Eileen Beasley

Ymgyrchydd hawliau iaith oedd Eileen Beasley (4 Ebrill 1921 – 12 Awst 2012). Gyda'i gŵr Trefor Beasley mae hi'n enwog am eu hymgyrch i fynnu papur treth Cymraeg (neu ddwyieithog) gan Gyngor Dosbarth Gwledig Llanelli yn ystod pumdegau'r ugeinfed ganrif. Yr adeg honno nid oedd statws i'r Gymraeg o gwbl: dim ffurflenni swyddogol gan gyrff cyhoeddus nac arwyddion ffyrdd dwyieithog. Mae Eileen Beasley wedi ei galw yn "fam gweithredu uniongyrchol" yng Nghymru ac yn "Rosa Parks Cymru". Ysgrifennodd Angharad Tomos lyfr am ymgyrch Eileen sef 'Darn bach o bapur'

Cefndir ac Ymgyrch
Un o ardal Hendy-gwyn ar Daf yn Sir Gaerfyrddin oedd Catherine Eileen James. Aeth i Goleg Prifysgol Caerdydd a daeth yn athrawes. Glöwr ym Mhwll y Morlais Llangennech oedd Trefor. Fe wnaethant gwrdd yng nghyfarfodydd Plaid Cymru a daethant o dan ddylanwad D. J. Davies a'r WEA. Priododd y ddau ar 31 Gorffennaf 1951 a phrynu tŷ yn yr Allt, Llangennech ym 1952.

Ar ôl priodi a symud i Langennech y gwnaethant benderfynu y dylent wrthod talu'r dreth ar y tŷ oni chaent gais yn Gymraeg. Buont yn y llys 16 gwaith ac fe fu'r bwmbeilïaid yno bedair gwaith, gan fynd â mwyafrif eu dodrefn o'r tŷ ar rai achlysuron. Ar ôl wyth mlynedd o ymgyrchu fe gawsant eu papur treth dwyieithog ym 1960.

Arloesi a Dylanwad
Nid yn unig roedd y Gymraeg yn anweledig fel iaith ar gyfer materion swyddogol yn y cyfnod hwn, roedd ymgyrchu mor uniongyrchol er mwyn defnyddio'r Gymraeg gyda'r wladwriaeth yn beth newydd ac yn gwbl anarferol. Meddai Dafydd Iwan:

Er mai Cymraeg oedd iaith gyntaf mwyafrif llethol pobl Llanelli (90%) ar y pryd, fel mwyafrif swyddogion Cyngor Dosbarth Gwledig Llanelli, y farn gyffredinol yn y dref yr adeg honno a gweddill Cymru, oedd bod y teulu yn afresymol yn eu gofynion. Roedd statws y Gymraeg yn isel tu hwnt, a'i siaradwyr cyffredin yn barod i amddiffyn lle'r Saesneg fel yr unig iaith swyddogol yng Nghymru.

Fodd bynnag, ysbrydolwyd rhai gan ymgyrch y Beasleys. Meddai Saunders Lewis yn anterth ei ddarlith enwog Tynged yr Iaith ym 1962, a fu'n ysbrydoliaeth i sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yn yr un flwyddyn:

Roedd y gweithredu uniongyrchol torfol a welwyd gan aelodau Cymdeithas yr Iaith Gymraeg yn y chwedegau (a'r degawdau dilynol) wedi'u hysbrydoli i raddau helaeth gan weithredu unig teulu'r Beasleys yn ystod y degawd blaenorol.

Ddechrau'r 60au bu Trefor yn annerch cyfarfod o gangen Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth o Blaid Cymru

Plaid Cymru
Drwy weithgarwch Plaid Cymru y bu iddynt gwrdd yn y lle cyntaf. Yn etholiad seneddol 1955 safodd Trefor Beasley dros Blaid Cymru yn etholaeth Aberdâr. Safodd y ddau dros ward Llangennech yn etholiad Cyngor Dosbarth Gwledig Llanelli a chafodd y ddau yr un faint o bleidleisiau, sef 913 a oedd yn ddigon i'w hethol. Ar y pryd nid oedd gan adeiladau'r cyngor dai bach i fenywod hyd yn oed.

Cofio
Bu farw Trefor Beasley ym 1994. Bu farw Eileen Beasley yn 2012.

Ar achlysur (gan Gymdeithas yr Iaith Gymraeg) talu teyrnged i Eileen Beasley yn 2006, canodd Gerallt Lloyd Owen gywydd iddi yn moli ei chyfraniad i sicrhau parhad y Gymraeg:

 Oedd, yr oedd dy iaith yn ddrud  Eithafol ei threth hefyd  Ond ei dyled a delaist  Fwy na llawn trwy fynnu llais,  Trwy fynnu prynu parhad  Yn wyneb ei diflaniad  Dewr oet yn ei brwydr hi  A rhoddaist hyder iddi  A thra byddo dyfodol  I'r Gymraeg yma ar ôl  Fe welir naddu filwaith  Dy enw di yn dy iaith.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Anrhydeddu Eileen Beasley, BBC Cymru
 Stori Trefor ac Eileen Beasley o Langennech, BBC (1987), ar Youtube
 Fideo: Teyrnged i Eileen Beasley Cymdeithas yr Iaith Gymraeg (2006)
 Colli un o'r ymgyrchwyr iaith cyntaf, 12 Awst 2012, BBC Cymru
 Dafydd Iwan: 'Dyled fawr' i'r Beasleys, 12 Awst 2012, Golwg360
James, E. Wyn; Williams, Colin H. (2016). "Beasley, (Catherine) Eileen (1921–2012)".  Yn Cannadine, David (gol.). Oxford Dictionary of National Biography. Oxford: Oxford University Press.

Hanes y Gymraeg
Hawliau iaith
Genedigaethau 1921
Marwolaethau 2012
Pobl o Sir Gaerfyrddin
Ymgyrchwyr Cymreig
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Ffeministiaeth