alibayram/wikipedia-40-langs huggingface dataset:
Yr Yspïwr

Papur newydd yn yr iaith Gymraeg oedd Yr Yspïwr neu Yr Yspiwr (sic yn yr argraffiadau ohono). Cafodd ei gyhoeddi o 1843 hyd 1844. Ei deitl llawn oedd:
Yr Yspiwr, sef Adroddwr Newyddion a Rhyfeddodau o bob math
Roedd yn cael ei gyhoeddi bob pythefnos ar ffurf llyfryn bach wyth dudalen, ac ar werth am geiniog. Y cyhoeddwr a golygydd oedd y Parch. Hugh Jones o Langollen. Ceisiai roi argraff o ddigwyddiadau mawr y byd i'r werin. Ond dim ond 83 rhifyn a gyhoeddwyd, yr olaf ar 3 Awst, 1844.

Ffynhonnell
T.M. Jones (Gwenallt), Llenyddiaeth Fy Ngwlad (P.M. Evans a'i Fab, Treffynnon, 1893), tt. 18-19.

Dadsefydliadau 1844
Papurau newydd Cymraeg
Papurau newydd Cymru
Sefydliadau 1843
Philip yr Arab

Marcus Iulius Philippus (c.204 – 249), sy'n fwy adnabyddus fel Philip yr Arab neu Philip I, oedd ymerawdwr Rhufain o 244 hyd 249.

Dywed rhai ffynonellau fod Philip yn fab i sheic Bedouin. Yn ôl eraill ganed ef yn Shahba yn fab i Julio Marino, dinesydd Rhufeinig o darddiad bonheddig lleol. Priododd Rhilip a Marcia Octacilia Severa yn 238 a bu ganddynt un mab, Marcus Julius Severus Philipus, a ddaeth yn Philip II.

Ymunodd Philip a'r fyddin a dringodd trwy'r rhengoedd nes dod yn gadfridog dan yr ymerawdwr Gordian III. Ef oedd pennaeth y llengoedd yn nhalaith Mesopotamia. Daeth Gordian i'r dwyrain i ymgyrchu yn erbyn y Persiaid oedd yn bygwth Mesopotamia. Pan fu farw Timisetus, pennaeth Gard y Praetoriwm, tad-yng-nghyfraith Gordian a'i brif gynghorydd, penodwyd Philip yn bennaeth y Praetoriaid yn ei le. Ymddengys i Philip gynllwynio yn erbyn Gordian a'i lofruddio yn 243. Cyhoeddwyd Philip yn ymerawdwr gan y llengoedd, ac wedi cytuno telerau heddwch a Sapor I, brenin Persia, aeth i Rufain lle gwnaed ef yn ymerawdwr gan y Senedd. Cyhoeddodd ei fab Marcus Julius Severus Philipus fel Cesar.

Tua dechrau ei deyrnasiad bu ymosodiadau gan yr Almaenwyr ar ffiniau'r ymerodraeth. Ymosododd y Gothiaid ar Moesia (Bwlgaria heddiw) tros Afon Donaw. Erbyn 248 yr oeddynt wedi ei gyrru allan o Moesia, ond yr oedd y llengoedd yn anfodlon, efallai am nad oeddynt wedi derbyn tâl digonol am eu buddugoliaeth. Gwrthryfelasant, a chyhoeddi Tiberius Claudius Pacatianus yn ymeradwdwr. Gorchfygwyd y gwrthryfel, a phenododd Philip Decius yn rhaglaw ar y dalaith.

Yn Ebrill 248 dathlodd Philip fil-flwyddiant sefydlu dinas Rhufain gan Romulus gyda chwaraeon. Fodd bynnag yr oedd y milwyr ar ffin Afon Donaw yn fwyfwy anfodlon, ac yn nechrau 249 cyhoeddasant Decius yn ymerawdwr. Cychwynodd ef tua Rhufain gyda'i fyddin, ac mewn brwydr gerllaw Verona gorfchfygwyd byddin Philip ac fe'i lladdwyd. Pan gyrhaeddodd y newyddion i Rufain, llofruddiwyd ei fab.

Awgryma rhai haneswyr mai Philip oedd yr ymerawdwr cyntaf i fod yn Gristion. Ond nid oes unrhyw brawf o hyn, er iddo eu goddef.

Genedigaethau'r 200au
Marwolaethau 249
Syriaid
Ymerodron Rhufeinig
Pen-y-groes

Am y pentref bychan o'r un enw yn Sir Gaerfyrddin, gweler Pen-y-groes, Sir Gaerfyrddin.

Pentref mawr yng nghymuned Llanllyfni, Gwynedd, Cymru, yw Pen-y-groes neu Penygroes (). Saif yn Nyffryn Nantlle, ger pentrefi Llanllyfni, Carmel a Groeslon.

Lleolir Ysgol Dyffryn Nantlle yn y pentref, ynghyd â ffatri papur toiled a chlwb peldroed enwog Nantlle Vale. Dyma ganolfan fasnachol ac economaidd y dyffryn, bellach wedi edwino rhyw gymaint ers agor ffordd osgoi heibio pentrefi'r cwm. Yno hefyd mae meddygfeydd, llyfrgell, canolfan dechnoleg, canolfan hamdden Plas Silyn, fferyllydd a stad ddiwydiannol. Cydnabyddir fel un o'r cymunedau Cymreiciaf yn y byd, gyda mwy na 90% yn gallu'r Gymraeg yno.

Mae bysiau sy'n rhedeg i Gaernarfon yn gwasanaethu'r pentref.

Cynrychiolir yr ardal hon yn Senedd Cymru gan  ac yn Senedd y DU gan .

Gweler hefyd
Darlith Flynyddol Llyfrgell Penygroes

Cyfeiriadau

Dyffryn Nantlle
Llanllyfni
Pentrefi Gwynedd
Decius

Gaius Messius Quintus Traianus Decius (c. 201 – 1 Gorffennaf 251) oedd ymerawdwr Rhufain o 249 hyd 251. Cymerodd yr enw "Traianus" oherwydd ei edmygedd o'r ymerawdwr Trajan.

Ganed Decius yn Budalia gerllaw Sirmium yn Pannonia Isaf, dinas Sremska Mitrovica heddiw. Tua 245 penodwyd ef yn bennaeth y llengoedd yn ardal Afon Donaw gan yr ymerawdwr Philip yr Arab. Yn 248 neu 249 bu'n ceisio rhoi diwedd ar wrthryfel y llengoedd yn nhaleithiau Moesia a Pannonia. Fodd bynnag mynnodd y llengoedd gyhoeddi Decius yn ymerawdwr.

Wedi ei gyhoeddi'n ymerawdwr cychwynodd Decius a'i fyddin tua Rhufain. Gorchfygasant Philip gerllaw Verona, a lladdwyd ef yn y frwydr. Cydnabyddwyd Decius yn ymerawdwr gan y Senedd. Gwelai Decius fod yr ymerodraeth yn llwgr, a chredai mai un rheswm am hyn oedd fod yr hen werthoedd wedi eu colli. Ceisiodd ail-sefydlu yr hen arferiad o offrymu i'r hynafiaid trwy'r ymerodraeth. Daeth hyn ag ef i wrthdrawiad a'r Cristionogion, oedd yn gwrthod cymryd rhan, ac oherwydd hynny erlidiwyd hwy gan Decius. Yn 251 cyhoeddoedd ei fab Herennius Etruscus yn gyd-ymerawdwr.

Bu Decius yn ymladd yn erbyn y Gothiaid oedd wedi croesi Afon Donaw ac ymosod ar rannau o Moesia a Thracia. Roedd y Gothiaid yn gwarchae dinad Nicopolis ar lan Afon Donaw. Pan glywsant fod byddin Rhufain yn dynesu, croesasant y mynyddoedd i ymosod ar Filiopolis. Dilynodd Decius hwy, ond wedi iddo golli brwydr ger Beroë llwyddodd y Gothiaid i gipio Filiopolis.

Roedd y Gothiaid wedi colli llawer o'u milwyr wrth gipio Filiopolis, a chynigiasant adael y ddinas heb gymeryd carcharorion nac ysbail os gadawai'r Rhufeiniaid lonydd iddynt. Fodd bynnag yr oedd Decius wedi llwyddo i'w hamgylchynu, a gwrthododd y cynnig. Ym mrwydr Attrio y Gothiaid a gafodd y fuddugoliaeth, a lladdwyd yr ymerawdwr a'i fab ar faes y gad. Enwodd y Senedd yn Rhufain fab ieuengaf Decius, Hostilian, fel ymerawdwr, ond cyhoeddodd llengoedd Afon Donaw Trebonianus Gallus yn ymerawdwr.

