alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Brwydr Mortimer's Cross

Ymladdwyd Brwydr Mortimer's Cross ar 2 Chwefror 1461 yn Wigmore (rhwng Henffordd a ger Llanllieni, Swydd Henffordd, yn ymyl Afon Lugg). Roedd yn un o gyfres o frwydrau rhwng pleidiau'r Lancastriaid a'r Iorciaid a elwir yn Rhyfeloedd y Rhosynnau.

Ar ôl marwolaeth Richard, 3ydd dug Efrog, ym Mrwydr Wakefield ddau fis ynghynt, arweinwyd yr Iorciaid gan ei fab deunaw mlwydd oed Edward, Iarll y Mers (y brenin Edward IV yn ddiweddarach). Roedd yn ceisio rhwystro'r lluoedd Lancastraidd a godwyd yng Nghymru gan Owain Tudur a'i fab Siasbar rhag ymuno â'r brif fyddin Lancastraidd. Roedd Edward wedi codi milwyr ar hyd y Mers ac roedd yn ogystal nifer o filwyr Cymreig o dde-ddwyrain Cymru ganddo, dan Syr Wiliam Herbert a'i gefnogwyr. Brwydr rhwng Cymry oedd hon i bob pwrpas, a hynny am feddiant coron Lloegr.

Roedd Siasbar wedi treulio misoedd lawer yn codi ei fyddin o Gymry, Gwyddelod a Llydawyr. Yn nechrau Ionawr arweiniodd y fyddin o Benfro tua'r gogledd-ddwyrain. Ymunodd byddin ei dad, Owain, ar y ffordd wrth iddynt deithio trwy ganolbarth Cymru. Ond heb lwyddo i gyfarfod â'r brif fyddin Lancastraidd yr oedd byddin Siasbar ac Owain yn sylweddol lai na byddin Edward.

Enillodd yr Iorciaid y dydd yn rhwydd, a ffoes Siasbar Tudur yn ôl i Benfro. Roedd Owain Tudur yn llai ffodus; cafodd ei ddal a'i ddienyddio yn Henffordd ar orchymyn Edward. Tybir fod cymaint â 4,000 wedi'u lladd yn y frwydr, a'r rhan fwyaf ohonynt yn Gymry. Agorodd y frwydr y ffordd i goroni Edward yn frenin Lloegr yn nes ymlaen yn y flwyddyn a dechrau cyfnod o erledigaeth ar y Lancastriaid a'u cefnogwyr.

Cefndir a theyrngarwch
Rhanwyd y Cymry yn Rhyfeloedd y Rhosynnau:
Iorciaid – iarllaeth Marcha Morgannwg, eiddo eu prif gefnogwr Richard Neville, 16ed Iarll Warwick. Cefnogwyr William Herbert (a gweddill Herbertiaid Rhaglan), Guto'r Glyn, Rhisiart III, brenin Lloegr (1452–1485), Anne Neville (1456–1485), Harri Gruffudd o’r Cwrtnewydd, Fychaniaid Tretŵr, Ralph de Mortimer (m. 1246), Syr Rosier Cinast ap Gruffudd o'r Cnwcin a'r Plantagenetiaid.
Lancastriaid – y Dywysogaeth ac arglwyddiaeth Siasbar Tudur ym Mhenfro; Siasbar oedd prif arweinydd plaid Lancastr yng Nghymru. Cefnogwyr: y Tuduriaid, Syr Rhys ap Tomas o Abermarlais (1449–1525), Rhosier ap Siôn Pilstwn o Emral, Siôn Hanmer ap Siôn Hanmer o Halchdyn a'r Llai, Gruffudd Fychan ap Gruffudd o Gorsygedol a Siôn Eutun ap Siâms Eutun o Barc Eutun, Gruffudd ap Nicolas, Margaret Beaufort, Catrin o Valois, John o Gaunt (1340–1399; mab y brenin Edward III) Thomas Stanley, iarll cyntaf Derby (1435–1504), Teulu'r Beaufort a Harri IV, V a VI.

Llyfryddiaeth
 H. T. Evans, Wales and the Wars of the Roses (1915)
 David Rees, The Son of Prophecy (argraffiad newydd, Rhuthun, 1997)

Cyfeiriadau

1461
Mortimer's Cross
Mortimer's Cross
Mortimer's Cross
Hanes Swydd Henffordd
Samuel Richardson

Nofelydd yn yr iaith Saesneg oedd Samuel Richardson (19 Awst 1689 - 4 Gorffennaf 1761). Cafodd ei nofelau ddylanwad mawr ar lenorion cyfoes, yn arbennig yn Lloegr a Ffrainc.

Llyfryddiaeth
Pamela (1740)
Clarissa (1748)
Sir Charles Grandison (1753)

Genedigaethau 1689
Llenorion Seisnig y 18fed ganrif
Marwolaethau 1761
Nofelwyr Saesneg
Nofelwyr Seisnig
Reggae

Cerddoriaeth boblogaidd a ddatblygodd yn Jamaica yw reggae. Daeth yn adnabyddus i'r byd o'r 1970au ymlaen diolch i gerddorion fel Bob Marley a Peter Tosh. Erbyn heddiw mae'n un o'r mathau o gerddoriaeth mwyaf poblogaidd ac mae wedi cael dylanwad mawr ar sawl math arall o gerddoriaeth.

 
Cerddoriaeth Jamaica
Mathau o gerddoriaeth
Canu gwlad

Math o gerddoriaeth boblogaidd yw canu gwlad sydd â'i wreiddiau yn nhraddodiad baledi hillbilly mynyddoedd yr Appalachians yn yr Unol Daleithiau. Dylanwad arall oedd y caneuon cowboi (felly'r enw Saesneg Country and Western, er mai Country Music neu Country yw'r enw mwya ffasiynol heddiw). Mae gan ganu gwlad bwyslais ar leisiau mewn cytgord a geiriau sy'n adlewyrchu profiad y werin gyffredin. Yn aml mae'n sentimental iawn.

Sonnir heddiw am 'Ganu Gwlad Newydd' neu Progressive Country hefyd, wrth i genhedlaeth newydd chwilio am burdeb gwreiddiol y canu traddodiadol ar y naill law ac ar yr un pryd arbrofi efo thechnegau mwy diweddar, o fyd roc er enghraifft.

Mae cerddorion canu gwlad yr "hen ysgol" yn cynnwys Dolly Parton a Linda Ronstadt ac, i raddau, Emmylou Harris. Mae rhai o'r grwpiau diweddar yn cynnwys Alison Krauss ac Union Station, sydd wedi gwneud albymau gyda'i gilydd, a'r Dixie Chicks â'i harmonis anhygoel.

Yng Nghymru mae'n debyg mai y cyntaf i ganu y math hyn o gerddoriaeth  oedd Aled a Reg ac yn ddiweddrach Hogiau Llandegai, Doreen Lewis a Tony ac Aloma. Mae canu gwlad yn dal yn boblogaidd iawn yng Nghymru gyda chantorion fel John ac Alun Wil Tan, Alister James, ac yn ddiweddar iawn Meinir Ann.

Gweler hefyd 
 Canu'r Tir Glas
 Cerddoriaeth hen ffasiwn

 
Diwylliant yr Unol Daleithiau
Mathau o gerddoriaeth
Gujarat

Mae Gujarat (Gujarati: ગુજરાત [ɡudʑəraːt̪) yn dalaith yng ngorllewin India. Mae'n ffinio ar Pacistan yn y gorllewin, Rajasthan yn y gogledd-ddwyrain, Madhya Pradesh yn y dwyrain a Maharashtra a Diu, Daman a Dadra a Nagar Haveli yn y de.

Gujarat yw'r fwyaf diwydiannol o daleithiau India, ac mae'n gyfrifol am 19.8% o holl gynnyrch diwydiannol y wlad. Mae incwm y pen yn 2.47 gwaith y cyfartaledd i India gyfan. Roedd y boblogaeth yn 2001 yn 50,596,992.

Y brifddinas yw Gandhinagar, dinas wedi ei chynllunio'n bwrpasol ac wedi ei henwi ar ôl yr enwocaf o feibion Gujarat, Mahatma Gandhi. Y ddinas fwyaf yn y dalaith yw Ahmedabad. Iaith swyddogol y dalaith yw Gujarati, ac mae'r mwyafrif o'r trigolion yn ddilynwyr Hindwaeth.

Yn Ionawr 2001 effeithiwyd ar Gujarat gan ddaeargryn mawr, a laddodd tua 10,000 o bobl.

