alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Anna Politkovskaya

Newyddiadurwraig, awdures ac ymgyrchydd hawliau dynol o Rwsia oedd Anna Stepanovna Politkovskaya (Rwsieg Анна Степановна Политковская) (30 Awst 1958 – 7 Hydref 2006). Roedd yn adnabyddadwy am ei gwrthwynebiad i'r gwerthdaro Chechen ac Arlywydd Rwsia r y pryd, Putin.

Fe ddaeth Politkovskaya yn enwog wrth adrodd y newyddion o Chechnya. Arestiwyd hi a dioddefodd dienyddiad ffug yn nwylo'r fyddin Rwsiaidd, a cafodd ei gwenwyno ar ei ffordd i drafodaethau yn ystod argyfwng gwysti ysgol Beslan, ond fe oroesodd a parhaodd ei adroddiaeth. Ysgrifennodd nifer o lyfrau am y rhyfeloedd Chechen, yn ogystal â Putin's Russia, a derbyniodd nifer o wobrau anrhydeddus rhyngwladol am ei gwaith.

Saethwyd hi'n farw mewn lifft yn adeilad ei fflat ar 7 Hydref 2006.

Cyfeiriadau 

Genedigaethau 1958
Llenorion Rwsiaidd
Marwolaethau 2006
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Newyddiadurwyr Rwsiaidd
Ymgyrchwyr Rwsiaidd
James Brown

Canwr o'r Unol Daleithiau oedd James Joseph Brown (3 Mai 1933 – 25 Rhagfyr 2006).

Mae James Brown wedi dod i gael ei adnabod fel tad cerddoriaeth ‘soul’ a ‘ffync’, trwy ei ddatblygiadau dewr o'r genres ‘gospel’ a ‘rhythm a blues’.

Oes a gwaith

Blynyddoedd cynnar 
Ganed Brown ar Fai y trydydd 1933 ym Marnwell, De Carolina, yn ystod y Dirwasgiad economaidd a oedd ar y pryd. Fel plentyn, bu’n dawnsio i ennill arian, yn casglu cotwm, ac yn glanhau esgidiau. Nid oedd yn fachgen a oedd yn gwneud arfer o gadw i’r gyfraith, a mewn canlyniad, bu’n gorffen mewn ysgol atgyweirio, pan yn un ar bymtheg oed. Yno, cyfarfu a Bobby Byrd, arweinydd grwp cerddoriaeth gospel, a ddaeth yn ffrind da iddo yn ganlynol. Yn yr ysgol hon, ceisiai Brown fod yn focsiwr, a chwareai bêl fasged, ond gosododd anaf i’w goes ef ar y ffordd i gerddoriaeth fel gyrfa.

Gyrfa gynnar 
Ymunodd Brown â grwp gospel Byrd, ond, ar ôl gweld perfformiad gan Hank Ballard, a Fats Domino, penderfynon mynedu byd cerddoriaeth seciwlar. Penderfynon galw eu band ‘Y Fflamau’-‘The Flames’.
Dros y blynyddoedd daeth y grwp yn llai o grwp a mwy o gefnogaeth i Brown fel prif canwr, ac artist. Lan nes at nawr, roedd y Brown yn weddol poblogaidd, yn enwedig yn ne’r UDA, ond bu hyn yn newid yn 1961, pan cafodd ei sioe ‘Live at The Apollo’ ei gyhoeddu. Erbyn hyn roedd ei ganeuon yn tueddu ym
hellach a phellach i ffwrdd o RnB traddodiadol tuag at arddull newydd a elwir yn Funk.

Gyrfa ddiweddarach 
Trwy’r chwechdegau, parhaodd Brown yn ei waith tra un ar ôl un gadawodd aelodau o’i fand i fynd i lefydd newydd, felly dechreuodd ef a Boyd fand newydd o’r enw ‘the JB’S’. Ond erbyn diwedd y saithdegau, roedd poblogaidd Brown yn lleihau, ac er iddo ddod ychydig yn well yn ar ddechrau’r wythdegau, cyrhaeddodd ei isaf yn 1988 pan gafodd ei arestio am yrru dros y cyflymder cyfreithlon.

Diweddglo 
Ar ôl hynny daeth yn fwy poblogaidd fel relic o’r hen oesoedd.
Priododd bedair gwaith, a chafodd bump o blant. Bu farw ar Ddydd Nadolig, 2006.

Darllen pellach 
 R. J. Smith. The One: The Life and Music of James Brown (Gotham, 2012).

Cantorion Affricanaidd-Americanaidd
Cerddorion Affricanaidd-Americanaidd
Genedigaethau 1933
Marwolaethau 2006
Pobl fu farw o niwmonia
Pobl o Dde Carolina
Leiden

Mae Leiden () yn ddinas hanesyddol yn yr Iseldiroedd, 15 km i'r gogledd o Den Haag a 40 km i'r de-orllewin o Amsterdam. Mae Afon Oude Rijn ("Hen Afon Rhine") yn llifo trwy'r dref.

Hanes 
Rhoddwyd y dref dan warchae gan y Sbaenwyr yn 1572 ond codwyd y gwarchae yn y flwyddyn ganlynol trwy'r dull anghyffredin o orlifio'r tir o'i chwmpas â dyfroedd Afon Oude Rijn.

Y brifysgol 
Mae Leiden yn enwog am ei brifysgol, a sefydlwyd yn 1575, oedd ar un adeg yn un o ganolfannau dysg pwysicaf Ewrop. Ymhlith ei myfyrwyr enwog gellid enwi'r nofelydd Henry Fielding.

Pobl o Leiden 
 Daniel Heinsius, ysgolhaig
 Jan Steen, arlunydd
 Nina Foch, actores

Leiden
Zuid-Holland
Bodensee

Llyn mawr ar Afon Rhein rhwng yr Almaen, y Swistir ac Awstria yw'r Bodensee (Almaeneg: Bodensee; Ffrangeg: Lac de Constance). Mae ganddo arwynebedd o 536 km2. Mae'r llyn yn cynnwys tair ynys fawr, Ynys Mainau, Ynys Reichenau ac Ynys Lindau, ynghyd â nifer o ynysoedd llai. Fe'i lluniwyd yn ystod Oes yr Iâ gan rewlif y Rhein.

Daw ei enw oddi wrth enw'r pentref Bodman ar ben gogledd-orllewinol y llyn. Ffurfiau cynharach ar ei enw yw Bodmansee a Bodansee. Mae llawer o ieithoedd Ewropeaidd yn defnyddio enwau ar y llyn (megis Ffrangeg Lac de Constance, Saesneg Lake Constance, Eidaleg Lago di Costanza, Portiwgaleg Lago de Constança, Sbaeneg Lago de Constanza) sy'n tarddu oddi wrth enw Konstanz, dinas fwyaf ar lan y llyn.

Bodensee
Bodensee
Bodensee
Thomas Telford

Peirianydd o'r Alban oedd Thomas Telford (9 Awst 1757 – 2 Medi 1834), a anwyd yn Eskdale.

Yn ddyn ifanc gweithiodd fel saer maen. Yn 1783 symudodd i Lundain. Yn 1787 llwyddodd i gael swydd yn arolygydd y ffyrdd yn Swydd Amwythig. Mewn canlyniad fe'i penodwyd yn beirianydd ar gyfer Camlas Ellesmere.

Aeth i'r Alban ar ran y llywodraeth i baratoi adroddiad ar gyflwr ffyrdd yr Alban a gweithiodd wedyn ar Camlas Caledonia rhwng Inbhir Nis ac An Gearasdan.

Yng Nghymru bu'n beirianydd ar waith yr A5 rhwng y gororau a Chaergybi, gan gynnwys adran Nant Ffrancon, ac ar rannau o ffordd yr arfordir (yr A55 heddiw), er enghraifft ym Mhenmaenmawr (Penmaen-mawr a Phenmaen-bach) ac yn cynnwys Pont Grog Conwy. Ei waith mwyaf enwog yw'r bont grog a gododd dros Afon Menai yn 1826, sef Pont y Borth.

Bu farw Telford yn 1834 a chafodd ei gladdu yn Abaty San Steffan.

Genedigaethau 1757
Marwolaethau 1834
Peirianwyr Albanaidd
Peirianwyr sifil
IJsselmeer

Llyn bas yng nghanol yr Iseldiroedd yw'r IJsselmeer (hefyd Llyn IJssel neu Llyn Yssel). Fe'i crewyd yn 1932, pryd caewyd y Zuider Zee drwy adeiladu argae 32 km, yr Afsluitdijk, ar ei draws.

Llynnoedd yr Iseldiroedd
Afon Alaw (llong)

Roedd yr Afon Alaw yn llong hwylio pedwar hwylbren a wasanaethodd o 1891 hyd 1918. Ei chwaer-long oedd yr Afon Cefni.

Adeiladwyd yr Afon Alaw gan gwmni A. Stephens & Sons o Glasgow ar gyfer Hughes & Co o Borthaethwy, Ynys Môn.

Fe'i henwyd ar ôl yr afon o'r un enw yng ngogledd-orllewin Môn. Roedd hi'n farc 2,052 tunnell gros, hyd 284 troedfedd, lled 42 troedfedd.