Genedigaethau 201
Marwolaethau 251
Ymerodron Rhufeinig
Germania Superior

Roedd Germania Superior  ("Germania Uchaf") yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig. Fe'i gelwid yn 'uchaf' am ei bod yn uwch i fyny Afon Rhein na Germania Inferior. Roedd yn cynnwys y tiriogaethau sy'n awr yng ngorllewin Y Swistir, rhan o ddwyrain Ffrainc o gwmpas Mynyddoedd y Jura ac Alsace, a de-orllewin Yr Almaen. Y dinasoedd pwysicaf oedd Besontio (Besançon heddiw), Argentorate (Strasbourg heddiw) a Aquae Mattiacae (Wiesbaden). Prifddinas y dalaith oedd Moguntiacum (Mainz heddiw).

Gorchfygwyd pobloedd yr ardal, y Belgae, gan Iŵl Cesar. Dywedir fod y Belgae yn gymysgedd o Geltiaid ac Almaenwyr, neu'n Geltiaid o dras Almaenig. Yn 90 daeth Germania Superior yn dalaith ymerodraethol, gan ennill llawer o diriogaeth oddi wrth Gallia Lugdunensis. Cyn iddo ddod yn ymerawdwr by Trajan yn rhaglaw Germania Superior rhwng 96 a 98.

Tua 300 daeth y rhan o'r dalaith sy'n awr yn y Swistir yn rhan o dalaith Provincia Maxima Sequanorum cyn dod yn rhan o Fwrgwndi yn nechrau'r 5g.

Taleithiau Rhufeinig
Hanes yr Almaen
Hanes y Swistir
Mesopotamia

Gweler hefyd: Mesopotamia (gwahaniaethu).

Y rhanbarth hanesyddol sy'n gorwedd rhwng Afon Tigris ac Afon Ewffrates yng ngogledd-ddwyrain y Dwyrain Canol yw Mesopotamia (Groeg: μέσοποταμός 'Rhwng yr Afonydd'). Mae cnewyllyn hanesyddol y diriogaeth yn gyfateb yn fras i ganolbarth Irac heddiw, ond defnyddir yr enw hefyd (weithiau fel 'Mesopotamia Fawr') i ddynodi ardal sy'n cynnwys Irac, dwyrain Syria, rhannau o dde-ddwyrain Twrci a de-orllewin Iran. Mae'n ffurfio pen dwyreiniol y Cryman Ffrwythlon ac yn cael ei alw'n grud gwareiddiad. Mae'r tir rhwng y ddwy afon ac ar eu glannau'n hynod o ffrwythlon am ei fod yn dir llifwaddodol; bob tro mae'r afonydd hynny'n gorlifo gedwir llifwaddod ar eu hôl.

Y bobl cyntaf i fanteisio ar hyn ar raddau sylweddol oedd y Swmeriaid, a ymseyflodd ym Mesopotamia tua 4,000 CC i drin y tir ffrwythlon a thyfu cnydau. Sefydlasant un o'r gwareiddiadau cyntaf yn hanes y byd a flodeuai yn ninas-wladwriaethau Ur, Kish, Uruk a safleoedd eraill. Yna daeth ymsefydlwyr eraill i'r ardal a daeth ymerodraeth Akkad, a sefydlwyd gan Sargon yn Kish, i ddominyddu'r wlad. Daeth dinas Babilon yn brifddinas Mesopotamia dan y brenin Hammurabi, enwog am y cyfreithiau manwl a luniwyd yn ystod ei deyrnasiad (ar sail cyfreithiau hŷn). Ar ôl Hammurabi cafodd y rhanbarth ei meddiannu gan oresgynwyr newydd - y Casiaid, yr Asyriaid a'r Persiaid - ac ildiodd Mesopotamia le i'r Aifft Hynafol fel blaenredegydd gwareiddiad yn yr Henfyd. Yn ddiweddarach daeth dan reolaeth Alecsander Fawr a'i olynwyr, yr Ymerodraeth Rufeinig a'r Persiaid cyn cael ei chwncweru gan y Mwslemiaid yn y 7g.

Dan y Califfiaid yn Baghdad tyfodd yr ardal i fod yn ganolfan dysg a diwylliant Islamaidd gyda Baghdad yn brifddinas ymerodraeth a ymestynnai o dde Sbaen a'r Maghreb i ffiniau Affganistan ac India. Yn y 13g cwncweriwyd yr ardal gan y Mongoliaid dan Hulagu a'r Tartariaid dan Timus a dinistriwyd nifer o lefydd. Bu'n dyst wedyn i ymgiprys am rym rhwng Ymerodraeth yr Otomaniaid a'r Persiaid. Arhosodd Mesopotamia ym meddiant Twrci hyd ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf a ffurfiwyd teyrnas Irac fel tiriogaeth ddibynnol dan yr Ymerodraeth Brydeinig (gweler Irac).

 
Hanes y Dwyrain Canol
Hanes Irac
Hanes Asia
Yr Henfyd
Belgae

Pobl hynafol oedd y Belgae (Lladin am 'y Belgiaid') a breswyliai'r ardal rhwng afonydd Marne, Seine a Rhein ac arfordir Môr y Gogledd. Roeddyn nhw naill ai'n Geltaidd neu'n rhannol Geltaidd a rhannol Almaenig o ran eu tras. I Iŵl Cesar, yn ei lyfr De Bello Gallica (2,3-4), roedd yr enw yn cynnwys llwythau'r Ambiani, Atrebates, Atuatuci, Bellovaci, Caerosi, Caemani, Caleti, Condrusi, Eburones, Menapii, Morini, Nervii, Remi, Suessiones, Veliocasses a'r Viromandui. Ar ôl i Iŵl Cesar eu goresgyn daeth y rhan bwysicaf o'i hen diriogaeth yn dalaith Rufeinig dan yr enw Gallia Belgica yn ystod teyrnasiad yr ymerodr Augustus gyda sedd y llywodraethwr yn Durocortorum (Rheims heddiw). Croesodd nifer o'r Belgae dros Fôr Udd i dde Prydain ac ymsefydlu yno.

Llwythau Celtaidd Gâl
Llwythau Celtaidd Lloegr
Llwythau Celtaidd
Brenhinoedd a breninesau'r Alban

Dyma restr o frenhinoedd a brenhinesau'r Alban (843-1707).

Lloegr a'r Alban (1603-1707) 

 
Alban
Gallia Belgica

Roedd talaith Rufeinig Gallia Belgica (yn llythr. ‘Gâl Felgig’) yn cynnwys y tiriogaethau sydd nawr yn rhan ddeheuol Yr Iseldiroedd, Lwcsembwrg, gogledd-ddwyrain Ffrainc a rhan o orllewin Yr Almaen. Roedd y trigolion, y Belgae, yn gymysgedd o Geltiaid a llwythau Almaenaidd.

Gorchfygwyd y Belgae gan Iŵl Cesar yn ystod ei ryfeloedd yng Ngâl. Yn 27 CC rhannodd yr ymerawdwr Augustus y tiriogaethau i'r gogledd o'r Alpau yn dair talaith: Gallia Aquitania, Gallia Lugdunensis, a Gallia Belgica.

Yn 17 CC gorchfygwyd rhaglaw y dalaith, Marcus Lollius, gan y Sugambres a chipiwyd eryr y bumed lleng Alaudae. Gyrrodd Augustus Tiberius a Drusus i Germania, ac wedi iddynt orchfygu'r llwythau Almaenaidd crewyd dwy dalaith filitaraidd ar lan orllewinol Afon Rhein i amddiffyn Gallia Belgica. Daeth y rhain yn daleithiau Germania Inferior a Germania Superior. Enillodd talaith Gallia Belgica diriogaeth oddi wrth Gallia Lugdunensis, a daeth Rheims yn brifddinas.

Rhwng 268 a 278 torrodd y llwythi Almaenaidd dros y ffin i ysbeilio Gâl, ond yn 278 llwyddodd yr ymerawdwr Probus i ail-sefydlu'r ffin. Erbyn y 5g nid oedd Gallia Belgica dan lywodraeth Rhufain, a daeth yn rhan o deyrnas y Merofingiaid. Yn yr 8g, y dalaith hon oedd calon ymerodraeth Siarlymaen.

Taleithiau Rhufeinig
Gâl
Vladimir Nabokov

Llenor amryddawn a thoreithiog yn Rwseg a Saesneg oedd Vladimir Nabokov (22 Ebrill 1899 - 2 Gorffennaf 1977). Cafodd ei eni yn St Petersburg i deulu Rwsiaidd uchelwrol. Cafodd Nabokov ei addysg ym Mhrifysgol Caergrawnt a bu'n byw yn Ffrainc a'r Almaen cyn symud i fyw yn yr Unol Daleithiau yn 1945 a mabwysiadu dinesyddiaeth Americanaidd. Ysgrifennodd nifer o nofelau, cerddi, straeon byrion a gweithiau eraill yn Rwseg a Saesneg ond fe'i gofir yn bennaf am ei nofel ddadleuol ond tra llwyddiannus Lolita (1955). Roedd yn gyfaill i'r awdur o Wyddel James Joyce.

