alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Dyffryn Nantlle

Mae Dyffryn Nantlle yn ardal yng Ngwynedd sy'n ymestyn o Ryd-Ddu wrth droed Yr Wyddfa tua'r gogledd hyd y môr. Llifa Afon Drws-y-coed trwy ran uchaf y dyffryn ac i mewn i Lyn Nantlle Uchaf lle mae Afon Llyfni yn tarddu ac yn llifo ar hyd y dyffryn tua'r môr. A dilyn dalgylch yr afon, gellid ystyried bod Dyffryn Nantlle yn dechrau ychydig uwchben Drws-y-coed, ond mae pentref Rhyd-Ddu yn cael ei gynnwys yn Nyffryn Nantlle fel rheol, er ei fod ar Afon Gwyrfai. Ar ochr ddeheuol y dyffryn mae Crib Nantlle, cyfres o fynyddoedd o'r Garn ger Rhyd-Ddu hyd Mynydd Graig Goch uwchben Llyn Cwm Dulyn. Ar ochr ogleddol y dyffryn mae Mynydd Mawr a Moel Tryfan. Mae Dyffryn Nantlle yn un o gadarnleoedd yr iaith Gymraeg, gyda tua 80% o'r boblogaeth yn siarad Cymraeg fel iaith gyntaf.

Cyfeirir at nifer o leoedd yn Nyffryn Nantlle ym mhedwaredd gainc y Mabinogi, chwedl Math fab Mathonwy. Dywedir fod y gair "Nantlle" ei hun yn dod o "Nant Lleu".

Bu chwareli llechi yn yr ardal yn gynnar, ac yn y 18g Chwarel y Cilgwyn oedd y fwyaf yng Nghymru. Tyfodd y boblogaeth yn gyflym gyda datblygiad y diwydiant llechi yn y 19g, ac yr oedd cryn nifer o chwareli yn y dyffryn. Chwarel Dorothea a Chwarel Penyrorsedd oedd y ddwy fwyaf. Erbyn diwedd y 1860au yr oedd Dyffryn Nantlle yn cynhyrchu 40,000 tunnell o lechi y flwyddyn. Roedd Rheilffordd Nantlle, oedd â'r wagenni yn cael eu tynnu gan geffylau, yn cario llechi o'r chwareli o 1865 hyd 1963.

Yn dilyn machlud y diwydiant llechi, daeth diweithdra yn broblem ddifrifol yn y dyffryn. Gwnaed ymdrech i ddenu diwydiannau ysgafn i'r ardal, er enghraifft i Stad Ddiwydiannol Penygroes. Yn 1991 sefydlwyd "Antur Nantlle Cyf" fel prosiect cymunedol i wella bywyd yn y dyffryn.

Trefi a phentrefi
Prif ganolfan y dyffryn yw Pen-y-groes. Ystyrir fod y pentrefi canlynol yn rhan o Ddyffryn Nantlle:
Aberdesach
Carmel
Clynnog Fawr
Dinas
Drws Y Coed
Gyrn Goch
Llandwrog
Llanllyfni
Nantlle
Nasareth
Nebo
Pant Glas
Pontllyfni
Rhosgadfan
Rhostryfan
Rhyd-Ddu
Talysarn
Tanrallt
Y Cilgwyn
Y Fron
Y Groeslon

Enwogion o'r Dyffryn
R. Williams Parry - Talysarn
T. H. Parry-Williams - Rhyd Ddu
Kate Roberts - Rhosgadfan
Mathonwy Hughes - Tanrallt, Llanllyfni
Gwilym R. Jones - Y Groeslon
John Gwilym Jones (dramodydd) - Y Groeslon
Bryn Fôn - Llanllyfni
Bryn Terfel - Pantglas(/Llanllyfni)
Cefin Roberts - Llanllyfni
Angharad Tomos (ymgyrchwraig ac ysgrifenwraig) - Llanwnda
Robat Arwyn (cyfansoddwr) - Talysarn
Luned Parri (artist) - Talysarn
John Jones Talysarn - Talysarn
Y Brodyr Ffrancis - Talysarn
Ilid Ann Jones
Delyth Medi
 Ymgartrefodd yr awdur adnabyddus Eirug Wyn yn Y Groeslon i fagu ei deulu - bu'n byw yno hyd ei farwolaeth yn 2004.
Owain Fon Williams - Penygroes

Darllen pellach
Darlithoedd Blynyddol Llyfrgell Pen-y-groes (1967- ), yn disgrifio hanes a diwylliant y fro:
Mathonwy Hughes, Bywyd yr Ucheldir (Caernarfon, 1973)
Gwilym R. Jones, "Yn Nhal-y-sarn ers talwm..." (Caernarfon, 1968)

Gweler hefyd
 Darlith Flynyddol Llyfrgell Penygroes

Dolenni allanol
 Gwefan Dyffryn Nantlle
 Antur Nantlle Cyf

Daearyddiaeth Gwynedd
 
Eryri
Tangwystl

Proffwydes neu ddaroganwraig o Gymraes  oedd Tangwystl (fl. tua chwarter olaf y 11g). Fe'i cofir am ei phroffwydoliaeth yn darogan coroni Gruffudd ap Cynan yn frenin Teyrnas Gwynedd.

Cefndir
Roedd hi'n perthyn i dylwyth Gruffudd ap Cynan ac yn wraig i Lywarch Olbwrch, un o swyddogion llys y brenin Gruffudd ap Llywelyn. Roedd Gruffudd ap Cynan, a Chymry eraill, yn alltud yn Iwerddon ond yn ysu am ddychwelyd i Wynedd.

Daroganes
Ceir yr unig gyfeiriad ati yn Hanes Gruffudd ap Cynan. 'Gwraig brudd' (doeth) oedd hi. Daeth at Gruffudd wedi iddo lanio ar Ynys Môn o Ddulyn yn 1075 i geisio adennill teyrnas Gwynedd o ddwylo'r Normaniaid. Dydi'r Hanes ddim yn cofnodi ffurf ei darogan, ond rhoddir ei chynnwys, sef ei bod yn proffwydo y byddai Gruffudd yn frenin cyn hir. Rhoddodd iddo ddau anrheg arbennig yn ogystal, sef y crys meinaf a gorau a mantell y brenin Gruffudd ap Llywelyn.

Amhosibl dweud ai cerdd neu ddatganiad oedd y darogan; mae'n bosibl ei fod yn enghraifft o'r fath o ddatganiadau ysbrydoledig a gwyllt a ddisgrifir gan Gerallt Gymro wrth sôn am yr Awenyddion.

Cyfeiriadau

Brudwyr
Cymry'r 11eg ganrif
Darogan
Genedigaethau'r 11eg ganrif
Pobl o Ynys Môn
Teyrnas Gwynedd
Dinas

Fel arfer, mae dinas yn anheddiad dynol mawr e.e. Paris, Caerdydd, ond gall hefyd fod o faint tref bychan e.e. Llanelwy. Yn gyffredinol mae gan ddinasoedd systemau helaeth ar gyfer tai, cludiant, glanweithdra, cyfleustodau, defnydd tir, a chyfathrebu. Mae eu dwysedd, ar y cyfan, yn hwyluso rhyngweithio rhwng pobl, sefydliadau'r llywodraeth a busnesau, sydd weithiau o fudd i wahanol bartïon yn y broses, ond gall y dwysedd hwn hefyd achosi problemau iechyd a chymdeithasol. Fel arfer, caiff dinas ei diffinio gan gorff megis llywodraeth neu eglwys, drwy siarter.

Yn hanesyddol, mae trigolion y ddinas wedi bod yn gyfran fach o'r ddynoliaeth, ond ar ôl dwy ganrif o drefoli dwys, mae tua hanner poblogaeth y byd bellach yn byw mewn dinasoedd, sy'n golygu canlyniadau difrifol ar gyfer cynaliadwyedd byd-eang. Mae dinasoedd heddiw fel arfer yn ffurfio craidd ardaloedd metropolitan mwy ac ardaloedd trefol — gan greu nifer o gymudwyr sy'n teithio tuag at ganol dinasoedd ar gyfer cyflogaeth, adloniant a golygu. Fodd bynnag, mewn byd lle mae globaleiddio'n dwysáu, mae pob dinas i raddau gwahanol hefyd yn gysylltiedig, yn fyd-eang, y tu hwnt i'r rhanbarthau hyn.

Cofnodir y gair am y tro cyntaf yn Hanes Gruffudd ap Cynan, yn y 12g.

Dinasoedd Cymru 

Saith dinas sydd yng Nghymru: yn ogystal â'r tri awdurdod unedol sydd â statws dinas, mae gan gymunedau Bangor, Llanelwy a Thyddewi statws dinas a gadarnheir gan freintlythyrau.