Yn 1904 fe'i gwerthwyd i gwmni Cymreig arall, o Lerpwl, W. Thomas & Sons. Cafodd ei gwerthu eto ddiwedd y 1910au i Christiansand o Norwy. Yn 1918 suddwyd yr Afon Alaw ym Môr Iwerydd y De gan y llong ryfel Almaenaidd Wulf tra ar ei ffordd i Montevideo, yn Wrwgwái.

Afon Alaw
Llongddrylliadau
Afon Cefni (llong)

Roedd yr Afon Cefni yn llong hwylio haearn pedwar hwylbren oedd yn chwaer-long i'r Afon Alaw. Cafodd ei henwi ar ôl Afon Cefni, un o afonydd Ynys Môn.

Fel yn achos yr Afon Alaw, cafodd yr Afon Cefni ei hadeiladu yn Glasgow yn yr Alban gan gwmni A. Stephens & Sons ar gyfer Hughes & Co o Borthaethwy, Môn, flwyddyn o flaen yr Afon Alaw, yn 1890.

Ni chafodd y llong yrfa hir. Yn 1894 roedd hi ar ei ffordd i San Francisco, yn yr Unol Daleithiau, o borthladd Abertawe pan aeth ar goll gyda'r criw oll. Yn ddiweddarach cafodd darnau ohoni eu golchi i fyny yn Ynysoedd Syllan (Ynysoedd Scilly) oddi ar arfordir Cernyw.

Afon Cefni
Cludiant yng Nghymru
Hanes economaidd Cymru
Hanes Ynys Môn
Llanbabo

Pentref bychan yng nghymuned Tref Alaw, Ynys Môn, yw Llanbabo (). Saif yng ngogledd-ddwyrain yr ynys, 4 milltir i'r de o Fae Cemaes ar ymyl Cors y Bol ger Llyn Alaw. Yn yr Oesoedd Canol roedd yn rhan o gwmwd Talybolion. Ceir tystiolaeth sy'n awgrymu'n gryf fod Sefnyn, un o Feirdd yr Uchelwyr a ganai yn ail hanner y 14g, yn frodor o blwyf Llanbabo.

Eglwys Pabo Sant
Mae'r eglwys yn gysegredig i Sant Pabo (5g). Eglwys un siambr ydyw, a godwyd yn y 12g yn ystod teyrnasiad Owain Gwynedd ond a newidiwyd yn sylweddol yn y 19g. Ynddi ceir maen cerfiedig ac arni delwedd bas-relief o'r sant, oedd yn aelod o deulu brenhinol Gwynedd yn yr Oesoedd Canol cynnar, yn gwisgo coron ac yn dwyn teyrnwialen. Mae'r maen yn dyddio o ddiwedd y 14g. Tybir i gerflun arall ar yr ynys, yn Eglwys Sant Iestyn, yn Llaniestyn, gael ei gerfio gan yr un crefftwr.

Hefyd o ddiddordeb arbennig yw'r tri phen cerfiedig canoloesol sydd wedi'u gosod yn y bwa uwchben porth yr eglwys; tybir eu bod yn cynrychioli'r Drindod (ceir pennau cyffelyb ym Mhriordy Penmon ac yn eglwys Llan-faes).

Mae muriau'r llan o gwmpas yr eglwys ar ffurf crwn, arwydd o hynafrwydd y safle.

Hynafiaethau eraill
Filltir i'r de o'r pentref ceir maen hir ac yn agos i hwnnw mae safle Bedd Branwen ar lan Afon Alaw.

Llyfryddiaeth
Peter Lord, Gweledigaeth yr Oesoedd Canol (Caerdydd, 2003). Gweler t. 76 am luniau o bennau'r bwa, a t. 216 a lun o'r maen cerfiedig.

Cyfeiriadau

Eglwysi Ynys Môn
Pentrefi Ynys Môn
Plwyfi Cymru
Tref Alaw
Llanfachraeth, Ynys Môn

Peidiwch â chymysgu y pentref hwn â Llanfachreth, Gwynedd.

Pentref a chymuned  yng ngogledd-orllewin Ynys Môn yw Llanfachraeth (). Fe'i lleolir ar yr A5025 tua 4 milltir i'r dwyrain o dref Caergybi. Mae Afon Alaw yn llifo trwy'r pentref ar ei ffordd i'w haber ar Draeth y Gribin.

Er mai 'Llanfachraeth' yw enw'r pentref mae'n gorwedd ym mhlwyf Llanfachreth a chymysgir rhwng yr enwau yn aml fel canlyniad.

Mae yna lawer o bethau i wneud yn Llanfachraeth fel mynd am dro ar lwybrau dros un o'r pontydd. Mae yna dy tafarn a siop yn Llanfachraeth. Mae yna 2 bwthyn i aros yno os rydych yn ffansi mynd am wyliau ac mae yna gwesty ac bwyty yn y ty tafarn. Mae yna parc lleol yno.

Pobl nodedig yr ardal
Robert Bulkeley, mân uchelwr yr 17g, a fu’n byw yn nhy hynafol Dronwy.

Cyfeiriadau

Cymunedau Ynys Môn
 
Pentrefi Ynys Môn
Llanfachreth, Gwynedd

Peidiwch â chymysgu y pentref hwn â Llanfachraeth, Ynys Môn.

Mae Llanfachreth () (hefyd Llanfachraeth neu Llanfachraith) yn bentref ym Meirionnydd, Gwynedd. Saif i'r gogledd o dref Dolgellau rhwng Afon Wnion ac Afon Wen. I'r gogledd ceir bryn uchel Rhobell Fawr. Mae'n rhan o gymuned Brithdir a Llanfachreth.

Roedd Plwyf hanesyddol Llanfachreth yn cynnwys pentref Rhydymain, pentrefan Drws y Nant a'r rhan o bentref Llanelltud sydd i'r ddwyrain o afon Mawddach

Plasty hynafol ac ystâd y Nannau yn Llanfachreth. Ym mharc ceirw plasty'r Nannau roedd Ceubren yr Ellyll yn arfer sefyll cyn ei tharo gan mellten yn y 19eg ganrif. Wedi i Hywel Sele arglwydd Nannau bradychu Owain Glyn Dŵr yn 1402, lladdodd Owain ef a chuddiodd ei gorff yn y ceubren a daeth y ceubren yn lle melltigedig wedi hynny.

Yn yr Oesoedd Canol roedd plwyf Llanfachraeth yn rhan o gwmwd Tal-y-bont, Cantref Meirionnydd ac yn cynnwys Abaty Cymer.

Gwasanaethir plant y pentref a'r cylch gan Ysgol Llanfachreth, sydd yn nhalgylch Ysgol y Gader, Dolgellau.

Gweler hefyd
Brithdir a Llanfachreth

Cyfeiriadau

Brithdir a Llanfachreth
Pentrefi Gwynedd
Lyndon B. Johnson

36ain Arlywydd yr Unol Daleithiau, o 1963 i 1969, oedd Lyndon Baines Johnson (27 Awst 1908 – 22 Ionawr 1973).

Fe'i ganwyd yn Stonewall, Texas, yn fab i Samuel Ealy Johnson Jr. (1877–1937) a'i wraig Rebekah Baines (1881–1958).

Genedigaethau 1908
Marwolaethau 1973
Gwleidyddion Americanaidd
Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Is-Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Pobl fu farw o drawiad ar y galon
Pobl o Texas
Dwight D. Eisenhower

34ain Arlywydd yr Unol Daleithiau, o 1953 i 1961, oedd Dwight David "Ike" Eisenhower (14 Hydref 1890 – 28 Mawrth 1969).

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, Eisenhower oedd Pencadlywydd Byddin Alldeithiol y Cynghreiriaid yn Ewrop, a oruchwyliodd glaniadau Normandi a'r symudiad tuag at yr Almaen o Ffrynt y Gorllewin. Wedi'r rhyfel, gwasanaethodd Eisenhower fel Pennaeth Staff dan yr Arlywydd Harry S. Truman a Llywydd Prifysgol Columbia. Ym 1951 daeth yn Bencadlywydd cyntaf NATO.

Enillodd Eisenhower etholiad arlywyddol 1952 fel Gweriniaethwr. Fel Arlywydd dilynodd bolisïau cyfyngiant ac ataliaeth niwclear i atal ymlediad comiwnyddiaeth yn ystod y Rhyfel Oer. Daeth â therfyn i Ryfel Corea a gorchmynnodd newid llywodraeth yn Iran a Gwatemala. Ceisiodd atal effaith y dominos, er enghraifft trwy ymrwymo'r Unol Daleithiau i amddiffyn Gweriniaeth Tsieina (Taiwan) yn erbyn Gweriniaeth Pobl Tsieina.
 
Yn ystod ei arlywyddiaeth bu rhywfaint o dwf economaidd yn yr Unol Daleithiau. Sefydlodd y System Priffyrdd Rhyngdaleithiol a dadwahanodd y lluoedd arfog.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
  Bywgraffiad swyddogol

 
Arlywyddion yr Unol Daleithiau
Cadfridogion Byddin yr Unol Daleithiau
Genedigaethau 1890
Gwleidyddion Americanaidd
Marwolaethau 1969
Milwyr Americanaidd
Pobl o Kansas
Pobl o Texas
Llaniestyn, Ynys Môn

Am y pentref o'r un enw yng Ngwynedd, gweler Llaniestyn, Gwynedd.

