alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Yr Antarctig

Yr Antarctig yw cyfandir mwyaf deheuol y Ddaear, ac mae'n cynnwys Pegwn y De daearyddol. Fe'i lleolir, felly, yn Hemisffer y De - i'r de o Gylch yr Antartig, gyda Chefnfor y De yn ei amgylchynu. Caiff ei reoli dan amodau Cytundeb yr Antarctig. Ceir iâ dros 98% ohono a hwnnw'n 1.9 km (1.2 mi; 6,200 tr) o drwch, ar gyfartaledd. ceir ychydig o dir yn y rhan gogleddol eithaf.

Mae ei arwynebedd yn 14,000,000 kilometr sgwâr (5,400,000 milltir sgwâr), a'r cyfandir hwn yw'r 5ed mwyaf: ar ôl Asia, Affrica, gogledd America a De America. Mewn cymhariaeth mae Antartica oddeutu dwywaith yn fwy nag Awstralia.

Ar gyfartaledd yrAntartig yw'r cyfandir oeraf, sychaf a mwyaf gwyntog. Mae cyfartaledd ei uchter (uwch y môr) yn uwch nag unrhyw gyfandir arall. Gellir diffion Antarctig yn "ddiffeithwch", gyda glawiad o ddim ond 200 mm (8 mod) ar yr arfordir a llai nahynny i mewn i'r tir mawr. Mae'r tymheredd yn amrywio: gostyngodd i −89.2 °C (−128.6 °F) ychydig yn ôl, ond mae'r tymheredd fel arfer rhwng yn y trydych chwarter (y chwarter oeraf o'r flwyddyn) yn −63 °C (−81 °F).

Yn 2016 roedd 135 o bobl yn byw yno'n barhaol, ond ceir rhwng 1,000 a 5,000 yn byw yno'n achlysurol: y rhan fwyaf yn y gorsafoedd ymchwil. mae'r rhan fwyaf yn wyddonwyr sy'n astudio algae, bacteria, ffwng, planhigion, protista, ac anifeiliaid fel chwain, nematodeau, pengwiniaid, morloi a tardigradau.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 L.L. Ivanov et al; map topographig o ynysoedd Livingston a Greenwich

Oriel

 
Cyfandiroedd
1846

18g - 19g - 20g
1790au 1800au 1810au 1820au 1830au - 1840au - 1850au 1860au 1870au 1880au 1890au
1841 1842 1843 1844 1845 - 1846 - 1847 1848 1849 1850 1851

Digwyddiadau 
15 Mehefin - Cytundeb Oregon yn sefydlu'r ffin rhwng Unol Daleithiau America a Chanada
Sefydlu Cymdeithas Archaeolegol Cambria
Darganfod y blaned Neifion
Llyfrau
Griffith Edwards (Gutyn Padarn) - Gwaith Prydyddawl
Daniel Silvan Evans - Telynegion
Herman Melville - Typee
Prosper MériméeCarmen
Syr Samuel Rush Meyrick - Heraldic Visitations of Wales and Part of the Marches between the years 1586 and 1613...
William Morgan (Gwilym Gelli-deg) - Cerbyd Awen
Cerddoriaeth
Richard Wagner - Tannhäuser  (opera)

Genedigaethau 
 17 Mawrth - Kate Greenaway, awdures (m. 1901)
 5 Mai - Henryk Sienkiewicz, awdur (m. 1916)
 27 Mehefin - Charles Stewart Parnell, gwleidydd (m. 1891)
 25 Awst - Ludwig II, brenin Bafaria
 17 Hydref - Mary Davies (Mair Eifion), bardd (m. 1882)
 21 Hydref - Edmondo De Amicis, awdur (m. 1908)
 28 Hydref - Georges Auguste Escoffier, pen-cogydd (m. 1935)

Marwolaethau 
 28 Mawrth - Daniel Evans (Daniel Ddu o Geredigion)
 1 Mehefin - Pab Grigor XVI, 80
1845

18g - 19g - 20g
1790au 1800au 1810au 1820au 1830au - 1840au - 1850au 1860au 1870au 1880au 1890au
1840 1841 1842 1843 1844 - 1845 - 1846 1847 1848 1849 1850

Digwyddiadau 
4 Mawrth - James K. Polk yn dod Arlywydd yr Unol Daleithiau
20 Tachwedd - Brwydr Vuelta de Obligado ar Afon Paraná yn Ne America
22 Rhagfyr-23 Rhagfyr - Brwydr Ferozeshah yn y Pwnjab
Dechreuad y Newyn Mawr Iwerddon
Llyfrau
Daniel Evans (Daniel Ddu o Geredigion) - Galar-Gerdd ar Farwolaeth William Bruce Knight, Deon Llandaf
John Jones (Idrisyn) - Yr Esboniad Beirniadol
John Mills (Ieuan Glan Alarch) - Y Beirniadur Cymreig
Prosper Mérimée - Carmen
Drama
Henrik Hertz - Kong René's Datter (Merch y brenin René)
Barddoniaeth
Edgar Allan Poe - The Raven
Cerddoriaeth
Richard Wagner - Tannhäuser (opera)

Genedigaethau 
3 Mawrth - Georg Cantor, mathemategydd (m. 1918)
27 Mawrth - Wilhelm Conrad Röntgen, ffisegydd (m. 1923)
12 Mai - Gabriel Fauré, cyfansoddwr (m. 1924)
30 Mai - Amadeo I, brenin Sbaen (m. 1890)

Marwolaethau 
18 Chwefror - Johnny Appleseed, ffermwr
8 Mehefin - Andrew Jackson, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 77
Awstralasia

Term amrywiol a ddefnyddir i ddisgrifio rhanbarth yn Oceania yw Awstralasia – mae fel arfer yn cyfeirio at Awstralia, Seland Newydd, ac ynysoedd cyfagos yn y Cefnfor Tawel.

Bathwyd y term gan Charles de Brosses yn Histoire des navigations aux terres australes (1756). Daw o'r gair Lladin am "i de Asia" a nododd Brosses y gwahaniaeth rhwng y rhanbarth â Pholynesia (i'r dwyrain) a de ddwyrain y Cefnfor Tawel (Magellanica); mae hefyd yn wahanol i Ficronesia (i'r gogledd ddwyrain).

Daearyddiaeth ddynol 
Yn ddaearwleidyddol, defnyddir Awstralasia weithiau fel term am Awstralia a Seland Newydd yn unig. Mae yna nifer o gyfundrefnau gydag enwau sydd wedi'u rhagddodi â "Y Gymdeithas Awstralasiaidd ar gyfer" (Australasian Society for) sydd wedi'u cyfyngu i Awstralia a Seland Newydd.

Yn y gorffennol, mae Awstralasia wedi cael ei ddefnyddio fel enw ar gyfer timau chwaraeon cyfunol Awstralia/Seland Newydd. Mae enghreiffitau'n cynnwys tennis rhwng 1905 ac 1913, pan cyfunodd Awstralia a Seland Newydd eu goreuon i gystadlu yng Nghwpan Davis (ac ennillon nhw yn 1907, 1908, 1909 ac 1911), ac yng Ngemau Olympaidd 1908 ac 1912.

Yn gyffredinol mae anthroploegwyr, er yn anghytuno ar fanylion, yn cefnogi theorïau sy'n priodoli tarddiad de ddwyreiniol Asiaidd am frodorion ynysoedd Awstralasia ac isranbarthau cyfagos.

Gweler hefyd 
 Awstralia (cyfandir)
 Awstralia a Seland Newydd
 Cysylltiadau Awstralia-Seland Newydd
 Oceania
 Oceania (terminoleg)
 Ynysoedd y Cefnfor Tawel

Dolen allanol 
 BBC Cymru'r Byd — Tramor – Awstralasia

Oceania
Rhestr ynysoedd Cymru

Dyma restr o ynysoedd Cymru:

Gweler hefyd
Rhestr o ynysoedd mwyaf y byd

 
Ynysoedd Cymru
Ynysoedd Cymru
Cymru
Daearyddiaeth Cymru

Lleolir Cymru ar orynys yng ngorllewin Prydain. Mae Cymru yn rhan o'r Deyrnas Unedig. Mae Cymru yn ffinio â Lloegr i'r dwyrain, ac amgylchynir y wlad gan y môr ar yr ochrau arall: Môr Hafren i'r de, Sianel San Siôr i'r de a'r Môr Celtaidd i'r gogledd a rhwng gogledd Cymru ag Iwerddon. Hyd Cymru yw tua 274 km a'i lled tua 100 km. Mae gan y wlad arwynebedd o 20,779 km² (8,023 milltir sgwâr). Mae ganddi dros 1,200 km o arfordir.