 
Taleithiau India
488

4g - 5g - 6g 
430au 440au 450au 460au 470au - 480au - 490au 500au 510au 520au 530au 
483 484 485 486 487 - 488 - 489 490 491 492 493

Digwyddiadau 
 Theodoric Fawr yn dod yn frenin yr Ostrogothiaid ac yn ymosod ar Yr Eidal
 Yn ôl Brut yr Eingl-Sacsoniaid, Hengist yn marw ac yn cael ei ddilyn gan ei fab Oisc fel brenin Caint
 Kavadh I yn olynu Balash fel brenin Persia

Genedigaethau

Marwolaethau 
 Hengist, arweinydd Eingl-Sacsonaidd
 Illus, cadfridog Bysantaidd

488
487

4g - 5g - 6g 
430au 440au 450au 460au 470au - 480au - 490au 500au 510au 520au 530au 
482 483 484 485 486 - 487 - 488 489 490 491 492

Digwyddiadau

Genedigaethau

Marwolaethau 
17 Ebrill - Proclus, athronydd Neoplatonaidd
Syagrius, "Brenin y Rhufeiniaid" yn Soissons

487
486

4g - 5g - 6g 
430au 440au 450au 460au 470au - 480au - 490au 500au 510au 520au 530au 
481 482 483 484 485 - 486 - 487 488 489 490 491

Digwyddiadau 
Diwedd rheolaeth yr Ymerodraeth Rufeinig ar Gâl pan orchfygir Syagrius gan y Ffranciaid dan Clovis I ym Mrwydr Soissons

Genedigaethau

Marwolaethau 

486
485

4g - 5g - 6g 
430au 440au 450au 460au 470au - 480au - 490au 500au 510au 520au 530au 
480 481 482 483 484 - 485 - 486 487 488 489 490

Digwyddiadau 
Brwydr rhwng y Brythoniaid ac Aelle, brenin Sussex ger afon Mearcread.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Fincath mac Garrchu, brenin Leinster

485
484

4g - 5g - 6g 
430au 440au 450au 460au 470au - 480au - 490au 500au 510au 520au 530au 
479 480 481 482 483 - 484 - 485 486 487 488 489

Digwyddiadau 
28 Rhagfyr - Alaric II yn olynu Euric fel brenin y Fisigothiaid
Gunthamund yn dod yn frenin y Fandaliaid
Balash yn dod yn frenin Persia

Genedigaethau

Marwolaethau 
23 Rhagfyr - Huneric, brenin y Fandaliaid
Euric, brenin y Fisigothiaid
Peroz I, brenin Persia

484
483

4g - 5g - 6g 
430au 440au 450au 460au 470au - 480au - 490au 500au 510au 520au 530au 
478 479 480 481 482 - 483 - 484 485 486 487 488

Digwyddiadau 
Oherwydd cydymdeimlad yr ymerawdwr Bysantaidd Zeno I a Monophysitiaeth, mae'r cadfridog Illus a Verina, mam-yng-nghyfraith Zeno, yn ceisisio ei ddiorseddu a gosod cadfridog o'r enw Leontius ar yr orsedd. Mae'r cais ym methu.
 13 Mawrth - Pab Felix III yn olynu Pab Simplicius fel y 48fed pab.

Genedigaethau 
 11 Mai - Petrus Sabbatius, yn ddiweddarach yr ymerawdwr Justinian I.

Marwolaethau 

483
Looe

Tref arfordirol a phlwyf sifil yn ne-ddwyrain Cernyw, De-orllewin Lloegr, yw Looe (Cernyweg: Logh). Saif y dref ar aber Afon Looe, 7 milltir i'r de o Liskeard ac 20 milltir i'r gorllewin o Plymouth. Mae Ynys Looe yn gorwedd oddi ar Bwynt Hannafore yng Ngorllewin Looe. Twristiaeth a physgota yw prif ddiwydiannau Looe heddiw.

Yng Nghyfrifiad 2011 roedd gan y plwyf sifil boblogaeth o 5,112.

Mae Caerdydd 154.2 km i ffwrdd o Looe ac mae Llundain yn 331.6 km. Y ddinas agosaf ydy Plymouth sy'n 22.2 km i ffwrdd.

Cyfeiriadau

Plwyfi sifil Cernyw
Trefi Cernyw
Tobias Smollett

Awdur Albanaidd oedd Tobias Smollett (c. 16 Mawrth 1721 - 17 Medi 1771).

Llyfryddiaeth

Nofelau
Roderick Random (1748)
Peregrine Pickle (1753)
The Adventures of Ferdinand Count Fathom (1753)
The Expedition of Humphry Clinker (1771)

Llyfrau eraill
A Complete History of England (1765)
The History and Adventures of an Atom (1769)

Genedigaethau 1721
Marwolaethau 1771
Llenorion Albanaidd yn yr iaith Saesneg
Nofelwyr Saesneg
482

4g - 5g - 6g 
430au 440au 450au 460au 470au - 480au - 490au 500au 510au 520au 530au 
477 478 479 480 481 - 482 - 483 484 485 486 487

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Bysantaidd Zeno I yn cyhoeddi'r Henotikon, ymgais i gyrraedd cytundeb ar y gwahaniaethau rhwng cefnogwyr Uniongrededd a Monophysitiaeth.

Genedigaethau

Marwolaethau 
8 Ionawr - Sant Severinus o Noricum, mynach

482
481

4g - 5g - 6g 
430au 440au 450au 460au 470au - 480au - 490au 500au 510au 520au 530au 
476 477 478 479 480 - 481 - 482 483 484 485 486

Digwyddiadau 
Clovis I yn dod yn frenin y Ffranciaid ar farwolaeth Childeric I (neu 482)

Genedigaethau

Marwolaethau 
Theodoric Strabo, pennaeth Ostrogothaidd

481
480

4g - 5g - 6g 
430au 440au 450au 460au 470au - 480au - 490au 500au 510au 520au 530au 
475 476 477 478 479 - 480 - 481 482 483 484 485

Digwyddiadau 
 Odoacer yn gorchfygu ymgais gan Julius Nepos i ail-feddiannu'r Eidal, ac yn gorchymyn ei ladd
 Odoacer yn cipio Dalmatia

Genedigaethau 
 Anicius Manlius Severinus Boethius, athronydd Cristionogol
 Gelimer, brenin olaf y Fandaliaid

Marwolaethau 
 Julius Nepos, yr olaf i ddal y teitl Ymerawdwr Rhufain yn y gorllewin

480
Flavius Augustus Honorius

Roedd Flavius Honorius (9 Medi 384 – 15 Awst 423) yn Ymerawdwr Rhufeinig (393–395) ac yna'n Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin hyd ei farwolaeth.

Roedd yn fab ieuengaf i Theodosius I a'i wraig gyntaf Aelia Flaccilla. Cyhoeddwyd Honorius yn "Augustus", ac felly'n gyd-ymerawdwr a'i dad, ar 23 Ionawr 393, yn naw oed. 
Ar farwolaeth ei dad yn Ionawr 395 rhannwyd yr ymerodraeth rhyngddo ef a'i frawd Arcadius, a ddaeth yn ymerawdwr yn y dwyrain.

Yn ystod y rhan gyntaf o'i deyrnasiad, roedd Honorius yn dibynnu ar y cadfridog Fandalaidd Stilicho. Priododd ferch Stilicho, Maria. Pan ymosododd y Fisigothiaid ar yr Eidal yn 402, symudodd Honorius y brifddinas i Ravenna. Yn ystod ei deyrnasiad bu nifer o wrthryfeloedd ac ymgeisiadau i gipio'r orsedd, ynghyd ag ymosodiadau gan y barbariaid. Yn 408 cymerwyd Stilicho i'r ddalfa a'i ddienyddio. Yn 410 cipiwyd Rhufain gan Alaric I, brenin y Fisigothiaid.

Bu farw Honorius yn 423, heb adael etifedd. Y flwyddyn ddilynol enwebodd yr ymerawdwr yn y dwyrain, Theodosius II, ei gefnder Valentinian III, mab Galla Placidia a Constantius III, yn ymerawdwr yn y gorllewin.

Ymerodron Rhufeinig
Genedigaethau 384
Marwolaethau 423
Hunangofiant

Hunangofiant yw hanes bywyd unigolyn neilltuol wedi'i ysgrifennu ganddo/ganddi ei hun (mae cofiant yn hanes unigolyn wedi'i ysgrifennu gan rywun arall).

Nofelau
Ceir rhai nofelau ar ffurf hunangofiant, e.e. Rhys Lewis gan Daniel Owen.

Hunangofiannau enwog

Cymraeg
Kate Roberts - Y Lôn Wen
Angharad Tomos Cnonyn Aflonydd

Ieithoedd eraill
Adolf Hitler - Mein Kampf
Howard Marks - Mr Nice

Gweler hefyd 
 Yr hunangofiant yn y Gymraeg
 Cofiant

 
Termau llenyddol
Cofiant

Bywgraffiad neu Cofiant yw hanes bywyd unigolyn wedi'i ysgrifennu gan rywun arall (mae hunangofiant yn hanes unigolyn yn ei eiriau ei hun). Gelwir awdur sy'n ysgrifennu cofiannau yn 'gofianwr'.