Pentref bychan a phlwyf eglwysig yng nghymuned Llanddona, Ynys Môn, yw Llaniestyn (). Yn yr Oesoedd Canol roedd yn rhan o gwmwd Dindaethwy, cantref Menai. I'r gorllewin ceir Traeth Coch.

Yn yr eglwys hynafol ceir cerflun canoloesol nodiedig o Sant Iestyn, sy'n dyddio o ddiwedd y 14g ac efallai'n waith y crefftwr a gerfiodd gerflun Sant Pabo yn eglwys Llanbabo.

Cyfeiriadau

Llanddona
Llaniestyn
Plwyfi Cymru
Llaniestyn, Gwynedd

Am y pentref o'r un enw yn Ynys Môn, gweler Llaniestyn, Ynys Môn.

Pentref yn Llŷn yw Llaniestyn (), a leolir 8 milltir i'r gorllewin o Bwllheli, Gwynedd. Mae Llaniestyn yn blwyf eglwysig hefyd.

Mae'r pentref yn gorwedd yng ngodre Carn Fadryn mewn dyffryn cysgodol. Rhai blynyddoedd yn ôl sefydlodd y pentrefwyr ardd gymunedol. Mae croeso i unrhyw un droi i mewn, eistedd a gwerthfawrogi harddwch y bywyd gwyllt o gwmpas, gwrando ar gân yr adar ac ymlacio yn y llonyddwch. Mae'n safle ddelfrydol i gerddwyr gymeryd hoe a chael picnic ar eu taith o gwmpas Llŷn.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Eglwys Sant Iestyn
Mae eglwys y plwyf yn hen a diddorol. Mae corff yr eglwys a'i siansel yn dyddio o'r 13g. Ceir ynddi nifer o ffenestri lanset cynnar, rhai ohonynt yn dyddio o'r 12g, oes Owain Gwynedd.

Yn y pen gorllewinol ceir oriel i gerddorion o ddechrau'r 19g. Mae'r bedyddfaen gwyngalchog yn dyddio o'r 16g. Yn ogystal mae nifer o gofebion o'r 18g yn yr eglwys.

Arferid claddu tlodion yr ardal yn yr ochr ddeheuol ar y llaw dde wrth fynd drwy'r giat gyda'r wal derfyn efo Ty'n Llan. Ychydig iawn o olion y beddau sydd i'w gweld heddiw. (pauper's graves)

Enwogion 
 John Henry Hughes (Ieuan o Leyn), bardd a gweinidog

Cyfeiriadau

Llŷn
Pentrefi Gwynedd
Plwyfi Cymru
Nordkapp

Ardal (kommune) yn nhalaith Finnmark yng ngogledd Norwy yw Nordkapp neu Penrhyn y Gogledd (Norwyeg Nordkapp neu Nordkapp kommune, Saami Davvinjárga neu Davvinjárgga gielda). Mae'r ardal yn cynnwys ynys Magerøya, ynghyd â rhannau o'r tir mawr i'r dwyrain ac i'r gorllewin o fjørd Porsangen. Honningsvåg, pentref pysgota yn ne-ddwyrain ynys Magerøya, yw'r prif dreflan. Pentrefi eraill yw Nordvågen, Kamøyvær, Skarsvåg a Gjesvær. Man enwoca'r ardal yw Nordkapp ei hun, penrhyn y gogledd, craig 307m yng ngogledd Magerøya.

Mae man mwyaf gogleddol Ewrop (heblaw am ynysoedd Arctig Norwy a Rwsia) yn gorwedd o fewn Nordkapp, yn Knivskjellodden. Mae hyn yn denu twristiaid i'r ardal — mae rhyw 200,000 yn ymweld bob blwyddyn.

Daeth y lle'n enwog pan hwyliodd y fforiwr Saesneg Richard Chancellor heibio iddo ar ei fordaith i ddarganfod ffordd ogleddol i Rwsia yn 1553. Daw'r enw o drosiad Norwyeg o'r Saesneg North Cape 'Penrhyn y Gogledd'. Knyskanes oedd yr enw Hen Norseg amdano. Enw gwreiddiol yr ardal (kommune) oedd Kjelvik, ar ôl pentref pysgota o'r un enw. Distrywiwyd y pentref gan luoedd Almaenig yn 1944, a chafodd ef mo'i ailadeiladu wedyn. Newidiwyd enw'r ardal i Nordkapp yn 1950.

Daearyddiaeth Norwy
Dún Laoghaire

Tref ar arfordir dwyreiniol Iwerddon yw Dún Laoghaire. Saif tua 12 km i'r de o'r brifddinas, Dulyn. Mae hi'n rhan o sir hanesyddol Swydd Dulyn. Erbyn hyn mae'n ganolfan weinyddol i sir weinyddol newydd Dún Laoghaire-Ráth an Dúin (Dun Laoghaire-Rathdown).

Mae'r enw yn golygu "caer Laoghaire". Roedd Laoghaire yn ard-rí (brenin uchel) ar Iwerddon yn y 5g. Ef oedd wedi caniatáu i Sant Padrig deithio drwy'r wlad a lledu Cristionogaeth.

Yn y 19g, pan oedd Lloegr yn rheoli Iwerddon, "Kingstown" oedd enw Dún Laoghaire yn Saesneg, ond ni ddefnyddir yr enw hwnnw ers i'r Weriniaeth ennill hunanlywodraeth. Mae Dún Laoghaire yn un o'r ychydig o drefi yn Iwerddon y defnyddir dim ond ei henw Gwyddeleg ar ei chyfer.

O'i phorthladd prysur mae llongau fferi yn hwylio i Gaergybi i gysylltu Iwerddon â Chymru.

Cyfeiriadau

Trefi Swydd Dulyn
Bywnans Ke

Mae Bywnans Ke (neu Bewnans Ke) yn ddrama fucheddol gynnar yn yr iaith Gernyweg a ysgrifennwyd tua 1500.

Mae'r llawysgrif hynod yn enghraifft brin o ddrama mewn Cernyweg Canol sy'n adrodd hanes gwrthdaro rhwng Sant Ke (Cai yn Gymraeg), nawddsant plwyf Kea yng Nghernyw, a Teudur, teyrn lleol. Yn ogystal mae darn hir o'r llawysgrif yn ymwneud â'r Brenin Arthur, godineb y Frenhines Gwenhwyfar â nai Arthur, Medrod, a brwydr Arthur â Medrod.

Mae'r ddrama yn gyfraniad pwysig i iaith a llenyddiaeth Cernyweg Canol yn ogystal â bwrw golwg ar gwlt Sant Cai yng Nghernyw.

Cyhoeddwyd dwy fersiwn o'r ddrama bwysig hon. Y naill gan Dr Ken George ar ran Bwrdd yr Iaith Gernyweg yn 2006 yn dilyn orgraff Kernewek Kemmyn (Cernyweg Cyffredin) a'r llall yn 2007 gan Wasg Prifysgol Caerwysg (Exeter) a Llyfrgell Genedlaethol Cymru gan yr Athro Nicholas Williams (sefydlydd orgraff Cernyweg Diwygiedig Unedig, United Revised Cornish) a Graham Thomas.

Mae Bewnans Ke (yn yr orgraff CDU) neu Bywnans Ke (Kernewek Kemmyn) yn ddrama bwysig i'r iaith Gernyweg ac yn un o ddwy ddrama Gernyweg Canol sydd yn rhan o gasgliad Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth. Y llall yw Beunans Mesiarek.

Canfuwyd Bewnans Ke yn rhan o gasgliad y diweddar Athro Emeritws J. E. Caerwyn Williams yn 2000. Mae'r ddrama yn ychwanegiad bwysig i gorff yr iaith Gernyweg yn ogystal ag i lenyddiaeth yr iaith.

Gweler hefyd
 Bewnans Ke: fersiwn 2007 gan yr Athro Nicholas Williams a Graham Thomas

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 

 Hanes a Chynnwys Bywnans Ke (Llyfrgell Genedlaethol Cymru)
 Llawysgrif Bewnans Ke yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru
 Llawysgrif Beunans Mesiarek yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Cylch Arthur
Llenyddiaeth Gernyweg
Llyfrau'r 16eg ganrif
Dramâu Cernyweg
Thermodynameg

Cangen o ffiseg ydyw Thermodynameg (Groeg:δυναμις, dynamis, sy'n golygu "pŵer") sy'n ymwneud â gwres a thymheredd a'u perthynas i ynni a gwaith. Mae'n diffinio newidiadau macrosgopig megis egni mewnol, entropi a gwasgedd, sy'n disgrifio corff o fater neu ymbelydredd. Mae thermodynameg yn nodi fod y newidiadau hyn yn cael eu rheoli gan gyfyngiadau cyffredinol, a bod y cyfyngiadau hyn yn wir am bob mater. Mynegir y cyfyngiadau hyn gan bedair rheol euraidd thermodynameg. Does a wnelo thyrmodynameg ddim iot ag ymddygiad microsgopig mân bethau megis moleciwlau, ond yn hytrach mae'n canolbwyntio ar ymddygiad y corff cyfan. Mae'n astudiaeth o'r trawsnewidiad o egni gwres i ffurfiau gwahanol o egni (yn enwedig ffurfiau mecanyddol, cemegol, ac ynni trydanol).