Tirwedd
Mae'r rhan fwyaf o Gymru yn dir cymharol uchel. Y prif ardaloedd o dir uchel yw mynyddoedd Gwynedd, sy'n cynnwys yr Eryri hanesyddol a'r mynyddoedd i'r de o'r ardal yma, mynyddoedd Elenydd yng nghanolbarth Cymru a Bannau Brycheiniog yn y de. Yn Eryri y ceir y copaon uchaf, gyda pymtheg copa dros 3,000 o droedfeddi, Y copaon uchaf yw Yr Wyddfa (1,085m/3,560 troedfedd), Carnedd Llywelyn 1,064m/3,491 troedfedd a Carnedd Dafydd (1,044m/3,425 troedfedd).

Arfordir Cymru

Afonydd a llynnoedd 

Yr afonydd hwyaf sy'n tarddu yng Nghymru yw Afon Hafren, Afon Gwy ac Afon Dyfrdwy, ond mae'r tair yma yn llifo trwy Loegr yn ogystal â thrwy Gymru. Yr afon hwyaf sydd yng Nghymru yn unig yw Afon Tywi; ymhlith y gweddill mae Afon Wysg, Afon Conwy, Afon Clwyd ac Afon Teifi.

Llynnoedd naturiol mwyaf Cymru yw Llyn Tegid a Llyn Syfaddan. Ceir nifer o gronfeydd dŵr mawr hefyd, yn cynnwys Llyn Trawsfynydd, Llyn Efyrnwy, Llyn Brenig, Llyn Celyn, Llyn Alaw, Llyn Claerwen a Llyn Clywedog.

Demograffeg

Yn ôl Cyfrifiad 2001 yr oedd 2,903,085 o bobl yn byw yng Nghymru, 1,403,782 ohonynt yn wrywod a 1,499,303 yn fenywod; roedd hwn yn gynnydd o 1% ers cyfrifiad 1991. Mae gan Gymru boblogaeth sy'n heneiddio; roedd y cyfartaledd oedran yn 2001 yn 36 o'i gymharu â 34 yn 1981.

Ceir y rhan fwyaf o'r boblogaeth yn y de-ddwyrain, yn ninasoedd Caerdydd, Casnewydd ac Abertawe ac yn y Cymoedd.

Rhaniadau gwleidyddol

Crëwyd patrwm o 13 o siroedd yng Nghymru ar ôl Deddf Uno 1536: Sir Fôn, Sir Frycheiniog, Sir Gaernarfon, Sir Aberteifi, Sir Gaerfyrddin, Sir Ddinbych, Sir y Fflint, Sir Forgannwg, Sir Feirionnydd, Sir Drefaldwyn, Sir Benfro, Sir Faesyfed, a Sir Fynwy.  Y rhain ydyw siroedd hanesyddol Cymru. Yn ad-drefnu llywodraeth leol 1974 crëwyd wyth sir weinyddol: Clwyd, Dyfed, Gwent, Gwynedd, Powys, Morgannwg Ganol, De Morgannwg a Gorllewin Morgannwg. Erbyn hyn y rhain yw enwau siroedd seremonïol Cymru.  Yn 1996 crëwyd 22 o awdurdodau unedol i gymryd lle'r wyth sir weinyddol, a'u henwau yn cynnwys rhai o enwau'r 13 sir hanesyddol a rhai o'r wyth sir weinyddol, a'r ffiniau yn wahanol weithiau. Mae rhai o'r trefi mawrion yn awdurdodau unedol eu hunain e.e. Caerdydd, Abertawe, Wrecsam.

 
 Cymru
Yr Ynys Las

Yr ynys fwyaf yn y byd yw'r Ynys Las neu'r Lasynys (Kalaallisut: Kalaallit Nunaat; Daneg: Grønland). Fe'i lleolir yng Ngogledd Môr yr Iwerydd rhwng Canada a Gwlad yr Iâ. Mae brenhines Denmarc, Margrethe II, hefyd yn frenhines ar yr Ynys Las. Prifddinas yr ynys yw Nuuk.

Daearyddiaeth 

Mae iâ yn gorchuddio 84% o'r tir. Gorchuddir y rhan fwyaf o'r wlad gan gap rhew anferth â nunatakau yn torri trwodd o gwmpas ei ymylon. O'r cap rhew hwn mae nifer o rewlifoedd, neu afonydd iâ, yn llifo, gan gynnwys Rhewlif Humboldt, ac yn torri i fyny'n fynyddoedd iâ wrth gyrraedd y môr. Nodwedd arall ar dirwedd yr Ynys Las yw'r nifer sylweddol o pingos (bryniau crwn gyda rhew yn eu canol) a geir yno.

Er gwaethaf yr holl rew, mae'r enw yn y Ddaneg (ac mewn ieithoedd Almaenaidd eraill) yn golygu "Tir (neu wlad) glas" (gweler isod).

Mae'r Ynys Las (2 miliwn km²) yn ymddangos ar fapiau o dafluniad Mercator cymaint ag yr Affrig (30 miliwn km²),

Hanes 

Cyrhaeddodd pobl yr Ynys Las am y tro cyntaf tua 2500 CC. Tua'r flwyddyn 986, darganfu'r morwr o Lychlynwr Eric Goch yr ynys. Fe'i galwodd "yr Ynys Las" er mwyn denu pobl yno o Wlad yr Iâ a Norwy. Cyrhaedodd yr Inuit modern o'r gogledd-orllewin tua 1200. Am gyfnod bu nifer fach o drefedigaethau Llychlynaidd ar yr arfordir, ond diflanasant erbyn y 15g, naill ai o ganlyniad i afiechyd neu ymosodiadau gan y brodorion. Yn 1721 creuwyd tref fechan Ddanaidd newydd ar yr ynys a hawliodd coron Denmarc y tir.  Cafodd yr Ynys Las ei gwahanu oddi wrth Denmarc yn ystod yr Ail Ryfel Byd o ganlyniad i feddiannaeth Denmarc gan yr Almaen. Daeth y wlad yn rhan gymathedig o Ddenmarc yn 1953. Yn 1979, y flwyddyn y collwyd y refferendwm ar ddatganoli yng Nghymru, enillodd yr Ynys Las hunanlywodraeth dan sofraniaeth Denmarc, gyda'i senedd ei hun ar gyfer materion mewnol.

Iaith a diwylliant 
Ers Mehefin 2009 yr iaith yn swyddogol yw Kalaallisut; cyn hynny roedd y Ddaneg hefyd yn iaith swyddogol. Yn ieithyddol, mae'n un deulu'r Inuit. Yn 2007 roedd 56,200 yn ei siarad yn fyd-eang. Credir i'r iaith gyrraedd yr Ynys Las pan gyrhaeddodd y Thuliaid oddeutu 1200.

Enwogion
Hans Hendrik (c.1834-1889), fforiwr
Knud Rasmussen (1879-1933), fforiwr
Otto Rosing (g. 1967), cyfarwyddwr ffilm
Lars Rosing (g. 1972), actor
Julie Berthelsen (g. 1979), cantores

Dolenni allanol 
 Gwefan swyddogol y llywodraeth
 Ystadegau 
 Gwefan dwristiaeth swyddogol y Lasynys
 Proffeil (BBC)
 Cronoleg (BBC)

Llychlyn
 
Ynysoedd Cefnfor yr Arctig
Ynysoedd Denmarc
Ynysoedd Môr Iwerydd
1843

18g - 19g - 20g
1790au 1800au 1810au 1820au 1830au - 1840au - 1850au 1860au 1870au 1880au 1890au
1838 1839 1840 1841 1842 - 1843 - 1844 1845 1846 1847 1848

Digwyddiadau 
13 Mawrth - Sylfaen Catawba County, Gogledd Carolina, UDA
15 Mawrth - Sylfaen Victoria, British Columbia, gan y Cwmni Bae Hudson
16 Mawrth - Sylfaen y ddinas Petrópolis gan y llywodraeth Brasil
24 Mawrth - Brwydr Hyderabad yn India
4 Mai - Natal yn dod yn wladfa'r Deyrnas Unedig
19 Gorffennaf - Lawnsio'r SS Great Britain, llong adeiladu gan y peiriannydd Isambard Kingdom Brunel
4 Medi - Priodas Dom Pedro II, ymerawdwr Brasil, a Dona Teresa Cristina o Sisili

 Llyfrau
 Charles Dickens - Martin Chuzzlewit
 Søren Kierkegaard - Gjentagelsen
 Eugène Sue - Les Mystères de Paris
 Drama
 Eusebio Asquerino - Casada, vírgen y mártir
 Cerddoriaeth
 Frederic Chopin - Nocturnes rhif 1 & 2, op. 55
 Johann Strauss I - Lorelei Rhein Klänge
 Opera
 Gaetano Donizetti - Don Pasquale
 Giuseppe Verdi - I Lombardi
 Richard Wagner - Der fliegende Holländer
 Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfennau cemegol Terbiwm ac Erbiwm gan Carl Gustaf Mosander