 Abertawe
 Bangor
 Caerdydd
 Casnewydd
 Llanelwy
 Tyddewi
 Wrecsam

Yn hanesyddol roedd Llanelwy yn ddinas, gan iddi fod yn ganolfan esgobaeth, a chyfeirir ati fel dinas yn Encyclopædia Britannica 1911. Er hyn nid oedd statws dinas swyddogol gan Lanelwy. Pan roddwyd statws dinas i Dyddewi ym 1994 fe ymgeisiodd Cyngor Cymuned Llanelwy am yr un statws, trwy ddeiseb. Gwrthodwyd y ddeiseb gan nad oedd unrhyw dystiolaeth o siarter neu freintlythyrau yn cael eu rhoi i'r dref yn y gorffennol, fel yn achos Tyddewi. Aflwyddiannus oedd ceisiadau am statws dinas mewn cystadlaethau yn 2000 a 2002. Cafodd Wrecsam ei wneud yn ddinas ar 1 Medi 2022.

Caiff pennaeth, neu'n amlach bellach, gadeirydd, y ddinas ei chynrychioli gan swydd y maer.

Gweler hefyd
Dinas Efrog Newydd
Dinasoedd y Deyrnas Unedig
Castell Dinas, bryngaer a chastell yn ne Powys
Dinas Powys (pentref), pentref a chymuned ym Mro Morgannwg
Dinas, Sir Benfro, cymuned i'r dwyrain o Abergwaun

Cyfeiriadau

 
Aneddiadau
Crib Nantlle

Crib Nantlle yw'r enw a roddir i gyfres o fryniau yn Eryri yng Ngwynedd, sy'n ymestyn i'r de-orllewin o bentref Rhyd-Ddu am tua 9 km gan orffen uwchben  Talysarn a Nebo. Y grib yma sy'n ffurfio ffin ddeheuol Dyffryn Nantlle, tra mae Cwm Pennant i'r de ohoni.

Gan ddechrau gerllaw Rhyd-Ddu, mae Crib Nantlle yn cynnwys y bryniau canlynol: Y Garn (633m), Mynydd Drws-y-Coed (695m), Trum y Ddysgl (709m), Mynydd Tal-y-Mignedd (653m), Craig Cwm Silyn (734m), Garnedd-goch (701m) a Mynydd Craig Goch (609m).

Mae llawer llai o gerddwyr a dringwyr ar Grib Nantlle nag yn y rhannau mwyaf poblogaidd o Eryri megis Yr Wyddfa neu Dryfan. Gellir cerdded y grib o'r ddau ben, ond cychwyn o Ryd-Ddu yw'r dull mwyaf poblogaidd. Er nad yw'r grib yn anodd iawn yn dechnegol, mae angen gofal mewn mannau.

Does dim gwasanaethau bws ar hyd Dyffryn Nantlle, ond mae gwasanaeth tacsi am isafswm tâl o £5.00, a gefnogir gan y cyngor a sefydliadau eraill.

Llyfryddiaeth
Terry Marsh (1993) The summits of Snowdonia (Robert Hale) ISBN 0-7090-5248-0

Cyfeiriadau

Betws Garmon
Clynnog
Dolbenmaen
Mynyddoedd a bryniau Eryri
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Catrin de Medici

Gwraig Harri II, brenin Ffrainc, oedd Catrin de Medici (enw bedydd: Caterina Maria Romula di Lorenzo de' Medici). Cafodd hi ei geni yn Fflorens ar 13 Ebrill 1519 a fuodd hi farw yn Blois, Ffrainc, ar 5 Ionawr 1589.

Merch Lorenzo II de' Medici (m. 4 Mai 1519) a'i wraig Madeleine de la Tour d'Auvergne (m. 28 Ebrill 1519) oedd hi. Priododd Harri II yn 1533.

Plant 
 Ffransis II o Ffrainc
 Elisabeth (1545 - 1568)
 Claude o Valois (1547 - 1575)
 Louis o Ffrainc (1549)
 Siarl IX, brenin Ffrainc
 Harri III o Ffrainc
 Marged (1553-1615)
 Hercules, Duc d'Alencon ac Anjou (1555-1584)
 Jeanne (1556)
 Victoire (1556)

Breninesau Ffrainc
Genedigaethau 1519
Marwolaethau 1589
Merched yr 16eg ganrif
Merched yr 17eg ganrif
17eg ganrif yn Ffrainc
Hanes yr Eidal
Pobl o Fflorens
Llyfr Bicar Woking

Llawysgrif Gymraeg o ganol yr unfed ganrif ar bymtheg sy'n cynnwys detholiad mawr o waith Beirdd yr Uchelwyr yw Llyfr Bicar Woking (sic: hen ffurf ar 'Ficer' yw 'Bicar'). Fe'i ysgrifennwyd ym Mangor, Gwynedd.

Mae'n llawysgrif swmpus o 963 tudalen a gedwir yn Llyfrgell Dinas Caerdydd. Mae'n cynnwys bron i gant o gywyddau gan Dafydd ap Gwilym ac yn ffynhonnell bwysig am waith y bardd mawr hwnnw.

Ysgrifennwyd y llyfr yn llys esgobaethol Rowland Meyrick (1505 - 1566), Esgob Bangor, yn ôl cyflwyniad dyddiedig 3 Chwefror 1565, ar ddechrau'r llyfr. Ei berchennog oedd Syr Richard Gruffudd, 'bicar Woking'.

Bangor
Llawysgrifau Cymreig
Llyfrau 1565
Dafydd ab Owain, Esgob Llanelwy

Clerigwr o Gymro ar ddiwedd yr Oesoedd Canol oedd Dafydd ab Owain (m. 12 Chwefror 1512). Ei enw llawn yn yr achau oedd Dafydd ab Owain ap Deio ap Llywelyn ap Einion ap Celynnin.

Cafodd ei addysg glerigol ar gyfer gyrfa yn yr eglwys ym mhrifysgol Rhydychen, lle enillodd ei radd fel Doethur Cyfraith.

Cafodd ei apwyntio'n abad ar Abaty Ystrad Marchell (neu Abaty Glyn y Groes yn ôl ffynhonnell arall. Yn ddiweddarach daeth yn abad Abaty Aberconwy, ym Maenan, ger Llanrwst yn Nyffryn Conwy. Yn 1489 atgyweiriodd rannau o'r abaty, a oedd wedi dioddef yn ystod Rhyfeloedd y Rhosynnau.

Uchafbwynt ei yrfa oedd cael ei apwyntion'n Esgob Llanelwy, un o bedair esgobaethau traddodiadol Cymru, gan y Pab Sulien ar 18 Rhagfyr, 1503. I ddechrau roedd yn parhau i fyw yn ei abad-dy ym Maenan gan fod yr eglwys gadeiriol yn adfail ers dyddiau gwrthryfel Owain Glyndŵr, ond yn raddol fe lwyddodd Dafydd i ailgodi'r eglwys.

Roedd yn noddwr hael a chedwai lys agored. Canodd y bardd Tudur Aled ac eraill iddo. Yn ôl Tudur roedd yr esgob yn enedigol o Bowys ac roedd ganddo geraint ym Meirionnydd, Maelor, Rhos a Thegeingl. Roedd yn hyddysg yn y Gymraeg, Lladin, Groeg a Hebraeg. Cadwai lys hael ym Maenan gyda digon o fwyd a gwin i'r beirdd.

Cododd bont bren ar Afon Clwyd ger Llanelwy, a safai hyd 1630; 'Pont Dafydd Esgob' yw'r enw o hyd ar y bont faen a gymerodd ei lle.

Bu farw ar 12 Chwefror, 1512, a chafodd ei gladdu yn ei eglwys gadeiriol lle codwyd cofeb garreg iddo ar ei fedd a addurniwyd â cherfluniau ohono yn ei wisg esgobol.

Ffynhonnell
T. Gwynn Jones (gol.), Gwaith Tudur Aled (Caerdydd, 1926). Cyfrol 2, t. 671.
Robert Williams, Eminent Welshmen (Llanymddyfri, 1853)

Abadau Aberconwy
Abadau Ystrad Marchell
Cymry'r 15fed ganrif
Cymry'r 16eg ganrif
Esgobion Llanelwy
Marwolaethau 1512
Pobl o Sir Ddinbych
Moel Hebog

Mae Moel Hebog yn gopa mynydd a geir yn Eryri.

Uchder 
Uchder y copa o lefel y môr ydy 783 metr (2569 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 10 Mawrth 2007. Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 198 metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn, Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghyd ar wefan “Database of British and Irish hills”.

Tarian 

Darganfuwyd Tarian Moel Hebog o ddiwedd yr Oes Efydd mewn cors ger mynydd Moel Hebog yn 1784, ger Beddgelert. Mae bellach yng nghasgliad yr Amgueddfa Brydeinig.