Mae canlyniadau sylfaenol thermodynameg yn ddibynnol ar fodolaeth elfennau delfrydol o ecwilibriwm thermodynamig. Caiff y deddfau eu diffinio a'u harddangos drwy fecaneg ystadegol, yn nhermau cyfansoddion (neu'r rhannau bach)  microsgopig.

Gellir cymhwyso thermodynameg i sawl pwnc gwyddonol a pheirianyddol, yn enwedig: cemeg, cemeg perianyddol, a pheirianneg mecanyddol.

Hanes
Yn hanesyddol, roedd astudiaethau thermodynameg yn ceisio cynyddu effeithlonrwydd y tren stêm cynnar.

 
Cemeg ffisegol
Ffiseg glasurol
Cytundeb yr Antarctig

Mae Cytundeb yr Antarctig yn gytundeb rhyngwladol sy'n gosod allan hawliau a chyfrifoldebau y ddeuddeg gwlad sydd â thiriogaeth ar y cyfandir.

Agorwyd y prif gytundeb ar 1 Rhagfyr 1961 a daeth i rym ar 23 Mehefin 1961. Y llofnodwyr gwreiddiol oedd y 12 gwlad a oedd yn weithgar yn yr Antarctig yn ystod 1957–1958 ac yn barod i dderbyn gwahoddiad gan Unol Daleithiau America i gymryd rhan yn y trafodaethau. Y gwledydd hynny oedd yr Ariannin, Awstralia, Gwlad Belg, Tsile, De Affrica, y Deyrnas Unedig Ffrainc, Japan, Seland Newydd, Norwy, yr hen USSR, a'r Unol Daleithiau.

Dolenni allanol 
  70South: Gwybodaeth am y cytundeb 
  Ysgrifenyddiaeth Cytundeb yr Antarctig
  Testun llawn Cytundeb yr Antarctig
  Swyddfa Rhaglenni Pegynnol y National Science Foundation
  Rhestr holl Gyfarfodydd Ymgynghorol Cytundeb yr Antarctig 

Yr Antarctig
Antarctig
Antarctig
Pangaea

Pangaea neu Pangea (o Παγγαία, Hen Roeg am 'cyfanfyd' neu 'byd cyfan') yw'r enw a roddir ar yr uwchgyfandir y credir iddo fodoli yn ystod y cyfnodau Paleosoïg a Mesosoïg, cyn i broses tectoneg platiau wahanu'r cyfandiroedd cyfansoddol i'w dosbarthiad presennol. Ymddengys mai'r Almaenwr Alfred Wegener, prif ddamcaniaethydd damcaniaeth llifo cyfandirol, a ddefnyddiodd yr enw am y tro cyntaf, yn 1920.

Yn strwythurol, credir mai ehangdir anferth ag iddi siap cryman a ymledodd dros y Gyhydedd oedd Pangaea. Enwir y dyfroedd y credir iddynt fod yn amgaeëdig yn y gryman honno Môr Tethys. Oherwydd maint anferth Pangaea, ymddengys mai sych iawn oedd ei ardaloedd mewnol oherwydd diffyg glaw. Yn ddamcaniaethol, byddai'r uwchgyfandir mawr hwnnw yn galluogi anifeiliad y tir i fudo heb rwystr yr holl ffordd o Begwn y De i Begwn y Gogledd.

Gelwir y cefnfor anferth a amgylchynnai uwchgyfandir Pangaea ar un adeg yn Banthalassa.

Credir i Bangaea dorri i fyny tua 180 miliwn o flynyddoedd yn ôl (mya) yn ystod y cyfnod Jwrasig, yn gyntaf yn ddau uwchgyfandir (Gondwana i'r de a Laurasia i'r gogledd), ac yna yn gyfandiroedd yn yr ystyr sy'n gyfarwydd i ni heddiw.

Gweler hefyd
Yr uwchgyfandiroedd: Gondwana a Lawrasia.
Gweler hefyd y cyfnodau: Permaidd, Triasig, Jwrasig a'r Cretasaidd.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
 Arolwg USGS 
 Fideo am symudiadau Pangea 
 "PANGAEA" Cronfa data er anrhydedd i Alfred Wegener
 Labordy ym Mhrydain sy'n astudio Pangaea

Cyfandiroedd hanesyddol
Uwchgyfandiroedd
Gŵyl y Gelli

Gŵyl lenyddol fawr a gynhelir yn Y Gelli Gandryll, Powys, bob Mehefin yw Gŵyl y Gelli. Mae'n denu tua 80,000 o ymwelwyr dros ddeg diwrnod, ac mae'n cael ei hyrwyddo gan y papur newydd Saesneg The Daily Telegraph (ers 2011).  Y Saesneg yw prif iaith yr ŵyl hefyd.

Cafodd ei sefydlu gan Norman Florence, ei wraig Rhoda Lewis, a'u mab Peter Florence ym 1988.

Rhestr gwyliau 
 Gŵyl y Gelli, 1988
 Gŵyl y Gelli, 1989
 Gŵyl y Gelli, 1990
 Gŵyl y Gelli, 1991
 Gŵyl y Gelli, 1992
 Gŵyl y Gelli, 1993
 Gŵyl y Gelli, 1994
 Gŵyl y Gelli, 1995
 Gŵyl y Gelli, 1996
 Gŵyl y Gelli, 1997
 Gŵyl y Gelli, 1998
 Gŵyl y Gelli, 1999
 Gŵyl y Gelli, 2000
 Gŵyl y Gelli, 2001
 Gŵyl y Gelli, 2002
 Gŵyl y Gelli, 2003
 Gŵyl y Gelli, 2004
 Gŵyl y Gelli, 2005
 Gŵyl y Gelli, 2006
 Gŵyl y Gelli, 2007
 Gŵyl y Gelli, 2008
 Gŵyl y Gelli, 2009
 Gŵyl y Gelli, 2010
 Gŵyl y Gelli, 2011
 Gŵyl y Gelli, 2012
 Gŵyl y Gelli, 2013
 Gŵyl y Gelli, 2014
 Gŵyl y Gelli, 2015
 Gŵyl y Gelli, 2016

Dolenni allanol
 Gwefan swyddogol

 
Y Gelli Gandryll
Gelli
Pannotia

Mae Pannotia, a ddisgrifiwyd am y tro cyntaf gan Ian W. D. Dalziel yn 1997, yn uwchgyfandir damcaniaethol a fodolai o gyfnod yr orogeni Pan-Affricanaidd 600 miliwn o flynyddoedd yn ôl hyd ddiwedd y cyfnod Cyn-gambriaidd 540 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Fe'i gelwir hefyd yr uwchgyfandir Vendiaidd.

Tua 750 miliwn o fynyddoedd yn ôl, torrodd yr uwchgyfandir blaenorol Rodinia i fyny'n dri chyfandir:

 Protolawrasia (Torrodd Protolaurasia i ffwrdd i ailffurfio ymhen amser yn Lawrasia)
 Craton cyfandirol Congo.
 Protogondwana (Gondwana cyfan ac eithrio craton Congo ac Atlantica)

Cylchdroes Protolawrasia i'r de i gyfeiriad Pegwn y De. Cylchdroes Protogondwana wrthglocweddol. Ymddangosodd craton Congo rhwng Protogondwana a Protolawrasia tua 600 miliwn o flynyddoedd yn ôl gan ffurfio Pannotia. Gan fod cymaint o iâ o gwmpas y pegynnau, mae'r dystiolaeth yn awgrymu y ceid mwy o rewlifoedd yn y cyfnod hwnnw nag yn ystod unrhyw gyfnod arall yn hanes daearegol y ddaear.

Byr fu parhad Pannotia. Gwrthdrawiadau braidd-gyffyrddol oedd y rhai a ffurfiasant Pannotia, ac eisoes roedd egin-gyfandiroedd Pannotia yn dechrau rifftio. O fewn 60 miliwn o flynyddoedd ar ôl ffurfio Pannotia, sef tua 540 o flynyddoedd yn ôl, torrodd Pannotia i fyny yn bedwar cyfandir: Lawrentia, Baltica, Siberia a Gondwana. Yn nes ymlaen, byddai'r eangdiroedd newydd a ddeilliasant o'r broses honno yn aduno i ffurfio'r uwchgyfandir mwyaf diweddar, Pangaea.

Enw arall ar yr uwchgyfandir y credir ei fod yn bodoli ar ddiwedd y cyfnod Newydd-broterosoïg yw "Gondwana Fwyaf" (neu "Gondwanaland Fwyaf"). Mae'r term hwnnw'n cydnabod fod yr uwchgyfandir Gondwana, a ffurfiasai ar ddiwedd y Newydd-brotoseroïg, yn rhan o'r uwchgyfandir Newydd-brotoseroïg Diweddar llawer mwy sylweddol.