Genedigaethau 
 29 Ionawr - William McKinley, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1901)
 15 Ebrill - Henry James, nofelydd (m. 1916)
 15 Mehefin - Edvard Grieg, cyfansoddwr (m. 1907)
 29 Tachwedd - Gertrude Jekyll, arlunydd a botanegydd (m. 1932)
 20 Rhagfyr - Frances Hoggan, meddyg (m. 1927)

Marwolaethau 
 21 Mawrth - Robert Southey, bardd, 68
 27 Mawrth - Henry Nevill, 2ail Iarll y Fenni, 88
 6 Mehefin - Friedrich Hölderlin, awdur, 73
1842

18g - 19g - 20g
1790au 1800au 1810au 1820au 1830au - 1840au - 1850au 1860au 1870au 1880au 1890au
1837 1838 1839 1840 1841 - 1842 - 1843 1844 1845 1846 1847

Digwyddiadau 
7 Chwefror - Brwydr Debre Tabor
29 Awst - Cytundeb Nanjing
Sefydlu'r Philharmonig Efrog Newydd
Llyfrau
Nikolai Gogol - Мёртвые души
George Sand - Consuelo
Cerddoriaeth
Mikhail Glinka - Russlan a Ludmilla (opera)
Felix Mendelssohn - Symffoni rhif 3 ("Albanaidd")

Genedigaethau 
12 Mai - Jules Massenet, cyfansoddwr (m. 1912)
13 Mai - Syr Arthur Sullivan, cyfansoddwr (m. 1900)
14 Mehefin - William Abraham (Mabon), arweinydd glowyr De Cymru (m. 1922)
9 Rhagfyr - Pyotr Kropotkin, anarchydd (m. 1921)

Marwolaethau 
13 Mawrth - Henry Shrapnel
23 Mawrth - Stendhal, nofelydd
 20 Hydref - Grace Darling, enwog am achub bywydau morwyr o longddrylliad, 26
 24 Hydref - Bernardo O'Higgins, gwleidydd, 64
Môr Hafren

Mae Môr Hafren (Saesneg: Bristol Channel) yn gainc o Fôr Iwerydd, sy'n gorwedd rhwng de Cymru a gorllewin Lloegr lle rhed Afon Hafren i'r môr trwy Aber Hafren. Mae'r gwahaniaeth rhwng trai a llanw yn eitha uchel ac yn mesur tua 40 troedfedd, sef yr ail uchaf yn Ewrop.

Yr enw
Yr hen enw ar Fôr Hafren, yn ôl traddodiad a geir yn Ail Gainc y Mabinogi (Branwen ferch Llŷr) yw Aber Henfelen. Ceir enghreifftiau o'r enw hwnnw yn Llyfr Taliesin ac mewn cerdd gan Gynddelw yn ogystal.

Ynysoedd Môr Hafren
 Ynys Wair
 Ynys Echni
 Steep Holm (Ynys Ronech)

Llyfryddiaeth
Ifor Williams (gol.), Pedeir Keinc y Mabinogi (Caerdydd, ail argraffiad 1951). Gweler tud. 215 am ymdriniaeth Ifor Williams ar yr enw Aber Henfelen.

Afon Hafren
Hafren
Hafren
Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yng Nghymru
Ardaloedd Cadwraeth Arbennig yn Lloegr
Mary McAleese

Mary Patricia McAleese (Gwyddeleg: Máire Pádraigín Mhic Ghiolla Íosa) (ganwyd 27 Mehefin 1951) oedd wythfed Arlywydd Iwerddon, o 1997 hyd 2011.

Arlywyddion Iwerddon
Genedigaethau 1951
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Mary Robinson

Mary Robinson (ganwyd 21 Mai 1944) oedd seithfed Arlywydd Iwerddon, a'r ddynes gyntaf. Roedd yn Arlywydd rhwng 3 Rhagfyr 1990 a 12 Medi 1997 pan ymddiswyddodd i ddechrau swydd newydd fel Uwch-Gomisynydd y Cenhedloedd Unedig dros Hawliau Dynol.

Enillodd Wobr Erasmus ym 1999.

Cyfeiriadau

Arlywyddion Iwerddon
Genedigaethau 1944
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Enillwyr Gwobr Erasmus
Douglas Hyde

Roedd Douglas Hyde (Gwyddeleg: Dubhghlas de hÍde) (17 Ionawr 1860 - 12 Gorffennaf 1949) yn ysgolhaig ar yr iaith Wyddeleg a fe oedd Arlywydd cyntaf Iwerddon (Gwyddeleg: Uachtarán na hÉireann), rhwng 25 Mehefin 1938 a 24 Mehefin 1945.

Arlywyddion Iwerddon
Llenorion Gwyddeleg
Genedigaethau 1860
Marwolaethau 1949
Seán T. O'Kelly

Seán Thomas O'Kelly (Gwyddeleg: Seán Tomás Ó Ceallaigh) (25 Awst 1882 - 23 Tachwedd 1966) oedd ail Arlywydd Gweriniaeth Iwerddon (Gwyddeleg: Uachtarán na hÉireann), rhwng 25 Mehefin 1945 a 24 Mehefin 1959. Fe'i ganed yn Nulyn. O'Kelly oedd un o sylfeinwyr Fianna Fáil. Roedd yn aelod o'r Dáil Éireann (senedd Gweriniaeth Iwerddon) o 1918 hyd ei ethol yn arlywydd. Bu'n ffigwr blaenllaw yng ngwleidyddiaeth a llywodraethiant Gwladwriaeth Rydd Iwerddon. Gwasanethai fel Gweinidog Llywodraeth Leol (1932–1939) a Gweinidog Cyllid (1939–1945). Roedd yn Is-Arlywydd y Cyngor Gweithredol o 1932 hyd 1937 a'r Tánaiste o 1937 hyd 1945.

O'Kelly, Sean T.
O'Kelly, Sean T.
O'Kelly, Sean T.
O'Kelly, Sean T.
O'Kelly, Sean T
Éamon de Valera

Éamon de Valera (ganwyd Edward George de Valera, enw Gwyddeleg Éamonn de Bhailéara) (14 Hydref 1882 - 29 Awst 1975), oedd un o arweinyddion y mudiad dros annibyniaeth Iwerddon oddi wrth Brydain ar ddechrau'r 20g. Cymerodd ran yng Ngwrthryfel y Pasg yn 1916, a bu bron iddo gael ei ddienyddio gydag arweinwyr eraill y gwrthryfel gan y Saeson.

Gwrthododd arwain y ddirprwyaeth a aeth i Lundain i gael Cytundeb gyda Llywodraeth Prydain. Arhosodd yn ôl yn Nulyn. Ond roedd yn anghytuno'n llwyr gyda'r telerau a arwyddwyd ar ei ran gan Michael Collins, Arthur Griffith a'r dirprwyaeth, ac yn flin na wnaethant gysylltu a thrafod ag ef cyn arwyddo. Achosodd telerau'r cytundeb a arwyddwyd, Cytundeb Eingl-Wyddelig iddo ymddiswyddo fel Arlywydd Iwerddon.

Yn ddiweddarch daeth yn arweinydd yr wrthblaid Weriniaethol yn ystod y Rhyfel Cartref Iwerddon 1922-23. Wedi methiant y Rhyfel Cartref i newid polisi y wladwriaeth newydd, fe sefydlodd de Valera blaid weriniaethol newydd, Fianna Fáil a ddaeth fewn i rym yn 1932. Yn ddiweddarach, daeth yn Brif Weinidog dair gwaith (y tro cyntaf fel ail Arlywydd y Cyngor Gweithredol, ac fel y Taoiseach cyntaf (teitl y Prif Weinidog yn ôl Cyfansoddiad 1936)). Gorffennodd ei yrfa wleidyddol fel trydydd Arlywydd Gweriniaeth Iwerddon (Gwyddeleg: Uachtarán na hÉireann), rhwng 25 Mehefin 1959 a 24 Mehefin 1973.

Cyfansoddiad Iwerddon
De Valera oedd prif awdur a symbylydd ysgrifennu Cyfansoddiad Iwerddon ar ddiwedd yr 1930au. Rhoddodd y Cyfansoddiad statws a threfn i Wladwriaeth Rydd Iwerddon. Er bod pwyslais fawr ar ddysgeidiaeth grefyddol Catholig mae'n ymwrthod â gwneud Catholigiaeth yn grefydd swyddogol y wladwriaeth newydd. Bu sawl newid i'r cyfansoddiad dros y degawdau, ond mae'n dal i fod, yn ei hanfod, yn arwydd o lwyddiant gwaddol de Valera.