Mae'n ffurf lenyddol bwysig ag iddi hanes hir. Ymhlith y cofiannau cynharaf yw'r gyfres o hanesion am enwogion yr Henfyd gan yr awdur Rhufeinig Plutarch a llyfr Suetonius ar hanes deuddeg o ymerodron Rhufeinig.

Y cofiant cynharaf yn y Gymraeg yw cofiant Thomas Charles o'r Bala gan Thomas Jones (Dinbych).

Gweler hefyd 
 Y cofiant yn y Gymraeg
 Hunangofiant
 Buchedd
 Vida

 
 
Termau llenyddol
Salm

Cân o foliant neu emyn o fawl i Dduw yw salm (benthyciad o'r Lladin ganoloesol psalmus). Yn benodol mae salm yn golygu un o'r moliannau mydryddol o'r enw yn Llyfr y Salmau yn yr Hen Destament neu gerdd ar ffurf debyg i'r rhain. Ond defnyddir yr enw weithiau i ddisgrifio cerddi mawl mewn traddodiadau crefyddol eraill yn ogystal. Mewn llenyddiaeth ddiweddar gall salm fod yn gerdd o fawl i wrthrychau'r ddaear hefyd. Yn ogystal gall fod yn gerdd gellweirus neu ddychanol, e.e. Salm i Famon gan John Morris-Jones.

Gweler hefyd
Llyfr y Salmau
emyn

Barddoniaeth Gristnogol
Termau llenyddol
Llyfr y Salmau

Llyfr y Salmau (Hebraeg: תְהִלִּים Th'hilliym) yw 19eg llyfr yr Hen Destament yn y Beibl. Ynddo ceir 150 o salmau a briodolir yn ôl traddodiad i'r brenin Dafydd, ond sy'n waith sawl awdur yn ôl ysgolheigion diweddar. Cawsant eu cyfansoddi i'w canu i gyfeilaint offerynnau cerdd yn y deml yn Jeriwsalem. Heddiw maent yn dal i gael eu defnyddio mewn gwasanaethau crefyddol gan Gristnogion ac Iddewon mewn eglwysi a synagogau.

Gweler hefyd 
 Salm

Salmau
Salmau
Ymson

Ymson yw'r term llenyddol am gymeriad neu unigolyn yn siarad ag ef ei hun i fynegi ei deimladau a'i feddyliau. Gan amlaf ceir ymson gan gymeriad mewn drama neu gerdd, e.e. cymeriad Hamlet yn nrama adnabyddus Shakespeare.

Mae'r ymson yn ffurf lenyddol hynafol. Yr enghraifft gynharaf o gerdd ymson yn Gymraeg efallai yw'r dilyniant o englynion a adnabyddir heddiw fel "Cân yr Henwr" ac a briodolir i Lywarch Hen. Yn y gerdd mae'r pennaeth yn ymffrostio yn ei ieuenctid coll pan gâi groeso yn llys Powys a phopeth dymunol i'w ran ac yn cwyno ei henaint adfydus, yn unig a gwargrwm, wedi colli popeth ac ar ffo heb ddim ond ei baglan (ffon) bren i'w gynnal.

Cyfeiriadau

Termau llenyddol
Limrig

Mae'r limrig yn fath o bennill ysgafn ddoniol sydd gan amlaf â thro annisgwyl yn y llinell olaf. Daw'r gair Cymraeg o'r Saesneg limerick (o'r enw lle Limerick, tref yng ngorllewin Iwerddon). Yn benaf gan fod yr enghreifftiau Saesneg cyntaf yn cael eu gosod i'r dôn Won't you come to Limerick

Mae gan limrig bum llinell yn odli a a b b a.

Cefndir
Honnodd Gershon Legman, a luniodd y flodeugerdd fwyaf, a mwyaf ysgolheigaidd o limrigau Saesneg, fod y gwir limrig fel ffurf werin bob amser yn anweddus, ac mae’n dyfynnu barn debyg gan Arnold Bennett a George Bernard Shaw, gan ddisgrifio’r limrig glân fel:—

Er bod gan disgrifiad Legman o'r limrigau Saesneg eu cyffelyb yn y Gymraeg, ni fu erioed yn brif nodwedd ohonynt. Doniolwch, ysgafnder, a hwyl yw brif nodweddion y limrig Cymraeg yn hytrach na maswedd.

Efallai'r enwocaf o limrigwyr yn yr iaith Saesneg yw Edward Lear.

Y Limrig Cymraeg
Mae'n ffurf weddol boblogaidd yn y Gymraeg, yn arbennig yn yr 20g. Mae'n un o'r tasgiau arferol yn y gyfres Talwrn y Beirdd. Dyma enghraifft gan John Fitzgerald (o'r flodeugerdd Yr Awen Ysgafn) :—

Yn y Gymraeg, bydd odl ychwanegol yn cael ei ddefnyddio yn aml, gydag odl fewnol rhwng y bedwaredd linell a chanol y bumed linell, fel yn yr enghraifft hon gan Heddwyn Jones:—

Limrigau Cyntaf y Gymraeg

Un o'r beirdd cyntaf i ddefnyddio mesur y limrig yn y Gymraeg oedd y Parch John Blackwell (Alun), er enghraifft yn ei Fugeilgerdd o 1824:—

Ysgrifennodd Alun ei Limrigau cyntaf cyn bod Lear yn 12 mlwydd oed. Gan hynny gellir bod yn sicr mae nid llyfrau Lear a gyflwynodd y mesur i farddoniaeth Cymraeg.

Cyfeiriadau

Termau llenyddol
Barddoniaeth
479

4g - 5g - 6g 
420au 430au 440au 450au 460au - 470au - 480au 490au 500au 510au 520au 
474 475 476 477 478 - 479 - 480 481 482 483 484

Digwyddiadau 
Diwedd Brenhinllin Song a dechrau Brenhinllin y Qi Deheuol yn ne China. Qi Gao Di yw teyrn cyntaf y Qi.

Genedigaethau

Marwolaethau 

479
478

4g - 5g - 6g 
420au 430au 440au 450au 460au - 470au - 480au 490au 500au 510au 520au 
473 474 475 476 477 - 478 - 479 480 481 482 483

Digwyddiadau 
Verina, mam-yng-mghyfraith yr Ymerawdwr Bysantaidd Zeno yn ceisio lladd y cadfridog Illus am wrthwynebu ei brawd Basiliscus. Arweinir y gwrthryfel gan ei mab-yng-nghyfraith Marcianus a'r Ostrogoth Theodoric Strabo, ond mae Illus yn llwyddo i'w gorchfygu.
 Y cysegr Shinto cyntaf yn cael ei adeiladu yn Japan
 Diwedd Brenhinllin Sung yn Tsieina

Genedigaethau 
Narses, cadfridog Bysantaidd

Marwolaethau 
Ailill Molt, brenin Gwyddelig

478
477

4g - 5g - 6g 
420au 430au 440au 450au 460au - 470au - 480au 490au 500au 510au 520au 
472 473 474 475 476 - 477 - 478 479 480 481 482

Digwyddiadau
 Huneric yn dod yn frenin y Fandaliaid
 Yn ôl Brut yr Eingl-Sacsoniaid, Aelle, brenin Sussex yn cyrraedd Lloegr gyda'i dri mab.

Genedigaethau

Marwolaethau
 25 Ionawr - Gaiseric, brenin y Fandaliaid

477
476

4g - 5g - 6g 
420au 430au 440au 450au 460au - 470au - 480au 490au 500au 510au 520au 
471 472 473 474 475 - 476 - 477 478 479 480 481

Digwyddiadau 
4 Medi - Romulus Augustus, ymerawdwr olaf yr Ymerodraeth Rufeinig yn y gorllewin, yn cael ei ddiorseddu gan Odoacer.
Awst - Zeno yn dychwelyd i'w orsedd fel Ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain, wedi diorseddu Basiliscus.

Genedigaethau 
Aryabhata, mathemategydd a seryddwr Indiaidd

Marwolaethau 
28 Awst - Flavius Orestes, Magister militum yr Ymerodraeth Rufeinig yn y gorllewin.

476
Canu mawl

Canu mawl yw'r enw a ddefnyddir i ddisgrifio cerddi beirdd Cymraeg i'w noddwyr yn yr Oesoedd Canol. Yn y traddodiad barddol Cymraeg tywysogion ac uchelwyr oedd y noddwyr hynny, ac felly'n mae'n arfer galw beirdd y cyfnod yn Feirdd y Tywysogion (hyd at y goresgyniad Seisnig) a Beirdd yr Uchelwyr (ar ôl hynny).

Gellir defnyddio'r term i ddisgrifio canu o'r fath mewn traddodiadau eraill yn ogystal.

