Haf ym 1960 yn Rhufain. Dewiswyd Turin i gynnal Gemau 2006 ym 1999.

Ymddangosodd logo swyddogol y gemau gyda'r ffurf "Torino" o'r enw, sef y ffurf Eidaleg; adnabyddir fel Turin yn yr iaith leol, Piemonteg. Mascot Olympaidd Torino 2006 oedd Neve ("eira" yn Eidaleg), sef pelen eira benywaidd, a Gliz, ciwb iâ gwrywaidd. Arwyddair swyddogol y gemau oedd "Yma mae nwyd yn byw".

Cyfeiriadau 

Chwaraeon yn yr Eidal
 
Torino
2006
Rhyfel Cartref Nepal

Dechreuwyd Rhyfel Cartref Nepal, gwrthdaro rhwng gwrthryfelwyr Maoaidd a llywodraeth Nepal, gan Blaid Gomiwnyddol Nepal (y Maoiaid) ar 13 Chwefror, 1996. Mae'r gwrthryfelwyr comiwnyddol, sy'n galw'r gwrthdaro yn "Rhyfel Gwerin Nepal" ac yn bwriadau sefydlu "Gweriniaeth Pobl Nepal", yn rheoli nifer o ardaloedd y wlad, yn arbennig yn y de a'r gorllewin.

Yn 2001, dechreuodd brenin Nepal defnyddio'r lluoedd arfog yn hytrach na'r heddlu i ymladd yn erbyn y fyddin Maoaidd. Mae mwy na 11,500 o bobl wedi cael eu ladd yn y gwrthdaro, ac amgangyfrifir fod 100,000 i 150,000 o bobl wedi'u dadleoli yn y wlad. Mae'r gwrthdaro wedi llesteirio'r rhan fwyaf o'r gwaith datblygu gwledig yn y wlad, ac wedi arwain i drawsffurfiad dwfn a chymhleth mewn cymdeithas Nepal. Ar 21 Tachwedd, 2006 arwyddwyd cadoediad gan y gwrthryfelwyr a'r llywodraeth ddemocrataidd newydd.

Dolenni allanol
  United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs on Nepal's decade of Conflict
  BBC Q&A on Conflict

Gwleidyddiaeth Nepal
Hanes Nepal
Nepal, Cartref
Nepal, Cartref
Nepal
Nepal, Cartref
Deborah Lipstadt

Hanesydd o Americanes yw Deborah Esther Lipstadt (ganwyd 18 Mawrth 1947). Mae'n athro Iddewiaeth Fodern ac Astudiaethau ar yr Holocost ym Mhrifysgol Emory. Hi yw awdur y llyfr Denying the Holocaust.

Daeth David Irving ag achos o enllib yn ei herbyn, ar ôl iddi ei gyhuddo o wadu'r Holocaust. Dyfarnodd y llys yn Llundain yn erbyn Irving.

Genedigaethau 1947
Hanesyddion Americanaidd
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Hwyaden goch yr eithin

Mae Hwyaden goch yr eithin (Tadorna ferruginea) yn aelod o deulu'r Anatidae, yr hwyaid, gwyddau ac elyrch. Mae'n nythu yn ne-ddwyrain Ewrop a chanolbarth Asia hyd at ogledd India (lle mae'n cael ei adnabod fel Hwyaden Brahminy) a Tsieina, gyda nifer bychan yng ngogledd-orllewin Affrica. Mae'n berthynas i Hwyaden yr eithin.

Fel rheol mae'r hwyaden yma yn aderyn mudol, yn gaeafu yn ne Asia. Mae'n nythu mewn tyllau yn y ddaear neu dyllau mewn coed, yn aml ymhell o'r dŵr. Dodwyir 6-16 o wyau. Nid yw'n ymgasglu'n heidiau mawr fel rheol, er y gellir gweld cryn nifer lle mae digonedd o fwyd.