Gweler hefyd
Tomás Ceannt

Arlywyddion Iwerddon
Taoisigh Iwerddon
Cenedlaetholdeb Gwyddelig
Genedigaethau 1882
Marwolaethau 1975
Erskine Hamilton Childers

Erskine Hamilton Childers (11 Rhagfyr 1905 – 17 Tachwedd 1974), mab Erskine Childers (awdur The Riddle of the Sands), oedd pedwerydd Arlywydd Gweriniaeth Iwerddon (Gwyddeleg: Uachtarán na hÉireann), rhwng 25 Mehefin 1973 a'u farwolaeth ar 17 Tachwedd 1974.

Arlywyddion Iwerddon
Tánaistí Iwerddon
Genedigaethau 1905
Marwolaethau 1974
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gresham
Môr Udd

Cainc neu gulfor yw'r Môr Udd (Ffrangeg: La Manche; Saesneg: English Channel; Cernyweg: Mor Bretannek; Llydaweg: Mor Breizh) o Fôr Iwerydd; dyma'r môr rhwng Lloegr a Ffrainc. Mae'r môr yn cysylltu'r Môr Iwerydd yn y gorllewin â Môr y Gogledd yn y dwyrain. Mae'n bosib y daw'r enw o'r gair 'rhudd' (coch) neu 'rydd' (rhyddid), a defnyddid y gair 'y Môr Rudd' ers talwm. Fodd bynnag mae'r sillafiad a ddefnyddir heddiw (Môr Udd) wedi'i gofnodi yn y 13g, yn ôl Geiriadur Prifysgol Cymru pan gofnodwyd yn Llyfr Gwyn Rhydderch: "o Fôr Udd (Mor Rudd) i Fôr Iwerddon".

Cyfeiriadau

Cefnfor yr Iwerydd
Arfordiroedd Ffrainc
Arfordiroedd Lloegr
Gwlad yr Haf

Sir seremonïol a sir hanesyddol yng Ne-orllewin Lloegr yw Gwlad yr Haf (Saesneg: Somerset). Mae'n ffinio â Môr Hafren a Sir Gaerloyw i'r gogledd, â Wiltshire i'r dwyrain, â Dorset i'r de-ddwyrain, ac â Dyfnaint i'r de-orllewin.

Mae'r enw Cymraeg Gwlad yr Haf, cyfieithiad rhydd o'r Saesneg Somerset, yn dyddio'n ôl i'r bymthegfed ganrif.

Gwleidyddiaeth a gweinyddiaeth

Ardaloedd awdurdod lleol
Rhennir y sir yn bedair ardal an-fetropolitan a dau awdurdod unedol:

 De Gwlad yr Haf
 Gorllewin Gwlad yr Haf a Taunton
 Ardal Sedgemoor
 Ardal Mendip
 Caerfaddon a Gogledd-ddwyrain Gwlad yr Haf – awdurdod unedol
 Gogledd Gwlad yr Haf – awdurdod unedol

Etholaethau seneddol
Rhennir y sir yn naw etholaeth seneddol yn San Steffan:
 Bridgwater a Gorllewin Gwlad yr Haf
 Caerfaddon
 Gogledd Gwlad yr Haf
 Gogledd-ddwyrain Gwlad yr Haf
 Somerton a Frome
 Taunton Deane
 Wells
 Weston-super-Mare
 Yeovil

Gweler hefyd
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

 
Siroedd seremonïol Lloegr
Denmarc

Mae Teyrnas Denmarc (Daneg: Kongeriget Danmark) neu Denmarc (Daneg: ) yn deyrnas Lychlynnaidd fach yng ngogledd Ewrop. Mae Môr y Gogledd yn amgylchynu'r wlad, ag eithrio'r ffin ddeheuol â'r Almaen.

Hanes

Unwyd Denmarc yng nghyfnod y Llychlynwyr, yn y 10g, gan y brenin Harald Ddantlas († 985), a drodd y wlad at Gristnogaeth. Yn yr 11g, cymerodd Denmarc feddiant ar Loegr am gyfnod. Yn 1397, unodd a Sweden a Norwy. Parhaodd yr undeb a Sweden hyd 1523 a'r undeb a Norwy hyd 1814. Arferai Gwlad yr Iâ fod ym meddiant Denmarc hefyd, hyd nes iddi ddod yn annibynnol yn 1944. O 1940 hyd 1945, meddiannwyd Denmarc gan yr Almaen. Yn 1973 daeth yn rhan o'r Undeb Ewropeaidd.

Daearyddiaeth

Denmarc yw'r fwyaf deheuol o wledydd Llychlyn. Mae'n cynnwys y rhan fwyaf o orynys Jylland (Jutland) a thua 405 o ynysoedd. Y mwyaf o'r rhain yw Sjælland, Fyn, Lolland, Falster, Langeland, Als, Møn, Bornholm ac Amager. Tir isel yw bron y cyfan o'r wlad, gyda mwy na 65% yn dir amaethyddol. Y copa uchaf yw Møllehøj, 170.86 medr.

Saif y brifddinas ar ynys Sjælland ("Seeland"), sydd a chulfor Øresund yn ei gwahanu oddi wrth Sweden. Cysylltir  Copenhagen a dinas Malmö yn Sweden gan Bont Øresund a thwnel. Yr unig ffin ar dir sych yw'r ffin a'r Almaen yn y de.

Dinasoedd 

 
Aelod-wladwriaethau'r Cenhedloedd Unedig
Aelod-wladwriaethau Cyngor Ewrop
Aelod-wladwriaethau NATO
Aelod-wladwriaethau'r Undeb Ewropeaidd
Gwledydd a thiriogaethau Daneg
Gwledydd Ewrop
Gwledydd y Môr Baltig
Gwledydd Nordig
Llychlyn
Teyrnasoedd
Prydain Fawr

Gweler hefyd Prydain.
Mae Prydain Fawr yn ynys oddi ar arfordir gogledd gorllewinol Ewrop. Hi ydyw'r fwyaf o'r Ynysoedd Prydeinig. Mae tair cenedl o fewn yr ynys, sef Cymru, Yr Alban a Lloegr (mae rhai pobl yn ystyried Cernyw yn bedwaredd genedl nas cydnabyddir yn swyddogol). Yn wleidyddol, ystyrir bod yr ynysoedd llai sydd yn rhannau o Gymru, Lloegr, neu'r Alban, fel Ynys Enlli er enghraifft, yn rhannau o Brydain Fawr hefyd. Llywodraethir yr ynys gan senedd yn Llundain fel rhan o wladwriaeth Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon, er bod mesur o hunanlywodraeth gan Gymru a'r Alban erbyn hyn. Sylwer nad ydyw talaith Gogledd Iwerddon yn rhan o Brydain Fawr.

Hanes yr enw 
Mae'r enw ei hun yn bur ddiweddar. Ynys Prydain neu Brydain oedd yr enw gwreiddiol ac fe'i gelwid felly am ei bod yn gartref i'r Brythoniaid (er bod lle i ddadlau fod yr enw Brythoneg Prydein a'r enw Goideleg cyfystyr Cruithenn yn cyfeirio at y Pictiaid yn wreiddiol). Britannia oedd enw'r Rhufeiniaid ar yr ynys, yn seiliedig ar y gair Brythoneg.

Dan bwysau'r goresgynwyr o'r Almaen, sef y Sacsoniaid, yr Eingl a llwythi Germanaidd eraill, ymfudodd nifer o Frythoniaid rhannau deheuol yr ynys dros y môr i Lydaw. Mae'r enw Llydaweg Breizh (a'r Ffrangeg Bretagne) yn adlewyrchu'r mudo hwnnw. Gair arall am "Brydain" yw Breizh/Bretagne ac felly, er mwyn gwahaniaethu rhwng Llydaw ac Ynys Prydain dechreuodd yr arfer o alw Prydain yn "Brydain Fawr". Mae'n debyg mai cyfieithiad o'r Ffrangeg Grande Bretagne ydyw'r Saesneg Great Britain.

Nid oes unrhyw arlliw gwleidyddol i'r enw yn wreiddiol, felly. Doedd Prydain Fawr ddim yn wlad a doedd yr ansoddair 'mawr' ddim yn golygu "great" chwaith. Dim ond yn ddiweddarach, gyda thwf yr Ymerodraeth Brydeinig, y daeth yr arlliw gwleidyddol i fod.

Diddorol nodi hefyd mai "Prydain Fach" yw ystyr yr enw Gwyddeleg am Gymru, sef An Bhreatain Bheag (y tir llai oedd dal ym meddiant y Brythoniaid ar ôl i'r Saeson gipio'r hyn a elwir yn Lloegr heddiw) a "Prydain" yw ystyr yr enw Llydaweg am Lydaw, sef Breizh.