Termau llenyddol
Llenyddiaeth Gymraeg
Gwobr Glyndŵr

Gwobr Glyn Dŵr yw gwobr flynyddol am gyfraniadau arbennig i'r celfyddydau yng Nghymru. Fe'i rhoddir gan Ymddiriedolaeth Tabernacl Machynlleth i ffigyrau blaenllaw ym meysydd cerddoriaeth, celf a llenyddiaeth yn eu tro. Enwir y wobr ar ôl Owain Glyn Dŵr, a goronwyd yn Dywysog Cymru ym Machynlleth.

Medal arian fawr yw'r wobr, gyda chynllun yn dangos Bae Ceredigion ac Afon Dyfi, a lleoliad Machynlleth yn cael ei nodi gan ddarn o aur Cymreig pur 18ct. Cafodd ei chynllunio gan y gemwr lleol Kelvin Jenkins yn 1995, a gwneir copi newydd ganddo bob blwyddyn ers hynny.

Derbynwyr

Cerddoriaeth 
Ian Parrott (1994)
Alun Hoddinott (1997)
Robin Huw Bowen (2000)
Elinor Bennett (2003)
Rhian Samuel (2006)
Llŷr Williams (2009)
David Russell Hulme (2012)
Eirian Owen (2015)

Celf 
Syr Kyffin Williams (1995)
Iwan Bala (1998)
John Meirion Morris (2001)
Peter Prendergast (2004)

Llenyddiaeth 
Jan Morris (1996)
Gillian Clarke (1999)
Gerallt Lloyd Owen (2002)
Dr John Davies (2005)
Tudur Dylan Jones (2008)
Mererid Hopwood (2011)
Angharad Price (2014)

Dolen allanol
 Gwefan Gŵyl Machynlleth 

Diwylliant Cymru
Glyndwr
Glyndwr
Merthyr

Gweler hefyd y dudalen gwahaniaethu Merthyr (gwahaniaethu).
Merthyr (o'r Lladin martyr) yw un sy'n marw dros ei (h)egwyddorion, ei ffydd neu rhywbeth y mae'n credu ynddo. Yn wreiddiol defnyddid y gair mewn cyd-destun Cristnogol i ddisgrifio credadyn sy'n barod i ddioddef angau dros ei ffydd yn hytrach nag ymwrthod â hi. Mae'r gair heddiw yn cael ei ddefnyddio ar gyfer pobl sy'n dioddef angau yn enw crefyddau eraill, e.e. Bwdhaeth, neu yn enw argyhoeddiadau gwleidyddol a.y.y.b. Merthyroleg yw'r gair am astudio hanes merthyron.

Ystyron eraill
Ail ystyr y gair "merthyr" yn y Gymraeg yw "eglwys (er cof am sant neu ar ei fedd)." Fe'i gwelir yn yr enwau lleoedd Merthyr Tudful, Merthyr Cynog, Merthyr Dyfan a Merthyr Mawr (i gyd yn ne Cymru).

Cyfeiriadau

Gweler hefyd
Deugain Merthyr Cymru a Lloegr

 
Athroniaeth ac athrawiaeth grefyddol
Erledigaeth grefyddol
Marwolaeth
Pobl grefyddol
Sant

Sant (o'r Lladin santus < sanctus "cysegredig, dwyfol") yw person a nodweddir gan sancteiddrwydd arbennig. Ceir seintiau yn y rhan fwyaf o grefyddau'r byd, ond yn wreiddiol cyfyngid y gair i gyd-destun Cristnogaeth.

Seintiau Cristnogol
Yn yr Eglwys Fore defnyddid y gair 'sant' i bob credadyn yn gyffredinol, ac mae rhai enwadau Cristnogol diweddar yn dal i ddefnyddio'r enw felly, e.e. y Mormoniaid. Gelwir cyfnod bore yr eglwys, yn arbennig yn y gwledydd Celtaidd, yn Oes y Seintiau (gweler Oes y Seintiau yng Nghymru, er enghraifft). Yn yr Eglwys Gatholig ceir proses o ganoneiddio cyn i berson gael ei ychwanegu at y galendr o seintiau swyddogol, cydnabyddiedig. Ceir nifer o gwltau defosiynol sy'n gysylltiedig â'r seintiau. Mae'r eglwysi Protestannaidd yn gyffredinol yn gwrthod addoli seintiau.

Seintiau Islamaidd

Yn Islam ceir nifer o enghreifftiau o bobl duwiol a ystyrir yn "seintiau", er nad yw'r enw'n cael ei arfer. Mae hyn yn arbennig o wir yn y Maghreb lle ceir traddodiad cryf o seintiau, lleol yn aml, a elwir yn marabouts. Defnyddir y gair sidi hefyd, sy'n elfen gyffredin mewn enwau lleoedd, e.e. Sidi Bou Saïd yn Tiwnisia. Mae Mwslemiaid uniongred yn tueddu i ddilorni'r traddodiadau hyn a'r aferion cysylltiedig â'r marabouts'' a'u cysgegrfannau.

Seintiau Bwdhaidd
Ceir nifer o seintiau mewn Bwdhaeth, yn arbennig ym Mwdhaeth Mahayana.

Gweler hefyd
Rhestr o seintiau Cymru

 
Pobl grefyddol
Dan Ar Wern

Bardd o Lydawr ac awdur yw Dan ar Wern (ganed yn Guer (Gwern-Porc'hoed) ym 1952).

Dolen allanol
 blog

Beirdd Llydewig yn yr iaith Lydaweg
Genedigaethau 1952
Nwydd

Nwydd (lluosog: nwyddau), yn economeg, yw peth i'w brynu neu ei werthu.

Masnach
Frederick Forsyth

Awdur yn yr iaith Saesneg yw Frederick Forsyth (ganed 25 Awst 1938), a aned yn Ashford, Caint.

Mae'n adnabyddus am ei nofelau iasoer am wleidyddiaeth y dydd, yn arbennig The Day of the Jackal (1971) (am gynllwyn i lofruddio Charles de Gaulle), The Odessa File (1972) a The Dogs of War (1974).

Llyfryddiaeth 
 The Biafra Story (1969)
 The Day of the Jackal (1971)
 The Odessa File (1972)
 The Dogs of War (1974)
 The Shepherd (1975)
 The Devil's Alternative (1979)
 Emeka (1982)
 No Comebacks (straeon, 1983):
 "No Comebacks"
 "There are no Snakes in Ireland"
 "The Emperor"
 "The Negotiator"
 "There are Some Days..."
 "Money with Menaces"
 "Used in Evidence"
 "Privilege"
 "Duty"
 "A Careful Man"
 "Sharp Practice"
 The Fourth Protocol (1984)
 The Negotiator (1989)
 The Deceiver (1991)
 Great Flying Stories (1991) (ed)
 The Fist of God (1994)
 Icon (1996)
 The Phantom of Manhattan (1999)
 The Veteran (straeon, 2001):
 "The Veteran"
 "The Miracle"
 "The Citizen"
 "The Art of the Matter"
 "Whispering Wind"
 Avenger (2003)
 The Afghan (2006)

Genedigaethau 1938
Llenorion Seisnig yr 20fed ganrif
Llenorion Seisnig yr 21ain ganrif
Nofelwyr Saesneg
Nofelwyr Seisnig
Pobl o Gaint
Romulus Augustus

Ystyrir Flavius Romulus Augustus (c. 463 – wedi 476), weithiau Romulus Augustulus, fel yr Ymerawdwr Rhufeinig olaf yn y gorllewin. Teyrnasodd o 31 Hydref 475 hyd 4 Medi, 476.

Cafodd ei goroni'n ymerawdr yn 475, yn llanc ifanc tua 12 oed. Roedd ei dad, Orestes, yn bennaeth y fyddin Rufeinig (Magister militum), ac ef a osododd Romulus ar yr orsedd wedi iddo ddiorseddu Julius Nepos. Mae'n debyg mai ei dad oedd yn rheoli yn ei enw. Ddeg mis yn ddiweddarach, diorseddwyd Romulus Augustus gan Odovacer. Ni laddwyd Romulus; yn hytrach fe'i gyrrwyd i fyw yn y Castellum Lucullanum yn Campania. Nid oes cofnod o flwyddyn ei farwolaeth.

Yn eironig, roedd yr ymerawdwr olaf yn dwyn enw sylfaenydd dinas Rhufain, Romulus, ac enw ymerawdwr cyntaf Rhufain, Augustus.

Llyfryddiaeth 
 Adrian Murdoch, The Last Roman[:] Romulus Augustus and the decline of the West (Sutton Publishing, 2006). ISBN 0-7509-4474-9

Genedigaethau'r 460au
Ymerodron Rhufeinig
Bruce Griffiths

Ysgolhaig a geiriadurwr yw Bruce Griffiths (ganwyd 1938). Gyda'i gyd-olygydd Dafydd Glyn Jones golygodd Geiriadur yr Academi.