Nofelau Saesneg 
 (1941) The Real Life of Sebastian Knight
 (1947) Bend Sinister
 (1955) Lolita
 (1957) Pnin
 (1962) Pale Fire
 (1969) Ada or Ardor: A Family Chronicle
 (1972) Transparent Things
 (1974) Look at the Harlequins!
 (1977) The Original of Laura (anorffenedig)

Nabokov y naturiaethwr
Roedd Nabokov yn ddyn amryddawn iawn. Wyddoch bod yr awdur enwog amlieithog hwn o Rwsia a ysgrifennodd y nofel Lolita hefyd yn entomolegydd o fri? Disgrifiodd sawl rhywogaeth o loÿnnod byw ac fe enwyd un ar ei ôl (Echinárgus NABOKOV 1945 [Lycáenidae]: a genus of butterflies named by Vladimir Nabokov)

Cyfeiriadau 

Americanwyr Rwsiaidd
Beirdd Rwsiaidd yn yr iaith Rwseg
Beirdd Rwsiaidd yn yr iaith Saesneg
Genedigaethau 1899
Marwolaethau 1977
Nofelwyr Rwsiaidd yn yr iaith Rwseg
Nofelwyr Rwsiaidd yn yr iaith Saesneg
Pobl o St Petersburg
Lolita (Texas)

Lle cyfrifiad-dynodedig yn Jackson County, yn nhalaith Texas, Unol Daleithiau America, yw Lolita. Roedd ganddi boblogaeth o 548 yn ôl Cyfrifiad 2000.

Bu bron i'r lle newid ei enw oherwydd yr ymateb i'r nofel ddadleuol Lolita gan Vladimir Nabokov, a gafodd ei chyhoeddi yn 1955.

Lleoedd cyfrifiad-dynodedig Jackson County, Texas
Hostilian

Gaius Valens Hostilianus Messius Quintus (bu farw 251), mwy adnabyddus fel Hostilian, oedd ymerawdwr Rhufain am gyfnod byr yn 251. Ni wyddir dyddiad ei eni, ond credir ei fod ar ôl 230.

Roedd Hostilian yn fab ieuengaf i'r ymerawdwr Decius a'i wraig Herennia Etruscilla. Pan ddaeth ei dad yn ymerawdwr, cyhoeddwyd Hostilian yn dywysog ymerodrol, ond roedd yng nghysgod ei frawd hŷn, Herennius Etruscus, a enwyd yn gyd-ymerawdwr gan ei dad.

Pan aeth ei dad a'i frawd i ymladd yn erbyn y Gothiaid ar ffin Afon Donaw, arhosodd Hostilian yn Rhufain. Lladdwyd Decius a Herennius ym mrwydr Abrittus]. Derbyniodd y Senedd Hostilian fel ymerawdwr yn eu lle, ond chyhoeddodd llengoedd Afon Donaw Trebonianus Gallus yn ymerawdwr. Daethpwyd i gyfaddawd trwy i Gallus fabwysiadu Hostilian fel mab. Yr un flwyddyn daeth y pla du i Rufain, a bu farw Hostian o'r pla. Ef oedd yr ymerawdwr cyntaf mewn 40 mlynedd i farw o achos naturiol yn hytrach na chael ei ladd. Gadawodd ei farwolaeth Trebonianus Gallus yn ymerawdwr ar ei ben ei hun.

Genedigaethau'r 220au
Marwolaethau 251
Ymerodron Rhufeinig
Armenia Inferior

Mae'r erthygl yma yn trafod talaith Rufeinig Armenia Inferior. Am hanes y wlad, gweler Hanes Armenia.

Roedd Armenia Inferior (a elwid hefyd yn Armenia Minor) yn dalaith o'r Ymerodraeth Rufeinig. Bu'r Rhufeiniaid yn ymladd yma dan Gnaeus Domitius Corbulo, a enillodd fuddugoliaethau yn 58 a 63. Daeth yn dalaith o'r ymerodraeth dan Trajan a'i hail-strwythuro gan Hadrian. Roedd Armenia Inferior yn rhan o'r Armenia hanesyddol (Armenia Major''). Roedd perchenogaeth Aremenia Major (Armenia Superior) yn amrywio, weithiau ym meddiant Rhufain ac weithiau ym meddiant yr ymerodraethau Seleucid, Sasanid a Phersaidd.

Taleithiau Rhufeinig
Hanes Armenia
Race Horses

Am yr orsaf radio, gweler Radio Luxembourg.

Grŵp pop seicadelig a ffurfiwyd yn Aberystwyth yn 2005 yw Race Horses, adnabyddwyd fel Radio Luxembourg gynt. Diolch i gigio a recordio cyson mae'r grŵp yma wedi profi llwyddiant mawr mewn amser byr iawn. Prif ganwr a chyfansoddwr y band yw Meilyr Jones (gynt o'r band Mozz) - sydd hefyd yn chwarae'r gitâr fas. Mae Dylan "Huggies" Hughes yn chwarae'r synth. "Bass Drum" Ben Herrick sy'n chwarae'r drymiau. Alun "Gaff" Gaffey (sydd hefyd yn chwarae i'r grwp ffwnc a sgiffl Pwsi Meri Mew) sy'n chwarae'r gitâr. Mae eu holl waith hyd yn hyn wedi ei gynhyrchu gan Euros Childs. Dyluniwyd clawr eu dau EP diweddaraf, Diwrnod efo'r Anifeiliaid a Where is Dennis? / Cartoon Cariad gan Ruth Jên, mae hi hefyd wedi dylunio set ar y cyd gyda'r band ar gyfer eu perfformiadau byw.

Gadawodd y drymiwr Ben Herrick y band yn hwyr yn 2008, a fe gymerwyd ei le gan Gwion Llewelyn.

Newidiwyd enw'r band o Radio Luxembourg i Race Horses ym mis Chwefror 2009, oherwydd y problemau cyfreithiol ynghlwm a rhannu enw gyda'r orsaf radio o'r un enw.

Cyhoeddwyd fod y band yn gwahanu yn mis Ionawr 2013 am resymau creadigol.

Yn 2019 aeth Dylan Hughes, un o aelodau'r band, ati i ffurfio band newydd. Ynys.

Disgograffi

Radio Luxembourg
 Pwer y Fflwer / Lisa, Magic a Porfa - Ciwdod / Cerdd Cymunedol Cymru
 Os Chi'n Lladd Cindy - AM
 Diwrnod efo'r Anifeiliaid, 11 Mawrth 2007, (Recordiau Peski)
 Where is Dennis? / Cartoon Cariad, 5 Tachwedd 2007, (Recordiau Peski)

Race Horses
 Cake / Cacen Mamgu
 Goodbye Falkenburg
 Furniture

Gwobrau ac Anrhydeddau 
 Sesiwn C2 - Gwobrau Roc a Phop C2 2006
 EP/Sengl - Gwobrau Roc a Phop C2 2006
 Y Grŵp a Ddaeth Fwyaf i Amlygrwydd yn Ystod 2005  - Gwobrau Roc a Phop C2 2006
 EP/Sengl/Lawrlwythiad - ar gyfer Os Chi'n lladd Cindy - Gwobrau Roc a Phop C2 2007
 Band/Artist y Flwyddyn - Gwobrau Roc a Phop C2 2007

Cyfeiriadau

Pobl o Aberystwyth
Sefydliadau 2005

Dolenni allanol
Gwefan swyddogol Race Horses
Hen wefan Radio Luxembourg 
Radio Luxembourg, BBC Radio Cymru
Tudalen yn band  ar Bandit

Bandiau Cymreig
The Rock

Actor a chyn ymgodymwr yw Dwayne Douglas Johnson neu The Rock (ganwyd 2 Mai 1972).

Mae'r Rock yn enwog fel ymgodymwr i World Wrestling Entertainment. Yn ystod ei yrfa yn ymgodymu, enillodd e'r pencampwriaeth byd 9 gwaith. Mae e hefyd yn actor, ac mae e wedi bod mewn nifer o ffilmiau megis 'The Scorpion King', 'Walking Tall', 'The Game Plan', a 'Race to Witch Mountain'.

Ffilmiau a Teledu

Genedigaethau 1972
Ymgodymwyr
Actorion ffilm Americanaidd
Actorion ffilm Canadaidd
Medicine Hat

Dinas yn ne-ddwyrain talaith Alberta, Canada, yw Medicine Hat. Fe'i lleolir ar Afon De Saskatchewan, 165 milltir o Calgary a 660 milltir o Winnipeg. Ei phoblogaeth yw 56,048 (Cyfrifiad 2005).

