Manaweg

Iaith Geltaidd gynhenid Ynys Manaw yw Manaweg (Manaweg: Gaelg/Gailick). Mae'n perthyn yn agos i ieithoedd Celtaidd Iwerddon a'r Alban - Gwyddeleg a Gaeleg yr Alban - fel rhan o'r is-deulu ieithyddol Celteg Q neu Goedeleg (sydd gyda'r Frythoneg yn rhan o deulu mwy, sef Celteg Ynysig.

Hanes 
Credir i'r Fanaweg gael ei chyflwyno i'r ynys gan ymsefydlwyr o Iwerddon yn y 4g neu'r 5ed O.C. Ymsefydlai llwythi eraill o Iwerddon mewn rhannau gorllewinol o Gymru a'r Alban yn yr un cyfnod. Mae milewniwm gyntaf ei bodolaeth yn dywyll. Does dim llenyddiaeth o'r cyfnod wedi goroesi a rhaid dibynnu ar dystiolaeth enwau lleoedd a phersonol am ein gwybodaeth. Dim ond yn y 18g a'r 19eg y daw'r dystiolaeth ysgrifenedig gyntaf i'r golwg (ac eithrio ambell arysgrifiad a chofnod byr) ar ffurf cyfieithiadau crefyddol, geiriaduron a gramdegau, yn ogystal â cherddi llafar a baledi â'i gwreiddiau yn yr 16g efallai.

Daeth y Fanaweg i ben fel mamiaith fyw yn hanner cyntaf yr ugeinfed ganrif. Bu farw siaradwr brodorol olaf y Fanaweg, Ned Maddrell, yn 1974, ond mae'r iaith wedi profi ychydig o adfywiad yn ddiweddar. Fe'i siaredir gan rai cannoedd o Fanawiaid - rhai sydd wedi dysgu'r iaith o ddiddordeb, a rhai o'u plant yn ogystal. Agorwyd yr ysgol Fanaweg gyntaf, y Bunscoill Ghaelgagh, yn 2001 a ceir darpariaeth meithrin dan nawdd sefydliad Mooinjer veggey. Yn ôl cyfrifiad 2011 mae 1,823 yn gallu ei siarad, ei darllen a'i hysgrifennu. n ôl yr adferwr iaith, Brian Stowell, dechreuodd yr adfywiad mewn Manaweg wedi i'r olaf o'r siaadwyr cynhenid farw yng nghanol yr 20g gan bod ganddyn nhw agwedd mor negyddol at yr iaith.

Treigladau 

Fel pob iaith Celtaidd, ceir treigladau.  Mae ganddi ddau dreiglad: boggaghys (math o dreiglad meddal) a stronnaghys (math o dreiglad trwynol).  Mae dau fath o boggaghys i'w gweld mewn sefyllfoedd gwahanol.  Dydyn nhw ddim yn gweithio fel treigladau'r Gymraeg.

Dyma dreigladau Manaweg:

{| class="wikitable" style="text-align: center;"
 |+Treigladau Manaweg
 ! rowspan="2" style="background-color:#FFDEAD;" | Llythyren wreiddiol
 ! colspan ="2" style="background-color:#FFDEAD;" | Boggaghys
 ! rowspan="2" style="background-color:#FFDEAD;" | Stronnaghys
 |-
 ! style="background-color:#FFDEAD;" | Math cyntaf
 ! style="background-color:#FFDEAD;" | Ail fath
 |-
 |p ||ph ||ph ||b 
 |-
 |t, th ||h  ||t, th ||d 
 |-
 |çh ||h ||çh ||j 
 |-
 |c, k keyl ||ch ||ch ||g 
 |-
 |c, k lheean ||ch ||ch ||g 
 |-
 |b ||v ||v ||m 
 |-
 |bw ||w ||w ||mw 
 |-
 |d, dh ||gh ||d ||n
 |-
 |j ||y ||j ||n'y 
 |-
 |g keyl ||y, gh ||y, gh ||ng 
 |-
 |g lheean ||gh ||gh ||ng 
 |-
 |f || (dim) || (dim) ||v 
 |-
 |s ||h || t||s 
 |-
 |str ||tr ||tr ||str 
 |-
 |sl ||l ||cl  ||sl 
 |-
 |sn ||n, sn ||n, sn  ||sn 
 |-
 |sh ||h ||ç ||sh 
 |-
 |m ||v ||v ||m 
 |-
 |mw ||w ||w ||mw 
 |-
 |qu ||wh ||wh ||qu 
 |}

