Lithwania

Gweriniaeth yng ngogledd-ddwyrain Ewrop yw Lithwania (yn swyddogol: Gweriniaeth Lithwania; ceir y ffurf Llethaw mewn un geiriadur Cymraeg). Saif ar lan y Môr Baltig. Un o'r Gwledydd Baltig yw Lithwania, ynghyd ag Estonia a Latfia. Mae Lithwania yn ffinio â Latfia i'r gogledd, â Belarws i'r de-ddwyrain, ac â Gwlad Pwyl a Kaliningrad Oblast, sy'n ran o Rwsia, i'r de-orllewin. Daeth Lithwania yn aelod o'r Undeb Ewropeaidd ar 1 Mai 2004.

Hanes Lithwania
Prif-bwyntiau Hanes Lithwania

 10 Ganrif – Llywthau Lithwnaiad-Prwsiaid paganaid.
 980au – Cristnogaeth yn dod i gymdogion y Lithwaniaid-Prwsiaid.
 997 – Merthyrdod St Adalbert ym Mrwsia.
 1007 – Son cyntaf am Lithwania mewn dogfen.
 1147 – Croesgad cyntaf yn erbyn paganiaid Baltaidd – tranc y Prwsiaid.
 1200 – Ail groesgad yn erbyn y Lithwaniaid.
 1215 – Esgob cyntaf y Lithwaniaid ond y wlad yn bagan o hyd.
 1219 – Mindaugas Brenin cyntaf y Lithwaniaid 1219–63.
 1236 – Lithwaniaid yn gorfygu y croesgadwyr ym mrwydr Siaulai.
 1315 – Gediminas yn arwain Lithwania 1315–41.
 1385 – Jogaila yn cael ei bedyddio, Lithwania yn troi yn Gristnogol a ffurfio Brenhiniaeth Lithwania-Pwyl.
 1410 – Lithwania-Pwyl yn trechu'r Almaenwyr ym mrwydr Grunwald. Ffyniant y wlad.
 1569 – Lithwania-Pwyl yn ffurfio "Cymanwlad".
 16C – Twf Rwsia a Sweden yn raddol dileu tiroedd y Lithwaniaid, mae'r wlad yn cael ei rhannu dro ar ôl tro dros y tair canrif wedyn. Adnabyddir y cyfnod yn well fel "rhaniad triphlyg Pwyl".
 19C – Lithwania dan Ymerodraeth Rwsia, mudiad am annibyniaeth yn egino.
 1918–1939 – Ar 16/02/1918 mae'r Lithwaniaid yn datgan annibynniaeth, ond y Pwyliaid yn cymryd Vilnius ym 1919. Cawnas yn Brifddinas. Cyfnod annibynnol yn symud at unbennaeth.
 1940 – Meddiannu Lithwania gan y Rwsiaid (Sofietaidd).
 1940–44 – Meddiannu Lithwania gan y Natsiaid.
 1944–89 – Meddiannu Lithwania gan y Rwsiaid (Sofietaidd) fel Gweriniaeth Sofiet gyda Vilnius yn brifddinas.
 1990 – Ar 11/03 1990 mae'r Lithwaniaid yn datgan annibynniaeth.
 2004 – Ymuno â NATO 2004 a'r Undeb Ewropeaidd.
 2007 – Ymuno â Chytundeb Schengen.

Hanes fodern
Mae hanes fodern Lithiwania ynghlwm wrth hanes y cenhedloedd mawr yn yr 20g. Gyda chwymp ymerodraeth yr Almaen ym 1918 daeth hi, a'i chymdogion Estonia a Latfia, yn rhydd ac yn genhedloedd annibynnol. Daeth hyn i ben dan y gytundeb rhwng Rwsia a'r Almaen ym 1939. Yn ystod y rhyfel meddiannwyd y wlad gan y Natsiaid a bu farw 190,000 o ddinasyddion Iddewig Lithwania. Wedi'r rhyfel aeth y wlad i mewn i'r Undeb Sofietaidd tan 1991. O 1944 tan 1952 roedd byddin cudd gwrth-Sofiet yn y wlad a charcharwyd miloedd o Lithwaniaid yn y Gwlagau.

Ers ei hannibyniaeth symudodd y wlad tuag at Ewrop, ymunodd a'r UE a NATO a bu ffyniant economaidd. Ond gydag agor y drysau i allfudo gadawodd miloedd o bobl ifainc am Brydain ac yr Almaen.

Ethnigrwydd 
Mae poblogaeth Lithwania yn amrywio (mae'r ffigyrau swyddogol yn cynnwys pobl sy'n byw tramor) ond honnir bod 3,349,900, 84.0% o'r rhain yn Lithwaniaid ethnig sy'n siarad yr iaith Lithwaneg sef unig iaith swyddogol y wlad. Mae lleiafrifoedd eraill yn cynnwys Pwyliaid (6.1%), Rwsiaid (4.9%) a Belarwsiaid (1.1%), yn ôl "Department of Statistics to the Government of the Republic of Lithwania".

Ffigyrau 2010 yn dangos:

Lithwaniaid – 83.1% (2,765,600),
Pwyliaid – 6.0% (201,500),
Rwsiaid – 4.8% (161,700),
Belarwsiaid – 1.1% (35,900),
 Wcreiniaid – 0.6% (19,700),
Almaenwyr – 0.1% (3,200),
Iddewon – 0.1% (3,200),
 Tatariaid – 0.1% (2,800),
Latfiaid – 0.1% (2,300),
Roma – 0.1% (2,400),
 Eraill – 0.2% (8,200),
 Heb ddweud – 3.7% (122,500).

Siroedd weinyddol 
Mae gan Lithwania ddeg siroedd a chwe deg o ddosbarthiadau gweinyddol, er bod ddim gan y deg siroedd lywodraethau leol ers eu dilead yn y flwyddyn 2010, mae'r siroedd yn dal i fodoli gyda'r bwriad o gasglu ystadegau lleol.

Cyfeiriadau

 "The Northern Crusades".  Eric Christiansen. Penguin. 1997. (Hanes  y Gwledydd Baltaidd)
 "Pe Bai Cymru'n Rhydd". Gwynfor Evans. Y Lolfa. 1989. Pennod ar y Gwledydd Baltaidd.
 "Lithwania". Encyclopedia Britannica. darllenwyd 9 Hydref 2010.
 "Population by ethnicity 2009 year". DB1.stat.gov.lt. Statistics Lithwania. darllenwyd 20 Ionawr 2010.
 Statistics Lithwania

Cyn-weriniaethau'r Undeb Sofietaidd
Gwledydd Ewrop