Gwledydd Prydain 
Gweler hefyd: Prydeindod

Yn y Chwedegau bathwyd y term hwn fel cywiriad gwleidyddol ac fe'i defnyddir ar lafar a gan y cyfryngau torfol yn eithaf rheolaidd bellach. Mae'n dwyshau'r ymdeimlad hwnnw fod Cymru yn wlad, ac nid yn rhan o wlad Prydain (sef y DU). Gweler "Y Dystiolaeth Brydeinig" gan Owain Owain yn Y Faner, 21/10/1965 ac athroniaeth ddiweddarach Yr Athro J. R. Jones yn ei gyfrol 'Prydeindod'.

Ceir peth amwysedd yn y defnydd a wneir o'r enw "Gwledydd Prydain". I rai mae'n golygu tair gwlad Prydain (Fawr), sef Yr Alban, Cymru a Lloegr, yn unig ond fe'i defnyddir hefyd fel enw amgen am y DU (a gamenwir yn 'Brydain' yn aml); ond dydy Prydain ddim yn cynnwys Gogledd Iwerddon nac yn ddaearyddol – am ei bod yn rhan o ynys Iwerddon – nac yn gyfansoddiadol o fewn y DU (gweler uchod).

Cyfeiriadau

Gweler hefyd 
Ynys Brydain - yr enw Cymraeg traddodiadol ar yr ynys yn hanes traddodiadol Cymru.
Teyrnas Prydain Fawr
Teyrnas Unedig Prydain Fawr ac Iwerddon
Teyrnas Unedig Prydain Fawr a Gogledd Iwerddon

Ynysoedd yn Ynysoedd Prydain
Cearbhall Ó Dálaigh

Cearbhall Ó Dálaigh (12 Chwefror 1911 - 21 Mawrth 1978) (Yngenir 'carol o dôl-ia'. Cyfieithir ei enw i'r Saesneg fel Carroll O'Daly, ond roedd pawb yn ei alw wrth ei enw Gwyddelig). Fe  oedd pumed Arlywydd Iwerddon, rhwng 19 Rhagfyr 1974 a 22 Hydref 1976 pan ymddiswyddodd ar  ôl ffrae gyda'r llywodraeth.

Genedigaethau 1911
Marwolaethau 1978
Arlywyddion Iwerddon
Patrick Hillery

Patrick John Hillery (; (2 Mai 1923 - 12 Ebrill 2008) oedd chweched Arlywydd Iwerddon, rhwng 3 Rhagfyr 1976 a 2 Rhagfyr 1990. Fe'i etholwyd yn gyntaf yn Etholiad 1951 fel cynrychiolydd Fianna Fáil Teachta Dála (TD) dros Etholaeth Clare ac yno yr arhosodd hyd at 1973.

Ef oedd Comisiynydd Ewropeaidd cyntaf Iwerddon, gan gychwyn yn 1973 ac arhosodd dair mlynedd yn y swydd, pan ddaeth yn Arlywydd. Bu'n Arlywydd am ddau dymor a dywedir iddo ddod a sefydlogrwydd ac urddas i'r swydd..

Cyfeiriadau

Arlywyddion Iwerddon
Genedigaethau 1923
Marwolaethau 2008
Ynys Echni

Ynys ym Môr Hafren yw Ynys Echni (Saesneg Flat Holm). Fe'i lleolir tua thair milltir a hanner o Larnog, Bro Morgannwg, ond fe'i gweinyddir gan ddinas Caerdydd. Mae Steep Holm (Ynys Ronech) yn agos iddi. Mae Ynys Echni yn cael ei gweinyddu fel rhan o Gymru, a hi felly ydyw'r lle mwyaf deheuol yn y wlad, gan fod Ynys Ronech yn rhan o Loegr.

Cadwraeth
Mae'r ynys yn hafan i fywyd gwyllt a blodau gwyllt prin, gan gynnwys gwylanod cefnddu lleiaf, gwylanod y penwaig, cwningod, hwyaid yr eithin a nadredd defaid. Mae tywarch arforol yr ynys yn cynnal glaswellt arforol byr sy'n cynnwys planhigion prin megis cennin gwyllt a phys y ceirw.

Mae Ynys Echni wedi'i ddynodi'n Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghymru (SoDdGA neu SSSI) ers 1 Ionawr 1972 fel ymgais gadwraethol i amddiffyn a gwarchod y safle. Mae ei arwynebedd yn 34.91 hectar. Cyfoeth Naturiol Cymru yw'r corff sy'n gyfrifol am y safle.

Dynodwyd y safle’n un o statws arbennig ar sail daeareg yn ogystal â bod ynddo fywyd gwyllt o bwys ac o dan fygythiad. Er enghraifft efallai i’r statws gael ei ddynodi oherwydd fod ynddo strata’n cynnwys ffosiliau hynod o greaduriaid asgwrn cefn neu ffosiliau o bryfaid neu blanhigion yn ogystal â’r stratigraffeg ei hun (h.y. haenau o greigiau o bwys cenedlaethol).

Hanes yr ynys

Sefydlwyd clas (math o fynachlog gynnar) ar Ynys Echni rywbryd yn Oes y Seintiau.

Adeiladwyd goleudy ar yr ynys yn y 18g, ac roedd dynion goleudy yn byw yno tan 1988, pryd cafodd y goleudy ei awtomeiddio. Daeth ffermio i ben hefyd ym 1942. Defnyddiwyd yr ynys fel safle milwrol yn ystod y 19g ac unwaith eto yn ystod yr Ail Ryfel Byd. Heddiw does neb yn byw ar yr ynys yn barhaol, ac mae hi bellach yn Safle o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig ac yn warchodfa natur o dan reolaeth Cyngor Dinas Caerdydd.

Derbyniwyd y neges radio gyntaf ar Ynys Echni. Fe'i gyrrwyd o Larnog ar 13 Mai 1897 gan Guglielmo Marconi gyda chymorth George Kemp, peiriannydd Swyddfa'r Post o Gaerdydd. Cynnwys y neges, a ddanfonwyd mewn Côd Morse, oedd Are you ready?

Gweler hefyd
 William Henry Preece

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Project Ynys Echni, Cyngor Dinas Caerdydd  (Cymraeg)
 Adroddiad y BBC am Ynys Echni  (Saesneg yn unig)
 Cymdeithas Ynys Echni  (Saesneg yn unig)

Clasau
Daearyddiaeth Bro Morgannwg
Daearyddiaeth Caerdydd
Echni
Echni
Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Nghaerdydd
1841

18g - 19g - 20g
1790au 1800au 1810au 1820au 1830au - 1840au - 1850au 1860au 1870au 1880au 1890au
1836 1837 1838 1839 1840 - 1841 - 1842 1843 1844 1845 1846

Digwyddiadau 
William Edwards yn sefyll fel Siartydd  dros Sir Fynwy, heb dderbyn yr un bleidlais. Dyma'r unig dro i hyn ddigwydd yng Nghymru.
 Agor rheilffordd Dyffryn Taf
 26 Ionawr - Hong Cong yn cael ei ildio i Brydain ar brydles gan Tsieina
 4 Mawrth - William Henry Harrison yn dod yn Arlywydd yr Unol Daleithiau
 Llyfrau
 Charles Dickens - The Old Curiosity Shop
 Theodor Mundt - Thomas Münzer
 Edgar Allan Poe - The Murders in the Rue Morgue
 Drama
 Dion Boucicault - London Assurance
 Cerddoriaeth
 Adolphe Adam - Giselle (ballet)
 Gaetano Donizetti - Adelia (opera)

Genedigaethau 
 28 Ionawr - Syr Henry Morton Stanley, fforiwr o Ddinbych (m. 1904)
 25 Chwefror - Pierre-Auguste Renoir, arlunydd (m. 1919)
 21 Mai - Joseph Parry, cyfansoddwr (m. 1903)
 9 Tachwedd - Edward VII, brenin y Deyrnas Unedig (Tywysog Cymru 1841-1901) (m. 1910)
 20 Tachwedd - Wilfrid Laurier, Prif Weinidog Canada (m. 1919)

Marwolaethau 
 4 Ebrill - William Henry Harrison, Arlywydd yr Unol Daleithiau, 68
 19 Mai - John Blackwell (Alun), bardd Cymreig, 42
 24 Mai - Thomas Roberts, Llwyn'rhudol, awdur radicalaidd, 76
 8 Mehefin - John Elias, pregethwr, 67
 27 Gorffennaf - Mikhail Lermontov, bardd Rwseg, 26
Efrog

Gweler hefyd: Efrog Newydd

Dinas hanesyddol yn sir seremonïol Gogledd Swydd Efrog, Swydd Efrog a'r Humber, Lloegr, ydy Efrog, neu Caerefrog (). Fe'i lleolir mewn ardal ddi-blwyf yn awdurdod unedol Dinas Efrog.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Efrog boblogaeth o 152,841.