Llyfryddiaeth
 Molière: Y Claf Diglefyd, cyfieithiad Cymraeg gan Bruce Griffiths o Le Malade imaginaire (Gwasg Prifysgol Cymru, 1972).
 Albert Camus: Y Dieithryn, cyfieithiad Cymraeg gan Bruce Griffiths o L'Étranger (Gwasg Gomer, 1972)

Academyddion Cymreig
Geiriadurwyr Cymraeg
Genedigaethau 1938
Ysgolheigion Cymraeg
Afon Erch

Afon yn ardal Dwyfor, yng Ngwynedd, Cymru, yw Afon Erch. Mae'n dynodi'r hen ffin rhwng Llŷn ac Eifionydd. Ei hyd yw tua 8 milltir.

Mae'r afon yn tarddu ar lethrau deheuol Gyrn Ddu  Mae'n aberu ym Mae Ceredigion ger Pwllheli ar ôl llifo trwy bentref Abererch.

Erch
Erch
Eifionydd
Llannor
Llŷn
Saga

Saga yw rhyddiaith ar ffurf naratif sy'n adrodd hanes unigoyn neu unigolion ar raddfa epig. Daw'r gair o'r Hen Norseg ac mae'n golygu math arbennig o ryddiaith arwrol a ddatblygodd yng ngwledydd Llychlyn, ac yn arbennig yng Gwlad yr Iâ.

Erbyn heddiw defnyddir yr enw i ddisgrifio unrhyw naratif ryddiaith hir a chymhleth sy'n ymwneud â nifer o gymeriadau a/neu digwyddiadau, e.e. The Forsyte Saga gan John Galsworthy sydd, fel nifer o'r hen sagas Llychlynnaidd, yn saga am hynt a helynt teulu dros sawl cenhedlaeth.

Gweler hefyd
Sagas Gwlad yr Iâ
Llenyddiaeth Norseg

Termau llenyddol
Rhyddiaith
Llychlyn
Anthem

Anthem yw darn cerddoriaeth i'w ganu gan gôr neu grŵp o bobl. Yn wreiddiol roedd yr anthem yn gerddoriaeth arbennig ar gyfer côr yng ngwasanaethau Eglwys Loegr, ond heb fod yn gerddoriaeth litwrgaidd fel y cyfryw; datblygodd o'r motet Lladin canoloesol. Yn raddol fe'i datgysylltywd o'r gwasanaaeth a chyfansoddwyd anthemau unigol, annibynnol, gan gyfansoddwyr cynnar fel Thomas Tallis (c. 1505 - 1585) a William Byrd (c. 1543 - 1623).

Yn y 19g a'r 20g cyfansoddwyd anthemau cenedlaethol. Cyfeirir at sawl math o ganu cynulleidfaol fel 'anthem' erbyn heddiw, gan gynnwys caneuon cefnogwyr chwaraeon. Yn ogystal mae rhai mathau o draciau roc yn cael eu disgrifio fel 'anthemau'.

Gweler hefyd
 Anthem genedlaethol

 
Mathau o ganeuon
Termau Cerddoriaeth
E22

Ffordd Ewropeaidd swyddogol yw'r E22. Mae'n draffordd ryngwladol sy'n ymestyn o Gaergybi ar Ynys Môn i Ishim yn Rwsia. Mae'r A55 yng Nghymru'n rhan o'r E22.

Rhai o'r trefi ar yr E22
Caergybi
Leeds
Amsterdam
Hamburg
Malmö
Riga
Moscow
Perm
Ekaterinburg
Ishim

Ffyrdd Ewrop
Witney (etholaeth seneddol)

Etholaeth seneddol yn Swydd Rydychen, De-ddwyrain Lloegr, yw Witney. Dychwela un AS i Dŷ'r Cyffredin yn San Steffan, sef yr ymgeisydd gyda'r nifer fwyaf o bleidleisiau.

Sefydlwyd yr etholaeth fel etholaeth sirol yn 1983.

Aelodau Seneddol

Etholiadau

Etholiadau yn y 2000au

Gweler hefyd
Witney (y dref)

Etholaethau Senedd y Deyrnas Unedig yn Ne-ddwyrain Lloegr
Sefydliadau 1983
475

4g - 5g - 6g 
420au 430au 440au 450au 460au - 470au - 480au 490au 500au 510au 520au 
470 471 472 473 474 - 475 - 476 477 478 479 480

Digwyddiadau 
9 Ionawr - Yr Ymerawdwr Bysantaidd Zeno yn cael ei orfodi i ffoi o Gaergystennin.
12 Ionawr - Basiliscus yn cael ei gyhoeddi'n Ymerawdwr Bysantaidd.
28 Awst - Orestes yn gorfodi'r Ymerawdwr Rhufeinig Julius Nepos i ffoi, ac yn cyhoeddi ei fab ei hun, Romulus Augustus, yn ymerawdwr.

Genedigaethau

Marwolaethau
474

4g - 5g - 6g 
420au 430au 440au 450au 460au - 470au - 480au 490au 500au 510au 520au 
469 470 471 472 473 - 474 - 475 476 477 478 479

Digwyddiadau 
 Julius Nepos yn dod yn Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin, ar ôl diorseddu Glycerius
 9 Chwefror - Zeno yn dod yn gyd-ymerawdwr yn y dwyrain

Genedigaethau 
Anthemius o Tralles, mathemategydd (tua'r dyddiad yma).

Marwolaethau 
 18 Ionawr - Leo I, Ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain.
17 Tachwedd - Leo II, Ymerawdwr Rhufeinig yn y dwyrain.
Theodemir, brenin yr Ostrogothiaid.

474
Herod Fawr

Roedd Herod Fawr neu Herod I (c. 74 CC – c. 4 CC) yn frenin trwy ganiatad Rhufain ar dalaith Rufeinig Iudaea (Judaea). Mae'r rhan fwyaf o'r wybodaeth amdano yn dod o weithiau yr hanesydd Iddewig Josephus, ond mae hefyd sôn amdano yn y Beibl yn yr hanes am eni Iesu Grist, lle yn ôl Efengyl Matthew mae'n gorchymyn lladd plant ieuanc Bethlehem a'r cylch.

Roedd Herod o deulu Idumaeaidd. Erbyn y ei gyfnod ef roedd y rhan fwyaf o'r Idumeaid (disgynyddion yr hen Edomiaid wedi troi at Iddewiaeth, ac roedd Herod yn ei ystyried ei hun yn Iddew. Ail-adeiladodd yr Ail Deml yn Jeriwsalem ar raddfa fawr, a chyfeirir at y deml yma weithiau fel "Teml Herod". Yn ôl Josephus, adeiladodd gaer ym Masada rhwng 37 a 31 CC. fel man diogel iddo ef a'i deulu pe bai gwrthryfel yn ei erbyn. Cyfeiria Josephus hefyd at y bont dŵr a godwyd yn Latakia gan Herod Fawr.

Wedi marwolaeth Herod, rhannwyd ei deyrnas rhwng tri o'i feibion, Archelaus, Herod Antipas, a Herod Philip I. Roeddwynt hwy yn dwyn y teitl "tetrarch" yn hytrach na brenin.

Ar 7 Mai, 2007, cyhoeddodd tîm o archaeolegwyr Israelaidd dan arweiniad Ehud Netzer o'r Brifysgol Hebraeg eu bod wedi darganfod bedd Herod.

Genedigaethau 74 CC
Hanes Israel
Marwolaethau 4 CC
473

4g - 5g - 6g 
420au 430au 440au 450au 460au - 470au - 480au 490au 500au 510au 520au 
468 469 470 471 472 - 473 - 474 475 476 477 478

Digwyddiadau 
Glycerius yn cael ei gyhoeddi'n Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin
Gundobad yn dod yn frenin Bwrgwyn

Genedigaethau

Marwolaethau 

473
472

4g - 5g - 6g 
420au 430au 440au 450au 460au - 470au - 480au 490au 500au 510au 520au 
467 468 469 470 471 - 472 - 473 474 475 476 477

Digwyddiadau 
Yr Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin, Anthemius, yn cael ei ddiorseddu a'i ladd gan y cadfridog Ricimer, sy'n gosod Olybrius ar yr orsedd yn ei le.

Genedigaethau

Marwolaethau 
11 Gorffennaf - Anthemius, Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin
19 Awst - Ricimer, cadfridog Rhufeinig, o dwymyn.
29 Hydref - Olybrius, Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin

472
Magister militum

Magister militum (Lladin yn golygu "Meistr y Milwyr") oedd y swydd filwrol uchaf yn yr Ymerodraeth Rufeinig ddiweddar, yn dyddio o deyrnasiad Cystennin Fawr.

Yn ffurfiol, yr ymerawdwr oedd pennaeth y fyddin, ond y Magister Militum oedd y pennaeth yn ymarferol, ac yn aml ef oedd gwir feistr yr ymerodraeth, er enghraifft yn achos Stilicho, Ricimer ac eraill. 
 