Roedd Pannotia yn edrych fel "V" sy'n wynebu i gyfeiriad y gogledd-ddwyrain. Y tu mewn i'r "V" honno yr oedd y Cefnfor Panthalassig, a agorodd allan yn ystod torri i fyny Rodinia, cefnfor y byddai'r rhan fwyaf ohono'n ffurfio'r Cefnor Tawel yn nes ymlaen. Yng nghanol y Cefnfor Panthalassig ceir crib canol môr. Y tu allan i'r "V" yr oedd cefnfor hynafol tra mawr a enwir y Cefnfor Panaffricanaidd a amgylchynnai Pannotia, efallai, yn gyfateb i'r Cefnfor Panthalassig a oedd i ddod.

Dolenni allanol
 image Delwedd Pannotia.
 Daeareg a bioleg Cyn-gambriaidd.

Uwchgyfandiroedd
Cyfandiroedd hanesyddol
Wedi 7

Rhaglen gylchgrawn ar y sianel Gymraeg S4C oedd Wedi 7. Cyn i'r amser darlledu gael ei newid yn 2003, darlledwyd hi o dan yr enw Wedi 6. Enw'r rhaglen flaenorol yn yr un slot oedd Heno. Cynhyrchir y rhaglen gan gwmni Tinopolis.

Darlledwyd y rhaglen yn gyntaf ar nos Lun, 7 Ionawr, 2002 gyda Angharad Mair yn cyflwyno a Catrin Evans yn cyfweld y gwleidydd Rod Richards a Gwyn Llywelyn yn holi Brif Gwnstabl Gogledd Cymru ar y pryd, Richard Brunstrom, yn ei gyfweliad Cymraeg cyntaf. Mewn adolygiad, dywedodd Ffion Emlyn mai dechrau digon nerfus oedd i'r rhaglen a nododd mai "Heno mewn clogyn newydd" oedd y rhaglen.

Darlledwyd y rhifyn olaf ar nos Fercher, 28 Mawrth, 2012 wrth i S4C ail-drefnu'r amserlen, yn dilyn toriadau enbyd i gyllid y sianel. Ar y 1af o Fawrth fe lansiwyd rhaglen newydd yn yr un slot am 7 o'r gloch a fe ddychwelyd i'r enw gwreiddiol Heno.

Cynnwys y Rhaglen
Angharad Mair oedd prif gyflwynydd a golygydd y rhaglen, gyda Branwen Gwyn, Heledd Cynwal a John Hardy yn cyflwyno o bryd i'w gilydd. Roedd y rhaglen hanner awr yn cynnwys straeon ysgafn o Gymru gyda phwyslais ar hamdden, adloniant, diwylliant a digwyddiadau led led Cymru a thu hwnt. Roedd y rhaglen yn rhoi sylw hefyd i Gymry sydd wedi cael llwyddiant y tu allan i ffiniau'r wlad. Pob nos, roedd gwestai adnabyddus yn ymuno â'r cyflwynydd yn y stiwdio. Roedd yna dîm o ohebyddion o Lanelli a Chaernarfon yn dod ag adroddiadau byw i'r rhaglen bob nos. Ers mis Hydref 2008, darlledwyd y rhaglen 5 gwaith yr wythnos yn hytrach na 4 noson fel y gwnaed cyn hynny.

Roedd hefyd chwaer-raglen o'r enw Wedi 3 a ddarlledwyd am awr bob pnawn ar S4C Digidol yn unig. Prif gyflwynwyr y rhaglen honno oedd John Hardy ac Elinor Davies. Roedd y rhaglen yn canolbwyntio'n bennaf ar sgyrsiau yn y stiwdio gyda gwestai rheolaidd yn dod i siarad am bynciau fel coginio a ffasiwn ac adolygu'r papurau newydd ac adolygiadau o'r llyfrau diweddaraf.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol Wedi 7 

Rhaglenni teledu Cymraeg
Rhaglenni teledu S4C
Cyflwyniadau rhaglenni teledu 2002
Diweddiadau rhaglenni teledu 2012
Rhaglenni teledu'r 2000au
Planed Plant

Gwasanaeth S4C yn yr iaith Gymraeg i blant o'r oedran 6-14 oedd Planed Plant. Cafodd ei darlledu am y tro cyntaf 1 Tachwedd 1982.

Roedd Planed Plant yn cynnwys nifer o animeiddiadau wedi'u cyfieithu o'r Saesneg i'r Gymraeg, megis Tylwyth Od Timmy a Bywyd Cudd Sabrina. Serch hynny roedd ganddi ychydig o raglenni pur Cymraeg. Mewn arolwg barn ddiweddar i blant, darganfu S4C taw'r rhaglen fwyaf poblogaidd yw Oh Na! Y Morgans!.

Disodlwyd y gwasanaeth gan ddau arall: Cyw ar gyfer plant iau ar 23 Mehefin 2008, a Stwnsh ar gyfer y rhai hŷn ar 26 Ebrill 2010.

Rhestr rhaglenni 
Clwb Winx
Caffi Sali Mali
SuperTed 
Siôn Blewyn Coch 
Sam Tân
Tomos y Tanc
Tair Slic!
Popty
Mosgito
Tylwyth Od Timmy
Beyblade

Rhaglenni teledu Cymraeg
Rhaglenni teledu i blant
Sefydliadau 1982
Nottingham

Dinas yn Swydd Nottingham, Dwyrain Canolbarth Lloegr, yw Nottingham. Saif canol y ddinas ar Afon Leen ac mae Afon Trent yn llifo ar hyd ffin ddeheuol y ddinas.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan ardal adeiledig Nottingham boblogaeth o 289,301.

Enw
Tros yr oesoedd, mae sillafiad y dre wedi newid sawl tro gan gynnwys Snothryngham, Snottingaham a Snottingham. Credir mai enw gwreiddiol Brythoneg y safle oedd Tigguo Cobauc (Tŷ'r Ogofâu" neu'r "Tŷ Ogofog").

Adeiladau a chofadeiladau 
Canolfan Victoria
Castell Nottingham
Eglwys gadeiriol Sant Barnabas
Ye Olde Trip to Jerusalem (tafarn)
Gorsaf reilffordd Nottingham

Enwogion 
Leslie Crowther (1933-1996), comediwr ac actor
John Bird (g. 1936), comediwr ac actor
Kenneth Clarke (g. 1940), gwleidydd
Christopher Hogwood (g. 1941), cerddor
Su Pollard (g. 1949), actores

Gefeilldrefi

Cyfeiriadau

Dinas Nottingham
Dinasoedd Lloegr
 
Trefi Swydd Nottingham
Caerliwelydd

Dinas yn Cumbria, Gogledd-orllewin Lloegr, yw Caerliwelydd (Saesneg Carlisle, Lladin Luguvalium). Saif yng ngogledd-orllewin eithaf Lloegr, 16 km o'r ffin a'r Alban. Roedd gynt yn dref sirol hanesyddol Cumberland, ac yn awr mae'n gartref i bencadlys awdurdod unedol Cumberland.

Yng Nghyfrifiad 2021 roedd gan ardal adeiledig Caerliwelydd boblogaeth o 77,728.

Hanes 
Mae Caerliwelydd yn sefyll ger pen gorllewinol Mur Hadrian. Sefydlodd y Rhufeiniaid gaer o adeiladwaith pren tua OC 72 neu 73. Codwyd caer newydd yn ei lle tua OC 105. Yn 165 codwyd caer gerrig yn ei lle. Mae rhai haneswyr yn awgrymu mai Caerliwelydd oedd prifddinas Valentia, talaith Rufeinig o fewn Britannia a sefydlwyd yn 369, ond ni ellir profi hynny.

Mae'r enw Rhufeinig Luguvalium yn dynodi "mur neu le Llug" a thybir mai enw duw brodorol yw Llug. Yr enw Cymraeg yw Caerliwelydd, Caer Lliwelydd, a cheir mwy nag un enghraifft o'r enw personol Lliwelydd mewn testunau Hen Gymraeg a Chymraeg Canol (e.e. Llwyddawg fab Lliwelydd yn Englynion y Beddau, Llyfr Du Caerfyrddin).

Adeiladau a chofadeiladau 
 Amgueddfa Tŷ Tullie
 Castell Caerliwelydd
 Eglwys gadeiriol

Enwogion 
 Margaret Forster (g. 1938), awdures
 Melvyn Bragg (g. 1939), cyflwynwr ac awdur
 Mike Figgis (g. 1948), cyfarwyddwr ffilm

Gweler hefyd
 Gorsaf reilffordd Caerliwelydd
Rhestr enwau Cymraeg ar drefi a llefydd eraill yn Lloegr

Cyfeiriadau

Dolen allanol

Cumberland (awdurdod unedol)
Dinasoedd Lloegr
Yr Hen Ogledd
Trefi Cumbria
Swrealaeth

Cysyniad neu athroniaeth yw Swrealaeth, sy'n honni y gellir rhyddhau'r meddwl, ac yna rhyddhau'r unigolyn a'r gymdeithas, trwy defnyddio cynneddfau dychmygol yr isymwybod, a chyrraedd cyflwr breuddwydiol sy'n wahanol i (neu hyd yn oed yn mwy gwir na) realiti pob dydd. Creda Swrealwyr y gall y realiti hwn greu chwyldro personol, diwylliannol, a chymdeithasol, a bywyd o ryddid, barddoniaeth a rhywioldeb di-derfyn. Dywedodd André Breton y byddai gwir datguddiedig o'r fath yn wynfydedig.