Hanes
Mae'r ddinas wedi tyfu o gwmpas safle'r hen dinas Rufeinig Eboracum, prifddinas Britannia Inferior. Bu farw'r ymerawdwr Constantius Chlorus yn Eboracum yn 306.

Adeiladau a chofadeiladau
Amgueddfa'r Castell
Bettys Cafe
Eglwys gadeiriol
Canolfan Jorvik
Tŵr Clifford (castell)

Enwogion
Guy Fawkes (1570-1606), cynllwynwr
W. H. Auden (1907-1973), bardd
Frankie Howerd (1917-1992), comediwr
Judi Dench (g. 1934), actores

Gefeilldrefi

Gweler hefyd
Gorsaf reilffordd Efrog
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Cyfeiriadau 

Dinas Efrog
Dinasoedd Lloegr
 
Trefi Gogledd Swydd Efrog
1840

18g - 19g - 20g
1790au 1800au 1810au 1820au 1830au - 1840au - 1850au 1860au 1870au 1880au 1890au
1835 1836 1837 1838 1839 - 1840 - 1841 1842 1843 1844 1845

Digwyddiadau 
 1 Ionawr - Dechreuad y treial John Frost, Zephaniah Williams a William Jones yn Nhrefynwy
 13 Ionawr - Mae'r llong Lexington yn suddio ger Ynys Hir, Newydd Efrog; 139 o bobol yn colli ei bywydau.
 6 Chwefror - Cytundeb Waitangi
 7 Hydref - Wiliam II yn dod yn frenin yr Iseldiroedd
 Llyfrau
 Mikhail Lermontov - Герой нашего времени – "Arwr yr Oes Hon"
 Prosper Mérimée - Colomba
 Drama
 Christian Hebbel - Judith
 Jose Zorilla - El Zapatero y el Rey
 Barddoniaeth
 Victor Hugo - Les Rayons et Les Ombres
 Cerddoriaeth
 Gaetano Donizetti - La Fille du regiment (opera)
 Felix Mendelssohn - Symffoni rhif 2 ("Lobgesang")

Genedigaethau 
 28 Mawrth - Emin Pasha
 2 Ebrill - Emile Zola, nofelydd (m. 1902)
 2 Mehefin - Thomas Hardy, bardd a nofelydd (m. 1928)
 21 Mehefin - John Rhŷs, ysgolhaig Celtaidd (m. 1915)
 8 Medi - Thomas Evans (Telynog), bardd
 12 Tachwedd - Auguste Rodin, cerflunydd
 14 Tachwedd - Claude Monet, arlunydd
 29 Tachwedd - Rhoda Broughton, nofelydd (m. 1920)

Marwolaethau 
 6 Ionawr - Fanny Burney, nofelydd, 87
 Ionawr - Dingane, brenin y Zulu
 17 Mawrth - William Williams o Wern, 58
 27 Mai - Niccolo Paganini, fiolinydd a chyfansoddwr, 57
1839

18g - 19g - 20g
1780au 1790au 1800au 1810au 1820au - 1830au - 1840au 1850au 1860au 1870au 1880au
1834 1835 1836 1837 1838 - 1839 - 1840 1841 1842 1843 1844

Digwyddiadau 
2 Ionawr - Ffoto gyntaf y Lleuad, gan Louis Daguerre
20 Ionawr - Brwydr Yungay yn Ne America
29 Ionawr - Priodas Charles Darwin ac Emma Wedgwood
21 Mawrth - Premiere y Symffoni rhif 9 gan Franz Schubert
19 Ebrill - Cytundeb Llundain: mae'r Gwlad Belg yn dod yn frenhiniaeth.
13 Mai - Trawiad gyntaf Merched Beca, gwrthryfel gwerinol yn erbyn y tollau drud
4 Tachwedd - Terfysg Casnewydd
Gwrthryfel Y Siartwyr
Llyfrau
Charles Dickens - Nicholas Nickleby
Stendhal - La Chartreuse de Parme
William Williams (Caledfryn) - Drych Barddonol
Drama
Felicia Hemans - De Chatillon
Barddoniaeth
Marceline Desbordes-Valmore - Pauvres Fleurs
Henry Wadsworth Longfellow - Voices of the Night
Cerddoriaeth
Josef Lanner - Amazonen-Galopp
Robert Schumann - 4 Nachtstücke
 Gwyddoniaeth
 Darganfod yr elfen gemegol Lanthanwm gan Carl Gustaf Mosander

Genedigaethau 
7 Mawrth - Ludwig Mond, diwydiannwr (m. 1909)
19 Ionawr - Paul Cézanne, arlunydd (m. 1906)
21 Mawrth - Modest Mussorgsky, cyfansoddwr (m. 1881)
 30 Hydref - Alfred Sisley, arlunydd (m. 1899)
5 Rhagfyr - George Custer, milwr (m. 1876)

Marwolaethau 
11 Ebrill - John Galt, nofelydd, 59
11 Mai - John Harries, Cwrtycadno, meddyg traddodiadol a "dewin", 54
29 Medi - Friedrich Mohs, daearegwr, 62
3 Rhagfyr - Frederic VI, brenin Denmarc, 71
1838

18g - 19g - 20g
1780au 1790au 1800au 1810au 1820au - 1830au - 1840au 1850au 1860au 1870au 1880au
1833 1834 1835 1836 1837 - 1838 - 1839 1840 1841 1842 1843

Digwyddiadau 
Mai - Cafodd Siartiaeth ei sefydlu gan Siarter y Bobl a gyhoeddwyd.
28 Mehefin - Coroniad Victoria, brenhines y Deyrnas Unedig, yn Abaty San Steffan.
1 Hydref - Brwydr Maella yn Sbaen.
 Llyfrau
 John James Audubon - The Birds of America
 Isaac Williams - Thoughts in Past Years
 Jane Williams (Ysgafell) - Twenty Essays on the Practical Improvement of God's Providential Dispensations as Means to the Moral Discipline to the Christian
 Drama
 Franz Grillparzer - Weh dem, der lügt!
 Victor Hugo - Ruy Blas
 Cerddoriaeth
 Hector Berlioz - Benvenuto Cellini (opera)

Genedigaethau 
 6 Ionawr - Max Bruch, cyfansoddwr (m. 1920)
 18 Chwefror - Ernst Mach
 10 Mai - John Wilkes Booth, actor
 25 Hydref - Georges Bizet, cyfansoddwr (m. 1875)

Marwolaethau 
 17 Mai - Charles Maurice de Talleyrand
 19 Gorffennaf - Christmas Evans, pregethwr, 71
 18 Medi - Griffith Williams (Gutyn Peris), bardd, 69
 26 Rhagfyr - Julia Ann Hatton, nofelydd, 74
1837

18g - 19g - 20g
1780au 1790au 1800au 1810au 1820au - 1830au - 1840au 1850au 1860au 1870au 1880au
1832 1833 1834 1835 1836 - 1837 - 1838 1839 1840 1841 1842

Digwyddiadau 
 4 Mawrth - Martin van Buren yn dod Arlywydd yr Unol Daleithiau
 20 Mehefin - Y Tywysoges Victoria yn dod Brenhines y Deyrnas Unedig
 Llyfrau
 William Harrison Ainsworth - Crichton
 Eliza Constantia Campbell - Tales about Wales
 Cerddoriaeth
 Robert Edwards - "Caersalem"

Genedigaethau 
 18 Mawrth - Grover Cleveland, Arlywydd yr Unol Daleithiau (m. 1908)
 5 Ebrill - Algernon Swinburne, bardd (m. 1909)
 9 Mai - Adam Opel, difeisiwr (m. 1895)
 29 Hydref - Abraham Kuyper, Prif Weinidog yr Iseldiroedd (m. 1920)
 26 Rhagfyr - George Dewey, llyngesydd (m. 1917)

Marwolaethau 
 23 Ionawr - John Field, cyfansoddwr, 54
 10 Chwefror - Aleksander Pushkin, bardd a dramodydd, 37
 19 Chwefror - Thomas Burgess, Esgob Tyddewi, 80
 31 Mawrth - John Constable, arlunydd, 60
 14 Mehefin - Giacomo Leopardi, awdur, 39
 20 Mehefin - William IV, brenin y Deyrnas Unedig, 71
1836

18g - 19g - 20g
1780au 1790au 1800au 1810au 1820au - 1830au - 1840au 1850au 1860au 1870au 1880au
1831 1832 1833 1834 1835 - 1836 - 1837 1838 1839 1840 1841