Yn ddiweddarach, daeth y teitl Magister Militum i gael ei ddefnyddio yn lleol hefyd, er enghraifft y Magister militum per Thracias ("Meistr y Milwyr yn Thrace").

Rhestr o'r Magistri Militum 
 Flavius Bauto
 352-355: Claudius Silvanus
 389-394: Arbogast
 394-408: Flavius Stilicho
 410au-421: Flavius Constantius
 433-454: Flavius Aetius
 455: Marcus Maecilius Flavius Eparchius Avitus
 455-472: Ricimer
 472-473: Gundobad
 475-476: Flavius Orestes

per Gallias 
 425-433: Flavius Aëtius
 450s-464: Aegidius

per Illyricum 
 457?-468: Marcellinus
 468-474: Julius Nepos
 530-536: Mundus

per Oriens
 460s-471: Flavius Ardabur Aspar
 483-488: Flavius Theodoricus
 c.503-505: Areobindus Dagalaiphus Areobindus

per Thracias 
 468-474: Armatus

praesentalis
 475-477/478: Armatus

Yr Ymerodraeth Rufeinig
Milwyr Ymerodraeth Rhufain
Julius Nepos

Roedd Julius Nepos (c. 430–480) yn Ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin (474–475 neu –480); yn ôl rhai ef oedd yr ymerawdwr De jure olaf.

Roedd Nepos yn ŵr i nith yr ymerawdwr yn y dwyrain, Leo, a dyma sut y cafodd yr enw nepos — "nai". Penododd Leo ef yn ymerawdwr yn y gorllewin yn 474, i roi diwedd ar deyrnasiad Glycerius.

Llwyddodd Nepos i ddod i gytundeb ag Euric, brenin y Fisigothiaid, ond roedd ei drafodaethau a Geiseric, brenin y Fandaliaid, yn llai llwyddiannus. Roedd Nepos yn ymerawdwr eithaf galluog, ond roedd yn amhoblogaidd gyda Senedd Rhufain oherwydd ei fod wedi ei apwyntio gan Leo. Ar 28 Awst, 475, cipiodd Orestes y magister militum, yr awenau, a gorfododd Nepos i ffoi i Dalmatia. Enwodd Orestes ei fab ei hun, Romulus Augustus, yn ymerawdwr.

Parhaodd Nepos i deyrnasu fel ymerawdwr yn Dalmatia, ac ef oedd yn cael ei ystyried fel y gwir ymerawdwr gan yr ymerodraeth yn y dwyrain.Pan gipiodd Odoacer ddinas Ravenna, gan ladd Orestes a diorseddu Romulus at 4 Medi, 476, cytunodd yr ymerawdwr yn y dwyrain, Zeno i'w dderbyn fel patricius yr ymerodraeth ar yr amod ei fod yn cydnabod Nepos fel ymerawdwr yn y gorllewin.

Tua 479, dechreuodd Nepos gynllwynio yn erbyn Odoacer, gan obeithio adennill rheolaeth ar yr Eidal, Llofruddiwyd ef gan ei filwyr ei hun yn 480.

Ymerodron Rhufeinig
Genedigaethau 430
Marwolaethau 480
471

4g - 5g - 6g 
420au 430au 440au 450au 460au - 470au - 480au 490au 500au 510au 520au 
466 467 468 469 470 - 471 - 472 473 474 475 476

Digwyddiadau 
Acacius yn dod yn Batriarch Caergystennin

Genedigaethau

Marwolaethau 
25 Awst 25 - Gennadius I, Patriarch Caergystennin
Aspar, magister militum yr Ymerodraeth Rufeinig yn y dwyrain (gyda'i fab Ardabur)

471
470

4g - 5g - 6g 
420au 430au 440au 450au 460au - 470au - 480au 490au 500au 510au 520au 
465 466 467 468 469 - 470 - 471 472 473 474 475

Digwyddiadau 
Euric, brenin y Fisigothiaid, yn gorchfygu ymosodioal ar Gâl gan yr arweinydd milwrol Celtaidd Riothamus.

Genedigaethau 
Buddhapalita, ysgolhaig Indiaidd
Dionysius Exiguus, dyfeisiwr y system Anno Domini o nodi blynyddoedd

Marwolaethau 

470
469

4g - 5g - 6g 
410au 420au 430au 440au 450au - 460au - 470au 480au 490au 500au 510au 
464 465 466 467 468 - 469 - 470 471 472 473 474

Digwyddiadau 
Y Fandaliaid yn ymosod ar Epirus.

Genedigaethau

Marwolaethau 
Dengizich, brenin yr Hyniaid
Hydatius, esgob a hanesydd o Sbaen

469
468

4g - 5g - 6g 
410au 420au 430au 440au 450au - 460au - 470au 480au 490au 500au 510au 
463 464 465 466 467 - 468 - 469 470 471 472 473

Digwyddiadau 
 Y Fandaliaid yn gorchfygu llynges yr Ymerawdwr Bysantaidd Leo I.
 Yr Hyniaid yn ymosod ar Dacia ond yn cael eu gorchfygu gan Leo I.
 3 Mawrth - Pab Simplicius yn olynu Pab Hilarius fel y 47fed pab.

Genedigaethau

Marwolaethau 
29 Chwefror - Pab Hilarius

468
79ain seremoni wobrwyo yr Academi



Gwobrau Mawr

Ffilm

Actio

Ysgrifennu

Cyfarwyddo

Gwobrau'r Academi
Seremonïau Gwobrau'r Academi
Helen Mirren

Actores enwog yw Dame Helen Mirren (ganwyd 26 Gorffennaf 1945). Cafodd ei henwi'n Ilyena Vasilievna Mironov pan gafodd ei geni..

Priododd Taylor Hackford yn 1997.

Ffilmiau 
Herostratus (1967)
A Midsummer Night's Dream (1968)
Red Hot Shot (1969)
Age of Consent (1969)
Miss Julie (1972)
Savage Messiah (1972)
O Lucky Man! (1973)
Hamlet (1976)
The Quiz Kid (1979)
Caligula (1979)
Hussy (1980)
The Fiendish Plot of Dr. Fu Manchu (1980)
The Long Good Friday (1980)
Excalibur (1981)
Cal (1984)
2010: The Year We Make Contact (1984)
Heavenly Pursuits (1985)
Coming Through (1985)
White Nights (1985)
The Mosquito Coast (1986)
Pascali's Island (1988)
When the Whales Came (1989)
The Cook, the Thief, His Wife & Her Lover (1989)
Bethune: The Making of a Hero (1990)
The Comfort of Strangers (1990)
Where Angels Fear to Tread (1991)
The Hawk (1993)
Royal Deceit (1994)
The Madness of King George (1994)
The Snow Queen (1995) (voice)
Some Mother's Son (1996)
Critical Care (1997)
Sidoglio Smithee (1998)
The Prince of Egypt (1998) (voice)
The Passion of Ayn Rand (1999)
Teaching Mrs. Tingle (1999)
Greenfingers (2000)
The Pledge (2001)
No Such Thing (2001)
Happy Birthday (2001)
Last Orders (2001)
Gosford Park (2001)
Calendar Girls (2003)
The Clearing (2004)
Raising Helen (2004)
Shadowboxer (2005)
The Queen (2006)
National Treasure: The Book of Secrets (2007)
Inkheart (2008)
Angel Makers (2008)
State of Play (2009)

Teledu 
Cousin Bette (1971)
Blue Remembered Hills (1979)
Mrs Reinhardt (1981)
Cymbeline (1982)
Prime Suspect (1991-2006)
Elizabeth I (2005)

Cyfeiriadau

Dolenni allanol 
Helen Mirren ar yr IMDB

Actorion Seisnig
Genedigaethau 1945
Enillwyr Gwobr yr Academi
Merched yr 20fed ganrif
Merched yr 21ain ganrif
Pobl o Lundain
Hyniaid

Roedd yr Hyniaid (Lladin: Hunni) yn nifer o bobloedd nomadig, o ganolbarth Asia yn wreiddiol, efallai o'r ardal sy'n awr yn wlad Mongolia. Yn 139 OC, cyfeiriodd Ptolemi at y Khuni oedd yn byw ar lannau Afon Dnieper. Mae'r hanesydd Armenaidd Moses o Khorene, yn y 5g, yn cyfeirio at yr Hunni yn byw yn agos at y Sarmatiaid ac yn dweud iddynt gipio dinas Balkh yng nghanolbarth Asia rhwng 194 a 214.

Ymsefydlodd yr Hyniaid yn y gorllewin yn nhalaith Rufeinig Pannonia trwy gytundeb yn 361, ac yn 372 gorchfygasant yr Alaniaid dan eu brenin Balimir. Rhwng tua 400 a 410, ymfudodd llawer o'r Hyniaid tua'r gorllewin. Dan eu brenin enwocaf, Attila, enillasant ymerodraeth fawr. Roedd byddinoedd Attila yn cynnwys cryn nifer o bobloaeth gwahanol, nid Hyniaid yn unig. Roedd yr Hyniaid eu hunain yn enwog yn enwog am eu gallu fel marchogion, ac roedd eu bwa yn fwy effeithiol na'r eiddo eu gwrthwynebwyr.