Mae'r enw "Medicine Hat" yn gyfieithiad Saesneg o 'Saamis' (SA-AH-UMP-SIN)- y gair Troed Du (Blackfoot) am y penwisg o blu cynffon eryr a wisgid gan y 'medicine men' lleol - sef 'Medicine Hat'. Yn ôl un traddodiad daw'r enw o frwydr rhwng y Traed Duon a'r Cree lle collodd medicine man ei het yn Afon De Saskatchewan.

Dinasoedd Alberta
Abidjan

Dinas fwyaf a phriddinas de facto Arfordir Ifori yng ngorllewin Affrica yw Abidjan. (Yamoussoukro yw'r brifddinas swyddogol). Saif y ddinas yn lagŵn Ébrié ar nifer o ynysoedd a phentiroedd a gysylltir â phontydd. Ei phoblogaeth yw tua 4 neu 4 i 5 miliwn.

Cyfeirir ati weithiau fel "Paris Affrica" oherwydd ei pharciau, boulevards llydan, prifysgolion, siopau ffasiynol ac amgueddfeydd, ond mae rhannau eraill o'r ddinas yn dioddef o dlodi a thorgyfraith. Effeithiwyd yn fawr ar Abidjan gan y rhyfel cartref diweddar yn y wlad.

 
Dinasoedd Arfordir Ifori
Prifddinasoedd Affrica
L'Abidjanaise

L'Abidjanaise yw anthem genedlaethol gweriniaeth Arfordir Ifori. Fe'i mabwysiadwyd yn 1960. Awduron y geiriau oedd Mathieu Ekra, Joachim Bony, a Pierre-Marie Coty. Cyfansoddwyd y gerddoriaeth gan Pierre-Marie Coty a Pierre Michel Pango.

Testun Ffrangeg

Salut ô terre d'espérancePays de l'hospitalité
Tes légions remplies de vaillanceOnt relevé ta dignité
Tes fils chère Arfordir IforiFiers artisans de ta grandeur
Tous rassemblés pour ta gloireTe bâtiront dans le bonheur
Fiers IvoiriensLe pays nous appelle
Si nous avons dans la paixRamené la liberté
Notre devoir sera d'être un modèleDe l'espérance promise à l'humanité
En forgeant unis dans la foi nouvelleLa patrie de la vraie fraternité.''

Dolen allanol
L'abidjanaise - geiriau a cherddoriaeth 

Abidjanaise
Arfordir Ifori
UTC

UTC (Amser yn ôl y Cyd-drefniant Byd-eang) yw'r talfyriad am y raddfa amser cydlyniedig byd-eang sydd wedi cael ei derbyn fel sylfaen amser gan y mwyafrif helaeth o wledydd y byd. 

Er bod "UTC" yn ymddangos fel acronym, nid yw'n acronym dilys. Ym 1970 dyfeisiwyd y system Amser Cyffredinol Cydlynol gan grŵp cynghori rhyngwladol o arbenigwyr technegol o fewn yr Undeb Telathrebu Rhyngwladol (UTRh; Saesneg: International Telecommunication Union, ITU). Penderfynodd yr UTRh y byddai'n dynodi un byrfodd i'w ddefnyddio ym mhob iaith er mwyn osgoi peri dryswch. Ond ar ben hynny, roedden nhw'n dymuno osgoi ffafrio unrhyw iaith benodol. Felly, yn hytrach na defnyddio "CUT", sef y llythrenw ar gyfer "Coordinated Universal Time" yn Saesneg, neu "TUC", sef y llythrenw ar gyfer "Temps Universel Coordonné" yn Ffrangeg, dewiswyd y ffurf "UTC", sy'n ddatrisiad cyfaddawdol nad yw'n cyfateb i eiriau mewn unrhyw iaith.

Cyfeiriadau

Amser
Yerevan

Yerevan (Armenieg: Երեւան or Երևան; hefyd Erevan, mae hen ffurfiau'n cynnwys Erebuni ac Erivan) yw dinas fwyaf a phrifddinas Armenia. Ei phoblogaeth yw 1,088,300 (amcangyfrif 2004). Mae'n sefyll ar Afon Hrazdan, 40°10′G 44°31′Dw. Yerevan yw canolfan weinyddol, diwylliannol a diwydiannol y wlad. Mae ei hanes yn ymestyn yn ôl i'r 8fed ganrif CC pan sefydlwyd caer Urartiaidd Erebuni yn y flwyddyn 782 CC.

Adeiladau a chofadeiladau
Cofadeilad Tsitsernakaberd
Dinas Erebuni
Eglwys Gadeiriol Sant Grigor
Eglwys Gadeiriol Sant Sarkis
Mosg Glas (Gök Jami)
Tŷ Opera

Enwogion
Khachatur Abovian (1809-1848), awdur
Alexander Arutiunian (g. 1920), pianydd a chyfansoddwr

Dolenni allanol 
 Gwefan dinas Yerevan
 Newyddion 
 Yerevan yn Armeniapedia
 Gwybodaeth am Yerevan 
 Yerevan Metro

 
Dinasoedd Armenia
Prifddinasoedd Asia
Prifddinasoedd Ewrop
Taleithiau Armenia
Trebonianus Gallus

Gaius Vibius Trebonianus Gallus (c. 206 – 253) oedd ymerawdwr Rhufain rhwng 251 a 253.

Ganed ef yn Yr Eidal tua'r flwyddyn 206, yn aelod o deulu amlwg oedd yn cynnwys aelodau o'r Senedd. Priododd Afinia Gemina Baebiana, a bu ganddynt ddau blentyn, Gaius Vibius Volusianus, a ddaeth yn ymerawdwr ei hun, a'i chwaer Vibia Gala. Dilynodd yrfa arferol uchelwr yn Rhufain, gan ddod yn gonswl ac yna yn 250 yn rhaglaw talaith Moesia. Yn Moesia bu'n brysur yn amddiffyn y ffin yn erbyn y Gothiaid, gan ddod yn boblogaidd iawn gyda'r fyddin.

Ar 1 Gorffennaf 251 lladdwyd yr ymerawdwr Decius a'i fab Herrenius Estruscus ym mrwydr Abrito. Pan glywsant y newyddion, cyhoeddodd y llengoedd Trebonianus Gallus yn ymerawdwr. Roedd y Senedd yn Rhufain wedi cyhoeddi mab arall Decius, Hostilian, yn ymerawdwr. I osgoi rhyfel cartref, mabwysiadodd Gallus Hostilian fel mab a daethant yn gyd-ymerodron. Llwyddodd Gallus i ddod i gytundeb a'r Gothiaid a chychwynnodd tua Rhufain. Yn fuan wedyn bu farw Hostilian o'r pla du, ac enwodd Gallus ei fab ei hun, Volusianus, yn gyd-ymerawdwr yn ei le.

Bu trafferthion pellach ar ffiniau'r ymerodraeth. Concrodd Sapor I, brenin Persia, dalaith Syria, ac yn ardal Afon Donaw ymosododd y Gothiaid unwaith eto. Roedd y fyddin yn anhapus ar y sefyllfa, a phan lwyddodd Aemilianus, rhaglaw Moesia a Pannonia i orchfygu'r Gothiaid, cyhoeddasant ef yn ymerawdwr.

Ceisiodd Gallus gasglu llengoedd o Afon Rhein i wrthwynebu Aemilianus, ond cyn i fyddin Aemilianus gyrraedd yr Eidal yr oedd Gallus a'i fab Volusianus wedi eu llofruddio gan eu milwyr eu hunain yn Awst 253.

Genedigaethau 206
Marwolaethau 253
Ymerodron Rhufeinig
Conswl Rhufeinig

Conswl (talfyriad. cos.; lluosog Ladin consules) oedd swydd wleidyddol etholedig uchaf Gweriniaeth Rhufain a swydd benodedig yn ddiweddarach dan yr Ymerodraeth Rufeinig. Yng nghyfnod y Weriniaeth, y conswliaid oedd y barnwyr sifil a milwrol uchaf, gan gyflawni eu dyletswyddau fel pennau'r wladwriaeth a'r llywodraeth fel ei gilydd. Fodd bynnag, dan yr Ymerodraeth roeddynt yn ffigyrau symbolaidd yn bennaf, cysgod o'r hyn a fuasant dan y Weriniaeth, heb fawr grym nac awdurdod.