Digwyddiadau 
 23 Chwefror - Brwydr yr Alamo
 21 Ebrill - Brwydr San Jacinto
 30 Awst - Sylfaen dinas Houston, Texas
 Llyfrau
 Hans Christian Andersen - Den lille Havfrue – "Y Forforwyn Fach"
 Drama
 Georg Büchner - Leonce und Lena
 Cerddoriaeth
 Gaetano Donizetti - Belisario (opera)
 Felix Mendelssohn - Sant Paul (oratorio)

Genedigaethau 
 21 Chwefror - Léo Delibes, cyfansoddwr (m. 1891)
 24 Chwefror - Winslow Homer, arlunydd (m. 1910)
 8 Gorffennaf - Joseph Chamberlain, gwleidydd (m. 1914)
 9 Gorffennaf - Henry Campbell-Bannerman, gwleidydd (m. 1908)
 6 Hydref - Allen Raine, nofelydd (m. 1908)
 20 Hydref - Daniel Owen, nofelydd (m. 1895)

Marwolaethau 
 10 Mehefin - André-Marie Ampère, ffisegydd, 61
 28 Mehefin - James Madison, 4ydd Arlywydd yr Unol Daleithiau, 85
 6 Tachwedd - Siarl X, brenin Ffrainc, 79
 22 Tachwedd - Peter Bailey Williams, hynafieithydd a chyfieithydd, 73
Edward II, brenin Lloegr

Brenin Lloegr oedd Edward II (25 Ebrill 1284 – 21 Medi 1327). Ef oedd y Tywysog Cymru Seisnig cyntaf (1301–1307); dechrau'r arfer Seisnig o enwi meibion hynaf brenhinoedd Lloegr felly.

Yng Nghastell Caernarfon y cafodd ei eni, yn fab i Edward I, brenin Lloegr, a'r frenhines Eleanor o Castile, yn fuan ar ôl goresgyniad Cymru gan y brenin hwnnw.

Gwragedd
Isabelle o Ffrainc

Plant
Edward III (1312–1377), brenin Lloegr 1327–1377
John o Eltham (1316–1336)
Joanna (1321–1362), gwraig Dafydd II, brenin yr Alban

Brenhinoedd a breninesau Lloegr
Genedigaethau 1284
Marwolaethau 1327
Teyrnoedd y 14eg ganrif
Tywysogion Cymru
Rhestr trefi Cymru

Enwau yn nhrefn yr wyddor, gan anwybyddu cysylltnodau a bylchau rhwng geiriau. Os yw'r enw'n dechrau â'r fannod, caiff honno ei hanwybyddu. Mae dinasoedd yn ymddangos mewn print trwm.

A
Aberaeron 
Aberafan 
Aber-carn 
Aberdâr 
Aberdaugleddau 
Abergele 
Abergwaun 
Aberhonddu 
Abermaw 
Aberpennar 
Abersychan 
Abertawe 
Aberteifi 
Abertyleri  
Aberystwyth 
Amlwch 
Arberth

B
Bae Colwyn 
Bagillt 
Bangor 
Y Bala 
Bargod 
Y Barri 
Bedwas 
Benllech 
Betws-y-Coed 
Bethesda 
Biwmares 
Blaenafon 
Blaenau 
Blaenau Ffestiniog 
Y Bont-faen 
Brynbuga 
Bryn-mawr  
Bwcle

C
Caerdydd 
Caerfyrddin 
Caerffili 
Caergybi 
Caernarfon 
Caerwys 
Cas-gwent 
Casllwchwr 
Casnewydd 
Castell-nedd 
Castellnewydd Emlyn 
Cei Connah 
Ceinewydd 
Cilgerran 
Cil-y-coed 
Clydach 
Coed-duon 
Conwy 
Corwen 
Cricieth 
Crucywel 
Crymlyn 
Cwmbrân 
Cydweli 
Cyffordd Llandudno

D
Degannwy 
Dinbych 
Dinbych-y-pysgod 
Doc Penfro 
Dolgellau 
Y Drenewydd

F
Y Fenni

Ff
Y Fflint

G
Y Gelli Gandryll 
Glyn-nedd 
Glynrhedynog 
Gorseinon 
Glynebwy

H
Harlech 
Hendy-gwyn 
Hen Golwyn 
Hwlffordd

Ll
Llanandras 
Llanbedr Pont Steffan 
Llandeilo 
Llandrindod 
Llandudno 
Llandysul 
Llanelwy 
Llanelli 
Llanfairfechan 
Llanfair-ym-Muallt 
Llanfyllin 
Llangefni 
Llangollen 
Llanidloes 
Llanilltud Fawr 
Llanrwst 
Llansawel 
Llantrisant 
Llanwrtyd 
Llanybydder 
Llanymddyfri

M
Machynlleth 
Maesteg 
Merthyr Tudful

N
Nefyn 
Neyland 
Niwbwrch

P
Penarth 
Pen-coed 
Penfro
Penmaenmawr 
Penrhyndeudraeth 
Pen-y-bont ar Ogwr 
Pontardawe 
Pontarddulais 
Pontycymer 
Pontypridd 
Pont-y-pŵl 
Port Talbot 
Y Porth 
Porthaethwy 
Porthcawl 
Porthmadog 
Porth Tywyn 
Prestatyn 
Pwllheli

Q
Queensferry

Rh
Rhaeadr Gwy 
Rhisga 
Rhuddlan 
Rhuthun 
Rhydaman 
Y Rhyl 
Rhymni

S
Saltney 
Sanclêr 
Shotton

T
Talacharn 
Talgarth 
Tonypandy 
Y Trallwng 
Tredegar 
Trefaldwyn 
Treforys 
Tref-y-clawdd 
Trefynwy 
Treffynnon 
Tregaron 
Tre-gŵyr 
Treharris 
Treorci 
Tyddewi 
Tywyn, Conwy 
Tywyn, Gwynedd

W
Y Waun 
Wdig 
Wrecsam 
Yr Wyddgrug

Y
Ystradgynlais 
Ystrad Mynach

Trefi Cymru
Llanbedr Pont Steffan

Am leoedd eraill o'r enw "Llanbedr", gweler Llanbedr (gwahaniaethu).

Tref a chymuned yn nyffryn Teifi, yng Ngheredigion yw Llanbedr Pont Steffan  (hefyd Llambed a Llanbed, Saesneg: Lampeter). Mae yno farchnad, dwy archfarchnad a nifer o siopau lleol. Yno hefyd mae Prifysgol Cymru, Llanbedr Pont Steffan, Ysgol Ffynnonbedr ac Ysgol Gyfun Llanbedr Pont Steffan. Saif Hen Domen Llanbedr Pont Steffan, sef hen domen o'r Oesoedd Canol ar ochr ddwyreiniol i'r dref. Yng Nghyfrifiad 2001, poblogaeth Llambed oedd 2,894. Mae hyn yn golygu mai Llambed ydy tref-brifysgol lleiaf gwledydd Prydain.

Y Brifysgol
Sefydlwyd Prifysgol Cymru, Llanbedr Pont Steffan yn 1822 gan Esgob Burgess o Dyddewi er mwyn hyfforddi darpar offeiriaid yn yr eglwys Anglicanaidd.  Yn 1852 cafodd yr hawl (drwy Siarter) i gynnig Gradd BD a Siarter arall i roi'r hawl i'r Brifysgol gynnig Gradd BA yn y celfyddyda 1865. Roedd yn rhan o Brifysgol Cymru hyd at 2008. Sylfaenwyd pensaerniaeth y prif adeilad ar ddull petrual Rhydgrawnt (Saesneg: Oxbridge) ac a gynlluniwyd gan C. R. Cockerell. Enw newydd ar y coleg yw Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant.

Tim rygbi'r Brifysgol oedd y cyntaf drwy Gymru, wedi i un o'r darlithwyr (Rowland Williams) ddod a'r gêm o Gaergrawnt.

Adeiladau eraill

Roedd lleoliad cartref hen bobl Hafan Deg yn arfer bod yn wyrcws, a gafodd ei ddymchwel yn y 1960au pan godwyd y cartref newydd.

Papur Bro 
Papur Bro Clonc yw papur bro Llanbedr Pont Steffan a'r plwyfi o gwmpas y dref. Cyhoeddir rhifyn yn fisol, ac mae gwefan Clonc360 yn brosiect bywiog gan nifer o wirfoddolwyr lleol, dan faner y papur bro a Golwg360.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
Gwion Edwards (1993– ), peldroediwr
Idwal Jones (1895-1937), dramodydd a digrifwr
Elin Jones, Aelod Cynulliad a Llywydd y Cynulliad - o Lanwnnen ger Llambed
Ben Lake, Aelod Seneddol presennol Ceredigion

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol Cymru yn Llambed ym 1984. I gael gwybodaeth bellach gweler:

Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llanbedr Pont Steffan 1984

Oriel

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Prifysgol Cymru Y Drindod Dewi Sant
Cyngor Tref Llanbedr Pont Steffan

Cymunedau Ceredigion
 
Trefi Ceredigion
Aberaeron

Gweler hefyd Aeron (gwahaniaethu).