Mae Hwyaden goch yr eithin yn aderyn hawdd ei adnabod. Mae'n weddol fawr, 58–70 cm o hyd a 110–135 cm ar draws yr adenydd, gyda'r corff i gyd yn liw oren a'r pen ychydig yn fwy gwelw. Gwyn yw'r adenydd, gyd a plu hedfan du. Gellir gwahaniaethu rhwng y ddau ryw trwy edrych an y dorch ddu o gwmpas gwaelod gwddf y ceiliog yn y tymor nythu, ac mae gan yr iâr yn aml ddarn gwyn ar yr wyneb.

Nid yw Hwyaden goch yr eithin yn nythu yng Nghymru ac mae'n aderyn gweddol brin, er bod ambell un yn cael ei gweld bob blwyddyn. Mae'n ansicr faint o'r rhain sy'n adar gwyllt wedi crwydro o dde Ewrop a faint sydd wedi dianc o gasgliadau adar.

Hwyaid
Bynea

Pentref yn agos i'r afon Llwchwr yw Bynea yn Sir Gaerfyrddin. Ardal amaethyddol oedd yma i ddechrau ac yna ar droad y ganrif diwethaf roedd yn le prysur diwydiannol gyda phwll glo ac wedi hynny  gwaith dur. Erbyn heddiw mae'r diwydiannau trwm yma wedi hen ddiflannu. Mae'r pentref yn rhedeg mewn i bentref Llwynhendy a rhwng y ddau le mae yna 4 capel ac eglwys, a nifer o dafarndai.  Mae Gorsaf reilffordd Bynea ar llinell Rheilffordd Calon Cymru.

Mae Terry Davies y chwaraewr rygbi yn enedigol o'r ardal ac yn dal i fyw nepell i ffwrdd.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
A History of Bynea and Llwynhendy (Cymdeithas Hanes Bynea a Llwynhendy, 2000)

Pentrefi Sir Gaerfyrddin
Ysgol Gyfun y Strade

Ysgol uwchradd gyfun Gymraeg yn Llanelli, Sir Gaerfyrddin yw Ysgol Gyfun y Strade. Ysgol categori 2A ydyw, yn ôl diffiniad Llywodraeth Cymru. Mewn ysgol o'r fath addysgir o leiaf 80% o’r pynciau ac eithrio’r Gymraeg a’r Saesneg drwy gyfrwng y Gymraeg yn unig i bob disgybl ac mae un neu ddau o bynciau yn cael eu haddysgu i rai o’r disgyblion yn Saesneg neu yn y naill iaith a’r llall.

Hanes
Sefydlwyd yr ysgol ym 1977, hon oedd yr ysgol uwchradd Gymraeg gyntaf yn Llanelli. Mae'r ysgol yn derbyn disgyblion o'r ardal amgylchynol, mae'r dalgylch yn cynnwys ysgolion cynradd Dewi Sant, Llangennech, Trimsaran, Felinfoel, Heol Goffa, Parc y Tywyn, Brynsierfel Llwynhendy, Ysgol Gynradd yr Hendy a Ysgol Gymunedol Ffwrnes.

Ar y cychwyn roedd yn ysgol weddol fach, ond mae wedi tyfu'n sylweddol bellach. Mae gan yr ysgol chweched dosbarth hefyd; y Strade yw'r unig ysgol uwchradd y wladwriaeth yn nhref Llanelli sydd wedi cadw ei chweched dosbarth, gan fod y disgyblion o bob ysgol arall o'r dref yn mynychu Coleg Sir Gaerfyrddin ar gyfer eu haddysg ôl-16, drwy gyfrwng y Saesneg.

Mr Desmond Jones oedd pennaeth cyntaf yr ysgol, gyda Mr John Rees a Ms Megan Evans yn ddirprwyon. Yna daeth Ms Nesta Thomas yn ddirprwy. Daeth Mr Geraint Roberts yn bennaeth, olynwyd ef gan Mrs Heather Lewis ym mis Medi 2009. Ers 2005 mae'r ysgol wedi gweithio mewn cydweithrediad gyda Ysgol Gyfun Bro Myrddin ac Ysgol Gyfun Maes-yr-Yrfa i gynnig pynciau megis Sbaeneg a Ffrangeg i'w disgyblion, trwy gyfrwng y Gymraeg, ar gyfer TGAU a Lefel A.