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map

Cyfeiriadau

Beddgelert
Dolbenmaen
Mynyddoedd a bryniau Eryri
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Safleoedd o Ddiddordeb Gwyddonol Arbennig yng Ngwynedd
Copaon Marilyn
Copaon Nuttall
Copaon Hewitt
Mallwyd

Pentref bychan a phlwyf yn ne-ddwyrain Gwynedd yw Mallwyd (). Fe'i lleolir yn nyffryn Afon Dyfi ar briffordd yr A470 tua hanner ffordd rhwng Dolgellau a Machynlleth. Ar bwys y pentref mae cyffordd yr A458 o gyfeiriad Y Trallwng. Y pentrefi agosaf yw Dinas Mawddwy, tua dwy filltir i'r gogledd, ac Aberangell i'r de. Mae Afon Dugoed yn aberu yn Afon Dyfi ger y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes
Saif y pentref bron ar yr hen ffin rhwng Sir Feirionnydd a Sir Drefaldwyn. Hen enw'r pentref oedd 'Tre'r llan', safle eglwys blwyf Mallwyd yn hen gwmwd Mawddwy. Hon oedd ardal Gwylliaid Cochion Mawddwy, a gofféir o hyd yn enw y dafarn The Brigands yn y pentref.

Yr eglwys
Yn ôl traddodiad sefydlwyd eglwys Mallwyd gan Sant Tydecho yn y 6g ar ôl iddo ddod i'r ardal o Gernyw. Mae'r adeilad presennol yn dyddio o'r 14g ac o adeiladwaith anghyffredin, yn hir ac isel ei ffurf gyda llofftydd yn y ddau ben. Mae llawer o'r dodrefn pren yn perthyn i'r 17g. Yr ysgolor John Davies oedd rheithor Mallwyd am 30 mlynedd ar ddechrau'r 17g; ceir cofeb iddo yn yr eglwys a godwyd ar ddau ganmlwyddiant ei farwolaeth.

Pobl o Fallwyd
Edward Urien - (bl. tua 1580–1614), bardd
John Davies - yr ysgolhaig (c. 1567 - 1644)
Hugh Jones - bardd, emynwr, awdwr (1749 - 1825)
Richard Davies (Tafolog) - bardd a beirniad (1830 - 1904)
David Jones (Dewi Wyllt) - cerddor (1836 - 1878)

Cyfeiriadau

Pentrefi Gwynedd
Meirionnydd
Eglwysi Gwynedd
Plwyfi Cymru
Pen yr Ole Wen

Mae Pen yr Ole Wen yn fynydd yn y Carneddau yn Eryri. Mae'r ystyr yr enw'n amlwg pan ystyrir y gair 'goleddf' ('yr oleddf') a goleddf serth y mynydd, gyda rhai llwybrau'n 1:2.

Daearyddiaeth 
Fel y rhan fwyaf o fynyddoedd y Carneddau, mae'n fynydd mawr, moel. Mae'r ffin rhwng Gwynedd a Sir Conwy yn mynd tros y copa. Pen yr Ole Wen yw'r pellaf i'r de-orllewin o fynyddoedd y Carneddau. Wrth ei droed mae Llyn Ogwen a ffordd yr A5, a'r ochr arall i'r llyn mae mynyddoedd y Glyderau yn dechrau. I'r gogledd-ddwyrain mae'r nesaf o gadwyn y Carneddau, Carnedd Dafydd.

Llwybrau 
Gellir ei ddringo o ochr gogleddol Llyn Ogwen, gan ddilyn llwybr sy'n cychwyn gerllaw'r fan lle mae Afon Ogwen yn gadael y llyn. Mae'r llwybr yma yn eithriadol o serth, gyda thua 675 m o dringo mewn tua 1.5 km, graddfa o bron 1 mewn 2 ar gyfartaledd. Dull ychydig yn haws yw cychwyn ger hen ffermdy Tal-y-Llyn Ogwen ger pen dwyreiniol y llyn, a dilyn Afon Lloer i fyny'r llethrau nes daw llyn Ffynnon Lloer i'r golwg. O'r fan hyn mae llwybr yn arwain i'r chwith i fyny'r grib i gopa Pen yr Ole Wen. Gellir hefyd ei ddringo trwy ddringo un o'r copaon eraill yn y Carneddau a cherdded ar hyd y grib.

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map

Mynyddoedd a bryniau Conwy
Mynyddoedd a bryniau Eryri
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Copaon Nuttall
Copaon Hewitt
Bethesda
Capel Curig
Trefor

Erthygl am y pentref yng Ngwynedd yw hon. Gweler hefyd Trefor (gwahaniaethu).

Pentref gerllaw Yr Eifl ar arfordir gogleddol Llŷn yng Ngwynedd yw Trefor () . Saif ychydig oddi ar y briffordd A499 o Gaernarfon i Bwllheli, rhwng Clynnog Fawr a Llanaelhaearn, lle maer'r briffordd yn gadael yr arfordir ac yn troi tua'r de. Mae'n rhan o gymuned Llanaelhaearn. Mae yno harbwr bychan, pier a thraeth. Llifa Afon Tal i'r môr yn y pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes

Pentref cymharol newydd yw Trefor. Yn 1839 nid oedd dim yno ond ffermydd a hanner dwsin o dai chwarelwyr. Tyfodd y pentref pan ddatblygodd y chwarel ithfaen ar Yr Eifl, a agorwyd yn 1850.

'Y Gwaith Mawr' oedd yr enw a roddwyd ar y chwarel newydd; yn ôl y sôn dyma chwarel sets fwyaf yn y byd, am gyfnod. Er ei fod ar lan y môr, nid "Tre-fôr" yw tarddiad yr enw. Enw gwreiddiol yr ardal yma oedd yr Hendre Fawr, neu'n syml,yr Hendre. Ceir y cofnod cyntaf o'r enw hwn yn 1552.

Ail-enwyd y pentref yn 1850 ar ôl Trevor Jones, rheolwr y chwarel. Gweithwyr yn y chwarel a'u teuluoedd oedd y rhan fwyaf o'r boblogaeth ac i blant y gweithwyr y codwyd yr ysgol gyntaf. Yn 1865 agorwyd tramffordd Chwarel yr Eifl i ddod a'r ithfaen o'r chwarel i'r harbwr. O'r cychwyn cyntaf bron roedd 'na berthynas glos rhwng gweithwyr chwarel Trefor a chwarel ithfaen Penmaenmawr.

Mae Seindorf Arian Trefor, a sefydlwyd yn 1863, yn un o'r hynaf yng Ngwynedd.

Ffilmiwyd y gyfres deledu Minafon yma yn yr 1980au a dogfennwyd bywyd y pentre yn y gyfres Trefor Only a ddangoswyd ar S4C yn 2005.

Pobl o Drefor 

 Thomas Bowen Jones. Bardd ac enillydd Cenedlaethol
 Alun Jones. Llenor, enillydd cenedlaethol a pherchennog Llen Llyn, Pwllheli
 Geraint Jones. Cerddor ac ymgyrchydd.
 Morgan Jones. Sylwebydd chwaraeon.
 Bet Jones, Llennor ac enillydd cenedlaethol
 Guto Dafydd, bardd y Goron, Eisteddfod Genedlaethol Llanelli, 2014
 Elis Dafydd, bardd y Gadair, Eisteddfod yr Urdd, Caerffili, 2015
Edward John (E. J.) Hughes (1888-1967). Cerddor ac organydd.
Miriam Trefor o Drefor

Cyfeiriadau

Llyfryddiaeth
Gwilym Owen, Pentref Trefor a Chwarel yr Eifl (Gwilym Jones, 1972)
Gwilym Owen, Dan Gysgod yr Eifl (Gwasg Carreg Gwalch, Llanrwst, 1990). Cyfrol fach ar chwaareli Llŷn gydag adran am chwarel Trefor.

Dolenni allanol
 Llun tramffyrdd yn arwain o'r chwarel ithfaen i bentref Trefor, 28 Mehefin 1956. o Casglu'r Tlysau 

Llanaelhaearn
Pentrefi Gwynedd
Tal-y-bont, Bangor

Am leoedd eraill o'r un enw, gweler Tal-y-bont (gwahaniaethu).

Pentref gerllaw dinas Bangor yng Ngwynedd yw Tal-y-bont () – un o nifer o bentrefi o'r enw yma yng Nghymru. Mae yng nghymuned Llanllechid.

Saif Tal-y-bont ar lôn gefn rhwng Llandygai a ffordd yr A55, gerllaw Afon Ogwen. Mae yno un gwesty, yr Abbeyfield, ac mae Neuadd Hendre, a gafodd ei hadeiladu ym 1860, yn cael ei defnyddio ar gyfer cyngherddau a pherfformiadau cerddorol. Saif plasty hynafol Cochwillan a Melin Cochwillan ar lan Afon Ogwen, gerllaw.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Cyfeiriadau

Llanllechid
Pentrefi Gwynedd
Iona Jones

Newyddiadures Gymreig yw Iona Jones, a fu'n Brif Weithredwr S4C o 2005 hyd 2010.