Roedd mudiad swrealaeth yn ddylanwadol iawn ym mywyd diwylliannol Ffrainc, Sbaen a'r Eidal yn ail chwarter yr 20g.

Rhai swrealwyr enwog

Guillaume Apollinaire
Louis Aragon
Antonin Artaud
André Breton
Luis Buñuel
Marc Chagall
Giorgio de Chirico
Jean Cocteau
Salvador Dalí
Marcel Duchamp
Paul Eluard
Max Ernst
Alberto Giacometti
Federico García Lorca
René Magritte
Joan Miró
Raymond Queneau
Man Ray
Yves Tanguy

Llyfryddiaeth
 J. L. Styan, Y Ddrama Gyfoes: Damcaniaethau ac arferion - Symbolaeth, Swrealaeth a'r Abswrd (Gwasg Gomer, 2007). ISBN 1-84323-688-5

Gweler hefyd
 Dada
 Hiwmor swreal
 Isymwybod
 Symbolaeth
 Theatr yr Abswrd

 
Athroniaeth
Llenyddiaeth
Mudiadau celf
Robert Williams (Trebor Mai)

Bardd oedd Robert Williams, neu Trebor Mai (25 Mai 1830 – 5 Awst 1877), a anwyd yn Llanrhychwyn, yn yr hen Sir Gaernarfon, gogledd Cymru.

Bywgraffiad

Ganwyd Robert Williams yn 1830, yn Tŷ'n yr Ardd ym mhentref bach Llanrhychwyn, yn y bryniau i'r gorllewin o bentref Trefriw, yn fab i Robert ac Ann Williams. Teiliwr wrth ei grefft oedd y tad. Yn fuan ar ôl ei eni symudodd y teulu i fwthyn arall yn yr un pentref, Ty'n y Coed.

Cafodd y bardd ei addysg swyddogol yn ysgol gynradd Llanrhychwyn ac, am gyfnod byr, yn Ysgol Rad Llanrwst. Ond addysg Saesneg a gafodd yn yr ysgolion hynny; cafodd ei addysg Gymraeg yn yr Ysgol Sul leol yn y pentref a oedd yng ngofal y Methodistiaid Calfinaidd.

Pan oedd Trebor Mai yn 13 oed symudodd y teulu i Lanrwst, bedair milltir i ffwrdd. Dechreuodd Trebor weithio fel prentis i'w dad. Dechreuodd Trebor fynychu eglwys yr Annibynwyr yn y dref, oedd yng ngofal y bardd a beirniad Caledfryn yr adeg honno. Yn 1854 priododd Robert ferch crydd o Lanrwst ac agorodd siop teiliwr ar ei liwt ei hun yn nhŷ o'r enw Yr Hen Fanc. Yn 1873 symudodd i Dros yr Afon a bu yno hyd ei farwolaeth o'r diciâu yn 1877, yn 47 oed.

Barddoniaeth

Nid yw'r enw barddol "Trebor Mai" ond enw y bardd wedi'i sgwennu o'r chwith (sef "I am Robert"). Mae Trebor Mai yn enghraifft ragorol o 'feirdd gwlad' y cyfnod; roedd ei dad yn barddoni a dysgodd Trebor Mai hanfodion y gynghanedd o gyfnod cynnar iawn. Arferai gyfansoddi wrth weithio yn nhai'r gymdogaeth (âi teilwriaid yr oes o dŷ i dŷ) ac yn fuan daeth yn enwog yn y fro am barodrwydd ei awen.

Fel pob bardd cymerai ran yn yr eisteddfodau, mawr a bach. Am gyfnod roedd Caledfryn yn athro barddol iddo. Y prif ddylanwad llenyddol arno oedd gwaith Ieuan Glan Geirionydd. Roedd ganddo gylch eang o gyfeillion llengar, yn cynnwys Dewi Arfon a Scorpion. Gyda Gethin Jones a Gwilym Cowlyd sefydlodd Arwest Glan Geirionydd. Enillodd ei awdl "Y Gloch" Gadair Taliesin yn yr arwest ar lannau'r llyn yn 1875. Cyhoeddodd ddwy gyfrol o farddoniaeth yn ystod ei oes, sef Fy Noswyl (1861) a Geninen (1869).

Er nad oes llawer o werth parhaol i'r cerddi eisteddfodol a gyfansoddodd mae Trebor Mai yn adnabyddus hyd heddiw am ei englynion ffraeth a synhwyrol. Bardd ei fro a'i gymdeithas ydyw ac mae ei ganu ar ei orau pan mae'n canu i gyfeillion a chymdogion ar achlysuron llawen neu drist, yn disgrifio pethau bach bob dydd neu'n ymgolli yn swyn natur Dyffryn Conwy ac Eryri.

Llyfryddiaeth
Isaac Foulkes (gol.), Gwaith Barddonol Trebor Mai (Lerpwl, 1883). Casgliad cynhwysfawr o'i gerddi, ynghyd â bywgraffiad llawn ffeithiau.
 Robert Williams yn Y Bywgraffiadur Cymreig

Cyfeiriadau

Beirdd Cymraeg
Genedigaethau 1830
Llenorion Cymraeg
Llenorion Cymreig y 19eg ganrif
Marwolaethau 1877
Pobl o Lanrwst
Pobl o Drefriw
Pobl addysgwyd yn Ysgol Rad Llanrwst
Enw barddol

Mae enw barddol yn ffugenw a ddefnyddir gan feirdd a llenorion eraill yng Nghymru, yn arbennig yn yr eisteddfod.

Roedd y gair bardd yn un o sawl enw Cymraeg Canol a ddefnyddid gan feirdd yr Oesoedd Canol, boed yn feirdd llys neu'n feirdd crwydrol (y Glêr). Roedd nifer o'r beirdd hyn yn arddel ffugenw, neu enw barddol, er enghraifft Cynddelw Brydydd Mawr (fl. 1155 - 1200) a Iolo Goch (c.1320 - c.1398).

Ymddengys fod gwreiddiau'r arfer yn hynafol iawn, fel y tyst enwau Talhaearn Tad Awen, Blwchfardd a Culfardd, beirdd o'r 6g y mae'r hanesydd Nennius yn cyfeirio atynt, ynghyd â Thaliesin ac Aneirin (Aneurin Gwenithwawd), yn ei lyfr Lladin Historia Brittonum ("Hanes y Brythoniaid").

Parhaodd y traddodiad yn y cyfnod modern cynnar.

Fodd bynnag, yn sgîl gweithgareddau rhamantaidd Edward Williams (Iolo Morganwg) a llenorion eraill ar ddiwedd y 18g a dechrau'r 19eg, trowyd yr enw barddol yn dipyn o gonsít ac ymarddelai rhai o feirdd mwyaf di-nod oes Victoria ffugenwau chwyddedig a hunan-bwysig, er enghraifft "Vulcan", "Cymro Gwyllt" a "Llenor y Llwyni".

Erbyn heddiw prif bwrpas yr enw barddol yw er mwyn cuddio enw iawn cystadleuwyr o bob math yn yr eisteddfod, rhag i'r beirniaid eu hadnabod.

Dosbarthiad ar enwau barddol y beirdd traddodiadol

"Prydydd" a "Bardd"
Meilyr Brydydd
Llywelyn Fardd I
Gwynfardd Brycheiniog
Cynddelw Brydydd Mawr
Prydydd y Moch
Llywelyn Fardd II
Philyp Brydydd
Gwgon Brydydd
Y Prydydd Bychan
Bleddyn Fardd
Llywelyn Brydydd Hoddnant
Trahaearn Brydydd Mawr
Ieuan Brydydd Hir
Ieuan Llwyd Brydydd

Galwedigaethau / galluoedd (ac eithrio barddoni)
Elidir Sais - am ei fod yn deall Saesneg
Gwilym Rhyfel - bardd a rhyfelwr
Llygad Gŵr - bardd a rhyfelwr
Einion Offeiriad - gŵr eglwysig

Lliw
Ithel Ddu
Dafydd Ddu o Hirarddug
Bleddyn Ddu
Gwilym Ddu o Arfon
Iolo Goch

Enwau lleoedd
Owain Cyfeiliog
Gwynfardd Brycheiniog
Dafydd Ddu o Hirarddug
Llywelyn Brydydd Hoddnant
Gwilym Ddu o Arfon
Sypyn Cyfeiliog
Dafydd Y Coed
Lewys Aled
Dafydd Epynt
Dafydd Llwyd o Fathafarn
Gwerful Mechain
Guto'r Glyn
Ieuan Dyfi
Lewys Glyn Cothi
Dafydd Nanmor
Tudur Penllyn
Hywel Cilan
Siôn Ceri
Huw Cae Llwyd
Syr Rhys o Lanbryn-Mair a Charno
Lewys Môn
Lewys Daron
Tudur Aled
Gruffudd Hiraethog
Wiliam Llŷn
Wiliam Cynwal
Huw Llŷn
Morus Dwyfach
Huw Ceiriog
Edward Maelor