Cyn-ddisgyblion enwog
''Gweler hefyd y categori Pobl addysgwyd yn Ysgol y Strade
 Nicholas Daniels, awdur plant
   Liam Davies, chwaraewr rygbi i'r Sgarlets
   Deiniol Evans, chwaraewr rygbi i'r Sgarlets
   Garan Evans, chwaraewr rygbi i'r Sgarlets a thîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru.
   Gavin Evans, chwaraewr rygbi i'r Sgarlets a thîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru.
   Steven Francis, bardd
 Emyr Huws, pêl-droediwr Tîm pêl-droed cenedlaethol Cymru
   Phil John, chwaraewr rygbi i'r Sgarlets.
   Ceiron Thomas, chwaraewr rygbi i'r Sgarlets.
 Imogen Thomas, model a chyflwynydd teledu
 Trystan Gravelle, actor
Josh Adams, chwaraewr rygbi i cymru

Cyfeiriadau 

Strade
Strade
Sefydliadau 1977
Daneg

Iaith sydd yn perthyn i'r ieithoedd Germanaidd gogleddol yw Daneg (Daneg: dansk:). Fe'i siaredir gan rhyw 5.5 miliwn o bobl yn bennaf yn Nenmarc, ond hefyd gan ryw 50,000 o siaradwyr yn rhannau gogleddol Schleswig-Holstein yn yr Almaen. Mae hi'n iaith swyddogol a phwnc gorfodol mewn ysgolion yn yr Ynys Las ac Ynysoedd Faroe. Roedd Gwlad yr Iâ o dan goron Denmarc hyd 1944, ac fe'i siaredir yn helaeth yno fel ail iaith.

 
Ieithoedd yr Almaen
Ieithoedd Denmarc
Ieithoedd Germanaidd gogleddol
Ieithoedd yr Ynys Las
Ieithoedd Ynysoedd Ffaröe
Coleg Magdalene, Caergrawnt

Erthygl am y coleg yng Nghaergrawnt yw hon; am y coleg ag enw tebyg  yn Rhydychen, gweler Coleg Magdalen, Rhydychen.
Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw Coleg Magdalene (Saesneg: Magdalene College). Fe'i sefydlwyd yn wreiddiol ym 1428 fel coleg Benedictaidd, ond fe'i hailsefydlwyd ym 1542 gan Thomas, Arglwydd Audley. Un o'i gyn-aelodau enwocaf oedd y dyddiadurwr Samuel Pepys.

Mae Coleg Magdalen i'w gael ym Mhrifysgol Rhydychen.

Cyn-aelodau nodedig 
 Adam Holloway (Aelod Seneddol Gravesham)
 Samuel Pepys (dyddiadurwr)
 Syr Samuel Morland (diplomydd, ysbïwr, dyfeisiwr, mathemategydd)
 Syr Michael Redgrave (actor)
 George Mallory (mynyddwr)
 Syr Trafford Leigh-Mallory (cadlywydd)
 Arthur Tedder, 1st Baron Tedder (cadlywydd)
 John Tedder, 2nd Baron Tedder (cemegydd)
 John Simpson (newyddiadurwr)
 Julian Fellowes (actor ac awdur)
 Bamber Gascoigne (cyflwynydd teledu)
 Julian Rathbone (nofelydd)
 Alan Rusbridger (golygydd y Guardian)
 David Clary (Llywydd Coleg Magdalen, Rhydychen)
 Gavin Hastings (chwaraewr rygbi)
 Rob Wainwright (chwaraewr rygbi)
 Katie Derham (darlledwraig)
 Charles Stewart Parnell (cenedlaetholwr gwyddelig) (ni raddiodd)
 Syr Antony Jay (darlledwr)
 Syr David Calcutt (cyn-Feistr a bargyfieithwr)
 Dr Roger Morris (peirianydd)
 C. S. Lewis (awdur a diwinydd)
 Henry Dunster (llywydd cyntaf prifysgol Harvard)
 A C Benson (bardd)
 Patrick Blackett (ffisegydd)
 Charles Kingsley (awdur a hanesydd)
 Thomas Cranmer (Archesgob Caergaint)
 Michael Ramsey (Archesgob Caergaint)
 Norman Hartnell (teiliwr)
 David Burghley, (athletydd)
 Syr Frederic Salusbury (newyddiadurwr)
 William Donaldson (hogyn drwg)
 Dr. Akhtar Hameed Khan (gwyddonydd cymdeithasol)