Tref arfordirol a chymuned yng Ngheredigion, Cymru, yw Aberaeron. Saif ar briffordd yr A487 tua hanner ffordd rhwng Aberteifi ac Aberystwyth. Mae lôn arall, yr A482, yn cysylltu'r dref â Llanbedr Pont Steffan i'r dwyrain.

Adeiladwyd y dref gan y Parch Alban Thomas Jones-Gwynne ym 1805. Mae'r tai wedi'u gosod mewn patrwm ffurfiol — o dan ddylanwad y pensaer John Nash, medd rhai.

Crëwyd harbwr ar geg Afon Aeron, ac yn fuan daeth y dref yn ganolfan bysgota bwysig. Erbyn hyn, cychau hwylio sydd i'w gweld yn harbwr Aberaeron. Mae'r traeth yn braf ac wedi ennill baner las am ei lendid.

Gan fod Aberaeron rhwng de a gogledd Ceredigion, yma bellach mae pencadlys Cyngor Sir Ceredigion. Mae 1,422 o bobl yn byw yn y dref ac mae tua 60% ohonynt yn siaradwyr Cymraeg (2011); un o'r canrannau uchaf ar arfordir Ceredigion heddiw. Yr Aelod lleol o Senedd Cymru yw  a'r Aelod Seneddol yw .

Gerllaw ceir plasdy hynafol Llannerch Aeron, sy'n eiddo i'r Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Lleolir Ysgol Gyfun Aberaeron yn y dref.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Enwogion
Syr Geraint Evans - bu'r canwr opera enwog yn byw yn Aberaeron am dros ddeng mlynedd ar hugain.

Gweler hefyd

Croeso i Ardal Aberaeron - Ceinewydd (2007), teithlyfr

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Gwefan groeso Ceredigion
 Gwefan groeso Aberaeron

 
Cymunedau Ceredigion
Trefi Ceredigion
Cydweli

Tref hynafol a chymuned yn Sir Gaerfyrddin, ar lan y ddwy afon Gwendraeth — afon Gwendraeth Fach ac afon Gwendraeth Fawr — yw Cydweli (Saesneg: Kidwelly). Mae Cydweli'n adnabyddus drwy Gymru am yr hwiangerdd draddodiadol Hen Fenyw Fach Cydweli.

Mae'r cymuned hefyd yn cynnwys pentref Mynyddygarreg ar lannau'r Gwendraeth Fach. Roedd y canolwr rygbi a darlledwr enwog Ray Gravell, neu "Grav", yn frodor o'r pentref. 

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Rhoddwyd siarter i'r dref tua 1115 gan y brenin Harri I o Loegr. Mae Castell Cydweli yn un o'r esiamplau gorau o'i fath yn ne Cymru, ac yn un o gadwyn a adeiladwyd ar draws y wlad i geisio gorchfygu'r Cymry.

Yn 1136 gwnaeth y dywysoges Gwenllian, chwaer Owain Gwynedd arwain brwydr yng Nghydweli yn erbyn y Normaniaid. Mae maes y gad yn cael ei adnabod hyd heddiw fel Maes Gwenllian.

Ymwelodd Gerallt Gymro â Chydweli yn ystod ei daith trwy Gymru yn 1188.

Tyfodd Cydweli yn ddirfawr yn ystod y chwyldro diwydiannol. Roedd yno waith briciau a gwaith tin mawr, ac mae yno erbyn hyn amgueddfa ddiwydiannol.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau

Dolen allanol
 Cyngor tref Cydweli 

 
Cymunedau Sir Gaerfyrddin
Trefi Sir Gaerfyrddin
Aberdâr

Tref yng Nghwm Cynon ym mwrdeistref sirol Rhondda Cynon Taf, Cymru, yw Aberdâr (Saesneg: Aberdare). Cyfeirnod OS: SO0002. Lluosog "derwen" ydy "dâr", ac mae'r enghraifft ysgrifenedig gyntaf o'r gair yn dyddio o 1203. Ceir hefyd yng ngogledd Cymru Aberdaron, sydd hefyd yn ymwneud â choed derw. Ym 1991 roedd poblogaeth y dref yn 31,619. Mae Aberdâr bedair milltir o Ferthyr Tudful a thua 24 milltir o Gaerdydd, ar Afon Cynon.  Mae gwasanaeth rheilffordd rhwng Aberdâr a Chaerdydd trwy Gwm Cynon.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  a'r Aelod Seneddol yw .

Hanes
Roedd Aberdâr yn sir hanesyddol Morgannwg. Yng Nghwmbach Aberdâr y ffurfiwyd y gangen gyntaf o'r Gymdeithas Gydweithredol yng Nghymru, ym 1860.

Yn wreiddiol, ddechrau'r bedwaredd ganrif ar bymtheg, roedd pentref Aberdâr mewn ardal amaethyddol, ond pan ddarganfuwyd llawer o lo a mwyn haearn yn yr ardal cynyddodd y boblogaeth yn gyflym iawn. Sefydlwyd gweithdai haearn yn Llwydcoed ac Abernant ym 1799 a 1800, wedi'u dilyn gan eraill yn Gadlys ac Aberaman ym 1827 a 1847. Nid yw'r rhain wedi gweithio ers 1875. Cyn 1836, câi'r rhan fwyaf o'r glo ei ddefnyddio yn lleol, yn bennaf yn y gweithdai haearn, ond wedyn dechreuwyd allforio glo o dde Cymru. Yn ail hanner y 19g, gwellodd y dref yn fawr.

Aberdâr oedd cartref un o feirdd yr Ail Ryfel Byd, Alun Lewis, ac mae dyfyniad o'i gerdd The Mountain over Aberdare i'w weld yn y dref. Dyma gartref y Stereophonics hefyd, sy'n dod o Gwmaman. Fel mae'n digwydd mae yna Aberdare yn Ne Cymru Newydd, Awstralia, sydd hefyd yn cynnwys pyllau glo.

Eglwysi a Chapeli
Ar un adeg yr oedd nifer fawr o gapeli anghydffurfiol yn Aberdâr a'r cyffiniau ond mae'r mwyafrif ohonynt wedi cau erbyn hyn.

Y Bedyddwyr oedd y mwyaf dylanwadol o'r enwadau anghydffurfiol yn Aberdâr ac fe sbardunwyd eu tŵf gan y Parch. Thomas Price a ddaeth i Aberdâr ym 1845 fel gweinidog Calfaria, eglwys a sefydlwyd yn wreiddiol yn 1812.

Chwaraeon
Ceir tîm pêl-droed yn y dref, C.P.D. Tref Aberdâr. Bu'r tîm yn llwyddiannus iawn ar ddechrau'r 20g. Mae wedi bod drwy sawl newid enw a strwythur. Mae nawr yn chwarae yn adrannau Cynghrair Cymru (Y De).

Enwogion
T. Marchant Williams (1845–1914), awdur a golygydd
Alun Lewis (1915–1944), bardd o bentref Gwmaman
Bethan Jenkins (g. 1981), Aelod Cynulliad Plaid Cymru dros Orllewin De Cymru.
Rose Davies (1882–1958), gwleidydd ymarferol a ffeminist

Eisteddfod Genedlaethol
Cynhaliwyd Eisteddfod Genedlaethol yn Aberdâr ym 1861, 1885 a 1956. Am wybodaeth bellach gweler:

Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1861
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1885
Eisteddfod Genedlaethol Cymru Aberdâr 1956

Gefeilldrefi

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Clochdar Papur Bro Cwm Cynon (fel rhan o wefan y BBC)
  Clwb criced 
  Clwb cerdd
  Julian Castaldi  Un o brif artistiaid modern Aberdâr

 
Trefi Rhondda Cynon Taf
Bala

Am y dref yng Ngwynedd, gweler Y Bala. Gweler hefyd Bala (gwahaniaethu).
Tirffurf afonol yw bala. Gair cyffredin Cymraeg am 'adwy, bwlch' oedd 'bala' gynt. Datlygodd yr ystyr i olygu man lle mae afon yn llifo allan o lyn, ac felly i raddau yn wrthwyneb i aber. Felly mae'r enw lle 'Y Bala' (Gwynedd) yn golygu yn benodol y fan lle rhed afon Dyfrdwy o Lyn Tegid.

Yn ogystal â thref Y Bala yng Ngwynedd, fe'i ceir hefyd yn enwau llefydd megis Baladeulyn yn Nyffryn Nantlle.

Cyfeiriadau 

Tirffurfiau
Toponymeg Cymru