Amryw
Llywarch Llaety
Llywarch y Nam
Seisyll Bryffwrch
Einion Wan
Goronwy Foel
Dafydd Benfras
Hywel Foel
Iorwerth Fychan
Casnodyn
Mab Clochyddyn
Y Proll
Gronw Gyriog
Hillyn
Sefnyn
Rhisierdyn
Llywarch Bentwrch
Iorwerth Beli
Dafydd Y Coed
Y Mab Cryg
Tudur Ddall
Iorwerth Fynglwyd

Enw barddol
Y Traddodiad Barddol
Smwythyn

Diod ddi-alcohol yw smwythyn, (calque o'r Saesneg; esmwyth + bychannig yn) neu'n fwy cyffredin ar lafar, smŵddi sy'n sillafiad yn yr orgraff Gymraeg o'r gair Saesneg wreiddiol. Mae'n gymysgedd o ffrwythau a sudd fel arfer. Mae weithiau'n defnyddio cynhwysion eraill hefyd, megis siocled, menyn cnau mwnci neu hyd yn oed de gwyrdd. Mae llawer o bobl yn defnyddio iâ neu ffrwythau wedi'u rhewi wrth wneud smwythyn er mwyn gwneud diod oer iawn sydd bron yn ddiod iâ. Mae smwythyn yn debyg i ysgytlaeth yn y ffaith bod y ddwy ddiod yn fwy trwchus na sudd ffrwythau, ond yn wahanol i ysgytlaeth does dim cynnyrch llaeth mewn smwythyn fel arfer ac nid yw'n cynnwys hufen iâ.

Gweler hefyd
 Ysgytlaeth
 Coffi
 Diod ysgafn

Diodydd
Diod

Hylif wedi ei baratoi er mwyn ei yfed yw diod (neu llymaid).

Diodydd 
 Dŵr
Diodydd Alcoholiadd
 Gwin
 Cwrw
 Seidr
 Wisgi
 Fodca
 Diodydd Meddal
 Sudd ffrwythau
 Coca Cola
 Diodydd Poeth
 Coffi
 Te
 Siocled Poeth
Menyn cnau mwnci

Bwyd wedi ei wneud yn bennaf o gnau mwnci wedi eu rhostio a'u malu yw menyn cnau mwnci, gyda halen a siwgr fel arfer. Er bod modd ei wneud gartref, mae ei brynu fel bwyd parod yn fwy cyffredin. Mae dau brif fath o fenyn cnau mwnci, menyn llyfn, a menyn mwy crensiog. I wneud menyn llyfn, caiff y cnau mwnci eu malu yn fân nes eu bod yn bâst; nid yw'r cnau yn cael eu malu mor fân wrth wneud menyn crensiog.

Mewn brechdanau neu ar dost y defnyddir menyn cnau mwnci yn bennaf. Gan mai cnau yw'r prif gynhwysyn, mae'n fwyd iachus, yn cynnwys protein a braster mono-annirlawn.

Bwyd a diod yn yr Unol Daleithiau
Cnau mwnci

Math o gnau yw cnau mwnci, a elwir hefyd yn gnau daear neu'n bysgnau. Mae planhigyn cnau mwnci (Arachis hypogaea) yn frodor o Dde America.

Cnau
Fabaceae

eo:Arakido
Sempringham

Pentref yn Swydd Lincoln, yn agos i Bourne, yw Sempringham. Erbyn heddiw mae eglwys, tŷ a ffynnon, sy'n cynnig dim cliwiau am yr hanes sydd ynghlwm a ffiniau'r blwyf. Mae'r rhan fwyaf o'r tai wedi eu gwasgaru o fewn milltir o'r eglwys ar y ffordd B1177, rhwng Pointon a Billingborough. Mae'r eglwys yn sefyll ar dir uwch na gweddill yr ardal, ar uchder o tua 16 medr, yng nghanol cordir gwastad. Mae ym mhlwyf Pointon a Sempringham, y prif dref yw Pointon. Mae'r plwyf hefyd yn cynnwys, Millthorpe a chorsydd Pointon, Neslam ac Aslackby a rhan o Hundred Fen yn Gosberton Clough. Roedd Birthorpe yn rhan o blwyf Sempringham gynt ond erbyn hyn mae'n ran o Billingborough.

Dyma oedd lleoliad Priordy Santes Fair, priordy Abaty Peterborough a sefydlwyd gan Sant Gilbert (adnabyddwyd hefyd fel Gilbert o Sempringham); daeth yn gartref gorfodol Gwenllian o Gymru, merch Llywelyn ap Gruffudd, Tywysog Cymru, ac unig wyres Simon de Montfort. Ganwyd Gwenllian yn y cartref brenhinol yn Aber (Garth Celyn, o bosibl) ar arfordir ogleddol Gwynedd, o gwmpas 19 Mehefin 1282; hi felly oedd gwir Dywysoges olaf Cymru, ac yn beryg i arweinyddiaeth Edward I. Bu farw ei mam Eleanor de Montfort, tra'n rhoi genedigaeth.

Yn 1282, roedd Edward I, brenin Lloegr wedi symyd byddin enfawr i Ogledd Cymru. Ar 11 Rhagfyr 1282, denwyd tad Gwenllian, y Tywysog Llywelyn i drap, a lladdwyd ef. Yn 1283, cipwyd Gwenllian a'i chefndryd gan filwyr Edward. Anfonodd Edward Gwenllian 'yn ei chrud', i gael ei dal mewn caethiwed, gan yr ymddangosai na allai ddod a'i hun i'w lladd.

Yn 1327, arhosodd Edward III yn y prordy gan roddi pensiwn i Gwenllian o £20 am weddill ei hoes, a oedd ei angen er mwyn gallu talu am ei lloches yn y lleiandy, fel gwestai talu ond nid oedd hawl ganndi i  adael y priordy. Bu farw Gwenllian yn y Priordy ar ôl cael ei dal yn o am 54 mlynedd, ar 7 Gorffennaf 1337.

Yn dilyn diddymiad y Mynachlogydd, daeth Priordy Sempringham i berchnogaeth y Clintons, a ddymchwelodd yr adeilad ac ailddefnyddio'r cerrig i adeladu tŷ ar y safle, ychydig iawn o'r ddau strwythr sy'n weddillheddiw.

Yn gynnar yn yr 17eg ganrif, roedd Sempringham yn ganolfan y symudiad Piwritanaidd yn Swydd Lincoln. Hwyliodd Samuel Skelton, offeiriad Sempringham ar y pryd, i Fae Massachusetts Bay yn 1628 gyda'r grŵp cyntaf o'r gwladychwyr Piwritanaidd a laniodd yn Salem. Aelod arall o gynulliad yr eglwys ar y pryd oedd Anne Dudley, yn ddiweddarach Anne Bradstreet, bardd cyhoeddedig cyntaf y wladfa.

Ffynonellau
Sempringham 
 http://www.llywelyn.co.uk 
 Map Ordnance Survey, 1:25 000 Cyfres gyntaf. Sheet TF13 (1955)
 Parliamentary Gazetteer of England and Wales (1843-4)

Cyfeiriadau

Pentrefi Swydd Lincoln
David Wynne

Cyfansoddwr Cymreig oedd David Wynne (2 Mehefin, 1900 - 23 Mawrth 1983).

Gwaith cerddorol
Songs of Solitude (1941)
Sonata no. 1 (1948)
Rhapsody no. 1 (fiolin) (1958)
Cymric Rhapsody rhif 1 (1965)
Cymric Rhapsody nrhif 2 (1969)
Owain ab Urien (cantata am Owain ab Urien)

Cyfansoddwyr clasurol Cymreig
Genedigaethau 1900
Marwolaethau 1983
Newyddiaduraeth

Y ddisgyblaeth o gasglu, dadansoddi, gwireddu, a chyflwyno newyddion ynglŷn â materion cyfoes, gogwydd ffasiwn, a phobl yw newyddiaduraeth. Gelwir un sydd yn gweithio yn newyddiaduraeth yn newyddiadurwr, boed broffesiynol neu amatur. 

Gall y cyfrwng fod yn un o nifer: papurau newydd a cylchgronau, radio a theledu oedd y fformat draddodiadol tan yr 21ain ganrif pan ddaeth llwyfanau digidol fel gwefanau cyfrifiadaurol ac apiau ar gyfer ffonau a thabledi.

Yn y gymdeithas sydd ohoni, ystyrir y 'newyddion' yn brif gyfrwng neu hyrwyddwr gwybodaeth gyfoes, newydd ac am y newidiadau mewn materion cyhoeddus o dydd i ddydd. Ond nid dyma yw hyd a lled newyddiaduraerth, a gall anturio i faesydd fel ymchwil i fywydau pobl, neu gamweinyddu, llenyddiaeth, ffilmiau a sinema. Mewn sawl gwlad caiff ei reoli i wahanol raddau gan Lywodraeth y wlad, fel erfyn gwleidyddol.