Cymrodyr mygedol nodedig 
 Benjamin Britten
 T. S. Eliot
 Thomas Hardy
 Seamus Heaney
 Rudyard Kipling
 Nelson Mandela

 
Magdalene
Sefydliadau 1428
Richard Trevithick

Peiriannydd ac adeiladwr y peiriant stêm cyntaf ar gledrau a oedd yn gweithio, oedd Richard Trevithick (13 Ebrill 1771 – 22 Ebrill 1833). Fe'i ganwyd yn Tregajorran, Cernyw.

Roedd yn fab i beiriannydd mwyngloddio a phan yn blentyn arferai weld peiriannau stêm yn sugno dŵr o'r pyllau tun a chopor dwfn yng Nghernyw.

Tynnodd cerbyd Trevithick ddeg tunnell o haearn a 70 o ddynion, o waith haearn Penydarren, Merthyr Tudful, hyd at Abercynon, pellter o 9.75 milltir, ar 12 Chwefror 1804. Ond yr oedd yn rhy drwm i'r trac oddi tano ac felly ddim yn effeithiol nac yn llwyddiannus iawn.

Cernywiaid
Dyfeiswyr Seisnig
Genedigaethau 1771
Marwolaethau 1833
Peirianwyr Seisnig
Walter Scott

Nofelydd o'r Alban oedd Syr Walter Scott (15 Awst, 1771 – 21 Medi, 1832).

Llyfryddiaeth

Nofelau 
 Rokeby (1813)
 Waverley (1814)
 Guy Mannering (1815)
 The Antiquary (1816)
 Tales of my Landlord, 1st series, The Black Dwarf ac Old Mortality (1816)
 Rob Roy (1818)
 Tales of my Landlord, 2nd series, The Heart of Midlothian (1818)
 Tales of my Landlord, 3rd series, The Bride of Lammermoor a A Legend of Montrose (1819)
 Ivanhoe (1819)
 Tales from Benedictine Sources, yn cynnwys The Abbot a The Monastery (1820)
 Kenilworth (1821)
 The Fortunes of Nigel (1822)
 Peveril of the Peak (1822)
 The Pirate (1822)
 Quentin Durward (1823)
 Redgauntlet (1824)
 St. Ronan's Well (1824)
 Tales of the Crusaders, yn cynnwys The Betrothed a The Talisman (1825)
 Woodstock (1826)
 Chronicles of the Canongate, 1st series, The Highland Widow, The Two Drovers a The Surgeon's Daughter (1827)
 Chronicles of the Canongate, 2nd series, The Fair Maid of Perth (1828)
 Tales of a Grandfather, 1st series (1828)
 Anne of Geierstein (1829)

Barddoniaeth 
 The Lay of the Last Minstrel (1805)
 Ballads and Lyrical Pieces (1806)
 Marmion (1808)
 The Lady of the Lake (1810)
 The Vision of Don Roderick (1811)
 The Bridal of Triermain (1813)
 Young Lochinvar

Eraill 
 Provincial Antiquities of Scotland (1819-1826)
 Lives of the Novelists (1821-1824)
 The Life of Napoleon Buonaparte (1827)
 Religious Discourses (1828)
 History of Scotland (1829-1830)