Yn dilyn marwolaeth Attila, gorchfygwyd ei feibion gan Ardaric ger Afon Nedao yn 454, a daeth Ymerodraeth yr Hyniaid i ben.

Pobloedd hynafol
Hanes Asia
Hanes Ewrop
Fisigothiaid

Roedd y Fisigothiaid (Gothiaid Gorllewinol) yn un o'r ddwy brif gangen o'r Gothiaid; yr Ostrogothiaid oedd y llall.

Yn 410 cipiwyd Rhufain gan fyddin Fisigothaidd dan arweiniad eu brenin Alaric I. Wedi cwymp yr Ymerodraeth Rufeinig, yr oedd y Fisigothiaid yn un o bwerau mawr Ewrop am gyfnod o ddwy ganrif a hanner.

Rhwng 407 a 409 roedd y Fandaliaid, gyda chymorth yr Alaniaid, wedi concro rhan helaeth o Sbaen. Gofynnodd yr ymerawdwr Rhufeinig yn y gorllewin, Honorius, am gymorth y Fisigothiaid i adennill y tiriogaeth, ac wedi iddynt lwyddo, rhoddodd diriogaeth iddynt yn Gallia Aquitania fel gwobr. Yn 475, llwyddodd eu brenin Euric i orfodi'r Rhufeiniaid i gydnabod annibyniaeth teyrnas y Fisigothiaid. Erbyn 500 roedd Teyrnas y Fisigothiaid, gyda'r brifddinas yn Toulouse, yn rheoli Aquitania, Gallia Narbonensis a'r rhan fwyaf o Sbaen, neu Hispania. Yn 507 gorchfygwyd hwy gan y Ffranciaid dan Clovis I. Lladdwyd eu brenin Alaric II a chollasant eu gafael ar Aquitaine. Symudwyd canolfan y deyrnas i Barcelona, ac yna i Toledo. O 511 hyd 526, roedd y Fisigothiaid mewn cynghrair â'r Ostrogothiaid dan Theodoric Fawr.

Yn 554, collwyd Granada a rhan ddeheuol Hispania Baetica i'r Ymerodraeth Fysantaidd, ond erbyn 624 roedd y Fisigothiaid wedi adennill y tiriogaethau hyn. Yn 711, lladdwyd y brenin Roderic (Rodrigo) wrth wynebu ymosodiad Mwslemaidd ym Mrwydr Guadalete, ac erbyn 718 roedd y rhan fwyaf o Sbaen yn eiddo'r Mwslimiaid fel rhan o Al Andalus.

Symudodd llawer o'r Fisigothiaid tua'r gogledd, gan ffurfio Teyrnas Asturias yng ngogledd Sbaen, a bu gan eraill ran bwysig yn ymerodraeth Siarlymaen ychydig yn ddiweddarach.

Brenhinoedd y Fisigothiaid

Brenhinoedd Paganaidd 
 Athanaric (369–381)
 Rothesteus (is-frenin)
 Winguric (is-frenin)

Gwrthryfelwyr 
 Alavivus (c.376)
 Fritigern (c.376–c.380)

Brenhinllin Balti - brenhinoedd Ariaidd 
 Alaric I (395–410)
 Atawlf (410–415)
 Sigeric (415)

Brenhinllin Balti - brenhinoedd Ariaidd Toulouse 
 Wallia (415–419)
 Theodoric I (419–451)
 Thorismwnd (451–453)
 Theodoric II (453–466)
 Ewric (466–484)
 Alaric II (484–507)

Brenhinllin Balti 
 Gesalec (507–511)
 Rheolaeth gan Theodoric Fawr (511–526)
 Amalaric (526–531)

Brenhinoedd diweddarach 
 Thewdis (531–548)
 Thewdigisel (548–549)
 Agila (549–554)

Brenhinoedd diweddarach - Teyrnas Ariaidd Toledo 
 Athanagild (554–567)
 Liwfa I (568–573)
 Liwfigild (568–586)

Brenhinoedd diweddarach - Teyrnas Gatholig Toledo 
 Reccared I (586–601)
 Liwfa II (601–603)
 Witteric (603–610)
 Gwndemar (610–612)
 Sisebwt (612–621)
 Reccared II (621)
 Swintila (621–631)
 Sisenand (631–636)
 Chintila (636–640)
 Twlga (640–641)
 Chindaswinth (641–649)
 Recceswinth (649–672)
 Wamba (672–680)
 Erwig (680–687)
 Egica (687–701)
 Wittiza (701–710)
 Roderic (710–711)
 Agila II (711–713)
 Ardo (713–721)

Gothiaid
Hanes Bwlgaria
Hanes Portiwgal
Yr Oesoedd Canol yn Ffrainc
Yr Oesoedd Canol yn Sbaen
Ysgrifennydd Gwladol Gogledd Iwerddon

Ysgrifennydd Gwladol Gogledd Iwerddon yw'r gweinidog cabinet yn llywodraeth y DU sydd yn gyfrifol am faterion sy'n ymwneud â Gogledd Iwerddon. Mae'n un o dair swydd o'r math yn y cabinet, gyda ysgrifenyddion gwladol Cymru a'r Alban. Owen Paterson yw ysgrifennydd gwladol presennol y dalaith. Roedd apwyntiad Hain yn ddadleuol am ei fod yn cyfuno am y tro cyntaf erioed dwy swydd fel ysgrifennydd gwladol y dalaith ac Ysgrifennydd Gwladol Cymru ar yr un pryd.

Rhestr
William Whitelaw (24 Mawrth 1972 - 2 Rhagfyr 1973)
Francis Pym (2 Rhagfyr 1973 - 4 Mawrth 1974)
Merlyn Rees (5 Mawrth 1974 - 10 Medi 1976)
Roy Mason (10 Medi 1976 - 4 Mai 1979)
Humphrey Atkins (5 Mai 1979 - 14 Medi 1981)
James Prior (14 Medi 1981 - 11 Medi 1984)
Douglas Hurd (11 Medi 1984 - 3 Medi 1985)
Tom King (3 Medi 1985 - 24 Gorffennaf 1989)
Peter Brooke (24 Gorffennaf 1989 - 10 Ebrill 1992)
Syr Patrick Mayhew (10 Ebrill 1992 - 2 Mai 1997)
Mo Mowlam (3 Mai 1997 - 11 Hydref 1999)
Peter Mandelson (11 Hydref 1999 - 24 Ionawr 2001)
John Reid (25 Ionawr 2001 - 24 Hydref 2002)
Paul Murphy (24 Hydref 2002 - 6 Mai 2005)
Peter Hain (6 Mai 2005 - 27 Mehefin 2007)
Shaun Woodward (28 Mehefin 2007 - 12 Mai 2010)
Owen Paterson (12 Mai 2010 - 4 Medi 2012)
Theresa Villiers (4 Medi 2012 - 14 Gorffennaf 2016)
James Brokenshire (14 Gorffennaf 2016 - 8 Ionawr 2018)
Karen Bradley (8 Ionawr 2018 - 24 Gorffennaf 2019)
Julian Smith (24 Gorffennaf 2019 - 13 Chwefror 2020)
Brandon Lewis (13 Chwefror 2020 - 7 Gorffennaf 2022)
Shailesh Vara (7 Gorffennaf 2022 - 6 Medi 2022)
Chris Heaton-Harris (6 Medi 2022 - presennol)

Gweler hefyd
Prif Weinidog Gogledd Iwerddon

 
Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Gwleidyddiaeth Gogledd Iwerddon
Ysgrifennydd Gwladol yr Alban

Ysgrifennydd Gwladol yr Alban yw'r gweinidog Cabinet yn llywodraeth y Deyrnas Unedig sy'n gyfrifol am faterion yn ymwneud â'r Alban sydd heb eu datganoli i Senedd yr Alban. Mae'n gwneud ei waith trwy Swyddfa'r Alban.