Newyddiadurwyr byd-eang
Ymhlith newyddiadurwyr cynharaf yr Unol Daleithiau roedd: Horace Greeley (1811–1872) – sefydlydd y New York Tribune, Thomas Nast (1840–1902) – tad cartwnau dychanol ac Anne Newport Royall (1769–1854) y ferch gyntaf i holi Arlywydd yr UDA a Golygydd Paul Pry (1831–36) a The Huntress (1836–54) yn Washington, D.C. Yn Hong Cong bu Jimmy Lai yn Golygu'r Apple Daily a charcharwyd Ching Cheong, golygydd The Straits Times gan Weriniaeth Tsieina.

Newyddiadurwyr o Gymru
Alan Watkins
Aled ap Dafydd
Androw Bennett
Anne Beale
Beriah Gwynfe Evans
Bethan Gwanas
Bethan James
Bethan Rhys Roberts
Beti George
Betsan Powys
Caradog Prichard
Carwyn James
Daniel Rees (newyddiadurwr)
Derek Williams
Dewi Llwyd
Dyfrig Wynn Jones
Dylan Iorwerth
Edward Morgan Humphreys
Eiluned Lewis
Emyr Price
Evan Jones (Ieuan Gwynedd)
Evan Rowland Jones
Evan Vincent Evans
Gareth Jones (newyddiadurwr)
Garry Owen
Gary Slaymaker
Geraint Talfan Davies
Guto Harri
Gwenan Edwards
Gwilym R. Jones
Harri Gwynn
Henry Morton Stanley
Huw Edwards
Huw Wheldon
Ifan Morgan Jones
Iola Wyn
Iolo ap Dafydd
Iona Jones
Isaac Foulkes
Ivor Wynne Jones
Jamie Owen
Jeremy Bowen
John Griffith (Y Gohebydd)
John Humphreys Parry
John Osmond
John Roberts Williams
John Tudor Jones (John Eilian)
Jon Ronson
Joseph Harris (Gomer)
Kate Crockett
Keidrych Rhys
Lewis William Lewis (Llew Llwyfo)
Llewelyn Williams
Lucy Owen
Martin Tomkinson
Menna Richards
Mererid Wigley
Morgan John Rhys
Ned Thomas
Owen Roberts
Patrick Hannan
Percy Cudlipp
Rachael Garside
Rhodri Llywelyn
Rhodri Williams
Rhun ap Iorwerth
Richard Griffith (Carneddog)
Richard Hughes Williams (Dic Tryfan)
Robert John Rowlands (Meuryn)
Sulwyn Thomas
T. Marchant Williams
Thomas Gwynn Jones
Thomas Jones (Tudno)
Tom Macdonald
Vaughan Hughes
Vaughan Roderick
W. Gareth Jones
Wynford Vaughan-Thomas

Cyfeiriadau

 
Y cyfryngau torfol
Hamdden

Diffinnir hamdden yng nghymdeithaseg fel gweithgareddau ar wahân i waith (yn benodol gwaith a wneir am gyflog). Mae hamdden yn cael ei chyflawni o fewn amser rhydd (a gelwir hefyd yn amser hamdden), pan mae pobl yn bodloni'u hunain gyda difyrweithiau, adloniant, a thasgau creadigol, neu'n treulio amser gyda theulu a chyfeillion.

Gellir hefyd gwahaniaethu rhwng "amser rhydd" ac amser hamdden; er enghraifft, mae Situationist International yn mynnu nad yw amser rhydd yn gwbwl rydd a bod grymoedd diwydiannol, y byd gwaith a'r gymdeithas yn tynnu amser rhydd oddi wrth yr unigolyn ac yn ei werthu'n ôl iddo gyda'r teitl "Hamdden"!

Cyfeiriadau

 
Bywyd personol
U Thant (band)

Y cyntaf o don o grwpiau Cymraeg Caerdydd yng nghanol yr 1980au oedd U Thant a'r Cenhedloedd Unedig. Sefydlwyd y grŵp gan ddisgyblion Ysgol Gyfun Gymraeg Glantaf. Yr aelodau gwreiddiol oedd Rhys Boore (llais), Iwan Pryce (gitar), Steve Williams (gitar/bass) a Stephen "frog" Jenkins (drymiau). Roedd Sion Lewis (bass) yn aelod o'r band am yr wythnos gyntaf, yn chwarae gig gyda'r band yn Ysgol Glantaf. Roedd eu hanner yn rhan o'r flwyddyn gyntaf i fynychu ysgol uwchradd Gymraeg cyntaf Caerdydd. Enwyd y grŵp ar ôl cyn-Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig, U Thant, mae'n siŵr, gan fod y Cenhedloedd Unedig yn rhan o gwrs Hanes Lefel O y cyfnod.

Chwaraent gerddoriaeth pyncaidd a bywiog ac roedd eu perfformiadau byw gyda'u canwr blaen carismataidd, Rhys Pys (Rhys Boore) yn denu dilyniant brwd o fewn Caerdydd a thu hwnt. Esgorodd eu llwyddiant hefyd ar ymateb chwyrn yn eu herbyn yn enwedig y tu allan i Gaerdydd. Un ffenomenon bwysig o gylch U Thant oedd 'Dynion y Nos' - grwpis a fyddai'n dynwared y grŵp drwy wisgo jîns glas wedi eu torri uwch y pen-glun, sgidiau suede du, crys-t U Thant ac, o tua 1985 ymlaen, steil gwallt y 'flat-top'.

Roedd llwyddiant U Thant yn sylfaen ac yn ysbrydoliaeth i sefydlu nifer o grwpiau eraill o Gaerdydd o'r un cyfnod gan gynnwys, Edrych am Jiwlia, Y Crumblowers, Hanner Pei, Bili Clin a Cofion Ralgex, a mae Steve Williams hyd heddiw yn The Fugitives, a wedi chwarae mewn bandiau seicadelic adnabyddus Duck Muzzle a Contorted Hazel.

Disgograffi

Bandiau Cymreig
U Thant

Am y band, gweler U Thant (band).
Diplomydd o Myanmar ac Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig o 1961 tan 1971 oedd Maha Thray Sithu U Thant (Byrmaneg: ဦးသန္‌့) (22 Ionawr 1909 – 25 Tachwedd 1974). Fe'i dewiswyd ar gyfer y swydd pan laddwyd ei ragflaenydd, Dag Hammarskjöld mewn damwain awyren ym mis Medi 1961.

Diplomyddion
Genedigaethau 1909
Marwolaethau 1974
Myanmar
Pobl fu farw o ganser yr ysgyfaint
Ysgrifenyddion Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig
Dag Hammarskjöld

Diplomydd, economegydd ac awdur o Sweden ac Ysgrifennydd Cyffredinol Y Cenhedloedd Unedig oedd Dag Hjalmar Agne Carl Hammarskjöld (29 Gorffennaf 1905 – 18 Medi 1961). Bu yn y swydd o Ebrill 1953 tan ei farwolaeth mewn damwain awyren ym Mis Medi 1961 yn 47 oed. Ef, hyd yma, yw'r ieuengaf i ddal y swydd ail Ysgrifennydd y CU. Mae hefyd yn un o'r unig dri pherson erioed i dderbyn Gwobr Nobel wedi iddo farw, a'r unig Ysgrifennydd Cyffredinol i farw wrth ei waith. Bu farw ar ei ffordd i gyfarfod negydu heddwch.

Mewn teyrnged iddo galwodd yr Arlywydd John F. Kennedy ef "y gwladweinydd mwyaf a gawsom am ganrif gyfan."

Cefndir personol
Ganwyd Dag Hammarskjöld yn Jönköping, Sweden, ond treuliodd lawer o'i blentyndod yn Uppsala. Ef oedd pedwerydd mab  Hjalmar Hammarskjöld, Prf Weinidg Sweden o 1914 hyd 1917, a'i wraig Agnes Hammarskjöld (née Almquist). Bu'n ddisgybl yn Katedralskolan ac yna ym Mhrifysgol Uppsala. Erbyn 1930, roedd ganddo Radd mewn  Athroniaeth a Gradd Meistr yn y Gyfraith.

Cyn iddo gwbwlhau ei Radd Meistr roedd wedi sicrhau swydd fel Is-Ysgrifennydd Pwyllgor Diweithdra'r CU.

Cyfeiriadau

Diplomyddion
Enillwyr Gwobr Heddwch Nobel
Genedigaethau 1905
Marwolaethau 1961
Ysgrifenyddion Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig
Pobl fu farw mewn damweiniau awyrennau
Swediaid
Kurt Waldheim

Diplomydd o Awstria a gwleidydd ceidwadol oedd Kurt Josef Waldheim (21 Rhagfyr 1918 - 14 Mehefin 2007). Daliodd swyddi Ysgrifennydd Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig o 1972 i 1981 ac Arlywydd Awstria o 1986 i 1992.

Genedigaethau 1918
Marwolaethau 2007
Arlywyddion Awstria
Diplomyddion
Gwleidyddion Awstriaidd
Ysgrifenyddion Cyffredinol y Cenhedloedd Unedig