Cefndir teuluol ac addysg
Ganed Iona Jones yn Hwlffordd, Sir Benfro, ac fe'i magwyd yn Llanbedr Pont Steffan cyn symud gyda'i theulu i Gaerdydd yn chwech oed.

Mynychodd Ysgol Gymraeg Bryntaf ac Ysgol Gyfun Llanhari cyn astudio Hanes Economaidd a Chymdeithasol ym Mhrifysgol Caerwysg. Cwblhaodd Ddiploma Ôl-raddedig mewn Newyddiaduraeth yng Nghanolfan Newyddiaduraeth Prifysgol Caerdydd. Mae'n briod ac yn fam i dri o blant.

Gyrfa
Dechreuodd ei gyrfa ym myd darlledu fel newyddiadurwr gyda BBC Cymru, gan ddod yn olygydd Taro Naw a Newyddion yn ddiweddarach, y ddwy yn cael eu cynhyrchu gan y BBC i S4C. Ymunodd Iona ag S4C gyntaf ym 1995 fel Cyfarwyddwr Materion Corfforaethol. Symudodd i ITV Wales yn 2000, lle cynrychiolodd holl gwmnïau teledu Carlton ledled y DU mewn perthynas â'r Ddeddf Ddarlledu a materion strategol eraill. Dychwelodd i S4C ym Medi 2003 fel Cyfarwyddwr Rhaglenni. Daeth yn Brif Weithredwr S4C yn 2005.

Ar 28 Gorffennaf 2010, cyhoeddwyd fod Iona Jones wedi gadael S4C. Ni roddwyd unrhyw esboniad am ei hymddiswyddiad. Ar 30 Gorffennaf 2010 galwodd y cyn-Brif Weithredwr Huw Jones am esboniad llawn gan ddweud fod gan y cyhoedd yr hawl i wybod beth a ddigwyddodd. Dywedodd Cyngor y Trethdalwyr "bod gan bobl Cymru hawl i wybod beth ddigwyddodd gan fod y Sianel yn derbyn arian cyhoeddus."

Cyfeiriadau

Cyn-fyfyrwyr Prifysgol Caerwysg
Gweithredwyr teledu Cymreig
Newyddiadurwyr Cymreig
Pobl o Sir Benfro
Prif weithredwyr Cymreig
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Llanhari
Rhinog Fawr

Mae Rhinog Fawr yn fynydd yn y Rhinogydd yng Ngwynedd; . Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 357metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf. Fel y rhan fwyaf o'r Rhinogydd, ceir creigiau wedi eu gorchddio gan rug, sy'n gwneud ei ddringo yn waith caled. Gellir ei ddringo trwy gychwyn gerllaw Llyn Cwm Bychan a dringo'r Grisiau Rhufeinig i ben Bwlch Tyddiad, yna troi i'r dde fymryn cyn man uchaf y bwlch i ddringo Rhinog Fawr. Dull arall yw cychwyn o ffermdy Maesygarnedd yng Nghwm Nantcol, man geni John Jones, Maesygarnedd. Oddi yma gellir dringo Bwlch Drws Ardudwy, sydd rhwng Rhinog Fawr a Rhinog Fach, yna troi i'r chwith ym mhen y bwlch i gyrraedd y copa.

Er gwaethaf ei enw, nid Rhinog Fawr yw'r copa uchaf yn y Rhinogydd; mae'r Llethr yn 756 metr o uchder.

Dosbarthu copaon
Dosberthir copaon Cymru, a gweddill copaon gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl eu huchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Marilyn (mynydd), Hewitt a Nuttall. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 720 metr (2362 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o Gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau

Dolennau allanol
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map

Copaon Marilyn
Copaon Hewitt
Copaon Nuttall
Llanbedr
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Jingo (nofel)

Yr unfed nofel ar ugain yng nghyfres y Disgfyd gan Terry Pratchett yw Jingo. Cyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1997. Mae'r nofel yn ymwneud â natur jingoistig pobl, ac awydd dyn i ymosod ar eraill ar sail ystrydebau i fasgio eu problemau eu hunain.

Llyfrau Disgfyd
Nofelau gan Terry Pratchett
Nofelau 1997
Moelwyn Mawr

Mynydd yn Eryri yw'r Moelwyn Mawr. Saif Croesor i'r gorllewin iddo a Thanygrisiau i'r dwyrain. Mae'r Moelwyn Bach gerllaw iddo, fymryn i'r de, a chefnen Craigysgafn yn eu gwahanu. Rhwng y ddau Foelwyn mae Llyn Stwlan. I'r gogledd-orllewin, yr ochr arall i Gwm Croesor, mae Cnicht.

Gellir ei ddringo o Groesor, gan anelu am Bont Maesgwm ac yna am gefnen Braich y Parc. Wedi cyrraedd y copa mae'n fater gweddol hawdd mynd ymlaen dros Graigysgafn i gopa'r Moelwyn Bach hefyd.

Mynyddoedd a bryniau Eryri
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Men at Arms

Men at Arms yw'r pymthegfed nofel yng nghyfres y Disgfyd gan Terry Pratchett. Cyhoeddwyd am y tro cyntaf yn 1993. Mae'r llyfr yn cael ei ystyried yn barodi o nofelau detectif ac ystrydebau'r genre. Mae'r llyfr hefyd yn ymwneud â rhagfarn hiliol y werin ac gellid gweld awgrymiad o athroniaeth Pratchett ynglŷn â wleidyddiaeth gyniau a'r gallu i lygru ymenydd dyn.

Llyfrau Disgfyd
Nofelau gan Terry Pratchett
Nofelau 1993
Mathew Paris

Hanesydd canoloesol o Sais oedd Mathew Paris (c. 1200 - Mehefin 1259), sy'n adnabyddus hefyd fel darluniwr llawysgrifau.

Ymunodd Mathew ag abaty Benedictaidd St Albans yn 1217 ac aeth yn ddisgybl i'r croniclydd Roger o Wendover a'i olynu fel croniclydd yr abaty yn 1236. Teithiodd i astudio yn Ffrainc ddwywaith ac aeth unwaith yn gennad dros y Pab Innocentius IV i Norwy.

Mae ei Chronica Majora yn olygiad a pharhad o gronicl Roger o Wendover. Ynddo ceir hanes tranc Gruffudd ap Llywelyn Fawr wrth geisio dianc o Dŵr Llundain. Cyhoeddodd sawl gwaith arall, gan gynnwys crynhoad o'r blynyddoedd 1200-1250 yn y Chronica Majora (y Historia Minora) a bywgraffiadau abadau.

Cyfeiriadau

Arlunwyr Seisnig
Genedigaethau 1200
Hanesyddion Seisnig
Llenorion Lladin yr Oesoedd Canol
Llenorion Seisnig yr Oesoedd Canol
Llenorion y 13eg ganrif
Marwolaethau 1259
Mynachod
Saeson y 13eg ganrif
Carnedd Llywelyn

Carnedd Llywelyn (Carnedd Llewelyn ar y map OS) yw'r mynydd uchaf ym mynyddoedd y Carneddau yn Eryri. Carnedd Llywelyn yw'r mynydd uchaf yng Nghymru ar ôl Yr Wyddfa, os na ystyrir Crib y Ddysgl/Carnedd Ugain ar yr Wyddfa yn fynydd ar wahan. Mae'r ffin rhwng Gwynedd a sir Conwy yn mynd tros y copa.

Dringo'r mynydd
Mae Carnedd Llywelyn yn fynydd pur anodd cyrraedd ato, gan ei fod ar ganol prif grib y Carneddau, rhwng Carnedd Dafydd i'r de-orllewin a Foel Grach i'r gogledd. Mae copa llai Yr Elen yn agos iawn at Garnedd Llywelyn i'r gogledd-orllewin. Gan ei fod gryn bellter o unrhyw ffordd, mae tipyn o waith cerdded i gyrraedd y copa o unrhyw gyfeiriad. Gellir ei ddringo o Gerlan ger Bethesda, gan ddilyn Afon Llafar tua chreigiau Ysgolion Duon yna dringo'r Elen a pharhau ar hyd y grib i gopa Carnedd Llywelyn. Gellir hefyd ei ddringo o'r A5 ger Helyg, gan ddilyn y ffordd drol i Ffynnon Llugwy a dringo'r llechweddau uwchben Craig yr Ysfa i'r copa. Dull arall yw ei gyrraedd ar hyd y brif grib, un ai trwy ddringo Pen yr Ole Wen o Lyn Ogwen neu ddringo Foel Fras o Abergwyngregyn. Gellir hefyd ddringo Pen Llithrig y Wrach ychydig i'r de-ddwyrain a dilyn y grib i gopa Carnedd Llywelyn.