Pan fu terfyn ar linell brenhinoedd Rhufain yn 509 CC, rhoddwyd yr enw 'conswl' ar y ddau braetor a etholwyd. Yn ôl traddodiad roeddynt i gyd yn aelodau o'r dosbarth uchelwrol (patricii) tan 367 CC pan basiwyd deddf Lex Licinia Sextia a ganiatai fod un o'r conswliaid yn aelod o'r "werin" (plebs: h.y. heb fod yn perthyn i deulu uchelwrol). Y flwyddyn wedyn etholwyd y Conswl Lucius Sextius fel y conswl plebaidd cyntaf. Parhaodd swydd y conswl, mewn enw o leiaf, hyd OC 541.

Enwyd y flwyddyn ar ôl enwau'r conswliaid yn swyddogol (cyfochrog â'r system rhifol ab urbe condita, calendr seiliedig ar ddyddiad traddodiadol sefydlu Rhufain gan Romulus). Er enghraifft, yr enw ar 59 CC oedd "Conswliaeth Cesar a Bibulus," am mai (Gaius) Iŵl Cesar a Marcus Calpurnius Bibulus oedd y ddau gonswl y flwyddyn honno - ond roedd yn hen jôc yn Rhufain ei galw yn flwyddyn "Conswliaeth Gaius ac Iŵl" gan fod Iŵl Cesar wedi dominyddu ei gyd-gonswl cymaint.

Gweriniaeth Rhufain
Pennau gwladwriaethau
Yr Ymerodraeth Rufeinig
Côr Meibion Froncysyllte

Côr o Froncysyllte ger Llangollen yw Côr Meibion Froncysyllte.

Cerddoriaeth Cymru
Hugh Griffith

Actor o Gymro rhugl ei Gymraeg oedd Hugh Emrys Griffith (; 30 Mai, 1912 – 14 Mai, 1980). Cafodd ei eni ym Marianglas, Sir Fôn, yn fab i Mary a William Griffith. Cafodd ei addysg yn Ysgol Sirol Llangefni, ond fe fethodd arholiadau i fynd i'r brifysgol. Cafodd ei annog i ddilyn gyrfa mewn bancio ac fe symudodd i Lundain i fod yn agosach at gyfleon actio. Fel roedd yn ennill mynediad i'r Academi Celfyddydau Drama Brenhinol (RADA) fe dorrodd y 2il Rhyfel Byd allan, a gwasanaethodd yn y fyddin Brydeinig am chwe mlynedd gyda'r Ffiwsilwyr Cymreig yn India, ac yn ymgyrch Burma. Ailgydiodd yn ei yrfa actio yn 1946.
 
Derbyniwyd ef i'r orsedd gan yr Archdderwydd William Morris yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Llangefni 1957. Derbyniodd radd anrhydeddus gan Brifysgol Cymru, Bangor yn 1980. Bu farw o drawiad ar ei galon yn Llundain yn 1980.

Ffilmiau 
Neutral Port (1940)
The Three Weird Sisters (1948)
The Last Days of Dolwyn (1949)
Laughter in Paradise (1951)
The Titfield Thunderbolt (1953)
The Sleeping Tiger (1954)
Lucky Jim (1957)
Ben-Hur (1959)
Exodus (1960)
Mutiny on the Bounty (1962)
Tom Jones (1963)
Moll Flanders (1965)
Oliver! (1968)
Sailor from Gibraltar
Start the Revolution Without Me (1970)
Cry of the Banshee
Wuthering Heights
Loving Cousins
The Last Remake of Beau Geste (1977)
Grand Slam (1978)
The Hound of the Baskervilles
The Passover Plot

Teledu
Quatermass II (1955)
Clochemerle (1972)
Grand Slam (1978)

Genedigaethau 1912
Marwolaethau 1980
Actorion Cymreig
Pobl o Ynys Môn
Pobl addysgwyd yn Ysgol Gyfun Llangefni
Aemilianus

Roedd Aemilianus (207 neu 214 – 253) yn ymerawdwr Rhufain rhwng Gorffennaf a Hydref yn y flwyddyn 253.

Ganed Aemilianus un ai yn 207 neu yn 214 yn ninas Djerba (talaith Affrica. Ychydig a wyddir am ei yrfa, ond mae'n sicr iddo fod yn gonswl cyn cael ei benodi'n rhaglaw talaith Moesia yn 252. Enw ei wraig oedd Gaia Cornelia Supera, ond ni wyddir a oedd ganddynt blant.

Llwyddiant mawr Aemilianus, a ddaeth a'r porffor ymerodrol iddo, oedd ei fuddugoliaeth tros y Gothiaid yng ngwanwyn 253. Ysbrydolodd hyn ei lengoedd i'w gyhoeddi'n ymerawdwr, a chychwynasant am Rufain i geisio diorseddu'r ymerawdwr Trebonianus Gallus. Cyn iddynt gyrraedd Rhufain, llofruddiwyd Gallus a'i fab Volusianus gan eu milwyr eu hunain, a daeth Aemilianus i mewn i'r ddinas fel ymerawdwr.

Er hynny, byr fu ei deyrnasiad, 88 diwrnod yn ôl rhai haneswyr. Roedd Gallus wedi gofyn cymorth gan lengoedd Afon Rhein, a phan glywsant hwy am farwolaeth Gallus cyhoeddasant eu cadfridog eu hunain, Valerian, yn ymerawdwr. Croesodd Valerian a'i fyddin yr Alpau yn Hydref 253, a'r tro hwn llofruddiwyd Aemilianus gan ei filwyr ei hun.

Ni wnaeth Aemilianus lawr o argraff fel ymerawdwr, Yn ôl Eutropius (fl. 4g): "Roedd Aemilianus o deulu o ddim pwysigrwydd, yr oedd ei deyrnasiad hyd yn oed yn llai pwysig ac yn y trydydd mis, lladdwyd ef."

Genedigaethau 207
Marwolaethau 253
Ymerodron Rhufeinig
Germania

Erthygl am y dalaith yw hon. Am y llyfr gan Tacitus gweler Germania (llyfr).
Germania oedd yr enw a ddefnyddiai'r Rhufeinwyr am y diriogaeth oedd yn ymestyn i'r dwyrain o lan orllewinol Afon Rhein. Roedd y ffin yn y dwyrain yn aneglur, yn ymestyn tua Rwsia heddiw.

Roedd llawer o lwythau yn Germania, llwythau Almaenaidd yn bennaf ond hefyd rhai Celtaidd, yn ogystal â Scythiaid a phobloedd Slafig. Disgrifiwyd Germania gan yr hanesydd Rhufeinig Tacitus yn ei lyfr Germania.

Ystyriai'r Rhufeiniaid fod Germania yn ddwy ran, 'Germania Fewnol', i'r gorllewin a'r de o Afon Rhein a Magna Germania (Germania Fawr) i'r dwyrain o Afon Rhein. Concrwyd Germania Fewnol gan y Rhufeiniaid, ac fe'i rhanwyd yn ddwy dalaith, Germania Inferior a Germania Superior. Llwyddodd y cadfridog Rhufeinig Drusus i goncro rhan helaeth o Germania Magna hefyd, ond ni fedrodd yr ymerodraeth ddal gafael ar y tiroedd hyn.

Taleithiau Rhufeinig
Hanes yr Almaen
Germaniaid

Y Germaniaid (Lladin: Germani) oedd y bobloedd hanesyddol oedd yn byw yng Ngermania. Roeddynt yn ffurfio mwyafrif y boblogaeth yn yr ardal honno ond rhannant ran o'r diriogaeth â llwythau Celtaidd, ynghyd â Sgythiaid a Slafiaid yn y dwyrain. Yn ôl yr hanesydd Tacitus yn ei lyfr Germania, defnyddiai'r Rhufeiniaid yr enw i gyfeirio at y llwyth cyntaf i groesi Afon Rhein ond daeth i gael ei ddefnyddio i ddisgrifio'r holl lwythau cytras oedd yn byw yr ochr arall i'r afon yn ogystal.

Roedd cymdeithas y Germaniaid yn seiliedig ar batrymau llwythol dan benaethiaid a brenhinoedd traddodiadol. Ar sawl ystyr roedd eu diwylliant a'u ffordd o fyw yn agos i eiddo'r Celtiaid, eu cymdogion, ac yn rhan o etifeddiaeth ieithyddol, crefyddol a diwylliannol a oedd yn cynnwys pobloedd Indo-Ewropeaidd eraill fel yr Italiaid, y Groegiaid a'r pobloedd Indo-Iranaidd yn gyffredinol.

Hanes yr Almaen
Pobloedd hynafol
Eutropius

Hanesydd Rhufeinig oedd Eutropius (fl. 4g). Roedd yn ysgrifennydd i'r ymerodr Cystennin ac ymladdodd yn erbyn y Persiaid dan Julian yn 363. Ei brif waith yw'r Breviarum historiae Romanae ("Braslun o hanes Rhufain"), mewn deg llyfr, sy'n dilyn cwrs hanes y ddinas a'r ymerodraeth o'i sefydlu gan Romulus hyd OC 364. Mae ei arddull yn syml a chryno ac mae'n debyg i Eutropus ei ysgrifennu ar gyfer ysgolion.