Ysgrifenyddion Gwladol yr Alban

ers 1970

Gordon Campbell (20 Mehefin 1970 -  4 Mawrth 1974)
William Ross (5 Mawrth 1974 -  8 Ebrill 1976)
Bruce Millan (8 Ebrill 1976 -  4 Mai 1979)
George Younger (5 Mai 1979 - 11 Ionawr 1986)
Malcolm Rifkind (11 Ionawr 1986 - 28 Tachwedd, 1990)
Ian Lang  (28 Tachwedd 1990 -  5 Gorffennaf 1995)
Michael Forsyth (5 Gorffennaf 1995 -  2 Mai 1997)
Donald Dewar (3 Mai 1997 - 17 Mai 1999)
John Reid (17 Mai 1999 - 25 Ionawr 2001)
Helen Liddell (25 Ionawr 2001 - 13 Mehefin 2003)
Alistair Darling (13 Mehefin 2003- 5 Mai 2006)
Douglas Alexander (5 Mai 2006-27 Mehefin 2007)
Des Browne (28 Mehefin 2007 - 3 Hydref 2008)
Jim Murphy (3 Hydref 2008 - 11 Mai 2010)
Danny Alexander (12 Mai 2010 - 29 Mai 2010)
Michael Moore (29 Mai 2010 - 7 Hydref 2013)
Alistair Carmichael (7 Hydref 2013 - 8 Mai 2015)
David Mundell (8 Mai 2015 - 24 Gorffennaf 2019)
Alister Jack (24 Gorffennaf 2019 - presennol)

 
Llywodraeth y Deyrnas Unedig
Gwleidyddiaeth yr Alban
Senedd yr Alban

Senedd yr Alban yw corff deddfwriaethol datganoledig yr Alban. Fe'i lleolir yn Holyrood, sy'n rhan o Gaeredin a chaiff ei galw'n answyddogol, ar adegau, yn 'Holyrood'. Mae gan Senedd yr Alban y grym i greu deddfau ar gyfer yr Alban a chodi neu newid trethi. Yn groes i gamdybiaeth gyffredinol, dydy'r Senedd ddim yn gorff 'newydd' gan ei bod yn deillio yn ôl i'r Oesoedd Canol. Mae hi'n gorff democrataidd sydd â 129 Aelodau Senedd yr Alban (Members of the Scottish Parliament (MSPs)) ac sy'n cael eu hethol am gyfnod o bedair mlynedd. Defnyddir y system etholiad cynrychioliadol yma, gyda 73 ASA yn dod o etholaethau daearyddol ("cyntaf i'r felin") a 56 yn cael eu hethol o wyth 'Rhanbarth Aelodau Ychwanegol' gyda phob Rhanbarth yn ethol saith ASA.

Roedd etholiad diwethaf y Senedd ar 5 Mai 2011. Dyma'r tro cyntaf y cafwyd llywodraeth fwyafrifol yn Holyrood. Enillodd yr SNP 69 o seddau.

Yn refferendwm 1997 pleidleisiodd pobl yr Alban dros ddatganoli a ffurfiwyd y Senedd bresennol drwy Ddeddf yr Alban 1998, sy'n rhestru pwerau Deddfau Datganoledig h.y. mae'n rhestru'r pwerau hynny a gedwir gan Senedd y Deyrnas Unedig (San Steffan). Mae'r materion hynny nad ydynt yn cael eu rhestru yn gyfrifoldeb i Senedd yr Alban. Mae senedd y Deyrnas Unedig hefyd wedi cadw'r hawl i newid y rhestr, er mwyn ymestyn neu leihau pŵer y Senedd, fel y dymunont.

Cynhaliwyd cyfarfod cyntaf y Llywodraeth ar 12 Mai 1999.

Etholiadau
Cafwyd etholiadau cenedlaethol yn 1999, 2003, 2007, 2011, 2016 a 2021.

Yr adeilad
Ers Medi 2004, cartref swyddogol y Senedd yw 'Adeilad Senedd yr Alban', wedi'i leoli yn ardal Holyrood yng Nghaeredin. Fe'i cynlluniwyd gan bensaer o Gatalwnia, Enric Miralles, ac ymhlith yr agweddau mwyaf nodedig mae ei siap ffurf deilen, cangen o do gwydr ac olion carreg yr adeilad a'i rhagflaenodd. Ailadroddir rhai addurnau neu nodweddion, megis siapau'n adlewyrchu'r Skating Minister gan Raeburn. Agorwyd yr adeilad gan frenhines Lloegr ar 9 Hydref 2004.

Cyfeiriadau

Dolenni allanol
Senedd yr Alban

Datganoli yn yr Alban
Senedd yr Alban
Sefydliadau'r Alban
Tynwald

Y Tynwald (Manaweg: Tinvaal) yw senedd ddeddfwriaethol Ynys Manaw (Ellan Vannin). Mae'n cynnwys dwy gangen sy'n eistedd ar y cyd neu'n annibynnol, sef y Kiare as Feed ("pedwar ar hugain", Tŷ'r Agoriadau) etholedig ac Yn Choonseil Slattyssagh (Y Cyngor Deddfwriaethol). Dywedir mai'r Tynwald yw'r corff deddfwriaethol hynaf yn y byd sydd wedi bodoli'n ddidor, am iddo gael ei sefydlu yn y flwyddyn 979.

Mae canghennau'r Tynwald yn eistedd ar y cyd ar 'Ddydd Tynwald' (Laa Tinvaal) yn St John's (Balley Keeill Eoin) i ddeddfu, ac ar achlysuron eraill yn y brifddinas Douglas (Doolish) i ddelio ag ariannu a pholisi'r llywodraeth. Fel arall maent yn eistedd yn annibynnol, gyda Tŷ'r Agoriadau yn ystyried cynigion deddfwriaeth y llywodraeth a'r Cyngor yn gweithredu fel siambr adolygol.

Daw'r enw Tynwald o'r Gwyddeleg Tine Bhál "Tan Balor".

Dolen allanol 
Gwefan swyddogol y Tynwald

Ynys Manaw
Seneddau
Sefydliadau Ynys Manaw
Sefydliadau 979
Fandaliaid

Roedd y Fandaliaid yn llwyth Almaenig, yn wreiddiol o'r ardaloedd sydd nawr yn nwyrain Yr Almaen. Roeddynt yn ffurfio dau grŵp llwythol, y Silingi a'r Hasdingi. Yn yr 2g symudodd yr Hasdingi tua'r de ac ymosod ar yr Ymerodraeth Rufeinig dan eu brenhinoedd Raus a Rapt. Tua 271 roedd yr ymerawdwr Aurelian yn gwarchod ffîn Afon Donaw yn eu herbyn. Wedi gwneud cytundeb heddwch, caniataodd iddynt ymsefydlu yn Dacia.

Yn ôl Jordanes, daeth yr Hasdingi i wrthdrawiad a'r Gothiaid ac wedi i'w brenin Visimar gael ei ladd, symudasant i Pannonia, lle rhoddodd Cystennin Fawr diroedd iddynt. Trwy'r ymerawdwr Valens (364–78) daeth y Fandaliaid yn Gristionogion Ariaidd.

Yn 406 symudodd y Fandaliaid tua'r gorllewin o Pannonia, ond oddeutu Afon Rhein daethant i wrthrawiad a'r Ffranciaid. Lladdwyd tua ugain mil o Fandaliaid, yn cynnwys eu brenin Godigisel, mewn brwydr, ond yna cawsant gymorth yr Alaniaid i orchfygu'r Ffranciaid. Ar 31 Rhagfyr, 406 yr oedd Afon Rhein wedi rhewi, gan eu galluogi i groesi ac anrheithio Gâl. Erbyn Hydref 409 roeddynt wedi cyrraedd Sbaen, lle cawsant diroedd gan y Rhufeiniaid fel foederati.

Yn 427 daeth Geiseric, efallai y mwyaf o frenhinoedd y Fandaliaid, i'r orsedd. Yn 429 cymerodd fantais o anghydfod yn yr Ymerodraeth Rufeinig i groesi i Ogledd Affrica gyda 80,000 o wŷr. Gosodasanr warchae ar ddinas Hippo Regius, lle bu Sant Awstin farw yn Awst 430 yn ystod y gwarchae. Gwnaed heddwch a'r Rhufeiniaid am gyfnod, ond yn 439 cipiodd Geiseric ddinas Carthago. Tyfodd Teyrnas y Fandaliaid a'r Alaniaid yn deyrnas gref gan Geiseric. Yn 455 cipiwyd dinas Rhufain ganddynt. Dywedir i'r Pab Leo Fawr gyfarfod Geiseric tu allan i'r ddinas a'i berswadio i beidio niweidio'r trigolion, ond anrheithiwyd y ddinas. Bu farw Geiseric ar 25 Ionawr 477 a dilynwyd ef gan ei fab Huneric.

Yn 533 ymosododd yr Ymerodraeth Fysantaidd ar y Fandaliaid, a gorchfygwyd hwy gan y cadfridog Bysantaidd Belisarius ym Mrwydr Ad Decimium ac eto ym Mrwydr Ticameron. Ildiodd y brenin Fandalaidd Gelimer i Belisarius yn 534 a daeth Teyrnas y Fandaliaid i ben.

Brenhinoedd y Fandaliaid 
 Godigisel (359-407)
 Gunderic (407 – 428)
 Geiseric (428 – 477)
 Huneric (477 – 484)
 Gunthamund (484 – 496)
 Thrasamund (496 – 523)
 Hilderic (523 – 530)
 Gelimer (530 – 534)

Hanes Gogledd Affrica
Hanes Sbaen
Hanes Tiwnisia
Pobloedd hynafol