Yr enw
Ymddengys yn weddol sicr fod Carnedd Llywelyn wedi ei enwi ar ôl un ai Llywelyn Fawr neu Llywelyn ap Gruffudd, ond nid oes sicrwydd pa un. Yn yr un modd, enwyd Carnedd Dafydd ar ôl mab Llywelyn Fawr, Dafydd ap Llywelyn, neu ar ôl Dafydd ap Gruffudd, brawd Llywelyn ap Gruffudd, ond nid oes sicrwydd pa un o'r ddau. Mae'n bosibl i'r Elen gael ei henwi ar ôl gwraig Llywelyn (Elinor); a bydd Garnedd Uchaf yn cael ei ail-enwi yn Carnedd Gwenllian yn haf 2009.

Ar y map OS mae'r enw yn cael ei sillafu fel Carnedd Llewelyn.

Cofnodir cerdd i'r mynydd a briodolir i'r beirdd Rhys Goch Eryri, Ieuan ap Gruffudd Leiaf ac eraill (tua 1450 efallai). Un o'r cerddi brud ydyw. Mae'r bardd yn ymddiddan â'r mynydd ac yn gofyn iddo ddarogan pryd y daw'r Mab Darogan i wared y Cymry. Mae'r ateb yn awgrymu Harri Tudur. Mae'r bardd yn annerch y mynydd fel 'Carnedd... // - llewpart ysigddart seigddur - / Llywelyn, frenin gwyn gwŷr.'

Llyfryddiaeth
 Huw Derfel Llawlyfr Carnedd Llywelyn (1864) oedd y llawlyfr mynydd cyntaf yn Gymraeg
 Ioan Bowen Rees, Bylchau (Caerdydd, 1995). Pennod 1: 'Llawlyfr Carnedd Llywelyn'.
 Dewi Tomos Eryri (Gwasg Carreg Gwalch) ISBN 0-86381-994-X
 J.E. Caerwyn Williams ac eraill (gol.), Llywelyn y Beirdd (Barddas, 1984). Testun hwylus o'r gerdd 'Ymddiddan â Charnedd Llywelyn', ar dudalennau 110-111.

Gweler hefyd
 Carnedd Dafydd: Brawd Llywelyn ein Llyw Olaf
 Yr Elen: Elen (neu Elinor) oedd gwraig Llywelyn
 Carnedd Gwenllian: merch Llywelyn ac Elen (hyd at haf 2009: Garnedd Uchaf; ar fin cael ei ail-enwi yn "Carnedd Gwenllian")
 Y Carneddau: rhestr gyflawn
 Craig yr Ysfa: clogwyn dringo rhwng Carnedd Llywelyn a Phen yr Helgi Du

Bethesda
Caerhun
Capel Curig
Mynyddoedd a bryniau Conwy
Mynyddoedd a bryniau Eryri
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Copaon Marilyn
Copaon Hewitt
Copaon Nuttall
Aberdesach

Pentref bychan ar arfordir gogleddol Gwynedd yw Aberdesach (). Cyfeirnod OS: SH 42682 51369. Saif ar ffordd yr A499 o Gaernarfon i Bwllheli, rhwng Pontllyfni a Chlynnog Fawr. Mae Afon Desach yn tarddu gerllaw Bwlch Derwin uwchben y pentref ac yn cyrraedd y môr ger rhan ogleddol y pentref. Ystyrir y pentref yn rhan o Ddyffryn Nantlle.

Etymoleg
Credir fod yr enw 'Desach' a geir yn enwau'r afon a'r pentref o darddiad Gwyddeleg ac yn ffurf ar Déissech, sef "yn perthyn i'r Déisi." Llwyth Celtaidd o Iwerddon oedd y Déisi. Cofnodwyd Aberdindesach fel ffurf ar Aberdesach. Ystyr din yw 'dinas', sef caer. Ymddengys felly fod yr enwau lleoedd hynafol hyn yn profi bod y Déisi wedi ymsefydlu am gyfnod yn y rhan yma o Wynedd, er mai gyda Dyfed y maent yn cael eu cysylltu'n bennaf yng Nghymru.

Hanes a thraddodiad

Gellir gweld nifer o ffermdai mawr yn yr ardal sy'n tystio i ddylanwad Stâd Glynllifon yn yr ardal hon. Cysylltir "Penarth" gerllaw Aberdesach â "Pennardd" ym  mhedwaredd cainc y Mabinogi, chwedl Math fab Mathonwy. Cysylltiad arall â'r chwedl hon yw Maen Dylan gerllaw Trwyn Maen Dylan, rhwng Aberdesach a Phontllyfni.

Mae adeiladau'r pentref ei hun yn weddol ddiweddar, a nifer ohonynt yn dai haf.

Natur
Mae traeth bychan a maes parcio yn Aberdesach, sydd hefyd o ddiddordeb adaryddol fel y lle gorau yng Nghymru i weld y Trochydd mawr yn y gaeaf, yn ôl y sôn.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
 Manylion am Aberdesach o Wefan Dyffryn Nantlle

Clynnog
Pentrefi Gwynedd
Dyffryn Nantlle
Y Lliwedd

Mae'r Lliwedd (weithiau Lliwedd) yn fynydd sy'n rhan o fynyddoedd Yr Wyddfa yn Eryri.

Uchder 
Mae ychydig yn is (898m) na chopa'r Wyddfa ei hun. Nid yw'n ddigon uchel i'w gyfrif ymysg y pedwar copa ar ddeg, ond mae'n ymddangos ar restrau Marilyn, Hewitt a Nuttall.

Daearyddiaeth 
Mae Bwlch y Saethau yn gwahanu'r Lliwedd a'r Wyddfa. Ychydig ymhellach ar hyd y grib o'r Lliwedd mae Lliwedd Bach, yna copa is Gallt y Wenallt, lle mae'r grib yn gorffen. Ar ochr ogledd-ddwyreiniol y mynydd mae clogwyni serth uwchben Glaslyn a Llyn Llydaw. Roedd y clogwyni yma yn arbennig o boblogaidd gyda dringwyr flynyddoedd yn ôl. Ar yr ochr dde-orllewinol mae Cwm Llan, a thu draw iddo Yr Aran.

Llwybrau 
Gellir dringo Lliwedd o Ben y Pas, ond mae'r rhan fwyaf o'r rhai sy'n cyrraedd y copa yn gwneud hynny fel rhan o Bedol yr Wyddfa, sy'n cynnwys Crib Goch a chopa'r Wyddfa ei hun yn y daith. Gellir hefyd gyrraedd y copa trwy ddilyn llwybr Watkin o Bont Bethania ger Beddgelert ond troi i'r dde cyn dechrau ar y darn olaf o'r llwybr i gopa'r Wyddfa.

Mewn llyfryddiaeth 
Lliwedd oedd pwnc y llawlyfr dringo (yn hytrach na cherdded mynyddoedd) cyntaf i'w gyhoeddi ar Ynysoedd Prydain yn 1909, The climbs on Lliwedd gan J. M. A. Thomson ac A. W. Andrews.

Gweler hefyd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Dolennau allanol
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map

Copaon Hewitt
Copaon Marilyn
Copaon Nuttall
Mynyddoedd a bryniau Eryri
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Stigma (llythyren)

Mae Stigma yn glymiad o'r llythrennau Groeg sigma a tau. Yn y system rhifolion Groegaidd, mae ganddi werth o 6.

Yr Wyddor Roeg
Afon Tigris

Afon fawr yn ne-orllewin Asia yw Afon Tigris (Arabeg: Dijah). Mae'n codi o lyn ym mynyddoedd Kurdistan yn ne-ddwyrain Twrci ac yn llifo i'r de-ddwyrain trwy ddinas Diyarbakir, ac yna ar hyd y ffîn rhwng Twrci a Syria ac wedyn i Irac. Ger Basra, tua 190 km i'r gogledd o Gwlff Persia mae'n ymuno ag Afon Ewffrates, ar ôl llifo ar gwrs cyfochrog i'r dwyrain o'r afon honno, i ffurfio'r cwrs dŵr a enwir Shatt al-Arab. Ei hyd yw 1900 km (1180 milltir).

Yn y diriogaeth a elwir Irac heddiw roedd afonydd Tigris ac Ewffrates yn ffurfio 'Y wlad rwng y Ddwy Afon', sef Mesopotamia, lle blodeuai rhai o wareiddiaid pwysicaf yr Henfyd, gan gynnwys Assyria, Acad, Swmer a Babilonia.