Testunau ar-lein 
Eutropius, Breviarum historiae Romanae yn Saesneg, John Selby Watson (cyf.), (1853) (o Forum Romanum; y testun Lladin a chyfieithiad Saesneg)
Eutropius, Eutropii Breviarium
Eutropius, Eutropi Breviarium ab urbe condita cum versionibus graecis et Pauli Landolfique additamentis, Ed. Droysen, Hans. (o Monumenta Germaniae Historica Digital. Testun Lladin a Groeg, nodiadau etc.

Hanesyddion Rhufeinig
Gâl

Gâl (Lladin: Gallia) oedd enw'r Rhufeiniaid
am diriogaeth y llwythau Celtaidd yn Ffrainc, y Swistir a gogledd yr Eidal heddiw. Gallia Cisalpina (‘Gâl is yr Alpau’) neu Gallia Citerior oedd yr enw am ei diriogaeth yng ngogledd yr Eidal; Gallia Transalpina (‘Gâl dros yr Alpau’) neu Gallia Ulterior oedd yr enw am ei diriogaeth rhwng Afon Rhein, y Pyreneau, yr Alpau, y Môr Canoldir a'r Môr Iwerydd (sy'n cyfateb yn fras i Ffrainc a Gwlad Belg heddiw). Yn y cyfnod modern mae rhai haneswyr yn defnyddio'r enw i gyfeirio at yr Âl orllewinol yn bennaf neu'n unig. Gelwir y penrhyn lle mae Llydaw gyfoes hyd at lannau'r Afon Seine yn Armorica.

Roedd y Celtiaid yn Gallia Cisalpina wedi cael eu goresgyn gan y
Rhufeiniaid tua'r 3 CC/ail ganrif CC. Yn 89 CC a 49 CC cawsant ddinesyddiaeth Rufeinig. Ar ddechrau'r 2g CC goresgynodd y Rhufeiniaid ran o dde Ffrainc a sefydlu talaith Gallia Narbonensis yno. Ond doedden nhw ddim yn fodlon ar hynny. Yn 58-51 CC arweiniodd Iŵl Cesar ei llengoedd i weddill Gâl a'i chwncweru ar  ôl nifer o frwydrau
caled yn erbyn y Galiaid. Cafodd y wlad ei rhannu'n dair talaith
gan yr ymerodr Augustus yn 27 CC: Gallia Belgica yn y gogledd-ddwyrain, Gallia Aquitania yn y de-orllewin a Gallia Lugdunensis yn y canol. Sefydlwyd dinas Lugdunum (Lyons) fel coloni yng nghanol y "Tair Gâl" (Tres Galliae) hyn yn 43 CC. Gwasanethai Lugdunum fel canolfan weinyddiaeth i'r llwythau hefyd, ac roedd y Concilium Galliarum ("Cyngor y Galiaid") yn cwrdd yn y ddinas newydd i setlo anghydfod.

Blodeuai diwylliant arbennig yn yr Âl Rufeinig, a gyfunai elfennau Celtaidd a Rhufeinig; fe'i gelwir weithiau'n ddiwylliant Galaidd-Rufeinig. Yn ystod yr ail ganrif dechreuodd Cristnogaeth gyrraedd Gâl a chafodd hyn yn ei thro effaith sylweddol ar iaith a diwylliant yr ardal. Yn y 3g cafwyd nifer o gyrchoedd ar Âl gan lwythau Germanaidd a phan ymadawodd y llengoedd Rhufeinig olaf yn y 5fed ganrif goresgynnwyd y wlad i gyd gan y Germaniaid a chafodd ei rhannu rhwng y prif lwythau, sef y Ffranciaid, y Alemanni, y Bwrgwyniaid a'r Fisigothiaid.

Gweler hefyd
Galeg
Gallia Aquitania
Gallia Belgica
Gallia Cisalpina
Gallia Lugdunensis
Gallia Narbonensis
Gallia Transalpina
Y Celtiaid
Armorica

 
Y Celtiaid
Yr Ymerodraeth Rufeinig
Archimedes

Mathemategydd, seryddwr a pheiriannydd 
o'r Hen Roeg oedd Archimedes (c.287 CC - 202 CC). Ganwyd yn Siracusa, dinas Roegaidd ar arfordir dwyreiniol ynys Sisili.

Roedd ymhlith yr enwocaf o fathemategwyr yr Henfyd ac un o'r ymenyddol rymusaf a fu erioed. Mae'n cael ei gofio yn y traddodiad poblogaidd am ddefnyddio peiriannau gwrth-warchae yn erbyn llynges y Rhufeiniaid (Crafanc Archimedes), am y sgriwiau codi dŵr sy'n dwyn ei enw, ac am weiddi Eureka! yn y baddon pan ddarganfu gyfrinach y grym sy'n peri i gorff arnofio ar wyneb dŵr. Dywedir iddo gael ei ladd gan filwyr Rhufeinig yn gwarchae Siracusa - roedd o'n canolbwyntio cymaint ar weithio allan rhyw broblem fathemategol yn ei ben fel na sylwodd ar yr hyn oedd yn digwydd o'i gwmpas.

Ymddengys iddo ymweld â'r Aifft ac astudio yn Alecsandria, prifddinas dysg y cyfnod. Mae ei bwysigrwydd yn hanes mathemateg yn gorffwys ar ei ddarganfyddiadau o fformiwlâu am faint a chyfaint sfferau, silindrau, parabolau a ffigyrau gwastad a solet eraill, gwaith a ragflaenodd ddarganfyddiadau yn yr un meysydd yn Ewrop yn yr 17g. Sefydlodd yn ogystal wyddor hydrostateg. Yn anffodus mae ei waith seryddol ar goll ers canrifoedd ac rydym yn dibynnu ar gyfieithiadau o'r Roeg i'r Arabeg am nifer o'i weithiau eraill.

Sgriw Archimedes 
Ymhlith ei ddefnyddiau mwyaf poblogaidd y mae'r sgriw canlynol a caiff ei ddefnyddio ledled y byd i godi dŵr (neu wrthrych arall) o lefel isel i lefel uwch.

Marwolaethau 202 CC
Mathemategwyr Groeg yr Henfyd
Seryddwyr Groeg yr Henfyd
John Samuel Rowlands

Enillwr y George Cross oedd Air Marshal Syr John Rowlands (23 Medi 1915 – 23 Gorffennaf 2006).

Cafodd ei eni ym Mhenarlâg, Sir Fflint.

Genedigaethau 1915
Marwolaethau 2006
Marchogion Cadlywydd Urdd yr Ymerodraeth Brydeinig
Valerian I

Publius Licinius Valerianus neu Valerian I (200–260) oedd ymerawdwr Rhufain rhwng 253 a 260.

Yn wahanol i lawr o'r ymerodron yn ystod Argyfwng y Drydedd Ganrif yr oedd Valerian o deulu bonheddig a seneddol. Priododd ddwywaith, yr ail dro gyda Egnatia Mariniana, a chafodd ddau fab ganddi hi, Gallienus a Valerian II.

Yn 238 yr oedd yn princeps senatus, a gydag ef y bu Gordian I yn trafod i gael ei gydnabod yn ymerawdwr gan y Senedd. Yn 251, yn nheyrnasiad Decius, penodwyd ef yn censor. Yn ddiweddarach daeth yn rhaglaw taleithiau Noricum a Rhaetia. Gofynnodd yr ymerawdwr Trebonianus Gallus am ei gymorth yn wyneb gwrthryfel Aemilianus yn 253. Cychwynodd Valerian tua'r de, ond daeth y newyddion fod Gallus wedi ei ladd gan ei filwyr ei hun. Cydnabuwyd Aemilius yn ymerawdwr gan y Senedd, ond nid oedd Valerian yn fodlon derbyn hyn ac arweiniodd ei fyddin yn ei erbyn. Cyfarfu'r ddwy fyddin gerllaw Spoleto, a phan welodd milwyr Aemilius fod byddin Valerian yn gryfach, llofruddiwyd Aemilianus ganddynt. Derbyniodd y Senedd Valerian yn ymerawdwr ar unwaith.