Geirfa

Ymadroddau a geiriau 

{| cellspacing="7" class="wikitable" style="text-align: center;"
! style="background-color:#FFDEAD;" | Manaweg
! style="background-color:#FFDEAD;" | Ymadrodd agosaf Gwyddeleg
! style="background-color:#FFDEAD;" | Ymadrodd agosafGaeleg yr Alban
! style="background-color:#FFDEAD;" | Ymadrodd agosafCymraeg
|- 
| 
| 
| 
| Bore da
|- 
| 
| 
| 
| Prynhawn da
|- 
| 
| 
| 
| Hwyl [iti, ichi]
|- 
| 
| 
| 
| Diolch [iti, ichi]
|- 
| 
| 
| 
| cwch
|- 
| 
| 
| 
| bws
|-
| 
| 
| 
| blodyn
|- 
| 
| 
| 
| buwch
|- 
| 
| 
| 
| ceffyl
|- 
| 
| 
| 
| castell
|- 
| 
| 
| 
| carreg
|- 
| 
| 
| 
| pysgod
|- 
| 
| 
| 
| ynys
|- 
| 
| 
| 
| car
|- 
| 
| 
| 
| cathod
|- 
| 
| 
| 
| ci
|- 
| 
| 
| 
| siop
|- 
| 
| 
| 
| tŷ
|- 
| 
| 
| 
| aderyn
|-
| 
| 
| 
| dau, dwy; pâr
|-
| 
| 
| 
| swydd
|-
| 
| 
| 
| dŵr
|}

Rhifau 

{| cellspacing="7" class="wikitable" style="text-align: center;"
! style="background-color:#FFDEAD;" | Manaweg
! style="background-color:#FFDEAD;" | Ymadrodd agosaf Gwyddeleg
! style="background-color:#FFDEAD;" | Ymadrodd agosafGaeleg yr Alban
! style="background-color:#FFDEAD;" | Ymadrodd agosafCymraeg
|- 
|-
| 
| 
| 
| un
|-
| 
| 
| 
| dau, dwy
|- 
| 
| 
| 
| tri, tair
|- 
| 
| 
| 
| pedwar, pedair
|- 
| 
| 
| 
| pump
|- 
| 
| 
| 
| chwech
|- 
| 
| 
| 
| saith
|- 
| 
| 
| 
| wyth
|- 
| 
| 
| 
| naw
|- 
| 
| 
| 
| deg
|- 
| 
| 
| 
| unarddeg, un deg un
|- 
| 
| 
| 
| deuddeg, un deg dau, un deg dwy
|- 
| 
| 
| 
| tri ar hugain, dau ddeg tri
|- 
| 
| 
| 
| unarddeg ar hugain, tri deg un
|- 
| 
| 
| 
| degain a thri, pedwar deg tri
|- 
| 
| 
| 
| trigain a thri, chwe deg tri
|- 
| 
| 
| 
| pedwar ugain a thri, wyth deg tri
|- 
| 
| 
| 
| cant a deuddeg ar hugain, cant tri deg dau
|}

Nodau am rifau 

Mae ffurfiau lluosog i'w weld ar ôl llawer o rifau.
 Does dim ffurf lluosog ar ôl  neu 
 Does dim ffurf lluosog ar ôl lluosrifau o 20+ (yn cynnwys 100, 1000 ac ati)
 Fel arfer, does dim ffurf lluosog ar ôl mesurau: e.e. arian ac amser.

Arddodiaid 

Fel yn y Gymraeg, gellir rhedeg arddodiaid Manaweg yn ôl y person. Mae ganddynt ansoddeiriau meddianol hefyd. Dyma ffurfiau  ‘gan’, a'r ansoddeiriau meddianol yn italaidd:
 
{| class=wikitable
|+ Ffurfiau ec
|-
! style="background-color:#FFDEAD;" colspan=2 |  
! style="background-color:#FFDEAD;" | Unigol
! style="background-color:#FFDEAD;" | Lluosog
|-
! colspan = "2" style="background-color:#FFDEAD;" | Person cyntaf
| aym  ayms
| ain  ainyn
|-
|-
! colspan=2 style="background-color:#FFDEAD;" | Ail berson
| ayd  ayds
| eu  euish
|-
! rowspan=2 style="background-color:#FFDEAD;" | Trydedd person
! style="background-color:#FFE4C4;" | Gwrywaidd
| echey  echeysyn
| oc  ocsyn
|-
! style="background-color:#FFE4C4;" | Benywaidd
| eck  ecksh
| oc  ocsyn
|}

Gweler hefyd 
 Llenyddiaeth Fanaweg

Llyfryddiaeth 
 G. Broderick, A Handbook of Late Spoken Manx. 3 cyfrol. (Llundain, 1984-86)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 

 Newyddion ym Manaweg  (clywedol)
 Eitem mewn Gwyddleg am yr iaith Fanaweg ar Sianel Youtube An Ghaeilge 

 
Ieithoedd Celtaidd
Ynys Manaw