Credir mai Afon Tigris yw Afon Hidecel y cyfeirir ati yn Llyfr Genesis; un o Bedair Afon Paradwys yn y traddodiad Beiblaidd.

Trefi a dinasoedd ar lan yr afon
Elazig, Twrci
Diyarbakir, Twrci
Cizre, Twrci
Mosul, Irac
Tikrit, Irac
Samarra, Irac
Baghdad, Irac
Al-Amarah, Irac
Basra, Irac

Tigris
Tigris
Tigris
Tigris
Mesopotamia
Cyrdiaid

Mae'r Cyrdiaid (Cyrdeg: کورد, Kurd neu Gelê Kurdî) yn grŵp ethnig sy'n byw yn bennaf yn nwyrain a de-ddwyrain Twrci ond hefyd mewn rhannau o ogledd Syria, gogledd Irac a gogledd-orllewin Iran. Mae'r Cyrdiaid yn ddiwylliannol ac yn ieithyddol yn perthyn yn agos iawn i'r Iraniaid Galwent y tiriogaethau hyn yn 'Gyrdistan', enw a arferir yn ogystal am eu tiriogaeth yn nwyrain Twrci.

Siaradent yr iaith Gyrdeg, iaith Indo-Ewropeaidd sy'n ymrannu'n sawl tafodiaith.  Mae'r Cyrdeg yn isddosbarth o 'Ieithoedd Gogledd Iran'.

Mae llawer o Gyrdiaid yn ystyried eu hunain yn ddisgynyddion y Medes (neu'r Mediaid) hynafol, ac mae nhw'n defnyddio calendr sy'n dyddio o 612 CC, pan lwyddodd y Medes i goncro y brifddinas Asyraidd Ninefeh. Pobl o Iran oedd y Medes.). Caiff y syniad hwn eu bod o dras Mediaidd ei gadarnhau ganddynyt yn eu hanthem genedlaethol: "ni yw plant y Mediaid a'r Kai Khosrow".

Amcangyfrifir fod rhwng 30-32 miliwn o gyrdiaid drwy'r byd ac o bosib, cymaint â 37 miliwn.

Siaradir tafodiaith Mukriani yn ninasoedd Piranshahr a Mahabad. Piranhahr a Mahabad yw dwy ddinas fawr Mukrian.

Cyrdiaid enwog 
 Leyla Zana, gwleidydd ac ymgyrchwraig hawliau dynol
 Saladin, cadfridog a gwladweinydd
 Sivan Perwer, cerddor

Gweler hefyd
Cyrdeg

Cyfeiriadau

 
Grwpiau ethnig yn Nhwrci
Grwpiau ethnig yn Irac
Grwpiau ethnig yn Iran
Grwpiau ethnig yn Syria
Moelwyn Bach

Mynydd yn Eryri yw'r Moelwyn Bach. Saif Croesor i'r gorllewin iddo, Tanygrisiau i'r dwyrain a Maentwrog i'r de. Mae'r Moelwyn Mawr gerllaw iddo, fymryn i'r gogledd, a chefnen Craigysgafn yn eu gwahanu. Rhwng y ddau Foelwyn mae Llyn Stwlan.

Gellir ei ddringo o Groesor, un ai'n uniongyrchol neu trwy ddringo'r Moelwyn Mawr gyntaf ac yna mynd ymlaen dros Graigysgafn i gopa'r Moelwyn Bach.

Mynyddoedd a bryniau Eryri
Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Cyrdeg

Cyrdeg neu Cwrdeg yw iaith y Cyrdiaid, grŵp ethnig sy'n byw yn Anatolia a'r Dwyrain Canol. Mae'n iaith Indo-Ewropeaidd sy'n perthyn i gangen Iraneg yr is-deulu Indo-Iraneg o'r ieithoedd Indo-Ewropeaidd. Mae'r rhan fwyaf o'i siaradwyr yn byw yn Cyrdistan ond ceir nifer o alltudion ac ymfudwyr Cyrdeg eu hiaith yn Ewrop a Gogledd America hefyd.

 
Cyrdistan
Ieithoedd Indo-Ewropeaidd
Ieithoedd Irac
Ieithoedd Iran
Ieithoedd Twrci
Maentwrog

Pentref a chymuned yng Ngwynedd, Cymru, yw Maentwrog (). Fe'i lleolir lle mae'r ffordd A496 o Harlech i Flaenau Ffestiniog yn croesi'r A487 o Borthmadog. Saif ar Afon Dwyryd ac mae'r Moelwyn Bach i'r gogledd a Llyn Trawsfynydd i'r de. Maentwrog oedd y lle uchaf y gellid ei gyrraedd ar hyd Afon Dwyryd mewn cychod o faint sylweddol.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Hanes

Daw'r enw o chwedl am sant Twrog yn taflu carreg anferth o ben y Moelwynion i ddinistrio allor baganaidd. Mae'r garreg i'w gweld yng ngongl Eglwys Sant Twrog. Mae cyfeiriad at Maentwrog yn y bedwaredd gainc o'r Mabinogi, chwedl Math fab Mathonwy lle'r adroddir fod Pryderi wedi ei gladdu yma ar ôl ei ladd yn ymladd â Gwydion gerllaw. Roedd ffordd Rufeinig Sarn Helen yn mynd heibio' ir pentref, gan groesi'r afon yn Felinrhyd.

Mae tystiolaeth am goed yn cael eu hallforio o 1739, ond daeth Maentwrog yn bwysig gyda thwf y diwydiant llechi o'r 1760au ymlaen. Hyd nes adeiladwyd Rheilffordd Ffestiniog roedd y llechi'n cael eu cario yma a'u llwytho i gychod oedd yn mynd a hwy i lawr yr afon i'w llwytho i longau. Tyfodd Maentwrog yn gyflym yn y 19g. Gerllaw'r pentref mae Plas Tan y Bwlch, unwaith yn gartref y teulu Oakley a fu'n flaenllaw yn natblygiad y diwydiant llechi yn ardal Blaenau Ffestiniog. Teulu Oakley oedd yn gyfrifol am ddatblygu a chynllunio'r pentref. Mae'r plas yn awr yn Ganolfan Astudio yn perthyn i Awdurdod Parc Cenedlaethol Eryri. Mae gorsaf Tan-y-Bwlch ar Reilffordd Ffestiniog gerllaw hefyd. Mae dwy dafarn yma, The Grapes o'r 17g yn y pentref a'r Oakley Arms ger Plas Tan y Bwlch.

Agorwyd gorsaf drydan Maentwrog yn 1928, ac mae'n parhau i gynhyrchu trydan, gan ddefnyddio dŵr o Llyn Trawsfynydd.

Olion hynafol
Ceir cylch cytiau caeedig Coed Fali gerllaw, sy'n dyddio yn ôl i Oes yr Efydd.

Cyfrifiad 2011
Yng nghyfrifiad 2011 roedd y sefyllfa fel a ganlyn:

Cyfeiriadau llenyddol
Ceir cyfeiriad at Faentwrog mewn englyn masweddus sy'n cychwyn gyda'r linell "Anturiaf i Faentwrog".

Cyfeiriadau

Cymunedau Gwynedd
 
Pentrefi Gwynedd
Castell y Bere

Castell Cymreig yn ne Gwynedd yw Castell y Bere. Roedd yn un o gestyll pwysicaf tywysogion Gwynedd yn y 13g. Fe'i codwyd gan Llywelyn Fawr ac mae lle i gredu fod y bardd Gruffudd ab yr Ynad Coch wedi cyfansoddi ei farwnad enwog i Lywelyn ap Gruffudd yn y Bere yn Rhagfyr 1282 neu ddechrau 1283.

Lleoliad
Lleolir y castell ym mhlwyf hanesyddol Llanfihangel-y-Pennant, yng nghwmwd Ystumanner, cantref Meirionnydd, ym mhen uchaf Dyffryn Dysynni. Mae'n sefyll ar grug neu fryncyn isel ar lan ddeheuol Afon Cader, ffrwd sy'n aberu yn Afon Dysynni hanner milltir i'r gorllewin o'r castell. Mae hen lwybr dros fwlch Nant-yr-Eira ac un arall ar lan Afon Dysynni yn ei gysylltu ag Abergynolwyn i'r dwyrain. Yn y gogledd mae bryniau mawr cadwyn Cadair Idris yn ei amddiffyn. Yr unig fynediad rhwydd iddo yw i fyny Dyffryn Dysynni o gyfeiriad Llanegryn a Thywyn ar yr arfordir. Roedd gwylfa ar ben Craig yr Aderyn i'w gwarchod o'r cyfeiriad hwnnw.