Enwodd Valerian ei fab Galienus fel cyd-ymerawdwr. Ar ddechrau ei deyrnasiad yr oedd problemau yn Ewrop, yna bu trafferthion mwy yn y Dwyrain. Cipiodd y Persiaid dan Shapur I ddinas Antiochia a meddiannu Armenia. Tra'r oedd Galienus yn delio ag Ewrop, teithiodd Valerian tua'r dwyrain. Tua 257 llwyddodd Valerian i gael Antiochia a thalaith Syria yn ôl, ond y flwyddyn wedyn ymosododd y Gothiaid ar Asia Leiaf. Tua diwedd 259 ye oedd yr ymerawdwr yn Edessa, ond effeithiwyd ar ei fyddin gan glefyd. Rhywsut, efallai trwy frad pennaeth Gard y Praetoriwm, Macrinus, cymerwyd Valerian yn garcharor gan y Persiaid. Credir iddo gael ei drin yn greulon ac yna ei ddienyddio. Arddangoswyd ei groen ym mhrif deml y Persiaid. Llwyddodd Gallienus i gadw ei afael ar yr orsedd hyd 268. Wedi marwolaeth Valerian, meddiannwyd Syria a Cappadocia gan y Persiaid.

Genedigaethau'r 190au
Marwolaethau'r 260au
Ymerodron Rhufeinig
Galeg

Galeg oedd iaith y Celtiaid yng ngorllewin a chanolbarth Ewrop, yn bennaf yn y rhanbarth a adnabyddir fel Gâl (Lladin: Gallia). Roedd yr Aleg yn iaith Geltaidd yn y gangen o'r teulu hwnnw a elwir yn Gelteg y Cyfandir. Tybir ei bod yn agos iawn i'r Frythoneg a Galateg. Mae hi'n iaith farw ers tua 1500 o flynyddoedd ac rydym yn dibynnu ar dystiolaeth enwau a geiriau yng ngwaith awduron Rhufeinig, arysgrifau ac enwau lleoedd am ein gwybodaeth amdani.

Yr arysgrifau niferus yw'r ffynhonnell bwysicaf. Fe'u hysgrifennir mewn tair gwyddor wahanol. Yn Etrwria a'r cyffiniau ceir rhai arysgrifau Galeg yn yr wyddor Etrwsgeg sy'n dyddio o'r ail ganrif CC. Yn ne Ffrainc ceir tua 60 o arysgrifau yn yr wyddor Ïoneg, gyda'r rhan fwyaf ohonyn nhw'n dyddio o'r ganrif 1af OC, e.e. o ardal Marseille. Yn olaf mae 'na ddosbarth o arysgrifau yn yr wyddor Lladin yng Ngâl ei hun, tua chant ohonyn nhw, sy'n dyddio o'r cyfnod Rhufeinig (y pedair canrif cyntaf OC). Y pwysicaf o'r rhain yw Calendr Coligny, tabledi plwm o Charmalières a Larzac, a graffiti ar grochenwaith o La Graufesenque.

Geiriau a fenthyciwyd o'r Galeg drwy'r Lladin i'r Saesneg
Benthyciwyd:

Rhai geiriau Galeg

Aballo - afal
Aedos - aelwyd
Bena - benyw / menyw
Berros - byr
Biccos - bychan
Brogos - bro
Caleto - caled
Damos - dafad
Dragenos - draen / draenen
Durnos - dwrn
Gamon - gaeaf
Garbos - garw
Iaros - iâr
Lavenos - llawen
Litanos - llydan
Louernos - llwynog
Maros - mawr
Natir - neidr
Parios - pair
Rix - rhi (brenin)
Senod - hen
Taranos - taran
Tractos - traeth
Vagena - gwaun (corsdir)
Varina - gwerin (yn yr hen ystyr 'llu' / 'rhyfelwyr')
Vivero - gwiwer
Vlago - gwlyb

Dolenni allanol
Rhannwyd fideo ym mis Mai 2023 ar sianel Youtube Ecolinguist lle ceir person yn llefaru brawddegau byrion o'r iaith Galeg gyda siaradwyr Cymraeg, Llydaweg a Manaweg yn ceisio dyfalu ystyr y brawddegau hynny. Gwelir bod sawl gair sy'n gytras ac wedi esbylygu o'r Galeg yn y Gymraeg a'r Llydaweg yn arebennig, ond llai yn y Fanaweg (fel sy'n ddisgwyladwy).

Cyfeiriadau

Gâl
Ieithoedd Celtaidd
Ieithoedd hynafol
Gallienus

Publius Licinis Egnatius Gallienus (c. 218–268) oedd ymerawdwr Rhufain o 260 hyd 268, ar ôl bod yn gyd-ymerawdwr gyda’i dad Valerian I o 253 hyd 260. Daeth yn ymerawdwr ynghanol Argyfwng y Drydedd Ganrif, a bu’n fwy llwyddiannus na’r rhan fwyaf o ymerodron y cyfnod hwn.

Yn 260 cymerwyd Valerian yn garcharor gan Sapor I, brenin Persia. Er i Gallienus glywed fod ei dad wedi ei ladd a’i flingo gan y Persiaid, ni chyhoeddodd hyn I’r boblogaeth am flwyddyn er mwyn cael amser I gryfhau ei safle.

Bathodd Gallienus lawer o arian yn ystod ei deyrnasiad, a defnyddid y darnau arian fel propaganda, yn dangos yr ymerawdwr yn fuddugoliaethus. Roedd gan Gallienus berthynas agos a’r athronydd neoplatoniadd Plotinus. Mae’n ymddangos I Plotinus awgrymu I’r ymerawdwr y posibilrwydd o greu cymuned athronyddol yn seiliedig ar ‘’Weriniaeth’’ Platon, ond oherwydd problemau niferus yr ymerodraeth yn y cyfnod hwn, ni wnaed yr arbrawf.

Ni lwyddodd Gallienus i ddal ei afael ar holl diriogaethau’r ymerodraeth. Bu llawer o ymladd yn y dwyrain ac yn 268 collodd Gallienus ran helaeth o Gâl pan gyhoeddodd y cadfridog Postumus ei hun yn ymerawdwr Ymerodraeth y Galiaid. Yn y brwydro yn erbyn Postumus daeth cadfridog arall, Claudius I’r amlwg ac enillodd ffyddlondeb y llengoedd.

Yr un flwyddyn ymosododd y Gothiaid ar dalaith Pannonia a bwrw ymlaen nes bygwth y brifddinas ei hun. Yr un pryd anrheithiodd yr Alemanni ogledd yr Eidal. Llwyddodd Gallienus I 
orchfygu’r Gothiaid mewn brwydr ym mis Ebrill 268, yna aeth tua’r gogledd i orchfygu’r Alemanni. Yna ymgyrchodd yn erbyn y Gothiaid eto, a’u gorchfygu ym mrwydr Naissus, gyda llawer o’r clod am y fuddugoliaeth yn ddyledus I’r cadfridog Aurelianus.

Er gwaethaf y llwyddiannau hyn, cododd Aureolus, pennaeth y byddinoedd yn Iliria, mewn gwrthryfel. Ymosododd ar yr Eidal a chipiodd ddinas Milan. Cyrhaeddodd Gallienus yno gyda’i fyddin a gwarchae ar y ddinas, ond ynghanol y gwarchae llofruddiwyd ef. Yr oedd sôn bod Claudius ac Aurelianus a rhan yn y cynllwyn.

Yr oedd Gallienus yn llwyddiannus iawn ar faes y gad, ond ni fedrodd uno’r ymerodraeth yn ystod ei deyrnasiad. Ar ddiwedd ei deyrnasiad yr oedd yr ymerodraeth de facto yn dair rhan, gan fod Ymerodraeth y Galiaid yn y gorllewin a thiriogaethau Zenobia yn Palmyra yn y dwyrain wedi dod yn rhydd o afael yr ymerawdwr.

Genedigaethau 218
Marwolaethau 268
Ymerodron Rhufeinig
Amanullah Khan

Amanullah Khan (28 Chwefror, 1892 - 25 Ebrill, 1960) oedd rheolwr Affganistan o 1919 hyd 1929.

Roedd yn llywodraethwr Kabul pan laddwyd ei dad Habibullah Khan gan asasin yn 1919. Esgynodd i'r orsedd fel Emir y wlad ac arweiniodd ryfel ysbeidiol yn erbyn y llywodraeth Brydeinig India (1919 - 1922) a arweiniodd at Gytundeb Rawalpindi yn 1922 a chydnabod annibyniaeth Affganistan gan Brydain. Cymerodd y teitl 'brenin Affganistan' yn 1926.

Dechreuodd raglen o ddiwygiadau ar linellau Gorllewinol ond enynnai hyn ddicter ceidwadwyr crefyddol a dorrodd allan yn wrthryfel agored yn 1928 pan ddychwelodd Amanullah o daith estynedig yn Ewrop. Ffoes y wlad yn Ionawr 1929 a bu byw mewn alltudiaeth yn Rhufain hyd ei farwolaeth yn 1960. Ei olynydd oedd Mohammed Nadir Shah.