Beirdd Albanaidd yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1771
Marwolaethau 1832
Nofelwyr Albanaidd yn yr iaith Saesneg
Coleg Girton, Caergrawnt

Un o golegau cyfansoddol  Prifysgol Caergrawnt yw Coleg Girton (Saesneg: Girton College). Fe'i sefydlwyd ar 16 Hydref 1869 gan Emily Davies a Barbara Bodichon, y coleg preswyl cyntaf i fenywod yn Lloegr. Fe'i lleolwyd yn Swydd Hertford ar y cychwyn, ond yn 1872 prynwyd y safle presennol, oddeutu dwy filltir a hanner o ganol Caergrawnt ar Ffordd Huntingdon ger pentref Girton. Yn 1873, ail-agorodd y coleg ar y safle newydd dan ei enw presennol. Fe wnaed sawl ychwanegiad i adeiladau'r coleg dros y flynyddoedd, gan gynnwys estyniad diweddar i'r llyfrgell.

Ar 27 Ebrill 1948 estynnwyd aelodaeth lawn Prifysgol Caergrawnt i ferched, a daeth Girton yn un o golegau'r brifysgol. Mae Girton yn goleg cymysg erbyn hyn; cyrhaeddodd y cymrodyr gwrywaidd cyntaf ym 1977, ac estynnwyd mynediad i is-raddedigion gwrywaidd ym 1979.

Meistres y coleg yw'r Athro-Foneddiges Marilyn Strathern.

Cynfyfyrwyr
 Hertha Marks Ayrton, Peirianydd trydanol
 Margaret Cole, (1893 – 1980), gwleidydd a bardd
 Isabel Cooper-Oakley, Ysgrifenwraig theosoffaidd
 Brenda Hale, Barwnes Richmond
 Jessie Isabel Hetherington, addysgwraig Seland Newydd
 Arianna Huffington, awdures a gweithredwraig wleidyddol
 Wendy Holden, nofelydd
 Rosamond Lehmann, nofelydd
 Sheila Scott Macintyre, mathemategydd
 Ada Isabel Maddison, mathemategydd
 Margrethe II, brenhines Denmarc
 Dorothy Marshall, hanesydd ac addysgwraig
 Annie Maunder, seryddwraig
 Constance Maynard, ffeminydd ac addysgwraig
 Sarojini Naidu, bardd Indiaidd
 Sheila Pim, awdur
 Emily James Smith Putnam, addysgwraig a hanesydd Americanaidd
 Gisela Richter, archaeolegwraig glasurol a hanesydd celf
 Joan Robinson, economegydd brydeinig
 Clara Ruth Rouse,  cenhadwraig grefyddol
 Ethel Sargant, botanegydd
 Charlotte Angas Scott, mathemategydd
 Irene Spry, hanesydd economaidd
 Margaret Storey, awdur llyfrau plant
 Bertha Swirles (yr Arglwyddes Jeffreys), ffisegydd
 Sandi Toksvig, digrifwraig
 Tywysoges Takamado o Japan
 Renee Winegarten, dadansoddwraig lenyddol
 Barbara Adam Wootton, gwyddonydd gymdeithasol ac economegydd
 Dorothy Wrinch, biolegydd mathemategol
 Grace Chisholm Young, mathemategydd
 Derek Walcott, bardd, awdur, artist
 Gwyneth Lewis, bardd ac awdur Cymreig

Cyfeiriadau

 
Girton
Sefydliadau 1869
Edward o Middleham

Tywysog Cymru ers 8 Medi, 1483, oedd Edward o Middleham (c. 1473 - 9 Ebrill, 1484).

Mab Rhisiart III, brenin Lloegr oedd ef.  Ei fam oedd Anne Neville a chafodd ei eni yng Nghastell Middleham, Swydd Efrog.

Cyfeiriadau

Tywysogion Cymru
Marwolaethau 1484