Hanes
Codwyd y castell gan Llywelyn Fawr yn 1221 pan feddiannodd gantrefi Meirionnydd ac Ardudwy yn sgîl anghydfod â'i fab Gruffudd. Fe'i codwyd i gadw golwg ar y wlad rhwng Afon Mawddach ac Afon Dyfi, y fynedfa naturiol i ganol teyrnas Gwynedd o gyfeiriad y De. Ychydig a wyddom am ei hanes tan 22 Ebrill 1283 pan y'i cipiwyd gan luoedd y brenin Edward I o Loegr; y castell olaf o bwys i syrthio yn Ail Ryfel Annibyniaeth Cymru. Ceir dogfen dyddiedig 12 Rhagfyr, 1263, yn Ystumanner sy'n cofnodi cytyndeb rhwng Llywelyn ap Gruffudd a Gruffudd ap Gwenwynwyn, ac mae'n bosibl ei fod wedi'i llunio yng Nghastell y Bere. Atgyweiriwyd y castell ac ychwanegwyd llenfur arall gan y Saeson. Ond yn 1294 neu 1295 syrthiodd i'r Cymry dan Madog ap Llywelyn a chafodd ei losgi'n ulw.

Adeiladwaith
Castell y Bere yw'r mwyaf ei faint a'r mwyaf cymhleth ac uchelgeisiol o gestyll tywysogion Gwynedd. Daearyddiaeth ei safle a benderfynnodd ei gynllun, sy'n afreolaidd iawn ac yn dilyn ffurf y graig. Roedd yn gastell mawr yn ôl safonnau cestyll Gwynedd. Cafodd ei addurno â cherfluniau - dau farchog carreg yn gwarchod y fynedfa, er enghraifft - teiliau paentiedig a ffenestri gwydr lliw, sy'n awgrymu ei fod yn llys a chanolfan weinyddol yn ogystal ag amddiffynfa. Yn wir, fel amddiffynfa doedd gan y castell ddim llawer i'w amddiffyn yn uniongyrchol.

Yn y de codwyd tŵr ar wahân a gynhwysai ystafelloedd preifat, yn ôl pob tebyg. Codwyd tŵr cadarn arall yn y pen gogleddol. Rhwng y ddau dŵr hyn roedd 'na dŵr arall o siâp betryal - yr amddiffynwaith gwreiddiol, mae'n debyg. Codwyd tŵr crwn i'r gogledd-ddwyrain ohono. Rhedai llenfur trwchus rhwng y tyrau hyn, ag eithrio'r Tŵr Deheuol. Roedd y brif fynedfa yn wynebu'r gorllewin a glannau'r afon. Amddiffynid y borth gan ffosydd a phontydd codi.

Mynediad
Gellir cyrraedd Castell y Bere ar hyd Dyffryn Dysynni o'r A493, gan ddilyn un o'r ddwy lôn i fyny'r dyffryn, neu o'r lôn sy'n rhedeg o Abergynolwyn i Lanfihangel-y-Pennant.

Llyfryddiaeth
Richard Avent, Cestyll Tywysogion Gwynedd (Caerdydd, 1983)
Paul R. Davis, Castles of the Welsh Princes (Abertawe, 1988)

Cyfeiriadau

Adeiladau ac adeiladwaith yr 1280au
Cadw
Bere
Bere
Dyffryn Dysynni
Llanfihangel-y-Pennant
Meirionnydd
Michael Collins

Am eraill o'r un enw, gweler Michael Collins (gwahaniaethu).
Roedd Michael John ("Mick") Collins neu Micheál Ó Coileáin (16 Hydref
1890 – 22 Awst
1922) yn arweinydd y gwrthryfel Gwyddelig yn erbyn Prydain ac yn Weinidog Cyllid a phennaeth y Lluoedd Arfog i Weriniaeth Iwerddon
Ganed Michael Collins yn Sam's Cross, ger Clonakilty, Swydd Corc, Iwerddon, i deulu o ffermwyr gweddol gefnog. Roedd ei dad, hefyd yn Michael Collins, yn 60 oed pan briododd Marianne O'Brien. Cawsant wyth o blant, ond bu farw ei dad pan oedd Mick yn chwech oed.
Gadawodd Colins yr ysgol yn bymtheg oed ac aeth i Lundain i chwilio am waith. Yno ymunodd a'r Frawdoliaeth Weriniaethol Wyddelig (IRB), cymdeithas oedd yn ymladd am annibyniaeth Iwerddon.

1916
Cymerodd ran weddol amlwg yng Ngwrthryfel y Pasg yn Nulyn yn 1916, ond gan na chafodd ei adnabod fel un o'r arweinwyr, ni chafodd ei ddienyddio. Cafodd ei garcharu yng ngwersyll carchar Fron-goch ger Y Bala hyd mis Rhagfyr 1916.

Y Rhyfel Annibyniaeth
Pan ddechreuodd Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon gydag ymladd rhwng Byddin Weriniaethol Iwerddon a'r lluoedd arfog Prydeinig, yn cynnwys y "Black and Tans", roedd Collins yn chwarae rhan amlwg iawn. Er gwaethaf holl ymdrechion y milwyr a'r plismyn Prydeinig, ni allasant ei ddal, er ei fod yn aml yn cerdded heibio iddynt ar strydoedd Dulyn. Ar 21 Tachwedd
1920 trefnodd Collins i'w ŵyr saethu 14 o swyddogion y fyddin Brydeinig oedd yn casglu gwybodaeth am y gwrthryfelwyr. Fel dial, aeth mintai o'r Black and Tans i gêm pêl-droed Wyddelig yn Croke Park yn Nulyn a saethu i'r dyrfa, gan ladd deuddeg, yn cynnwys un o'r chwaraewyr. Cofir am y diwrnod fel Bloody Sunday.
Erbyn 1921 roedd y llywodraeth Brydeinig yn barod i drafod telerau heddwch, ac aeth Collins gyda nifer o arweinwyr eraill i Lundain i negodi gyda llywodraeth David Lloyd George. Yn Nghytundeb Eingl-Wyddelig cynigiwyd iddynt wladwriaeth annibynnol, yr hyn ddaeth yn Wladwriaeth Rydd Iwerddon ar yr amod fod chwech sir yng ngogledd yr ynys yn parhau dan lywodraeth Brydeinig fel Gogledd Iwerddon. Cytunodd Collins a'r lleill, er ei fod yn gwybod y byddai hyn yn annerbyniol gan rai o'r rhai oedd wedi bod yn cyd-ymladd ag ef. Aeth yn rhyfel cartref yn erbyn y rhai oedd yn gwrthod derbyn y cytundeb, yn cynnwys Éamon de Valera. Gerllaw Corc ar 22 Awst,1922 roedd Collins yn teithio mewn modur pan ymosodwyd arno gan fintai oedd yn gwrthwynebu'r cytundeb. Gallasant fod wedi gyrru ymlaen allan o berygl, ond mynnodd Collins aros a chymeryd rhan yn yr ymladd ei hun. Tarawyd ef gan fwled a'i ladd yn y fan.

Cofadail
Codwyd Cofadail mewn gwerthfawrogiad i waith Collins ac Arthur Griffith ar Lawnt Tŷ Leinster yn 1923. Symudwyd hi yn 1939.

Dolenni allanol
  Michael Collins Centre 
  Collins 22 Society

Genedigaethau 1890
Marwolaethau 1922
Cenedlaetholdeb Gwyddelig
Collins, Michael
Arfbais Colombia

Mae arfbais Colombia yn dyddio yn ôl i 1834. Condor Andeaidd yw'r brig, a ddefnyddir yn aml yn herodraeth Dde Americanaidd gan ei fod yn symbol o ryddid. Gwelir yr arwyddair cenedlaethol, Libertad y Orden (Sbaeneg am "Ryddid a Threfn"), mewn ffont du ar sgrôl aur.

Mae baner Colombia yn hongian ar y ddwy ochr. Rhennir y darian yn dair adran lorweddol. Yn y cyntaf mae grawnafal, symbol o Granada Newydd,  enw Colombia pan oedd yn diriogaeth Sbaenaidd, rhwng dau cornucopia. Yn yr adran ganolog mae Cap Rhyddid. Map o Guldir Panama yw'r adran isaf.

Fel yn y cyn-drefedigaethau Sbaenaidd eraill, gosodir yr arfbais yng nghanol baner Colombia pan defnyddir fel lluman gwladwriaethol neu lyngesol. Mae'n debyg i arfbais Ecwador.

Ffynonellau
Complete Flags of the World, Dorling Kindersley (2002)

Colombia
Colombia
Meirionnydd (cantref)

Mae hon yn erthygl am y cantref canoloesol: gweler hefyd Meirionnydd.