Brenhinoedd Affganistan
Emiriaid Affganistan
Genedigaethau 1892
Marwolaethau 1960
Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Mohammed Nadir Shah

Mohammed Nadir Shah (10 Ebrill 1880 – 8 Tachwedd 1933) oedd brenin Affganistan o 1929 hyd ei farwolaeth yn 1933.

Roedd yn fab i Dost Mohammed a phennaeth byddin Amanullah Khan (Emir yn wlad ac yn ddiweddarach ei brenin) yn y Drydedd Ryfel Eingl-Affganaidd (1919 - 1922) a arweiniodd at ennill annibyniaeth lawn i Affganistan ar Brydain dan Gytundeb Rawalpindi yn 1922. Ond collodd ffafr yr emir a bu rhaid iddo ffoi i alltudiaeth yn Ffrainc.

Yn 1929, pan ymddeolodd Amanullah fel brenin y wlad, dychwelodd i Affganistan gyda chefnogaeth ddiplomyddol Prydain a chychwynodd ar raglen o ddiwygiadau economaidd a chymdeithasol. Ond, fel yn achos ei ragflaenydd, roedd elfennau ceidwadol yn anfodlon am hyn a chafodd Mohammed Nadir ei lofruddio gan asasin yn 1933. Fe'i olynwyd gan ei fab Mohammed Zahir Shah.

Brenhinoedd Affganistan
Genedigaethau 1880
Marwolaethau 1933
Teyrnoedd yr 20fed ganrif
Gwain

Tiwb sy'n arwain o'r organau cenhedlu allanol i'r groth mewn mamal benywaidd yw'r wain neu'r fagina (o'r Lladin uāgīna). Ar lafar: 'cont'.

Anatomeg 
Mae gwain dynes oddeutu 10cm o hir, a 25mm mewn diamedr (er fod llawer o amrywiaeth o berson i berson). Sylwer fod hyn yn fyrrach ac yn deneuach na'r phidyn cyfartalog. Mae'r wain yn hynod o hyblyg, sy'n galluogi genedigaeth a chyfathrach rywiol. Mae'n cysylltu gyda'r fwlfa ar y tu allan, a cheg y groth ar y tu fewn. Pan fo dynes yn sefyll mae'r fagina a'r groth yn ffurfio ongl o tua 45°. Lleolir agoriad y wain yn rhan ôl y fwlfa, islaw'r clitoris ac agoriad yr wrethra. Tu allan i'r wain, mae'r labia a churn frasderog a elwir Mwnt Gwener. Cochbinc yw lliw'r wain, yn debyg i bilenni mwcws mewnol eraill megis tu fewn y geg.

Mae'r chwarennau Bartholin a lleolir yn nau ben y wain yn gwlychu neu'n iro'r wain rhyw ychydig, ac mae rhywfaint o hylif yn croesi'r mur faginaidd yn ogystal (er nad oes chwarennau arno).

Mewn merched ifanc, mae'r hymen yn gorchuddio rhan o agoriad y wain, nes iddi gael ei rhwygo drwy gyfathrach rywiol, ymarfer corff brwysg, neu rhyw weithgaredd arall megis marchogaeth. Dylid nodi nad yw cyfathrach rywiol yn rhwygo'r hymen o reidrwydd, felly mae'r cysylltiad traddodiadol rhwng yr hymen a gwyryfdod (e.e. yr hen enw Cymraeg, pilen forwyn) yn ofergoel.

Swyddogaeth 
O safbwynt biolegol, mae'r swyddogaethau canlynol gan y wain:

 Galluogi i'r hylifau mislifol adael y corff
 Cyfathrach rywiol
 Genedigaeth

Gweithgaredd Rhywiol 

Fe all y crynhoad o derfyniadau nerfol o gwmpas agoriad y wain darparu ymdeimlad pleserus yn ystod gweithgareddau rhywiol. Gall gweithgaredd o'r fath fod yn gyfathrach anghyfunrhyw, symyliad gyda'r dwylo neu gyda ffugbidlen. Lleolir ardal a gelwir y man-G ar fur blaen y wain, oddeutu 5cm o'r agoriad; gall rhai merched brofi pleser angerddol wrth i'r man-G cael ei gosi. Honir fod orgasm man-G yn gallu arwain at alldafliad benywaidd.

Iechyd a hylendid faginaidd 
Mae'r wain yn organ sy'n llnau ei hun, ac nid oes angen triniaeth arbennig arni.

Archwilir y wain weithiau am resymau meddygol.

Ymysg yr afiechydon a all effeithio'r wain mae cancr y wain a heintiad burum.

Gweler hefyd 
 Organau
 Anatomeg ddynol

Rhyw
System atgenhedlu
Claudius II

Claudius Aurelius Marcus Gothicus neu Claudius II (214–270) oedd ymerawdwr Rhufain o 268 hyd 270. Er iddo deyrnasu am lai na dwy flynedd, bu'n llwyddiannus ac yn boblogaidd iawn.

Mae'n aneglur ymhle y ganed Claudius, efallai Sirmium (yn Pannonia Inferior) neu Dardania (yn Moesia Superior). Yn 268 yr oedd yr ymerodraeth mewn perygl o sawl tu, yn enwedig yn Iliricum a Pannonia lle roedd y Gothiaid yn ymosod. Enillodd Claudius un o fuddugliaethau pwysicaf y fyddin Rufeinig. Ym mrwydr Naissus gorchfygodd Claudius a'i lengoedd fyddin fawr y Gothiaid, gyda chymorth cadfridog arall, Aurelian, a ddaeth yn ymerawdwr ei hun yn ddiweddarach. Taflwyd y Gothiaid yn ôl tros Afon Donaw a bu tros ganrif cyn iddynt fod yn berygl i'r ymerodraeth eto. Ychydig cyn hynny yr oedd wedi gorchfygu'r Alemanni oedd wedi croesi'r Alpau i ymosod ar yr ymerodraeth.

Daeth yn ymerawdwr ym mis Medi yr un flwyddyn. Roedd sibrydion ei fod a rhan yn y cynllwyn a arweiniodd at lofruddiaeth yr ymerawdwr blaenorol, Gallienus, ond nid oes prawf o hyn. Beth bynnag am hynny, gofynnodd i'r Senedd roi pardwn i deuluoedd dilynwyr Gallienus. Bu'n ymgyrchu yn erbyn "Ymerodraeth y Galiaid", oedd ers 15 mlynedd wedi meddiannu Gâl, rhan o Brydain a Hispania. Enillodd nifer o fuddugoliaethau ac adenillodd Hispania i'r ymerodraeth, gan osod y seiliau ar gyfer buddugoliaeth derfynol dros Ymerodraeth y Galiaid dan Aurelian.

Tua diwedd 269 yr oedd Claudius yn paratoi i ymgyrchu yn erbyn y Vandaliaid oedd yn ymosod ar Pannonia, ond bu farw o glefyd yn Ionawr 270. Cyn marw, enwodd Aurelian fel ei olynydd, ond llwyddodd ei frawd Quintillus i gipio'r orsedd yn fuan ar ôl marw Claudius. Cyhoeddodd y Senedd ef yn dduw fel Divus Claudius Gothicus.

Genedigaethau 214
Marwolaethau 270
Ymerodron Rhufeinig
Noricum

Roedd Noricum yn diriogaeth llwyth Celtaidd y Noriciaid, yn Awstria a rhan o dde'r Almaen. Yn ddiweddarach daeth yn dalaith Rufeinig. Roedd yn ffinio â Rhaetia yn y gorllewin, Pannonia yn y dwyrain a Dalmatia i'r de-ddwyrain. I'r gogledd yr oedd gweddillion yr hen deyrnas Geltaidd, oedd ar un adeg y ddwy ochr i Afon Donaw).

Dan yr ymerawdwr Augustus yr oedd Noricum yn stad yn perthyn i'r ymerawdwr yn hytrach na thalaith, ond yn nes ymlaen daeth yn dalaith ecwestraidd. Dan Marcus Aurelius bu rhyfeloedd yn erbyn y Marcomanni a chodwyd statws y dalaith, gyda'r rhaglaw yn awr o statws seneddol a chyda lleng yno'n barhaol, legio II Italica. Prifddinas y dalaith oedd Lauriacum (heddiw Lorch, Awstria).

Yn y drydedd a'r bedwaredd ganif bu ymosodiadau parhaus ar y dalaith gan wahanol lwythi Almaenaidd. Er hynny, yn y bumed ganrif, yr oedd Noricum yn un o'r taleithiau olaf i gael ei rheoli o'r Eidal, hyd pan ddiswyddwyd yr ymerawdwr olaf, Romulus Augustulus, yn 476.

Hanes Awstria
Taleithiau Rhufeinig