Cantref yn ne teyrnas Gwynedd oedd Meirionnydd. Roedd yn gorwedd rhwng Afon Mawddach yn y gogledd ac Afon Dyfi yn y de ar lan Bae Ceredigion. O'r de i'r gogledd ymestynnai o Aberdyfi i fryniau'r Rhobell Fawr (i'r gogledd o dref Dolgellau heddiw. Ffiniai â chantrefi Ardudwy a Phenllyn i'r gogledd, cwmwd Mawddwy a chantref Cyfeiliog yn nheyrnas Powys i'r dwyrain a Genau'r Glyn, Ceredigion dros aber Afon Dyfi i'r de.

Fe'i rhennid yn ddau gwmwd: Tal-y-bont yn y gogledd ac Ystumanner yn y de. Cantref mynyddig ydoedd, gyda dyffrynnoedd hir yn rhedeg ar o'r de-orllewin i'r gogledd-ddwyrain a chymoedd anghysbell.

Hanes
Yn ôl traddodiad enwyd y cantref ar ôl Meirion ap Tybion, ŵyr Cunedda. Cofnodir yr enw Cantref Orddwy fel enw ar yr ardal hefyd (o enw'r llwyth Celtaidd yr Ordoficiaid efallai). Roedd yn deyrnas annibynnol i bob pwrpas hyd at y nawfed ganrif pan roedd ym meddiant pennaeth o'r enw Cynan ap Brochwel yn 870. Daeth yn rhan o Wynedd ym 1063 ar farwolaeth Gruffudd ap Llywelyn, brenin Cymru. Bu ym meddiant teyrnas Powys wedyn tan 1123. O 1147 ymlaen roedd yn cael ei thrin fel math o atodiad i dir Gwynedd gan Cynan ab Owain Gwynedd a'i ddisgynyddion. Ar ddechrau'r 13g roedd yn cael ei reoli gan Gruffudd ap Llywelyn Fawr ar ran ei dad. Codwyd Castell y Bere gan Llywelyn Fawr yn Ystumanner, wrth droed Cader Idris, ym 1221, a daeth y cantref yn rhan o bura Wynedd eto. Wnaeth arglwydd Meirionnydd, Llywelyn ap Maredudd, fwynhau cyfnod byr o led-annibyniaeth yn ystod teyrnasiad Dafydd ap Llywelyn yng Ngwynedd, ond daeth ef o dan reolaeth Llywelyn Ein Llyw Olaf ym 1256. Yn 1284, o ganlyniad i Statud Rhuddlan, cafodd y cantref ei uno â Phenllyn, Ardudwy ac Edeirnion i ffurfio'r sir newydd Sir Feirionnydd.

Roedd Meirionnydd yn nodedig yn ystod yr oesoedd canol diweddar fel lleoliad di-gyfraith - digwyddodd y gwrthryfel olaf yn hanes Cymru yno yn 1498, pan gafodd Castell Harlech ei gipio am y tro olaf gan lu o Gymry.

Brenhinoedd Meirionnydd 
 Meirion ap Tybion (445–480)
 Cadwaladr ap Meirion (480–500)
 Gwrin Farfdrwch ap Cadwaladr (500–540)
 Clydno ap Gwrin
 Gwyddno ap Clydno (540–580) 
 Idris ap Gwyddno (580–632/634)
 Sualda ap Idris (632/634–645)
 Brochwel ap Sualda (645–662)
 Einudd Bach ap Brochwel 
 Ednyfed ap Einudd 
 Brochwel ap Ednyfed
 Cynan ap Brochwel

Gweler hefyd
Cantrefi a chymydau Cymru

Llyfryddiaeth
Geraint Bowen (gol.), Atlas Meirionnydd (Y Bala, 1975)

Teyrnasoedd Cymru
Cantrefi Cymru
Meirionnydd
Teyrnas Gwynedd
Teyrnas Powys
Międzyrzec Podlaski

Pentre yn ne-ddwyrain Gwlad Pwyl yw Międzyrzec Podlaski, rhwng Biała Podlaska a Lublin, ar lan Afon Krzna. Mae ganddo 17,300 o drigolion (yn 2005).

Dinasoedd Gwlad Pwyl
Mechain

Cantref yn nheyrnas Powys oedd Mechain. Roedd yn un o gantrefi mwyaf deniadol y deyrnas honno ac ymhlith ei ffrwythlonaf. Gorweddai bron iawn yng nghanol yr hen Bowys. Ffiniai â chantref Caereinion i'r de, dau gwmwd Mochnant i'r gogledd, ac rhan o gantref Deuparth, cwmwd Deuddwr ac Ystrad Marchell i'r dwyrain.

Rhedai Afon Cain trwy ei ganol. Afon Efyrnwy oedd ei derfyn naturiol yn y de. Roedd yn gantref llawn coed a meysydd frwythlon, tir porfa braf a digon o bysgod ac anifeiliaid gwyllt fel ceirw i'w hela.

Rhennid y cantref yn ddau gwmwd a elwid yn Fechain Uwch Coed a Mechain Is Coed am fod coedwig anferth yng nghanol Mechain. Safai llys y cantref ar lan Afon Cain fymryn i'r dwyrain o Lanfyllin ar safle a elwir Tomen Gastell heddiw, o fewn ychydig o filltiroedd o ganolfan eglwysig Llanfechain a'i heglwys gysegredig i Sant Garmon. Y brif ganolfan eglwysig fodd bynnag oedd Meifod, a sefydlwyd gan Tysilio Sant, fab Brochwel Ysgithrog, brenin Powys ar ddiwedd y 6g. Yno ceid clas gydag awdurdod dros sawl egwlys lai, gan gynnwys Llanfair Caereinion. Yno ym Meifod y cleddid tywysogion Powys tan y 12g a dyfodiad yr abatai Sistersaidd.

Ar ôl i deyrnas Powys ymrannu daeth Mechain yn rhan o dreftadaeth Owain ap Madog fel un o gantrefi Powys Fadog. Yn y 14g bu ymrafael rhwng yr arglwydd Normanaidd John Charlton a Gruffydd de la Pole, un o ddisgynyddion Owain Cyfeiliog, am feddiant Mechain.

Cysylltir y brydyddes ganoloesol Gwerful Mechain â'r cantref, fel mae ei henw barddol yn awgrymu.

Gweler hefyd
 Cantrefi a chymydau Cymru
 Teyrnas Powys

Cantrefi Cymru
Daearyddiaeth Powys
Hanes Powys
Teyrnas Powys
Rhinog Fach

Mae Rhinog Fach yn fynydd yn y Rhinogydd yng Ngwynedd. Saif fymryn i'r de o Rhinog Fawr ac i'r gogledd o Y Llethr. Fel y rhan fwyaf o'r Rhinogydd, ceir creigiau wedi eu gorchuddio gan rug, sy'n gwneud ei ddringo yn waith caled. Wrth droed Rhinog Fach mae Llyn Hywel. Uchder cymharol, neu ”amlygrwydd” y copa, ydy 565metr: dyma'r uchder mae'r copa'n codi uwchlaw'r mynydd agosaf.

Dosberthir copaon Cymru, a gweddill gwledydd Prydain, yn rhestri arbennig yn ôl uchder ac yn ôl amlygrwydd y copa; mae'r copa hwn yn cael ei alw'n Is-Farilyn, Hewitt, Nuttall a HuMP. Mae sawl cymdeithas yn mesur, gwiro a chasglu'r rhestri hyn a dônt ynghŷd ar wefan “Database of British and Irish hills”. Uchder y copa o lefel y môr ydy 712 metr (2336 tr). Cafodd yr uchder ei fesur a'i gadarnhau ar 28 Hydref 2001.

Dringo
I ddringo'r mynydd rhaid anelu am Fwlch Drws Ardudwy, rhwng Rhinog Fach a Rhinog Fawr. Y ffordd hawddaf o'i gyrraedd yw trwy Gwm Nantcol, yn cychwyn o Lanbedr. Gellir parcio ger ffermdy Maesygarnedd, hen gartref John Jones, Maesygarnedd. Gellir hefyd  ddilyn llwybr heibio Llyn Hywel ac i ben y bwlch rhwng Rhinog Fach ac Y Llethr. Mae modd hefyd ei ddringo o'r dwyrain, gan gychwyn ychydig i'r de o bentref Trawsfynydd ac anelu am Fwlch Drws Ardudwy o'r cyfeiriad yma, ond mae'n daith llawer hirach.

Gweler hefyd
Rhinog Fawr y chwaer-fynydd
Rhestri copaon a sut y cânt eu dosbarthu
Rhestr mynyddoedd Cymru
Rhestr o Gopaon Cymru
Rhestr Mynyddoedd yr Alban dros 2,000'

Cyfeiriadau

Dolennau allanol
Clwb Mynydda Cymru
Lleoliad ar wefan Streetmap 
Lleoliad ar wefan Get-a-map

Mynyddoedd a bryniau Gwynedd
Copaon Marilyn
Copaon Hewitt
Copaon Nuttall
Copaon Hump
Llanbedr